Baùch khoa Trung Hoa

of E
Tên sách: Bách khoa Trung Hoa Sưu t m và ch nh s a: Ph m Minh Tu n Ngu n: ðài Phát thanh qu c t Trung Qu c (Ban Vi t ng ) và m t s ngu n khác. Ngày hoàn thành: 1/7/2007 B n PDF này thu c v Ph m Minh Tu n và TGE http://esnips.com/web/minhtuan89 và http://thegioiebook.com

Th e

W

or
-1-

ld

bo

ok

Lôøi noùi ñaàu
Trung Qu c không ch là m t ñ t nư c – mà ñó là m t th gi i. ðây là ñi m ñ n ñ c ñáo và r t riêng. M t cu c hành trình ñ n “ngư i kh ng l ” Trung Qu c h n s ñ l i nhi u c m xúc, ki n th c v n n văn hóa r ng l n, ph bi n và có l là ñ c trưng nh t trái ñ t. N n văn hóa Trung Hoa v i bao ñi u kỳ thú ñang ñ i b n khám phá! Nào, hãy cũng “lên ñư ng”! Do cu n sách khá dài nên không th tránh kh i nh ng sai sót, r t mong ñư c s góp ý c a các b n! Chân thành cám ơn!

Th e

W

or
-2-

ld

of E

bo

ok

Ph n 1. L ch s
国中 國中

Trung Qu c

Chương 1. Vài nét v ñ t nư c Trung Qu c
Trung Qu c (Hoa ph n th : ; Hoa gi n th : ; Hán Vi t: Trung Qu c; bính âm: Zhōngguó; Wade-Giles: Chung-kuo; là t ng h p c a nhi u qu c gia và n n văn hóa ñã t ng t n t i và n i ti p nhau t i ðông Á l c ñ a, cách ñây ít nh t 3.500 năm. Trung Qu c ngày nay, có th ñư c coi như có m t hay nhi u n n văn minh khác nhau, n m trên m t hay nhi u qu c gia khác nhau, s d ng m t hay nhi u ngôn ng khác nhau. V i m t trong nh ng giai ño n văn minh liên t c dài nh t c a th gi i và h th ng ch vi t ti p t c ñư c dùng cho ñ n ngày nay, l ch s Trung Qu c ñ c trưng b i nh ng chia tách và th ng nh t l p ñi l p l i qua các th i kỳ hòa bình xen k chi n tranh, trên m t lãnh th ñ y bi n ñ ng. Lãnh th Trung Qu c bành trư ng ra xung quanh t m t vùng ñ t chính t i Bình nguyên Hoa B c và lan ra t n các vùng phía ðông, ðông B c, và Trung Á. Trong hàng th k , ð qu c Trung Qu c cũng là m t trong nh ng n n văn minh v i k thu t và khoa h c tiên ti n nh t, và có nh hư ng văn hóa l n trong khu v c ðông Á. Tuy nhiên t th k 19 ñ n ñ u th k 20, nh hư ng kinh t , chính tr , quân s c a Trung Qu c gi m sút nhi u do tác ñ ng c a s c m nh phương Tây cũng như s c m nh khu v c c a Nh t B n. Cu i th k 19 nhi u khu v c t i Trung Qu c ñã b c t ho c như ng cho nư c ngoài làm tô gi i, như ng ñ a, thu c ñ a và ph n l n nư c này b Nh t xâm chi m vào Th chi n II và ngư i Nh t ñã tách lãnh th Mãn châu ra kh i Trung qu c, d ng nên chính ph Mãn châu qu c. Ch ñ quân ch t i Trung Qu c ch m d t và Trung Hoa Dân Qu c (THDQ) ra ñ i năm 1912 dư i s lãnh ñ o c a Tôn D t Tiên; tuy nhiên Trung Qu c trong su t b n th p k c a THDQ ñã h n lo n vì ki u lãnh ñ o quân phi t, Chi n tranh Trung-Nh t l n II và N i chi n Trung Qu c gi a Qu c Dân ð ng và C ng S n ð ng. ð ng C ng s n Trung Qu c dư i s lãnh ñ o c a Mao Tr ch ðông sau khi giành chi n th ng ñã thành l p nư c C ng hòa Nhân dân Trung Hoa vào năm 1949, ñ y chính ph Trung Hoa Dân Qu c ra ñ o ðài Loan là hòn ñ o v n thu c quy n qu n lý c a h sau khi k t thúc Th Chi n II.

or

Tuy nhiên, trong su t l ch s Trung Qu c, tên g i này không ñư c dùng m t cách th ng nh t, nó mang m t s ý nghĩa văn hóa và chính tr tích c c l n tiêu c c, th m chí còn có tính sô vanh, và các qu c gia thu c l ch s Trung Qu c thì ban ñ u không ñư c g i là "Trung Qu c". Vào th i Xuân Thu, nó ch ñư c dùng ñ ch các qu c gia k th a t nhà Tây Chu, lưu v c sông Hoàng Hà, ñ phân bi t v i các nư c như S và T n. Do v y, "Trung Qu c" là ñ nh nghĩa th hi n trung tâm th gi i và s khác bi t v văn hóa và chính tr v i các nư c xung quanh; m t khái ni m ti p t c t n t i ñ n th i nhà Thanh, m c dù liên t c ñư c ñ nh nghĩa l i khi th l c chính tr trung ương bành trư ng lãnh th ra xung quanh, và khi văn hóa c a nó ñ ng hóa các nh hư ng ngo i lai. "Trung Qu c" cũng nhanh chóng chi m các vùng ñ t phía nam vư t qua các con sông l n bao g m Dương T Giang và Châu Giang ( ), thành m t th c th văn hóa và chính tr (có l không h p lý khi g i nó là m t "nư c" hay "qu c gia" theo nghĩa hi n ñ i); và ñ n th i nhà ðư ng nó còn thâu tóm c các ch ñ "dã man" như Tiên Ti và Hung Nô. Ngày nay CHNDTH qu n lý N i Mông C , Tân Cương và Tây T ng, còn THDQ hi n nay qu n lý ðài Loan, các khu v c này cũng ñư c coi là m t b ph n không th tách kh i c a "Trung Qu c", m c dù vi c ch p nh n hay ph n ñ i v n còn là v n ñ chính tr gây tranh cãi, ñ c bi t khi Trung Qu c ñ ng nghĩa v i CHNDTH.

1. Khu v c bao quanh thành ph chính, hay kinh thành. Kinh Thi ñ nh nghĩa r t minh b ch khái ni m này. -3-

國中

Vương Nhĩ M n ( ), nhà s h c c a Vi n Hán H c ñã tìm ra năm nghĩa c a ch th i nhà Hán tr v trư c, theo ñó "Trung Qu c" có ba nghĩa rõ r t nh t là:

Th e

nh t là m t b c tư ng, và ch qua là m t lư i "qua"; nôm na là "vùng ñ t gi a"; nghĩa bóng là "qu c gia gi a g m tr i", ý nói Trung Qu c là trung tâm th gi i và các nư c chung quanh kém văn minh ph i ch u ràng bu c xưng th n. T này ban ñ u có nghĩa h p hơn nhưng ngày nay mang nghĩa r ng hơn ñ ch toàn b lãnh th Trung Qu c.

W

là m t tr c c t gi a m t hình ch nh t, bi u th " gi a";

thu c b "vi" (

) ñ ch m t lãnh th có bao b c, ch

trong các văn t c t

國中

国中

"Trung Qu c" vi t theo ki u gi n th ngày nay là

ld

1. Ngu n g c tên g i Trung Qu c

, còn ki u ph n th truy n th ng là

of E

bo

ok

. N u chi t t thì

江珠

敏爾王

2. Vùng ñ t dư i s ki m soát tr c ti p c a nhà c m quy n trung ương. S Ký có ghi: "Có tám ng n núi n i ti ng trong ñ ch . Ba ng n thu c v các r Man và Di. Năm ng n n m "Trung Qu c"." 3. Khu v c ngày nay g i là Bình nguyên Hoa B c. Tam Qu c Chí có ghi l i câu sau: "N u chúng ta có th d n ñư c quân Ngô và Vi t ( và/ho c ) (thu c khu v c phía nam Giang Tô và b c Tri t Giang) ñ ñ i ñ u v i "Trung Qu c", thì chúng ta nên s m c t ñ t quan h v i h ." Theo nghĩa này thì nó ñ ng nghĩa v i vùng ñ t c a ngư i Hoa ( ) hay H ( ) (hay Hoa H ). Hai nghĩa còn l i là: nư c n m gi a; các nư c vai ngang nhau, ñ ch các nư c th i Chi n Qu c. Vào th i các nư c phân tranh sau khi nhà Hán s p ñ , tên g i "Trung Qu c" thay ñ i ý nghĩa khi các s c dân du m c biên gi i phía b c tr i d y và chi m ñư c lưu v c sông Hoàng Hà, cái nôi c a văn minh Trung Qu c. Ch ng h n như ngư i Tiên Ti g i ch ñ B c Ng y c a h là "Trung Qu c", ñ phân bi t v i Nam Tri u, mà h g i là "Di" ( ), nghĩa là "m i r ". Nam Tri u, v phía h , sau khi tách kh i phía b c thì g i B c Ng y là "L " ( ), nghĩa là "t i ph m" hay "tù binh". Theo nghĩa này "Trung Qu c" ñư c dùng ñ th hi n tính h p pháp chính tr . Nó ñư c các tri u ñ i tranh giành nhau là Liêu, T n và T ng dùng theo nghĩa này t th k th 10 tr ñi. Tên g i "Trung Qu c" t ñó cũng ñư c dùng ñ ch m t th c th ñ a lý, văn hóa và chính tr mà không nói ñ n ngu n g c s c t c n a. Trung Hoa Dân Qu c th i Tôn Trung Sơn (THDQ) và C ng hòa Nhân dân Trung Hoa (CHNDTH), khi qu n lý ñ i l c Trung Hoa, ñ u s d ng tên g i "Trung Qu c" như là m t th c th t n t i trên lý thuy t ñ ch t t c các vùng ñ t và con ngư i n m trong (k c bên ngoài) t m ki m soát chính tr c a nó. Trung Hoa Dân qu c th i Tư ng Gi i Th ch sau năm 1949 thư ng dùng t "Trung Qu c" là ñ ch THDQ th i Tôn Trung Sơn bao g m c ð i l c và qu n ñ o ðài Loan, H i Nam và g i "ðài Loan" là ñ nói riêng v ñ o qu c này). Ngày nay CHNDTH chính th c công nh n có 56 dân t c và g i chung là "Trung Qu c nhân" ( ), t c "ngư i Trung Qu c". Và l ch s c a các dân t c này h p chung l i g i là l ch s "Trung Qu c".

2. Tên g i Trung Qu c trong ngôn ng

phương Tây

Tên g i China theo nghĩa h p ch Trung Qu c b n b , ho c Trung Qu c b n b cùng Mãn Châu, N i Mông, Tây T ng và Tân Cương, m t k t h p ñ ng nghĩa v i th c th chính tr Trung Qu c vào th k 20 và 21; biên gi i gi a các khu v c này không nh t thi t ph i ñúng theo ñư ng biên các t nh Trung Qu c. Trong nhi u văn c nh khác nhau, "Trung Qu c" thư ng ñư c dùng ñ ch C ng hòa Nhân dân Trung Hoa hay ð i l c Trung Qu c, trong khi "ðài Loan" ñư c dùng cho Trung Hoa Dân Qu c. Bình thư ng, trong văn c nh kinh t hay kinh doanh, ) dùng ñ ch ð i l c Trung Qu c, H ng Kông, Áo Môn và ðài Loan. "ð i Trung Hoa ñ a khu" ( Các nhà Trung Qu c h c thư ng dùng Chinese theo m t nghĩa h p g n v i cách dùng kinh ñi n c a "Trung Qu c", ho c ñ ch s c dân "Hán", là s c dân chi m ñ i ña s t i ð i l c Trung Qu c. Trong m t s trư ng h p thì tên g i "Trung Qu c ñ i l c" ( ) r t thích h p ñ ch Trung Qu c, ñ c bi t khi ñ phân bi t v i các khu v c có th ch chính tr khác bi t như H ng Kông, Ma Cao, và các lãnh th do Trung Hoa Dân Qu c (ðài Loan) qu n lý.

Th e

Trong b t k trư ng h p nào, t China ñã ñi vào nhi u ngôn ng d c theo Con ñư ng tơ l a trư c khi nó truy n t i châu Âu và nư c Anh. T China c a phương Tây ñã ñư c ngư i Nh t chuy n t thành Chi Na ( ) và dùng t th k 19, và tr thành m t t có tính ch t tiêu c c trong ti ng Nh t.

W

Ti ng Anh và nhi u th ti ng khác dùng tên China (và ti n t Sino-), mà nhi u ngư i coi là tên xu t phát t tên nhà T n (Qin) là tri u ñ i l n ñ u tiên ñã th ng nh t Trung Qu c, m c dù v n còn nhi u chi ti t c n làm rõ th m chí ngu n g c c a nó còn nhi u tranh cãi. M c dù th c t nhà T n ch t n t i r t ng n và thư ng b coi là c c kỳ tàn b o, nhưng nó ñã xác l p m t ki u ch vi t th ng nh t t i Trung Qu c và g i ngư i n m quy n t i cao c a Trung Qu c là "Hoàng ñ ". K t th i nhà T n tr ñi, nh ng thương nhân trên Con ñư ng tơ l a ñã s d ng tên g i "China". Ngoài ra còn nhi u thuy t khác v ngu n g c t này.

or

ld

of E

bo

ok

-4-

那支

人國中

陸大國中

夏 越

區地華中大

華 粵

Chương 2. Khái quát l ch s

Trung Qu c
h p c u t t phân, phân c u t t h p), trích Tam Qu c

1. Trung Qu c là m t trong nh ng cái nôi văn minh nhân lo i s m nh t . Văn minh Trung Qu c cũng là m t trong s ít các n n văn minh, cùng v i Lư ng Hà c (ngư i Sumer), n ð (Văn minh lưu v c sông n ð ), Maya, và Ai C p C ñ i (m c dù có th nó h c t ngư i Sumer), t t o ra ch vi t riêng. Tri u ñ i ñ u tiên theo các tư li u l ch s Trung Qu c là nhà H ; tuy nhiên chưa có b ng ch ng kh o c h c ki m ch ng ñư c s t n t i c a tri u ñ i này (khi Trung Qu c tăng trư ng kinh t và c i cách chính tr ñ ng th i có ñ nhân l c và trí l c ñ theo ñu i m nh m hơn nh m minh ch ng v m t l ch s c ñ i, có m t s di ch ðá M i ñư c ñưa ra cũng như m t vài b ng ch ng ñư c gom l i theo th i gian, th hi n rõ b n s c, s thu n nh t và ni m t hào dân t c, hay nói cách khác là th hi n ch nghĩa dân t c và ch nghĩa ñ i Hán t c). Tri u ñ i ñ u tiên ch c ch n t n t i là nhà Thương, ñ nh cư d c theo lưu v c sông Hoàng Hà, vào kho ng th k 18 ñ n th k 12 TCN. Nhà Thương b nhà Chu chi m (th k 12 ñ n th k 5 TCN), ñ n lư t nhà Chu l i b y u d n do m t quy n cai qu n các lãnh th nh hơn cho các lãnh chúa; cu i cùng, vào th i Xuân Thu, nhi u qu c gia ñ c l p ñã tr i d y và liên ti p giao chi n, và ch coi nư c Chu là trung tâm quy n l c trên danh nghĩa. Cu i cùng T n Th y Hoàng ñã thâu tóm t t c các qu c gia và t xưng là hoàng ñ vào năm 221 TCN, l p ra nhà T n, qu c gia Trung Qu c th ng nh t v th ch chính tr , ch vi t và có m t ngôn ng chính th ng ñ u tiên trong l ch s Trung Qu c. Tuy nhiên, tri u ñ i này không t n t i lâu do nó quá ñ c ñoán và tàn b o và ñã ti n hành "ñ t sách chôn nho" trên c nư c (ñ t h t sách v và gi t nh ng ngư i theo nho giáo) nh m ngăn ch n nh ng ý ñ tranh giành quy n l c c a hoàng ñ t tr ng nư c, ñ gi ñ c quy n tư tư ng , và ñ th ng nh t ch vi t cho d qu n lý. Sau khi nhà T n s p ñ vào năm 207 TCN thì ñ n th i nhà Hán kéo dài ñ n năm 220 CN. Sau ñó l i ñ n th i kỳ phân tranh khi các lãnh t ñ a phương n i lên, t xưng Thiên t và tuyên b Thiên m nh ñã thay ñ i. Vào năm 580, Trung Qu c tái th ng nh t dư i th i nhà Tùy. Vào th i nhà ðư ng và nhà T ng, Trung Qu c ñã ñi vào th i hoàng kim c a nó. Trong m t th i gian dài, ñ c bi t gi a th k th 7 và 14, Trung Qu c là m t trong nh ng n n văn minh tiên ti n nh t trên th gi i v k thu t, văn chương, và ngh thu t. Nhà T ng cu i cùng b rơi vào quân xâm lư c Mông C năm 1279. Vua Mông C là H t T t Li t l p ra nhà Nguyên. V sau m t th lĩnh nông dân là Chu Nguyên Chương ñánh ñu i chính quy n ngư i Mông C năm 1368 và l p ra nhà Minh, kéo dài t i năm 1644. Sau ñó ngư i Mãn Châu t phía ñông b c kéo xu ng l t ñ nhà Minh, l p ra nhà Thanh, kéo dài ñ n v vua cu i cùng là Ph Nghi thoái v vào năm 1911. ð c ñi m c a phong ki n Trung Qu c là các tri u ñ i thư ng l t ñ nhau trong b máu và giai c p giành ñư c quy n lãnh ñ o thư ng ph i áp d ng các bi n pháp ñ c bi t ñ duy trì quy n l c c a h và ki m ch tri u ñ i b l t ñ . Ch ng h n như nhà Thanh (ngư i Mãn Châu) sau khi chi m ñư c Trung Qu c thư ng áp d ng các chính sách h n ch vi c ngư i Mãn Châu b hòa l n vào bi n ngư i Hán vì dân h ít. Tuy th , nh ng bi n pháp ñó ñã t ra không hi u qu và ngư i Mãn Châu cu i cùng v n b văn hóa Trung Qu c ñ ng hóa. Vào th k th 18, Trung Qu c ñã ñ t ñư c nh ng ti n b ñáng k v công ngh so v i các dân t c Trung Á mà h gây chi n hàng th k , tuy nhiên l i t t h u h n so v i châu Âu. ði u này ñã hình thành c c di n c a th k 19 trong ñó Trung Qu c ñ ng th phòng th trư c ch nghĩa ñ qu c châu Âu trong khi ñó l i th hi n s bành trư ng ñ qu c trư c Trung Á. (Xem Ch nghĩa ñ qu c t i châu Á). Tuy nhiên nguyên nhân chính c a s s p ñ c a ñ qu c Trung Hoa không ph i do tác ñ ng c a châu Âu và M , như các nhà s h c theo ch thuy t v ch ng phương Tây v n h ng tin tư ng, mà có th là k t qu c a m t lo t các bi n ñ ng nghiêm tr ng bên trong, trong s ñó ph i k ñ n cu c n i d y mang tên Thái Bình Thiên Qu c kéo dài t 1851 ñ n 1862. M c dù cu i cùng cũng b l c lư ng tri u ñình d p t t, cu c n i chi n này là m t trong s nh ng cu c chi n ñ m máu nh t trong l ch s loài ngư i - ít nh t hai mươi tri u ngư i b ch t (hơn t ng s ngư i ch t trong Th Chi n th nh t). Trư c khi x y ra n i chi n này cũng có m t s cu c kh i nghĩa c a nh ng ngư i theo ñ o H i, ñ c bi t là vùng Trung Á. Sau ñó, m t cu c kh i nghĩa l n cũng n ra m c dù tương ñ i nh so v i n i chi n Thái Bình Thiên Qu c ñ m máu. Cu c kh i nghĩa này ñư c g i là kh i nghĩa Nghĩa Hòa ðoàn v i m c ñích ñu i ngư i phương Tây ra kh i Trung Qu c. Tuy ñ ng tình th m chí có ng h quân kh i nghĩa, Thái h u T Hi l i giúp các l c lư ng nư c ngoài d p t t cu c kh i nghĩa này. Năm 1912, sau m t th i gian dài suy s p, ch ñ phong ki n Trung Qu c cu i cùng s p ñ h n và Tôn Trung Sơn thu c Qu c Dân ð ng thành l p Trung Hoa Dân Qu c (THDQ). Ba th p k sau ñó là giai ño n không th ng nh t — th i kỳ Quân phi t cát c , Chi n tranh Trung-Nh t, và N i chi n Trung Qu c. N i chi n Trung Qu c ch m -5-

Th e

W

or

ld

of E

bo

ok

合必久分 分必久合

H p lâu s chia, chia lâu s h p. ( Di n Nghĩa.

,

Trung Hoa Dân Qu c (THDQ) ñư c thành l p. Sau khi nhà T n s p ñ . Quy n l c chính tr ñôi khi rơi vào tay các quan l i cao c p. hay "ð i l c Trung Qu c". ñ c bi t là quan ñ i th n. các nư c này do các vương ( ). sau ñó h u h t các nư c và Liên Hi p Qu c chuy n sang công nh n CHNDTH.d t vào năm 1949 và ð ng C ng s n Trung Qu c n m ñư c ñ i l c Trung Qu c. Viên Th Kh i. Trung Qu c trong văn c nh ngày nay thư ng ch lãnh th c a CHNDTH. Hoàng ñ cũng thư ng tham kh o ý ki n các quan văn võ. nơi mà h ti p t c ñư c kh i phương Tây và Liên Hi p Qu c công nh n là chính quy n h p pháp c a toàn Trung Qu c mãi t i nh ng năm 1970. toàn năng và là ngư i ñ ng ñ u v chính tr và tôn giáo c a Trung Qu c. s ch m d t c a ð ch nhà Thanh. CHNDTH và THDQ (t năm 1949 ñ n nay) không công nh n ngo i giao l n nhau. Trung Qu c l i có kho ng 13 tri u ñ i khác nhau ti p t c h th ng các vương qu c. và bá qu c. Trong khi ñó. và ràng bu c v chính tr (trên danh nghĩa ph i ch u th n ph c và th phong vương n u không s b c m v n ho c ch u h a chi n tranh). và ch nghĩa bá quy n ñôi lúc có nh hư ng nh t ñ nh. Nh ng tranh cãi ch y u xoay quanh b n ch t và gi i h n c a khái ni m Trung Qu c. Tôn Trung Sơn lãnh ñ o Qu c Dân ð ng ñư c công b là t ng th ng lâm th i c a Nhà nư c c ng hòa. ðây cũng là th i ñi m mà tri t lý Nho giáo cũng như tư tư ng c a các tri t gia khác có nh hư ng ñáng k ñ n tư tư ng chính tr -tri t lí Trung Qu c. L c Dương. hay bá ( ) tr vì. CHNDTH liên t c ph n ñ i nh ng ngư i theo phong trào ñòi ñ c l p cho ðài Loan. ñã l n lư t trao tr hai như ng ñ a là H ng Kông và Ma Cao b bi n phía nam Trung Qu c v cho CHNDTH vào 1997 và 1999. chính quy n THDQ do Tư ng Gi i Th ch lãnh ñ o thì rút ra ñ o ðài Loan. "Trung Qu c" chưa h t n t i như m t th c th g n k t. hay h hàng hoàng ñ . ðCSTQ l p ra m t nhà nư c c ng s n—nư c C ng hòa Nhân dân Trung Hoa (CHNDTH)— t xem là nhà nư c k t c c a Trung Hoa Dân Qu c. M c dù v n có m t ông vua nhà Chu n m gi quy n l c trung ương trên danh nghĩa. mà không tính H ng Kông và Ma Cao. ông ta ch t s m trư c khi th c s n m tr n v n quy n l c trên kh p ñ qu c. Hoàng ñ n m quy n l c t i thư ng. c u ñ i th n nhà Thanh ñào ngũ theo cách m ng. sau ñó xưng ñ . công qu c. Văn minh Trung Qu c hình thành t nhi u văn minh các nư c khác nhau. và B c Kinh t ng là th ñô c a Trung Qu c trong l ch s . Vào cu i nh ng năm 1920. Vương qu c Anh và B ðào Nha. -6- Th e W or Sau khi nhà T n th ng nh t Trung Qu c. ld of E bo h u ( ). còn vào th i ngư i Mông C và Mãn Châu vào Trung Qu c thì ti ng Mông C và ti ng Mãn Châu cũng ñư c coi là ngôn ng chính th c dùng trong văn thư c a tri u ñình. công ( ). sau ñó ñã thương thuy t ñ Tôn D t Tiên bư c sang bên như ng quy n cho h Viên. Trung Qu c l i phân rã v chính tr v i m t chính ph ñ t t i B c Kinh ñư c qu c t công nh n nhưng không có th c quy n. Tuy nhiên. L ch s chính tr Quan h chính tr v i các nư c chư h u xung quanh ñư c c ng c thông qua các hình th c k t hôn v i ngư i hoàng t c nư c ngoài. Lãnh th Trung Qu c khi ñó m r ng ho c thu h p theo s c m nh c a m i tri u ñ i. ok Trư c khi nhà T n th ng nh t vào năm 221 TCN. khi ñó ngư i ñ ng ñ u Trung Qu c ñư c g i là hoàng ñ và m t h th ng hành chính trung ương t p quy n quan liêu ñư c thi t l p. Qu c Dân ð ng do Tư ng Gi i Th ch lãnh ñ o ñã tái th ng nh t Trung Qu c và d i ñô v Nam Kinh ñ ng th i thi hành k ho ch c i t chính tr do Tôn Trung Sơn v ch ra nh m ñưa Trung Qu c thành m t qu c gia hi n ñ i. 2. Các Th lãnh quân s ñ a phương các vùng khác nhau th c s n m quy n l c trong vùng ñ t cát c c a h . h tr quân s . 公 王 伯 侯 . dân ch . ñi u ư c. tuy nhiên. Vào 1 tháng 1. Viên Th Kh i lên làm ñ i t ng th ng. trên th c t m i nư c là m t th c th chính tr ñ c l p. Trư ng An. ho n quan. C Qu c Dân ð ng và C ng S n ð ng ñ u ch trương ch ñ ñ c ñ ng và ch u nh hư ng t ch nghĩa Lênin. Ti ng Trung Qu c khi ñó là ngôn ng chính th c ñư c s d ng trong các văn b n c a tri u ñình. Nam Kinh. h u qu c. Sau khi h Viên s p ñ . 1912. kh năng tái th ng nh t Trung Qu c và v th chính tr ðài Loan. vì hai bên ñ u t cho là chính quy n k t c h p pháp c a THDQ (th i Tôn Trung Sơn) bao g m c ð i l c và ðài Loan.

Khu v c trung tâm thu c ph m vi th ng tr c a nhà Hà vùng mi n nam t nh Sơn Tây và vùng mi n tây t nh Hà Nam ngày nay Trung Qu c. -7- 嶺秦 河淮 ( ) và dãy T n Lĩnh ( ). Các tri u ñ i 1. Mãn Châu và N i Mông C n m phía b c c a V n Lý Trư ng Thành. Biên gi i chia c t các lãnh th này tru c ñây tương ñ i mơ h và không g n v i cách phân chia hành chính hi n nay. ). t o s tin c y vào "s tr i d y hòa bình c a Trung qu c" ñ hư ng t i m t nư c l n. các tri u ñ i Trung Qu c ñ u ñ t kinh ñô t i vùng ñ t trung tâm l ch s c a Trung Qu c v i tên g i chính xác v m t chính tr là Trung Qu c b n th (vì tên g i này không tính ñ n các vùng ñ t mà nó không qu n lý như Mông C hay ðài Loan). qu n ( ).Năm 1945. ð u năm 1950. phân chia hi n t i THDQ ch y u là th ng nh t v i Trung Qu c v lâu dài hay là theo ñu i m t n n ñ c l p th c s . ñưa quân xâm chi m các qu n ñ o Hoàng Sa và Trư ng Sa th p k 50 và 80. Cách phân chia hành chính hi n nay là ñ a c p th ( ) hay thành ph tr c thu c t nh Vi t ). ðài Loan m i b t ñ u th c hi n ñ y ñ ki u chính tr dân ch ñ i di n ña ñ ng v i s tham gia tương ñ i tích c c c a m i thành ph n xã h i. tương ñương c p xã 郡 廳州 鄉 市级地 府 bo ok 省 路 道 . khu (c p ñ a khu). Chính quy n này ki m soát ch t ch m i m t c a ñ i s ng. v i ranh gi i ñ a lý là sông Hoài Th e W or Chương 3. Nhà H Nhà H là tri u ñ i ñ u tiên trong l ch s Trung Qu c. Vào cu i nh ng năm 1970. Trong khi ñó t i ð i l c. Trung Qu c 方南 方北 ld 鎮 市级县 縣县 區 ( ). ch y u trên các lĩnh v c kinh t . Mao Tr ch ðông. Nhi u tri u ñ i còn th hi n tư tư ng bành trư ng khi ñánh chi m các vùng ñ t xung quanh như như N i Mông C . Trung Qu c ñư c chia thành hai mi n B c ( ) và Nam ( ). 1949 t i B c Kinh. châu. k t sau 1978. tuân th pháp lu t qu c t và là nhân t hòa bình n ñ nh an ninh khu v c. t n t i trong kho ng th i gian t th k 21 ñ n th k 16 trư c công nguyên. Các ñơn v hành chính trong l ch s Trung Qu c of E Các ñơn v hành chính c p cao c a Trung Qu c thay ñ i tùy theo t ng ch ñ hành chính trong l ch s . ð c bi t là s thay ñ i v chính sách ñ i ng ai. s nh ( . Trong l ch s . Năm 1947. Nhà Thanh do ngư i Mãn Châu l p ra cũng như các chính th sau ñó là Trung Hoa Dân Qu c và C ng hòa Nhân dân Trung Hoa cũng c ng c vi c sát nh p các lãnh th này vào Trung Qu c. tr n hay th tr n ( ) và hương ( ). xóa b Chính quy n Mãn châu qu c. Tuy nhiên không như xu hư ng c a các n n dân ch khác là phân chia chính tr theo hai thái c c b o th -t do. và văn hóa. lãnh t c a ðCSTQ tuyên b thành l p nư c C ng hòa Nhân dân Trung Hoa (CHNDTH) vào ngày 1 tháng 10. Trung Qu c b n b thư ng ñư c coi là bao b c b i Trư ng Thành và d c theo vi n cao nguyên Thanh T ng. ðơn v c p cao g m có ñ o ( ) hay l ( ) và t nh ( ). và biên gi i gi a hai vùng này có th là biên gi i hi n t i gi a N i Mông C và các t nh ñông b c Trung Qu c. bàn giao l i Vua Ph Nghi cho phía C ng s n Trung qu c và qua ñó xóa b c g ng cu i cùng c a gi i quý t c nhà Mãn Thanh ly khai nh m giành ñ c l p dân t c cho ngư i Mãn. gi i phóng vùng ðông B c Trung qu c. c th y ngót 500 năm. biên gi i c a Tân Cương v n là t nh Tân Cương ngày nay. còn Tây T ng l ch s thì coi như bao ph g n như toàn b cao nguyên Thanh T ng. tr i qua 14 ñ i v i 17 nhà vua. ho c biên gi i l ch s c a Mãn Châu qu c vào Th Chi n II. Tuy nhiên. H ng quân Liên Xô ñã ñánh tan quân Nh t. 3. Dư i ñó thì có các ph ( ). huy n c p th hay th xã ( Nam. Mãn Châu. và huy n ( / ). Trung qu c ñã chuy n sang chính sách ñàm phán thương lư ng. ðCSTQ ñánh b i QDðTQ và chính ph THDQ ph i d i ra ñ o ðài Loan. nh ng c i t ñã ñư c ñ xư ng và mang l i m t s c i m ñáng k ñ i v i nhi u khía c nh c a ñ i s ng xã h i. hi n pháp THDQ ra ñ i nhưng do n i chi n gi a hai phe Qu c Dân ð ng và C ng S n ð ng nên trên th c t hi n pháp này không ñư c ñưa vào th c thi trên ñ i l c Trung Qu c. Tân Cương. và Tây T ng. Theo truy n th ng. t ch ch trương dùng vũ l c gi i quy t v n ñ . k thu t.

Do nh ng s li u v nhà H ñư c lưu truy n ñ n nay r t ít. Cu i ñ i nhà Hà. kéo dài trong kho ng 600 năm. Th i kỳ ñ u c a nhà Thương thư ng xuyên di d i ñô.. Kh o c ch ng th c trong th i kỳ ñ u nhà Thương n n văn minh Trung Qu c ñã phát tri n t i trình ñ tương ñ i cao. Truy n thuy t k r ng do ông tr th y thành công n n lũ l t tri n miên c a sông Hoàng Hà nên ñư c nhân dân b t c ng h và cu i cùng thi t l p lên tri u ñ i Nhà H . ăn chơi xa ño . “H Ti u Chính” ñư c b o t n trong “ ð i T i L Ký” là m t văn hi n quan tr ng v “L ch H ”. T năm 1959. Nhà H ñư c thành l p ñánh d u xã h i nguyên th y kéo dài ñư c thay th b ng xã h i tư h u. Hi n nay tuy v n chưa có ñ b ng ch ng tr c ti p ñ xác ñ nh nó là văn hóa ñ i nhà H . Tuy ñ n nay v n chưa phát hi n ñ ñ ng xanh l n trong các di ch ñ i nhà H . b o t n nh ng ki n th c khoa h c qúi hi m c xưa nh t c a Trung Qu c. cu i cùng ñánh th ng quân H . có h c gi nh n ra trên nh ng m nh này có văn t c . ñây là Pháp l ch s m nh t Trung Qu c. nhà vua H Ki t l n tr n và sau ch t Nam Tào. dùi. ð c bi t sau khi nhà vua cu i cùng H Ki t k v không ch u c i cách. ñ s ng và ñ v nghêu v n ñư c s d ng. l n lư t ghi l i Tinh tư ng. ñô thành cu i cùng là Ân <t c g n An Dương t nh Hà Nam ngày nay>. ñ c.. ði u này ph n ánh lên trình ñ phát tri n s n xu t nông nghi p nh t ñ nh c a ñ i nhà H . B i v y các nư c chư h u l n lư t d ng c t o ph n. m màn cho vi c nghiên c u tìm tòi văn hoá nhà H . Nhà Thương Trong gi i khoa h c Trung Qu c. qua ñó phán ñoán làng Ti u ð n là Ân Hư-di ch ñô thành Nhà Thương ñư c nh c t i trong các sách c . Nó d a theo tu n t 12 tháng c a L ch H . x ñ ng và m nh v n c a n i ñun. Hi n nay ph n l n các h c gi cho r ng: “văn hóa Nh Lí ð u” ñư c ñ t tên theo di ch Nh Lý ð u Nam Uy n Sư Hà Nam là ñ i tư ng chính ñ tìm tòi nghiên c u văn hoá H . Th nhưng trong “S ký.H b n Ký”-m t cu n sách l ch s n i ti ng Trung Qu c có ghi rõ v h th c a nhà H . sau ñó li n ñi thăm h i và không lâu các nhà c văn t h c Trung Qu c ñã xác ñ nh nh ng ch vi t trên mai rùa và xương này là văn t ñ i nhà Thương. Th i gian di t n c a di ch văn hoá này theo d ñoán vào kho ng năm 1900 trư c công nguyên. mâu thu n giai c p ngày càng gay g t. nh c c như Th ch Thanh. ñ c trưng ch y u là Ch Giáp C t và văn hoá ñ ng xanh. nhưng trong di ch văn hóa Nh Lý ð u có các d ng c b ng ñ ng xanh như dao. phát tri n s n xu t nông nghi p. trong ñó nói rõ m i ngư i lúc ñó ñã có th d a theo s di chuy n c a sao B c ð u ñ xác ñ nh tháng. Nhà Thương ñư c thành l p vào kho ng th k 16 trư c công nguyên. qua ñó phôi ph c l ch s c a tri u ñ i nhà H . Ông su t ngày ch u ng rư u làm tình v i ngư i phi Mu i H ñư c s ng ái. ñ n th k th 11 trư c công nguyên thì di t vong. ông ñ u gi t h .cũng như vũ khí và ñ ñ ng. thu c ph m vi niên k c a nhà H . Dư i ñây xin gi i thi u v tri u ñ i s m nh t có ghi chép l ch s này Trung Qu c. b t ch p s kh c c c a nhân dân. Các nhà kh o c cũng mong thông qua kh o c tìm ñư c di ch văn hóa c a nhà H . b i v y có ñ i nhà H trong l ch s hay không ñ n nay v n có s tranh lu n trong gi i khoa h c. gi i kh o c h c Trung Qu c b t ñ u ñi u rra “H Hư”. Ngoài ra còn tìm th y khá nhi u ñ làm b ng ng c v i công ngh ch tác khá tinh x o. Tri u ñ i ñ u tiên Trung Qu c ñư c ch ng th c qua các tư li u kh o c là nhà Thương. nông dân làng Ti u ð n phía tây b c An Dương t nh Hà Nam ñem nh ng m nh mai rùa. Ch Giáp C t ñư c phát hi n là r t ng u nhiên.Ngư i sáng l p nhà H là ð i Vũ-v anh hùng l ch s tr th y yêu dân. tình hình chính tr trong tri u ñình h n lo n. nhà H ñư c coi là tri u ñ i s m nh t trong th i c Trung Qu c. có ñ trang s c ñư c kh m ng c xanh. 2. ð u th k 20. Lúc ñó nhân dân lao ñ ng s d ng nh ng công c còn khá nguyên th y này ñ phát huy s c n cù và trí tu c a h . ñ n nay còn chưa có b ng ch c xác ñáng qua kh o c . m nh xương nh t ñư c ñi bán cho các hi u thu c ñông y. tìm ñư c nh ng khuôn g m. k thu t ch tác th công và s phân công n i b ñ u có s phát tri n m t bư c. bên c nh ñó còn phát hi n di ch ñúc ñ ng. Trung Qu c t ñó bư c vào xã h i nô l . Nh ng công c s n xu t ñư c khai qu t t i di ch Nh Lý ð u v n là ñ ñá là chính. Khí tư ng và v t tư ng c a m i tháng cũng như nh ng vi c nhà nông và chính s c n làm. ñi u ñáng chú ý nh t là Pháp l ch v ñ i nhà H . l p ñ t d n nư c. b p ñun và m v n có d u v t c a chi c b a làm b ng g . trên m t s b c vách n n nhà. -8- Th e W or ld of E bo ok . ñ i nhà H b di t vong t ñây. nhưng các tài li u l ch s v nhà H cơ b n ñ u là s ghi chiép trong văn hi n sau này. V các văn hi n c . Có ñ i th n nào khuyên ông. Lúc ñó m t trong các nư c chư h u là Thương ñã th a cơ di t H . nhưng nh ng tư li u kh o c phong phú ñã thúc ñ y m nh m công tác tìm tòi văn hóa nhà H .

gi a các nư c l n ñã tri n khai m t cu c giành gi t quy t li t quy n bá ch . Dư i s ñi u hành c a Chu Công l i áp d ng m t lo t bi n pháp c ng c nh ng thành qu th ng l i. Trong ñó có m nh hoàn ch nh. ngày gi bói toán và nh ng v n ñ c n h i lên nh ng m nh giáp c t và xương sau ñó dùng l a thiêu nh ng ch l i lõm vi t trên giáp c t. M c dù v y qua hơn m t nghìn ch này m i ngư i ñã có th hi u ñư c ñ i khái v tình hình các m t chính tr . tri u ñ i th ba trong th i c Trung Qu c. xu t hi n v t n t g i là “Tri u”. kéo dài trong hơn 770 năm. Hi n nay t i Ân Hư c th y phát hi n hơn 160 nghìn m nh giáp c t. Chu Công sau khi n ñ nh n i chính ñã d n ñ i quân ñông chinh. Trong s n xu t nông nghi p xu t hi n các nông c làm b ng s t. Chi n Qu c <năm 403 ñ n 221 trư c công nguyên> l i là th i ñ i các nư c chư h u cát c n a Trung Qu c ti p sau ðông chu li t qu c. Kh ng T -Nhà tư tư ng ñ u tiên và nhà giáo d c vĩ ñ i trong l ch s Trung Qu c ñã sinh ra trong th i kỳ cu i Xuân Thu. phát tri n s nghi p th y nông. Ti p ñó dùng dao nh n kh c n i hình l i lõm m t trong c a mai rùa ho c m t trái c a xương thú. Giáp C t trư c khi s d ng ph i tr i qua gia công. cao 133 cm. Xuân Thu là m t th i kỳ quá ñ t ng bư c gi i th c a tr t t xã h i chính tr truy n th ng Tây Chu. quan tr ng nh t là T nh ði n Ch . t ng s ñ ñ ng xanh ñư c khai qu t t i Ân Hư lên t i hơn m t nghìn. Thiên t ñ u tiên c a nhà Chu là Chu Vũ Vương sau khi d i ñô ñ n Cao <phía tây b c Tây An t nh Thi m Tây ngày nay>. trong ñó có ð nh Vuông Tư M u Tu t ñư c khai qu t t i Ân Hư năm 1939. Tình hình xã h i có s bi n ñ i r t l n. ñ n năm 256 trư c công nguyên thì b nhà T n tiêu di t. hình dáng ñ s là m t trong nh ng c v t tiêu bi u c a th i kỳ văn hoá ñ ng xanh Trung Qu c. kinh t . qua nghiên c u kh o ch ng c a h c gi có kho ng 3 nghìn ch . trong s hơn 3 nghìn ch này có hơn m t nghìn ch các nhà h c gi ñ c gi ng nhau. Sau khi Chu Thành Vương k v .5 kg. 3.. d p yên phi n lo n. Ch Giáp C t là lo i văn t c xưa ñư c kh c trên các mai rùa và xương thú. Sau khi bói toán và có linh nghi m. ñ ñ ng xanh cũng là nh ng ñ v t tiêu bi u cho ñ i nhà Thương. th i kỳ sau là ðông Chu. dài 110 cm. kéo dài kho ng 257 năm. Nhà vùa trư c khi làm b t c vi c gì ñ u ph i bói toán trư c. nh ng giáp c t có kh c l i bói toán này s tr thành h sơ c a nhà vua ñư c lưu tr l i. Th y phù th y phân tích hư ng ñi c a nh ng v t n t này và cho k t qu bói toán.c a ñ i Nhà Thương. n ng 87. s n lư ng cây tr ng ñư c nâng cao. Theo th ng kê. Nh ng ch lõm này b nhi t li n n t ra. Giáp c t là công c dùng ñ bói toán. Cu n sách “Nghiên c u văn t giáp c t” xu t b n năm 1929 c a nhà s h c và nhà văn n i ti ng Trung Qu c Quách M t Như c là m t tác ph m quan tr ng n a. t ñó l ch s Trung Qu c bư c vào th i ñ i văn minh. do tu i nh không ñi u hành ñư c ñ i c c và do ngư i chú là Chu Công ðán nhi p chính. Ngư i bói toán hay còn g i là th y phù th y vi t tên mình. Năm 770 ñ n 476 trư c công nguyên là th i Xuân Thu. L y vi c d i ñô v phía ñông c a nhà Chu làm ranh gi i thì th i kỳ ñ u c a nhà Chu là Tây Chu. trư c tiên c o s ch sau ñó g t cho b ng ph ng. Qu c dã ch và L nh c. Tác ph m nghiên c u ch giáp c t s m nh t là cu n “Thi t Vân T ng Qui” c a Lưu Ng ch xu t b n năm 1913. Trong ñ i nhà Thương. Cũng như ch giáp c t. S còn l i có ch không th gi i thích ho c có s b t ñ ng gi a các h c gi . Khai qu t kh o c và nghiên c u khoa h c ñã ch ng minh trong ñ i nhà Thương.Ân Hư ñư c phát hi n và khai qu t là m t phát hi n kh o c quan tr ng nh t Trung Qu c trong th k 20. ñã d n ñ i quân ñi di t nhà Thương. ðông Chu l i ñư c chia làm hai giai ño n là Xuân Thu và Chi n Qu c. chính tr xã h i và sáng l p nên trư ng phái Nho Giáo th i c k t h p tình hình xã h i b p bênh trong th i cu i Xuân Thu trên cơ s t ng k t văn hoá tư tư ng trư c ñây. t ng bư c ph bi n dùng trâu kéo cày. Nhà nư c ñã ñư c hình thành. T năm 1928 l n ñ u tiên khai qu t ñ n nay nơi ñây ñã phát hi n r t nhi u c v t qúi hi m trong ñó có Ch Giáp C t. ñ ng th i kh c nh ng l i bói toán có linh nghi m hay không lên Giáp c t. Tây Chu và Xuân Thu chi n qu c ði n ch qu c gia c a ñ i nhà Chu có ñ c ñi m n i b t. văn hoá. có m nh ch ghi l i vài ch .. Cùng v i kinh t phát tri n và dân s tăng trư ng. Công ngh luy n ñ ñông xanh trong ñ i nhà Thương ñã ñ t t i trình ñ khá cao. và xây d ng lên tri u ñ i Nhà Chu. W or Sau H -Thương là nhà Chu. ñ ñ ng xanh. nhà Chu ñư c thành l p vào kho ng năm 1027 trư c công nguyên. Kh ng T ñã ñ ra quan ñi m lý lu n c a mình v m t lo t v n ñ luân lý ñ o ñ c. r ng 78 cm. Chi n qu c và Xuân Thu không có gi i h n rõ ràng trong l ch s . ch ñ tư h u cũng cơ b n ñư c xác l p. ld of E bo ok . t ng s ch trên nh ng m nh giáp c t này lên t i hơn 4 nghìn. mà ch d a theo -9- Th e Tây Chu b t ñ u t năm 1027 trư c công nguyên và ñ n năm 771 trư c công nguyên. Th i Chu Thanh Vương và Chu Khang Vương nhi p chính ñư c các nhà s h c g i là “Thành Khang chi tr ”. Nh ng phù hi u l i lõm này là có th t . Tông pháp ch .

Quan l i c a trung ương và ñ a phương ñ u do nhà vua ñích thân tuy n ch n. t c T . Ông thu hút nhân tài b n phương. thi hành ch ñ Qu n Huy n. W or ld . Trong th i kỳ Chi n Qu c tuy chi n tranh liên miên nhưng không h nh hư ng t i s phát tri n c a văn hóa c ñ i Trung Qu c. v chính tr . Th i gian này văn hóa tư tư ng c ñ i Trung Qu c ñ t t i ñ nh cao trong l ch s . Doanh Chính m i 13 tu i k vi vua T n.t p quán ngày nay l y giai ño n “Tam gia phân T n” thành l p 3 nư c Tri u. Trong th i kỳ Chi n Qu c. tri u ñ i phong ki n t p quy n trung ương th ng nh t ñ u tiên trong l ch s Trung Qu c ñã ra ñ i. M t ñóng góp quan tr ng n a c a Nhà T n th ng nh t Trung Qu c là vi c th ng nh t ch vi t. ñi u này có ý nghĩa không th lư ng h t ñư c ñ i v i s hình thành l ch s và k th a văn hoá c a Trung Qu c. Nư c T n th ng nh t Trung Qu c có ñóng góp và ý nghĩa c c kỳ to l n trong l ch s Trung Qu c. s sôi ñ ng trong xã h i c a t ng l p này l i thúc ñ y m t bư c s ph n vinh v văn hóa khoa h c. Năm 230 ñ n 221 trư c công nguyên. Doanh Chính tr thành hoàng ñ ñ u tiên trong l ch s Trung Qu c. Ch ng h n như ông t ng tr ng d ng Tr nh Qu c Hưng là gián ñi p c a nư c Hàn ñ xây d ng kênh Tr nh Qu c. Các trư ng phái này xu t hi n làm cho gi i tư tư ng trong th i Chi n Qu c xu t hi n c nh tư ng “trăm hoa ñua n . Ch ñ Qu n Huy n do nhà T n sáng l p ñã tr thành ñ nh ch trong l ch s phong ki n Trung Qu c hơn 2 nghìn năm. Th e T năm 255 ñ n 222 trư c công nguyên là th i kỳ Chi n qu c trong l ch s Trung Qu c. Lúc ñó có r t nhi u nư c nh ñ c l p. Hàn. Ng y. gi a các nư c này luôn x y ra thôn tính l n nhau và cu i cùng ch còn l i 7 nư c tương ñ i l n g i là “th t hùng”. Ng y. tên g i c a r t nhi u Huy n Trung Qu c hi n nay ñ u là do nhà T n ñ t cho cách ñây hơn 2 nghìn năm. trư c ngày th ng nh t gi a các nư c có s khác nhau v thư c ño. tr ng i nghiêm tr ng cho s phát tri n kinh t . cũng là th i kỳ cu i c a xã h i nô l Trung Qu c. M c T là tiêu bi u c a M c Gia. nh ng tư tư ng này không nh ng ñóng vai trò thúc ñ y nh t ñ nh chính tr . Trư c h t. qu c l c ñư c tăng cư ng nhanh chóng. Năm 247 trư c công nguyên. t o ñi u ki n v t ch t ñ y ñ cho nư c T n th ng nh t Trung Qu c. Sau khi th ng nh t. làm cho hơn 40 nghìn ha ñ ng ru ng chua m n c a nư c T n tr thành ñ ng ru ng phì nhiêu không bao gi m t mùa. Hàn. xã h i xu t hi n t ng l p sĩ nhân m i n i lên. t ñó v sau di n bi n c a ch Hán Trung Qu c b t ñ u có cơ s tra c u. Tri u T n là các nư c chư h u ch y u trong th i kỳ Chi n Qu c. v i vi c n m ñư c ki n th c văn hóa khoa h c là tiêu chí c a t ng l p này. m c dù các lo i văn t này có cùng ngu n g c và cách vi t g n gi ng nhau.10 - of E Năm 221 trư c công nguyên. S . L ch s Trung Qu c k t thúc c c di n cát c . dư i qu n là Huy n. dung tích. ch còn l i 7 nư c là T . Yên. Nhà T n ok . bo 4. Hàn. th ng nh t toàn qu c vào năm 221 trư c công nguyên. Như v y c c di n chia r trong g n 600 năm Trung Qu c ñã k t thúc. S ra ñ i c a nhà T n có ý nghĩa c c kỳ quan tr ng trong l ch s Trung Qu c. Yên. Hàn. trong vòng không ñ y 10 năm Doanh Chính l n lư t tiêu di t ñư c 6 nư c T . Hàn Phi là tiêu bi u c a Pháp Gia. kinh t lúc ñó mà còn có nh hư ng sâu xa cho ñ n ngày nay. cũng tăng cư ng m nh m ñ a v c a chính quy n trung ương. trong ñó Thương Ưng bi n pháp c a nư c T n là tri t ñ nh t và có nh hư ng nh t. Ngoài ra. Li t T là ti u bi u c a ð o Giáo. nên m i g i là “T n Th y Hoàng”. nhà T n. ñ n năm 221 T n Th y Hoàng th ng nh t 6 nư c g i là th i kỳ Chi n Qu c. nhà T n còn th ng nh t d ng c ño lư ng trong c nư c. S . T n Th y Hoàng ñã ph b ch ñ phân phong. Tri u. năm 22 tu i chính th c nhi p chính và b t ñ u th c thi chi n lư c hùng vĩ thôn tính 6 nư c kia th ng nh t thiên h . Cùng như văn t . Trư c nhà T n các nư c ñ u có ch vi t riêng c a mình. Ng y năm 403 trư c công nguyên làm tiêu chí. Trong 7 nư c này thì nư c Tân n m phía tây b c ti n hành c i cách quân s và nông nghi p s m nh t. hoàn thành ñ i nghi p th ng nh t. xu t hi n tri u ñ i Nhà T n t p quy n trung ương th ng nh t và chuyên ch . tr i qua hơn 2 nghìn năm xã h i nô l . Trang T . chia c nư c thành 36 qu n. b nhi m và mi n nhi m. Năm 230 trư c công nguyên. Ng y và Tri u. Bên c nh ñó nhà T n còn th ng nh t ñ ng ti n và pháp lu t. Trong th i kỳ chi n qu c các nư c t i t p ti n hành bi n pháp. tr ng lư ng. Yên. Lão T . mi n ai có tài ñ u ñư c tr ng d ng. tr thành m t trang không th phai m trong l ch s tư tư ng c a Trung Qu c. không thi hành ch ñ cha truy n con n i. S . T n. nhưng v n gây tr ng i cho vi c truy n bá và giao lưu văn hóa. Doanh Chính-vua Nhà T n b t ñ u cu c chinh chi n th ng nh t toàn qu c. t o ñi u ki n cho s phát tri n kinh t qu c gia. Nhà T n qui ñ nh ch Hán Tri n nh c a nư c T n là văn t thông d ng trong toàn qu c. trăm nhà ñua ti ng”. trong 9 năm nhà T n l n lư t tiêu di t 6 nư c. trong ñó Kh ng T là tiêu bi u c a Nho Giáo. c c di n Trung Qu c ñã có s bi n ñ i: trong ñó r t nhi u nư c chư h u v a và nh ñã b thôn tính. h ñư c ngư i ñ i sau tôn sùng.

là m t trong s ít nh ng ph n n m quy n th ng tr trong l ch s Trung Qu c. văn nhân ngh thu t cũng như khoa h c t nhiên có bư c phát tri n vư t b c. khoa h c-k thu t. thanh tra ñ t ñai làm cho ñ i s ng c a nhân dân d n d n n ñ nh. Thái Luân c i t o công ngh làm gi y khi n cho phương th c ghi chép văn t c a Trung Qu c ñã thoát kh i th i ñ i ghi vào nh ng th tre. thông qua con ñư ng tơ l a ñã m ra s giao lưu các m t ngo i giao. chuy n sang ra s c phát tri n nông nghi p.. th m chí gi t ch t nh ng ngư i dám gi u gi m c t gi nh ng sách này.. Yên. ph b “quan nô”. huy ñ ng h ng 70 v n dân công tiêu t n ti n b c ñ xây d ng khu lăng t m L Sơn. dư i s h tr c a quân l c lâm. nhưng ñ t ñô t i L c Dương.. Vũ ñ lúc cu i ñ i ng ng các cu c chinh chi n. thành l p Thư ng thư g m 6 ngư i ph trách ñ i s qu c gia ñ làm suy y u hơn n a quy n h n c a tam công. ð n gi a th k th nh t. Hoàng h u Lã Trĩ n m quy n trong 16 năm. Tư ð và Tư Không. thương nghi p. Sau ñó Chiêu ð k v ti p t c phát tri n kinh t . Văn ð k v . thương m i. T n Th y Hoàng còn ráo ri t xây d ng. các nhà s h c g i th i kỳ này là “Văn C nh chi tr ”. ông và ngư i con là C nh ð <năm 156-143 trư c công nguyên> ti p t c thi hành phương châm chính sách “cùng ngh v i dân”. ngành th công phát tri n ñã thúc ñ y ngành thương nghi p ph n th nh. b i v y n n chính tr nhà Hàn tương ñ i n ñ nh. V m t khoa h c t nhiên ñã thu ñư c thành t u r t cao mà tiêu bi u c a gi i h c . văn hoá. năm 213 trư c công nguyên T n Th y Hoàng ra l nh thiêu h y toàn b các sách s c a nư c khác. m r ng ph m vi th ng tr c a vương tri u nhà Hán. ñã c ng c ánh th ng tr c a mình. Bên c nh ñó. t c Thái Úy. l ch s Trung Qu c t ñó ñã sang tang m i. Năm 25 công nguyên. ld of E Dư i th i “Văn C nh chi tr ” qu c l c Nhà Hán t ng bư c l n m nh. T n Th y Hoàng ñã ra l nh tu s a l i trư ng thành c a các nư c Tân. sau khi Hán Cao T băng hà. Năm th 8 công nguyên. ñây chính là T n Lăng và Binh Mã Dõng-di s n th gi i ngày nay. Cùng v i khoa h c-k thu t ñư c nâng cao làm cho năng su t c a các ngành th công v i luy n kim và d t làm chính th i Tây Hán ñư c nâng cao r t l n. khi n cho ñ ch nhà Hán phát tri n b ng b ng. ñ c tôn nho thu t”. ách th ng tr c a Nhà Hán ñ i v i Trung Qu c k t thúc. các ñ i v sau ti p t c thi hành chính sách “cùng ngh v i dân”. tr i qua s th ng tr c a 3 ñ i vua là Quang Vũ ð . 5. Hán Cao T tr vì 7 năm ñã tăng cư ng ách th ng tr t p quy n trung ương. kinh ñi n Nho giáo ngoài “T n s ” mà các quan l i c t gi . Minh ð và Chương ð . Vũ ð ñã ch p thu n ki n ngh c a ð ng Tr ng Thư v “ Bá tru t bách gia. W or Qua 38 năm thi hành chính sách “Cùng ngh v i dân” c a Chiêu ð và Tuyên ð .11 - Th e Nhà Hán là m t trong nh ng ñ ch tương ñ i hùng m nh trong l ch s Trung Qu c.v i các nư c Tây Á. Năm 25—220 công nguyên là th i kỳ ðông Hán. Năm 141 trư c công nguyên. vương tri u ðông Hán ñã t ng bư c l y l i s th nh vư ng c a nhà Hán trư c ñây. Năm th 2 Ki n Vũ. T n Th y Hoàng th ng nh t Trung Qu c ñã k t húc c c di n cát c phân chia kéo dài trong l ch s Trung Qu c. Quang Vũ ñ ra l nh c i cách toàn di n chính sách cũ c a Vương Mãng. do chính quy n ñư c tăng cư ng m t bư c và h i nh p v i th l c ñ a phương làm cho ñ t nư c n ñ nh. kinh t n ñ nh làm cho ngành th công. Vũ ñ k v . ch nh ñ n quan l i. Năm 183 trư c công nguyên. qu c l c Tây Hán ñư c tăng cư ng nhưng ñ ng th i th l c ñ a phương cũng tăng lên.n i l i v i nhau thành V n lý Trư ng Thành ch y t sa m c phía tây ñ n vùng ven bi n phía ñông. th i kỳ này ñư c ngư i ñ i sau g i là “Quang Vũ Trung Hưng”. ñ m b o cho phát tri n kinh t .ð tăng cư ng ách th ng tr chuyên ch v tư tư ng. Nhà Hán T năm 206 trư c công nguyên ñ n năm th 8 công nguyên là th i kỳ Tây Hán trong l ch s Trung Qu c.. Nho h c ñã hình thành phương lư c tr nư c ñư c các tri u ñ i Trung Qu c sau này tuân th . làm cho kinh t nhà Hán ti p t c phát tri n. ñ i qu c hi u thành T n. văn hóa c a vùng mi n b c nhà Hán. làm cho nhà Hán th nh vư ng t i t t ñ nh. Vương Mãng cư p quy n.. Hán Cao T Lưu Bang thành l p nhà Hán. ñ phòng ng a các chính quy n dân t c thi u s phương b c xâm l n. qu c hi u v n g i là Hán. Ông c V Thanh và Ho c Kh B nh ñánh ñu i Hung nô. ch ñ nh m t lo t phương châm chính tr “cùng ngh v i dân”.. bo ok . Tri u. an cư l c nghi p. nhân dân có cơm no áo m. nhưng lúc ñó quy n l c th c t ñã n m trong tay hoàng h u Hán Cao Lã Trĩ. Th i kỳ ñ u ðông Hán. Lưu Tú ñánh ñ i Vương Mãng cư p ngôi và lên làm vua. T ñó Nho Giáo. gi m b t thu khóa. ñ t ñô t i Tràng An. Do chính tr . ñ ng th i k thu t làm gi y cũng tr thành m t trong 4 phát minh th i c Trung Qu c ñư c lưu truy n cho ñ n ngày nay. kinh t .ñ u vư t th i Tây Hán. Năm 159 trư c công nguyên. Năm 105 công nguyên. xây d ng lên m t ñ ch phong ki n hùng m nh ña dân t c v i dân t c Hán làm ch th . Hu ñ k v . nh hư ng nghiêm tr ng t i ách th ng tr c a ñ ch nhà Hán. Do Hán Quang Vũ ñ Lưu Tú sáng l p.

nhà Tùy di t vong. Lương và Tr n. Ngoài ra. hình ph t không tàn kh c như th i Nam B c tri u. ðóng góp c a Tùy Văn ð là l n nh t: m t là quan ch . of E Nam b c tri u < năm 420-589 công nguyên> là tên g i ghép gi a Nam tri u và B c tri u. là m t khâu quan tr ng không th ho c thi u trong quá trình phát tri n c a Dân t c Trung Hoa. bo V m t khoa h c-k thu t. nh ng bài thơ c a ðào Uyên Minh. th nh hành Huy n H c. hai trư ng phái Ph t giáo và ð o giáo lan r ng và phát tri n trong ñ u tranh l n nhau...ñ u là nh ng tác ph m b t h . ti n kỳ là th i kỳ th nh vư ng. or V m t văn hoá. s di d i và t p cư gi a các dân t c ñã xúc ti n s h i nh p và giao lưu. Hoàng t c nhà Tây T n thành l p ðông T n vùng giang nam <317-420 công nguyên>.. Các dân t c thi u s vùng mi n tây và mi n b c l n lư t di d i vào n i ñ a. Do ông tàn b o nên ñã d y lên s căm ph n c a nhân dân. b i vì dân s vùng trung nguyên không ng ng lánh n n chi n tranh t i vùng mi n nam. Nhà Ng y Ng y T n t năm 220—589 công nguyên. phía ñông t i Nh t và Tri u Tiên. qu ng gi a l y cu c n i lo n c a An L c Sưn và S Tư Minh làm gi i h n.thu t ðông Hán là Trư ng Hoành. Trương Hoành ñã ch t o ra các thi t b khoa h c như “H n thiên nghi” “ð a ñ ng nghi” . cu i cùng ác gi ác báo b treo c Giang ðô. Nam B c Tri u tr thành m t trong nh ng th i kỳ phân chia nam b c ít có trong l ch s Trung Qu c. Chính trong ñi u ki n này các dân t c vùng mi n b c Trung Qu c d n d n b dân t c Hán ñ ng hoá. H i ñ u là th ki ng ba chân Ng y. vùng mi n b c rơi vào c nh h n chi n gi a các dân t c. sau ñó là B c T thay th ðông Ng y. nhưng k th ng tr thư ng ñ u b o v ph t giáo. không nh ng tăng thêm s c lao ñ ng cho vùng Giang nam mà k thu t s n xu t tân ti n cũng ñư c truy n vào. c c di n th ki ng ba chân ch m d t vào th i Tây T n. thành l p ch ñ Tam t nh L c b . Trong th i kỳ này n n kinh t vùng mi n nam có bư c phát tri n khá l n. Cu i th k th 2 công nguyên. V m t văn h c ngh thu t. th gi i lo n l c ñã t o môi trư ng m u m cho s t do v tư tư ng. xu t hi n nhi u chính quy n. NamTri u tương ñ i gi n lư c. là tri u ñ i ng n nh t.. h u kỳ là th i kỳ suy tàn.. B i v y có th nói s phân chia Nam B c tri u ñóng vai trò c c kỳ quan tr ng ñ y nhanh s th ng nh t dân t c. tuy s hình thành c a nó làm cho s phát tri n kinh t có ph n ch m l i nhưng s h i nh p dân t c lưu v c sông Hoàng Hà ñư c hình thành do s th ng tr c a ngo i t c ñ i v i khu v c trung nguyên là chưa t ng có trong l ch s . 7. g i chung là 16 nư c. ðư ng Cao T sáng l p nhà ðư ng. Tùy Thang ð ngoài có m t n a công lao trong vi c xây d ng kênh ñào ra< m t n a khác là ñ thư ng ngo n> không còn gì ñ l i n tư ng t t cho ñ i sau. l ch s Trung Qu c bư c vào th i kỳ phân chia khá dài.12 - Th e W Trong th i kỳ này s giao lưu ñ i ngo i cũng r t sôi ñ ng. cu n “T dân y u thu t” c a Gi Tư Tư là tác ph m l n trong l ch s nông h c th gi i. T Xung Chi là ngư i ñ u tiên tính s Pi chính xác t i 7 phân s . c c di n phân chia l i ti p di n tr l i. xúc ti n m nh m kinh t ñ a phương phát tri n. 6. Tùy Văn ð còn xây d ng pháp lu t m i. n i b t nh t là s phát tri n c a tư tư ng Huy n H c. n i b t nh t là thơ ca. còn ðư ng . Nhà Tùy T năm 581 công nguyên Tùy Văn ð Dương Kiên sáng l p Nhà Tùy ñ n năm 618 Tùy Thang ð Dương Qu ng b gi t h i c th y t n t i trong 37 năm. phía tây ñ n Trung Á và ð i Tân <t c La Mã>. T khi ðông T n di t vong. còn t i c vùng ñông nam Á.h i h a c a C Kh i. Th c và Ngô <năm 189265 công nguyên>. B c Chu thay th Tây Ng y. các thành t u văn h c cũng r t cao. ph b ch ñ l c quan th i B c Chu. B c Chu l i tiêu di t B c T . danh y Hoa ðà cu i th i ðông Hán là bác sĩ ngo i khoa ñ u tiên k t khi có s ký ghi l i ñ n nay s d ng k thu t gây mê ñ ph n thu t ñi u tr cho ngư i b nh. ld Trong th i kỳ Nam B c tri u kinh t nghiêng v mi n nam. cu i cùng tr thành cùng m t dân t c.. Nhà ðư ng chia làm ti n kỳ và h u kỳ.. nhưng s th ng nh t c a Tây T n ch trong th i gian r t ng n <265-316 công nguyên>. còn sáng l p ch ñ khoa c . thư pháp c a Vương Hi Chi. ok . ánh th ng tr ðông Hán suy tàn. các tri u ñ i B c tri u g m: B c Ng y. V m t văn hoá.ngh thu t hang ñá ðôn Hoàng.Ngoài ra. sáng t o hình th c tuy n ch n quan l i m i. B c Ng y l i chia thành ðông Ng y và Tây Ng y. T . l n lư t là T ng.. T năm 618 công nguyên Nhà ðư ng sáng l p ñ n năm 907 b Chu Ôn tiêu di t c th y kéo dài trong 289 năm.. S tàn kh c c a Tùy Thang ð là có ti ng trong l ch s . vùng chung quanh Dương Châu là khu v c kinh t phát tri n nh t c a Nam Tri u lúc ñó..

ba phát minh l n là kim ch nam. kinh t -xã h i. W or Năm 960 công nguyên. năm 1279 nhà Nguyên tiêu di t Nhà T ng và ñ t ñô t i ð i ðô <t c B c Kinh ngày nay>. ph t giáo cũng như các tôn giáo t bên ngoài truy n vào ñ u r t th nh hành. Vương Duy. cũng như r t nhi u ngh thu t hang ñá ñ u lưu truy n t i ngày nay. lu t lư ng thu . Ngư i ð ng H ng thành l p nư c Tây H phía tây b c nhà T ng <1038—1227>. d n ñ u th gi i lúc ñó c v chính tr . sau l i thay th nhà ðư ng t xưng vua. t s giành gi t Ngưu Lý ñ n s l ng quy n c a ho n quan. b t T ng Huy. Nhà T ng Trong th i kỳ này nh ng thành t u v khoa h c-k thu t khá n i b t.có nh hư ng sâu xa cho ñ i sau. k thu t in n. Cu c kh i nghĩa nông dân c a Phương L p và T ng Giang ñã ch ng l i ách th ng tr ñen t i m c nát trong th i kỳ T ng Huy Tông. Li u Vĩnh. ð Ph . t ñó nhà ðư ng ñi d n t i di t vong. ñ n năm 1279 nhà T ng b nhà Nguyên tiêu di t. kinh t . T ng Thái T Tri u Khuông D n phát ñ ng cu c bình bi n Tr n Ki u. cu i ðư ng có Lý Thương n.. Lý Th Dân ñăng quang. Th i B c T ng là th i ký ñ i ñ u v i nhà Liêu. lý h c th nh hành. trung ñư ng có B ch Cư D . Hàn Du. thu c n l n lư t ra ñ i và ng d ng. s giao lưu kinh t -văn hoá v i nư c ngoài khá d n d p. h i h a c a Diêm L p B n. Nhà T ng ñư c chia làm hai th i kỳ B c T ng và Nam T ng.. các cu c kh i nghĩa c a nông dân trong th i kỳ này không ng t x y ra. Nhà Nguyên Thi t M c Chân Mông C thành l p nư c năm 1206 và ñ n năm 1271 H t T t Li t l y qu c hi u là Nguyên.. tr i qua muôn vàn gian kh khi n cho nhà ðư ng tr nên ph n th nh hơn bao gi h t trong xã h i phong ki n Trung Qu c. Tô Th c. chim muông. Ngô ð o T . m t trong các lãnh t kh i nghĩa qui thu n nhà ðư ng. “M ng khê bút ñàm” c a Th m Khoát có v trí r t cao trong l ch s khoa h c-k thu t. ld of E bo ok . Nam T ng cơ b n yên n khu vưc giang nam. 9. b c T ng b di t vong. H i h a thì n i ti ng nh t là tranh non nư c. có hai trong 4 phát minh l n c a Trung Qu c là k thu t in n và thu c n là ñư c phát minh trong th i kỳ này. Tô T ng sáng ch ra Th y v n nghi tư ng ñài-chi c ñ ng h thiên văn ñ u tiên trên th gi i. còn Nam T ng là th i kỳ ñi t i suy tàn. Nguyên Trinh. hoa c . Th i kỳ Tùy ðư ng có nhi u thành t u v m t ch ñ chương ñi n. sáng l p lên Nhà T ng. Thư pháp c a Nhan Chân Khanh. xu t hi n các nhà khoa h c t nhiên như L c C u Uyên. trong ñó b c tranh “Thanh minh thư ng hà ñ ” c a Trương Tr ch ðoan là m t tác ph m b t h trong h i h c Trung Qu c..Sau ñó trong th i kỳ ðư ng Huy n Tông l i xu t hi n “Khai nguyên th nh th ”. V m t khoa h c-k thu t. Chu Ôn. không có ý ñ b c ph t ñ th ng nh t tr l i. Chu Bang Nhan.Thái Tông Lý Th Dân d n ñ i quân chinh chi n 10 năm hoàn thành s nghi p th ng nh t. V m t văn hoá. Nhà Kim ñã di t nhà Liêu năm 1125. T ng Khâm. Còn “Tư tr thông giám” c a Tư Mã Quang l i càng là m u m c v biên niên s .T ng T là ñ nh cao văn h c th i kỳ này. th nh ñư ng có Lý B ch.ð o giáo.Ngh thu t sân khâu trong th i nhà T ng và nhà Kim khá th nh hành. Lý Thanh Chiêu. Tùy ðư ng áp d ng chính sách ñ i ngo i khá m c a. trong ñó k thu t in n b ng ch n i c a T t Thăng s m hơn Châu Âu 400 năm. văn hoá. ch ñ khoa c . xu t hi n “Trinh quan chi tr ”. Cu n “Tân ðư ng thư” c a Âu Dương Tu th i B c T ng có ñóng góp r t l n trong vi c b o t n l ch s nhà ðư ng. ngo i thương cũng khá phát tri n. H và Kim.. Sau khi nhà Kim tiêu di t B c T ng.. ð M c. và cu i cùng là cu c kh i nghĩa Hoàng Xào. bi n pháp c a Vương An Th ch tuy không hoàn toàn th c hi n ñư c s th nh vư ng trư ng kỳ c a nhà T ng nhưng cũng ñã gi i quy t ñư c m t s mâu thu n xã h i. Li u Tông Nguyên ñ xư ng phong trào c văn có nh hư ng c c kỳ l n ñ i v i các ñ i sau. 8. văn hoá ñ u có bư c phát tri n l n. ngư i Diñan ñã sáng l p lên nư c Liêu t i khu v c mi n b c Trung Qu c <năm 947-1125>.. c th y t n t i 319 năm.. k t thúc c c di n phân chia Ngũ ñ i Th p qu c. . xu t hi n các ñ i văn hào như Âu Dương Tu. V văn h c. “Khánh l ch tân chính” c a Ph m Tr ng Yêm.13 - Th e B c T ng sau khi th ng nh t vùng mi n b c. Lý Tư Hu n. và ñánh vào Khai Phong ñô thành c a Nhà T ng năm 1127. V văn h c n i b t nh t là thơ ðư ng. ch ng h n như ch ñ Tam t nh L c b . nư c m nh dân giàu. Th i cu i ðư ng chính tr h n lo n. Th i kỳ ñ u nhà ðư ng có Tr n T Áng. quang c nh th gi i bình yên l i l n n a xu t hi n. Cùng v i th i B c T ng.. Nhưng cũng chính trong th i kỳ ðư ng Huy n Tông ñã phát sinh cu c n i lo n c a An L c Sơn và S Tư Minh. sáng l p nhà H u Lương-m t trong 5 tri u ñ i th i ngũ ñ i.. Tr i qua s bi n Huy n Vũ Môn. năm 1115 ngư i N Chân sáng l p nư c Kim vùng mi n b c <1115-1234>. xu t hi n các nhà vi t t n i ti ng như Yên Chu.

ông ñã thi hành c i cách nh m xoa d u các mâu thu n xã h i và c u vãn ách th ng tr c a nhà Minh. Tây Ban Nha. Trong th i Nhà Nguyên. d ng lên nư c Mông C . cu n sách này luôn là m t văn hi n quan tr ng ñ ngư i phương tây hi u bi t Trung Qu c và châu Âu trong nhi u th k . ngành d t tơ.. xu t hi n nh ng cơ s d t có t i hàng ch c . sau b ngư i chú là Chu ð d y binh cư p ngôi. gi m mi n thu khi n cho s dân t canh tăng m nh. s giao lưu gi a Trung Qu c v i bên ngoài sôi ñ ng hơn bao gi h t. thu c n và kim ch nam cũng ñư c truy n sang châu Âu qua các nư c Ar p trong th i nhà Nguyên. xu t hi n manh nha c a ch nghĩa tư b n.. thương gia. H i ñ u nhà Minh trong xã h i xu t hi n nhi u vùng ñ t hoang không ch . các ngh tr ng thu c lá. khôi ph c Trung Hoa”. sáp nh p các lo i thu khoá thành m t.phát tri n t i trình ñ khá cao. kinh t và văn hóa có s c cu n hút r t l n ñ i v i các nư c láng gi ng. làm gi y. ñ l i tác ph m n i ti ng v i t a ñ “Hành Ký”. tri u chính ngày càng suy tàn. Nư c ð i Hãn xuyên su t hai châu l c Âu-Á này không lâu ñã b chia thành m y nư c Hãn ñ c l p. Th i nhà Minh có m t chính tr gia n i ti ng là Trương Cư Chính. Thiên văn h c.l n lư t ñư c du nh p t nư c ngoài vào Trung Qu c. Trong th i kỳ này. lo i tr nh ng ngư i không h p v i mình. nhà buôn phương ñông và phương tây nhi u hơn b t c lúc nào. “Tây Tương Ký”. Năm 1275. quy n hành rơi vào tay ho n quan. Nguyên Khúc ñ t thành t u khá cao trong ñó các nhân v t tiêu bi u là Quan Hán Khanh. các ngành luy n s t. h c gi các nư c lui t i d n d p. Chu Nguyên Chương ñăng quang t i Nam Kinh. b c h i nh ng ñ i th n chân chính. Năm 1341.cũng có bư c phát tri n l n. không ñ m x a ñ n tri u chính. ch n hưng nông nghi p và ngh nuôi t m. ra s c tăng cư ng ch ñ phong ki n chuyên ch t p quy n trung ương..v i các tác ph m tiêu bi u như “ð u Nga Oan”.. cháu ông là Ki n Văn ð k v . ok . khoai lang. Sau khi Minh Thái T qua ñ i. dân công tu s a xây d ng các công trình tr th y sông Hoàng ñã bùng n cu c kh i nghĩa l n v i tiêu chí là Khăn ñ . Trung Qu c trong th i ðư ng T ng là qu c gia phát tri n nh t th gi i. Mã Chí Vi n. ñ cao hoàng quy n. t i hơn 30 nư c và khu v c châu Á và châu Phi. Giao thông v i bán ñ o A-r p ngoài ñư ng bi n ra còn có ñư ng b qua Vân Nam.14 - Th e Nam 1368 công nguyên. Nhà Minh ld of E bo V m t văn hóa. B ðào Nha. v danh nghĩa phong Nhà vua Mông C làm ð i Hãn. Vương Th c Ph . y h c và toán h c c a các nư c A-r p l n lư t ñư c truy n vào Trung Qu c. Chu ð lên ngôi và g i là Minh Thành T . Trong th i Nhà Minh kinh t hàng hoá ñư c phát tri n. thành l p tri u ñ i Nhà Minh v i kh u hi u “tr c xu t ngư i H . ngô. Nhà Minh tuy tăng cư ng t p quy n trung ương nhưng nhi u th h vua ho c là d t nát ho c là tu i nh . Quân Mông C trư c ñó còn phát ñ ng các cu c xâm l n v phía tây t i Trung Á. th m chí tiêu th t i Ma-r c. l t ñ Nhà Nguyên. ð t bi t là trong ngành d t tơ.. Năm 1421 d i ñô t i B c Kinh. B n ho n quan tham lam ñ n t t ñ .. Gi a th i nhà Minh x y ra nhi u cu c kh i nghĩa nông dân nhưng ñ u b ñàn áp. Trong th i kỳ này các s gi .. s ñi l i gi a các s gi . Th lĩnh quân kh i nghĩa khăn ñ Hào Châu Chu Nguyên Chương ñã ti n ñánh ð i ñô. Hà Lan. cu c b o ñ ng c a nông dân v i c u n i là tôn giáo và các t ch c nghi p ñoàn bí m t ñã lan r ng kh p toàn qu c. sáng l p lên nhà Minh. Vùng mi n b c Nhà Nguyên do chi n lo n kéo dài nên b phá ho i nghiêm tr ng. d t. Nhà Nguyên có nhi u m i liên h v i các nư c Nh t. ñông nam Á. có nhi u tàu thuy n Trung Qu c ñi l i trên vùng bi n gi a Trung Qu c v i n-ñ . Minh Thái T ñã thu dung nh ng ngư i hành kh t. ñúc ñ ng. t phong cho mình là Thành Cát Tư Hãn.Dân t c Mông C v n sinh s ng vùng phía b c ð i M c. W or 10. gây lên s ph n kháng m nh m c a ngư i Hán. Ba phát minh l n c a Trung Qu c là n loát. Trung Qu c t ng b các nư c Nh t. ð s Trung Qu c ñư c chuy n t i ðông Phi... Chính quy n Mông C bóc l t và áp b c ngư i Hán t i t t ñ . Nhà hàng h i Tr nh Hoà 7 l n d n ñ i tàu xu ng tây dương. Nhưng ñ n gi a và cu i ñ i Nhà Minh.xâm lư c và qu y nhi u.. Giao lưu kinh t -văn hoá ñ i ngo i phát tri n. tu s a ñê ñi u. Năm 1333. gi m nh gánh n ng c a nhân dân trên m c ñ nh t ñ nh. ñóng thuy n. Minh Thái T tr vì trong 31 năm. mâu thu n xã h i gay g t. l c... Nguyên Th T ñ xư ng nông kh n và tr th y sông Hoàng Hà. m t thương gia Vơ-ni-dơ t i Trung Qu c và sinh s ng trong 17 năm. g m s phát tri n. ðông Âu và Ba-tư. Thi t M c Chân ñánh b i các b l c và hoàn thành s nghi p th ng nh t. ñàn áp các th l c ch ng ñ i. ñ o H i cũng ñư c truy n bá r ng rãi. Ông di t h t nh ng công th n. Ông ch nh ñ n quan l i. Mác-cô Pô-lô cùng cha. Nông nghi p trong th i Nhà Minh có s phát tri n hơn các tri u ñ i trư c. ngành th công c a Trung Qu c như làm g m s . năm 1351.

trong l ch s g i là “Khang Ung Càn th nh th ”. trang tr i c a các hoàng t c và s th n ñâu ñâu cũng có. Ngô Kính T . các mâu thu n xã h i b c l . Cu i th i Nhà Minh.. Các cu c thi khoa c trong ñ i Nhà Minh thông hành Bát c văn. t ng bư c th ng nh t toàn qu c. ñ xư ng l giáo phong ki n. ðài Loan tr v v i Trung Qu c. 11. Nhà Thanh thi hành chính sách thư ng cho nh ng ai khai kh n.Tri u ñình nhà Thanh c c l c ñòi quân xâm lư c Nga Hoàng rút kh i lãnh th Trung Qu c. trong ñó cu c kh i nghĩa B ch Liên Giáo ñã k t li u th i kỳ th nh vư ng c a tri u ñình Nhà Thanh. Năm 1661. B n ñ hành chính Nhà Thanh lúc th nh vư ng lên t i hơn 1200 km2. ñánh b i th c dân Hà Lan th ng tr ðài Loan trong 38 năm. ñ xoa d u mâu thu n giai c p. các cu c ñ u tranh ch ng Thanh không ng ng x y ra. vua Khang Hy ra l nh cho quân Thanh hai l n ti n ñánh quân Nga Hoàng Nhã Kh c Xa. và áp d ng m t lo t chính sách phát tri n kinh t . nông h c như “Nông chính toàn thư” c a T Quang Kh i..V m t s h c thu ñư c thành qu r c r . Cu c ñ u tranh nông thôn cũng ngày càng gay c n.. Trong ñ i Nhà Minh ch ng lo i hàng hoá r t nhi u. C Viêm Vũ. Nam Kinh. cu c kh i nghĩa nông dân c a Lý T Thành l t ñ ách th ng tr c a nhà Minh. Qu ng Châu. S n sinh ra nhi u nhà tư tư ng ki t xu t như Vương Phú Chi. Quân Thanh th a cơ ti n vào ñánh b i quân kh i nghĩa nông dân. Th ch ðào. Tô Châu. ñ i di n c a hai bên ti n hành ñàm phán t i Ni B S . v văn hóa tư tư ng. Bư c vào cu i nhà Thanh. tình hình ñ t ñai t p trung c c kỳ nghiêm tr ng. giao thông thu n ti n ñã hình thành nh ng trung tâm thương m i l n nh . tr t t n ñ nh. Nhà Thanh thu ñư c thành t u to l n v văn hoa. quan l i b c thu gây lên s ph n kháng c a dân. Kim Bình Mai. gi m mi n thu khóa. b quan to c ng trong th i gian dài. xu t hi n nh ng pho ti u thuy t như Th y H . Xu t hi n nh ng thành th s m u t như B c Kinh. biên so n nhi u b sách l n như “T Kh Toàn Thư”. Kh ng Thư ng Nhi m. Nhà Thanh v n l y nông nghi p làm qu c sách. trao ñ i thư ng xuyên. ði u này ch ng t ch nghĩa tư b n Trung Qu c ñã xu t hi n phôi thai. ñ a lý h c như “T Hà Khách du ký”. năm 1627 x y ra n n ñói Thi m Tây. N Nhĩ Ha Xích sáng l p Nhà H u Kim. “C kim ñ thư t p thành”. văn hoá và giao thông c a khu v c Tân Cương... ð n gi a th k 18. H i ban ñ u. Nhưng h v p ph i s b c h i c a t ng l p quy n qúi và thái giám.15 - Th e W or ld of E bo ok . công ngh h c như “Thiên công khai v t” c a T ng ng Tinh. ð u năm sau. qu c l c ñư c tăng cư ng. thu khoá c a Tri u ñình cũng ngày càng gia tăng. Năm 1636. Ni B S .ñ u là xu t hi n trong th i Nhà Minh. vi c này l i càng làm cho xã h i không n ñ nh.. Nga Hoàng bành trư ng sang phía ñông. Vua Sùng Trinh t v n. y h c như “B n th o cương m c” c a Lý Th i Châm. Trư c th i ð o Quang. th c dân Hà Lan ñ u hàng.máy d t. Năm 1689.. Tr nh Thành Công d n ñ i tàu vư t qua eo bi n ðài Loan. mâu thu n xã h i ngày càng gay g t.. xu t hi n nhi u nhà kh o c u l ch s . t i nh ng nơi có v t s n d i dào. Năm 1616.. dân s lên t i kho ng 300 tri u vào cu i ñ i Nhà Thanh. n n kinh t phong ki n phát tri n t i m t ñ nh cao m i. Minh Sùng Trinh t v n.cũng như các nhà văn h c ngh thu t như Tào Tuy t C n. kéo dài trong 268 năm. v ñ i ngo i. Hàng Châu.Lĩnh v c khoa h c-k thu t cũng thu ñư c thành qu l n. Năm 1685 và 1686. T khi N Nhĩ Ha Xích xưng vua ñ n vua Ph Nghi c th y g m 12 v vua. Tây Du Ký. Hoàng Thái C c ñ i qu c hi u là Thanh. và ñ t ñô t i B c Kinh. Muôn vàn n n dân ñói khát ñã d ng c kh i nghĩa. Ch ñ chuyên ch t p quy n trung ương càng thêm nghiêm ng t. cũng như nh ng th lành ngh d y b o cho ngư i làm thuê. Tính t khi vào Trung nguyên c th y g m 10 v vua. sách văn hi n như “Vĩnh L c ñ i ñi n”. ð i Ch n. bàn lu n th i chính và ñư c g i là “ðông lâm ñ ng nhân”.Ngoài ra. Tri u ñình nhà Thanh l n lư t ñàn áp các cu c kh i nghĩa nông dân các nơi và l c lư ng Nam Minh ch ng quân Thanh. chính th c ký “hi p ư c Ni B S ”-hi p ư c biên gi i ñ u tiên... th ng nh t Tân Cương.. trong ñó n i b t nh t là thành t u ki n trúc. Các truy n dài r t ph n vinh. Tam Qu c Di n Nghĩa. Cu i th k 16. kinh t -xã h i n i ñ a và vùng biên cương ñ u có s phát tri n. M t b ph n quan l i mong xoa d u mâu thu n xã h i ñã nêu ra yêu c u h n ch ñ c quy n c a ho n quan và qúi t c. t cho mình là l n m nh m t cách mù quáng. . Nhà Thanh Nhà Thanh t năm 1644 ñ n 1911. quân Nga Hoàng bu c ph i ñ ng ý gi i quy t v n ñ biên gi i ño n phía ñông Trung-Nga thông qua ñàm phán. V kinh t . Năm 1644. ð n gi a th i vua Càn Long ñã bình ñ nh ñư c cu c phi n lo n vùng tây b c. h ñi d y h c. Khi quân Thanh ti n vào Trung nguyên. Năm 1644 cu c kh i nghĩa c a nông dân ñã ñánh vào B c Kinh. Nga Hoàng th a cơ chi m các nơi như Nhã Kh c Xa. Hoàng Tông Hy...

Ch ng h n như: câu “bi t ngư i bi t ta. bo “Binh pháp Tôn T ” là pho lý lu n quân s vĩ ñ i nh t th i c ñ i Trung Qu c. chia làm 13 chương. ngư i trư c ngã xu ng ngư i sau ti n lên. ví d ñ ch ta.... công th . vi t thành “Binh pháp Tôn T ”. c t bư c n ng n vào th i kỳ suy tàn. c t ñ t b i thương. thiên th i. m i chương ñ u có m t tư tư ng ch ñ . Tôn Vũ t ng k t nh ng kinh nghi m chi n tranh trong cu i th i Xuân thu và trư c ñó. cũng là m t trong nh ng pho sách c Trung Qu c có nh hư ng nh t và r ng nh t trên th gi i. do ñó ñã bùng n m t lo t các phong trào ph n ñ ph n phong. làm ch n ñ ng các nư c chư h u. nêu b t nh ng qui lu t quân s mang tính ph bi n và ñ xu t m t h th ng lý lu n quân s hoàn ch nh. Ch ra m t cách sâu s c m i quan h gi a chi n tranh v i chính tr và kinh t . trăm tr n trăm th ng” ñã tr thành câu nói c a mi ng c a ngư i dân Trung Qu c.16 - Th e W Tôn Vũ-tác gi c a “Binh pháp T n Tư” là nhà quân s l n trong th i kỳ Xuân thu Chi n qu c Trung Qu c. Nh ng tác ph m s 1. tư tư ng c ng nh c. t c mưu c u không ñánh mà th ng. Năm 1911. t ñó ch m d t ñ ch phong ki n kéo dài hơn 2 nghìn năm Trung Qu c. Tôn Vũ nêu rõ mu n bi t ñư c tình hình ñ ch thì ph i bi t v n d ng các lo i gián ñi p. Chương “Mưu công” bàn v ti n công nư c ñ i ñ ch như th nào. trong sách ñã bàn lu n v s ñ i l p và chuy n hóa c a m t lo t mâu thu n liên quan v i chi n tranh. thu lư m tình báo r ng rãi. “Binh pháp Tôn T ” ñã nêu ra chi n lư c và chi n thu t chi n tranh trên cơ s nghiên c u nh ng mâu thu n này và ñi u ki n chuy n hóa c a nó. cu c cách m ng Tân H i bùng n . thêm n a là d d ng vũ l c. Chương 4.. không c n ñánh lâu mà di t ñư c nư c ñ i ñ ch. tư ng soái và pháp ch . Nhân dân s ng trong c nh nư c sôi l a b ng. . th ng b i. bi n pháp Dung Tu t. Trong ñó ñã th hi n lên tư tư ng bi n ch ng. ch khách. Ông nêu rõ thư ng sách dùng binh trư c h t giành th ng l i b ng mưu lư c chính tr . Mu n làm ñư c “mưu công” thì không nh ng ph i bi t th c l c c a mình mà còn ph i bi t tình hình c a ñ i phương. d n 3 v n quân ñánh ñ i 20 v n quân c a nư c S . Trung Qu c t ng bư c rơi vào xã h i n a phong ki n n a th c dân. or ld of E “Binh pháp Tôn T ” ñư c hình thành cách ñây 2500 năm. Binh pháp Tôn T h c c a Trung Qu c “Binh pháp Tôn T ” g m hơn 6000 t . chi m ñư c thành mà không c n ph i hy sinh l n. trong ñó x p hàng ñ u là nhân t chính tr . ñ a l i. là tác ph m lý lu n quân s s m nh t trên th gi i. ñư c tôn xưng là “Thánh binh” ho t “Thánh võ” trong l ch s Trung Qu c... Làn sóng ch nghĩa yêu nư c cu n cu n dâng cao hơn bao gi h t trong l ch s c n ñ i Trung Qu c. ch ng h n như phong trào Thái bình thiên qu c. ð th c hi n m c tiêu này ông ñ c bi t nh n m nh dùng mưu k ñ giành th ng l i. Tư trư ng thao lư c và tư trư ng tri t h c miêu t trong pho sách này ñư c v n d ng r ng rãi trong các lĩnh v c quân s . s m hơn cu n “chi n tranh lu n” <On War> c a Clau-dơ-uýt châu Âu 2300 năm.Cu c chi n tranh nha phi n năm 1840 và s xâm lư c c a ch nghĩa ñ qu c sau ñó ñã khi n nhà Thanh và k xâm lư c ký k t m t lo t hi p ư c không bình ñ ng. Trong chương “Dùng gián”. m c a thông thương. Chương “Tác chi n” trình bày ti n hành chi n tranh như th nào. Tri u ñình Nhà Thanh b l t ñ .. nhà Thanh ñã ti n hành m t s c i cách trong n i b gi i c p th ng tr . ít nhi u. “Binh pháp Tôn T ” có tư tư ng bi n ch ng phong phú. th ñ n là b ng bi n pháp ngo i giao. kinh t . ok . l ch s Trung Qu c bư c vào m t th i kỳ m i.ð c u v t s ph n. chi m v trí quan tr ng trong l ch s phát tri n tư duy bi n ch ng c a Trung Qu c. suy y u t ti. l i ho n. “Binh pháp Tôn T ” bao hàm r t nhi u tư tư ng tri t h c có giá tr . nhưng ñáng ti c m i n l c này ñ u th t b i. chính tr . ñ xu t 5 nhân t quy t ñ nh cho th ng l i là chính tr . ñư c vua Ngô tr ng d ng phong làm ñ i tư ng. Bi t bao nh ng chí sĩ yêu nư c ñã chi n ñ u hy sinh vì c u vãn ñ t nư c. Tôn Vũ ch trương t n kh năng giành ñư c thành công l n nh t b ng cái gía nh nh t. như phong trào Dương V .mong thông qua s cách tân t trên xu ng dư i ñ Trung Qu c ñi lên con ñư ng giàu m nh và ñ c l p. Cu i nhà Thanh chính tr h b i. h sách m i ñi công thành.. Ch ng h n như chương “K ” ñã bàn lu n v v n ñ có nên ti n hành chi n tranh hay không. Năm ñó Tôn Vũ lánh n n chi n lo n t i nư c Ngô.

T Mã Thiên lúc còn tr ñi du ngo n kh p nơi. Tư Mã Thiên trong khi ch nh lý các văn hi n th i c cũng chu n b vi t m t b toàn thư v l ch s . ông cho r ng m c ñích và ý nghĩa duy nh t ñ s ng là hoàn thành b “S Ký”. . Ông xu t thân trong gia ñình s h c.. l ch s trong 3 nghìn năm t th i thư ng c Trung Qu c ñ n th i Tây Hán. kinh t . bo ok Tư Mã Thiên và tư li u c a các nhân v t và s ki n l ch s ñ a phương. kh o sát phong t c t p quán xã h i. tri t lý sâu xa. hai bên giao chi n ñ u t ng nghiên c u “Bình pháp Tôn T ”. văn hóa. ð c. thăm các danh lam th ng c nh. tham kh o tư tư ng quân s trong binh pháp ñ ch ñ o chi n tranh. lúc nh Tư Mã Thiên thích tư duy suy nghĩ. ñ ng th i cũng m ra n n văn h c truy n ký c a Trung Qu c. có nh hư ng sâu xa ñ i v i s h c và văn h c sau này c a Trung Qu c (Các b n có th xem tác ph m này t i ñ a ch http://esnips. Thân th và tinh th n c a Tư Mã Thiên b tác ñ ng m nh. g m 103 chương. ñ ng th i cũng là m t pho truy n ký văn h c vĩ ñ i. “Binh pháp Tôn T ” v i h th ng tư tư ng quân s . h i t thao lư c và ng y ñ o. hơn 50 v n t . “S Ký” ra ñ i vào th i Tây Hán Trung Qu c th k th nh t trư c công nguyên.17 - . ñi n c .trên th gi i có hàng nghìn ñ u sách gi i thi u v “Binh pháp Tôn T ”. ñư c các nhà quân s các ñ i áp d ng r ng rãi.. Trư c khi gi i thi u nh ng ñóng góp c a “S Ký” ñ i v i s h c và văn h c Trung Qu c. ti p th .. Trư ng quân s c a nhi u nư c còn l y ñó làm giáo án. có ti ng tăm r t cao. Là thông s th truy n ký ñ u tiên v i trung tâm là nhân v t. có nh n xét ñ c ñáo ñ i v i các nhân v t và s ki n l ch s trong ñi n t ch. ðư c bi t. làm quan s c a tri u ñình. Sau này Tư Mã Thiên n i nghi p cha. Tư Mã Thiên ñã vi t “S Ký” trong 13 năm.. hơn n a t m m t h p hòi. Nga. chúng tôi xin gi i thi u vài nét v Tư Mã Thiên-tác gi c a “S Ký”. tuy sau này tri u ñình v n tr ng d ng ông nhưng trong lòng ông ñã có s thay ñ i. of E “Binh pháp Tôn T ” bàn bình lu n chi n. b x cung hình.2. tri t h c ch t ch . Tư Mã Thiên là nhà s h c và văn h c th i kỳ Tây Hán Trung Qu c. Lúc ñó Tư Mã Thiên do chính s ph m húy tri u ñình. thu t p truy n ký Th e W or ld “Binh pháp Tôn T ” cũng ñư c ng d ng r ng rãi trong các lĩnh v c xã h i. Nh ng ghi chép v các ñ i trư c lúc ñó ñ u s n sinh khi các chư h u cát c .. Nh t. nó ghi l i nh ng s ki n chính tr . Sách ñã ñư c d ch ra 29 th ti ng như Anh. chi n lư c chi n thu t bi n hóa vô t n càng ñ c càng khám phá nh ng ñi u m i nên có nh hư ng sâu r ng trong lĩnh v c tư tư ng quân s th gi i.com/web/minhtuan89).R t nhi u doanh nghi p và thương gia Trung Qu c và nư c ngoài v n d ng tư tư ng “Binh pháp Tôn T ” vào trong qu n lý kinh doanh. S ký Tư Mã Thiên “S Ký” là m t tác ph m s h c vĩ ñ i trong l ch s Trung Qu c. cha là quan s c a Tri u ñình. tình hình kinh t và v t s n. trong sách có gi i thi u r t nhi u nh ng danh k . thương m i. quan ñi m l ch s c a ngư i vi t có khác hau.. trong cu c chi n tranh Vùng V nh năm 1991. “Bình thư thương d ng” ñã phát huy hi u qu tích c c.

Tr i qua g n trăm năm tr c tr . ok Trung Qu c n ñ nh. Tính ngh thu t c a nó trư c tiên ñư c bi u hi n trong vi c v n d ng các s li u chân th c ñ gây d ng lên nh ng hình nh nhân v t có tính cách rõ ràng. ñiêu luy n. quân Thanh m t 20 năm m i tiêu di t ñư c tàn quân Lý T Thành. Trong th i kỳ Minh Th n Tông V n L ch. ngòi bút c a Tư Mã Thiên không ch d ng chính tr mà liên h m t thi t chính tr v i kinh t .“S Ký” ñư c chia làm 5 b ph n là b n ký. M c dù s cách tân c a các nư c khác nhau v m c ñ nhưng cu i cùng ñ u hoàn thành ho c cơ b n hoàn thành s cách tân ch ñ xã h i. ch ñ nô l b ch ñ phong kiên thay th . Th e W Trong l ch s phong ki n hơn 2 nghìn năm Trung Qu c. trư c sau xu t hi n m y th i kỳ l ch s sán l n. cu i cùng nhà T n th c hi n th ng nh t. Trương Hi n Trung. Tư Mã Thiên khác v i các quan s trư c ñây coi vi c vi t s là ghi l i nh ng công tr ng c a quân th n và c ngơi s huy hoàng c a tri u ñình. chi n lo n xu t hi n và ñ n th i Sùng Trinh thì ñ i lo n. Tr i qua g n 70 năm m i chuy n ñ i lo n thành ñ i tr . Tư Mã Thiên ñ c bi t quan tâm s bùng phát c a s c s ng cá nhân và vi c th c hi n giá tr cá nhân. có m t vài chương ghi l i l ch s c a các dân t c thi u s . Di n ghi chép c a “S Ký” r ng hơn r t nhi u nh ng “chính s ” trong xã h i phong ki n. “Trinh quan chi tr ” nhà ðư ng ñ n Khai Nguyên th nh th . sau hơn 170 năm phát tri n m i ñ t t i ñ nh cao th nh vư ng. Hàn. Kh ng T coi ñó là “lo n th ”. Khai Nguyên th nh th ñ i nhà ðư ng là xu t hi n sau th i kỳ lo n l c cu i nhà Tùy. Sau khi vào Trung nguyên. Các th i th nh th ñ u có ñ c ñi m chung: Nhà nư c th ng nh t. th gia và li t truy n. Có r t nhi u vi c có th nói là ph m húy trong l ch s quan và luân lý quan chính th ng. nhưng cũng ch ng t ch ñ cũ s p s p ñ .. cũng ph n ánh s ph n kháng ch ng b o chúa phong ki n c a ñông ñ o nhân dân. Ngôn ng trong “S Ký” r t m c m c. văn hóa. kinh t ph n th nh. bo “S Ký” có giá tr văn h c khá cao. “S Ký” ñư c m nh danh là “th c l c”. càng tăng thêm s c h p d n c a tác ph m. thư. nhưng trong con m t Tư Mã Thiên ñ u là nh ng ñi u ñáng ghi l i. cũng như thiên văn ñ a lý. v a phanh phui và châm bi m gi i c p th ng tr phong ki n ñ c bi t là t p ñoàn th ng tr t i cao ñ i nhà Hán. “Bi u” là th hi n các s ki n l n trong các th i kỳ l ch s b ng hình th c bi u m u. Tây Hán thành l p tri u ñ i phong ki n trên ñ ng ñ nát c a nhà T n. miêu t m t lo t các anh hùng yêu nư c.. L y các nhân v t trung tâm chính tr như các ñ vương trong l ch s làm s i ch xuyên su t. B i v y “S Ký” khác bi t v i “Chính s ” c a các tri u ñ i phong ki n trư c ñây. th ng nh t thiên h . ñánh ñu i quân Nguyên Mông ra kh i Trư ng Thành. l n lư t có Lý Li nư c Ng y và Ngô Kh i nư c S thi hành cách tân.18 - . “th gia” và “li t truy n” chi m ph n l n trong s ký. ví d như “văn c nh chi tr ” th i Tây Hán phát tri n t i Hán Vũ ð là c c th nh. nh t là s cách tân nư c T n là ñư c ti n hành tri t ñ nh t. còn có “chi n qu c th nh th ” mà ít ngư i bi t ñ n. ghi l i l ch s l y nhân v t làm trung tâm. nh t là s miêu t quang c nh giàu tính sân kh u. như v y Tư Mã Thiên ñã sáng l p lên th truy n ký m i trong sách s .. T . d p yên th l c nhà Minh vùng mi n nam. Ngũ ñ i th nh th là ch các tri u ñ i sau khi k th a ñ i trư c ñã ñưa tri u ñình lên t i ñ nh cao th nh vư ng. quân s . h th ng rõ nét.hình thành m t th th ng nh t. “b n ký” gi l i s hưng th nh suy tàn và nh ng s ki n l ch s tr ng ñ i c a các ñ vương các ñ i. thông t c d hi u. Ngũ ñ i th nh th trong l ch s of E “S Ký” tư ng thu t m t cách ñơn gi n nhưng sinh ñ ng. “Th gia” là các ho t ñ ng và s tích c a chư h u qúi t c các tri u ñ i. or ld Chương 5. Trong ñó ph n l n m i ngư i l y “th nh th ” ñ g i th i “Khai Nguyên th nh th ” và “Khang Càn th nh th ”. tr i qua hơn n a th k xây d ng m i m ra c c di n ph n th nh t c “Vĩnh L c chi tr ”. bút pháp sán l n. giàu tính bi n hóa. ñ n gi a và cu i th i kỳ Chi n qu c các nư c T n. “Vĩnh tuyên chi tr ” nhà Minh g i là Th nh và “Khang Ung Càn th nh th ” nhà Thanh. Nhà Thành ñư c thành l p trên cơ s ñ i lo n trong cu i th i kỳ nhà Minh. phong t c t p quán. qu c l c Th i kỳ Xuân Thu “l băng nh c ho i”. nhi t tình ca ng i và kh ng ñ nh m t lo t các nhân v t t ng l p dư i.. sôi ñ ng. ñư c s sách g i là “Th nh th ”. bi u. nhưng th c t là b c c chính tr m i ñư c hình thành sau khi tr i qua “L băng nh c ho i” và thôn tính lâu dài. th y l i. Nhà Minh tiêu di t các cu c n i d y. và ñ t t i ñ nh cao ñ i tr .. Th i kỳ Chi n qu c có m t s ñ c bi t. xưa nay ñư c tôn là thành t u cao nh t trong “c văn” Trung Qu c. . Tri u và Yên cũng m nh lên do thi hành cách tân. Bư c vào th i kỳ Chi n qu c. k t qu nư c T n m nh hơn 6 nư c kia. b ngoài trông thì 7 nư c n m trong tình tr ng h n lo n. các nư c có s n ñ nh khá lâu dài. chính tr hùng m nh. “Thư” là s chuyên ñ v các m t thiên văn pháp l ch. trư c khi quân Thanh ñánh vào ñã lo n l c trong g n n a th k .. ki n t o lên m t th gi i l ch s phong phú ña d ng. “Li t truy n” là truy n ký c a nh ng nhân v t có nh hư ng thu c các t ng l p các ñ i. văn hoá... yêu ghét rõ ràng. kinh . văn hóa ph n vinh. Do s không công b ng c a s ph n b n thân. ch ñ m i ñang hình thành.Trong ñó “b n ký”.

nhà nào nhà n y ñ u có lương th c d tr h ng vài năm. d tr d i dào. ch ng qua ch tôn thiên t H . có l i cho c i thi n ñ i s ng nhân dân. Trong th c t mãi t i năm th 24 Can Long. Th i Khang Hy nhà Thanh. ðây là qui lu t phát tri n c a l ch s Trung Qu c. Các nư c xung quanh như An Nam. Ngoài nhà Nguyên ch có Khang Hy th nh th có th sánh v i th i Hán ðư ng v biên cương r ng l n. Nhà ðư ng ñánh b i Tu c-ki-xtan phía tây b c và l p ph An Tây ðô. cu i cùng ñu i Hung Nô t i vùng m c b c. là hai th i kỳ quan tr ng m r ng biên cương c a Trung Qu c. t c phía tây i Ng c Môn. Kho b c nhà nư c lên t i g n 80 tri u l ng b c. thu h i vùng Liên ñông. ñánh b i Tri u Tiên. b i v y không th l y “phân chia” ñ xác ñ nh Chi n qu c. t c Qu ng ðông. ñ i s ng nhân dân trong c nh nư c sôi l a b ng thì lúc ñó nông dân s kh i nghĩa “phân chia” s th ng nh t c a nó. Sau th i Vĩnh Tuyên. T n Th y Hoàng xây d ng t p quy n trung ương th ng nh t là k t qu c a s ti p t c phát tri n c a l ch s Xuân Thu Chi n Qu c. tây nam và ñông nam. ngư i ñông ñ t r ng. Ch y u là trong th i kỳ Vũ ð ñã th c hi n “ñ i nh t th ng” vư t xa nhà T n. phía b c và tây b c Trư ng Thành l i rơi vào s ki m soát c a Mông C . t 7 nư c cu i cùng tr thành m t nư c là T n. mi n nam Tân Cương. Hán ðư ng th c hi n s th ng nh t hơn bao gi h t. Tuyên ð c nhà Minh. ñ n th i Chi n qu c ch còn l i 7 nư c. V phía b c. l p ph An ðông ðô. cho dù có chi n lo n v n ñ t t i 2-30 tri u l ng. s phát tri n c a s c s n xu t b c n tr nghiêm tr ng th m thí th t lùi. nam b c Tân Cương. T t nhiên không th nói mi n là th ng nh t ñ u ñúng ñ n. kho b c sung túc”. M i th i th nh th ñ u th c hi n s yên n. ki m soát c vùng nam b c ð i M c. Thương Chu trư c nhà T n không th con là s th ng nh t th t s . trong l ch s thư ng g i chung là “Hán ðư ng”. Thanh H i.T th i Tây Chu thi hành phân phong chư h u tr i qua s thôn tính trong th i Xuân Thu. t ng c ng lên t i 120 tri u l ng b c. Vi c ch t ch Mao Tr ch ðông kh ng ñ nh vai trò tích c c c a các cu c kh i nghĩa nông dân ñã nói lên ñi u ñó. Nhà ðư ng khi th nh vư ng th c hi n “ñ i nh t th ng” là m t l n m r ng ti p sau nhà Hán. Tây nam và vùng mi n nam t c Vân Nam. Vùng M c nam v n b Hung Nô chi m gi cũng như ñư ng hành lang Hà Tây ñã qui nh p vào b n ñ nhà Hán. Th e W or ld . Trong th i Vĩnh L c. Vua Ung Chính nói r ng: t xưa Trung Qu c và nư c ngoài là m t. chưa t ng có tri u ñ i nào như ta”. như v y m i phá v s ngăn cách h ng 2000 năm. Qúi Châu ngày nay thi hành ch ñ Th Tư. qui thu c quy n qu n lý c a Trung ương. Trong th i gian Khai Nguyên. kho b c nhà nư c sung túc trong ñi u ki n “ð i nh t th ng”. l n ñ u tiên bi n lý lu n “ñ i nh t th ng” ñư c ñ xư ng trong th i Xuân Thu thành hi n th c. ñúng như câu nói “chia lâu r i h p”. lúc hoà lúc chi n v i nhà Minh. khi n cho Trung Qu c và nư c ngoài th c s tr thành m t nhà. Phúc Ki n ngày nay ñ u tr thành m t b ph n c a nhà Hán. chi n tranh kéo dào trong n a th k .19 - of E bo ok . Xiêm. V phía ñông. T ñó v sau th ng nh t và phân chia không th tr thành m t trong nh ng nguyên t c phán ñoán s tuân th phát tri n xã h i. phân chia là t i l i. Sau khi phân chia cu i cùng r i s th ng nh t. d tr qu c gia sung túc. c th y 4 l n mi n thu và lương th c trong c nư c. C nh ð <156-141 trư c công nguyên> ñ n Vũ ð <140-87 trư c công nguyên> là th i kỳ m mang lãnh th . S dĩ kh ng ñ nh “ñ i nh t th ng” b i vì nó ñã t o ra m t môi trư ng xã h i n ñ nh. Vân Nam. T th i Khang Hy ng ng vi c xây d ng Trư ng Thành. ðánh b i Cao Cư L phía ñông b c. l p ph ñô ñ c H c Th y ñô H c Long Giang ñ qu n lý khu v c ñông b c. Vi c này có s khác bi t v b n ch t ñ i v i s phân chia ñ t nư c sau này. Nhà Tân thôn tính 6 nư c. ph b ch ñ phân phong và thi hành ch ñ Qu n Huy n. biên cương vư t c th i Tây Hán. Như v y m c ñ th c hi n “ñ i nh t th ng” ñã tr thành ñi u ki n quan tr ng ñ xác ñ nh Th nh th . Th i Khai Nguyên c c th nh. ñã ti n ñánh h u du nhà Nguyên t hai hư ng b c và tây b c. v phía nam. biên cương nhà Minh l i có ph n thu h p. có l i cho phát tri n s c s n xu t. s n xu t phát tri n v ng ch c.. Th i Hán Vũ ð “Hán th nh hơn 60 năm. Văn ð th i Tây Hán <179-157 trư c công nguyên>. Tri u Tiên . ñánh b i Hung nô. Tây T ng và n m dư i quy n qu n lý c a trung ương. Thiên B o nhà ðư ng. T “v n qu c” th i Xuân Thu ñ n “7 nư c” th i Chi n qu c là m t ti n b quan tr ng. h i n i yên n. Th i Vĩnh-Tuyên nhà Minh. ñ t n n t ng cho s hình thành b n ñ Trung Qu c hi n ñ i và qu c gia g m nhi u dân t c. nhà Thanh m i bình ñ nh ñư c Chun-gơ. Th i Càn Long ñ t nư c hưng th nh. Thương. V phía tây. Tri t Giang.. tr thành l t t nhiên. Ba tri u ñ i H . ngư i dân yên n sung túc. do Trung ương t c Nhà vua chuyên ch . ñ u là nư c tr c thu c c a nhà Minh. th i nhà Hán g i là Tây v c b trinh ph c và tr thành lãnh th Nhà Hán. C n ph i kh ng ñ nh ho c nói r ng “ñây là m t vi c t t”. nhi u ñ n hơn 60 tri u l ng. Khi cu i m t tri u ñ i nào ñó m c n t ñ n t t cùng. Chu là trung tâm liên minh tông t c. lương th c d i dào.

Sau chuy n ñi bi n ñ u tiên. qui mô ngày càng l n.Năm 1991. hình như có muôn vàn ph t hi n ra trong ánh vàng l p lánh. T Phúc ñi Nh t Sau khi T n Th y Hoàng xưng vua luôn mong sao ñư c trư ng sinh b t lão. lúc ñó là hoàng hôn. ñ ng th i ñích thân ra bi n. l i cho ông thêm các tay cung tên và vũ khí. theo l i th y bói th n bi n chính là bi u tư ng c a Giao Long. do ñó liên c ngư i xu ng bi n tìm thu c tiên. Hi n nay Công viên ðông Sơn thành ph T n Hoàng ð o còn có di ch “Nơi xu ng bi n tìm thu c tiên cho T n Th y Hoàng”. Nhân dân Nh t còn xây d ng m t công viên g i là “con ñư ng T Phúc”.. có h c gi th m chí cho r ng T Phúc là Th n Vũ Thiên Hoàng n i ti ng trong l ch s gây d ng lên nư c Nh t. ñ n ñ i Nhà ðư ng nơi ñây ñã ñ c ñư c hơn m t nghìn hang ñá. Cu i cùng T Phúc ch t vùng Phu-gi Nh t. chưa tìm ñư c nơi ngh . Khi thuy n ñ n g n m t hòn ñ o thì b ng nhiên g p m t con cá l n.20 - of E bo ok . T Phúc ñi m t vòng trên bi n v n không tìm ñư c thu c tiên li n quay v nói v i T n Th y Hoàng r ng l n này không l y ñư c thu c tiên là vì nh ng con Giao Long trên bi n c n tr . tôn ông là “Th n Tư Nông” và “Th n Tư Dư c”. Ông xu t phát t Thi t Th ch t c T n Hoàng ð o ngày nay. T Phúc không dám ñ n g p T n Th y Hoàng bèn d n 3 nghìn nam ñ ng và n ñ ng cùng m t s th gi i t i Nh t B n. cung T Phúc. M c Can ðôn Hoàng Hang M c Cao ðôn Hoàng là m t di ch ph t giáo có qui mô l n nh t và ñư c b o t n tr n v n nh t trên th gi i. T n Th y Hoàng ñích thân b n ch t con cá và cho r ng l n này lên núi tiên là không thành v n ñ gì n a. Th e W or ld . C 50 năm l i t ch c m t cu c t l long tr ng. Năm 1992. mu n lên ñư c núi tiên ph i c thêm các tay cung tên gi i và vũ khí tân ti n. Th t không ng lúc này T n Th y Hoàng n m mơ th y ông giao chi n v i th n bi n. Do ñó ông thuê ngư i ti n hành ñ c tr m. T n Th y Hoàng nghe T Phú nói ñã tìm ñư c thu c tiên r t ph n kh i li n tuy n ch n 3 nghìn nam ñ ng và n ñ ng cùng các th gi i giao cho T Phúc. Ngư i ñ u tiên xu ng bi n tìm thu c tiên cho T n Th y Hoàng là Lư Sinh ngư i nư c Yên. trên núi có thu c trư ng sinh b t lão. T n Th y Hoàng l i c T Phúc xu ng bi n tìm thu c tiên. ông nghe nói trên bi n B t h i có núi tiên. hoà thư ng L c Tôn ñ n chân núi Tam Nguy ðôn Hoàng. n ng 80 t n. Trung Hoa Huy n bí 1. Hoà thư ng b cu n hút b i c nh tư ng này và nghĩ r ng: nơi ñây qu là m t mi n ñ t l . Kho báu ngh thu t khi n c th gi i khâm ph c này t i sao l i xây d ng trên vánh núi sa m c Gô-bi tây b c Trung Qu c? Tương tuy n. Ch n ñ a ch t i m t vùng th m xanh trên sa m c ñã th hi n tư tư ng v s cách bi t gi a ph t giáo v i cu c s ng th t c và h i nh p v i thiên nhiên. T Phúc nói ñã tìm th y núi tiên B ng Lai. Nào ng v n không tìm th y th n tiên và thu c tiên. Nh t có r t nhi u truy n thuy t và s sách nói v T Phúc. nói r ng mu n ñư c thu c tiên thì ph i cúng bi u nhi u nam n và th gi i. Nhân dân Nh t cũng tôn sùng T Phúc là Tiên Thánh c a mình.Chương 6. không cho thuy n vào b . nhưng ông không tìm ñư c thu c tiên. th y trên núi Ô-xa ñ i di n óng ánh loá m t. trông th y thu c tiên nhưng ñ i th n trên núi chê ông mang l v t quá ít không cho ông thu c tiên mang v . Năm 366 công nguyên. Lư Sinh không tìm ñư c thu c ti n. ông ñang ñ n ñó r i ng ng ñ u lên thì trông th y c nh tư ng kỳ l xu t hi n trư c m t.. Các chuyên gia sau m t th i gian dài nghiên c u cho r ng vi c ñ c tr m hang M c Cao không ph i là ng u nhiên mà là s k t tinh trí tu c a nhân dân th i c ñ i. 2. Mùa thu h ng năm m i ngư i còn cúng ph ng T Phúc. l nh cho T Phúc ñi tìm thu c tiên. Di ch c a T Phúc t i Nh t hi n còn b o t n m T Phúc. ðá T Phúc và ñài k ni m T Phúc ñ n Nh t. nơi ñây ñã xây d ng lên b c tư ng T n Th y Hoàng b ng ñá hoa cương ñen cao 6 mét. B i v y T n Th y Hoàng tin vào l i T Phúc. di ch hang M c Cao ðôn Hoàng là do m t hoà thư ng tên là L c Tôn ñ t cho. và sinh s ng t i ñó.

ñ s . ñúng 12 gi trưa thì c 12 con ñ u cùng lúc phun nư c. Kh và H . ng c t vua Càn Long cũng như b c bình phong ng c có kh c bài văn nhân chúc th vua Càn Long 66 tu i. 4. B c h a mang t a ñ “N S Hàm ð ” c a C Kh i Chi-danh ho n i ti ng th i ðông T n Trung Qu c cũng ñư c lưu tr t i ñây. thư pháp th i Tùy ðư ng. Trong ñó có các ñ ñ ng xanh th i Thương Chu. Liên quân Anh-Pháp ñánh vào B c Kinh. ti n vào Viên Minh Viên và cư p s ch r i ñ t phá. Tháng 5 năm 2000. Trong Vi n b o tàng Luân ðôn Anh có trưng bày h ng ch c nghìn v v t cư p t Viên Minh Viên. c v t t th i T n Hán. Ngày nay mu n chiêm ngư ng c v t c a Viên Minh Viên ch có th t i Pháp và Anh m i trông th y. ñ u Trâu 7 tri u và ñ u Kh 7. ñ l i cho th gi i m t di s n ngh thu t văn hóa qúi báu. Ch riêng quân Pháp xâm lư c mang v nư c bi u cho Hoàng ñ Pháp ñã lên t i g n ch c nghìn c v t.21 - ok ð uH . trong hang có r t nhi u b c bích h a và tư ng. 3. ñã xây d ng m t cung Trung Qu c ñ trưng bày h ng nghìn c v t mà quân xâm lư c Pháp cư p t Viên Minh Viên r i bi u cho ông. T i Pháp. có 80 b c tranh qúi hi m cư p t Viên Minh Viên. Năm ñó khi quân xâm lư c cư p nh ng th này cũng là vì coi ñó là nh ng ñ qúi hi m.4 tri u. Nh ng c v t Viên Minh Viên rơi vào tay tư nhân thi l i càng không sao k h t ñư c. Hóa th ch ngư i B c Kinh . ñ u h cu i cùng bán v i giá 14 tri u ñô la H ng Công. trong ñó có 3 pho tư ng ñ ng ñ u Trâu. Công ty bán ñ u giá c v t H ng Công ñã bán ñ u giá m y c v t Viên Minh Viên. Nh ng tư ng này trư c kia ñư c ñ t Viên Minh Viên làm ñ ng h báo gi . ðây là tác ph m ki t xu t v nghi thu t h i h a s m nh t. lúc ñó là Na-pô-lê-ông ñ tam. Th e ð u Kh W or ld of E bo ð u Bò Bình g m m vàng th i Càn Long T i cu c bán ñ u giá. ng c ngà ñi u kh c th i Minh-Thanh. ðây ch là 3 trong s 12 pho tư ng c a 12 con giáp. Nh ng tên có ñư c nó ñ u là nh ng tên có máu m t ch lính quèn thì không bao gi có ñư c. ðây là m t s thi t k vô cùng tinh x o. vàng ng c th i Minh Thanh ñ u có c . Nh ng c v t c a Viên Minh Vi n hi n ñâu? Năm 1860. hi n nay còn gi ñư c 492 hang tr i qua 11 tri u ñ i.Hang ñá M c Cao tr i qua h ng nghìn năm mưa gió mà v n b o t n ñư c khá tr n v n. c ñ n gi nào thì trên mi ng c a con giáp ñó s phun nư c. ði u khi n m i ngư i ñư c an i là 3 c v t này ñ u do hai công ty c a Trung Qu c mua l i. Chúng ñã cư p ñi bao nhiêu c v t ñ n nay cũng không sao tính n i. Trong thư vi n qu c gia Pa-ri Pháp.

Hóa th ch ngư i B c Kinh b th t l c ñã vài ch c năm nhưng ñ n nay v n chưa tìm th y. Nhưng sau ñó không lâu nhà khoa h c Cri-xtô-phơ ñã liên h v i ngư i ph n này.Trư c khi b th t l c. Lúc ñó ðư ng Huy n Tông 56 tu i. m t nhà t phú M ñã treo thư ng l n ñ tìm nh ng hóa th ch này. Nhưng t ñó v sau nh ng hóa th ch ngư i B c Kinh c c kỳ qúi hi m ñư c c th gi i quan tâm này ñã th t l c m t cách huy n bí. Dương Qu c Trung ñư c phong làm h u th a tư ng. b nh vi n Hi p Hoà nh n ñư c thông báo ñóng hòm nh ng hóa th ch này g m 5 h p s và 15 m nh xương s . hư ng ñãi ng gi ng như hoàng h u. m t ph n Niu-oóc g i ñi n cho nhà khoa h c Cri-xtô-phơ chuyên nghiên c u v hóa th ch ngư i B c Kinh nói r ng ch ng bà lúc sinh th i t ng c t gi hoá th ch ngư i B c Kinh. ông Ng y ðôn Th y. sau b ðư ng Huy n Tông ng m trúng tri u vào cung. Sau khi bùng n cu c chi n tranh thái bình dương không lâu. và b chìm ñ m cùng v i con tàu ñang trên ñư ng ñi M . có ngư i ñã t ng vi t sách nói r ng hoá th ch “ngư i B c Kinh” căn b n không ph i ñư c chuy n ra nư c ngoài. Vào m t hôm trong 2-3 tu n trư c khi x y ra s ki n Chân Châu C ng. ðư ng Huy n Tông v i vã lánh n n vào qu n Th c. Sau ñó ñư c phong là Qúi phi. nhà s h c. sĩ quan h i quân M Brao b ng d ng nh n ñư c cú ñi n tho i c a ti n sĩ Phlây ñang b giam gi do làm th t l c hóa th ch ngư i B c Kinh năm xưa nói r ng ông ñã liên h ñư c v i ngư i ph n t xưng ñang c t gi hóa th ch ngư i B c Kinh. không ñ m x a t i ñ i s qu c gia. Cách ñây ít lâu nhà nhân ch ng h c Trung Qu c Chu Qu c Hưng tr i qua nhi u năm ñi u tra nghiên c u phát hi n m t thông tin ñó là: trư c ngày x y ra s ki n Chân Châu C ng. và b m t t tay ngư i M . m t là ñang c t gi gia ñình m t ngư i b n Thiên Tân. M t giáo sư Trư ng ð i h c Ha-v t sau khi xem nh ng b c nh do bà cung c p ñã nh n ñ nh ñây là hóa th ch ngư i B c Kinh b th t l c. các nhà khoa h c có lương tri c n ph i tìm l i chúng”. anh em trong h t c ñ u ñư c làm quan to. cùng nhi u m nh xương khác t ng c ng 147 m nh và ch t i ð i s quán M t i B c Kinh ñ chu n b cho th y quân l c chi n M chuy n sang M . Năm 1970. nhưng ñáng ti c là mùa thu năm 1992 ti n sĩ Phlây qua ñ i. Dương Qúi Phi là m t ngư i ñ p nghiên nư c nghiên thành. không th khai qu t. Dương Ng c Hoàn 22 tu i. hóa th ch ngư i B c Kinh n i ti ng th gi i luôn ñư c lưu gi trong két b o hi m b nh vi n Hi p Hoà B c Kinh. hai là c t gi Vi n Pa-xtơ do ngư i Pháp m t i Thiên Tân. m t lính th y ñánh b M t ng trông th y có hai ngư i khênh m t hòm l n vào trong s quán M và trôn trong khuôn viên s quán. S m t tích c a Dương Qúy Phi Dương Qúi Phi tên là Ng c Hoàn. có nhi u ngư i thông báo manh m i nhưng sau khi ñi u tra ñ u không ph i là hóa th ch ngư i B c Kinh. và ñ n nay v n chưa tìm th y. Cu i năm 1970. 5. Ba ngư i ch c a Qúi Phi ñ u ñư c phong là Qu c phu nhân. Có ngư i nói r ng nh ng hóa th ch này ñư c chuy n lên tàu Ha-ri-xơn T n Hoàng ð o. trong Nam cung. v n là phi c a Th Vương Lý M o-con trai ðư ng Huy n Tông. bi t nh c và gi i ca múa. mong s m vén t m màn huy n bí v s th t l c c a “ngư i B c Kinh”. Th tư ng Trung Qu c Chu Ân Lai lúc sinh th i t ng nói. n m toàn quy n qu c gia. Năm 1972. và b c ép . nhà nhân ch ng h c n i ti ng chuyên nghiên c u v vi c này cho r ng b nh vi n Hi p Hoà không b o ñ m ñư c an toàn c a hoá th ch. Sau khi ñ i chi n th gi i th 2 k t thúc. phong hi u là Thái Chân. ngư i vư n B c Kinh là do m y ngư i Trung Qu c giao cho ngư i M b o qu n. Nam cung ñư c ñ i tên thành Thái Chân cung. T Th i báo Niu-oóc t ng ñăng m t m u qu ng cáo c a bác sĩ Uy-liêm nói r ng ông n m ñư c ba thông tin v “ngư i B c Kinh”. cũng có ngư i nói r ng con tàu b quân Nh t b t gi và cư p nh ng hóa th ch này. Ông ñã tìm ñ n nơi này nh ng trên m t ñ t ñã xây d ng nhà c a. Năm 1991. ba là c t gi ngân hàng do ngư i Thiên Tân m . nhưng sau nay không tìm ñư c ngư i vi t cu n sách này. ðư ng Huy n Tông chìm ñ m trong s c và rư u. Trong th i gian c ch m ng văn hóa Trung Qu c. quân M ñã l c soát t i Nh t nhưng v n không tìm th y. Do Qúi Phi ñư c s ng ái nên gia t c c a Phi ñ u ñư c phong thư ng. nên ki n ngh ñưa nó t i M b o qu n. làm cho mâu thu n ngày càng g t gao.22 - Th e W or ld of E bo ok . sau bán ñi bán l i và t i nay không bi t tăm tích. ñư c ðư ng Huy n Tông s ng ái. ông cho r ng trong hòm này r t có th là hóa th ch ngư i B c Kinh. cu i cùng d n t i cu c n i lo n c a An L c Sưn và S Tư Minh. quân kh i nghĩa ñã gi t ch t Dương Qu c Trung.

Trư c m Qúi Phi có hai t m bi n. bà già này vì ñó mà phát tài. n i thành và ngo i thành khu lăng m tư ng trưng cho cung thành . Sau khi tìm ñư c Dương Qúi Phi Nh t. Hi n nay hai pho tư ng này ñang ñư c th cúng t i Nh t.23 - Th e W or ld of E bo ok . vi t : M Dương Qúi Phi tràn ñ y s huy n bí và lãng m n—Truy n thuy t v Dương Qúi Phi. Có ngư i cho r ng Dương Qúi Phi không ch t. Ông cho r ng lúc ñó ngư i b treo c là m t cung n . xu ng thuy n ra bi n ñ i ñ vùng g n Thư ng H i ngày nay và sang t i Nh t. Ngư i Nh t r t thích ñ n viêng trư c m Dương Qúi Phi. B c c và k t c u lăng T n Th y Hoàng ñư c ph ng theo ñô thành nhà T n Hàm Dương. tư ng Tr n Huy n L do m n m s c ñ p c a Qúi Phi nên không n gi t h i. thê thi p ñư c Huy n Tông ñ i th 6 nhà ðư ng s ng ái. có m t cô gái Nh t gi i thi u v i khán gi truy n hình m t cu m Gia ph c a nhà ch . t ng c Phương Sĩ xu ng bi n tìm ki m. nhìn t trên không khu lăng m T n Th y Hoàng trông như m t Kim t tháp ñ s . Nhà H ng h c n i ti ng Trung Qu c Du Bình Bách có quan ñi m như v y. cu i cùng Qúi Phi th t c t t . Hi n nay Nh t ñang d ñ nh m c a khu m Dương Qúi Phi ñ làm danh th ng du l ch. Truy n thuy t k r ng khi chuy n thi hài m t chi c giày c a Qúi Phi b th t l c. Ngư i th thân là m t nàng h u. b m t ngư i ñàn bà nh t ñư c. Phương Sĩ trao cho Qúi Phi hai pho tư ng Ph t c a ðư ng Huy n Tông t ng. Hi n nay Nh t còn có m Dương Qúi Phi trên có 5 bia ñá. Nhi u n di n viên n i ti ng c a Nh t cũng t xưng là h u du c a Dương Qúi Phi. m t t m gi i thi u v 5 bia ñá. Năm 1963.ðư ng Huy n Tông gi t Dương Qúi Phi. nói r ng ch là h u du c a Dương Qúi Phi. còn Dương Qúi Phi ñã tr n sang Nh t. Truy n thuy t k r ng: Dương Ng c Hoàn lúc s ng t i Nh t còn giúp vua Nh t ñánh b i m t cu c binh bi n trong cung ñình? ð n nay Nh t còn có 2 ngôi m Qúi Phi. ngư i ki m tra thi hài chính là Tr n Huy n L . b i v y k s ch này thu ñư c thành công. ðư ng Huy n Tông sau khi d p yên cu c n i lo n c a An L c Sơn và S Tư Minh. cái xác ñó ch là m t ngư i th thân. h nói r ng làm như v y s sinh ñư c con xinh ñ p. ai mu n xem ph i b trăm ti n. V cái ch t c a Dương Qúi Phi có r t nhi u cách nói. dư i gò ñ t cao là tư ng trưng cho hoàng cung hào hoa tráng l . Nh t cũng có nhi u cách nói. liên bàn b c v i Cao L c Sĩ cho nàng h u th thân. còn Dương Qúi Phi ñã l n tr n sang Nh t. lúc ñó 38 tu i. m t t m gi i thi u v Dương Qúi Phi. Dương Qúi Phi sau này ch t t i Nh t. cùng ñi v i Dương Qúi Phi còn có con dâu Dương Qu c Trung và cháu Dương Hoan. 6. Còn Dương Qúi Phi do thân c n c a Tr n Huy n L h t ng xu ng mi n nam. Có m t cách nói r ng ngư i ch t là th thân. Huy n Tông không cách nào khác bèn l nh cho Cao L c Sĩ b t Qúi Phi t v n. Lăng m T n Th y Hoàng Lăng T n Th y Hoàng n m trên ñ a bàn Huy n Lâm ð ng t nh Thi m Tây. Cao L c Sĩ dùng xe ch thi hài Qúi Phi.

Chương 7. ch ng may làm cháy khu m . trong có l p ñ t h th ng cung tên t ñ ng. Nh ng truy n thuy t v H ng Vũ khai qu t mô. mãi t i khi ông ch t lúc 50 tu i. N u ñúng như v y thì lăng T n Th y Hoàng l i s là m t ñ a cung có m t không hai trên th gi i.. Khu lăng và khu tùy táng r ng 66. nhưng nơi b H ng Vũ thiêu h y năm xưa r t có th là nh ng công trình ki n trúc ph . Trong s ký. M t tuy n là “con ñư ng tơ l a tây nam”. Theo s sách ghi l i. “cây th n” cao kho ng 4 mét và nh ng ngư i ñ ng. nh ng th xây m cũng ph i tùy táng trong m . Hai l ñào tr m này hi n b vùi l p sâu dư i lòng ñ t. m t l phía ñông b c lăng. b m t khó có th nh n ra.Các chuyên gia cho r ng nh ng th này là ñư c truy n vào Trung Qu c trong th i kỳ giao lưu văn hóa gi a phương ñông và phương tây. Con ñư ng này có hai nhánh nam và b c. ñ u ñ ng. trong cung ñi n ng m dư i lăng T n Th y Hoàng có r t nhi u cung ñi n. l u các. Sau l i b nh ng tên cư p Quan ñông l y c p ð ng quách. ñ a cung b cháy trong sách c a Ban Cô và L ð o Nguyên là không tin c y. là c u n i giao lưu kinh t . chưa ñi vào ñ a cung. chưa t ng b phá ho i ho c ñào tr m. ði u Th <bán ñ o A-r p ngày nay> và cu i cùng ñ n ñ qu c La Mã.24 - Th e 1. Theo d ñoán. khi n cho m i ngư i không th không nghi ng . An T c <I-ran ngày nay>. nhưng không h nói ñ n chuy n m b thiêu h y. thi hài ñư c chuy n v Hàm Dương và c hành l táng long tr ng. m t phía tây lăng. ld of E Sau năm 1949.25 km2. truy n thuy t k r ng ñám cháy kéo dài trong 90 ngày. Các nhà kh o c ñã khoan hơn 200 mũi khoan khu vưc xung quanh ñ a cung. T n Th y Hoàng ch t ñ t ng t t i Sa Khưu Bình ðài <xã bình t nh Hà B c ngày nay>. V sau có ngư i chăn c u ñi tìm c u th t l c ñã mang theo ñu c vào trong m . ð phòng ng a tr m m . Năm 210 trư c công nguyên. trong có r t nhi u báu v t. có cách ñây kho ng hơn 3 nghìn năm. các nhà kh o c Trung Qu c ti n hành kh o sát ñ i v i lăng T n Th y Hoàng. sau khi th ng nh t 6 nư c l i b t hơn 100 nghìn phu t các nơi v ti p t c xây m . Trong “Th y Kinh chú” c a L ð o Nguyên th i B c Ng y có vi t.Hàm Dương và thành quách bên ngoài. Nhánh phía b c t ðôn Hoàng ñ n Kinh ð i Ntuyên. c th y xây d ng trong 37 năm. r i ñ n vùng ñông b c n-ñ . nh t là ñã phát hi n khu Binh mã dõng nhà T n. Năm 1986. văn hoá gi a Trung Qu c và phương tây. H Huy n-ñ i th 2 nhà T n ra l nh b t các cung n c a T n Th y Hoàng ph i tùy táng. H ng Vũ ñã huy ñ ng 300 nghìn ngư i v n chuy n trong 30 ngày mà v n chưa h t các ñ v t trong cung. m t n ñ ng có kích thư c như ngư i. Theo “Hán Thư” và “Th y Kinh Chú” ghi l i r ng: Lăng T n Th y Hoàng b H ng Vũ thiêu h y năm 206 trư c công nguyên. các b c tư ng c a ñ a cung không b phá ho i cũng như s phân b có qui lu t c a th y ngân trong ñ a cung có th rút ra k t lu n ñ a cung v n hoàn h o. sâu 9 mét nhưng còn cách xa trung tâm t i 250 mét. Con ñư ng tơ l a mà m i ngư i thư ng nói là ch ñư ng b t Tràng An phía ñông ñ n La Mã phía tây trong th i Tây Hán Trung Qu c. N u quan ñi m này ñư c thành l p thì còn ñư ng tơ l a này ñư c hình thành cách ñây hơn 3 nghìn năm. Khi ñưa vào m . bo Con ñư ng tơ l a là con ñư ng quan tr ng truy n bá n n văn minh c ñ i c a Trung Qu c sang phương tây. sau khi ñánh vào Hàm Dương. T n Th y Hoàng 13 tu i ñã b t ñ u cho xây m . Nh ng giai tho i trong l ch s W or Theo nghiên c u v các t ng ñ t.. Kh i ñi m t T Xuyên Trung Qu c qua Vân Nam ñ n phía b c Mi-an-ma. Cách nói này ñư c lưu truy n r ng rãi. Con ñư ng tơ l a này có s m hơn con ñư ng tơ l a trên b . Trung Hoa . Khang Cư <vùng trung Á ngày nay> r i theo hư ng tây nam h i nh p v i nhánh phía nam. Tư Mã Thiên có chương nói v T n Th y Hoàng. Sau hai tháng ông ch t. nhánh phía nam t ðôn Hoàng ñi v phía tây t i Tây ð t ð i Nguy t Th <t c Tân Cương và vùng ñông b v Áp-ga-ni-xtan ngày nay>. Có bao nhiêu con ñư ng tơ l a? ok Nhưng cũng có ngư i cho r ng khi Tư Mã Thiên vi t “S Ký” ch sau hơn 100 năm T n Th y Hoàng m t. các nhà kh o c l i phát hi n di ch Tam Tinh ðôi huy n bí thành ph Qu ng Hán t nh T Xuyên. ch phát hi n có hai l c a b n ñào m tr m. sau ñó d c theo sông H ng ñ n tây b c n-ñ và ñ n cao nguyên I-ran. ñư ng kính kho ng 90 cm. Trong ñó Kim Trư ng dài 142 cm. Ngoài ra còn có hai tuy n ñư ng tơ l a mà ít ngư i bi t ñ n. nhưng L ð o Nguyên sau 600 năm l i vi t tư ng t n v vi c này. Hai tuy n ñư ng này ñư c g i chung là “Con ñư ng tơ l a trên b ”. phát hi n nh ng c v t có liên h v i văn hoá Tây Á và Hy L p. r ng g p ñôi khu n i thành Tây An hi n nay. .

hai bên là vách núi d ng ñ ng. ñ i núi và bi n c soi bóng. sau khi vi t xong và ng m l i ông có chút không hài lòng ñ i v i ch “Nh t”. Ngoài ro còn có tên g i là Hoà bình quan do nơi ñây chưa t ng có chi n lo n. M i ngư i g i con ñư ng này là “con ñư ng tơ l a trên bi n”. Khi v nư c ông cũng ñáp thuy n t Tuy n Châu Phúc Ki n v v i quê hương Vơ-ni-dơ. ñư c xây d ng vào năm th 5 H ng Vũ <năm 1372>. B i v y m i ngư i ñ i tên c a i này thành Nương t quan. qua n-ñ và ñ n ðông Phi. Tiêu Hi n liên vi t ch nh t này lên b c hoành phi và tr thành b c hoành phi thiên c . b c hoành phi dài 5. Th e Nương T Quan n m trên ñ a bàn Huy n Bình ð nh t nh Sơn Tây có ñ a th hi m tr . công chúa Bình Dương. Theo s sách ghi l i. B i v y Tiêu Hi n không ghi tên mình vào ch l c kho n. và nhi u l n vi t l i. là kh i ñi m c a Trư ng Thanh. phía ñông cao. h i ñ u nhà ðư ng. non xanh nư c bi c. nên mói ngư i m i g i v i cái tên là l Bi n ð u quan như v y. b i v y m i có tên g i Sơn H i Quan. Con ñư ng tơ l a trên bi n ñã k t n i Trung Qu c v i các nư c văn minh th i c và c i ngu n văn hoá. Theo các c v t ñư c khai qu t t i Xô-ma-li-a .25 - of E bo ok . ñư c g i là “con ñư ng ñ i tho i gi a phương ñông và phương tây”. Công chúa Bình Dương võ ngh cao cư ng. C a i này có 4 c a. Ngư i h u trong quán quen tay v ch m t ñư ng trên bàn. V i con m t s c bén v quân s . phía tây th p hơn n a có chút nghiêng. văn hóa c a nh ng khu v c này. b i v y m i ngư i m i g i là Nh n Môn Quan. cô con gái th 3 c a Lý Uyên t ng d n vài v n tư ng sĩ canh gi t i ñây. ð n nay trên cánh c a ñông môn thành trì Nương T quan còn có 5 ch r ng “Tr c thu c Nương t quan”. nhưng dư i b c hoành phi không có l c kho n tên ông. C a i này trư c kia có tên Vi Tr ch Quan.09 mét do Tiêu Hi n. Tiêu Hi n ñã vi t m t m ch là xong. nên sau khi khách thành m i ngư i m i g i c a i này là c a i Cư Dung. 2.6 mét. ñ n Xích Lan <Xri-lan-ca ngày nay>. C a i Cư Dung quan núi T Kinh Huy n D t nh Hà B c là do quan ph t ng t i Cư dung. núi nom trùng ñi p. trong ñó chi u cao c a ch là 1. quang c nh núi non và bi n c hoành tráng thu hút trong t m m t. ñ l i v t nư c. Ông li n qu ng bút và vào quán rư u dư i chân núi v a u ng rư u v a nghiên ng m. C a i Ng c Môn Ti u Phương Bàn Thành phía tây Huy n ðôn Hoàng t nh Cam Túc là ñư c ñ t tên b i t t c ñá ng c s n xu t Hoà ði n Tân Cương th i c ñ u ph i ñi qua c a i này. Lên c a i phóng t m m t v phía trư c. nh ng v n không hài lòng. trong ñó tên g i c a nhi u c a i n i ti ng có xu t x r t thú v .. d phòng khó công nên ñư c m nh danh là “Tam t n môn h ”. nh ng con nh n con én không sao bay qua ñư c mà ch bay d c theo thung lũng qua phía trư c c a i. kh i ñi m phía tây c a Trư ng Thành n m trên ñ a bàn thành ph Gia D Quan t nh C m Túc. Thi ra v t nư c ñó là ch “Nh t” kỳ di u. c a phía ñông có m t b c hoành phi v i dòng ch “Thiên h ñ nh t quan”. phía nam là bi n B t H i. con ñư ng tơ l a trên bi n này ñư c hình thành vào th i kỳ Nhà T ng Trung Qu c. Do c a i xây d ng trên núi Gia D nên m i có tên như v y.9 mét.45 mét. Truy n thuy t k r ng khi vi t b c hoành phi này. Tên g i các c a i Trư ng Thành T i nh ng nơi hi m y u trên Trư ng Thành ñ u có nh ng c a i. Sơn H i Quan ñư c m nh danh là c a i ñ u tiên c a Trư ng Thành n m nơi giáp ranh gi a hai t nh Hà B c và Liêu Ninh. ti n sĩ. r ng 1. T ð t ñã xây d ng Sơn H i Quan v a ki m soát ñư c núi l i kh ng ch ñư c bi n này. r ng 1. thúc ñ y s giao lưu kinh t . Sơn H i Quan phía b c là dãy núi Yên Sơn. C a i Bi n ð u quan Huy n Bi n ð u t nh Sơn Tây nghe có chút l là vì Bi n ð u quan n m vùng ñ t không b ng ph ng.Còn m t con ñư ng tơ l a n a là t Qu ng Châu ñáp thuy n qua eo bi n Ma-l c-ca. W or Gia D Quan. Nh n Môn Quan n m trên m t thung lũng Huy n ð i t nh Sơn Tây có khi th hoành tráng. Ngư i ñ u tiên xây d ng Sơn H i Quan là T ð t. Tiêu Hi n trông th y v t nư c li n v t ñ ng d y là nói liên tho ng “tuy t quá” “tuy t quá”. khi n cho b c hoành phi này là m t trong s r t ít b c hoành phi không có l c kho n.. Mác-cô Pô-lô năm xưa ñã ñ n Trung Qu c b ng con ñư ng tơ l a trên bi n. ld . nhà thư pháp n i ti ng c a Nhà Minh vi t. ñ o quân c a công chua ñư c g i là “nương t quân”. vùng ñông Phi. v tư ng n i ti ng c a nhà Minh.

Phân Viên Tú Lâm. “ð o H i ðư ng” “ð o Xuân” “ð o bư m” “ð i San Hô” “ð o ng t”. Trong l ch s lâu ñ i văn hóa h tên c a ngư i Trung Qu c t ng là m t trong nh ng khâu ch y u trong ñ i s ng v t ch t và tinh thân c a Dân t c Trung Hoa. Th nhưng trong xã h i Trung Qu c c ñ i. ð c trưng c a xã h i m u h là ph n có ñ a v ch ñ o trong qu n lý các công vi c n i b th t c. T i sao ngư i Trung Qu c g i mình là “Con cháu c a R ng” 5. Oanh Ca Ái Hà. S hình thành c a hình nh R ng ñ c ñáo này ñã ph n nh lên l ch s phát tri n c a dân t c Trung Hoa và quá trình h i nh p c a các dân t c. ð i Viên. sau ñó cùng v i h tên này bư c vào xã h i và có s khác bi t v i ngư i khác. Hoa ðàn. or ld of E Tuy n thuy t k r ng: trư c khi Hoàng ð th ng nh t Trung nguyên coi “G u” là Tô-tem. nói r ng Viêm ð là con c a Tr n Long v i m t thi u n tên là ðăng. Th o ð n Giai ðông ð i Nhã. Hoàng ñ là ñư c sinh ra do c m ñ ng c a “Sao b c ñ u”. M i ngư i tìm th y ch “Long” trong ch giáp c t c xưa th i Ân Thương. Theo kh o ch ng c a h c gi ñ i Nhà Thanh C Viêm Vũ. Các tên g i ðài Loan Trong l ch s ðài Loan có các tên g i Như Châu. Dân t c Trung Hoa cũng g n ch t v i R ng. Nghiêu là ñư c sinh ra b i s c m ñ ng Xích Long. Bên c nh ñó nh ng h ñư c ti p di n phát tri n v sau cũng có s bi n ñ i to l n. B i v y xoay quanh r ng ñã s n sinh truy n thuy t “C m Thiên Nhĩ Sinh”.26 - Th e R ng tr thành tô-tem th y t c a dân t c Trung Hoa. Hoàng ð t b tô-tem G u thay b ng m t tô-tem m i g i là “Long” t c r ng. Tú Th y Nh t Nguy t ðàn. do ñó m i có H ñ phân bi t m i quan h v huy t th ng. Ch ng h n như “ð o Báu”.3. Chính có ch ñ hôn nhân ngoài th t c này nên m i c n thi t phân bi t gi a các thành viên trong xã h i có quan h máu m tr c h hay không. Câu th hai là: Hương Sơn Dương Mai. Nh t Nguy t ðàn. Câu ñ i này n i 14 ñ a danh l i v i nhau. M t trong nh ng bi u tư ng cơ b n c a th i kỳ quá ñ này là s tác ñ ng qua l i và ñ u tranh l n nhau gi a các th t c không cùng t . Phương Uy n M u ðơn. như v y con em dân t c Trung Hoa hi n nhiên là dòng dõi c a R ng.. K th ng tr th c dân châu Âu g i ðài Loan là “Phu-mô-xa” ý nói xinh ñ p. Câu ñ i này là g p 8 ñ a danh L c ð o. Th c ra tô-tem R ng là s h t h p hình nh c a tô-tem b t c cha v i tô-tem b t c m c a Hoàng ð . v y c a r ng cũng rõ nét. c m thông hôn trong cùng th t c. ñóng vai trò c c kỳ quan tr ng trong các lĩnh v c chính tr . Trung Qu c c xưa có 22 h . d n d n hình thành văn t . Thanh Th y Hoa Liên. Câu th nh t là: L c ð o Dương Minh Sơn. Văn hóa h tên c a Trung Qu c M i con ngư i t khi l t lòng ñ u có h tên riêng. Có ngư i ñã n i các ñ a danh hai câu ñ i. Sau khi th ng nh t Trung nguyên.. nó ñư c k t h p gi a ñ u tô-tem G u v i thân tô-tem m t loài r n. nhưng l ch s c a vi c g i “h tên” mãi t i th i kỳ xã h i th t c m u h m i b t ñ u cách ñây ch ng 5-6 nghìn năm. bo Vi c ngư i Trung Qu c g i mình là “con cháu c a R ng” là b t ngu n t Tô-tem và truy n thuy t trong th i c ñ i. Hoa ðàn C nh M . Lan Dĩ H ng Xuân M Nông. mi n ñ t nơi ñây cũng tươi ñ p. ok . C nh M . W Sau này hình nh R ng tư ng trưng cho dân t c Trung Hoa này b t ñ u xu t hi n trong các ñ án. thi hành ch ñ thông hôn gi a các th t c khác nhau. văn hóa và xã h i. Oanh Ca và Ái Hà. Các tài li u kh o c ñã ch ng minh ngư i Trung Qu c t hơn m t tri u năm trư c ñã sinh s ng trên lãnh th ñ t nư c c xưa c a mình. b t ñ u có s nh y v t t xã h i th t c sang xã h i giai c p. Th y t c a dân t c Trung Hoa là hóa thân c a R ng. Tên g i c a ð o ðài Loan ñ p. Kho ng 4-5 nghìn năm trư c ngư i Trung Qu c ñã ñi qua gi i ño n xã h i th t c ph h sau xã h i th t c m u h . các nhà kh o c Trung Qu c khai qu t ñư c hai m nh g m có hình r ng t i di ch Tra Mai Ph Tân t nh Liên Ninh. ðài Loan thành 4. Cách ñây ít lâu. ý nghĩa c a h tên không ch d ng t i ñây. ðông Phan. Lưu C u. nhưng cũng có th còn r t nhi u h m t d n cùng v i s di t vong c a c th t c. tươi ñ p c a ðài Loan. 8 nơi này ñ u là nh ng nơi phong c nh non nư c h u tình. và còn t ng g i là “ð o ngư ph ”. ñ l y lòng các b t c qui thu n.Ngư i ñ i sau l i ñ t cho nhi u cái tên ñ p căn c theo ñ t ñi m c a nó. trên các m nh g m c xưa ñư c khai qu t có ñ án c a R ng. m t m nh có hình r ng ñang ñi. m t m nh hình r ng cu n tròn r t sinh ñ ng.

k t c u xã h i lo i hình gia t c. bo ok .. Các h c gi cho r ng ñây có th là m m m ng c a ch Hán. Trư c h t l c s ch mi ng xương.tiên ngày càng d n d p. t m t lo t các s vi c c th như gia ph . ld of E Ch Hán là m t trong các lo i văn t có th i gian s d ng lâu ñ i nh t. Trong khi ñó ý th c tìm v c i ngu n mãnh li t ñã tr thành h t nhân c a c quá trình này. các tri u ñ i thay ñ i t i h ng ch c l n. ñ ng th i ñư c phép mang theo gia t c. Giáp C t trư c khi s d ng ph i tr i qua gia công. Nh ng năm g n ñây văn hóa h tên c a Trung Qu c-s n ph m ñ t thù c a xã h i c ñ i Trung Qu c ñã tr thành kho tàng kh ng l ñ m i ngư i h c t p l ch s lâu ñ i c a Dân t c Trung Hoa t m t khía c nh m i.ñ u ñư c th hi n ñ y ñ thông qua văn hóa h tên. m i l n thay ñ i ñ u s n sinh ra s phong ñ t m i. Ch Giáp c t là m t lo i ch c xưa ñư c kh c trên các mai r a và xương thú. m t trong nh ng ñ c trưng ch y u là s xu t hi n c a ch Giáp c t. n n văn minh Trung Qu c ñã phát tri n t i trình ñ khá cao.. Theo th ng kê. sau khi Nhà T n th ng nh t Trung Qu c. Trong ñó có m nh hoàn ch nh. thu c h và tù binh trong chi n tranh cùng t i nh ng lãnh ñ a m i này. Vi c sáng ch và ng d ng c a Ch Hán không nh ng ñã thúc ñ y n n văn hóa Trung Hoa phát tri n mà còn có nh hư ng sâu xa t i s phát tri n c a n n văn hóa th gi i. trong ñó có kho ng 3 nghìn ch ñã ñư c các h c gi kh o ch ng nghiên c u. B i v y h tên ñã tr thành tiêu chí c a ñ a v giai c p và hình thành n n văn hóa ñ c ñáo l y h tên làm trung tâm. ñ ng th i kh c nh ng ñi u có hi u nghi m hay không lên giáp c t. Th y bói căn c theo hư ng ñi c a v t n t ti n hành phân tích và cho k t qu bói toán. h th . Giáp c t là công c dùng trong khi bói qu . s phong ñ t m i l i s n sinh ra h m i. trong hơn 3 nghìn ch này có hơn m t nghìn ch các h c gi gi i thích gi ng nhau. cùng nhau m ra khu sinh ho t m i. Sau ñó trong xã h i phong ki n hơn 2 nghìn năm Trung Qu c.Tóm l i m t lo t các ñ c trưng b n ch t c a xã h i c ñ i Trung Qu c như ch ñ chuyên ch . c th y có hơn 50 lo i. Cùng v i vi c này là r t nhi u các thành viên có công lao trong xã h i ñư c phong thư ng lãnh ñ a m i. n n văn hóa này ñư c k th a thông qua s sinh sôi n y n c a dòng h .. C i ngu n và di n bi n c a ch Hán Ch Hán ñư c hình thành m t cách có h th ng là vào ñ i Nhà Thương th k 16 trư c công nguyên. có m nh v n không có ch nào. ð n nay ngư i Hoa và Hoa ki u sinh s ng t i h i ngo i v n có truy n th ng tìm v c i ngu n t i l c ñ a Trung Qu c. Nh ng ngư i tách ra t các phe phái nói trên g m nhi u h . d n t i b c c lãnh ñ o và qui thu n. Trong th i nhà Thương.có th làm sáng t vai trò l ch s c a quan h máu m ru t th t trong phát tri n và ñ i s ng xã h i th i c ñ i. t ng s ch trên các m nh giáp c t này lên t i hơn 4 nghìn. Ngư i bói ho c th y phù th y vi t tên mình và ngày gi bói toán cũng như nh ng ñi u mu n h i lên Giáp c t. trong khi có nơi sinh s ng m i h còn ñư c g n m t tiêu chí m i có liên h v i khu v c ñó là Th . quan ni m ñ o ñ c luân lý trung thành v i vua... ho c có s b t ñ ng nghiêm .27 - Th e W or T i các di ch Bán Pha. sau ñó dùng dao kh c các phù hi u l i lõm bên phía trong mai rùa ho c m t trái c a xương thú..cách ñây 6 nghìn năm ñã phát hi n các phù hi u kh c và g ch. Nh ng v t n t t ch l i lõm này do ch u nhi t g i là “Tri u”. Sau khi hi u nghi m nh ng giáp c t này tr thành h sơ lưu tr c a nhà vua. ð n th k th 3 trư c công nguyên. hi u ñư ng. mài cho b ng. Nh ng phù hi u l i lõm này ñư c x p theo tu n t . s phân chia và sáp nh p có th hi u sâu hơn v ñ c trưng th y ñ i xã h i khác nhau trong th i thư ng c . b t ñ u xu t hi n phoi thai c a xã h i giai c p. 6. Ch ng h n như t s kh i ngu n c a h tên.. không gian r ng nh t và s ngư i ñông nh t trên th gi i. nh ng “h ” b t ngu n t xã h i th t c m u h b t ñ u nh t th hóa v i nh ng “th ” b t ngu n t xã h i th t c ph h . mang ñ c trưng ch vi t ñơn gi n. Chúng x p thành th t và có qui lu t nh t ñ nh. S còn l i ho c không gi i thích ñư c. nhà vua trư c khi làm b t c vi c gì ñ u ph i bói qu . ñây là nguyên nhân khi n cho gi i khoa h c ngày càng coi tr ng cao.. sau ñó dùng l a ñ t nh ng ch l i lõm trên Giáp c t. Hi n nay các nhà kh o c c th y phát hi n hơn 160 nghìn m nh giáp c t. Kh o c ch ng th c trong th i kỳ ñ u nhà Thương. hi u th o v i ngư i thân làm h t nhân và nguyên t c hành vi. tông liên .

thi c. Chùa Giác Sinh do có chuông Vĩnh L c nên sau n y ñ i tên thành Chùa Chuông Vĩnh L c.. văn hóa.tr ng trong các h c gi . pha vàng vào trong ñ ñ ng ñúc có th ch ng g . Nh t. T năm 1751 chuông ñư c ñ t t i ñây ñ n nay không h có s di d i l n nào. d c. Chuông Vĩnh L c l i ñư c dung lên và t i nay ñã hơn 500 năm nhưng v n nguyên v n không h gì. ñ t n n t ng cho s phát tri n c a ch Hán sau này. âm vang kéo dài trên 2 phút ñ ng h . W Ti ng chuông Vĩnh L c vang v ng. Quá trình di n bi n c a ch Hán là quá trình t ng bư c qui ph m và n ñ nh v hình ch và th ch . s t. khi gõ m nh ti ng chuông âm vang. 7.ñ u ñư c sáng t o trên n n t ng c a ch Hán. Ti ng chuông Vĩnh L c v ng xa 90 d m C m i ñ năm m i. thôi thúc. ñ n th i Càn Long Nhà Thanh ñư c chuy n vào chùa Giác Sinh. b c 38 kg. s nét và tu n t c a m i ch cũng ñư c c ñ nh. ph y. hình ch d n d n tr nên hình ch nh t.hình ch ñư c qui ph m m t bư c. M c dù v y. Ti u Tri n. kinh t . khi ñúc c n ph i cùng lúc m y ch c lò nung.. T ñó v sau ch Hán l i tr i qua các hình th c như ð ng Minh Văn. Th e M t chuyên gia v ngành ñúc c a nư c ngoài nói: Chuông Vĩnh L c ñư c ñúc thành công là m t kỳ tích trong l ch s ngành ñúc th gi i. ngày nay có khoa h c phát tri n cũng khó làm ñư c”. cao 6. Tri u Tiên... Sau khi Ch Hán s n sinh ñã nh hư ng sâu s c t i các nư c xung quanh. l y ch tư ng thanh làm ch th . khi n m i ngư i ph i khâm ph c. Chuông Vĩnh L c có l ch s hơn 500 năm. Ch vi t c a các nư c Vi t Nam. qua ñó c u thành câu nói các lo i. t ng c ng có hơn 10 nghìn ch .28 - of E T i Chùa Chuông B c Kinh Trung Qu c có m t cái chuông l n g i là Chuông Vĩnh L c. Kh i. Hơn m t nghìn năm qua. L .và s d ng cho ñ n ngày nay.. ñư ng kính ngoài 3. ñúc m t l n thành công. k t qu phát hi n Chuông Vĩnh L c ngoài ch a các ch t ñ ng. Các chuyên gia ph n tích. còn b c thì có th nâng cao tính ch y c a dung d ch ñúc.c a nhà Thương. Ti ng chuông vang v ng xa nh t t i 90 d m.6 kg. ch Kh i luôn là ch tiêu chu n c a ch Hán. khi gõ nh ti ng chuông êm . các chuyên gia ño tr c phát hi n t n s dung c a ti ng chuông gi ng ho c g n gi ng t n s tiêu chu n c a âm nh c. or ld Sau khi Chuông Vĩnh L c hoàn thành tr i qua nhi u l n di d i. hơn n a hàm lư ng khá cao. Hơn 3 nghìn ch này có th c u thành vô s các c m t . móc. Ch Giáp c t là m t lo i văn t chín mu i và h th ng. bo ok . Ch Hán là h th ng văn t bi u ñát ý l y ch tư ng hình làm n n t ng.. chì. trong ñó có kho ng 3 nghìn ch thư ng dùng nh t. ch Kh i sau khi ra ñ i ñã làm cho hình ch và th ch c a ch Hán tr nên c ñ nh: xác ñ nh nét bút cơ b n t g ch. n ng 46. . ñây chính là nguyên nhân làm cho chuông Vĩnh L c ñư c gi gìn tr n v n và ti ng chuông v n vang v ng trong hơn 500 năm qua.5 t n. qua hơn m t nghìn ch này m i ngư i ñã có th hi u ñư c tình hình chính tr .. trong ñó hàm lư ng vàng lên t i 18.75 mét.. Các cán b khoa h c Trung Qu c t ng phân tích thành ph n h p kim c a Chuông. Ch L hình thành m t h th ng vi t m i. Ti u Tri n khi n cho m i nét bút ñư c c ñ nh. cao tr m.3 mét. ma-nhê ra còn có vàng và b c.

Qu c kỳ. kho ng cách t ñông sang tây Trung Qu c là kho ng 5000 cây s . n m mi n ñông ñ t li n châu Á và b tây bi n Thái Bình Dương. Ma-lai-xi-a và In-ñônê-xi-a v phía ñông và ñông nam. ñ n Cao nguyên Pa-min v phía tây 73º40’ kinh ñ of E bo B n ñ hành chính nư c C ng ñông . Phi-líp-pin. Nh t. lãnh th Trung Qu c ñi t ch giao thoa gi a sông H c Long Giang và sông U-xu-ly v phía ñông 135º05’ kinh ñ ñông . Cư-rơ-gư-xtan. Bu-tan v phía tây và tây nam. g i t t là Trung Qu c. Trên lá c có 5 sao 5 cánh màu vàng. n ð . Pa-ki-xtan. Lào. Thiên An Môn. là nư c có di n tích r ng nh t châu Á và là nư c có di n tích r ng th 3 ch ñ ng sau Nga và Ca-na-ña trên th gi i. Nê-pan. Qu c thi u và Th ñô Qu c kỳ nư c c ng hòa dân ch nhân dân Trung Hoa Qu c huy Qu c huy: Trong Qu c huy Trung Qu c có hình qu c kỳ. 2. Bru-nây.Ph n 2. W or ld . Qu c huy. Tát-gi-ki-xtan v phía tây b c. giáp gi i v i Áp-ga-ni-xtan. giáp v i Nga v phía ñông b c.29 - ( ( ) ) ) B c cách M c Hà v phía B c. tư ng trưng cho cu c ñ u tranh cách m ng Tân dân ch ch nghĩa sau Phong trào “Ngũ T ” c a nhân dân Trung Qu c và s ra ñ i c a Nư c C ng hoà Nhân dân Trung Hoa m i chuyên chính dân ch nhân dân v i liên minh công nhân và nông dân là cơ s và dư i s lãnh ñ o c a giai c p công nhân. giáp v i Tri u Tiên v phía ñông. n i li n v i Mi-an-ma. Di n tích ñ t ñai Nư c C ng hoà Nhân dân Trung Hoa. xuyên qua hơn 49 ñ vĩ B c hòa dân ch nhân dân Trung Hoa B c. ðư ng biên gi i n i ñ a Trung Qu c dài kho ng 22 nghìn 800 cây s . tài nguyên và dân s Chương 1. ñ n ð o ng m Tăng M u 4ºñ vĩ ok ( ( ) . kho ng cách t nam sang b c Trung Qu c là kho ng 5500 cây s . giáp v i Ca-d c-xtan. tư ng trưng cho nhân dân cách m ng ñ i ñoàn k t dư i s lãnh ñ o c a ð ng C ng s n Trung Qu c. Vi t Nam v phía nam. bánh răng cưa và bông lúa. 4 sao nh bao vây 1 sao l n v i m t cánh ch v ñi m trung tâm sao l n. cách bi n v i Hàn Qu c. Trung Qu c có di n tích ñ t ñai kho ng 9. Th e Qu c kỳ: Qu c kỳ Nư c C ng hòa Nhân dân Trung Hoa: Qu c kỳ Nư c C ng hòa Nhân dân Trung Hoa là C ñ Năm sao v i t l gi a chi u dài và chi u cao là 3:2. tư ng trưng cho cách m ng. Lãnh th Trung Qu c ñi t lòng sông H c Long Giang 53º27’ ñ vĩ phía nam qu n ñ o Nam Sa v phía nam. ð t ñai Trung Qu c 1. ð t ñai. Qu c kỳ l y màu ñ làm ch ñ o.6 tri u ki-lô-mét vuông. xuyên qua hơn 60 ñ kinh ñ ñông. giáp v i Mông C v phía b c.

dân t c Trung Hoa vào gi phút then ch t s ng còn. W ðo n qu c ca Trung Hoa . phiên h p th 2 Qu c h i Trung Qu c l n th 10 thông qua d án s a ñ i Hi n Pháp. ñư c coi là ti ng kèn gi i phóng dân t c Trung Hoa. l y “Hành khúc nghĩa dũng quân” làm qu c thi u trư c khi chính th c quy t ñ nh qu c thi u Trung Qu c. Bài hát này v n là bài hát ch ñ c a b phim “Nhân dân Trung Qu c trong phong trào c u nư c”. chính th c quy ñ nh “Hành khúc nghĩa dũng quân” là qu c thi u Nư c C ng hoà nhân dân Trung Hoa. m nh d n ñi v tuy n ñ u ch ng Nh t trong b i c nh sau s ki n “ngày 18 tháng 9” Nh t xâm chi m 3 t nh mi n ñông b c Trung Qu c. bài hát này vang d y kh p ñ t nư c Trung Qu c. nh c do ngư i d n ñ u Phong trào âm nh c m i Trung Qu c Nhi p Nhĩ sáng tác. phiên h p toàn th ñ u tiên H i ngh Hi p thương chính tr nhân dân Trung Qu c thông qua ngh quy t. Ngày 27 tháng 9 năm 1949. l i hát do nhà so n k ch ði n Hán sáng tác.30 - ! ! ! Ti n lên ti n lên lên ! ! Ti n lên trong l a ñ n quân thù or ld , Muôn ngư i như m t ! ! ! Vùng lên vùng lên of E M i ngư i ñ u th t lên l i th cu i cùng vùng lên , Dân t c Trung Hoa ñang trong cơn lâm nguy bo ! Bi n xương mác chúng ta thành dãy trư ng thành m i ok ! H i nh ng ngư i không làm nô l . “Qu c thi u Nư c C ng hoà Nhân dân Trung Hoa” Vùng lên! Ti n lên trong l a ñ n quân thù Th e Th ñô: Th ñô Nư c C ng hoà Nhân dân Trung Hoa: Th ñô Nư c C ng hoà Nhân dân Trung Hoa là B c Kinh. ði ñôi v i chi u b phim này và phong trào c u nư c lan r ng. Ngày 14 tháng 3 năm 2004. B phim nói v m t s trí th c thoát kh i tình tr ng bu n phi n và băn khoăn.Qu c ca: “Hành khúc nghĩa dũng quân” ra ñ i vào năm 1935.

là ng n núi cao nh t trên th gi i. ð o ðài Loan v i di n tích 36 nghìn ki-lô-mét vuông ñư c x p vào h ng ñ o có di n tích r ng nh t. Vùng núi bao g m nương r y. Vì kh i n ð và kh i Âu Á ñâm vào nhau. B bi n ñ a th b ng ph ng. Trong vùng bi n Trung Qu c r i rác hơn 5000 ñ o l n nh v i t ng di n tích kho ng 80 nghìn ki-lô-mét vuông và b bi n trên ñ o kho ng 14 nghìn cây s . 4. có ñ cao so v i m t bi n trung bình t 1000-2000 mét. là Qu n ñ o c c nam Trung Qu c. Trong các lo i ñ a hình trong toàn qu c. ch t ch Mao Tr ch ðông ñã tr nh tr ng tuyên b v i toàn th gi i r ng: Nư c c ng hoà Nhân dân Trung Hoa chính th c thành l p. Qu n ñ o Tây Sa. ðông H i. ch có ñ cao so v i m t bi n t 500-1000 mét. ð o H i Nam v i di n tích 34 nghìn ki-lô-mét vuông ñư c x p vào h ng ñ o l n th hai. Chi u r ng lãnh h i Trung Qu c là 12 h i lý ño t ñư ng lãnh h i cơ b n. T trên cao nhìn xu ng ñ t ñai Trung Qu c. Ng n Chô-mô-lung-ma—ng n chính c a dãy Núi Hyma-lay-a trên cao nguyên cao 8848. Trong ñó. trong khu v c này r i rác ñ ng b ng ðông B c. ð o ði u Ngư và ð o Xích Vĩ vùng bi n phía ñông b c ð o ðài Loan là ñ o c c ñông Trung Qu c. ñá ng m.Ngày 29-9-1949. ranh gi i bên ngoài lãnh h i là m t ñư ng mà m i ñi m c a nó ñ u cách ñi m g n nh t c a ñư ng lãnh h i cơ b n 12 h i lý. Vùng bi n Thái Bình Dương cách ñ o ðài Loan v phía ñông n m ch ñi t Qu n ñ o Chi-shi-ma mi n tây nam Qu n ñ o Lưu C u Nh t v phía b c ñ n Eo bi n Ba Sĩ v phía nam. ñ ng b ng Hoa B c. Th ñô B c Kinh ñã cùng v i Nư c Công hoà sang m t trang m i trong l ch s c a Dân t c Trung Hoa. Qu n ñ o Trung Sa và Qu n ñ o Nam Sa. Núi Vu Sơn và Núi Tuy t Phong n m rìa phía ñông c u thang th hai. ñ ng b ng chi m kho ng 12% và ñ i núi chi m kho ng 10%. ð a hình và ð a th Trung Qu c là m t ñ t nư c có nhi u núi. nương r y chi m kho ng 33%. ñ a hình Trung Qu c gi ng hình c u thang.13 mét. Vư t qua Núi ð i Hưng An. ñ i núi và cao nguyên. dài kho ng 18 nghìn cây s . ñư c hình thành b ng cách n i các ñư ng th ng n i li n hai ñi m g n nhau l i v i nhau. Hoàng H i. cao nguyên chi m kho ng 26%. Cao nguyên Thanh T ng g lên. Các ñ o l n nh . có nhi u c ng bi n t t. ñ ng b ng trung h du sông Trư ng Giang t b c . Vùng bi n Trung Qu c g m n i th y và lãnh h i Trung Qu c. gh nh r i rác trong vùng bi n Nam H i ñư c g i chung là các ñ o bi n Nam H i. vùng ven bi n Thái Bình Dương phía ñông là c u thang th 3. C u thang th hai g m Cao nguyên N i Mông. cao nguyên Thanh T ng không ng ng g lên. Ngày 1-10. vùng lòng ch o chi m kho ng 19%. và ph n l n c ng bi n quanh năm không ñóng băng. Núi Thái Hành. Vùng bi n g n b Trung Qu c có 5 vùng bi n l n như bi n B t H i. Nam H i và vùng bi n Thái Bình Dương cách ñ o ðài Loan v phía ñông. và là c u thang cao nh t trong ñ a hình Trung Qu c. bi n B t H i là bi n n i ñ a Trung Qu c. vùng lòng ch o Dun-cát và vùng lòng ch o T Xuyên. tai thành l u Thiên An Môn. H i ph n và các ñ o bi n ðư ng bi n ñ t li n Trung Qu c ñi t c a sông Áp L c Giang t nh Liêu Ninh v phía b c ñ n c a sông B c Luân Qu ng Tây v phía nam. M y tri u năm v trư c. s chuy n ñ ng c a v qu ñ t quan tr ng này trong l ch s trái ñ t ñã hình thành ñ a m o Trung Qu c. b i v trí khác nhau ñư c g i riêng là Qu n ñ o ðông Sa. N i th y Trung Qu c ch h i ph n t ñư ng lãnh h i cơ b n c a Nư c C ng hoà Nhân dân Trung Hoa hư ng vào n i ñ a t i b bi n.31 - Th e W or ld of E bo ok . v i ñ cao so v i m t bi n trung bình trên 4000 mét. Cao nguyên Hoàng Th và Cao nguyên Vân Quý cũng như vùng lòng ch o Ta-lim. t ng di n tích hơn 380 nghìn ki-lô-mét vuông. nh t trí thông qua “Cương lĩnh chung Chính tr hi p thương Nhân dân Trung Qu c”. ñư c g i là “Nóc nhà th gi i”. di n tích vùng núi chi m kho ng 2/3 t ng di n tích c nư c. M t góc qu ng trư ng Thiên An Môn 3. H i ngh Chính tr Hi p thương Nhân dân Trung Qu c tuyên b ñã thi hành trách nhi m và quy n h n c a ð i h i ñ i bi u Nhân dân toàn qu c. th p d n t tây sang ñông. ðư ng lãnh h i cơ b n ñư c ho ch ñ nh b ng phương pháp ñư ng th ng ñư ng cơ b n.

Ngoài ra. ng n chính ng n Hoàng Cương Lương có ñ cao so v i m t bi n 2029 mét. 6. T Xuyên và Vân Nam. ng n cao nh t—ng n Tô-mun có ñ cao so v i m t bi n 7455. . Dãy núi Thái Hành: n m rìa mi n ñông vùng cao nguyên Hoàng Th . sông H c Long Giang. Thái Sơn. Núi ð i Hưng An: ch y t nơi g n M c Hà t nh H c Long Giang mi n ñông b c Trung Qu c v phía b c ñ n thư ng du sông Lão Cáp v phía nam. có ñ cao so v i m t bi n 6000 mét. Dòng sông Trong lãnh th Trung Qu c có r t nhi u dòng sông. 5. Núi ð i Hưng An.3 mét. ñây ñ sâu ph n l n chưa ñ n 200 mét. có ñ cao so v i m t bi n trung bình trên 4000 mét. ng n chính cao 5547 mét. Dãy núi Côn Luân: ch y t cao nguyên Pa-min v phía tây ñ n mi n tây b c t nh T Xuyên Trung Qu c v phía ñông. Dãy núi Hy-ma-lay-a: n m biên gi i gi a Trung Qu c v i n ð và Nê-pan v i hình cong. ng n cao nh t—ng n Gônkun cao 7719 mét. có ñ cao so v i m t bi n t 3000-3500 mét. V phía ñông n a là vùng bi n nông th m l c ñ a Trung Qu c. ng n chính ng n Thái B ch Sơn cao 3767 mét.v.v. sông Hoàng Hà. dài ñ n 2500 cây s . Lư Sơn. Núi Tan-cô-la. còn có các núi n i ti ng như núi Hoàng Sơn. Tung Sơn. H ng Sơn. sông Ya-lu-chang-pu Tây T ng ch y v phía ñông kh i Trung Qu c và ñ v phía nam ra .32 - Th e W or ld of E Dãy núi Tan-cô-la: n m mi n trung vùng cao nguyên Thanh T ng. Núi T n Lĩnh. Núi Hoành ðo n v. có chi u dài t nam sang b c hơn 400 cây s . ch giao thoa gi a Tây T ng. có ñ cao so v i m t bi n trung bình t 2000-6000 mét. Nga Mi. ng n chính—ng n Ng c Sơn cao 3952 mét. Núi T n Lĩnh là gi i tuy n ñ a lý quan tr ng chia mi n nam và mi n b c Trung Qu c. Hoành Sơn. có ñ cao so v i m t bi n trung bình t 5000-7000 mét. Các dòng sông ñ ra bi n có di n tích lưu v c chi m kho ng 64% t ng di n tích ñ t ñai Trung Qu c. Núi Thái Hành. sông Châu Giang. bo ok Dãy núi Thiên Sơn: n m mi n trung Khu t tr dân t c Uây-ua Tân Cương mi n tây b c Trung Qu c. ng n cao nh t—ng n Công-ga cao 7556 mét. Dãy núi l n n i ti ng Trung Qu c có: Núi Hy-ma-lay-a. Võ ðương.13 mét là ng n núi cao nh t trên th gi i. Sông Trư ng Giang. Nh n ðãng v. có chi u dài t nam sang b c 1000 cây s . Núi Thiên Sơn.sang nam. có ñ cao so v i m t bi n 6000 mét. Dãy núi Hoành ðo n: n m mi n ñông nam vùng cao nguyên Thanh T ng. rìa ñ ng b ng có nh ng núi th p và ñ i. Dòng sông ñư c chia thành dòng sông ñ ra bi n và dòng sông n i ñ a. Ng n chính ng n Chô-môlung-ma v i ñ cao so v i m t bi n 8848. Dãy núi ðài Loan: xuyên qua mi n ñông ñ o ðài Loan. và là ñ u ngu n c a sông Trư ng Giang—sông dài nh t Trung Qu c. ñ cao so v i m t bi n trung bình t 1500-2000 mét. Dãy núi Kỳ Liên Sơn: n m rìa mi n ñông b c vùng cao nguyên Thanh T ng. là dãy núi hùng vĩ nh t trên th gi i. ng n cao nh t—ng n Gơ-la-ñan-ñông cao 6621 mét. có ñ cao so v i m t bi n trung bình t 2000-3000 mét. ch y dài ñ n hơn 2400 cây s . có trên 1500 dòng sông có di n tích lưu v c trên 1000 ki-lômét vuông. Núi Kỳ Liên Sơn. ñ cao so v i m t bi n trung bình là 1500 mét. Hoa Sơn. có ñ cao so v i m t bi n trung bình t 3000-5000 mét. ng n chính ng n Ti u Ngũ ðài Sơn cao 2882 mét. Các dãy núi Nhi u dãy núi hùng vĩ v i chi u hư ng khác nhau c a chúng ñã hình thành b khung ñ a hình Trung Qu c và hình thành nhi u h th ng núi. t c là c u thang th 4. sông H i Hà và sông Hoài Hà ñ v phía ñông ra bi n Thái Bình Dương. Núi T n Lĩnh: ch y t mi n ñông t nh Cam Túc v phía tây ñ n mi n tây t nh Hà Nam v phía ñông. sông Liêu Hà. Núi Côn Luân.

sông Trư ng Giang và sông Ti n ðư ng Giang. Sông Trư ng Giang cũng là ñ u m i giao thông ñư ng th y t ñông sang tây Trung Qu c. Hi n nay. khu t tr và thành ph tr c thu c. Trung Qu c c th y có 34 ñơn v hành chính c p t nh. ru ng ñ t màu m . Sông Hoàng Hà là sông l n th 2 Trung Qu c v i t ng chi u dài 5464 cây s . B n thành ph tr c thu c l n lư t là: Th e W 1. Sông H c Long Giang là sông l n cây s thu c v Trung Qu c. ch y t B c Kinh v phía b c. châu t tr . huy n. còn sông Ơ-chi-xơ Tân Cương thì ch y v phía ñông kh i Trung Qu c và ñ ra bi n B c Băng Dương. huy n t tr và thành ph ⑴Huy n. Sông Châu Giang là sông l n Sông Ta-lim mi n b c Trung Qu c v i t ng chi u dài 4350 cây s . Khi c n thi t.6 cây s và ñ sâu 6009 cây s . Kênh ð i V n Hà b t ñ u ñào vào th k 5 công nguyên. có tài nguyên s c nư c d i dào. Trung Qu c c th y có 34 ñơn v hành chính c p t nh. Kênh ð i V n Hà là kênh ñào s m nh t và dài nh t trên th gi i v i t ng chi u dài 1801 cây s . sông Hoàng Hà. nư c mưa d i dào. g m 4 thành ph tr c thu c. ñư c g i là “ñư ng th y hoàng kim” b i ñư ng sông thiên nhiên t t ñ p. g m 23 t nh.bi n n ð Dương. mi n nam Tân Cương là sông n i ñ a dài nh t Trung Qu c v i t ng chi u dài 2179 cây s . sông này ch y qua eo sông Ya-lu-chang-pu—eo sông l n nh t th gi i v i chi u dài 504. ñ n t i Hàn Châu t nh Chi t Giang mi n ñông Trung Qu c v phía nam. huy n t tr ñ u là khu v c hành chính th c hi n dân t c t tr . bo ok . 5 khu t tr . sông Hoài Hà. Lưu v c sông Hoàng Hà có ñ ng c chăn nuôi t t tươi và tài nguyên khoáng s n phong phú. Trung Qu c ho ch ñ nh khu v c hành chính như sau: ⑴Toàn qu c chia thành t nh. chính ph nhà nư c ñ t ñ c khu hành chính. ⑴T nh và khu t tr chia thành châu t tr . là sông dài th 3 trên th gi i. trong ñó có 3101 mi n nam Trung Qu c v i t ng chi u dài 2214 cây s . Các dòng sông n i ñ a còn l i và nh ng dòng sông m t trong sa m c ho c bãi mu i có di n tích lưu v c chi m kho ng 36% t ng di n tích ñ t ñai Trung Qu c. 4 thành ph tr c thu c và 2 ñ c khu hành chính. 2. xã dân t c và th tr n. ðơn v hành chính c p t nh Trung Qu c Hi n nay. Sông Trư ng Giang là sông dài nh t Trung Qu c v i t ng chi u dài 6300 cây s . Kênh ð i V n Hà n i li n 5 h th ng nư c như sông H i Hà. ch ñ ng sau sông Ni-lê và sông A-ma-don. Khu v c trung h du sông Trư ng Giang có khí h u m áp m ư t. 5 khu t tr và 2 ñ c khu hành chính. Trung Qu c có m t kênh ñào n i ti ng mang tên là ð i V n Hà xuyên qua nam b c Trung Qu c. là m t trong nh ng ñ t t quan tr ng c a n n văn minh c ñ i Trung Hoa trong l ch s . là khu v c có công nghi p và nông nghi p phát tri n Trung Qu c. Khu t tr . Theo Hi n Pháp Nư c C ng hoà Nhân dân Trung Hoa.33 - of E Ngoài các dòng sông thiên nhiên ra. Th ch ho ch ñ nh khu v c hành chính: or Chương 2. thành ph chia thành xã. Thư ng du sông Trư ng Giang vào núi cao thung lũng sâu. huy n t tr . 23 t nh. Ho ch ñ nh khu v c hành chính ld .

vào nhà Liêu. vào nhà Kinh. Vào th i Xuân Thu Chi n Qu c. Thư ng H i chính th c ñư c ñ t làm thành ph . Thanh cho ñ n bu i ñ u Trung Hoa Dân Qu c. là ñ u m i v n chuy n. B c Kinh có di n tích 16. có 18 qu n và 1 huy n. t năm 1928. Thiên ðàn. c thành ph có 11 tri u 363 nghìn dân có h kh u ñăng ký. Năm 1997.v. các danh lam th ng c nh ch y u có Trư ng Thành. b t ñ u ñ t làm thành ph . V n Huy n. Thư ng H i có di n tích 5800 ki-lô-mét vuông. Vào nhà Kinh và nhà Nguyên. và l n lư t ñư c g i là Trung ðô. T năm 1927. vào th i Xuân Thu là lãnh th thu c v Nư c Ngô. Hi n nay Thư ng H i là m t trong 4 thành ph tr c thu c trung ương. vào nhà Minh b t ñ u ñư c g i là Thiên Tân b i ý nghĩa b n ñò dành cho nhà vua. 17 huy n và 4 huy n t tr . B c Kinh ñư c g i là K . Vào th i kỳ chi n tranh ch ng Nh t. Thiên Tân có các danh lam th ng c nh ch y u như Công viên Ninh Viên. Trùng Khánh là th ñô th hai c a chính ph Qu c Dân ð ng. Vào th i c ñ i. Th p Tam Lăng. và có cơ s k thu t công nghi p nh t ñ nh. ñ t làm thành ph Trùng Khánh tr c thu c trung ương. Thư ng H i Thư ng H i g i t t là H . và ñ t ñ n ñóng quân t i Thiên Tân. Pháo ñài ð i Cô Kh u. Minh. B c Kinh còn là nơi du l ch n i ti ng trong và ngoài nư c. là thành ph tr c thu c trung ương. sau ñó ñ t tr n H i Tân. Hi n nay B c Kinh có 16 qu n và 2 huy n. là thành ph tr c thu c trung ương. b t ñ u ñư c g i là Thư ng H i. B c Bình và B c Kinh. Thiên Tân n m mi n ñông b c vùng ñ ng b ng Hoa B c. 5 chi nhánh sông H i Hà h i nh p ñây và ñ ra bi n B t H i. Tính ñ n cu i năm 2002 Thư ng H i có 13 tri u 347 nghìn dân có h kh u ñăng ký. Chùa ð c L c huy n K . Thiên Tân Thiên Tân g i t t là Tân. trung tâm tài chính ti n t và khu công nghi p khoa h c-k thu t l n nh t Trung Qu c. ð i ðô. Di Hoà Viên và Hương Sơn v. cũng là trung tâm văn hóa-khoa h c-giáo d c và ñ u m i giao thông. Thư ng H i là m t làng chài ven bi n.B c Kinh Th ñô Nư c C ng hoà Nhân dân Trung Hoa. Trùng Khánh Trùng Khánh g i t t là Du. có tài nguyên d u khí và mu i bi n d i dào. Thiên Tân ñư c g i là Tr c Cô. Thiên Tân là thành ph công nghi p l n nh t vùng Hoa B c. Thư ng H i là thành ph l n nh t Trung Qu c. ño n Trư ng Thành c Hoàng Nhai Quan và khu phong c nh núi Bàn Sơn n i ti ng v i tên g i “Kinh ñông ñ nh t sơn”. B c Kinh ñ u là th ñô. Tính ñ n cu i năm 2002. B c Kinh n m rìa tây b c vùng ñ ng b ng Hoa B c. n m mi n ñông vùng tây nam và thư ng du sông Trư ng Giang.8 nghìn ki-lô-mét vuông. Trùng Khánh là lãnh th thu c nư c Ba. C thành ph có . 4 thành ph c p huy n. vào nhà Thanh. Lúc ñ u. C Cung. Thiên Tân có di n tích hơn 11 nghìn ki-lô-mét vuông. và là m t trong nh ng ñô th l n nh t trên th gi i. Thiên Tân hi n có 15 qu n và 3 huy n. Cung Thiên H u. Vào nhà Tùy và nhà ðư ng thu c Du Châu.34 - Trùng Khánh . ñ t ph Thiên Tân. vào th i Xuân Thu Chi n Qu c. B c Kinh là th ñô th hai và ñư c g i là Y n Kinh. trung tâm thương nghi p. Tính ñ n B c Kinh cu i năm 2002. B c Kinh là trung tâm chính tr c a Trung Qu c. Phù Lăng và khu v c hành chính Ki m Giang. Nguyên. g i t t là Kinh. Thiên Tân có 9 Th e W or ld of E Thư ng H i bo ok Thiên Tân tri u 190 nghìn 500 ngư i có h kh u ñăng ký. Thiên Tân cũng là trung tâm thương nghi p và thành ph c a kh u quan tr ng trong vùng Hoa B c. B c Kinh ñư c g i là Y n ðô. vào nhà T ng. Thư ng H i n m gi a b bi n mi n ñông Trung Qu c và c a sông Trư ng Giang ñ ra bi n. g m ba thành ph c p khu v c trư c kia thu c t nh T Xuyên Trùng Khánh. Thư ng H i còn là thành ph công nghi p. Trùng Khánh có 15 qu n. vào th i Chi n Qu c là thái p thu c Xuân Thân Quân nư c S . T năm 1928 ñư c ñ t làm thành ph .

Tính ñ n cu i năm 2002.di n tích 82.3 nghìn ki-lô-mét vuông.35 - or W Ng c Tương Vi t Quỳnh Xuyên ho c Th c Ki m ho c Quý ði n ho c Vân Thi m ho c T n Cam ho c Lũng Thanh ðài Th e T Xuyên Quý Châu Vân Nam Thi m Tây Cam Túc Thanh H i ðài Loan of E bo H p Phì T Nam Vũ Hán Tây An ðài B c Hàn Châu Phúc Châu Nam Xương Tr nh Châu Trư ng Sa Qu ng Châu H i Kh u Thành ðô Quý Dương Côn Minh Lan Châu Tây Ninh ok . Núi Tỳ Bà Sơn. Trùng Khánh có 31 tri u 70 nghìn ngư i. Núi T n Vân Sơn v. Trùng Khánh là thành ph công nghi p mang tính t ng h p. có các danh lam th ng c nh như Tam Hi p sông Trư ng Giang.v 23 t nh: T nh Hà B c Sơn Tây Liêu Ninh Cát Lâm H c Long Giang Giang Tô Chi t Giang An Huy Phúc Ki n Giang Tây Sơn ðông Hà Nam H B c H Nam Qu ng ðông H i Nam Tên G i t t Ký T n Liêu Cát H c Tô Chi t Ho n Mân C ng L D T nh l Th ch Gia Trang Thái Nguyên Th m Dương Trư ng Xuân Cáp Nhĩ Tân Nam Kinh ld .

Ma-cao có cư dân 442 nghìn. ñ t ð c khu hành chính Ma-cao. C u Long. g m ñ o H ng Kông. và cách sông Thâm Quy n thành ph Thâm Quy n t nh Qu ng ðông v phía nam. Tính ñ n cu i năm 2002. g m ñ o ðãng T i và ñ o L Hoàn. Tân Gi i và các ñ o lân c n.5 khu t tr Khu t tr Khu t tr N i Mông Khu t tr Tây T ng Khu t tr dân t c Choang Qu ng Tây Khu t tr dân t c H i Ninh H Khu t tr dân t c Uâyua Tân Cương Tên g i t t N i Mông T ng Qu Th ph Hu-hơ-h t La-sa Nam Ninh Ninh Ngân Xuyên Tân U-rum-xi 2 ñ c khu hành chính: ð c khu hành chính Tình hình khái quát H ng Kông: Trung Qu c l y l i ch quy n H ng Kông vào ngày 1 tháng 7 năm 1997. trong ñó cư dân có h kh u ñăng ký là 6 tri u 625 nghìn 300 ngư i. có t ng di n tích 1098. . g i t t là Áo.51 kilô-mét vuông. g i t t là C ng.36 - H ng Kông Th e W or ld hành chính H ng Kông. Ma-cao: Trung Qu c l y l i ch quy n Ma-cao vào ngày 20 tháng 12 năm 1999. Ma-cao n m Ma-cao m t bán ñ o b tây c a sông Châu Giang. H ng of E bo ok . Tính ñ n cu i năm 2002. có t ng di n tích kho ng 25. H ng Kông có 6 tri u 815 nghìn 800 ngư i. ñ t ð c khu Kông n m ven bi n Nam H i và phía ñ ng c a sông Châu Giang. cư dân lưu ñ ng là 190 nghìn 500 ngư i.8 ki-lô-mét vuông.

có súc v t ng a Tam Hà và bò Tam Hà gi ng t t. Vùng r ng ch y u c a Trung Qu c là: Vùng r ng mi n ñông b c. ngô. Trung Qu c có vùng r ng nhân t o 33 tri u 790 nghìn héc-ta. ñ ng c . t l che ph vùng r ng là 16. là m t trong nh ng nư c có di n tích ñ ng c l n nh t trên th gi i. Trung Qu c có di n tích ñ ng c chi m 1/4 t ng di n tích c nư c. ð ng c : Trung Qu c có ñ ng c chăn nuôi 266 tri u 60 nghìn héc-ta. xen k v i ru ng ñ t và vùng r ng. c i d u. Cây b ch qu và cây th y sam là gi ng cây quý báu ch có Trung Qu c. Vùng r ng: Trung Qu c hi n nay có di n tích vùng r ng 158 tri u 940 nghìn héc-ta. Ví d . vùng châu th sông Châu Giang và vùng lòng ch o T Xuyên. khu v c mi n trung có di n tích ru ng ñ t l n hơn. r t có l i cho chăn nuôi nhi u lo i súc v t vào mùa khác nhau. Khu chăn nuôi Thanh H i có gi ng súc v t ch y u là bò y. ngô. cam quýt và bư i v.c. Tài nguyên 1. Khu chăn nuôi Tân Cương có súc v t c u lông m n Tân Cương. là vùng r ng thiên nhiên l n nh t Trung Qu c.v. cao lương. Hoa B c và Tây B c có t ng chi u dài hơn 7000 cây s . Vùng r ng thiên nhiên Trung Qu c ph n l n t p trung r i rác khu v c mi n ñông b c và tây nam. ñ ng b ng Hoa B c ph n l n là ru ng ñ t màu nâu xám. chè. vùng lòng ch o T Xuyên s n xu t nhi u lúa nư c. Nhưng Trung Qu c có ñ t ñ i nhi u. là vùng r ng thiên nhiên l n th hai Trung Qu c.4%. có kho ng cách r t l n so v i t l che ph vùng r ng trung bình th gi i 30%. vùng ñ ng b ng trung h du sông Trư ng Giang. Ru ng ñ t tương ñ i t p trung vùng ñ ng b ng ðông B c.Chương 3. ch riêng cây cao ñã có hơn 2800 lo i. Khu v c mi n ñông và mi n tây có di n tích ru ng ñ t ít hơn. Hi n nay. hoang m c.c ch y u. vùng ñ ng b ng mi n ñông v i dân s ñông. vùng r ng r t ít i. l n lư t chi m 28. ñ ng b ng trung h du sông Trư ng Giang s n xu t lúa nư c. Ru ng ñ t. Khu chăn nuôi Tây T ng là khu s n xu t bò y.37 - of E bo ok . Trung Qu c có gi ng cây phong phú. vùng ñ ng b ng ðông B c ph n l n là ru ng ñ t màu m màu ñen. mía. lo i hình tài nguyên ñ t ñai da d ng. ru ng ñ t ch y u t p trung khu v c ñ ng b ng và vùng lòng ch o thu c khu v c gió mùa mi n ñông. là nư c có di n tích r ng nhân t o l n nh t trên th gi i. ñ u nành. bãi l y r i rác t i Trung Qu c v i di n tích l n. Trung Qu c ñã liên ti p tri n khai ho t ñ ng tr ng cây gây r ng v i quy mô l n. ñ ng b ng ít. vùng r ng ch ngo t sông Ya-lu-chang-pu.27 tri u ki-lô-mét vuông. cây lanh và c c i ñư ng v. h t c i d u v.v. thóc g o. g m vùng núi Hoành ðo n. là vùng r ng nhân t o ch y u nh t Trung Qu c. Th e W or ld . cao lương. Vùng r ng mi n ñông nam. Núi Ti u Hưng An và vùng r ng Trư ng B ch Sơn. và ng a Hà Khúc n i ti ng trong và ngoài nư c. Vùng r ng mi n tây nam. Tài nguyên ñ t ñai Trung Qu c có ñ t ñai r ng mênh mông.v.55%. Ru ng ñ t: Trung Qu c hi n nay có ru ng ñ t 1. Nh m thích ng nhu c u b o v môi trư ng và phát tri n kinh t . di n tích kho ng 260 tri u héc-ta. Ngoài ra. ñư c g i là “Công trình sinh thái l n nh t trên th gi i”. là ñ t nư c ít r ng. ru ng ñ t và vùng r ng chi m t l nh . bông. Khu chăn nuôi Trung Qu c ch y u có: Khu chăn nuôi N i Mông là khu chăn nuôi l n nh t Trung Qu c. l c v. chi m 1/4 t ng di n tích ñ t ñai Trung Qu c. nông s n có ti u m ch.2%. g m Núi ð i Hưng An. chi m 43. s n xu t ti u m ch. ñ ng c ch y u r i rác vùng cao nguyên và vùng núi ñ t li n. kinh t phát tri n và khu v c mi n tây b c r ng mênh mông.v. vùng ñ ng b ng Hoa B c. g m vùng ñ i núi phía nam d i núi T n Lĩnh-sông Hoài Hà và phía ñông vùng cao nguyên Vân Quý. cam quýt. Trung Qu c còn có h th ng r ng che ch r ng l n. ph n l n vùng r ng t p trung vùng h o lánh mi n ñông b c và tây nam. ð ng c thiên nhiên Trung Qu c ch y u r i rác khu v c r ng l n phía tây và phía b c d i núi ð i Hưng An-núi Âm Sơn-chân núi phía ñông cao nguyên Thanh T ng. vùng r ng. Tài nguyên ñ t ñai các lo i r i rác không ñ ng ñ u. c u ñuôi l n A-lơ-thai và ng a Y L i gi ng t t. d i r ng che ch che ph mi n ðông B c. chân núi Hy-ma-lay-a. ñ ng c nhân t o ch y u r i rác khu v c mi n ñông nam. có lo i hình ñ ng c ña d ng.

qu ng thi c. Thi m Cam Ninh.4% t ng tr lư ng tài nguyên cùng lo i Trung Qu c. th ch cao. th ñ n khu v c mi n ðông B c. Trung Qu c ñã tr thành m t trong nh ng ít nư c có t ng lư ng tài nguyên khoáng s n phong phú. or ld of E Tài nguyên than ñá: tr lư ng than ñá Trung Qu c ñ ng ñ u th gi i. Than ñá ch y u phân b t i mi n Hoa B c và Tây B c. Tr lư ng s c gió trong t ng trên không cao trên 10 mét là 3. lư ng phát ñi n h ng năm ñ t 5920 t ki-lô-oát gi . Tài nguyên s c gió. t nh Thi m Tây. d tính tr lư ng s c gió có th khai thác th c t trên ñư ng b là 253 tri u ki-lô-oát. vanañi. Ta-lim. s c nư c và năng lư ng m t tr i Trên lãnh th r ng mênh mông c a Trung Qu c. khoáng s n d ng khí khác 3 lo i . Hoa B c và Tây B c.v ñ ng ñ u th gi i. tantan. T Xuyên. trong ñó 12 lo i khoáng s n như nguyên t ñ t hi m. Trung Qu c ñã khám phá 509 m d u và 163 m khí ñ t thiên nhiên. Hà B c. Trong ñó. tr lư ng nguyên t ñ t hi m chi m kho ng 80% t ng lư ng th gi i. 25 lo i khoáng s n trong 45 lo i khoáng s n ch y u Trung Qu c ñ ng ngôi th 3 tr lên trên th gi i. Cho ñ n nay. thì Trung Qu c ñ u có. Các khu v c . Qu ng vônfram. Theo con s th ng kê. Khu t tr N i Mông có tr lư ng nhi u nh t. ñã hình thành 6 khu v c s n xu t d u khí c l n như Khu s n xu t d u khí Tùng Liêu. khoáng s n kim lo i quý 8 lo i. Hoa B c và Tây Nam. ch ng lo i th m tương ñ i ñ y ñ và có m c ñ ñ ng b khá cao trên th gi i. Trung Qu c c th y phát hi n 171 lo i khoáng s n. Tình hình phân b tài nguyên khoáng s n Trung Qu c như sau: d u m và khí ñ t thiên nhiên ch y u phân b mi n ðông B c. Duncát—Tu-lu-phan. qu ng magnesit và stibi v. lư ng phát ñi n h ng năm ñ t 1920 t ki-lô-oát gi . ñ ng th 3 trên th gi i. trong ñó tr lư ng qu ng s t có g n 50 t t n. v nh B t H i. Tr lư ng d u m và khí ñ t thiên nhiên ñã khám phá rõ l n lư t là 19. khoáng s n kim lo i màu 41 lo i. barit. tr lư ng qu ng vônfram tăng g p 4 l n tr lư ng các nư c khác trên th gi i. Tính ñ n cu i năm 1998. Trung Qu c có tài nguyên khoáng s n ñã khám phá rõ chi m 12% t ng lư ng th gi i. Dù v tr lư ng tài nguyên s c nư c. vanañi và titan.2. Trung Qu c ñ u ñ ng ñ u th gi i.38 - ( ( ) . S t ch y u phân b t i mi n ðông B c. C nư c có tr lư ng than ñá ñã khám phá rõ là 1000 t t n. qu ng môlypñen. ch y u phân b t i t nh Liêu Ninh. Tây B c và Hoa ðông. 3. tàng tr tài nguyên s c nư c h t s c d i dào.85 t t n và 1950 t mét kh i. Qu ng ph tpho ch y u phân b t i mi n Hoa Nam. qu ng stibi và qu ng nguyên t ñ t hi m ch y u phân b t i mi n Hoa Nam và Hoa B c. tr lư ng d u m và tr lư ng khí ñ t thiên nhiên trên ñư ng b l n lư t chi m 73. trong ñó có 158 lo i khoáng s n ñã ñư c khám phá rõ tr lư ng khoáng s n năng lư ng 10 lo i. khoáng s n kim lo i màu ñen 5 lo i. Hoa B c và th m l c ñ a bi n c n ven bi n khu v c mi n ðông Nam. chi nhánh sông d i dào. Trong ñó. ñ ng th 9 và th 20 trên th gi i. t c là 750 tri u ki-lô-oát. mangan. nh t là t nh Sơn Tây. khoáng s n phi kim lo i 91 lo i. ðài Loan cũng có nơi s n xu t quan tr ng. công su t tài nguyên s c nư c có th khai thác ñ t 378 tri u ki-lô-oát. ch y u phân b t i khu v c mi n Hoa B c và Tây B c. Tính theo tr lư ng khám phá rõ. tr lư ng qu ng stibi chi m 40% t ng lư ng th gi i. Qu ng chì và qu ng k m phân b kh p nư c.8% và 78. tr lư ng tài nguyên s c gió vùng bi n g n b ñ sâu Th e W Tài nguyên d u khí: ch y u tàng tr t i khu v c mi n Tây B c. ð ng ch y u phân b t i mi n Tây Nam. bo Tài nguyên khoáng s n ch y u bao g m: ok ) nư c trên 15 mét tăng g p 3 l n so v i tr lư ng s c gió trên ñư ng b . graphit. Tài nguyên khoáng s n Trung Qu c có tài nguyên khoáng s n phong phú. sông ngòi nhi u. Sơn Tây và T Xuyên. hay v tài nguyên s c nư c có th khai thác. s chênh l ch m c nư c gi a hai nơi to l n. Khoáng s n kim lo i: Kim lo i màu ñen: Trung Qu c ñã khám phá rõ tr lư ng s t. sunfat natri ng m nư c.226 t ki-lô-oát. titan. Qu ng vàng và qu ng b c phân b kh p nư c. tr lư ng tài nguyên s c nư c sông ngòi Trung Qu c ñ t 680 tri u ki-lô-oát. vônfram. Kim lo i màu: nh ng qu ng kim lo i màu phát hi n trên th gi i.

2/3 di n tích ñ t ñai Trung Qu c có năng lư ng b c x ñ n t ánh n ng m t tr i h ng năm vư t quá 6 tri u t Jun m t mét vuông. v i t ng công su t ñ t 57. cây tùng lá như ti n ñ ng. màu s c tươi ñ p. cây ñ tr ng và cây h là nh ng loài cây ch có Trung Qu c. cây sam ðài Loan. mùa thu ñ i thành màu vàng.4/1000 t ng lư ng có th khai thác.có s c gió d i dào Trung Qu c ch y u phân b t i ñ ng c và bãi gô bi mi n Tây B c. trong ñó cây cao có kho ng 2000 loài. nói chung không s n xu t nh ng năng lư ng thông thư ng. chùm lá cánh nh . là m t trong nh ng hoa tiêu bi u c a Trung Qu c.8% th c v t cùng loài trên th gi i. thích h p phát tri n dùng s c gió phát ñi n.5 nghìn ki-lô-oát. b t ñ u v n hành vào ngày 11 tháng 10 năm 1982. Trung Qu c h u như có t t c các th c v t ch y u trong Hàn ð i. hoa M u ðơn có bông hoa l n. hơn 3000 loài th c v t có th làm thu c dư c. 71 gi ng. Hi n nay. H ng Hoa c a Tây T ng. hoa M u ðơn—“nhà vua trong hoa c ” ch có Trung Qu c. cây th y bách. l n lư t chi m 80% t ng s h và 26% t ng s loài c th gi i. V th i ti t. có 52 h . Cây th y sam. nư c mưa ít. là m t trong 5 loài cây quý trên th gi i. Tam Th t c a Vân Nam và Quý Châu ñ u thu c thu c b c quý. là m t trong nh ng khu v c có tài nguyên ánh n ng m t tr i d i dào nh t trên th gi i. hơn 240 loài. Trung Qu c có hơn 2000 loài th c v t có th ăn ñư c. 4. có kho ng hơn 30 nghìn loài th c v t. mùa ñông và mùa xuân n i gió l n. Tr m phát ñi n b ng ánh n ng m t tr i có công su t l n ñ u tiên Trung Qu c ñư c ñ t làng C L c C ðài huy n Ba Lâm H u khu t tr N i Mông. C th gi i có cây h t tr n 12 h . cây tr u. nư c mưa l n. ñư c x p vào danh sách th c v t quý hi m c th gi i. cũng như mi n ðông. có 111 chi c t máy phát ñi n b ng s c gió v i công su t 300. khu v c mi n tây b c Tây T ng có năng lư ng b c x ñ n t ánh n ng m t tr i t i cao là 8.39 - of E bo ok . 600 ki-lô-oát. Trung Qu c có tài nguyên ánh n ng m t tr i d i dào. có ti m năng phát tri n r ng l n. Tr m phát ñi n b ng s c gió Thành ð t Ph n Tân Cương hi n nay là tr m phát ñi n b ng s c gió l n nh t Trung Qu c và châu Á. vùng ven bi n mi n ðông Nam và các ñ o l n nh . 2600 loài cây dương x . có công su t 560 oát. có hình như ti n ñ ng. cây ngân sam. Trung Qu c còn có cây h t kín chi m 54% t ng s h và 24% t ng s gi ng c th gi i. cây bách Phúc Ki n. Ôn ð i và Nhi t ð i B c bán c u. nhi u cánh. Cây th y sam là m t loài cây cao l n. Trên các khu v c có s c gió d i dào nói trên. 750 loài. có tính bù ñ p r t t t v i th y ñi n. có 8000 loài cây thân g . Trung Qu c ñã có 11 h . C u K c a Ninh H . Trong ñó Trung Qu c có 106 h loài rêu. Hoa B c và mi n ñông. 34 gi ng. Ch ng lo i và khu v c phân b th c v t Trung Qu c cũng là m t trong nh ng nư c có tài nguyên th c v t d i dào nh t trên th gi i. Trung Qu c có g n 20 tr m phát ñi n b ng s c gió v i t ng công su t 223 nghìn 600 ki-lô-oát. chi m 70% t ng s h c th gi i.4 tri u t Jun m t mét vuông. mùa xuân và mùa hè lá màu xanh. h ng năm có năng lư ng b c x ñ n t ánh n ng m t tr i tương ñương v i 2400 t t n than. mùa hè gió nh . T ng s loài cây lá nh n chi m 37. công su t phát ñi n b ng s c gió c a Trung Qu c ch chi m 1. Tính ñ n cu i năm 1998. 500. Th e W or ld . nhân sâm c a núi Trư ng B ch Sơn. cây sam. x p th 3 trên th gi i ch ñ ng sau Ma-lai-xi-a và Bra-xin. Trung Qu c cũng có r t nhi u loài hoa c . Cây tùng lá như ti n ñ ng s ng ñ i núi lưu v c sông Trư ng Giang.

chi m kho ng 1/5 t ng dân s th gi i. ð c khu hành chính Ma-cao và t nh ðài Loan . kh lông vàng. khu v c ven bi n mi n ñông có m t ñ nhân kh u cao. 5. Trung Qu c có th chia thành 7 khu v c l n lư t là khu v c ðông B c. vùng r ng mưa Nhi t ð i. kho ng 476 lo i ñ ng v t có xương s ng ñ t li n ch có Trung Qu c. 3862 loài cá. m t ki-lô-mét vuông có dân s vư t quá 400 ngư i. khu v c cao nguyên mi n tây. mi n tây ít dân. Trung Qu c có 1 t 284 tri u 530 nghìn dân chưa bao g m dân s c a ð c khu hành chính H ng Kông. Ch ng lo i và khu v c phân b th c v t Trung Qu c là m t trong nh ng nư c có ch ng lo i ñ ng v t r ng nhi u nh t trên th gi i. vùng r ng cây lá nh n Ôn ð i. khu v c Tây Nam. m t con cá heo vây tr ng l n ñ u tiên ñư c b t sông Trư ng Giang ñã thu hút s quan tâm r t l n c a gi i nghiên c u loài cá heo trên th gi i. chi m 19. tu i th trung . nên ñã b o t n r t nhi u ch ng lo i ñ ng th c v t ch có Trung Qu c. Theo con s th ng kê. Chương 4. lông màu tr ng. vùng r ng Trung Qu c có vùng r ng cây lá nh n Hàn ð i và Ôn ð i. Trung Qu c có dân s phân b không ñ ng ñ u. chim Châu Hoàn. Trung Qu c cũng là m t trong nh ng nư c có m t ñ nhân kh u khá l n trên th gi i m t ñ nhân kh u trung bình ñ t 135 ngư i m t ki-lô-mét vuông . t mi n b c sang mi n nam. 376 loài bò sát. Vì ph n l n khu v c Trung Qu c chưa b tác ñ ng b i th i kỳ sông băng ñ t li n kỳ th 3 và th 4. khu v c Hoa Nam. nên các khu v c có ñ ng v t các lo i khác nhau. vùng r ng c cây lá nh n l n cây lá b n Ôn ð i. 284 loài lư ng thê. Năm 1980. G u mèo—ñ ng v t có vú c l n có lông màu ñen và màu tr ng xen k nhau. Hi n nay.40 - Th e W or ( ( ) ld of E ) bo ok . ñư c coi là tư ng trưng s ng lâu khu v c ðông Á. vì ñi u ki n ñ a lý khác nhau. ăn tre non và măng tre. khu v c Mông Tân. vùng r ng cây lá b n và vùng r ng cây lá nh n xanh quanh năm Á Nhi t ð i. B ch h c có vóc dáng trên 1. mi n ñông ñông dân.Theo khí h u. hi n nay ch còn hơn 1000 con. khu v c Thanh T ng. chưa ñ n 10 ngư i m t ki-lô-mét vuông. Tình hình hi n nay v dân s Trung Qu c là nư c ñông dân nh t trên th gi i. g u mèo ñã tr thành tiêu chí b o v ñ ng v t r ng trên th gi i.2 mét. có trên 50 nghìn loài ñ ng v t không có xương s ng và 150 nghìn sâu b . trên ñ u có m t m nh da tr n màu ñ .42% t ng s lo i ñông v t có xương s ng ñ t li n Trung Qu c. Ngoài ra. chi m kho ng 1/10 ch ng lo i ñ ng v t có xương s ng trên th gi i. h Hoa Nam. khu v c Hoa B c. vùng r ng cây r ng lá Ôn ð i. khu v c mi n Trung có hơn 200 ngư i m t ki-lômét vuông. ch ng có khu v c nào trong d i có ñ vĩ b c gi ng nhau trên th gi i có th so sánh v i vùng r ng Á Nhi t ð i v tính ña d ng và tính quan tr ng c a loài gi ng ñ ng th c v t. cân n ng 135 kg. 1258 loài chim. C nư c có 6266 lo i ñ ng v t có xương s ng. Tính ñ n cu i năm 2002. Hơn 100 lo i ñ ng v t r ng hi m có Trung Qu c như g u mèo. Vì h t s c quý báu. Cá heo vây tr ng là m t trong 2 lo i cá voi nư c ng t trên th gi i. trong ñó có kho ng 500 loài thú. khu v c Hoa Trung. Dân s 1. b ch h c. Trong ñó. cá heo vây tr ng và cá s u Dương T n i ti ng trên th gi i.

33 tu i . t l sinh ñ là 12.41 - W Năm 2002. v ch ng g p khó khăn th c t có th ñ con th 2 sau m y . c i thi n cơ c u dân s và chương trình phát tri n dân s vĩ mô. ñ ít con. toàn qu c có dân s ra ñ i là 16 tri u 470 nghìn ngư i. Trong ñó.4%. vùng nông thôn. chi m 39.45/1000.3%. chi m 60. Trung Qu c áp d ng bi n pháp k t h p nhà nư c ch d n và qu n chúng t nguy n ñ th c thi chính sách k ho ch hóa gia ñình. ñ t li n Trung Qu c có 1 t 284 tri u 530 nghìn dân. t l tăng trư ng t nhiên là 6. dân s s ng thành th 502 tri u 120 nghìn ngư i. căn c tu i tác. ñàn bà là 73. c năm tăng dân s 8 tri u 260 nghìn ngư i. Dân s t 0-14 tu i chi m 22.3%. ñàn bà 623 tri u 380 nghìn ngư i. nâng cao t ch t dân s . Qu n chúng t nguy n là ch v ch ng ñ n tu i sinh ñ s p x p th i gian mang thai và sinh ñ m t cách có tinh th n trách nhi m và có k ho ch cũng như l a ch n bi n pháp tránh thai h n ch sinh ñ thích ng. l n hơn 5 tu i so v i tu i th trung bình th gi i. Th e 2. coi tr ng ưu sinh. Nhà nư c ch d n như sau: chính ph trung ương và chính quy n ñ a phương n ñ nh các chính sách và pháp quy ki m soát tăng trư ng dân s .86/1000. công tác và tình hình kinh t gia ñình dư i s ch d n c a nhà nư c. or ld of E bo ok ( ) . nhưng ít hơn 5 tu i so v i tu i th c a ngư i các nư c và khu v c phát tri n. có 8 tri u 210 nghìn ngư i ch t.4 tu i trong ñó ñàn ông là 69. tránh thai h n ch sinh ñ và ưu sinh. l n hơn 7 tu i so v i các nư c và khu v c ñang phát tri n.9%.1%. ñ ng th i cung c p tư v n.63 tu i. ch d n và ph c v k thu t v m t s c kho sinh s n.bình c a ngư i Trung Qu c ư c tính nâng cao t i 71. dân s ngư i già ñ t t i 93 tri u 770 nghìn ngư i. Năm 2003. t l t vong là 6. dân s t 15-64 tu i chi m 70. dân s nông thôn 782 tri u 410 nghìn ngư i. dân s 65 tu i và trên 65 tu i chi m 7. K ho ch hóa gia ñình Trung Qu c ph bi n chính sách k ho ch hóa gia ñình như là m t chính sách nhà nư c cơ b n.41/1000. ñ xư ng m t ñôi v ch ng ch ñ m t con. Chính sách k ho ch hoá gia ñình Trung Qu c hi n nay có nh ng n i dung ch y u như sau: ñ xư ng k t hôn mu n sinh ñ mu n. tính ñ n cu i năm 2002. C nư c có ñàn ông 661 tri u 150 nghìn ngư i. t l tăng trư ng dân s t nhiên c a Trung Qu c ti p t c gi m xu ng. s c kho .

chính sách k ho ch hóa gia ñình còn làm cho ph n Trung Qu c ñư c thoát kh i tình hình ñ con d n d p và gánh n ng gia ñình. k t hôn mu n. căn c ý nguy n dân t c cũng như các tình hình c th v dân s . ñã d n d n tr thành phong hóa xã h i. m c ñ s c kho c a ph n và tr sơ sinh ñã ñư c nâng cao. ñ ít con. tài nguyên. coi tr ng ưu sinh. khu v c dân t c thi u s . các dân t c có quy ñ nh khác nhau: nói chung có th ñ hai con. không h n ch s lư ng ñ con m t s dân t c thi u s có dân ít i. sinh ñ mu n. kinh t . Th e W or . K t khi Trung Qu c th c thi chính sách k ho ch hóa gia ñình ñ n nay. m t s ñ a phương có th ñ 3 con.năm. ð ng th i. văn hóa và phong t c t p quán c a dân t c.42 - ld of E bo ok .

1. th m xét và ñưa ra ngh quy t tương ng ñ i v i Báo cáo công tác chính ph và nh ng b n báo cáo quan tr ng khác . Cương lĩnh c ng ñ ng H i ngh hi p thương chính tr nhân dân Trung Qu c ñư c ban b trư c khi Nư c c ng hoà nhân dân Trung Hoa thành l p v a là cương lĩnh c a M t tr n th ng nh t dân ch nhân dân Trung Qu c . là hình th c t ch c chính tr c a n n chuyên chính dân ch nhân dân Trung Qu c . nhi m v căn b n c a nhà nư c sau này v v. Qu c h i và h i ñ ng nhân dân các c p nhi m kỳ 5 năm . pháp quy ñ u không th ñ i l p v i Hi n pháp . th ñô cũng như các ch ñ khác mà giai c p th ng tr là quan tr ng . nhân dân các dân t c và m i t ch c trong c nư c ñ u ph i l y Hi n pháp làm chu n t c ho t ñ ng căn b n . B Hi n pháp này g m 5 ph n l i nói ñ u . quy n và nghĩa v c a công dân . liên quan t i các m t c a ñ i s ng nhà nư c . Ch ñ chính tr Nư c c ng hoà nhân dân Trung Hoa là nư c xã h i ch nghĩa do giai c p công nhân lãnh ñ o . Khác v i ngh vi n dư i th ch Ba quy n ñ i l p . Qu c h i do ñ i bi u các t nh . qu c huy và th ñô . Trong các kỳ h p hàng năm c a Qu c h i . quy n và nghiã v cơ b n c a công dân . có 4 chương và 138 ñi u .43 - Th e W or ld of E bo ok . Trung Qu c . t ch c và ph m vi quy n h n c a các cơ quan nhà nư c . v a có vai trò Hi n pháp lâm th i . liên minh công nông làm cơ s . Ch ñ xã h i ch nghĩa là ch ñ căn b n c a Nư c c ng hoà nhân dân Trung Hoa . nguyên t c cơ b n t ch c và ho t ñ ng c a các cơ quan nhà nư c . y ban thư ng v qu c h i—cơ quan thư ng tr c c a qu c h i và h i ñ ng nhân dân các c p thi hành quy n . ñư c ban b vào ngày 29 tháng 9 năm 1949 . Chính tr Chương 1. ñ i bi u qu c h i c p xã và huy n ñư c nhân dân tr c ti p b u ra . Trong th i gian h i ngh b m c . Hi n pháp quy ñ nh . m i năm t ch c m t cu c h p ñ i bi u toàn th . năm 1978 và năm 1982 .M i pháp lu t . Cương lĩnh c ng ñ ng ñư c thông qua t i H i ngh toàn th l n th nh t H i ngh hi p thương chính tr nhân dân Trung Qu c . Hi n pháp Hi n pháp là pháp lu t căn b n c a m t qu c gia . khu t tr và quân ñ i c u thành . rút kinh nghi m phát tri n ch nghĩa xã h i Trung Qu c và thu hút kinh nghi m qu c t . Qu c h i là cơ quan quy n l i nhà nư c t i cao ñư c Hi n pháp Trung Qu c xác l p . Ch ñ ð i h i ñ i bi u nhân dân Ch ñ ñ i h i ñ i bi u nhân dân ( qu c h i )là ch ñ chính tr căn b n c a Trung Qu c . quy ñ nh nh ng n i dung quan tr ng : nguyên t c cơ b n c a ch ñ xã h i và ch ñ nhà nư c . Phàm là công dân Trung Qu c tròn 18 tu i . là n n t ng d th o các pháp lu t khác . là b pháp lu t căn b n mang ñ c s c Trung Qu c và ñáp ng yêu c u xây d ng hi n ñ i hóa xã h i ch nghĩa Trung Qu c . ñ u có quy n b u c và ñư c b u c làm ñ i bi u qu c h i . ð c ñi m căn b n là quy ñ nh ch ñ căn b n và nhi m v căn b n c a Trung Qu c . ñ i bi u qu c h i các c p khác ñư c nhân dân b u c gián ti p . B Hi n pháp th 4 t c Hi n pháp hi n hành do thông quan và ban b h i ngh l n th 5 Qu c h i khóa 5 di n ra ngày 4-12 năm 1982 . ñ i bi u qu c h i l ng nghe . t ng cương . l n lư t so n th o và ban b 4 b Hi n pháp Nư c c ng hoà nhân dân Trung Hoa vào năm 1954 . ñã ñư c s a ñ i 4 l n ñ không ng ng hoàn thi n .Ph n 3. qu c huy . Hi n pháp có hi u l c pháp lu t t i cao . 2. xác ñ nh 4 nguyên t c cơ b n và phương châm cơ b n c a công cu c c i cách m c a . b t c t ch c ho c cá nhân nào cũng không có ñ c quy n vư t qua Hi n pháp và các ñ o lu t khác . năm 1975 .. ñóng vai trò Hi n pháp lâm th i trư c khi ban b Hi n pháp Nư c c ng hoà nhân dân Trung Hoa năm 1954 . Sau khi Nư c c ng hòa nhân dân Trung Hoa thành l p ngày 1-10 năm 1949 . là qu c th c a Trung Qu c . qu c kỳ . cơ quan nhà nư c .. ch ñ kinh t . chuyên chính dân ch nhân dân . B Hi n pháp này k th a và phát tri n nguyên t c cơ b n c a Hi n pháp năm 1954 . B Hi n pháp này quy ñ nh rõ ràng ch ñ chính tr . Có hi n pháp còn quy ñ nh qu c kỳ . T khi ban b ñ n nay . qu c ca . quy n và nghĩa v cơ b n c a công dân .

Pháp lu t Trung Qu c quy ñ nh . 3. Trung Qu c là m t nư c có nhi u ñ ng phái . thương lư ng ... quy t ñ nh k ho ch phát tri n kinh t -xã h i ñ t nư c trong m t th i gian ñã tr thành quy t sách quan tr ng thúc ñ y xã h i Trung Qu c phát tri n . Nh ng ñ ng phái dân ch này ñư c thành l p trư c khi Nư c c ng hoà nhân dân Trung Hoa thành l p . N i dung cơ b n tham chính c a các ñ ng phái dân ch là tham gia th o lu n phương châm chính sách nhà nư c và vi c b u c nhà lãnh ñ o qu c gia . h ng h s lãnh ñ o c a ð ng c ng s n . tham gia quy ñ nh và th c thi phương châm .. Th ba . còn có 8 ñ ng phái dân ch .. Trung Qu c . quy n quy t ñ nh v n ñ tr ng ñ i cũng như nh ng quy n b nhi m và bãi nhi m v v. t n hư ng t do chính tr . ch u trách nhi m và báo cáo công tác trư c nhân dân toàn qu c v v. nh ng nhà lãnh ñ o ch y u c a Trung Qu c như ch t ch nư c . H i ngh hi p thương chính tr là nơi quan tr ng ñ các ñ ng phái . Khi nhà nư c áp d ng bi n pháp to l n ho c quy t ñ n nh ng v n ñ quan tr ng liên quan t i qu c k dân sinh . ch t ch qu c h i v v. ð ng c ng s n Trung Qu c c n ph i trư c tiên thương lư ng v i các ñ ng phái dân ch và nhân sĩ dân ch không ñ ng phái . mà là các ñ ng phái tham chính . d th o và s a ñ i các ñ o lu t ngoài các ñ o lu t do Qu c h i ph trách n ñ nh . Th hai . H i ñ ng nhân dân các c p ñ tham chính . gi i thi u thành vi n trong các ñ ng phái dân ch ñ ñi u ki n ñ m nhi m lãnh ñ o c a các cơ quan ki m sát và th m phán . l ng nghe ý ki n và ki n ngh r ng rãi . tham gia qu n lý công vi c nhà nư c . ch t ch nư c . các y ban chuyên môn trư ng tr c . ñây là s l a ch n l ch s trong quá trình h p tác lâu dài và cùng nhau ph n ñ u v i ð ng c ng s n Trung Qu c . danh sách ng c viên c a nhà lãnh ñ o nhà nư c và chính quy n ñ a phương . Th tư ng qu c v vi n ... nhưng nh ng k ho ch này ch sau khi thông qua Qu c h i phê chu n m i có hi u l c pháp lu t . Th 5 . Th e W or ld . ñ i x chân thành v i nhau . gi i thi u nhân sĩ trong ñ ng phái dân ch và nhân sĩ không ñ ng nhi m ch c lãnh ñ o trong chính quy n các c p và các cơ quan tư pháp . danh sách ng c viên ñ i bi u Qu c h i và y viên Chính hi p . H i ngh hi p thương chính tr nhân dân . r i m i ñưa ra quy t sách .. các ñoàn th nhân dân và ñ i bi u các gi i tham chính ngh chính. Ch ñ h p tác ña ñ ng phái và hi p thương chính tr Ch ñ h p tác ña ñ ng phái và Hi p thương chính tr do ð ng c ng s n Trung Qu c lãnh ñ o là ch ñ chính tr cơ b n c a Trung Qu c .h n do Qu c h i giao cho : gi i thích Hi n pháp . Hình th c h p tác và hi p thương chính tr ch y u bao g m : th nh t . chính sách .” Các ñ ng phái dân ch Trung Qu c không ph i là ñ ng ñ i l p .44 - of E bo ok . Phương châm cơ b n h p tác gi a ð ng c ng s n Trung Qu c v i các ñ ng phái dân ch là “ Trư ng kỳ cùng t n. vinh nh c có nhau .. giám sát l n nhau . quy n giám sát . các bu i tòa ñàm các ñ ng phái dân ch và nhân sĩ không ñ ng phái do Ban ch p hành Trung ương ð ng c ng s n Trung Qu c và các c p u ñ a phương tri u t p . ngh chính và phát huy vai trò giám sát . pháp lu t pháp quy nhà nư c . ban h u quan . giám sát th c thi Hi n pháp . thông báo tình hình quan tr ng . chính quy n ñ a phương trên c p huy n cũng như nh ng ngành h u quan .. Quy n h n cơ b n c a Qu c h i Trung Qu c bao g m quy n l p pháp . các b trư ng do Qu c h i b nhi m . Ngoài ð ng c ng s n Trung Qu c n m quy n ra . Qu c h i có th thông qua trình t nh t ñ nh bãi nhi m các nhà lãnh ñ o qu c gia ñư c b u ho c ñư c quy t ñ nh như : ch t ch qu c h i .ñư c ñ i bi u qu c h i b u ra . các b . Th 4 . l ng nghe ý ki n và ki n ngh c a h v v n ñ chính sách phương châm quan tr ng . l a ch n thành viên trong các ñ ng phái dân ch ñ m nhi m lãnh ñ o Qu c v vi n . ð ng c ng s n Trung Qu c và các ñ ng phái dân ch l y Hi n pháp làm chu n t c ho t ñ ng căn b n . phát huy ñ y ñ vai trò c a ñ ng phái dân ch và nhân sĩ không ñ ng phái trong Chính hi p nhân dân . Các ñ ng phái dân ch và nhân sĩ không ñ ng phái có ñ i bi u v i t l nh t ñ nh trong Qu c h i cũng như y ban thư ng v qu c h i . ð i bi u qu c h i trong các ñ ng phái dân ch tham chính ngh chính và phát huy vai trò giám sát v i tư cách ñ i bi u qu c h i trong Qu c h i và h i ñ ng nhân dân các c p . Các ñ ng phái dân ch ñ c l p v t ch c . ñ c l p v t ch c và bình ñ ng trên ñ a v pháp lu t trong khuôn kh Hi n pháp . th tư ng qu c v vi n v v.

là cơ quan quan tr ng h p tác ña ñ ng phái và hi p thương chính tr dư i s lãnh ñ o c a ð ng c ng s n Trung Qu c . Qu c h i có quy n bãi nhi m nh ng ch c v k trên . do ñ i bi u c a các t nh . các ñ ng phái dân ch . Trong quá trình ð i h i ñ i bi u nhân dân b m c . M i khóa nhi m kỳ 5 năm . Qu c h i là cơ quan quy n l c nhà nư c cao nh t . giám sát vi c tuân th Hi n pháp. ñ i bi u các dân t c và các gi i tham gia . y ban thư ng v --cơ quan thư ng tr c c a Qu c h i thi hành quy n l c nhà nư c t i cao . tri u t p h i ngh có ngư i ph trách các ñ ng phái và ñoàn th . phó ch t ch nư c . ñ ng bào ð c khu H ng Công . các ñoàn th nhân dân . t ng thư ký và các y viên c u thành . b u c ch t ch nư c . Các cơ quan nhà nư c 1. văn hóa và ñ i s ng xã h i trư c khi quy t ñ nh . quy t ñ nh các v n ñ quan tr ng trong ñ i s ng chính tr c a ñ t nư c . l p pháp ñ c khu kinh t và l p pháp khu hành chính ñ c bi t . m i năm t ch c m t kỳ h p . Qu c h i có nh ng ch c năng chính sau ñây: s a ñ i Hi n pháp . kinh t . b u c Chánh án toà án nhân dân t i cao . Th e W or ld L p pháp Trung Qu c bao g m l p pháp Qu c h i cũng như y ban thư ng v Qu c h i . tham chính ngh chính . b u c và quy t ñ nh nhà lãnh ñ o cơ quan quy n l c nhà nư c t i cao . xem xét và phê chu n k ho ch phát tri n kinh t -xã h i ñ t nư c cũng như báo cáo th c thi k ho ch . thi hành quy n l p pháp . khu t tr và thành ph tr c thu c . y ban toàn qu c và y ban ñ a phương Chính hi p có nh ng ch c năng chính : hi p thương chính tr . nhân sĩ không ñ ng phái . Hi p thương chính tr là hi p thương v phương châm chính sách qu c gia và ñ a phương cũng như nh ng v n ñ quan tr ng trong n n chính tr . g i t c là Chính hi p nhân dân là t ch c m t tr n th ng nh t yêu nư c nhân dân Trung Qu c . ñ ng bào ðài Loan và Hoa ki u tr v nư c cũng như nhân sĩ là khách m i t i ñ c bi t. bo ok . hi p thương v nh ng v n ñ quan tr ng trong quá trình th c thi nh ng quy t sách nói trên . ðoàn k t và nhân ch là hai ch ñ l n c a Chính hi p . y ban thư ng v Qu c h i do ch t ch Qu c h i .45 - of E Qu c h i nhi m kỳ 5 năm . cũng có th ñ ngh các cơ quan k trên ñưa ra hi p thương nh ng v n ñ quan tr ng h u quan . các ñ ng phái dân ch . 2.Chương 2. l p pháp Qu c v vi n cũng như các b Qu c v vi n . phó ch t ch Qu c h i . là hình th c quan tr ng tuyên dương dân ch xã h i ch nghĩa trong ñ i s ng chính tr Trung Qu c . y ban toàn qu c và các y ban ñ a phương c a Chính hi p có th căn c ñ ngh c a ð ng c ng s n Trung Qu c . các dân t c thi u s và ñ i bi u các gi i . l p pháp t tr dân t c . ti n hành hi p thương . d toán ngân sách cũng như báo cáo phân b ngân sách . phê chu n thành l p t nh . quy t ñ nh v n ñ chi n tranh và hoà bình . l p pháp ñ a phương . Lu t dân s . y ban thư ng v qu c h i . quy t ñ nh thành l p khu hành chính ñ c bi t cũng như ch ñ khu hành chính ñ c bi t . . khu hành chính ñ c bi t và quân ñ i c u thành . b u c Vi n trư ng Vi n ki m sát nhân dân t i cao . ð i h i ñ i bi u nhân dân toàn qu c Ch ñ ñ i h i ñ i bi u nhân dân là ch ñ chính tr căn b n c a Trung Qu c . H i ngh hi p thương chính tr nhân dân Trung Qu c H i ngh hi p thương chính tr nhân dân Trung Qu c . Lu t cơ b n các cơ quan nhà nư c cũng như các Lu t cơ b n khác . b u c ch t ch h i ñ ng quân s Trung ương và quy t ñ nh thành viên c a H i ñ ng quân s Trung ương. t c b u c thành viên y ban thư ng v qu c h i . y ban toàn qu c Chính Hi p g m có ñ i bi u c a ð ng c ng s n Trung Qu c . thành ph tr c thu c . giám sát dân ch . chính ph nhân dân . các ñoàn th nhân dân . khu t tr . xây d ng và s a ñ i Lu t hình s . quy t ñ nh th tư ng qu c v vi n cũng như nh ng nhân viên c u thành khác . chia theo ngành ngh . ñ ng bào ð c khu Ma-cao .

Giám sát dân ch là thông qua ñ ngh và phê bình giám sát vi c tuân th Hi n pháp và pháp lu t nhà nư c , vi c quán tri t các phương châm chính sách quan tr ng , vi c làm c a các cơ quan nhà nư c cũng như cán b làm vi c trong các cơ quan nhà nư c . Tham chính ngh chính là tri n khai ñi u tra nghiên c u , ph n ánh ý dân , hi p thương và th o lu n nh ng v n ñ quan tr ng trong n n chính tr , kinh t và ñ i s ng xã h i cũng như nh ng v n ñ ñư c qu n chúng nhân dân quan tâm r ng rãi . Thông qua báo cáo ñi u tra nghiên c u , ñ án , ñ ngh cũng như các hình th c khác , nêu ra ý ki n và ki n ngh cho ð ng c ng s n Trung Qu c và các cơ quan nhà nư c . Tháng 9 năm 1949 , H i ngh toàn th l n th nh t Chính hi p thi hành ch c năng c a Qu c h i , ñ i di n ý chí c a nhân dân toàn qu c , tuyên b thành l p Nư c c ng hoà nhân dân Trung Hoa , phát huy vai trò l ch s quan tr ng . Sau khi Qu c h i khóa 1 tri u t p h i ngh năm 1954 , Chính hi p nhân dân không thay m t Qu c h i thi hành ch c năng c a Qu c h i n a , nhưng v n t n t i v i tư cách t ch c m t tr n th ng nh t yêu nư c r ng rãi nh t c a Trung Qu c , và ñã làm r t nhi u công vi c trong ñ i s ng chính tr và ñ i s ng xã h i cũng như các ho t ñ ng h u ngh ñ i ngo i , có ñóng góp to l n . Cho ñ n tháng 3 năm 2004 , Chính hi p ñã thi t l p quan h và tri n khai giao lưu v i 170 cơ quan c a 101 nư c cũng như 8 t ch c qu c t và khu v c trên th gi i .

Qu c v vi n

Th tư ng ñương nhi m là ñ ng chí Ôn Gia B o .

Hi n nay , Qu c v vi n Trung Qu c g m 28 b và y ban : B ngo i giao , B qu c phòng , y ban phát tri n và c i cách nhà nư c , B giáo d c , B khoa h c công ngh , y ban công nghi p khoa h c công ngh qu c phòng , y ban dân t c nhà nư c , B công an , B an ninh qu c gia , B ki m tra , B dân chính , B tư pháp , B nhân s , B lao ñ ng và ñ m b o xã h i , B ñư ng s t , B giao thông , B tài nguyên lãnh th , B xây d ng , B thông tin vi n thông , B th y l i , B y t , B nông nghi p , B thương m i , y ban dân s và k ho ch hóa gia ñình , Ngân hàng nhân dân Trung Qu c , Cơ quan ki m toán

Th e

W

B ngo i giao là cơ quan c a qu c v vi n ph trách thi hành chính sách ñ i ngo i , ch qu n công tác ngo i giao ngày thư ng . Ch c trách chính là ñ i di n qu c gia và chính ph qu n lý công vi c ngo i giao , bao g m công b chính sách và quy t ñ nh ñ i ngo i c a nhà nư c , công b văn ki n ngo i giao và tuyên b ,ph trách ti n hành ñàm phán và giao thi p ngo i giao , ký các văn ki n ngo i giao như: hi p ư c , hi p ñ nh ; tham gia h i ngh qu c t c a Liên h p qu c cũng như gi a chính ph và các ho t ñ ng c a các t ch c qu c t ; ph trách thi t l p ñ i s quán , lãnh s quán cũng như cơ quan ñ i di n , qu n lý nhân viên s quán và lãnh s quán , ch ñ o , t ch c và ph i h p th ng nh t ho t ñ ng ngo i giao c a cơ quan ngo i v các ban ngành qu c v vi n cũng như các t nh , khu t tr , ph trách công tác ñào t o và qu n lý cán b ngo i giao . Ngo i trư ng ñương nhi m là ñ ng chí Lý Tri u Tinh . y ban phát tri n và c i cách nhà nư c Ch c năng chính c a y ban phát tri n và c i cách nhà nư c là xây d ng và t ch c th c thi chi n lư c phát tri n kinh t xã h i qu c dân , quy ho ch k ho ch trung và dài h n cũng như k ho ch trong năm ; nghiên c u phân tích tình hình kinh t và tình hình phát tri n trong và ngoài nư c , d ñoán và c nh báo kinh t vĩ mô ; nghiên c u nh ng v n ñ quan tr ng liên quan t i an toàn kinh t nhà nư c , nêu ra ñ ngh chính sách ki m - 46 -

or

ld

B ngo i giao

of E

Qu c v vi n Trung Qu c , t c chính ph nhân dân Trung ương , là cơ quan hành chính nhà nư c t i cao , thi hành pháp lu t và ngh quy t c a Qu c h i và U ban thư ng v Qu c h i , ch u trách nhi m và báo cáo công tác trư c Qu c h i và y ban thư ng v Qu c h i . Qu c v vi n có quy n quy ñ nh bi n pháp hành chính , ñưa ra pháp quy hành chính , ban b quy t ñ nh và m nh l nh trong ph m v ch c quy n . Qu c v vi n g m th tư ng , phó th tư ng , y viên qu c v , các v b trư ng , ch nhi m các y ban , trư ng ki m toán , t ng thư ký .

bo

ok

3. Qu c v vi n cũng như các b , y ban tr c thu c

soát vĩ mô , ph i h p th ng nh t phát tri n kinh t xã h i ; quy ho ch d án quan tr ng và phân ph i s c s n xu t , s p x p v n xây d ng mang tính ch t ngân sách nhà nư c , ch ñ o và giám sát vi c s d ng v n xây d ng vay nư c ngoài , ch ñ o và giám sát phương hư ng s d ng v n cho vay tín d ng mang tính ch t ngân sách ;ch d n v n dân gian ñ u tư vào tài s n c ñ nh ; nghiên c u nêu ra m c tiêu và chính sách chi n lư c s d ng v n ñ u tư nư c ngoài và ngoài Trung Qu c ; s p x p d án xây d ng chi ngân sách nhà nư c và d án xây d ng quan tr ng , d án có v n ñ u tư nư c ngoài quan tr ng , d án khai thác tài nguyên nư c ngoài và d án s d ng v n ñ u tư l n ; so n th o và xây d ng pháp quy và quy t c phát tri n kinh t xã h i qu c dân ,c i cách th ch kinh t , m c a ñ i ngo i , tham gia vi c so n th o và th c thi nh ng pháp lu t pháp quy , v v... Ch nhi m ñương nhi m c a y ban phát tri n và c i cách nhà nư c là ñ ng chí Mã Kh i. B thương m i B thương m i chính th c thành l p vào tháng 3 năm 2003 . Ch c năng chính là xây d ng chi n lư c phát tri n , phương châm , chính sách m u d ch trong và ngoài nư c cũng như h p tác kinh t qu c t , kh i th o pháp lu t pháp quy v m u d ch trong và ngoài nư c , h p tác kinh t qu c t và ñ u tư thương gia nư c ngoài , l p quy ho ch phát tri n m u d ch trong nư c , nghiên c u nêu ra ý ki n c i cách th ch lưu thông , vun ñ p và phát tri n th trư ng thành th và nông thôn ;nghiên c u và d th o chính sách ñưa v n hành th trư ng và tr t t lưu thông vào n n n p cũng như phá v lũng ño n th trư ng , ñóng c a ñ a phương , xây d ng h th ng th trư ng ki n toàn , th ng nh t , c nh tranh và có tr t t ; giám sát và phân tích tình hình v n hành c a th trư ng và cung c u hàng hoá , t ch c th c thi h th ng ki m soát th trư ng hàng tiêu dùng quan tr ng và qu n lý lưu thông tài li u s n xu t quan tr ng ; nghiên c u và n ñ nh bi n pháp qu n lý hàng hóa xu t nh p kh u và danh sách hàng hóa xu t nh p kh u , t ch c th c thi k ho ch h n ng ch xu t nh p kh u , xác ñ nh h n ng ch và cho gi y phép ; d th o và thi hành chính sách g i th u h n ng ch hàng hoá xu t nh p kh u ; ph trách t ch c th ng nh t các công tác ch ng bán phá giá , ch ng tr c p , các bi n pháp ñ m b o cũng như nh ng công tác khác liên quan t i m u d ch xu t nh p kh u công b ng , xây d ng cơ ch c nh báo m u d ch xu t nh p kh u công b ng , t ch c nh ng ngành liên quan ñi u tra tình hình b t n h i ; ch ñ o và làm hài hoà vi c ng t ch ng bán phá giá , ch ng tr c p , bi n pháp ñ m b o ñ i v i hàng hóa Trung Qu c c a nư c ngoài . ð ng chí B c Hy Lai là b trư ng ñương nhi m c a B thương m i . Quân y Trung ương và H i ñ ng quân s Trung ương Nư c c ng hoà nhân dân Trung Hoa

H i ñ ng quân s trung ương Nư c c ng hoà nhân dân Trung Hoa là cơ quan lãnh ñ o quân s c a nhà nư c , ph trách lãnh ñ o l c lư ng vũ trang toàn qu c . H i ñ ng quân s g m ch t ch , m t s phó ch t ch và thành viên , thi hành ch ñ ch u trách nhi m trư c ch t ch . Ch t ch do Qu c h i b u ra , ch u trách nhi m trư c Qu c h i cũng như y ban thư ng v qu c h i . M i khóa nhi m kỳ 5 năm , nhưng không h n ch v s khóa . L c lư ng vũ trang Trung Qu c g m Quân gi i phóng nhân dân Trung Qu c , l c lư ng c nh sát vũ trang nhân dân Trung Qu c cũng như dân binh . Quân gi i phóng nhân dân là l c lư ng thư ng tr c c a nhà nư c ; L c lư ng c nh sát vũ trang gánh vác trách nhi m b o v an toàn nhà nư c , gi gìn tr t t xã h i , dân binh là l c lư ng vũ trang qu n chúng không r i kh i lao ñ ng s n xu t . Ch t ch H i ñ ng quân s ñương nhi m la ñ ng chí H C m ðào.

Th e

y ban quân s trung ương ð ng c ng s n Trung Qu c là cơ quan lãnh ñ o quân s t i cao dư i s lãnh ñ o c a ð ng c ng s n Trung Qu c , g i t c là Quân y Trung ương , g m ch t ch , phó ch t ch và y viên . Quân y trung ương do Ban ch p hành trung ương ð ng c ng s n Trung Qu c quy t ñ nh , thi hành ch ñ ch u trách nhi m trư c ch t ch . Ch c năng chính là tr c ti p lãnh ñ o l c lư ng vũ trang toàn qu c .

W

or

ld

- 47 -

of E

bo

ok

Tòa án nhân dân

Toà án nhân dân là cơ quan xét x nhà nư c . Nhà nư c thi t l p toà án nhân dân t i cao , các t nh , khu t tr , và thành ph tr c thu c thi t l p toà án c p cao , dư i có toà án nhân dân trung c p và toà án nhân dân cơ s . Toà án nhân dân t i cao là cơ quan xét x t i cao c a nhà nư c , thi hành ñ c l p quy n xét x , ñ ng th i cũng là cơ quan giám sát t i cao ñ i v i công tác xét x c a toà án nhân dân các c p và toà án nhân dân chuyên môn . Toà án nhân dân t i cao ch u trách nhi m và báo cáo công tác trư c Qu c h i và y ban thư ng v Qu c h i , s b nhi m chánh án và phó chánh án toà án nhân dân t i cao cũng như các thành viên trong y ban th m phán toà án nhân dân t i cao ñ u do Qu c h i quy t ñ nh . Ch c năng c a toà án nhân dân t i cao là ph trách vi c xét s nh ng v kháng án ñ i v i phán quy t c a toà án ñ a phương cũng như v kháng án do Vi n ki m sát nhân dân t i cao nêu ra theo trình tr giám sát xét s ; th m duy t t hình ; n u phát hi n phán quy t ñã có hi u l c có sai l m , có quy n xét l i ho c m nh l nh toà án c p dư i xét l i ; ñ i v i t i ph m không có quy ñ nh rõ ràng trong Lu t hình s , có quy n th m ñ nh ; gi i thích v n ñ ng d ng pháp lu t c th như th nào trong qúa trình xét x v v... ð ng chí Tiêu Dương là chánh án ñương nhi m c a Toà án nhân dân t i cao . Vi n ki m sát nhân dân

ð ng chí Gi Xuân Vư ng là vi n trư ng Vi n ki m sát nhân dân t i cao .

Chương 3. Các nhà lãnh ñ o ñương nhi m
T ng bí thư Ban ch p hành trung ương ð ng c ng s n Trung Qu c , ch t ch Nư c c ng hoà nhân dân Trung Hoa , ch t ch Quân y trung ương ð ng c ng s n Trung Quôc , ch t ch H i ñ ng quân s trung ương Nư c c ng hoà nhân dân Trung Hoa . ð ng chí H C m ðào sinh tháng 12 năm 1942 , quê Tích Khê An Huy , gia nh p ð ng c ng s n Trung Qu c tháng 4 năm 1964 . ð ng chí H C m ðào t t nghi p Trư ng ñ i h c Thanh Hoa n i ti ng Trung Qu c năm 1965 . Nh ng năm 80 th k trư c , ñ ng chí là ngư i ph trách ðoàn thanh niên c ng s n Trung Qu c và H i Liên h p thanh niên Toàn Qu c . Sau ñó , ñ ng chí ñ m nhi m lãnh ñ o t nh Thanh H i và Khu t tr dân t c T ng Tây T ng .

Ông H C m ðào - 48 -

Th e

Gi ng như Toà án nhân dân thi hành ñ c l p quy n xét x , Vi n ki m sát nhân dân cũng thi hành quy n ki m sát theo lu t , không b nh hư ng c a cơ quan hành chính , ñoàn th xã h i và cá nhân ; công dân bình ñ ng trư c pháp lu t . Nhà nư c thi t l p Vi n ki m sát nhân dân t i cao , Vi n ki m sát nhân dân ñ a phương các c p và nh ng Vi n ki m sát nhân dân chuyên môn như Vi n ki m sát quân s v v.... Vi n ki m sát nhân dân Trung Qu c có 4 c p , t c cơ s , trung c p , c p cao và t i cao . Vi n ki m sát nhân dân t i cao là cơ quan ki m sát t i cao c a nhà nư c , ñ i di n nhà nư c thi hành ñ c l p quy n ki m sát , ch u trách nhi m trư c y ban thư ng v Qu c h i . Nhi m v ch y u là lãnh ñ o Vi n ki m sát nhân dân ñ a phương các c p và Vi n ki m sát nhân dân chuyên môn thi hành ch c năng giám sát pháp lu t theo lu t , ñ m b o s th ng nh t và thì hành ñúng ñ n pháp lu t nhà nư c .

W

or

ld

toà án nhân dân, nhà tù, tr i giam, cơ quan c i t o lao ñ ng có h p pháp hay không .

of E

Vi n ki m sát nhân dân là cơ quan giám sát pháp lu t c a nhà nư c . Vi n ki m sát nhân dân thông qua thi hành quy n ki m sát hoàn thành nhi m v c a mình . Vi n ki m sát thi hành quy n ki m sát ñ i v i v án ph n b i T qu c , chia r ñ t nư c và nh ng v án t i ph m to l n khác ; xét duy t v án do cơ quan công an trinh sát , quy t ñ nh vi c có b t gi , kh i t ho c mi n kh i t hay không ; kh i t và ng h kh i t v án hình s ; giám sát các ho t ñ ng c a cơ quan công an

bo

ok

y viên thư ng v b chính tr Ban ch p hành Trung ương ð ng c ng s n Trung Qu c , ch t ch qu c h i . ð ng chí Ngô Bang Qu c sinh tháng 7 năm 1941 , quê Phi ðông t nh An Huy , gia nh p ð ng c ng s n Trung Qu c tháng 4 năm 1964 , tham gia công tác cách m ng tháng 9 năm 1966 , t t nghi p chuyên ngành ph tùng chân không ñi n khoa vô tuy t ñi n t Trư ng ñ i h c Thanh Hoa , công trình sư . ð ng chí t ng ñ m nhi m bí thư thành y thành ph Thư ng H i , phó th tư ng qu c v vi n . Ông Ngô Bang Quôc

Ông Ôn Gia B o

Th e

y viên thư ng v B chính tr Ban ch p hành ð ng c ng s n Trung Qu c , ch t ch chính hi p khoá 10 . ð ng chí Gi Khánh Lâm sinh tháng 3 năm 1940 , quê B c ð u t nh Hà B c , gia nh p ð ng c ng s n Trung Qu c tháng 12 năm 1952 , tham gia công tác cách m ng tháng 10 năm 1962 , t t nghi p t chuyên ngành thi t k ch t o cơ ñi n ñi n khí khoa ñi n l c H c vi n k thu t Hà B c , công trình sư c p cao . ð ng chí t ng ñ m nhi m bí thư t nh y t nh Phúc Ki n , ch t ch t nh , bí thư thành y B c Kinh , th trư ng B c Kinh .

W

or

ld

of E
Ông Gi Khánh Lâm y viên B chính tr Ban ch p hành ð ng c ng s n Trung Qu c , bí thư ban bí thư trung ương , hi u trư ng Trư ng ð ng trung ương , phó ch t ch Nư c c ng hoà nhân dân Trung Hoa . ð ng chí sinh tháng 7 năm 1939 ,quê Cát An t nh Giang Tây , gia nh p ð ng c ng s n Trung Qu c tháng 4 năm 1960 , tham gia công tác tháng 7 năm 1963 , t t nghi p khoa ñi u khi n t ñ ng H c vi n công nghi p B c Kinh , công trình sư . ð ng chí t ng ñ m nhi m phó bí thư thành y thành ph Thư ng H i , ch nhi m văn phòng trung ương ð ng c ng s n Trung Qu c . - 49 -

Ông Tăng Khánh H ng

bo

y viên thư ng v B chính tr Ban ch p hành Trung ương ð ng c ng s n Trung Qu , th tư ng qu c v vi n . ð ng chí Ôn Gia B o sinh tháng 9 năm 1942 , quê thành ph Thiên Tân , gia nh p ð ng c ng s n Trung Qu c tháng 4 năm 1965 , tham gia công tác cách m ng tháng 9 năm 1967 , t t nghi p chuyên ngành c u t o ñ a ch t H c vi n ñ a ch t B c Kinh , nghiên c u sinh , công trình sư . ð ng chí Ôn Gia B o t ng ñ m nhi m th trư ng B ñ a ch t-khoáng s n Trung Qu c , ch nhi m văn phòng trung ương ð ng c ng s n Trung Qu c , phó th tư ng qu c v vi n .

ok

y viên thư ng v B chính tr Ban ch p hành Trung ương ð ng c ng s n Trung Qu c , phó th tư ng qu c v vi n . ð ng chí sinh tháng 9 năm 1938 , quê Gia Thi n t nh Tri t Giang , gia nh p ð ng c ng s n Trung Qu c tháng 3 năm 1966 , tham gia công tác tháng 5 năm 1963 , t t nghi p chuyên ngành ch t o cơ ñi n khoa cơ ñi n Trư ng ñ i h c Thanh Hoa , công trình sư . ð ng chí t ng ñ m nhi m bí thư thành y Thư ng H i , th trư ng thành ph Thư ng H i . Ông Hoàng Cúc

Ông Ngô Quan Chính

y viên thư ng v B chính tr Ban ch p hành Trung ương ð ng c ng s n Trung Qu c . ð ng chí sinh tháng 2 năm 1944 , quê ð i Liên t nh Liêu Ninh , gia nh p ð ng c ng s n Trung Qu c 6-1965 , tham gia công tác tháng 9 năm 1966 , t t nghi p chuyên ngành t ñ ng hóa doanh nghi p công nghi p khoa cơ ñi n Trư ng ñ i h c công nghi p Cáp Nhĩ Tân , công trình sư . ð ng chí t ng ñ m nhi m t nh trư ng t nh Liêu Ninh , Hà Nam , bí thư t nh y T nh Qu ng ðông .

Th e

W

or

ld

of E
Ông Lý Trư ng Xuân - 50 -

y viên thư ng v B chính tr Ban ch p hành Trung ương ð ng c ng s n Trung Qu c , bí thư y ban chính pháp trung ương . ð ng chí sinh tháng 7 năm 1935 , quê T Nam t nh Sơn ðông , gia nh p ð ng c ng s n Trung Qu c tháng 6 năm 1960 , tham gia công tác tháng 5 năm 1962 , t t nghi p chuyên ngành nung ñúc cơ khí H c vi n luy n kim Freiburg dân ch ð c , công trình sư c p cao . ð ng chí t ng ñ m nhi m bí thư t nh y Hà Nam , b trư ng B lao ñ ng , t ng thư ký qu c v vi n , y viên qu c v .

Ông La Cán

bo

y viên thư ng v B chính tr Ban ch p hành Trung ương ð ng c ng s n Trung Qu c , bí thư y ban ki m tra k lu t Trung ương . ð ng chí sinh tháng 8 năm 1938 , quê Dư Cán t nh Giang Tây , gia nh p ð ng c ng s n Trung Qu c tháng 3 năm 1962 , tham gia công tác tháng 4 năm 1968 , t t nghi p chuyên ngành ño tr c nhi t và ñi u ki n t ñ ng khoa ñ ng l c Trư ng ñ i h c Thanh Hoa , nghiên c u sinh , công trình sư . ð ng chí t ng ñ m nhi m bí thư t nh y Giang Tây và Sơn ðông .

ok

Hi n nay . y ban thư ng v ban ch p hành . tư tư ng Mao Tr ch ðông . Sau khi thi hành c i cách m c a . là nòng c t lãnh ñ o s nghi p xã h i ch nghĩa mang ñ c s c Trung Qu c . di n m o ñ t nư c bi n ñ i long tr i l ñ t . ph n ñ i ch nghĩa bá quy n và chính tr cư ng quy n . l t ñ ách th ng tr c a ch nghĩa ñ qu c . Quân u trung ương và y ban ki m tra k lu t trung ương . Chính ñ ng Trung Qu c 1. không xâm ph m l n nhau .51 - Th e W or ld of E bo ok . nguy n tham gia và tích c c làm vi c trong m t t ch c c a ð ng . . ð ng c ng s n Trung Qu c thành l p tháng 7 năm 1921 . bình ñ ng hoàn toàn . công nh n cương lĩnh và ñi u l ð ng . nông dân . thi hành ngh quy t c a ð ng . T năm 1966 ñ n 1976 . Tháng 10 năm 1976 . cũng là th i kỳ nhân dân ñư c l i nhi u nh t . Trung Qu c bư c vào th i kỳ phát tri n m i trong l ch s . ð ng c ng s n Trung Qu c là m t ch nh th th ng nh t căn c cương lĩnh và ñi u l c a mình . ch nghĩa phong ki n và ch nghĩa tư b n quan liêu . bình ñ ng cùng có l i cùng chung s ng hoà bình . T năm 1921 ñ n năm 1949. ñ ng th i là ñ i ti n phong c a nhân dân Trung Qu c và dân t c Trung Hoa . Ban ch p hành . Sau h i ngh toàn th l u th 3 khóa 11 ð ng c ng s n Trung Qu c tri u t p cu i năm 1978 . không can thi p công vi c n i b c a nhau . m t sai l m mang tính toàn c c di n ra trong th i gian dài . ð ng c ng s n Trung Qu c xây d ng và phát tri n quan h h u ngh v i chính ñ ng các nư c trên th gi i trên cơ s 4 nguyên t c ñ c l p t ch . x y ra ð i cách m ng văn hóa . ph n ñ u t o môi trư ng qu c t có l i cho công cu c c i cách m c a và xây d ng hi n ñ i hóa Trung Qu c . Trong th i gian ñ i h i b m c . ð ng c ng s n Trung Qu c lãnh ñ o nhân dân Trung Qu c ti n hành ñ u tranh gian kh . gi gìn hoà bình th gi i . ð i cách m ng văn hóa k t thúc . ð ng c ng s n Trung Qu c lãnh ñ o nhân dân các dân t c c nư c gi gìn ñ c l p và an ninh qu c gia . Sau khi thành l p nư c Trung Hoa m i . ð ng c ng s n Trung Qu c th c thi chính sách c i cách m c a do ñ ng chí ð ng Ti u Bình ñ xư ng . là th i kỳ tình hình t t nh t k t ngày thành l p nư c Trung Hoa m i . ñ i di n phương hư ng phát tri n văn hóa tiên ti n c a Trung Qu c . ñ i di n l i ích căn b n c a ñông ñ o nhân dân Trung Qu c . khi n s nghi p kinh t và văn hóa Trung Qu c ñư c phát tri n to l n chưa t ng có trong l ch s . tôn tr ng l n nhau .Chương 5. ð i h i ñ i biêu toàn qu c cu ð ng năm năm t ch c m t l n . có th xin gia nh p ð ng c ng s n Trung Qu c . ði u l ð ng c ng s n Trung Qu c quy ñ nh : công nhân . thúc ñ y ti n b loài ngư i . ban ch p hành là cơ quan lãnh ñ o t i cao c a ð ng c ng s n Trung Qu c . Ban bí thư trung ương . quân nhân . Trên cơ s 5 nguyên t c tôn tr ng ch quy n và toàn v n lãnh th c a nhau . Lý tư ng t i cao và m c tiêu cu i cùng c a ð ng c ng s n Trung Qu c là th c hi n ch nghĩa c ng s n . n p ñ ng phí ñ nh kỳ . vì thi u kinh nghi m . tri n khai công cu c xây d ng xã h i ch nghĩa có k ho ch và quy mô l n . Sau khi hoàn thành cơ b n c i t o ch nghĩa xã h i ñ i v i ch ñ tư h u tư li u s n xu t . Trong công vi c qu c t . ð ng C ng s n Trung Qu c ð ng c ng s n Trung Qu c là ñ i ti n phong c a gia c p công nhân Trung Qu c . th c hi n bư c ngo c vĩ ñ i có ý nghĩa sâu xa k t ngày nư c Trung Hoa m i thành l p . gi gìn ñ c l p và ch quy n c a Trung Qu c . ñ i di n yêu nhu c u phát tri n s c s n xu t tiên ti n c a Trung Qu c . T năm 1979 . ð ng c ng s n Trung Qu c kiên trì chính sách ngo i giao hoà bình ñ c l p t ch . T ch c trung ương ð ng bao g m : ð i h i ñ i bi u toàn qu c . không can thi p công vi c n i b c a nhau . ði u l ð ng quy ñ nh : ð ng c ng s n Trung Qu c l y ch nghĩa Mác Lê-nin . n n kinh t qu c dân và phát tri n xã h i Trung Qu c thu ñư c thành t u khi n c th gi i quan tâm . lý lu n ð ng Ti u Bình và tư trư ng Ba ñ i di n quan tr ng làm kim ch nam hành ñ ng c a mình . B chính tr . ð ng c ng s n Trung Qu c có nh ng sai l m trong quá trình lãnh ñ o s nghi p xây d ng ch nghĩa xã h i . ð ng c ng s n Trung Qu c ch trương tích c c phát tri n quan h ñ i ngo i . tri th c và ph n t tiên ti n trong các t ng l p xã h i tròn 18 tu i . th c hi n chuy n bi n thành công xã h i Trung Qu c t ch nghĩa dân ch m i sang ch nghĩa xã h i . ð ng c ng s n Trung Qu c gi gìn quan h h u ngh v i hơn 300 chính ñ ng c a hơn 120 nư c trên th gi i . phát tri n quan h v i các nư c trên th gi i . th theo nguyên t c ch ñ t p trung dân ch .

2. lúc ñó mang tên ð ng minh ñoàn th chính tr dân ch Trung Qu c . ð ng minh dân ch Trung Qu c H i ki n qu c dân ch Trung Qu c H i ki n qu c dân ch Trung Qu c g i t c là Dân Ki n . Ch t ch y ban trung ương ñương nhi m là Thành Tư Nguy . thành viên ch y u là tri th c trung c p và c p cao làm công tác giáo d c . vinh nh c có nhau . trong y ban thư ng v qu c h i . . thành ph tr c thu c và các thành ph c l n và v a ñ u có t ch c ñ a phương và t ch c cơ s c a các ñ ng phái dân ch . t ng bí thư ñương nhi m là ñ ng chí H C m ðào . khu t tr . ð ng phái dân ch Trung Qu c Trung Qu c . văn hóa . H i ki n qu c dân ch Trung Qu c . Nó là liên minh chính tr c a ngư i lao ñ ng xã h i ch nghĩa và nh ng ngư i yêu nư c ng h xã h i ch nghĩa . Các ñ ng phái dân ch ñư c hư ng t do chính tr . mang ñ c ñi m liên minh chính tr và ra s c tham gia công cu c xây d ng ch nghĩa xã h i mang ñ c s c Trung Qu c và s nghi p th ng nh t T qu c . H c xã C u Tam . ñ i s chân thành v i nhau . mà là ñ ng tham chính . giáo d c và khoa h c k thu t . Hi n có thành viên 156 ngàn ngư i . ví d . Các ñ ng phái dân ch không ph i là ñ ng không n m quy n . H i xúc ti n dân ch Trung Qu c . thành l p tháng 12 năm 1945 . ð ng th i các thành viên trong các ñ ng phái cũng có bư c phát tri n r t l n . Ch t ch y ban trung ương ñương nhi m là Tư ng Chính Hoa . H i xúc ti n dân ch Trung Qu c H i xúc ti dân ch Trung Qu c g i t c là Dân Ti n . là liên minh chính tr c a ngư i lao ñ ng xã h i ch nghĩa và ngư i yêu nư c ng h xã h i ch nghĩa . Ch t ch u ban trung ương ñương nhi m và ðinh Th ch Tôn . ñây là s l a ch n l ch s trong qúa trình h p tác lâu dài cùng nhau ph n ñ u v i ð ng c ng s n Trung Qu c . thành l p tháng 8 năm1930 . còn có 8 chính ñ ng ñư c g i là ñ ng phái dân ch : y ban cách m ng Qu c dân ñ ng Trung Qu c .văn hóa . là m t chính ñ ng do phái dân ch trong Qu c dân ñ ng cũng như nhân sĩ dân ch yêu nư c khác cùng sáng l p . thành viên ch y u là tri th c c p cao . Phương châm h p tác cơ b n c a ð ng c ng s n Trung Qu c v i các ñ ng phái dân ch là t n t i lâu dài . t ch c ñ c l p và bình ñ ng v ñ a v pháp lý trong ph m vi quy ñ nh c a Hi n pháp . ch t ch y ban trung ương c a 8 ñ ng phái dân ch ñang ñ m nhi m phó ch t ch Qu c h i ho c phó ch t ch Chính hi p . ngoài ð ng c ng s n Trung Qu c . Các ñ ng phái dân ch ng h s lãnh ñ o c a ð ng c ng s n Trung Qu c v chính tr . các tình . W or ld of E bo ok . là chính ñ ng ph c v xã h i ch nghĩa . thành l p tháng 12 năm 1945 .trong ñó ch th là tri th c làm công tác văn hóa giáo d c . ð ng trí công Trung Qu c . Hi n có thành viên 85 ngàn ngư i . thành l p tháng 3 năm 1941 . thành viên ch y u là nhà doanh nghi p dân t c yêu nư c và tri th c có liên quan v i h . chính th c thành l p ngày 1 tháng 1 năm 1948 . khoa h c cũng như các công tác khác . Ch t ch y ban trung ương ñương nhi m là H a Gia L . Hi n nay .ð ng c ng s n Trung Qu c hi n có g n 70 tri u ñ ng viên . có thành viên hơn 80 ngàn ngư i .Năm 1944 ñ i tên thành ð ng minh dân ch Trung Qu c . ð ng dân ch nông công Trung Qu c . y ban chính hi p các c p . Ph n l n hình thành và phát tri n trong chi n tranh ch ng Nh t và chi n tranh gi i phóng toàn qu c . giám sát l n nhau . y ban cách m ng Qu c dân ñ ng y ban cách m ng Qu c dân ñ ng . ð ng dân ch nông công Trung Qu c ð ng dân ch nông công Trung Qu c g i t c là Nông Công ð ng . g i t t là Dân Cách . Ch t ch y ban trung ương ñương nhi m là bà Hà L L .52 - Th e ð ng minh dân ch Trung Qu c g i t c là Dân Minh . Hi n có thành viên 650 ngàn ngư i . cơ quan chính ph cũng như nh ng ngành kinh t . ð ng minh dân ch Trung Qu c . Hi n có thành viên 81 ngàn ngư i . ñ u có nhi u thành viên c a các ñ ng phái dân ch gi ch c lãnh ñ o . ð ng minh t tr dân ch ðài Loan . xu t b n . cũng không ph i là ñ ng ñ i l p .

Hi n có thành viên hơn 1800 ngư i . Ch t ch y ban trung ương ñương nhi m là Hàn Kh i ð c . Ch t ch y ban trung ương ñương nhi m là La Hào Tài . H c xã C u Tam H c xã C u Tam thành l p tháng 5 năm 1946 . thành l p vào tháng 10 năm 1925 . thành l p tháng 11 năm 1947 . Th e W or . là liên minh chính tr c a ngư i lao ñ ng xã h i ch nghĩa và ngư i yêu nư c ng h xã h i ch nghĩa do nhân sĩ ðài Loan s ng ð i l c Trung Qu c h p thành . ð ng minh t tr dân ch ðài Loan ð ng minh t tr dân ch ðài Loan g i t c là ðài Minh . là ñ ng phái dân ch c a hoa ki u và ngư i thân Hoa ki u v trư c .ð ng trí công Trung Qu c ð ng trí công Trung Qu c g i t c là Trí Công ð ng . Ch t ch y ban trung ương là Trương Kh c Huy . có thành viên hơn 80 ngàn ngư i . Hi n có thành viên hơn 20 ngàn ngư i . văn hóa giáo d c và y dư c y t . thành viên ch y u là tri th c trung c p và c p cao gi i khoa h c k thu t .53 - ld of E bo ok .

Qua hơn 20 năm c i cách m c a và xây d ng hi n ñ i hóa. n n kinh t TQ l i ñư c phát tri n m t cách lành m nh và liên t c v i t c ñ bình quân là trên 9 % / năm. Kinh t T năm 1949 nư c Trung Hoa m i ra ñ i ñ n nay. t ng kim ng ch bán l hàng tiêu dùng toàn xã h i g n 4600 t ñ ng NDT. c i cách th ch ti n t ti n tri n v ng ch c. Th e W or . d tr ngo i t c a TQ ñã vư t 400 t USD.Ph n 4. Pháp lu t pháp quy TQ cũng không ng ng ki n toàn. T ng s n ph m qu c n i năm 2003 c a TQ là 1400 t USD. vư t Anh và Pháp. Bư c vào th k m i. Năm 2002. th ch kinh t th trư ng xã h i ch nghĩa ñư c thi t l p và hoàn thi n t ng bư c. ch ñ ng sau M . kim ng ch ngo i thương hơn 850 t USD. ð c. Pháp và x p th 6 th gi i. ch ñ ng sau Nh t và x p th nhì th gi i. Nh t và x p th 4 th gi i. gi a ngư i và xã h i cũng như gi a ngư i và thiên nhiên. gi a mi n ñông và mi n tây. Tình hình ñ u tư và tiêu dùng trong nư c hi n nay c a TQ ñ u t t. ð c. Nh t là sau khi thi hành cu c c i cách m c a. t ng kh i lư ng kinh t ñ ng sau M . Hơn n a. TQ ñã ti n m t bư c nêu ra quan ñi m phát tri n nh p nhàng toàn di n gi a kinh t và xã h i. nh ng ñi u này ñã ñ m b o v ng ch c cho n n kinh t TQ ti p t c phát tri n. m c ñ m c a th trư ng không ng ng ñư c m r ng. GDP bình quân ñ u ngư i c a TQ ñã ñ t phá 1000 USD. Kim ng ch ñ u tư tài s n c ñ nh toàn xã h i năm 2003 c a TQ hơn 5500 t ñ ng NDT. TQ trên cơ b n ñã hoàn t t vi c chuy n ñ i t n n kinh t k ho ch sang n n kinh t th trư ng xã h i ch nghĩa. môi trư ng ñ u tư không ng ng ñư c c i thi n. n n kinh t TQ ñã ñư c phát tri n khá nhanh. ð i h i 16 c a ð ng CSTQ l i nêu ra m c tiêu ph n ñ u xây d ng toàn di n xã h i khá gi vào năm 2020. Anh. gi a thành th và nông thôn. Nh t. Tính ñ n cu i năm 2003. Tính ñ n cu i năm 2003.54 - ld of E bo ok .

kinh t toàn c u hóa không ng ng phát i . ký v i Pa-kixtan hi p ñ nh biên gi i gi a khu v c phòng th th t s ñư c ki m soát Tân Cương Trung Qu c và Pa-ki-xtan . bình thư ng hoá quan h ngo i giao v i Vi t Nam và Mông C . cùng nhau thúc ñ y vi c thi t l p tr t t chính tr và kinh t qu c t m i. Ga-na . c i thi n quan h ngo i giao v i Liên Xô .. C i thi n và phát tri n quan h v i các nư c xung quanh và ñông ñ o các nư c ñang phát tri n . T nh ng năm 90 th k 20 . Trung Qu c tích c c phát tri n quan h v i các nư c châu Á. Mô-ñăm-bích . khôi ph c m i quy n l i h p pháp c a Trung Qu c t i Liên hơp qu c và tr c xu t ngay ñ i di n c a t p ñoàn Qu c Dân ð ng t Liên h p qu c cũng như t t c các cơ quan c a Liên h p qu c . Ghi-nê Bít-xao . phát tri n toàn di n quan h v i các nư c th gi i th ba . ð n năm 1969 . t p th lãnh ñ o th ba v i nòng c t là ñ ng chí Giang Tr ch Dân k th a và quán tri t sáng t o tư tư ng ngo i giao và chính sách ngo i giao t ch và hoà bình c a ñ ng chí ð ng Ti u Bình . ñã có 25 nư c thi t l p quan h ngo i giao v i Trung Qu c . Nh t và các nư c Tây Âu . ñã có 50 nư c thi t l p quan h ngo i giao v i Trung Qu c . M t s nư c chưa thi t l p quan h ngo i giao v i Trung Qu c cũng b t ñ u xem xét vi c phát tri n quan h v i Trung Qu c . xác nh n Nư c c ng hoà nhân dân Trung Hoa khôi ph c thi hành ch quy n ñ i v i H ng Công và Ma-cao vào ngày 1 tháng 7 năm 1997 và ngày 20 tháng 12 năm 1999 . Năm 1996 . S phát tri n c a Trung Qu c không th tách r i th c . ð n năm 1956 . Trung Qu c thi t l p quan h ngo i giao và phát tri n quan h h p tác h u ngh v i Liên Xô cũ và các nư c xã h i ch nghĩa . ñây là cao trào thi t l p quan h ngo i giao l n th ba . dư i s ch d n c a tư tư ng ngo i giao ð ng Ti u Bình . Bư c ngo t quan tr ng trong n n ngo i giao Trung Hoa m i là vào tháng 10 năm 1971 . cùng nhau phát tri n v i t t c các nư c và khu v gi i ña c c hóa . tích c c phát tri n quan h h p tác h u ngh v i các nư c trên th gi i trên 5 nguyên t c cùng t n t i hoà bình . Trung Qu c không ng ng phát tri n quan h v i các nư c M -La tinh . T năm 1949 ñ n cu i nh ng năm 50 th k 20 . Th e W or ld . s phát tri n c a th gi i cũng c n ñ n Trung Qu tác . Trung Qu c và Nê-pan thi t l p quan h ñ i tác láng gi ng thân thi n vĩnh vi n . c ng c và tăng cư ng hơn n a quan h v i các nư c châu phi phía Nam Sa-ha-la . thi t l p quan h ngo i giao v i Xin-ga-po . Loài ngư i bư c vào th k m i v i tiêu chí chính : th tri n . ch t ch Giang Tr ch Dân sang thăm ba nư c Nam Á . Dim-ba-bu-ê .Năm ñó . v i s ng h c a ñông ñ o nư c ñang phát tri n . Gi i quy t v n ñ biên gi i do l ch s ñ l i và ký hi p ư c biên gi i v i các nư c Mi-an-ma . Trung Qu c là nư c v i dân s ñông nh t th gi gi i .. châu Phi và châu M -la tinh cũng như các nư c ðông Âu và Trung Âu . Sau h i ngh Băng-ñung In-ñô-nê-xi-a . Gông-gô . ðã có 19 nư c châu M -La tinh thi t l p quan h ngo i giao v i Trung Qu c . ð i h i ñ ng Liên h p qu c khóa 26 thông qua ngh quy t s 2758 v i ña s phi u áp ñ o . T cu i nh ng năm 50 ñ n cu i nh ng năm 60 th k 20 . T ñó v sau . m t s nư c châu Á và châu Phi l n lư t thi t l p quan h ngo i giao v i Trung Qu c.Ph n 5. Ma-li . Áp-ga-ni-xtan .55 - of E bo ok . Mông C . Trung Qu c bình thư ng hoá quan h v i M . ð gi i quy t tho ñáng v n ñ H ng Công và Ma-cao . Na-mi-bia và ñ u tranh ch ng ch nghĩa ch ng t c ngư i da tr ng c a nhân dân Nam Phi . Nê-pan . Trung Qu c chân thành mong mu n tăng cư ng h p c trên th gi i trên 5 nguyên t c cùng t n t i hoà bình . L n lư t khôi ph c quan h ngo i giao v i In-ñô-nê-xi-a . thông qua thương lư ng xác ñ nh . T cu i nh ng năm 70 ñ n cu i nh ng năm 80 th k trư c . quan h ngo i giao Trung Qu c ñã m ra trang s m i. Gi i quy t v i In-ñô-nê-xi-a v n ñ hai qu c t ch c a hoa ki u In-ñô-nê-xi-a . Trung Qu c và Pa-ki-xtan thi t l p quan h ñ i tác h p tác toàn di n hư ng t i th k 21 . ng h ñ u tranh vũ trang giành ñ c l p c a nh ng nư c Ăng-gô-la . Trung Qu c và n ð thi t l p quan h ñ i tác mang tính xây d ng hư ng t i th k 21. Trung Qu c và Anh cũng như B ðào Nha thông qua ñàm phán ngo i giao l n lư t phát bi u Tuyên b chung vào tháng 12 năm 1984 và tháng 4 năm 1987 . Trung Qu c thi t l p quan h ngo i giao v i tuy t ñ i ña s nư c Phương Tây . Ngo i giao Sau khi Nư c c ng hoà nhân dân Trung Hoa thành l p vào năm 1949 . Tan-da-ni-a v v. Bru-nây và Hàn Qu c . Trung Qu c l n lư t ký hi p ư c h u ngh và hi p ñ nh h p tác kinh t k thu t v i nh ng nư c Ghi-nê .

ñ cao tuy t ñ i là 9003 mét. t nhà . ngư i nư c ngoài ñ n du l ch t i TQ cũng ngày m t tăng lên. ñây là ñi u có m t không hai trên th gi i. vi n b o tàng binh mã dõng ñã xây xong m i năm thu hút ñư c hàng tri u du khách. ñ ng th i cũng là ngu n tài nguyên du l ch giàu tính nhân văn. thói quen m th c và phong t c t p quán dân gian ñ c ñáo c a mình. Nghĩa là: M t núi có b n mùa. Tài nguyên du l ch Trung Qu c ñ t ñai r ng l n. v t s n phong phú và công ngh tuy t v i. TQ là m t trong nh ng ñ t c i ngu n c a n n văn minh th gi i. Cu c s ng c a ngư i dân TQ mang ñ m nét ñ c s c phương ñông. ñã t o thành nh ng b c tranh muôn màu muôn v và c nh quan nhân văn say ñ m lòng ngư i. trong 36 ñơn v hành chính c p t nh c a TQ ñã có 29 t nh phát hi n di ch th i ñ i ñ ñá cũ. t ng c c du l ch qu c gia TQ không ng ng ñưa ra các ch ñ du l ch v i du l ch phong c nh có v n ñi u khác nhau là chính. Vi c xác ñ nh ch ñ du l ch cu c s ng c a thư ng dân. thì t ñáy h Ai Tin c a vùng lòng ch o Tu Lu Phan th p hơn m t bi n 155 mét. N u quy lo i phong c nh theo ñ a hình.56 - of E bo ok . Mư i d m tr i khác nhau.Ph n 6. Ch ñ du l ch năm nay c a TQ là: “Du l ch cu c s ng c a ngư i dân TQ”. ñi sâu vào th c t TQ. nh t là nh ng khu v c có dãy núi chia c t . dũng c m. m i dân t c ñ u có n n văn hóa l ch s và phong t c t p quán riêng c a dân t c mình.ðôn Hoàng ñư c công nh n là kho báu ngh thu t th gi i. tư ng binh mã dõng và ng a xe b ng ñ ng trong lăng T n Th y Hoàng ñư c g i là kỳ tích th 8 trên th gi i. cùng chính sách ti p th ñ i ngo i tương ng. Du l ch Chương 1. Bích h a trong hang M c Cao. ăn u ng. tìm hi u và h c t p v n n văn hóa ưu tú do ngư i TQ sáng t o nên Th e W or ld . tua du l ch ñ c s c. cho t i ñ nh núi Chu Mu Lang Ma nóc nhà th gi i cao hơn m t bi n trên 8848 mét. Theo ñà n n kinh t phát tri n và trình ñ m c a càng thêm sâu s c. ñ ng th i còn ñưa ra m t lo t ho t ñ ng du l ch. Ngoài ra. tua du l ch tinh ph m. có l ch s huy hoàng và văn hóa sán l n. l t t và phong t c. Ngu n tài nguyên du l ch c a TQ r t ña d ng và nhi u ch ng lo i. Cu c s ng phong phú ña d ng và giàu ñ c s c dân t c ñã tr thành m t ph n quan tr ng c a n n văn hóa TQ. TQ còn có ngu n tài nguyên du l ch d i dào. V n lý Trư ng Thành n i ti ng l i càng là m t phong c nh hùng vĩ mà m i du khách ñ n TQ t ng ao ư c ñư c chính m t nhìn th y. TQ còn có 56 dân t c. là nh m m c ñích khi n du khách nư c ngoài ñ n v i xã h i TQ. ñ n vui chơi. TQ có khá nhi u danh th ng và di tích. Th p lý b t ñ ng thiên ”. cùng nhi u món ăn ñ c s c n i ti ng th gi i. có nhi u dân t c thi u s v i phong t c t p quán khác nhau. ñôn h u và lương thi n c a ngư i TQ. Các ch ñ du l ch T năm 1992 ñ n nay. ñã vun ñ p nên truy n th ng ñ o ñ c t t ñ p c n cù. Dân t c Trung Hoa có l ch s văn minh 5000 năm. Ch tính riêng t ngày thành l p nư c Trung Hoa m i năm 1949 ñ n nay. ti m l c hùng h u và vi n c nh phát tri n r ng l n. cơ s h t ng không ng ng ñư c hoàn thi n. non sông tươi ñ p. V tài nguyên khí h u du l ch thì TQ có hi u ng khí h u l p th rõ r t. nh m tuyên truy n và gi i thi u v i du khách nư c ngoài càng t t hơn n a v ngu n tài nguyên du l ch c a TQ. th nghi m cu c s ng giàu ñ c s c c a ngư i dân TQ. cũng ñã hình thành phương th c sinh ho t. L hành Trung Qu c 1. nh ng di s n quý báu ñư c lưu truy n ñ n ngày nay ñã t o thành ngu n tài nguyên du l ch vô cùng quý hi m. trang ph c. ñ u th hi n ñư c b m t tinh th n và ñ o ñ c t t ñ p c a dân t c Trung Hoa. có th nói là “Nh t sơn h a t quý. 2.

su i. b n mùa cây c i xanh tươi. theo nghiên c u ñ a ch t. . Năm 2004 Năm du l ch cu c s ng ngư i dân TQ Năm 1995 Năm du l ch phong t c t p quán dân t c TQ. có nhi u loài ñ ng th c v t kỳ l và vô vàn danh th ng di tích. du khách cũng có th qua ñó thư ng th c phong c nh thiên nhiên tươi ñ p và n n văn minh c kính c a TQ 1. TQ hi n có 29 di s n ñư c T ch c giáo d c. Ngoài nh ng di s n thiên nhiên và văn hoá qui báu này. Năm 2002 Năm du l ch ngh thu t dân gian TQ. nhi t ñ bình quân năm là 19 ñ C. Năm 2000 Năm du l ch th k Th n Châu. Qu Lâm có môi trư ng sinh thái thiên nhiên tương ñ i hoàn thi n. Qu Lâm còn là bi n c mênh mông. Năm 2001 Năm du l ch th thao rèn luy n s c kh e. Dù không ph i là di s n thiên nhiên hay di s n văn hóa quý hi m. trong ñó có di s n thiên nhiên và 21 di s n văn hoá. 21 di s n văn hóa. Nh ng phong c nh thiên nhiên n i ti ng c a TQ Non nư c Qu Lâm Thành ph Qu Lâm n m Khu t tr Choang Qu ng Tây mi n tây nam TQ. Do v n ñ ng c a v trái ñ t.57 - Th e W or ld of E Trung Qu c là m t nư c có ngu n tài nguyên du l ch vô cùng phong phú. Năm 1993 Năm du l ch phong c nh nư c non TQ. du khách có th thương th c c nh quan thiên nhiên và nên văn hóa c xưa c a TQ qua các c nh quan này. M t s phong c nh n i ti ng Trung Qu c là m t qu c gia có tài nguyên du l ch d i dào. Năm 1996 Năm du l ch ngh mát vui chơi. 2. Năm 1997 Năm du l ch Trung Qu c. có non sông tráng l . mùa hè không nóng b c. Có 4 di s n thiên nhiên và văn hóa. Nh ng ñ a m o ñ c bi t này ñã hòa quy n trong vô vàn c nh ñ p c a dòng sông Ly và phong c nh ñ ng quê say ñ m lòng ngư i xung quanh. có núi non tươi ñ p. cùng các nham ñ ng kỳ o và sông ng m vô cùng huy n bí. khoa h c và văn hóc Liên h p qu c ñưa vào danh m c di s n văn hóa th gi i. vào kho ng hơn 300 tri u năm trư c. bo ok Chương 2. Hi n TQ có 29 nơi ñư c công nh n là di s n th gi i. núi non tươi ñ p. trong có 3 di s n thiên nhiên. nham ñ ng kỳ l . s tr m tích c a nham ñá vôi dâng lên t o thành l c ñ a. sau ñó l i tr i qua b phong hóa và xâm th c. ñã nói lên tài trí thông minh và s c lao ñ ng c n cù c a nhân dân TQ. Năm 1999 Năm du l ch sinh thái . hình thành m t v ñ p ñ c ñáo v i phong c nh non nư c Qu Lâm non xanh. Nhi u di s n thiên nhiên và văn hóa như v y ñã nói lên s thông minh và c n cù c a ngư i dân Trung Qu c. thì nh ng nơi có phong c nh tươi ñ p và có n i hàm văn hóa sâu s c TQ cũng nhi u ñ n ñ m không xu . sông ngòi. có th nói là ñan xen gi a c nh quan thiên nhiên v i c nh quan nhân văn. có th nói là có phong c nh thiên nhiên và c nh quan nhân văn sáng ng i. sông su i và thác nư c tươi ñ p. TQ còn có r t nhi u phong c nh tươi ñ p và ñ m ñà màu s c văn hóa không sao k xi t. Năm 2003 Năm du l ch vương qu c n u ăn TQ. Năm 1994 Năm du l ch di tích văn v t TQ. thác tráng l và ngh thu t ki n trúc c hùng vĩ. cu i cùng m i hình thành nh ng khu núi non muôn hình v n d ng. 4 di s n thiên nhiên và văn hóa. khí h u ôn hòa và m ư t: Mùa ñông không l nh bu t. nên ñư c ñ t nhã danh là “Qu Lâm sơn th y giáp thiên h ”. ñông th c v t kỳ l và vô s các danh lam th ng c nh. S c quy n rũ c a du l ch Trung Qu c .Nh ng ch ñ du l ch do T ng c c du l ch qu c gia TQ ñưa ra trong nh ng năm g n ñây: Năm 1992 Năm tham quan h u ngh . nư c bi c. ngh thu t ki n trúc c hùng vĩ. Di s n thiên nhiên và di s n văn hóa nhi u như v y.

nên năm 1980 ñã ñư c Liên h p qu c li t vào Khu b o v vòng sinh v t qu c t . Su i nư c nóng. trong ñó. Th e Núi Trư ng B ch là “Quan ðông ñ nh t sơn”. W or ld Núi Trư ng B ch n m t nh Cát Lâm mi n ñông b c TQ. Lũng ð i Hi p.Núi Trư ng Bách Núi Trư ng B ch b i có nhì u nhũ ñá màu tr ng và ñ ng tuy t nên m i ñ t tên như v y. có n n văn hóa l ch s lâu ñ i và sán l n. Tùng Hoa và Tam Giang. và cũng là dãy núi thiêng liêng c a dân t c Tri u Tiên. Hang Lư ð ch. “ R ng bia Qu H i ” và “Kh c ñá trên vách Tây Sơn” v v là có ti ng tăm nh t. trong th i nhà Thanh nó ñư c tôn xưng là “ð t Thánh”. núi Trư ng B ch luôn luôn là nơi sinh s ng và lao ñ ng c a ngư i ñông b c. hi n ñã có hơn 40 tuy n ñư ng bay th ng ñ n các thành ph l n trong và ngoài nư c. Nó là m t mi ng núi l a ñã t t. cũng t c là m t dãy núi ñ ng hàng ñ u mi n ñông b c TQ. Thông M Nhân. Thành ph Qu Lâm hi n có 109 nơi thu c ñơn v b o v văn v t tr ng ñi m c p qu c gia. Phong c nh ñ a m o ñ c ñáo ñây có m t v ñ p kỳ l và vô cùng ngo n m c. Vư n hoa Cao Sơn. V i bi n r ng r ng bao la và có nhi u loài c m thú quý hi m. R ng Nhũ th ch v v. H c Phong Kh u. cơ s h t ng du l ch c a Qu Lâm càng ñư c c i thi n hơn n a. Núi Vòi Voi v v. Các phong c nh n i ti ng c a Qu Lâm có: Núi Bích Liên.58 - of E bo Hi n nay. theo s sách ghi chép thì t th k 16 công nguyên ñ n nay nó ñã t ng phun ba l n. trong l ch s . Công viên Th t Tinh. . nh ng pho tư ng ph t giáo và nh ng bài thơ c a các văn nhân m c khách thu c các tri u ñ i ca ng i phong c nh non nư c Qu Lâm n m r i rác trên các vách ñá hang ñ ng. và cũng là nơi phát tích c a dân t c Mãn. là dãy núi ranh gi i gi a TQ và Tri u Tiên. ok Qu Lâm là m t ngôi thành c có 2110 năm l ch s . thành ph Quê Lâm có 28 khách s n c p sao ñ i ngo i. . 18 công ty du l ch qu c t . Nh ng phong c nh n i ti ng ñây có: H Thiên Trì. Do ñó. v i hơn 1000 nhân viên phiên d ch hư ng d n du l ch. c p Khu t tr và c p thành ph . R ng Nh c Hoa. núi Trư ng B ch là khu phong c nh c p 4A qu c gia TQ. R ng sâu ð a H . Hi n nay. Núi Trư ng B ch n i ti ng cũng b i l nó là th ng c nh du l ch. là nơi phát tích c a dân t c Mãn. và cũng là nơi ñ u ngu n c a ba con sông Áp L c. Nh ng năm g n ñây. Su i nóng Long Th ng.

B c Kinh ñang s i bư c ti n vào hàng ngũ ñô th l n qu c t . ðư ng giao thông ñ n du l ch núi Trư ng Bách r t ti n l i. Hương Sơn. nh t là sau khi TQ thi hàn chính sách c i cách m c a hơn 20 năm nay.59 - of E bo ok . B c Kinh là m t thành ph lâu ñ i ñã có 3000 năm l ch s . Thanh ñ u ñ t t i B c Kinh. N m. hay xem kinh k ch. Th m Dương. T Nam. Cát Lâm. Mi n nam có thành ph Côn Minh b n mùa như xuân v v. thì B c Kinh cùng thành ph Rô Ma c a I ta li a và Ma ñrít c a Tây Ban Nha ñ u n m trên m t vĩ tuy n. ñã thu hút ñư c du khách các nơi. B c Kinh là th ñô và là trung tâm chính tr văn hóa c a TQ. khoa h c k thu t. Mi n tây có thành ph La Sa v i phong c nh thiên nhiên tươi ñ p và ñ c s c dân t c ñ c ñáo.8 ñ C. 3. nh ng ki n trúc hi n ñ i vươn cao s ng s ng. B c Kinh cũng là m t trong nh ng th tr n quan tr ng mi n b c Trung Qu c. vi c xây d ng thành th c a các nơi cũng có ñ c s c khác nhau. N u mu n thư ng th c phong c nh thiên nhiên. giao lưu ñ i ngo i cũng không ng ng ñư c m r ng. Trùng Khánh. thì ñ n du ngo n c nh non nư c tươi ñ p vùng ven thành ph B c Kinh. trung tâm kinh t c a TQ. Mi n ñông có thành ph Thư ng H i. Thư ng H i. B c Kinh hàng năm ñ u ti p ñón hàng tri u du khách nư c ngoài và 10 tri u du khách trong nư c. phong c nh thơ m ng và nh ng ki n trúc l ng l y ñây s khi n b n say sưa. Nhi t ñ bình quân năm là 11. Thành ðô. thì hãy ñ n tham quan V n lý Trư ng Thành hùng vĩ. Nh ng năm g n ñây. Ninh Ba. Minh. trên núi còn có khá nhi u ngu n tài nguyên sinh v t quý hi m. Thanh ð o. Th c v t có Thông M Nhân. Phàn Khánh. TQ hi n có 137 thành ph ñư c ñ t danh hi u thành ph du l ch ưu tú toàn qu c. B c Kinh. vô cùng lưu luy n. Tr nh Châu. Hán và th i kỳ Tam Qu c. b m t B c Kinh không ng ng ñ i m i.. ð i Liên. Tây An. N u b n mu n tìm hi u v n n văn hóa c và s tích c a các danh nhân TQ. B c Kinh n m phía b c c a vùng ñ ng b ng Hoa B c. Vào th i Xuân thu chi n qu c ( T c t năm 770 trư c công ñ n năm 221 trư c công nguyên). thu c khí h u gió mùa mang tính l c ñ a ôn ñ i. khác nào nh ng viên ng c báu kh m trên lãnh th r ng 9 tri u 600 nghìn Km vuông c a TQ. Sau khi thành l p nư c Trung Hoa m i. Ngoài ra. Thiên Tân. H c ñ u ñ v v. B c H i. Thanh ð o v v. thì hãy ñ n tham quan nh ng c cư c a các danh nhân. Cáp Nhĩ Tân. Rau Chin Ta. khu v c B c Kinh ñã tr thành ñô thành c a các nư c chư h u T n. Th e W or ld . N u b n say mê di tích văn v t. Da Ch n và L c Nhung. Thiên ðàn v v. sau ñó th ñô c a các tri u ñ i Nguyên. Nan Kinh. Hi n nay. Khác s n lo i tương ñ i thì ngh m t ñêm là kho ng 220 ñ ng nhân dân t . thì b n có th t i tham quan hàng trăm vi n b o tàng n m r i rác t i B c Kinh. Còn chiêu ñãi s thông thư ng thì giá m i giư ng vào kho ng t 10 ñ n 40 ñ ng nhân dân t . Li u Châu. B c Kinh tr thành th ñô là b t ñ u t tri u nhà Kim.Núi Trư ng B ch là nơi ch y u s n xu t ba v t quý c a vùng ñông b c là Nhân Sâm. mùa xuân và mùa thu ng n và khô hanh. hay T C m Thành v i quy mô ñ s . Trên và dư i núi Trư ng B ch có ñ lo i khách s n v i tiêu chu n khác nhau. T i ñây ñư c k t h p hài hòa gi a s tr m tích c a l ch s c ñ i v i gương m t hi n ñ i. Thâm Quy n. n u ñáp máy bay t B c Kinh. L ch s lâu dài ñã ñ l i B c Kinh nhi u di tích văn v t và c nh quan nhân văn muôn màu muôn v . Các thành ph tươi ñ p ph n hoa. ho c du ngo n viên lâm Hoàng gia Di Hòa Viên. Nho d i. Qu ng Châu. trong ñó g m các thành ph : Thư ng H i. N u mu n tìm hi u v tình hình phát tri n c a các lĩnh v c chính tr . Hàng Châu. TQ còn b u ra 10 thành ph văn hóa l ch s n i ti ng như: Cáp Nhĩ Tân. Nh ng thành ph du l ch n i ti ng TQ ñ t ñai r ng l n và có nhi u dân t c. quân s v v c a TQ.Trư ng Xuân. ð ng v t có H ðông B c. La Sa v v. mùa ñông và mùa hè tương ñ i dài. H Môn. kinh t . Vùng Hoa B c có th ñô B c Kinh. c th y có 34 v nhà vua ng tr t i ñây. xét v v tr ñ a lý. Th m Dương ñ n thành ph Diên Cát r i ñi xe ô tô thì ñ n.

4 ñ C. Lư ng mưa kho ng 500 mm / năm. Hoa Thanh trì. Cung Pa ta la v v.m t trong b n ñô thành c trên th gi i là th ng c nh du l ch n i ti ng. Th e W or ld . các tua du l ch Châu Trang. kinh t . Nh ng ñ a ñi m quy n rũ khác Thành th TQ có l ch s lâu ñ i. Trong khu ph ch y u có các phong c nh như: Chùa ðai Chiêu. La Sa n m trên cao nguyên Thanh T ng nóc nhà th gi i. Ti n Tri u. m t ñ không khí nh . Tây An là m t trong sáu c ñô c a TQ có niên ñ i d ng ñô s m nh t. La Sa trong ti ng T ng có nghĩa là m nh ñ t thiêng liêng nơi c a th n tiên. T n. Th p tam lăng nhà Minh.60 - of E bo ok . nhi t ñ bình quân năm 7. n m mi n tây b c TQ. còn có nhi u khu danh lam th ng c nh n i ti ng như: ð i nh n tháp. Hàng Châu và B c Kinh. T c thì. C nh sơn B c h i. nh t là nh ng thành ph nh có hàng trăm năm l ch s ñư c gi l i khá hoàn h o l i càng tràn ñ y s c quy n rũ. thu c khí h u khô h n n a gió mùa cao nguyên. là m t th ng c nh ngh mát hi m có. là trung tâm chính tr . Cung khoa h c k thu t TQ. tám và chín. n m sư n phí b c núi Hy Ma Lai A. c ñô Tây An ñã có nh hư ng sâu xa trong l ch s TQ. thí d như thành c L Giang c a Vân Nam ñã ñư c ñưa vào danh m c di s n văn hóa th gi i. ngày m ñêm mát. ñư c g i là “ Thành ph ánh n ng”. Ô Tr n. Do ñó. Ph Bát Lang. Tây Hán. Thành La Sa có l ch s lâu ñ i và ñ m ñà không khí văn hóa tôn giáo. B c Chu và tri u nhà Tùy. Tây An . Cung h i dương B c Kinh. Hoa sơn v v. H u T n. c năm ph n l n là tr i n ng. Chu Trang Chu Trang n m t nh Giang Tô mi n ñông TQ. Mùa mưa t p trung vào ba tháng b y. ánh n ng chan hòa. tri u ñ i nhi u nh t và th i gian lâu nh t g m: Tây An.Khu phong c nh c p 4 A c a TQ n m t i B c Kinh có Thiên ðàn. Nam T m. Nhà danh h a c TQ Ngô Quán Trung t ng vi t r ng: “Hoàng Sơn là nơi quy t v ñ p c a non sông TQ. Ngày ñ u tiên sau khi ñ n La Sa nên ngh ngơi thích ñáng thì các tri u ch ng trên s gi m nh ho c không x y ra. giao thông c a khu v c tây b c và t nh n i ñ a. Dương sóc. th i gian n ng chi u trong c năm là 3000 ti ng ñ ng h tr lên. Vư n th c v t B c Kinh v v Tây An là t nh l t nh Thi m Tây. ít mưa. 4. hàm lư ng Ô-xi so v i n i ñ a bình quân ít t 25 ñ n 30% . cũng như quá kh và hi n nay c a ngôi thành nh bé này. ð i Lý v v ñã ñi vào t m nhìn c a du khách trong và ngoài nư c. Ngoài ra. Di hòa viên. L c Dương. t ng di n tích 29052 km vuông. La Sa không khí trong lành. Ti n T n. Tây Ng y. mùa hè nóng. theo gi i s h c hi n nay nh n ñ nh thì ñã t ng có mư i tri u ñ i d ng ñô t i Tây An là các tri u Tây Chu. Vư n dân t c Trung Hoa. cách thành c Tô Châu 38 km. bình quân cao hơn m t bi n t 3600 mét tr lên. Nam Kinh. ñư c coi là m t phát hi n vĩ ñ i nh t c a th k 20.( nh vi n b o tàng tư ng binh mã dõng T n Th y Hoàng. Ngư i m i ñ n ñây ñ u có ph n ng cao nguyên v i m c ñ khác nhau như: Nh c ñ u. v i hơn 6000 ki n binh mã dõng. Bát ñ t lĩnh Trư ng thành. L ch s văn hóa. Chu Trang là nơi t p trung nét duyên dáng c a x nư c TQ ”. Trong l ch s TQ. còn Báo h i ngo i thì g i Chu Trang là “X nư c ñ nh t TQ.) La Sa là th ph Khu t tr Tây T ng TQ. mùa ñông rét. T tháng 4 ñ n tháng 10 là mùa du l ch lý tư ng nh t c a Tây T ng. ý nghĩa l ch s văn hóa c a nó th t không có thành ph nào có th sánh n i. Tư ng binh mã dõng T n Th y Hoàng ñư c g i là “Kỳ tích lơn th 8 th gi i” là n m khu Lâm ð ng c a thành ph . Khai Phong. ñã tr thành ñ tài tìm hi u c a vô vàn du khách trong và ngoài khi ñ n L Giang. khí áp th p. Vư n bách thú B c Kinh. khó th v v. mà các thành ph khác không th sánh n i. Thành c Phư ng Hoàng.

trong l ch s . H Nam và hơn 30 con sông l n nh bao b c. Chu Trang có môi trư ng thanh nhã . trên m t b ng ch có 0. thanh v ng. c kính. nơi ñây t ng ra ñ i hơn 20 ti n sĩ và c nhân. ðình Th m. Do Chu Trang n m gi a Tô Châu và Thư ng H i.61 - of E Th tr n Chu Trang có H ðăng. Th e W Chu Trang ch y u có các phong c nh: Chùa Toàn Phúc. nên ñây cũng có truy n th ng v m t này. gi a Thư ng H i và Tô Châu ñ u có các chuy n xe khách qua l i. Chu Trang r t g n v i Thư ng H i. “Viên ng c Tương Tây” này qu th c là nh bé. bo ok . ñã toát lên m t v ñ p m c m c. Do ñó. nên ñư ng giao thông r t ti n l i. nhưng l i là m t ñư ng hành lang màu xanh. thi t b tuy chưa ñư c hoàn thi n. du khách có th kh h i ngay trong ngày. v i nh ng khuôn viên cao to. ð o quán Tr ng Hư. Nhà văn tri u Tây T n Trương Hãn. cùng nhi u văn nhân m c khách và các tác ph m văn h c ngh thu t c a h . trong thành ch có m i m t ñư ng ph v t ngang t ñông sang tây. nhà dân. dòng nư c. Chu Trang còn gi l i ñư c 14 chi c c u c ñ c s c. nhà c a trong th tr n ñư c xây d c theo b sông. or ld . L u Mê v v.Thành c Phư ng Hoàng Thành c Phư ng Hoàng n m Châu t tr dân t c Th Gia và dân t c Mèo Tương Tây t nh H Nam mi n trung TQ.4 km vuông c a th tr n c này ñã có ngót m t trăm khuôn viên c và hơn 60 c a l u kh c g ch. Nhà c a ñây trên 60% ñư c xây vào th i hai tri u Minh Thanh. v i nh p c u nh . ngôi thành c ñư c nhà văn Niu Di Lơn Lu ít Ai Li vi t là “M t trong nh ng ngôi thành nh tươi ñ p nh t TQ” này ñư c xây d ng vào th i vua Khang Hy nhà Thanh ng tr . là m t nơi h c t p r t lý tư ng. khách s n c p sao t i ñ a phương không nhi u l m. ñã làm r ng r thêm l ch s c a th tr n nh bé này. nhà thơ tri u nhà ðư ng Lưu Ngu Tích và L c Quy Mông v v cũng ñã t ng sinh s ng Chu Trang. H ði n Sơn. H B ch Th c. mang ñ m nét ñi n hình c a x nư c Giang Nam. nhưng l i r t s ch s . nh ng khách s n lo i thư ng ph n l n ñ u do ngư i ñ a phương m . C u Phú An.

Thành c Phư ng Hoàng ñư c chia làm hai khu cũ và m i, n m d a núi hư ng ra m t sông, dòng sông ðà trong xanh ch y xuyên qua thành ph , tư ng thành b ng nham cát màu ñ ñ ng s ng s ng bên b sông, núi Nam Sơn in bóng bên l u thành c kính. L u thành này ñư c xây vào ñ i nhà Thanh. Trên m t sông r ng l n phía dư i c ng b c có m t chi c c u nho n m v t ngang sông, chi c c u b ng c t ñá mà hai ngư i ñi ngư c chi u cũng ph i lách qua này, là m t l i ñi duy nh t khi ra ngoài thành th i b y gi . Thành c Phương Hoàng có ti ng tăm b i l nó là quê hương c a nhà văn n i ti ng TQ Th m Tùng Văn. C cư c a nhà văn n m khu t sâu trong ngõ Th ch B n ñư ng Trung Doanh trong thành ph , g m hai ngôi nhà d c và hai ngôi nhà ngang, ch ng khách nào nhà T h p vi n c a B c Kinh. C khu nhà ñư c xây b ng g ch g , ngói ñen tư ng tr ng, c a s g kh c hoa, th t ñ m ñà không khí văn hóa . Th tr n Phư ng Hoàng ch y u có tám c nh l n g m: ðông Lĩnh ban mai, Nam Sơn trùng ñi p, Chuông s m chùa núi, L a chài Long ðàm, Non cao kỳ di u, Lan kinh ti u khúc, Ph n các sóng v , Su i c u ñêm trăng v v. ð n du ngo n th tr n Phư ng Hoàng, b n có th ñáp máy bay ñ n thành ph Cát Th c a t nh H Nam, r i chuy n sang ng i ô tô.

5. m th c Trung Hoa

6. Tám “trư ng phái” món ăn •Món ăn Sơn ðông

Trư ng phái: G m hai lo i món ăn T Nam và Dao ðông. ð c ñi m: V n ng ñ m, n ng mùi hành t i, nh t là món h i s n, có s trư ng làm món canh và n i t ng ñ ng v t. Món ăn có ti ng: c kho, Cá chép chua ng t v v.

•Món ăn T Xuyên Trư ng phái: G m hai trư ng phát Thành ðô và Trùng Khánh. ð c ñi m: L m mùi v và n ng ñ m. Món ăn có ti ng: Vây cá kho khô, Cua xào thơm cay v v. - 62 -

Th e

Trung Qu c

W

S hình thành c a m t trư ng phái và có l ch s lâu dài là không th tách r i v i vi c n u ăn ñ c s c và ñ c ñáo. ð ng th i, nó cũng ch u s nh hư ng c a ñ a dư thiên nhiên, ñi u ki n khí h u, ñ c s n tài nguyên và thói quen ăn u ng v v. ðã có ngư i ñã ví m t cách nhân cách hóa v 8 trư ng phái món ăn này như sau: món ăn c a Giang Tô, Chi t Giang có khác nào ngư i ñ p Giang Nam thanh tú; Món ăn c a Sơn ðông, An Huy là m t trang nam nhi m c m c ch t phác; Món ăn c a Qu ng ðông, Phúc Ki n thì nhã nh n như v công t phong lưu; Còn món ăn c a T Xuyên, H Nam thì ch ng khác mào m t v danh sĩ l m tài ba.

or

ld

of E

M t nét ñ c ñáo khác trong du l ch Trung Qu c ñó là ngh thu t m th c. TQ có khá nhi u trư ng phái n u ăn. Trong ñó nh ng trư ng phái có nh hư ng và mang tính ñ i di n nh t ñư c c xã h i công nh n là các món ăn c a Sơn ðông, T Xuyên,, Qu ng ðông, Phúc Ki n, Giang Tô, Chi t Giang, H Nam và An Huy, mà ngư i TQ v n thư ng g i là 8 trư ng phái món ăn c a TQ.

bo

ok

Món cơm xào thơm cay

•Món ăn Giang Tô Trư ng phái: G m món ăn c a các ñ a phương Dương Châu, Tô Châu và Nam Kinh. ð c ñi m: Gi i v cac món h m, ninh, t n. Chú tr ng v món canh, bào ñ m nguyên ch t nguyên v .

•Món ăn Chi t Giang

ð c ñi m: món ăn tươi m m, thanh ñ m không ng y. Món ăn có ti ng: Tôm nõn Long T nh, Cá chép Tây H v v

Th e

Trư ng phái: G m các món ăn c a Hàng Châu, Ninh Ba, Thi u Hưng v v Nhưng có ti ng tăm nh t là món ăn c a Hàng Châu.

W

or

Món th t và th t cua h p

Món cá chép Tây h

ld
- 63 -

of E

bo

ok

Món ăn có ti ng: Món th t và th t cua h p v v .

•Món ăn Qu ng ðông Trư ng phái: G m ba trư ng phái Qu ng Châu, Tri u Châu và ðông Giang, nhưng v i món ăn Qu ng Châu là chính. ð c ñi m: R t n i b t v các món chiên, rán, h m. Kh u v thơm ròn và tươi. Món ăn có ti ng: Tam xà long h phư ng, L n quay v v. •Món ăn H Nam Trư ng phái: Chú tr ng thơm cay, tê cay, chua, cay và tươi. Nhưng chua cay là nhi u nh t. Món ăn có ti ng: Kho vây cá v v .

•Món ăn Phúc Ki n

Trư ng phái: G m các món ăn Phúc Châu, Tuy n Châu và H Môn. Nhưng ch y u là món ăn Phúc Châu. ð c ñi m: Nguyên li u ch y u là h i s n, chú tr ng v ng t chua m n thơm, màu ñ p v tươi. Món ăn có ti ng: Kim phúc th , cá kho khô.

Th e

W

or

Món cá kho Phúc Ki n

ld
Món kho vây cá

- 64 -

of E

bo

ok

•Món ăn An Huy Trư ng phái: G m các món ăn c a mi n nam An Huy, cũng như khu v c d c sông Trư ng Giang và sông Hoài. Nhưng v i các món ăn c a vùng mi n nam An Huy là chính. ð c ñi m: Có s trư ng v các món ninh, h m. R t chú tr ng v m t dùng l a. Món ăn có ti ng: V t h lô v v.

Món V t h lô 7. Vài nét v món ăn T

ld W or

Xuyên

Phương pháp n u c a các món ăn T Xuyên là khéo d a vào các ñi u ki n nhiên li u, khí h u và th c khách, v n d ng linh ho t tình hình c th , trong cách n u ăn có hơn 30 phương pháp g m: Xào, rán, chiên, kho, ư p, n m, mu i v v. Theo ñà s n xu t phát tri n và kinh t ph n vinh, các món ăn T Xuyên trên cơ s v n có, ñã h p thu s trư ng c a các món ăn nam b c, cũng như ưu ñi m c a các b a ti c quan ch c và nhà buôn, hình thành ñ c ñi m món ăn mi n b c n u theo ki u T Xuyên, món ăn mi n nam mang hương v T Xuyên, nên m i ñư c g i là “Th c t i TQ, v t i T Xuyên”. - 65 -

Th e

of E
Trong 8 trư ng phái món ăn c a TQ thì món ăn c a T Xuyên là ñư c ph bi n r ng rãi nh t. Món ăn T Xuyên có l ch s lâu dài, hương v ñ c ñáo, r t có ti ng tăm trong và ngoài nư c. Nó ñ c bi t chú tr ng v s c, hương, v , hình, mà nh t là có khá nhi u kh u v và n ng ñ m g m : Tê, cay, m n, ng t, chua, ñ ng, thơm , tr n l n khéo léo, bi n hóa linh ho t, ñã pha ch ra m y ch c v ph c h p r t ñ c ñáo như: Tê cay, Chua cay, D u ñ , D u tr ng v v. Nhi u kh u v l i khéo ch bi n, nên ñã ñư c x p hàng ñ u trong các món ăn trong và ngoài nư c, ñư c g i là m i món m t khác, trăm món trăm v .

bo

ok

Các món ăn T Xuyên r t coi tr ng v thay ñ i mùi v , phân bi t rõ ñ m nh t, n ng nh . Món ăn T Xuyên không th tách r i v i t, hoa tiêu và h t tiêu. Có khá nhi u cách x d ng t và r t linh ho t, khi thì dùng làm nguyên li u chính, khi thì ch dùng làm ph i li u, nhưng ph n l n là dùng làm gia v . Món ăn T Xuyên cũng có khá nhi u ki u cách ñ i mùi v , v a phù h p v i t ng kh u v c a ngư i ăn, cũng thích h p v i m i mùa khí h u khác nhau như: Mùa ñông và mùa xuân khí h u rét mư t thì dùng v t nhi u hơn. Còn mùa h và mùa thu khí h u nóng b c thì v t ph i gi m ñi ba ph n. M t ñ c ñi m l n nh t c a món ăn T Xuyên là khéo ñi u ch nh mùi v , kh u v có n ng có nh t, trong n ng có nh t, trong nh t có n ng, n ng nhưng không ng y, nh t nhưng không b c, Do ñó, món ăn T Xuyên không nh ng l m v và n ng h u, mà còn có s trư ng v m t thanh, tươi, ñ m, nhã, khi n ngư i ăn ñ u t m t c khen ng i và th t khó quên . 8. M o v t: S d ng ti n
Ti n TQ Ti n TQ ñư c g i là nhân dân t , do ngân hàng nhân dân TQ phát hành, ñơn v tính b ng ñ ng, hào, xu. M t ñ ng b ng mư i hào, m t hào b ng mư i xu. ðơn v ñ ng có 1,2,5,10,50 và 100 ñ ng. Nhân dân t ñư c vi t t t là RMB .

Trung Qu c

Làm Visa t i TQ

Th e

Hi n nay, Nơi làm Vi Da t i TQ ch y u có: Master Card, Vise Card, American Express Caard, JCB và Diners Card.

W

or

Theo quy ñ nh pháp l nh hi n hành c a TQ, thì TQ c m lưu thông và không ñư c thanh toán b ng ngo i t . ð ti n cho du khách nư c ngoài và ñ ng bào H ng Kông, Áo Môn, ðài Loan s d ng ti n khi ñ n du l ch t i TQ, ngân hàng TQ cũng như các ngân hàng ñư c ch ñ nh kinh doanh ngo i t khác, ngoài vi c th lý séc du l ch ngo i t và m nghi p v h i ñoái Vi Da thành ñ ng nhân dân t ra, còn th lý nghi p v h i ñoái 14 lo i ti n m t nư c ngoài và ñ ng ti n m i c a ðài Loan. Ngoài ra, nh m t o ti n l i cho du khách ñ i ti n, ngoài ngân hàng ra, t i m t s khách s n và c a hàng cũng có th ñ i ti n. S ti n nhân dân t ñ i ra n u không dùng h t, thì có th dùng ch ng t ñ ñ i ra ngo i t trong vòng 6 tháng và ñư c phép ñem xu t c nh. Vi c h i ñoái trong th i gian khác nhau thì giá c cũng có khác nhau. H i ñoái séc du l ch, Vi Da và ti n g i ñ u s d ng giá mua vào. ð i ra ngo i h i, bao g m ñ i ra ti n m t ngo i h i thì ñ u s d ng giá bán ra. Ti n m t ngo i t ñ i vào thì s d ng giá ti n m t mua vào.

ld

- 66 -

of E

bo

Nhân dân t hi n có th h i ñoái các lo i ngo i t như: ðô la M , ð ng b ng Anh, ð ng Yên Nh t, ð ng Ơ-rô, ð ng Ô stơ rây li a, ð ng ñô la Niu Di-lơn,ð ng ðô la Ca Na ða, ð ng ðô la H ng Kông, ð ng Phơ răng Th y Sĩ, ð ng Cu ron ðan M ch, ð ng Cu ron Na Uy, ð ng Cu ron Th y ði n, ð ng ðô la Xinh Ga Po, ð ng Pa ta ca Ma Cao, v v. Nh ng ngân hàng m nghi p v ñ i ngo i t ñã tr thành nghi p v h i ñoái ngo i t .

ok

H i ñoái ngo i t

Ph n 6. Dân t c và tôn giáo
Chương 1. Dân t c
TQ là m t nư c nhi u dân t c th ng nh t, cũng là m t trong nh ng nư c ñông dân nh t trên th gi i, hi n có 1 t 300 tri u ngư i, c th y có 56 dân t c. Bao g m: dân t c Hán, dân t c Mông C , dân t c H i, dân t c T ng, dân t c Vây-ua, dân t c Mèo, dân t c Di, dân t c Bu-y, dân t c Tri u Tiên, dân t c Mãn, dân t c ð ng, dân t c Dao, dân t c B ch, dân t c Th Gia, dân t c Hani, dân t c Ca-d c, dân t c Thái, dân t c Lê, dân t c Li-su, dân t c Va, dân t c Xa, dân t c Cao Sơn, dân t c La-hu, dân t c Thu , dân t c ðông Hương, dân t c Na-xi, dân t c C nh Ph , dân t c Kan-kát, dân t c Th , dân t c Tahua, dân t c Mô-lao, dân t c Khương, dân t c Bu-răng, dân t c San-ra, dân t c Mao Nan, dân t c Kơ-lao, dân t c Si-ba, dân t c A Xương, dân t c Pu-mi, dân t c Tát-gích, dân t c N , dân t c U-dơ-b ch, dân t c Nga, dân t c Ơuôn-khơ, dân t c ðơ-ang, dân t c B o An, dân t c Uy-cu, dân t c Kinh, dân t c Tác-ta, dân t c ð c Long, dân t c Ơ-luân-xuân, dân t c Hô-chê, dân t c Môn-ba, dân t c Lô-ba, dân t c Ki-nô. Ngoài ra, TQ còn có m t s ít dân s còn chưa bi t là dân t c nào. T i TQ, dân t c Hán chi m kho ng 92% t ng dân s , các dân t c thi u s chi m kho ng 8% t ng dân s . Do 55 dân t c ngoài dân t c Hán có dân s khá ít so v i dân t c Hán, nên thói quen g i là “dân t c thi u s ”. Các dân t c thi u s này ch y u phân b t i vùng tây b c, tây nam và ñông b c TQ.

Trong phát tri n l ch s lâu dài, các dân t c TQ ñã d n d n hình thành c c di n s ng t p trung gi a nhi u dân t c v i ch th là dân t c Hán. Trong 55 dân t c thi u s , ngoài dân t c H i, dân t c Mãn dùng ti ng Hán ra, các dân t c thi u s ñ u dùng ngôn ng dân t c mình ho c ti ng Hán. Nhi u năm nay, 56 dân t c cùng lao ñ ng, sinh s ng trên lãnh th r ng 9 tri u 600 nghìn ki-lô-mét vuông, cùng sáng t o nên l ch s lâu ñ i và văn hoá r c r c a TQ.

Th e

W

or
- 67 -

ld

of E

bo

ok

1. Các dân t c có trên 5 tri u ngư i Dân t c Hán là dân t c có dân s ñông nh t trong 56 dân t c TQ, cũng là dân t c có dân s ñông nh t trên th gi i. Ngày nay, dân t c Hán ñã có kho ng 1 t 200 tri u dân s . Dân t c Hán là cư dân Trung Nguyên nguyên g i là “Hoa H ”, ñ n nay ñã có l ch s văn minh 5 nghìn năm. Sau này dân d n ñ ng hoá, dung h p v i các dân t c khác. B t ñ u t ñ i Hán, g i là dân t c Hán. Dân t c Hán có ngôn ng văn t c a mình. Ngôn ng Hán thu c h Hán T ng ng , chia làm 8 th ti ng ñ a phương g m ti ng mi n b c, ti ng Ngô, ti ng Tương, ti ng Cán, ti ng Khách Gia, ti ng Mân Nam, ti ng Mân B c và ti ng Vi t, ngôn ng chung là ti ng ph thông. Ch Hán là m t trong nh ng văn t c xưa nh t trên th gi i, t giáp c t văn, kim văn d n d n di n bi n thành ch vuông hi n nay, c th y có trên 80 nghìn ch , thư ng dùng có kho ng 7 nghìn ch . Hán ng hi n là m t trong nh ng ngôn ng thông d ng trên qu c t . Cơ c u ăn u ng cơ b n c a dân t c Hán ch y u là lương th c, v i các lo i ñ ng v t, rau xanh là th c ph m ph . Trong quá trình phát tri n lâu dài, dân t c Hán ñã hình thành thói quen ăn u ng m t ngày ăn ba b a. Ăn cơm và ăn mì là hai lo i th c ăn chính c a dân t c Hán. Ngoài ra, các lo i lương th c khác, như ngô, cao lương, ngũ c c, các lo i khoai v.v, ăn ñ n cũng là m t ph n th c ăn chính các khu v c khác nhau. Do nh hư ng c a các ñi u ki n, dân t c Hán ñã hình thành các món ăn khác nhau v m t thói quen ăn u ng. M i ngư i thư ng g i kh u v ăn u ng c a dân t c Hán và các dân t c khác khái quát là “nam ng t, b c m n, ñông cay, tây chua”. Hi n nay, trên cơ s kh u v dân gian, các nơi ñã hình thành 8 h món ăn l n là món ăn H Nam, món ăn T Xuyên, món ăn ñông b c, món ăn Qu ng ðông v.v. Rư u và chè là hai th c u ng ch y u c a dân t c Hán. TQ là quê hương c a chè, cũng là m t trong nh ng nư c phát minh ra k thu t lên men s m nh t trên th gi i, văn hoá rư u và văn hóa chè có ngu n g c lâu dài t i TQ. Ngoài rư u, chè, nư c hoa qu cũng tr thành th c u ng c a m i ngư i các vùng khác nhau và mùa khác nhau. Dân t c Hán có nhi u ngày l ngày t t, t t âm l ch là ngày l truy n th ng nh t. Ngoài ra, các ngày l quan tr ng còn có t t nguyên tiêu 15 tháng giêng âm l ch, t t thanh minh ngày 5 tháng 4 dương l ch, t t ñoan ng ngày 5 tháng 5 âm l ch, t t trung thu ngày 15 tháng 8 v.v.

Dân t c Choang là dân t c ñông nh t trong các dân t c thi u s TQ, ch y u sinh s ng t i khu t tr Choang Qu ng Tây TQ, dùng ti ng Choang, thu c h T ng ng . Dân t c Choang là dân t c th dân mi n nam TQ, có l ch s lâu ñ i. M y ch c nghìn năm trư c, t tiên dân t c Choang ñã sinh s ng mi n nam TQ. Năm 1958, khu t tr Choang Qu ng Tây thành l p. Dân t c Choang ch y u làm ngh nông, tr ng lúa nư c và ngô. Dân t c Choang thích ca hát, làng quê c a ngư i Choang ñư c g i là “bi n c a ca hát”. G m c a ngư i Choang là hàng th công ngh truy n th ng c a ngư i Choang. Ngư i Choang trư c ñây thư ng sùng bái t nhiên và tôn giáo nguyên thu ña th n. Sau ñ i nhà ðư ng, nhà T ng, ph t giáo, ñ o giáo l n lư t truy n ñ n vùng dân t c Choang. Th i c n ñ i, cơ ñ c giáo, thiên chúa giáo cũng truy n vào vùng Choang, nhưng nh hư ng không l n l m.

Th e

W

or
- 68 -

ld

of E

bo

ok

Dân t c Mãn phân b t i các ñ a phương toàn qu c, trong ñó s ng t p trung nhi u nh t t i t nh Liêu Ninh ñông b c. Dân t c Mãn dùng ti ng Mãn, thu c ng h Ác-tai. Do s ng chung v i dân t c Hán, ñi l i m t thi t, hi n nay ngư i dân t c Mãn ñ u quen dùng ti ng Hán, ch có m t s ít làng vùng xa và m t s ít ngư i già bi t nói ti ng Mãn. Ngư i dân t c Mãn t ng theo ñ o Sa Mãn ña th n. Dân t c Mãn là m t dân t c có l ch s lâu ñ i, t tiên c a h có th tìm v hơn 2 nghìn năm trư c. H luôn s ng vùng trung và h du sông H c Long Giang phía b c núi Trư ng B ch Sơn và vùng r ng l n lưu v c sông Wu-su-ly TQ. Th k 12, dân t c Mãn lúc ñó g i là “N Chân” ñã thành l p ra nhà Kim. Năm 1583, Nu-er-ha-chi ñã th ng nh t các b t c N Chân, sáng l p ra ch ñ bát kỳ, sáng l p ch Mãn, ñ ng th i năm 1635 ñ t tên dân t c mình là dân t c Mãn. Năm 1636, Nu-er-ha-chi xưng ñ , ñ i tên nư c là Thanh. Năm 1644, quân Thanh nh p quan, ñ i nhà Thanh tr thành tri u ñình phong ki n cu i cùng t p quy n trung ương th ng nh t TQ. Năm 1911 sau cách m ng Tân H i, ñã chính th c có tên g i dân t c Mãn. Ngư i dân t c Mãn ñã có nh ng ñóng góp quan tr ng cho s th ng nh t TQ, m r ng lãnh th và phát tri n kinh t .
Dân t c H i có hơn 9 tri u 800 nghìn ngư i, ch y u sinh s ng t i khu t tr H i Ninh H tây b c TQ. Các nơi khác TQ cũng có nhi u dân t c H i s ng t p trung và t n mát, có th nói dân t c H i s ng các ñ a phương TQ, là dân t c thi u s phân b r ng nh t TQ. Ngư i H i và ngư i Hán s ng v i nhau lâu năm, b i v y, ph n l n ñ u dùng Hán ng . Ngư i H i s ng v i các dân t c khác cũng dùng ngôn ng c a dân t c ñó. M t s ngư i H i bi t ti ng A-r p và I-ran. Ngu n g c c a ngư i H i có th tìm ñ n th k th 7 sau công nguyên. Lúc ñó, thương nhân A-r p và I-ran ñ n TQ buôn bán, r i l i Qu ng Châu, Tuy n Châu TQ, qua m y trăm năm phát tri n, d n d n tr thành m t ph n c a ngư i H i. Ngoài ra, ñ u th k 13, nhi u ngư i Trung Á, ngư i I-ran và ngư i A-r p b bu c di chuy n ñ n TQ vì chi n tranh, thông qua hình th c hôn nhân, theo ñ o v.v, không ng ng h i nh p v i ngư i Hán, ngư i Vây-ua, ngư i Mông C , ñã d n d n hình thành ngư i H i. Ngư i H i theo ñ o I-xlam, xây d ng các chùa I-xlam t i các thành ph , th tr n và thôn làng nơi cư trú, hình thành ñ c ñi m s ng xung quanh chùa. H có thói quen ăn u ng c a mình, m i ngư i thư ng th y nhà hàng treo bi n ‘ngư i H i”, “I-xlam”,ñó là nh ng nhà hàng chuyên ph c v cho ngư i H i. Trình ñ kinh t văn hoá c a ngư i H i khá cao, ñã ñóng vai trò quan tr ng ñ i v i s phát tri n l ch s TQ.

Th e

Dân t c Mèo có kho ng 8.94 tri u ngư i, ch y u t p trung t i Quý Châu, Vân Nam, T Xuyên, Qu ng Tây, H Nam, H B c, Qu ng ðông v.v. Dân t c Mèo s d ng ti ng Mèo, thu c ng h Hán T ng. Trư c ñây ngư i dân t c Mèo không có văn t th ng nh t, năm 1956, dân t c Mèo m ch ñ ho c c i cách văn t phiên âm la tinh 4 lo i ti ng nói ñ a phương, ñã hình thành văn t Mèo th ng nh t. Dân t c Mèo là m t trong nh ng dân t c c xưa l ch s lâu ñ i c a TQ, trong sách s hơn 4 nghìn năm trư c ñã có ghi chép. Suy Vưu có khi h p có khi chi n v i Hoàng ð , Viêm ð trong truy n thuy t l ch s c ñ i, là t tiên tôn th c a ngư i dân t c Mèo. Do nguyên nhân chi n tranh, ñói kém, b nh t t cũng như ñ nhi u, ñ ng ru ng b hoang v.v, dân t c Mèo không ng ng di chuy n, khi n ngư i dân t c Mèo phân b r ng rãi, khác bi t to l n v m t ngôn ng ñ a phương, trang s c trên ngư i, trang s c trên ñ u, t p t c. Ngư i dân t c Mèo phân b t i các ñ a phương có nhi u cách t xưng, ví d theo s khác nhau v m t trang s c trên ngư i, g i là “Mèo váy dài”, “Mèo vay ng n”, “Mèo s ng dài”, “Mèo ñ ”, “Mèo ñen” v.v. Ngư i dân t c Mèo ph n l n theo tôn giáo nguyên thu v n v t có linh h n. Ngư i Mèo ch y u tr ng lúa nư c, ngô, cây tr u, cây c i d u và các lo i cây thu c quý như ñi n th t, thiên ma, ñ tr ng v.v. - 69 -

W

or

ld

of E

bo

ok

2. Các dân t c có dân s dư i 100 nghìn ngư i TQ có 20 dân t c thi u s có s dân dư i 100 nghìn ngư i, l n lư t là: Dân t c Bu-răng, dân t c Tát-gích, dân t c A Xương, dân t c Pu-mi, dân t c Ơ-uôn-khơ, dân t c N , dân t c Kinh, dân t c Ki-nô, dân t c ðơ-ang, dân t c B o An, dân t c Nga, dân t c Uy-cu, dân t c U-dơ-b ch, dân t c Môn-ba, dân t c Ơ-luân-xuân, dân t c ð c Long, dân t c Tác-ta, dân t c Hô-chê, dân t c Cao Sơn, dân t c Lô-ba.

Th e

Dân s dân t c Mông C có hơn 5 tri u 800 nghìn ngư i, ch y u s ng khu t tr N i Mông và các châu, huy n t tr các t nh, khu t tr như Tân Cương, Thanh H i, Cam Túc, H c Long Giang, Cát Lâm, Liêu Ninh v.v. Dân t c Mông C dùng ti ng Mông C , thu c h A-tai ng . Cách g i Mông C xu t hi n s m nh t vào ñ i nhà ðư ng, lúc ñó ch là tên g i c a m t b t c trong nhi u b t c Mông C . Nơi phát sinh c a b t c này n m d i phía ñông sông Ơ-gu-na, sau ñó d n d n di chuy n v phía tây. Các b t c thi nhau cư p ño t ngư i, súc v t và c a c i, hình thành cu c chi n b t c kéo dài liên miên. Năm 1206 Tie-muzhen (Thi t M c Chân) ñư c ti n c làm vua Mông C , l y hi u là Thành Cát Tư Hãn, thành l p nư c Mông C , t ñó mi n b c TQ l n ñ u tiên xu t hi n m t dân t c Mông C --dân t c l n m nh, n ñ nh và không ng ng phát tri n. Sau ñó, Thành Cát Tư Hãn ñã th ng nh t các b t c Mông C , th ng nh t TQ, l p ra nhà Nguyên. Ngư i Mông C ph n l n theo ñ o L t-ma. Dân t c Mông C ñã có ñóng góp quan tr ng v các m t chính tr , quân s , kinh t , khoa h c k thu t, tính l ch theo thiên văn, văn hoá ngh thu t, y h c v.v t i TQ.

W

or

ld

- 70 -

of E

bo

ok

Dân t c Di có hơn 7.7 tri u ngư i, ch y u phân b t i Vân Nam, T Xuyên, Quý Châu, Qu ng Tây. Dân t c Di s d ng ti ng Di, thu c ng h Hán T ng. Ngư i dân t c Di s ng chung và liên h khá nhi u v i ngư i Hán nên bi t dùng ti ng Hán. Dân t c Di là m t dân t c thi u s dân s khá ñông, phân b khá r ng và l ch s lâu ñ i. Hơn 2000 năm trư c, ngư i dân t c Chi, Khương t mi n b c di chuy n xu ng mi n nam không ng ng dung h p v i b l c th dân mi n nam, ñã hình thành m t dân t c m i—dân t c Di. M t ñ c trưng quan tr ng trong l ch s dân t c Di t c là duy trì lâu dài ch ñ chi m h u nô l . Sau năm 1949 Nư c C ng hoà nhân dân Trung Hoa ra ñ i, ñã c i cách dân ch ñ i v i dân t c Di, ch ñ nô l còn sót l i trong xã h i dân t c Di m i d n d n di t vong. Ngư i dân t c Di trư c ñây th nh hành sùng bái ña th n, th i kỳ ñ u nhà Thanh th nh hành ñ o giáo, cu i th k 19, ñ o thiên chúa, ñ o cơ ñ c truy n vào, nhưng ngư i theo ñ o r t ít .

l y hàng ñ i hàng và cúng ma ñ ch a b nh trư c ñây. kh c trúc nh chuy n. ñư c s chi vi n to l n c a nhà nư c và các dân t c anh em. Ngư i dân t c Lô-ba s ng phía b c huy n Mo-tuo dùng ti ng T ng. ñư c g i là “qiao”. Ki-nô là tên t g i c a dân t c. ngư i dân t c Lô-ba còn ñang ghi chép b ng cách dùng dao kh c vào g và th t nút dây. hi u khách. V ngu n g c dân t c Ki-nô. Ngày nay. s d ng công c ñơn gi n như g . Sau ngày nư c C ng hoà nhân dân Trung Hoa ra ñ i. dân t c ð c Long m i thay ñ i tri t ñ b m t l c h u này. không có ghi chép văn t . W or ld . Sau ngày nư c C ng hoà nhân dân Trung Hoa ra ñ i. thư ng m t nhà có vi c thì c làng ñ u ñ n giúp. m t s ít ngư i bi t ch T ng. dùng ti ng Ki-nô. T Lô-ba b t ngu n t ti ng T ng. bác sĩ. thương nhân và nhân viên khoa h c k thu t dân t c Ki-nô ñ u ñã trư ng thành. kinh t văn hoá ñư c phát tri n nhanh chóng. Trư c ñây. thu c h T ng ng . Trư c ñây. sùng bái v t t nhiên. ch y u s ng trên m t ng n núi l n châu X p-so ng-b n-na t nh Vân Nam TQ. s ng thung lũng lưu v c sông ð c Long huy n t tr dân t c ð c Long dân t c N C ng Sơn Vân Nam.71 - of E bo ok . Thanh ñư c g i là “qiu’” ho c “qu”. gi l i h a.Dân t c Lô-ba có g n 3 nghìn ngư i. là cách g i c a ngư i dân t c T ng ñ i v i h . ñã thay ñ i tri t ñ b m t l c h u ñ t r y làm nương. truy n r ng m t s ngư i trong ñ i quân nam chinh c a Gia Cát Lư ng là ñ n t Ph Nh . không có ch vi t riêng c a dân t c. Ngư i dân t c Lô-ba theo tôn giáo nguyên thu v n v t có linh h n. M c Giang th m chí mi n b c xa xôi. H r t tr ng tín nghĩa. tr ng b n bè. Sau ngày nư c C ng hoà nhân dân Trung Hoa ra ñ i vào năm 1949. ti ng ñ a phương gi a nh ng ngư i dân t c Lô-ba s ng vùng khác nhau có khác nhau. “ñêm ng không c n ñóng c a. Ngư i ð c Long c n cù. Sau ngày Nư c C ng hoà nhân dân Trung Hoa ra ñ i. có quan ni m ñ o ñ c t t ñ p ch t phác. Dân t c ð c Long tin tư ng v n v t ñ u có linh h n. Dân t c Ki-nô tôn th Gia Cát Lư ng. có nghĩa là “Ngư i mi n nam”. ð n ñ i Minh. c a rơi ngoài ñư ng không ai nh t” là ñ o ñ c t t ñ p truy n th ng c a dân t c ð c Long. Ti ng Lô-ba thu c h Hán T ng. s n xu t nông nghi p theo ki u ñ t r ng làm r y. Dùng ti ng ð c Long. dân t c Ki-nô tín ngư ng v n v t ñ u có linh h n. ngư i dân t c Lô-ba khác thì ñ u dùng ti ng Lô-ba. cán b . Tên g i dân t c ð c Long lúc ñ u xu t hi n trong ñi u phong t c l L Giang “ð i Nguyên nh t th ng chí”. nhân dân Lôba ñư c hư ng quy n bình ñ ng dân t c. Ch y u phân b t i mi n ñông nam khu t tr Tây T ng. ngư i dân t c Ki-nô tr c ti p t cu i th i kỳ xã h i nguyên thu ti n th ng vào xã h i ch nghĩa. s c phát tri n xã h i c a ngư i dân t c ð c Long phát tri n r t th p. ngoài ra còn ñi săn b n và ñánh b t cá. không có văn t c a dân t c. tre nguyên thu . ñã ñi lên con ñư ng s n xu t hi n ñ i. Th e Dân t c ð c Long có hơn 7400 ngư i. không có văn t c a dân t c mình. thu c h Hán T ng ng . Trư c ngày thành l p Nư c C ng hoà nhân dân Trung Hoa vào năm 1949. m I g i là “ð c Long” theo ý nguy n c a dân t c. Nh ng th săn b n ñư c ai tham gia cũng ñ u có ph n. th nh hành sùng bái t tiên. là dân t c thi u s ít ngư i nh t TQ. Dân t c Ki-nô có hơn 20 nghìn ngư i.

Th k 13 khi dân t c Mông C chinh tây. Trên nh ng v t này có ñ án tươi ñ p. Sau ngày nư c C ng hoà nhân dân Trung Hoa ra ñ i. xinh x n. Nh ng nét chính v n n văn hóa dân t c Trung Qu c ð k th a và phát tri n n n văn hoá dân t c.Dân t c Ơ-luân-xuân có hơn 8 nghìn ngư i. văn t c a hai dân t c này tr thành văn t thông d ng c a ngư i dân t c Tác-ta. cho ñ n nay. Ngư i Ơ-luân-xuân sáng d và khéo tay. 3. Không có ch vi t riêng c a dân t c. gi m t s thói quen cùng tiêu dùng và chia ñ u c a xã h i nguyên thu . M t s trư ng ñ i hoc. cao ñ ng và h c vi n dân t c vùng t tr dân t c thi u s ñã l n lư t m chuyên ngành văn h c dân t c. ñã b i dư ng m t s l n nhân tài văn h c ngh thu t. s d ng ch Hán. nhưng do s ng cùng ngư i dân t c Ca-d c. trư ng hý k ch. Tây T ng. H i ñi n nh và H i nhi p nh theo tình hình c a mình. TQ ñã hình thành m t ñ i ngũ nhà văn và nhà ngh thu t dân t c thi u s . nhà văn dân t c Hô-chê U. Ngư i Ơ-luân-xuân ch y u làm ngh săn b n. rương hòm v. ñã có ñóng góp n i b t cho ngành giáo d c Tân Cương TQ . H i hý k ch. ñ p. châu t tr dân t c ñã l n lư t thành l p các t ch c H i nhà văn. nh ng ngư i già.72 - Th e W or ld of E bo ok . y u. . nh ng ngư i khác thông thư ng dùng ti ng Ca-d c ho c ti ng Vây-ua ñ a phương. B ch Tân v. tr thành ngư i b o v r ng và ñ ng v t hoang dã. h n m ñư c ñ c tính và thói quen sinh ho t c a các lo i dã thú. vùng chăn nuôi và th tr n dân t c thi u s . s t. như nhà văn dân t c Mãn Lão Xá. H u như t t c ñàn ông ñ u là bi t cư i ng a và b n cung tên r t gi i. chuyên khu Hu-lun-bai-ơ khu t tr N i Mông có huy n t tr Ơ-luân-xuân. U-rum-xi. b n. h p. tin tư ng v n v t ñ u có linh h n. “Ơ-luân-xuân” là cách t xưng c a dân t c. có không ít ngư i Tác-ta t Nga di chuy n ñ n Tân Cương TQ. thu c ng h A-tai. Hi n nay.v. Ngoài m t s ngư i cao tu i dùng ti ng Tácta ra. c ng thêm ng t hái và ñánh b t cá. t p trung s ng hai dãy núi Hưng Yên Lĩnh l n và nh nơi ti p giáp gi a khu t tr N i Mông và t nh H c Long Giang. Ngư i dân t c Tác-ta ph n nhi u theo ñ o I-xlam. Ngư i Tác-ta s ng trong làng ch y u làm ngh chăn nuôi. Hi n nay h ñã s ng ñ nh cư. như trư ng âm nh c. thùng. nhà văn dân t c Thái Khang Lãng Anh. dùng v cây bu-lô làm các ñ th công m ngh như áo. b i v y. H i múa. nh t là ngư i làm công tác giáo d c ph n l n s ng thành th . Ngư i Ơluân-xuân ph bi n theo ñ o Sa-man. ñ ng th i ho t ñ ng sôi n i t i nông thôn. ngư i phương tây g i ngư i Mông C là Tác-ta. các khu t tr . Dân t c Tác-ta có g n 5 nghìn ngư i. trư ng ñi n nh v. H i m thu t. tr thành ngư i dân t c Tác-ta TQ. s ng r i rác t i khu t tr Tân Cương. có kinh nghi m săn b n phong phú.v. quan h m t thi t. t m bi t ngh săn b n. th m chí còn ñư c ph n nhi u hơn. v t săn b n ñ u ñư c chia ñ u trong n i b dân t c. B t ñ u t ñ u th k 19. nhanh nh n. tương ñ i t p trung có các thành ph Yi-ninh. thu c ng h Ác-tai.v. dân t c Vây-ua. giày. xu t hi n s m nh t vào ñ i nhà ðư ng. có nơi còn m trư ng ngh thu t. ngư i Ơ-luân-xuân ñã ti n m t bư c l n vào ch nghĩa xã h i. N i Mông. Tân Cương ñ u ñã m các trư ng d y ch a b nh b ng thu c dân t c mình và m t s trư ng chuyên khoa y dư c dân t c trung c p. H i âm nh c. Cách g i này ñư c ghi chép trong tài li u l ch s th i ñ u nhà Thanh. sùng bái v t thiên nhiên. Th p niên 40 th k 20 h còn là m t dân t c săn b n du cư mang dáng d p c a công xã nguyên thu . T tiên dân t c Tác-ta ñ n t m t b l c “Tác-ta” c a nư c ð t Quy t Hãn mi n b c TQ. ý là “Ngư i trên dãy núi”. Ta-cheng. Dân t c Tác-ta có văn t v i cơ s là ch cái A-r p. S d ng ti ng Tác-ta. sau th chi n th hai l i có m t s ngư i Tác-ta di chuy n ñ n. ñ u th cúng t tiên . Ngư i Ơluân-xuân dùng ti ng Ơ-luân-xuân. L y ví d y dư c dân t c. M t s ñoàn bi u di n ngh thu t dân t c thi u s chuyên nghi p và nghi p dư cũng l n lư t ñư c thành l p. Ph n t trí th c trong ngư i Tác-ta. b nh t t cũng ñư c chia m t ph n. th m chí chi c thuy n làm b ng v cây Bu-lô nh nhàng.

l té nư c c a dân t c Thái. “Truy n dân gian TQ”. báo. ch riêng các sách báo xu t b n b ng ch dân t c thi u s ñã lên t i hơn 3400 lo i. Vây-ua. ñi n nh truy n hình. như năm m i theo l ch Tây T ng.v. M i ngư i cùng ăn th t c u.L h t ăn chay L h t ăn chay là ngày l vui chung c a các dân t c thi u s H i. “Ng n ng TQ” và “Khúc ngh TQ”. Sách. M i nhà còn ph i m c u. Kan-kát. TQ ñã có hơn 100 t p chí văn h c ngh thu t dân t c thi u s các lo i.v. Khi ăn t t cóc-ban. chuy n trò rôm r . t p chí văn h c ngh thu t dân t c thi u s ñư c phát tri n thêm m t bư c. ld of E bo ok . gi t l c ñà ho c m bò. “Ơ-ñơ” ý là l h i. Tácta. M t s chính quy n ñ a phương còn coi m t s ngày l dân t c là ngày ngh pháp ñ nh. U-dơ-b ch.v. Ví d như hơn 20 năm trư c ngành h u quan nêu ra in 10 t p tư li u văn ngh ñ s g m “Ca khúc dân gian TQ”. các lo i bánh ñi m tâm chao d u và hoa qu v.M t s tư li u ngh thu t c a gi i văn h c dân gian dân t c thi u s ñư c xu t b n. Tát-ta. h i hát c a dân t c Choang. t p chí do vùng dân t c t tr xu t b n tăng lên v i m c l n.v còn t ch c các cu c thi cư p c u. Tát-gích. ðông Hương.L h i Cóc-ban 2. Các dân t c Ca-d c. L h i Cóc-ban là ngày l chung c a các dân t c theo ñ o I-xlam như H i. 1. U-dơb ch v. Ca-d c. âm nh c. “Hý khúc chí TQ”. Nh ng ngày ăn chay có lúc là 29 ngày. b i v y thông thư ng g i ngày l h i này là “L sát sinh”. San-ra. trong ti ng A-r p g i là “Ơ-ñơ Cóc-ban”. có ñ a phương còn ra t p chí chuyên môn như thơ. “Ca dao TQ”. Tháng 9 theo l ch I-xlam hàng năm là tháng ăn chay. 4. “Nh c khí dân gian dân t c TQ”. U-dơ-b ch. “Âm nh c khúc ngh TQ”.v. dù ñói ra sao cũng . “Âm nh c hý khúc TQ”. dân t c Vây-ua Tân Cương còn t ch c h i ca múa l n. trong ñó có hơn 20 lo i ñư c xu t b n b ng ch dân t c. M t s l h i truy n th ng quan tr ng TQ có nhi u l h i c a các dân t c thi u s . Kan-kát. qu n áo ch nh t . Tát-ta. có lúc là 30 ngày. Hi n nay. Ca-d c. ch tháng ba c a dân t c B ch. Kan-kát. l h i Na-ña-mu c a dân t c Mông C v. m thu t. l h i Cóc-ban v. Sáng s m ngày l . Mu-xlin ph i t m r a s ch s . Các báo. chu n b các lo i ñi m tâm. San-ra. Vâyua. Tát-gích. các Mu-xlin ñ u ph i ăn trư c khi m t tr i m c. B o An. Như năm m i theo l ch Tây T ng c a dân t c T ng. hi n sinh”. Trư c khi ñ n ngày l . phân chia cho ngư i thân b n bè.v. h u như m i dân t c ñ u có l h i quan tr ng c a mình. ðông Hương. “Các ñi u múa dân gian dân t c TQ”. th i gian vào ñ u tháng 10 theo l ch I-xlam. t c ngày l gi t súc v t cúng t . Trong th i gian tháng ăn chay. ñ n nhà th I-xlam nghe A-hông gi ng giáo nghĩa “kinh cô-ran”. th i gian là ngày 10 tháng 12 theo l ch ñ o I-xlam.73 - Th e Ngư i dân Mu-xlin ăn m ng ngày l Cóc-ban W or L h i Cóc-ban là l h i hàng năm truy n th ng c a ñ o I-xlam. l ng n ñu c c a dân t c Di. v t v. nhà nào cũng quét d n s ch s . ñua ng a. C ban ngày sau khi m t tr i m c. “Cóc-ban” thì bao hàm ý “Sát sinh. ti p ñãi khách quý. B o An v. ñã lưu gi nhi u tư li u văn ngh dân t c thi u s .

Th m chí ngư i l ñi ñư ng c m th y ñói cũng có th tìm ñ n nhà nào ñó không quen bi t. tai qua n n kh i. 3. ti ng chuông h t gi nh n ăn c a nhà th I-xlam n i lên. ð n t i. nhưng không ñư c ñi chơi nhà h hàng. ngư i ñi ñư ng có th không ăn chay. Trư c ñây. không bù ñư c thì ph i n p c a c i coi như chu c ph t.v. T ch c vào mùa . ngư i hút thu c lá cũng ph i t m th i cai thu c. Cam Túc. ki m ch m i d c v ng. Ngư i dân t c Tây T ng m c qu n áo ngày l ñi th p hương cúng ph t t i các chùa chi n g n ñó. ph n cũng có th không ăn chay trong th i gian hành kinh. c t ñ t m i tà ni m. tháng 8 hàng năm. tuy t ñ i không ñư c ăn u ng nơi công c ng. c u nguy n th n linh phù h . có nơi còn t ch c thi ñ u th thao như ñi n kinh. Tr con và ngư i già y u có th không ăn chay. t m r a v. bóng chuy n.74 - of E ) T ng bo nh: Bi u di n cư i ng a trong ho t ñ ng ăn m ng năm m i theo l ch Tây ok ( . ti ng Mông C có nghĩa là “Vui chơi” ho c “Trò chơi”. Ngư i có b nh.v. Ngay t trư c khi ñ n l ăn chay.Năm m i theo l ch Tây T ng Năm m i theo l ch Tây T ng là ngày l dân t c long tr ng nh t. Ho t ñ ng h t ăn chay long tr ng to l n.Ngày h i Na-ña-mu Th e hoàng kim c nư c xanh t t. thư ng kéo dài 15 ngày. th i gian ngày h i Na-ña-mu ph i ti n hành ho t ñ ng cúng t quy mô. bóng r v. nhưng cũng ph i ki m ch ăn u ng. Tân Cương. m i ngư i ñã quét vôi tư ng nhà. khi chu n b k t thúc nh n ăn. ho c r nhau ra ph múa hát. Hi n nay. Thanh niên nam n thư ng ch n d p này ñ t ch c l cư i . kéo co. ñ ch ng t lòng thành v i ñ ng An-la. nhưng sau này ph i ăn bù. W or ld Ngày h i Na-ña-mu là ngày l truy n th ng hàng năm c a ngư i dân t c Mông C t i N i Mông. quét d n nhà c a. tr i thu trong sáng vào tháng 7. 4. m i ngư i có th ăn u ng. ñ u ñư c ch nhà nhi t tình chiêu ñãi. c t tóc. Na-ña-mu. Ngày h i Na-ña-mu có l ch s lâu ñ i. Thanh H i.không ñư c ăn u ng. th i gian b t ñ u t ngày 1 tháng 1 l ch Tây T ng. ñua ng a. Ngoài ra Mu-xlin tránh ñ ng phòng. chúc nhau ñi u t t lành. Nh ng ngày này. n i dung ch y u c a ngày h i Na-ña-mu là thi ñ u các môn truy n th ng dân t c như v t. b n cung v. các L t-ma th p hương th p ñèn.v. vui nh t c a dân t c T ng. tr i v a sáng. thanh niên nam n m c qu n áo ngày l chúc m ng năm m i v i nhau. gia súc béo t t.

ch y u lưu truy n t i khu t tr Tây T ng. ñ o Thiên chúa và ñ o Cơ-ñ c. có 33 trư ng ph t giáo và g n 50 lo i sách báo. châu t tr dân t c Thái dân t c C nh Ph ð c H ng.Chương 2. Hi p h i cơ ñ c giáo TQ v. phân b t i các nơi TQ. t x lý công vi c trong ñ o. T i TQ. Nh ng ngư i theo ph t giáo Hán truy n ch y u là dân t c Hán. Ngư i dân t c T ng.v. dân t c A Xương. Tình hình tôn giáo Trung Qu c TQ là nư c nhi u tôn giáo. d n d n tr thành tôn giáo có nh hư ng l n nh t t i TQ.v t nh Vân Nam TQ. khu t tr N i Mông. ð o giáo. TQ hi n có hơn 100 tri u tín ñ theo các ñ o. ña s ngư i dân t c Thái. ðoàn giám m c thiên chúa giáo TQ. khu v c Tư Mâu v. U ban phong trào yêu nư c “Ba t ” cơ ñ c giáo TQ. Ph t giáo Chùa Linh Th ch Linh Ba – Ngôi chùa Ph t giáo n i ti ng Th e W Ph t giáo Tây T ng là m t chi c a ph t giáo TQ. dân t c Mông C . ph t giáo h Ba-li(còn g i là ph t giáo nam truy n). b t ñ u lưu truy n r ng rãi t sau th k th 4. Theo th ng kê chưa ñ y ñ . H i ñ o giáo TQ. or ld of E Ph t giáo truy n vào TQ kho ng trư c sau th k m t sau công nguyên. tăng l xu t gia c a ba h ng l n này có 200 nghìn ngư i. n loát phát hành các sách kinh ñi n tôn giáo.75 - bo ok t nh Chi t Giang 2. dân s kho ng hơn 7 tri u ngư i. dân t c Bu-răng. t p chí ph t giáo xu t b n. Các tôn giáo ch y u Trung Qu c . ph t giáo h T ng ng . . Các ñoàn th tôn giáo b u c ngư i lãnh ñ o và cơ quan lãnh ñ o theo ñi u l c a mình. phát tri n s nghi p ph c v công ích xã h i. ñ o I-xlam.dân t c Va ñ u theo ph t giáo nam truy n. có kho ng 300 nghìn ngư i làm công vi c gi ng d y tôn giáo. ñoàn th tôn giáo mang tính toàn qu c có H i ph t giáo TQ. dân t c Th ph bi n theo ph t giáo lưu truy n t i Tây T ng. Các tín ñ tôn giáo TQ ch y u theo các ñ o như Ph t giáo. dân t c Uy Cu. xu t b n sách báo tôn giáo. hi n nay có hơn 1 tri u tín ñ . H i yêu nư c thiên chúa giáo TQ. Tôn giáo 1. Hi n nay TQ có hơn 13 nghìn chùa ph t giáo m c a. H i ñ o I-xlam TQ. ñ ng th i m trư ng tôn giáo theo nhu c u.v. dân t c Lô-ba. có hơn 85 nghìn nơi ho t ñ ng tôn giáo. t nh Thanh H i v. dân t c Môn-ba. t c ph t giáo h Hán ng . Ph t giáo nam truy n ch y u phân b t i châu t tr dân t c Thái X p-so ng-b n-na. có hơn 3 nghìn ñoàn th tôn giáo và 74 trư ng tôn giáo. Ph t giáo t i TQ g m ba ng h l n.

trong l ch s có r t nhi u giáo phái. khu t tr H i Ninh H . TQ hi n có hơn 1500 ngôi chùa ð o giáo. Tácta. cũng như t nh Cam Túc. tuy t ñ i ña s theo ñ o I-xlam. b t ñ u t th k 2 công nguyên. Do ð o giáo không có nghi th c và quy ñ nh nh p giáo nghiêm kh c.76 - of E bo ok . ðông Hương. Hi n nay TQ có hơn 30 nghìn nhà th I-xlam. Kan-kát. Thánh ñ a ð o giáo – Núi Thanh thành T or ld Xuyên ð o I-xlam ð o I-xlam b t ñ u truy n vào TQ t th k th 7. Thanh H i. ñ n nay ñã có hơn 1800 năm l ch s . U-dơ-b ch. có hơn 40 nghìn I-ma-mu. Mu-xlin TQ ña s s ng t p trung t i khu t tr Vây-ua Tân Cương. sau này d n d n di n bi n thành hai giáo phái l n Toàn Chân ð o và Chính Nh t ð o. ð o giáo k th a s sùng bái thiên nhiên và sùng bái t tiên c a th i c TQ. Trong hơn 18 tri u dân t c thi u s như H i. B o An. hơn 25 nghìn ñ o sĩ nam. Vân Nam v.v. s ngư i theo ñ o r t khó th ng kê.ð o giáo ð o giáo là tôn giáo sinh trư ng t i ñ a phương TQ. San-ra. Vây-ua. Ca-d c. có nh hư ng nh t ñ nh trong dân t c Hán. thành ph khác cũng có phân b . n trong chùa. các t nh. A-hông Th e W Nhà th H i giáo ð ng tâm Ninh H .

tr s m c a. hơn 12 nghìn nhà th và hơn 25 nghìn nơi h i h p ñơn gi n.ð o Thiên chúa ð o Thiên chúa nhi u l n truy n vào TQ t th k th 7. ñ o Cơ ñ c ñã tri n khai phong trào “Ba t ”. giáo h i Thiên chúa TQ ñã b i dư ng hơn 1500 vi linh m c tr . Th e Nhà th Thiên chúa giáo t i Vương ph B c Kinh W or . ð o thiên chúa TQ m i năm có hơn 50 nghìn ngư i làm l r a t i.77 - ld of E bo ok . có hơn 200 tu n có ý nguy n su t ñ i ph c s chúa. kêu g i gi i ñ o Cơ ñ c quét s ch nh hư ng c a ch nghĩa ñ qu c. Hơn 20 năm g n ñây. g n 5 nghìn nhà th . Năm 1950. t dư ng và t truy n c a ñ o Cơ ñ c TQ. b i dư ng tinh th n yêu nư c. Hi n nay giáo h i Thiên chúa TQ có 100 giáo khu v i g n 5 tri u tín ñ . hơn 18 nghìn ngư i làm công tác truy n ñ o. giáo h i Thiên chúa TQ ñã có 3 nghìn tu n tr sơ nguy n. m 12 trư ng th n h c tri t h c. ð o Cơ ñ c ð o Cơ ñ c truy n vào TQ t th k 19. TQ hi n có kho ng 10 tri u tín ñ Cơ ñ c. trong ñó ñã có hơn 100 linh m c tr ñư c giáo h i c ra nư c ngoài ñào t o nâng cao. Ngoài ra. sau chi n tranh Nha phi n năm 1840 m i t truy n vào TQ. ñ ng th i ào t truy n vào TQ sau chi n tranh Nha phi n. c th y in hơn 3 tri u cu n Kinh Thánh. n l c th c hi n t tr .

C Cung chia làm hai ph n trư c sau. thành t u cao nh t là quy ho ch cung ñi n và ñô thành. có th m ñá ng c tr ng ñ i Hàn. cùng các ki n trúc nh xung quanh. t ng có nh hư ng quan tr ng ñ i v i ki n trúc các nư c Nh t. ki n trúc TQ hi n ñ i cũng h c t p ñ c ñi m ngh thu t phương tây. B n thân ki n trúc cung ñi n th i c cũng chia làm hai ph n. “H u t m” là nơi ngh ngơi c a nhà vua. hàm xúc và kín ñáo. D a trên truy n th ng văn hoá sâu ñ m. ð c trưng ñi n hình ki n trúc cung ñi n TQ là mái cong nhà l n. tr c t. ñ c bi t coi tr ng theo ñu i cái ñ p trung hoà. ki n trúc TQ cùng v i ki n trúc phương tây và ki n trúc I-xlam t o thành ba h th ng ki n trúc l n c a th gi i. Nh ng ki n trúc này ph n l n ñ u vàng ng c l p loáng. bình d . có tranh tô màu ñ p. ñi n B o Hoà. Ngày nay. là ki n trúc quy mô to l n. ban b s c l nh. ñ c bi t chú tr ng cái ñ p c a t h p qu n th . hoàng h u và các cung t n m n . t t c có 24 nhà vua s ng nơi ñây. . ñ c ñi m ngh thu t ch y u c a n n ki n trúc TQ bao g m: Nêu b t tư tư ng hoàng quy n t i cao và quan ni m ñ ng c p nghiêm ng t. chung quanh C Cung là tư ng thành màu ñ cao m y mét.Ph n 7. Thanh. trong khi gi l i phong cách truy n th ng. cung ñi n tr thành nơi x lý công vi c tri u ñình c a nhà vua.v. tho mãn s hư ng th cu c s ng tinh th n và cu c s ng v t ch t c a nhà vua. “Cung” tr thành nơi c a nhà vua và hoàng t c. có tư ng lan can. l p ngói ch t men màu vàng. Tri u Tiên. Ki n trúc Chương 1. Nh ng ki n trúc này ñ u ñư c xây trên n n cao 8 Th e W or ð th hi n s t i cao vô thư ng c a hoàng quy n. t c “Ti n tri u h u t m”: “Ti n tri u” t c là nơi làm vi c c a nhà vua. Ki n trúc TQ là h th ng ki n trúc k t c u g là chính duy nh t trên th gi i. ph n trư c là nơi nhà vua t ch c các bu i l long tr ng. Ki n trúc cung ñi n ok . Vi t Nam và Mông Cô v. C Cung có di n tích 720 nghìn mét vuông. ki n trúc chính có ñi n Thái Hoà. nêu b t s uy nghiêm hoàng quy n. ti p thu ñ m i m t. nguy nga l ng l y. có hơn 9 nghìn ngôi nhà. c m ki n trúc ch y u là b c c sân nhà ñ i x ng qua tr c gi a.78 - of E Ki n trúc cung ñi n còn g i là ki n trúc cung ñình. bo 1. quan ni m giá tr và quan ni m t nhiên c a ngư i TQ. ði n Thái Hoà C Cung B c Kinh là ki n trúc cung ñi n ñi n hình. ki n trúc TQ coi tr ng giao lưu v i nư c ngoài v ñ c ñi m ngh thu t và phương pháp k thu t. có hình ô vuông trên tr n nhà ch m kh c công phu. th hi n sâu s c quan ni m luân lý. Ki n trúc Trung Hoa Ki n trúc TQ mang ñ c ñi m ñ c ñáo là m t ph n quan tr ng c a n n văn minh Trung Hoa huy hoàng. chú tr ng s hài hoà cao ñ v i t nhiên. Trong l ch s . chu vi dài hơn 3400 mét. quan ni m th m m . C cung còn g i là T C m Thành. khí th hùng vĩ ñư c xây d ng nh m c ng c s th ng tr . là cung ñình c a các nhà vua hai ñ i Minh. ñi n Trung Hoà. ki n trúc cung ñi n th i c TQ áp d ng phương th c b c c ñ i x ng qua tr c chính: Ki n trúc xây trên tr c chính cao l n l ng l y. ki n trúc hai bên c nh thì th p nh và ñơn gi n hơn. ld B t ñ u t ñ i nhà T n. không ng ng phát tri n. Ki n trúc cung ñi n TQ v i tiêu bi u là C Cung B c Kinh. tôn tr ng t nhiên. bên ngoài là sông h thành. bi u hi n quan ni m ñ ng c p c t lõi là hoàng quy n.

Ki n trúc chùa mi u Chùa mi u là m t trong nh ng ki n trúc ph t giáo TQ. Chùa chi n hình ch nh t. Hai lo i b c c ngh thu t này khi n chùa ph t TQ v a có b u không khí mi u ñư ng trang tr ng tao nhã. b c c tr c gi a nam b c. B i v y. nhìn xa trông như Quỳnh Cung Tiên Khuy t trong th n tho i. ki n trúc chính có cung Càn Thanh. hơn n a ý c nh sâu xa. B i v y. hi n còn t n t i có C Cung Th m Dương. ld . Do thay ñ i tri u ñ i và chi n lo n. vư n Ng Uy n v.79 - of E bo ok . ñ i x ng v ng vàng và ch nh t nghiêm ng t. Vi c xây d ng chùa B ch Mã ñã thúc ñ y m nh m s phát tri n c a ph t giáo t i TQ cùng khu v c ðông Á. B t ngu n t ki n trúc chùa mi u n ð . chúng t t o thành khu vư n nhà. cho ñ n nay chùa B ch Mã v n là ñ t thánh ñ n hành hương ph t giáo c a nhi u nư c. mái ñình. chùa ph t TQ v n là qu n th ki n trúc hình vuông m t b ng. r ng kho ng 40 nghìn mét vuông. ð i Hùng B o ði n là ki n trúc quan tr ng nh t. ngoài C Cung B c Kinh ra. ðông Nam Á. trong c a núi hai bên ph i trái l n lư t là gác chuông và gác tr ng. trong ñi n có t ñ i kim cương. t B c Ngu b t ñ u th nh hành t i TQ. chùa ph t b c c ki n trúc ki u viên lâm cũng khá ph bi n t i TQ. ki n trúc có vư n hoa. tr t t và n ñ nh.v ñ u mang ñ m hơi th cu c s ng. ngoài ra. nơi ñ c sách. có giá tr l ch s và và giá tr ngh thu t quan tr ng. gi a là ñi n Thiên vương.v. nhà và nhà ăn chay c a sư sãi l n lư t n m hai bên tr c gi a. Ngoài ra. ki n trúc cung ñi n th i c TQ không ñ l i ñư c bao nhiêu. B c c chùa mi u th i c TQ ph n l n là ñư ng gi a m t chính là c a núi. l i r t có tình tuý t nhiên. Tây An còn có m t vai nơi di ch hai ñ i nhà Hán và ðư ng. Chùa B ch Mã L c Dương Th e W or Chùa B ch Mã L c Dương Hà Nam xây d ng vào ñ i nhà Hán là m t chùa ph t ñư c xây d ng s m nh t c a nhà nư c TQ.mét xây b ng ñá ng c tr ng ñ i nhà Hán. 2. to l n nh t trong chùa ph t. ph n sau c a C Cung—“N i ñình” là nơi x lý công vi c c a vua và nơi c a các h u và phi. ngư i th i xưa TQ có quan ni m vũ tr âm dương r t sâu và quan ni m th m m ch trương ñ i x ng. cung Khôn Ninh. phía sau l n lư t là ð i Hùng B o ði n và gác ñ kinh sách. “ð i Hùng” t c là Ph t t Thích Ca Mâu Ni. V b c c ki n trúc. non b v. Nh ng ki n trúc này ñã ghi chép l i s phát tri n văn hoá và suy th nh tôn giáo c a xã h i phong ki n TQ.

trên núi có 58 nơi ki n trúc ph t giáo c ñ i hi n còn t n t i.5 km v phía nam. Chùa treo H ng Sơn Cung Bu-ña-la L t-ma giáo là m t phái c a ph t giáo TQ. dư i nhìn xu ng v c th m. cung Bu-ña-la ñư c xây vào ñ i nhà ðư ng ñã hình . ñư c xây vào th i B c Ngu . ld of E bo ok . tư ng n n.80 - Th e W or ði u ñáng nh c là chùa treo B c Nh c H ng Sơn trong t nh Sơn Tây. Thanh ñ u có tu b . t o hình ñ c ñáo. Chùa treo n m trên sư n núi d c th ng ñ ng phía tây thung lũng Kim Long cách tr tr n huy n H n Nguyên 3. bích ho và nét m c trong chùa ñư c g i là “T tuy t” . Minh. Chùa Nam Thi n là m t ki n trúc chùa mi u k t c u g s m nh t hi n còn t n t i TQ. v ki n trúc chùa Ph t Quang ñã h i t các ki u ki n trúc m i th i kỳ c a TQ. kinh ñư ng cao. ki n trúc. ñ c ñi m ki n trúc chùa mi u l t-ma giáo là ph t ñư ng l n. là ki n trúc g xây trên vách núi duy nh t hi n còn c a TQ. Chùa treo là kỳ quan s m t c a B c Nh c H ng Sơn. các ñ i ðư ng. ðư c tu b s a sang qua nhi u tri u ñ i. Kim.Ki n trúc ph t giáo Ngũ ðài Sơn Núi Ngũ ðài Sơn t nh Sơn Tây TQ là ñ t thánh ph t giáo n i ti ng TQ. Cung Bu-ña-la La-xa Tây T ng là ki n trúc chùa mi u l tma giáo ñi n hình. trên d a vào th núi. trong ñó ki n trúc chùa mi u khá n i ti ng có c chùa Nam Thi n và chùa Ph t Quang xây vào ñ i nhà ðư ng. ki n trúc ph n l n xây d a theo th núi. là ki n trúc hi m th y. ñây là m t chùa chi n treo trên không.

C Thư ng ð o Quan trên núi Thanh Thành T Xuyên.v. Th e Viên lâm TQ ñ i ñ có th chia làm ba lo i c nh trí. ý c nh vô cùng. bo ok . ñã h p thu ñ c ñi m ngh thu t ki n trúc c a Nê-pan và n ð . ki n trúc viên lâm n i ti ng nh t có Thương Lãng ðình. Lưu Viên v. hi n có hơn 10 viên lâm n i ti ng. nh ng ki n trúc này k t h p gi a cái ñ p nhân t o và cái ñ p t nhiên. Trong ñó. hành lang. C ki n trúc cung ñi n xây theo th núi. m t là c nh trí th t c. Viên lâm Tô Châu Viên lâm c ñi n Tô Châu năm 1997 ñư c ñưa vào danh sách di s n th gi i ñã t p trung th hi n ñ c ñi m ngh thu t ki n trúc viên lâm TQ. l y sơn thu hoa ñi u TQ làm ý v . Vào ñ i nhà Chu hơn 3000 năm trư c.81 - of E Ki n trúc viên lâm TQ l ch s lâu ñ i. c u nhò cùng câu ñ i hoành phi v. có ñ a v r c r trong ba h th ng viên lâm l n th gi i. ao nư c c u nh . chú tr ng bi u hi n tình c m và tư tư ng c a ngư i s h u viên lâm. khi n núi ñá nư c ch y nơi nào cũng như có tình c m. Viên lâm Tô Châu ph n l n di n tích nh . chính ñi n th tư ng ñ ng dát vàng Thích Ca Mâu Ni năm 12 tu i. t c chú tr ng th c t . chú tr ng hơn v thiên nhân h p nh t. coi tr ng tư tư ng giá tr luân lý ñ o ñ c và ý nghĩa chính tr ph n ánh trong tư tư ng nho giáo TQ. cây c hoa lá. W or Ki n trúc viên lâm TQ bao g m viên lâm hoàng gia to l n và viên lâm tư gia tinh x o. t nh Hà B c TQ) cùng Ung Hoà Cung B c Kinh cũng ñ u là ki n trúc l t-ma giáo n i ti ng. t o d ng hi u qu ngh thu t t nh th y l n. Chuy t Chính Viên. viên lâm TQ thì l y c nh quan t nhiên và c m giác t t ñ p c a ngư i thư ng th c làm chính.v. huy hoàng hoành tráng. l y ki n trúc làm chính. có tinh th n trách nhi m xã h i cao. s p x p ñình ñài l u các. trang ñi m hòn non b . ng c nh thơ ðư ng t T ng. trong ñó có s trình bày khéo léo c a ñ a hình sơn thu . Sư T Lâm.thành c m ki n trúc to l n. TQ ñã có viên lâm cung ñình s m nh t. di n tích ki n trúc hơn 20 nghìn mét vuông. “Ngo i Bát Mi u” Th a ð c (8 ngôi chùa thành ph Th a ð c. 3. Viên lâm hoàng gia n i ti ng Viên Minh Viên. ba là c nh trí t nhiên chú tr ng t ý. ld . m t s viên lâm văn nhân tiêu bi u cho ba lo i viên lâm nói trên. Cung Bu-ña-la có phong cách ki n trúc ñ i nhà ðư ng ñi n hình. hai là c nh trí th n tiên. Ki n trúc viên lâm Ch khác nhau gi a viên lâm TQ và phương tây là ch : Viên lâm phương tây chú tr ng nguyên t c hình h c s . Ngoài ra. trong có hơn 20 ñi n ñư ng. r t n i ti ng trong l ch s viên lâm th gi i. L ch s viên lâm Tô Châu kéo dài hơn 2 nghìn năm. Viên lâm thành th TQ phong phú ña d ng. cây c i trong không gian có h n. chú tr ng n i dung ñ m b c t nhiên và tu dư ng thân th và tâm trí ph n ánh trong tư tư ng ñ o giáo TQ. khu nhà.

thú v vô cùng.M t góc viên lâm Tô Châu Viên Minh Viên Viên lâm hoàng gia n i ti ng nh t TQ. thư ng l i d ng ñ a hình t nhiên. xây theo th núi. Viên Minh Viên B c Kinh ñã t p trung ngh thu t viên lâm phong cách khác nhau c a các nơi TQ. t ng có nh hư ng nh t ñ nh ñ i v i s phát tri n vư n phong c nh t nhiên Châu Âu. Trư c lăng có xây ñư ng hành lang. ñ ng th i còn n i ti ng Châu Âu. ngư i th i xưa TQ ph bi n coi tr ng vi c mai táng. b t c t ng l p nào cũng ñ u d y công xây d ng lăng m . Viên Minh Viên hoa l b liên quân Anh. ki n trúc trong viên lâm khéo léo tuy t v i. s n sinh c m m ñ . 4. Ki n trúc lăng m là m t trong nh ng c m ki n trúc hùng vĩ nh t. Viên Minh Viên không nh ng là m t hành cung bi t uy n xu t s c nh t TQ ñương th i. b n góc ñ u xây chòi gác. trong lăng có nhi u cây tùng. ñiêu kh c v.82 - Th e W or ld of E bo ok . b i v y. xu t phát t quan ni m ngư i ch t nhưng linh h n b t di t. . hi m th y trên ñ i. Pháp xâm lư c TQ ñ t cháy năm 1860. Ki n trúc lăng m Ki n trúc lăng m là m t ph n quan tr ng c a ki n trúc c ñ i TQ.v. tr thành th t ng h p ph n ánh nhi u lo i hình ngh thu t. B c c lăng viên TQ ph n l n ñ u xây tư ng vây b n m t. cũng có không ít lăng m xây trên ñ ng b ng. hơn n a trong quá trình di n bi n l ch s . Nh ng ki n trúc lăng m này. thư pháp. ñ ng th i cũng có m t s phong cách ki n trúc phương tây. to l n nh t trong ki n trúc c TQ. ki n trúc lăng m TQ ñã ñư c phát tri n l n. nghiêm túc kính tr ng yên tĩnh. Trong ti n trình l ch s lâu dài. ki n trúc lăng m t ng bư c dung hoà v i các môn phái ngh thu t như h i ho . b n m t ñ u m c a. h u th i c to l n. bách.

là c m lăng m 13 v hoàng ñ sau khi nhà Minh l p ñô t i B c Kinh. xây vào hơn 2 nghìn năm trư c. trong lăng còn có 17 ngôi m chôn c t các công th n thân thích nhà vua. Tư ng binh mã T n Tu Hoàng ñư c coi là “Kỳ tích th 8 th gi i” là “Quân ñ i” b o v lăng m này. Th e W or ld . ñ u là ki t tác hoàn m hi n th c. vòm ñá không nơi nào v s p ñ . vòm ñá cung ñi n dư i ñ t ð nh Lăng k t c u v ng ch c. cùng v i chi n mã. Minh Th p Tam Lăng là c m ki n trúc lăng viên t p trung nh t. n i ti ng nh t là “L c Tu n ð ” ñiêu kh c ñ i nhà ðư ng.Lăng T n Thu Hoàng Lăng T n Thu Hoàng n m sư n núi phía b c Ly Sơn. tích nư c r t ít. năm 1987 ñư c ñưa vào danh sách di s n th gi i. trong ñó quy mô hùng vĩ nh t Trư ng Lăng (Minh Thành T Chu ð ) và ð nh Lăng (Minh Th n Tông Chu D c Quân). thành ph Tây An t nh Thi m Tây là lăng m n i ti ng nh t TQ. ñi u này ñã ch ng t ñ y ñ k thu t xây d ng ki n trúc cung ñi n dư i ñ t cao siêu c a ngư i th i c TQ. Chiêu Lăng là lăng m ðư ng Thái Tông Lý Th Dân. còn có lăng m 11 hoàng ñ Tây Hán.83 - of E bo ok . thi t b thoát nư c b n xung quanh r t t t. Tư ng binh mã T n Thu Hoàng b th r ng l n. ñ ng th i cũng ñã b o lưu giá tr l ch s r t cao. công ngh kh c n n và làm tư ng cao siêu. Trong ñó M u Lăng Hán vũ ñ Lưu Tri t là m t lăng quy mô l n nh t trong hoàng lăng Tây Hán. hoàn ch nh nh t hi n t n t i TQ. di n tích lăng viên r t l n. Hoàng Lăng Minh Thanh Lăng m hoàng ñ ñ i nhà Minh và nhà Thanh ñư c b o t n hoàn ch nh nh t. Lăng m hoàng ñ ñ i nhà Minh ch y u t i Xương Bình B c Kinh. b o v t chôn c t cũng nhi u nh t. Vùng g n Tây An Thi m Tây là nơi lăng m ñ vương TQ tương ñ i t p trung. U ban di s n th gi i t ng ñánh giá: Nh ng tư ng g m n i ti ng vây xung quanh lăng m T n Thu Hoàng này hình thái khác nhau. chi m di n tích 40 km vuông. Qua khai qu t phát hi n. chi n xa và vũ khí c a h . ngoài lăng T n Thu Hoàng ra. lăng m 18 hoàng ñ ñ i nhà ðư ng. trên m t ñ t và dư i lòng ñ t Chiêu Lăng ñ u là văn v t quý giá. t c Th p Tam Lăng.

84 - of E bo ok . ñã t o thành th gi i nhà kỳ di u. xu t hi n s m nh t. phân b r t r ng t i các t nh mi n nam TQ. Dòng chính ki n trúc nhà truy n th ng khu v c dân t c Hán TQ là nhà ki u quy c . 5. T H p Vi n B c Kinh ñã th hi n quan ni m tôn pháp và ch ñ gia ñình th i c TQ. có hành lang n i v i nhau. trong ñó chôn c t 5 v hoàng ñ . hơn trăm thi p phi.Thanh ðông Lăng—lăng t m hoàng gia quy mô to l n nh t. nhà ñi n hình là nhà hư ng vào sân có di n tích nh hình ch nh t. hình tròn. Th e Nhà chính và nhà l u or T H p Vi n B c Kinh ld . khu nhà có hình tròn và vuông. các nhà ñ u có c a hư ng vào sân gi a. T H p Vi n B c Kinh chia làm nhà trư c và nhà sau. hoa lá. lo i ki n trúc này có tính phòng th r t m nh. W Ki n trúc nhà c a mi n nam TQ khá ch t ch . cây c ngăn n p. v a khoa h c th c d ng. r t ñ p m t. t o hình ñ p. nhi u nhà t ng. g m khu nhà chính m t t ng gi a và khu nhà 4-5 t ng xung quanh t o thành. ti p ñón khách quý. ðông B c ph n l n là khu nhà r ng rãi như v y. ki n trúc nhà các nơi cũng th hi n bô m t ña d ng hoá. phía b c Qu ng ðông và Qu ng Tây thư ng khu nhà t p ñoàn c l n. là không gian sinh ho t ngoài tr i r t lý tư ng. hình tám c nh và hình b u d c. Ki n trúc lăng m chính trong Thanh ðông Lăng ñ u tinh x o ñ s . tiêu bi u là T H p Vi n B c Kinh áp d ng b c c ñ i x ng qua tr c chính. v a có ñ c ñi m riêng. h th ng ki n trúc hoàn ch nh nh t trong ki n trúc lăng m hi n t n t i c a TQ có di n tích 78 km vuông. s lư ng nhi u nh t. ñây là nơi t ch c l nghi gia ñình. Ki n trúc nhà Trung Qu c Ki n trúc nhà là lo i ki n trúc cơ b n nh t. yên l ng thân thi t. Ki u nhà này bên ngoài vuông v n. tiêu bi u là nhà l u Khách Gia huy n Vĩnh ð nh Phúc Ki n. ch t phác ñơn gi n. nh ng l u ñ t này quy mô l n. Ki n trúc nhà vùng Hoa B c. 14 v hoàng h u. Vĩnh ð nh có hơn 8 nghìn ngôi nhà l u v i các hình vuông. Do môi trư ng t nhiên và tình hình nhân văn các khu v c TQ khác nhau. nhà chính gi a là nơi kính tr ng và sùng bái nh t. phân b r ng nh t. nhưng khu nhà r ng vuông v n. Ngư i Khách Gia khu v c phía nam Phúc Ki n.

Th Lâu mang tính kiên c . Hà Nam. có kho ch a lương th c. Sơn Tây v. không ñ n n nhà. g i là Th Lâu. dư i sàn ñ không. Nhà sàn thư ng xây trên ñư ng d c. dân t c Th Gia. nhà có hai ho c ba t ng. TQ còn có thành c b o t n khá t t. trong hang lát g ch ñá. dư i sàn ñ ñ l t v t ho c nuôi gia súc. ti t ki m ñ t ñai. mùa ñông thì m mùa hè thì mát. Cam Túc. C ng thêm có ñ c tính mùa ñông m áp mùa hè mát m . bên ngoài có vư n vây quanh. làm thành nhà hang. mái b ng. th ph thì ch c n ñóng c a l i là hình thành m t kh i.v. trong ñó nhà sàn tre dân t c Thái Vân Nam có ñ c ñi m nh t.Nhà hang mi n b c và ki n trúc nhà W Ki n trúc nhà vùng dân t c thi u s TQ cũng r t ña d ng. ok . như nhà c a dân t c Vây-ua Tân Cương tây b c TQ ph n l n là nhà mái b ng. th hi n s thi t tha và quy n luy n c a m i ngư i ñ i v i ñ t hoàng th . ch l y c t ch ng. Th Lâu là n i nơi sính s ng c a các ñ i ngư i H . khép kín và ñ c thù tông t c. Vùng trung và thư ng du sông Hoàng Hà mi n b c TQ có khá nhi u nhà hang. thành c Bình Dao Sơn Tây và thành c L Giang Vân Nam ñ u ñư c ñưa vào danh sách di s n th gi i năm 1998. là hình th c ki n trúc hoàn m tuỳ nơi mà v n d ng linh ho t. còn các dân t c thi u s vùng tây nam thư ng xây các nhà sàn b ng g d a vào th núi hư ng ra m t nư c. dân t c Mông C thư ng trong l u b t Mông C có th di ñ ng. n i li n v i nhau thành m t c m ki n trúc thành quách mang tính phòng ng khép kín. ch ñ lương th c không ngư i . trong nh ng thành c này có nhi u ki n tr c nhà th i c . Trong ñó. m t ñ n ba t ng. Ki n trúc nhà vùng tây nam TQ có ñ c ñi m nh t là nhà sàn c a dân t c Mèo. an toàn. n u x y ra chi n lo n. tránh ti ng n. m nh g . kháng ch n và bão. t ng trên cùng r t th p. dù b vây hãm vài tháng v n có ñ lương th c. bên trên ngư i. k t h p h u cơ gi a c nh t nhiên v i c nh sinh ho t. Trong Th Lâu có gi ng nư c. và thư ng n i li n m y hang v i nhau. cát ñá. tư ng ñ t. T i vùng hoàng th Thi m Tây.85 - of E Ki n trúc nhà dân t c Thi u s bo Th Lâu <nhà l u ñ t> t nh Phúc Ki n ñư c xây b ng ñ t sét. Nhà hang tránh l a. bên trong k t c u g . Th e or thành c ld . cư dân ñ a phương ñào hang trên vách ñ t t nhiên. ít t n công l i kinh t . nhà ñi n hình c a ngư i dân t c T ng tư ng ngoài xây b ng ñá. Ngoài ra.

c a hàng. Bình Dao là tiêu b n s ng ñ nghiên c u l ch s phát tri n c a TQ v các m t chính tr . ki n trúc. bao g m ki n trúc ưu tú c a các dân t c thi u s . m ng lư i ñư ng trong thành không quy t c. các ki n trúc như tư ng thành. nư c ñ m ch y qua tư ng ñi quanh các nhà. còn nh hư ng t i ki n trúc Châu Âu. không có tư ng thành nghiêm m t. T i lưu v c sông Hoàng Hà mi n b c. Thành c L Giang chưa b nh hư ng c a ch ñ l nghi ki n trúc thành ph Trung Nguyên. ñã hình thành h th ng khép kín và ñ c l p. sáng t o ra ki n trúc c ñ i v i phương th c k t c u khác nhau và phong cách ngh thu t khác nhau. sau th k 17. ñ n mi u c a thành ph này v n cơ b n còn nguyên v n. Tri u Tiên và Vi t Nam. ngư i TQ ngày xưa căn c ñi u ki n t nhiên. ð m nư c H c Long ðàm là ngu n nư c ch y u c a thành c . Thanh ñ n nay v n b o t n khá hoàn ch nh. b c c và ñ c ñi m phong cách ki n trúc v n chưa b thay ñ i. Nh ng ki n trúc c ñ i này sinh ra và l n lên trong n n văn hoá truy n th ng TQ. nhà . t th k th 2 trư c công nguyên ñ n gi a th k 19.TQ ñ t ñai r ng l n. ñ tránh m ư t và tăng cư ng lưu thông không khí. nhi u dân t c. trong thành c nơi nào cũng th y dòng nư c ch y. ngh thu t.86 - Chương 2. ñ a lý khác nhau. Th e 1. còn mi n nam. hình thành m ng lư i nư c. W or ld . là tiêu bi u ñi n hình c a th tr n c vùng Trung Nguyên dân t c Hán TQ. bo Thành c Bình Dao là m t th tr n ñ i Minh. Ngh thu t ki n trúc c ñ i TQ là m t h th ng ngh thu t ñ c ñáo có l ch s lâu dài nh t. ok . bên h nư c là nh ng hàng li u r xanh tươi. nh hư ng tr c ti p ñ i v i ki n trúc c Nh t. m t s nơi còn d ng nhà sàn. phong cách rõ r t nh t trên th gi i. Cho ñ n nay. ñư ng ph . có giá tr th m m và trình ñ công ngh r t cao. Khái quát ki n trúc c ñ i Ki n trúc c ñ i TQ ch y u là ki n trúc k t c u g dân t c Hán. bao hàm ng ý nhân văn sâu xa. văn hoá. kinh t . ngư i ngày xưa dùng g và hoàng th xây nhà ñ ch ng l i giá l nh và gió tuy t. phân b ñ a v c r ng l n nh t. quân s . v t li u ki n trúc còn bao g m tre và lau s y. Ki n trúc c ñ i of E Thành c L Giang xây d ng vào Nam T ng là th tr n duy nh t dung h p ki n trúc truy n th ng dân t c Na-xi v i ñ c ñi m ki n trúc bên ngoài.

Ba th i kỳ này ñ u ñã xây nhi u ki n trúc tiêu bi u. chú tr ng trang trí. Thành th ñ i nhà T ng ñã hình thành b c c m c a hàng m t ph . Các tháp ñ i nhà ðư ng hi n còn TQ bao g m tháp ð i Nh n.v. ð i Minh Cung. Thanh. Quy ho ch t ng th c m ki n trúc TQ d n d n chín mu i vào ñ i nhà ðư ng. ki n trúc TQ ñã tăng cư ng t ng th không gian ñi vào chi u sâu. c t. quy ho ch c a nó r t nghiêm ch nh. chi n tranh phá hu . th i kỳ Tuỳ ðư ng và th i kỳ Minh thanh. Ki n trúc ñ i nhà ðư ng ð i nhà ðư ng (năm 618-907 sau công nguyên) là th i kỳ cao trào phát tri n kinh t văn hoá xã h i phong ki n. Song. xà nhà v. ñ làm n i b t ki n trúc ch th . quân s tương ñ i sa sút trong th i c TQ. m t s ki n trúc c ñ i l ch s lâu dài ñã bi n m t trên ñ t nư c r ng l n TQ. ñã th hi n ñư c nh ng ñ c ñi m k trên. các cơ quan nhà nư c quy mô to l n. lăng m . m ph theo ngh . cung ñi n ñ vương trong thành Tràng An r t hùng vĩ. tháp ph t ph n l n ñư c xây b ng g ch ñá. giao thông v n t i. Ki n trúc g ñ i nhà ðư ng ñã th c hi n s th ng nh t gi a gia công ngh thu t và t o hình k t c u. Tràng An là ñô thành to l n nh t trên th gi i ñương th i. ñ ng th i ra . nhưng kinh t . ki n trúc phòng ch a cháy. ð i ñi n chùa Ph t Quang Ngũ ðài Sơn t nh Sơn Tây là ki n trúc ñ i nhà ðư ng ñi n hình.v thành th ñ u ñã có s phát tri n m i. Ngoài ra. ki n trúc g ch.87 - or Tháp ð i Nh n Tây Nam ld of E bo ok .v ñ u ñã th hi n s k t h p hoàn m gi a s c m nh và cái ñ p. do niên ñ i lâu dài. khoa hoc k thu t cũng có ti n b r t l n. các c u ki n ki n trúc bao g m mái cong. tháp Ti u Nh n Tây An và tháp Thiên T m ð i Lý ñ u là tháp g ch ñá. l n lư t là th i kỳ T n Hán. Kinh ñô ñ i nhà ðư ng Tràng An (nay là Tây An ) và ñông ñô L c Dương ñ u ñã xây d ng cung ñi n. bao g m cung ñi n. c a hàng. ñô thành cùng công s phòng ng . ñ c ñi m ki n trúc th i kỳ này là tinh vi khéo léo và ñ p.S phát tri n c a ki n trúc c ñ i TQ ñã tr i qua ba cao trào. ñ c ñi m phong cách ki n trúc ñ i nhà ðư ng là khí phách hùng vĩ. cách ch n v t li u v. nghiêm ch nh sáng s a. ñá ñ i nhà ðư ng cũng ñư c phát tri n thêm m t bư c. ðô thành B c T ng Bi n Lương (nay là Khai Phong Hà Nam) hoàn toàn xu t hi n b m t m t thành ph thương m i. ph m vi di ch c a nó r ng g p hơn 3 l n so v i di n tích T C m Thành C Cung ñ i Minh. hơn n a hình th c ki n trúc. c u c ng v. b c c ki n trúc cũng h p lý quy ph m hơn. hi n nay nh ng ki n trúc c ñ i TQ còn gi l i ph n l n ñ u là sau ñ i nhà ðư ng (th k th 7 sau công nguyên). Trong th i kỳ này. màu s c g n gàng lưu loát. công trình thu l i v. th công nghi p và thương m i ñ u có phát tri n.v ñã nh hư ng ñ n ñ i con cháu. Th e W Ki n trúc ñ i nhà T ng ð i nhà T ng (Năm 960-1279 sau công nguyên) là tri u ñ i chính tr . vư n hoa.

Ao cá th i nhà T ng ð i nhà T ng. cây c .88 - of E Trình ñ ki n trúc g ch ñá ñ i nhà T ng không ng ng nâng cao. quy mô c a hoàng thành hai ñ i nhà Minh. ld .v cùng bi u hi n c nh trí ngh thu t nào ñó. viên lâm chú tr ng ý c nh b t ñ u xu t hi n trong th i kỳ này. Th e Th ñô ñ i nhà Nguyên ð i ðô (nay phía b c B c Kinh) quy mô to l n hơn n a. l y non nư c gia d ng. hoa lá v. Ki n trúc ñ i nhà Nguyên TQ th i ñ i nhà Nguyên (năm 1206-1368 ) là m t ñ qu c quân s v i lãnh th r ng l n do ngư i th ng tr Mông C thi t l p. ph n l n ki n trúc ñơn gian sơ sài. kinh t xã h i TQ ñã phát tri n ñ n trình ñ nh t ñ nh. Tháp chùa Linh n Hàng Châu Chi t Giang. nhưng TQ th i kỳ này kinh t . ki n trúc g ch ñá lúc này ch y u là tháp ph t và c u c ng. bo ok . Viên lâm ngh thu t ñ i nhà T ng tiêu bi u có Thương Lãng ðình c a Tô thu n Khâm và ð c L c Viên c a Tư Mã Quang. ñánh d u ki n trúc TQ ñã ñ t ñ n trình ñ m i v m t k thu t công trình và qu n lý thi công. văn hoá phát tri n ch m ch p. Tháp Tr ng chùa Miêu ng B c Kinh t c là m t tháp L t-ma do th ngư i Nêpan thi t k xây d ng. Chính ñi n cùng Ngư Chiêu Phi Lương trong ñ n th T n. Do nh ng ngư i th ng tr ñ i nhà Nguyên sùng tín tôn giáo. nh t là ph t giáo lưu truy n t i Tây T ng. ñ m nư c. Núi V n Tu Thái D ch Trì ñ i nhà Nguyên (nay là Quỳnh ð o B c H i B c Kinh) lưu truy n ñ n nayv n là khung c nh n i ti ng ñ i nhà Nguyên. ki n trúc tôn giáo th i kỳ này r t phát tri n. Viên lâm c ñi n TQ t p trung gi a cái ñ p t nhiên và cái ñ p nhân t o. quy ch xây d ng ñư c n i ti p. thành ph Thái Nguyên t nh Sơn Tây là ki n trúc ñi n hình ñ i nhà T ng. ki n trúc phát tri n cũng cơ b n vào tình tr ng sa sút. W or ð i nhà T ng ñã ban hành sách k thu t ki n trúc hoàn thi n mang tên “Doanh t o Pháp Th c”. nhà Thanh t i B c Kinh ñã ñư c sáng l p vào th i kỳ này.s c phát tri n trang trí ki n trúc và màu s c. Pháp Ph n Khai Phong Hà Nam cùng c u Vĩnh Thông huy n Tri u Hà B c ñ u là m u m c ki n trúc g ch ñá ñ i nhà T ng.

sau khi xây l i chia làm ba ph n ngo i thành. Trư ng thành ño n Bát ð t Lĩnh. nhưng v quy mô thi t k ki n trúc thì có ñ c ñi m chính là quy mô to l n. phía tây ñ n Gia D Quan Cam Túc.Tháp Tr ng chùa Miêu ng B c Kinh Th e ð i nhà Minh ti p t c ra s c xây d ng Trư ng Thành—ki n trúc phòng ng to l n.v là ki t tác mang phong cách riêng trong ngh thu t ki n trúc TQ. Các c a i n i ti ng như Sơn H i Quan. bo ok .89 - of E Ki n trúc ñ i nhà Minh B t ñ u t ñ i nhà Minh (năm 1368-năm1644).v B c Kinh còn có giá tr ngh thu t khá cao W or Quy ho ch thành th và ki n trúc cung ñi n th i kỳ này ñ u ñư c ngư i ñ i sau ti p t c s d ng: Th ñô B c Kinh và Nam Kinh. Trư ng Thành ño n Tư Mã ðài v. thành c có quy mô l n nh t hi n còn t n t i TQ ñ u ñư c quy ho ch và kinh doanh vào ñ i nhà Minh. TQ ñã bư c vào th i kỳ cu i xã h i phong ki n. n i thành và hoàng thành. nhi u ño n tư ng thành quan tr ng và thành lu Trư ng Thành ñ u xây b ng g ch. Th ñô B c Kinh trong th i kỳ này ñã ñư c xây l i trên cơ s v n có. trình ñ ki n trúc ñ t t i m c cao nh t. dài 5660 km. c nh tư ng hùng vĩ. Gia D Quan v. cung ñi n ñ vương ñ i nhà Thanh cũng ñã ñư c xây d ng thông qua vi c không ng ng m r ng và hoàn thi n trên cơ s cung ñi n ñ i nhà Minh. hình dáng ki n trúc th i kỳ này ph n l n k th a ñ i nhà T ng không có bi n ñ i rõ r t nào. Trư ng Thành ñ i nhà Minh phía ñông b t ñ u t sông Áp L c Giang. V n lý trư ng thành ld .

ñ vương ñ i nhà Thanh ñã xây d ng viên lâm hoàng gia quy mô l n. tranh màu. Nh ng chùa ph t này t o hình ña d ng.v. TQ. nh hư ng kéo dài ñ n t n c n ñ i. cái b th nh t là c ng Chính Dương Môn trong n i thành. ki n trúc th i kỳ này ñ i ñ k t c Thành B c Kinh. . bo Th e W or Cu i ñ i nhà Thanh. Th i kỳ này. ki n trúc càng tôn th s khéo léo hoa l . ki n trúc nhà khá nhi u. th ñô ñ i nhà Thanh ñã cơ b n gi nguyên hình d ng th i nhà Minh. ki n trúc TQ còn du nh p và s d ng kính. b trí c m ki n trúc TQ ñã chín mu i hơn. tô ñi m ki n trúc ki u cung ñình ngày càng có xu th ñ nh hình hoá. thu t phong thu ñã ñ t t i m c c c th nh ñ i nhà Minh.Th i kỳ này. trong ñó bao g m Viên Minh Viên và Di Hoà Viên hoa l . hi n tư ng văn hoá th i c ñ i ñ c bi t trong l ch s ki n trúc TQ này. phá b cách x lý trình t hoá ñơn nh t truy n th ng ki n trúc chùa mi u trư c kia. Do ti p t c s d ng cung ñi n ñ vương ñ i nhà Minh. ði u ñáng nh c ñ n là. Ki n trúc ñ i nhà Thanh ð i nhà Thanh (năm 1616-năm 1911) là tri u ñ i phong ki n cu i cùng truy n th ng ñ i nhà minh. g c ng v. hùng vĩ.90 - of E ok t do. Ngoài ra. linh ho t ña d ng cũng . ñã sáng t o hình th c ki n trúc phong phú ña d ng. ngoài ra. ð i nhà Minh. g ch ñã ñươc dùng ph bi n trong xây d ng ki n trúc nhà . tiêu bi u là m t s chùa mi u ph t giáo t i Tây T ng như Th a ð c và Ung Hoa Cung B c Kinh. bày bi n trong trang trí cũng ñ l i nhi u tác ph m v i v t li u khác nhau như g ch ñá. Ung hòa cung B c Kinh ld Ki n trúc ph t giáo t i Tây T ng có phong cách ñ c ñáo khá phát tri n t i th i kỳ này. Minh Hi u Lăng Nam Kinh và Th p Tam Lăng B c Kinh là ví d th c t xu t s c c a vi c khéo l i d ng ñ a hình và môi trư ng t o nên b u không khí trang nghiêm và kính tr ng lăng m . ch t men. trang trí. gia c ñ i nhà Minh cũng n i ti ng th gi i. trong thành có t t c 20 c ng thành cao l n. TQ còn xu t hi n m t s ki n tr c m i k t h p phong cách TQ và phương tây.

phòng ng ñ c bi t mang phong cách 9 nư c có m t không hai . ñư c g i là “Lăng s 1 trong l ch s ki n trúc c n ñ i TQ”. Ki n trúc hi n ñ i Trung Qu c 1. Tư ng bên ngoài khách s n ñư c lát b ng ñá granit. ñư c n i thành m t ch nh th b i nh ng th m cây xanh r ng l n và b c thang ngút tr i.c toà ki n trúc hoa l . ð i l ñư ng nhân dân N m phía tây qu ng trư ng Thiên An Môn. c ng chào ñá. có ñ nh hình tháp nh n ki u kim t tháp lát ngói ñ ng màu xanh. ñ ng th i cũng là m t trong nh ng ki n trúc tiêu bi u quan tr ng c a TQ. ñình bia. mái hiên l p ngói ch t men xen k hai màu vàng xanh. ñ i l ñư ng không nh ng ñã gi l i quan ni m thi t k truy n th ng TQ. M t b ng c khu m có hình d ng như m t chi c chuông l n. ñư ng m . t o thành m t b c tranh trang nghiêm l ng l y trên qu ng trư ng Thiên An Môn. Phong cách ki n trúc lăng Trung Sơn k t h p gi a TQ v i phương tây. nhà cách m ng dân ch ti n b i vĩ ñ i c a TQ. Th e W 3. trang nghiêm hùng vĩ. b th l ng l y. g m 12 t ng. là nơi các ho t ñ ng chính tr . ñèn c ñ ng thi c.. or Lăng Trung Sơn ld . c ng quay. c kính. m th t. c t hành lang cao l n v m v . lăng Trung Sơn xây theo tr c gi a t nam ñ n b c cao d n lên. ñ nh chuông là qu ng trư ng hình Bán Nguy t dư i chân núi. toà nhà cao 77 mét. nguyên tên là khách s n Hoa M u. là ki n trúc ki u Gothic theo trư ng phái Si-ca-gô. 2. núi Chung Sơn hùng vĩ v i các ki n trúc trong lăng. V phong cách ki n trúc. ñ i l ñư ng nguy nga l ng l y. b trí r ng rãi ñ p m t. di n tích ki n trúc hơn 170 nghìn mét vuông. ð i l ñư ng c th y có hơn 100 s nh l n và phòng h p. m i s nh và phòng h i ngh ñ u có ñ c ñi m riêng. c a lăng. Khách s n Hoà Bình Thư ng H i Khách s n Hoà Bình Thư ng H i xây d ng vào năm 1929. n m núi Chung Sơn ngo i ô phía ñông Nam Kinh. ñư c g i là “Toà nhà s 1 Vi n ðông”.. c c m ki n trúc lăng m d a vào th núi lên cao t ng t ng m t. Lăng Trung Sơn Nam Kinh Lăng Trung Sơn Nam Kinh là lăng m c a ông Tôn Trung Sơn. ð i l ñư ng nhân dân xây vào năm 1959.91 - of E bo ok . r t có ñ c ñi m. còn h p thu tinh hoa ki n trúc nư c ngoài. m t ñ t và c t ñư c lát ñá c m th ch I-ta-li-a. ngo i giao c a nhà lãnh ñ o qu c gia và qu n chúng nhân dân TQ. t ñư ng. l n lư t là qu ng trư ng. ti n s nh và hành lang khá r ng. cùng ki n trúc l p lang rõ ràng b n xung quanh.Chương 3.

th t không gian cùng sân vư n. Ki n trúc ñã h p thu ñ c ñi m ki n trúc viên lâm TQ. thư vi n cũ và m i cùng tr thành ki n trúc l n nh t trong khu trung tâm nhà trư ng. cũng là công trình ki n trúc hàng ñ u th gi i do ngư i TQ làm ch th u. ăn u ng và mua s m. c toà ki n trúc v a phù h p phong cách ki n trúc viên lâm truy n th ng TQ. là tác ph m kinh ñi n c a ngh thu t ki n trúc hi n ñ i. hình thái ñ c ñáo. B n thân ki n trúc ñư c quét vôi tr ng trên di n tích l n. . màu s c bên ngoài r t b t m t. v a cùng t n t i hài hoà. thư vi n m i Trư ng ñ i h c Thanh Hoa ñã thành công v m t này. Làm th nào cùng t n t i hài hoà v i ki n trúc v n có. là v n ñ m i ki n trúc m i ph i ñ i m t.92 - of E 5. Khách s n Hương Sơn B c Kinh N m trong công viên Hương Sơn ngo i ô B c Kinh. di n tích ki n trúc 290 nghìn mét vuông. 7. B c c ki n trúc ki u sân nhà c a khách s n v a có ñ c ñi m thanh thoát c a viên lâm Giang Nam. Toà nhà Kim M u Thư ng H i Kim M u là toà nhà cao nh t 8-1999. Toà l u gi ng d y và nghiên c u xu t b n ngo i ng ðây là m t toà nhà ki n trúc t ng h p v a văn phòng làm vi c v i thương v và ti p ñón. v a th hi n ñư c tính th i ñ i c a b n thân. là m t trong 10 công trình ki n trúc l n trong th p niên 90 th k trư c c a thành ph B c Kinh. g m 88 t ng. Thư vi n m i Trư ng ñ i h c Thanh Hoa bo Ph ðông Thư ng H i. hình thành m t khuôn viên ngoài tr i t nhiên. k t h p ngôn ng ki n trúc phương ñông và phương tây. v i m t ñư ng hành lang dư i nh ng bóng cây xanh ñã n i hai ph n ki n trúc ñư c xây b ng g ch ñ l i thành m t kh i. thương v . ô c a s r t có quy lu t. Ki n trúc này hình thành ba m t c a m t tam giác. xây d ng vào năm 1982. dùng m t b c tư ng kính ngăn cách b n nư c phun thành ph n trong và ph n ngoài. ñ t n n t ng cho hơn mư i công trình ki n trúc TQ ñ ng ñ u th gi i và ñ ng ñ u trong nư c.4. Th e Trung Qu c n m bên b Hoàng Ph W or ld Toà nhà cao hơn 420 mét. Xây xong năm 1991. b t m t. l i có không gian r ng l n c a viên lâm mi n b c. do S ki n trúc sư IEOH MING PEI n i ti ng M thi t k . Khách s n Hương Sơn năm 1984 ñư c trao t ng gi i thư ng vinh d c a H i nghiên c u ki n trúc M . Ki n trúc này ñươc bình ch n là m t trong 10 ki n trúc l n B c Kinh th p niên 90 th k trư c. Công trình ñư c th hi n m t cách t m và sang tr ng. cũng ñáp ng ñư c ch c năng du l ch hi n ñ i. là m t toà nhà ña ch c năng g m tham quan du l ch. 6. khánh thành tháng ok . m t ñ ng là ki u thành lu . có không gian. khách s n. Thi t k và xây d ng c a toà nhà Kim M u ñã th hi n s k t h p hài hoà gi a phong cách ki n trúc TQ v i khoa h c-công ngh hi n ñ i. h i ngh tri n lãm. văn phòng. có chút nh nhàng khéo léo trong x lý ñư ng tr c ñ i x ng. thư vi n m i li n thành m t kh i v i thư vi n cũ xây hai l n m i xong vào năm 1919 và 1931.

93 - .Th e W or ld of E bo ok .

mong t t c tr em ñ u ñư c ñi h c. bo ok . trư ng ñ i h c mang tính ch t nghiên c u. sinh v t.94 - of E M y năm g n ñây. ban h c khoa h c xã h i. cũng là m t trong nh ng trư ng ñ i h c lâu ñ i nh t l ch s TQ. giáo d c ti u h c. Nh ng năm g n ñây. Trư ng ñư c thành l p vào năm 1898. ban h c ngành khoa h c t nhiên. còn l i ch y u là trư ng cao ñ ng ngư i thành niên. hi n nay. 18 b nh vi n ph thu c và gi ng d y. TQ có kho ng hơn 3 nghìn trư ng ñ i h c và cao ñ ng. ( ñây tôi ch gi i thi u v n n giáo d c ñ i h c Trung Qu c) 2. nghiên c u sinh th c sĩ. Nhà nư c thi hành giáo d c nghĩa v 9 năm t ti u h c ñ n sơ trung (tương ñương trung h c cơ s ). nhưng t ñ ng c p. thông qua c g ng. chính quy h c 4 năm. Nhà nư c TQ r t coi tr ng phát tri n giáo d c nghĩa v . Giáo d c c a TQ ch y u là giáo d c công l p c a nhà nư c. t l theo h c ñ i h c TQ cũng t 10% tăng ñ n 17%. M y năm t i. 3. Khái quát n n giáo d c ñ i h c Hi n nay. ban h c thông tin và công trình. trong có có hơn 1300 trư ng ñ i h c bình thư ng. 42 h c vi n. 216 s (trung tâm) nghiên c u. nhà nư c TQ ñ t tr ng ñi m giáo d c vào vi c phát tri n giáo d c nghĩa v vùng nông thôn và giáo d c ñ i h c. TQ ñã m r ng quy mô tuy n sinh các trư ng ñ i h c công l p. quy mô và trình ñ giáo d c còn chưa th sánh v i trư ng công l p. t ng h p ñ u t p trung t i trư ng ñ i h c bình thư ng. không c n n p h c phí. thư ng chuyên khoa ph i h c 3 năm. có nhi u ngư i ti p thu giáo d c. N n giáo d c Trung Qu c TQ là m t nư c ñông dân trên th gi i. t l ph c p giáo d c nghĩa v c a TQ ñã t chưa ñ n 80% mư i m y năm trư c phát tri n ñ n hơn 90%. s sinh viên t i trư ng các trư ng ñ i h c TQ ñã tăng g p m y l n so v i năm 1998. giáo d c ñ i h c. trình ñ ñ n danh ti ng ñ u có kho ng cách nh t ñ nh so v i các trư ng ñ i h c công l p. Trư ng ñ i h c B c Kinh n i ti ng TQ v i các khoa Trung văn. l ch s . trư ng ñ i h c TQ dùng ch ñ ghi ñi m h c. chính quy. m i năm ch c n n p m y trăm nhân dân t ti n sách v và ti n t p phí. Nh ng năm g n ñây. Giáo d c c a TQ chia làm m y giai ño n g m giáo d c m u giáo. nghiên c u sinh th c sĩ. có trư ng quy mô cũng r t l n. . giáo d c dân l p cũng có s phát tri n. Th e W Trư ng ñ i h c TQ ch y u là trư ng ñ i h c công l p. ñ t 20 tri u ngư i. trư ng ñ i h c tư phát tri n r t nhanh. or ld Hi n nay. ban h c y. Các trư ng ñ i h c n i ti ng Trư ng ð i h c B c Kinh Trung Qu c Trư ng ñ i h c B c Kinh là m t trư ng ñ i h c qu c l p mang tính t ng h p n i ti ng toàn qu c b i trình ñ gi ng d y ngành khoa h c xã h i và khoa h c t nhiên cùng trình ñ nghiên c u cao. TQ ñang phát tri n giáo d c quy mô l n nh t trên th gi i. nhưng nói chung. hi n nay trư ng ñ i h c B c Kinh có năm ban h c g m ban h c nhân văn. H c sinh vào giai ño n giáo d c nghĩa v .Ph n 8. Giáo d c 1. giáo d c trung h c. ñ ng th i mau chóng sáng l p Trư ng ñ i h c hàng ñ u th gi i. v t lý. hơn 1200 trư ng ñ i h c tư. Giáo d c ñ i h c c a TQ chia làm m y b c g m chuyên khoa. khoa. Qua phát tri n trăm năm. Tây Văn (ngôn ng các nư c phương tây). hi n nay có hơn 200 tri u ngư i theo h c t i các lo i trư ng các c p ch ñ h c c ngày. ti n sĩ 2 ñ n 3 năm. nghiên c u sinh ti n sĩ.

ô tô. máy tính.95 - of E bo Trư ng ð i h c Thanh Hoa ok Trư ng ñ i h c B c Kinh hi n có hơn 15 nghìn sinh viên h chính quy. h c vi n lu t. h c vi n ki n trúc. xin m i b n truy c p trang web: http://www. trư ng còn thu hút nhi u lưu h c sinh nư c ngoài. h c vi n m thu t.Trư ng ñ i h c Thanh Hoa B c Kinh.cn/ . v t lý cao năng c a trư ng có danh ti ng r t cao t i TQ. trư ng ñ i h c Thanh Hoa có 11 h c vi n: h c vi n ngành khoa h c t nhiên. h c vi n qu n lý kinh t . c t gi hơn 6 tri u 290 nghìn cu n sách. h c vi n k thu t ng d ng c th y 44 khoa. h c vi n qu n lý công c ng. trong ñó có hơn 12 nghìn sinh viên h chính quy. h c vi n thu l i th m c. báo chí. Th e Trư ng ñ i h c Thanh Hoa hi n có kho ng 7100 gi ng viên và viên ch c. ti n sĩ. h c vi n công trình cơ khí. g n 10 nghìn nghiên c u sinh th c sĩ. Các môn ki n trúc. có l ch s g n trăm năm. Hi n nay. 20 năm l i ñây. là m t trong nh ng cơ s b i dư ng nhân tài b c cao quan tr ng nh t TQ hi n nay. th ñô TQ là m t trư ng ñ i h c qu c l p mang tính nghiên c u và t ng h p n i ti ng nh t TQ v i ngành khoa hoc t nhiên và k thu t.edu. trư ng ñ i h c Thanh Hoa phát tri n theo hư ng ñ i h c t ng h p. N u b n mu n tìm hi u thêm tình hình c a trư ng ñ i h c B c Kinh. ñ ng th i ñang trù b xây d ng h c vi n y. h c vi n khoa h c xã h i nhân văn.pku. Thư vi n trư ng ñ i h c B c Kinh là thư vi n trư ng ñ i h c l n nh t Châu Á. ñã l n lư t tăng thêm nhi u môn khoa h c xã h i như qu n lý. h c vi n khoa h c k thu t thông tin. Trung văn. W or ld . 12 nghìn nghiên c u sinh th c sĩ. ti n sĩ. hơn 20 nghìn sinh viên t i trư ng theo h c c ngày. R t nhi u lưu h c sinh nư c ngoài ñã ch n trư ng ñ i h c Thanh Hoa lưu h c. chuyên khoa.

h c vi n ph n m m v. xin b n truy c p trang web: http://www. xin m i b n truy c p trang web: http://www. t nhiên. Trư ng ñ i h c sư ph m B c Kinh hi n có g n 2500 gi ng viên và viên ch c. Trư ng ñ i h c sư ph m B c Kinh hi n có 15 h c vi n như h c vi n giáo d c. Các môn giáo d c h c. hơn 20 nghìn sinh viên t i trư ng. lý n i ti ng TQ. là trư ng ñ i h c sư ph m ñ u tiên trong l ch s TQ.v. hơn 1 nghìn lưu h c sinh. xã h i. trong ñó có hơn 7 nghìn sinh viên h chính quy. hi n có 15 h c vi n ch ñ h c t p c ngày như h c vi n ngo i văn. h c vi n tâm lý v. cũng có danh ti ng r t cao trên th gi i.tsinghua.edu. là cơ s quan tr ng b i dư ng các lo i giáo viên. h c vi n ñào t o giáo viên. qu n lý cùng khoa h c y h c. trư ng này có nhi u môn h c g m nhân văn. 1650 lưu h c sinh nư c ngoài. có quan h h p tác giao lưu v i hơn 200 trư ng ñ i h c và cơ quan nghiên c u c a g n 30 nư c và khu v c. trư ng ñ i h c Ph c ðán ñã tr thành m t trong nh ng trung tâm h c thu t có nh hư ng trên qu c t . Hi n nay. h c vi n văn hoá Hán ng .96 - ld of E bo ok .v. N u b n mu n tìm hi u thêm tình hình trư ng ñ i h c Thanh Hoa. Trư ng ñ i h c Ph c ðán hi n có hơn 25 nghìn sinh viên t i trương.cn/ Trư ng ð i h c sư ph m B c Kinh Trư ng ñ i h c sư ph m B c Kinh sáng l p vào năm 1902. Hi n nay. h c vi n y Thư ng H i.cn Trư ng ð i h c Ph c ðán Trư ng ñ i h c Ph c ðán n m thành ph Thư ng H i –thành ph công thương nghi p l n nh t TQ.edu.fudan. có 72 khoa. cũng là trư ng ñ i h c sư ph m n i ti ng nh t TQ. h c vi n báo chí. là m t trong nh ng trư ng ñ i h c t ng h p có s trư ng v văn. 65 cơ quan nghiên c u. N u b n mu n tìm hi u thêm tình hình c a trư ng.Trư ng ñ i h c Thanh Hoa n i ti ng toàn qu c v i trình ñ h c thu t cao. tâm lý h c. 91 trung tâm nghiên c u. giáo d c trư c ñ tu i ñi h c có danh ti ng r t cao t i TQ. k thu t. Th e W or . h c vi n khoa h c sinh m nh. ch t lư ng gi ng d y t t. 48 chuyên nghi p h chính quy. cũng là m t trong nh ng trư ng ñ i h c lâu ñ i nh t l ch s TQ.

edu. N u b n mu n tìm hi u thêm tình hình c a trư ng.97 - of E Trư ng ð i h c Nam Kinh bo Nh ng năm g n ñây. tri n khai ñào t o gi ng viên và cán b t i ch c quy mô l n. Trư ng ñ i h c sư ph m B c Kinh còn s d ng ñ y ñ ưu th ngu n qu n lý giáo d c c a mình. h c vi n y v. Glashow.cn/ ok .bnu. Blogin. xin m i b n truy c p trang web: http://www.Th e Trư ng ñ i h c Nam Kinh là m t trong nh ng trư ng ñ i h c ho t ñ ng giao lưu h c thu t qu c t sôi n i nh t TQ.nju.v. ld . trong khi phát tri n các môn h c sư ph m. h c vi n ngành khoa h c t nhiên. Dương Ch n Ninh. là m t trư ng ñ i h c ch y u là ngành khoa h c t nhiên và k thu t. cũng là trư ng tân ti n trong các trư ng ñ i h c n i ti ng TQ.edu. or Trư ng ñ i h c Nam Kinh n m thành ph Nam Kinh t nh Giang Tô ñông nam TQ. Mundell ñư c trao t ng danh hi u giáo sư danh d ho c ti n sĩ danh d c a trư ng ñ i h c Nam Kinh. N u b n mu n tìm hi u thêm tình hình v trư ng ñ i h c Nam Kinh. hơn 31 nghìn sinh viên t i trư ng. trư ng ñ i h c sư ph m B c Kinh cũng ñã phát tri n m t s giáo d c ngoài lo i sư ph m. xin b n truy c p trang web: http://www. ðinh Tri u Trung. th c sĩ. trong ñó có hơn 8500 nghiên c u sinh ti n sĩ. có g n 2 nghìn gi ng viên. trư ng ñ i h c Nam Kinh có 16 h c vi n như h c vi n văn. h c vi n ñ a.cn/ W Hi n nay. nhi u v ñư c t ng gi i thư ng Nô-ben như Lý Chính ð o. 43 khoa.

Trư ng do ông Tôn Trung Sơn–lãnh t cách m ng dân ch TQ sáng l p vào năm 1924. trư ng hi n có hơn 5 nghìn gi ng viên. thi t b hoàn thi n. Thư vi n c a trư ng là m t trong nh ng thư vi n c t gi nhi u sách nh t ñông nam TQ. trong có có hơn 17 nghìn sinh viên h chính quy. trư ng ñ i h c Vũ Hán ñã m i hơn 300 h c gi và nhà ho t ñ ng chính tr n i ti ng nư c ngoài làm giáo sư kiêm ch c. h c vi n y Trung Sơn. xin truy c p trang web: http://www. Toàn trư ng có hơn 41 nghìn sinh viên t i trư ng các lo i. qu n lý h c. h c vi n Lĩnh Nam. g n 1970 nghiên c u sinh ti n sĩ. lu t h c. Vư n trư ng m i c a h c vi n Lĩnh Nam có phong c nh tươi ñ p.98 - of E bo ok . 79 chuyên nghi p h chính quy. hơn 45 nghìn sinh viên t i trư ng. trong ñó có hơn 12 nghìn nghiên c u sinh. văn h c. lý h c. công h c. thi t l p quan h giao lưu h p tác v i hơn 200 trư ng ñ i h c và cơ quan nghiên c u c a hơn 60 nư c và khu v c. Trư ng có m t s phòng th c nghi m và cơ s nghiên c u khoa h c trình ñ tiên ti n. g n 450 lưu h c sinh nư c ngoài.edu. h c vi n toán v i khoa h c máy tính. ñư c coi là m t trong nh ng vư n trư ng ñ p nh t TQ. g n 5440 nghiên c u sinh th c sĩ. Hi n nay. nông h c. là m t trong nh ng trư ng ñ i h c mang tính nghiên c u và t ng h p v i ñ y ñ các môn h c nh t TQ. Th e Hi n nay trư ng ñ i h c Trung Sơn có 19 h c vi n như h c vi n khoa h c nhân văn. l ch s h c.Trư ng ð i h c Trung Sơn Trư ng ñ i h c Trung Sơn thành ph Qu ng Châu t nh Qu ng ðông mi n nam TQ là m t trư ng ñ i h c t ng h p v i cơ s là ngành khoa h c xã h i và khoa h c t nhiên. giáo sư danh d ho c giáo sư ñư c m i. kinh t h c. trư ng ñ i h c Vũ Hán có 11 môn h c như tri t h c. Nh ng năm g n ñây. N u b n mu n tim hi u thêm tình hình c a trư ng. Trư ng ð i h c Vũ Hán Trư ng ñ i h c Vũ Hán n m thành ph Vũ Hán t nh H B c mi n trung TQ.zsu.cn/ W or ld . thi t b tiên ti n. giáo d c h c. y h c. 105 chuyên nghi p h chính quy.

Hi n nay trư ng có hơn 8700 gi ng viên và viên ch c. ld of E bo ok Trư ng ñ i h c Vũ Hán n m bên sư n núi L c Già. lý h c. trong ñó có hơn 9700 nghiên c u sinh th c sĩ. toàn trư ng có hơn 40 nghìn sinh viên.edu. giáo d c h c. hơn 1 nghìn lưu h c sinh nư c ngoài. lư ng c t gi .whu. là m t trong nh ng thư vi n trư ng ñ i h c t ng h p quy mô l n nh t.cn/ . lý h c. l ch s h c. N u b n mu n tìm hi u thêm tình hình c a trư ng. là m t trong nh ng trư ng mang tính nghiên c u và t ng h p quy mô l n nh t và ñ y ñ các môn h c nh t TQ hi n nay. kinh t h c. y h c. hơn 4200 nghiên c u sinh ti n sĩ. nông h c. văn h c. lu t h c. d a bên sông núi. qu n lý h c. Trư ng ñ i h c Chi t Giang có thành t u h c thu t khá cao v môn kinh t h c.99 - Th e W or Trư ng ñ i h c Chi t Giang n m thành ph Hàng Châu t nh Chi t Giang mi n ñông nam TQ. Thư vi n 6 khu trư ng l n c a trư ng ñ i h c Chi t Giang có t ng di n tích ki n trúc hơn 59 nghìn mét vuông. M 108 chuyên nghi p h chính quy. có nh hư ng khá l n trên qu c t . lư ng sách c t gi hơn 5 tri u 910 cu n.Trư ng ð i h c Chi t Giang Trư ng ñ i h c Chi t Giang có m 11 môn l n là tri t h c. công h c. lu t h c. xin m i b n tuy c p trang web v i ñ a ch : http://www. ñư c coi là m t trong nh ng vư n trư ng ñ p nh t TQ.

scu.zju. 653 lưu h c sinh nư c ngoài và h c sinh H ng Công. Th e W or Hi n nay trư ng có 30 h c vi n.v. công trình cơ khí v i ñ ng l c.v. kinh t .v. Ma Cao và ðài Loan.100 - of E bo ok .cn/ Trư ng ð i h c T Xuyên Trư ng ñ i h c T Xuyên n m thành ph Thành ðô t nh T Xuyên mi n tây nam TQ hi n là trư ng ñ i h c có nhi u môn h c và quy mô l n nh t vùng tây nam TQ.edu. lĩnh v c nghiên c u gi ng d y c a trư ng ñã ñ c p lĩnh v c ch y u c a 9 môn là khoa h c nhân văn. khoa h c xã h i. 118 chuyên nghi p h chính quy. ñ y ñ các môn h c nh t c a TQ. Trư ng ð i h c giao thông Thư ng H i Trư ng ñ i h c giao thông Thư ng H i là trư ng ñ i h c tr ng ñi m toàn qu c v i cơ s là ngành khoa h c tư nhiên. xin b n truy c p trang web v i ñ a ch : http://www. công trình tàu thuy n v i bi n. Thành l p vào năm 1896. văn. có 43 nghìn 900 sinh viên t h chính quy tr lên. Trong ñó m t s môn như thông tin v i h th ng ñi n t . qu n lý. giáo d c v. trư ng hi n m 21 h c vi n như công trình tàu thuy n v i bi n. hơn 10 nghìn nghiên c u sinh th c sĩ và h c v chuyên nghi p. ngành k thu t.cn/ ld . bao g m các môn h c khoa h c t nhiên. khoc h c k thu t công trình. 2740 nghiên c u sinh ti n sĩ. N u b n mu n tìm hi u thêm tình hình trư ng ñ i h c Chi t Giang.sách nhi u nh t. trong ñó có hơn 30 nghìn sinh viên h chính quy. v t li u h p l i. N u b n mu n tìm hi u thêm tình hình trư ng ñ i h c T Xuyên. gia công tính ch t d o kim lo i v. công trình thông tin ñi n t v i ñi n khí v.edu.v ñã ti p c n trình ñ hàng ñ u th gi i. v i c t cán là ngành k thu t. Toàn trư ng có 11357 gi ng viên và viên ch c. khoa h c t nhiên. lu t h c. Hi n nay. 55 chuyên nghi p h chính quy. kh ng ch t ñ ng. xin b n truy c p trang web v i ñ a ch : http://www. y h c v. nông nghi p.

trư ng có hơn 14 nghìn sinh viên theo h c h chính quy. TQ s ti p t c áp d ng m t lo t bi n pháp ưu hoá môi trư ng ñ n TQ lưu h c. H c ñ i h c Trung Qu c H c ñ i h c t i TQ h c phí r t th p. sáng l p trư ng ñ i h c hàng ñ u th gi i. nhà khoa h c.101 - Th e W or ld of E ð n TQ h c ñ i h c. ñã tăng thêm ñ u tư ñ i v i nghiên c u khoa h c và phát tri n k thu t. giáo sư và chuyên gia k thu t công trình. hi n nay thông thư ng là m i năm kho ng 20 nghìn nhân dân t . nh t là nghiên c u sinh ñ n TQ lưu h c.edu. nhà th c nghi p. Hi n nay. TQ có hơn 300 trư ng ñ i h c có th nh n lưu h c sinh. ti n sĩ. . coi ñó là m t trong nh ng cách nâng cao v th qu c t c a ngành giáo d c. theo yêu c u c a các trư ng ñ i h c. 5.sjtu.4. xin truy c p trang web: http://www. H c sinh có th thông qua m ng In-tơ-nét liên h v i trư ng ñ i h c TQ. N n khoa h c k thu t Trung Qu c Nh ng năm g n ñây. c n có h c l c tương ng và trình ñ Hán ng nh t ñ nh.cn/ . có s khác nhau tuỳ theo trư ng ñ n h c và chuyên nghi p theo h c. chính ph TQ th c thi chi n lư c ch n hưng ñ t nư c b ng khoa h c k thu t và giáo d c. Nhi u năm nay trư ng ñ i h c giao thông Thư ng H i ñã b i dư ng hơn 100 nhân tài ưu tú cho ñ t nư c. bao g m m t s nhà chính tr . m t khi ñư c xét tuy n thì có th d dàng làm th t c ñ n TQ. TQ r t coi tr ng vi c thu hút lưu h c sinh ñ n TQ h c ñ i h c. bo ok Hi n nay. ñ thu hút ngày càng nhi u lưu h c sinh. hơn 1600 lưu h c sinh nư c ngoài. r t coi tr ng phát tri n khoa h c k thu t. có trư ng còn ph i thi vào h c. hơn 7 nghìn nghiên c u sinh th c sĩ. nhà ho t ñ ng xã h i. N u b n mu n tìm hi u thêm tình hình.

Chính ph TQ th c thi công tác khoa h c k thu t ch y u thông qua k ho ch phát tri n khoa h c k thu t c qu c gia. Năm 2003. gánh vác nhi m v nghiên c u phát tri n khoa h c. ði u này ñã ch ng t trên m c ñ nh t ñ nh năng l c sáng t o ñ i m i c a TQ không ng ng nâng cao. cũng như cá bi t lĩnh v c công ngh cao. k ho ch khoa h c k thu t ch y u c a TQ liên quan ñ n các m t nghiên c u cơ s . kinh phí c a toàn xã h i TQ dùng vào vi c nghiên c u khoa h c và phát tri n k thu t ñã vư t quá 150 t nhân dân t . lĩnh v c nông nghi p. s lư ng ñơn xin ñ c quy n sáng ch trong nư c TQ cũng tăng khá l n. r i ch n cơ quan nghiên c u khoa h c thông qua phương th c g i th u. Th e W or . Thành qu nghiên c u c a TQ ñã ñ t t i ho c ti p c n trình ñ tiên ti n qu c t t i m t s lĩnh v c nghiên c u cơ s .35% t ng s n ph m qu c n i. Qua phát tri n nhi u năm.102 - ld of E bo ok .Năm 2003. Hi n nay. phát tri n công nghi p công ngh cao cùng k thu t hàng không vũ tr . chi m 1. Cơ quan nghiên c u khoa h c trúng th u có th ñư c cung c p kinh phí nghiên c u tương ng.v. Nh ng k ho ch này thông qua B Khoa h c và công ngh TQ t ch c nhóm chuyên gia h u quan nghiên c u th o lu n l p d án. s lu n văn mà các nhà khoa h c TQ ñăng trên các sách báo t p chí qu c t ñã x p th 5 trên th gi i. nghiên c u phát tri n công ngh cao. TQ ñã có năng l c nghiên c u khoa h c và phát tri n k thu t v i khá ñ các lo i. qu c phòng v.

s nghi p b o v môi trư ng c a TQ ñã thu ñư c thành t u khi n c th gi i ph i công nh n . ch ng lo i sinh v t xu t hi n ñà b di t ch ng nhanh chóng . Các d án c i t o n n ô nhi m trong khu v c tr ng ñi m mà Nhà nư c xác ñ nh ñã thu ñư c thành qu mang tính ch t giai ño n . liên quan t i an ninh môi trư ng c a Nhà nư c . dư i s thúc ñ y c a h i ngh môi trư ng nhân lo i Liên h p qu c . tr c ti p h n ch t i vi c c i thi n ch t lư ng môi trư ng . Chính ph coi tr ng công tác b o v môi trư ng: B t ñ u t năm 1997 . tình hình môi trư ng r t gay c n . Các nhà lãnh ñ o Nhà Nư c TQ cho r ng . Trên 90o/o trong s 238 nghìn doanh nghi p gây ô nhi m ñã ñ t tiêu chu n ch t th i ch y u . t c ñ phát tri n nhanh chóng và t ng t n t i m t s v n ñ chính sách trư c ñây . chính ph TQ ñã tăng cư ng hơn n a quy t sách chi n lư c v b o v môi trư ng . N n ô nhi m c a dòng sông chính sông Hoài ñã gi m thi u m t cách trông th y . khu v c và vùng bi n quan tr ng . h th ng chính sách b o v môi trư ng c a TQ v n chưa hoàn ch nh . tính ña d ng c a sinh v t b phá ho i nghiêm tr ng . lưu v c . Công tác b o v và xây d ng môi trư ng sinh thái ñư c tăng cư ng : . ñ ng th i b trí công tác b o v môi trư ng . ph m vi và s l n mưa A-xít tr nên n ñ nh . Ph i thi t l p . Công tác phòng ch ng n n ô nhi m B t H i kh i ñ ng m t cách toàn di n . Năm 1988 . b o v môi trư ng là vi c l n làm cho dân giàu nư c m nh và ñ t nư c n ñ nh . Trong cu c c i cách cơ c u Nhà nư c . ñ i tên là T ng c c b o v môi trư ng Nhà nư c TQ . Song . b ngành b o v môi trư ng không ng ng ñư c tăng cư ng . cán b các ñ a phương ph i ñích thân n m b t và ch u trách nhi m v v n ñ môi trư ng . vi c hành pháp trong ngành b o v môi trư ng chính ph chưa ñ m nh . v n ñ u t vào môi trư ng không ng ng tăng . Qua hơn 20 năm phát tri n . Th c ch t c a vi c b o v môi trư ng t c là b o v s n xu t . th m xanh thiên nhiên b phá ho i . ð u th p niên 70 th k 20 . n m ch t công tác phòng ch ng ô nhi m các thành ph . TQ ñã ñóng c a và xóa s hơn 84 nghìn doanh nghi p nh gây ô nhi m nghiêm tr ng . chính ph TQ ñã 7 năm li n t ch c ‘ T a ñàm ’ trong th i gian h p Qu c H i và Chính Hi p ñ nghe báo báo tình hình b o v môi trư ng . Năm 1998 nâng lên c p b trư ng . ô nhi m môi trư ng b x u ñi c a TQ ñã ñư c ki m soát trên cơ b n .Tăng cư ng vi c giám sát và qu n lý th ng nh t môi trư ng . ch t lư ng môi trư ng m t s thành ph và khu v c có ph n c i thi n . B o v môi trư ng M c dù công nghi p hóa quy mô l n c a TQ m i ñư c phát tri n trong n a th k . sông Liêu v.Ph n 9. duy trì s th ng nh t hài hòa gi a con ngư i v i thiên nhiên trong khi th c hi n s phát tri n kinh t xã h i m t cách nhanh chóng và lành m nh . so v i các nư c phát tri n . Vi c tr lý n n ô nhi m khí quy n c a thành ph B c Kinh thu ñư c thành qu n i b t . di n tích r ng cây gi m xu ng rõ r t . T i khá nhi u khu v c . N n ô nhi m môi trư ng ñư c ki m soát : Nh ng năm g n ñây . TQ b t ñ u tri n khai công tác b o v môi trư ng . Nhìn chung . Ph i nêu b c tr ng ñi m . nhưng do TQ ngư i ñông . Ph i kiên trì song song phòng ch ng vi c gây ô nhi m và b o v sinh thái . hoàn thi n cơ ch quy t sách t ng h p v môi trư ng và phát tri n . Năm 1993 C c trư ng ñư c nâng c p th trư ng .v có ph n gi m xu ng . t ng lư ng th i SO2 trong ‘ hai khu v c ki m soát ’ ñã gi m xu ng . TQ ñã tăng cư ng vi c b o v môi trư ng m t cách rõ r t . tình hình ch t béo tr nên nghiêm tr ng trong ch t nư c Xào H ñư c ki m soát trên căn b n . cho nên khi n v n ñ môi trư ng và tài nguyên h t s c n i c m . chưa th ñ m b o vi c th c thi các chính sách b o v môi trư ng . khuy n khích công chúng tham gia công tác b o v môi trư ng . Trong quá trình ñi u ch nh k t c u kinh t và m r ng kích c u trong nư c . m c gây ô nhi m c a các lưu v c sông H i . Hi n nay . tình hình ch t nư c Thái H b x u ñi ñã ñư c ki m soát bư c ñ u . c c b o v môi trư ng Nhà nư c ñã chuy n t B xây d ng thành th nông thôn và b o v môi trư ng Nhà nư c thành C c ñ c l p tr c thu c Qu c v vi n . di n tích sa m c hóa không ng ng m r ng . xét v n i dung chính sách . xu th ch t nư c ði n Trì xu t hi n ch t béo có ph n gi m . Ch y u là : n n xói mòn ngày càng nghiêm tr ng . Các công tác b o v môi trư ng Qua c g ng b n b trong hơn 30 năm . TQ ñã thi t l p h th ng pháp lu t và chính sách v phòng ch ng n n ô nhi m và b o v môi trư ng tương ñ i hoàn ch nh . tăng thêm v n ñ u tư b o v môi trư ng . nhi u chính sách và bi n pháp còn thi t l p trên cơ s k ho ch truy n th ng và l nh hành chính c a các c p chính ph . góp ph n x ng ñáng vào vi c th c thi chi n lư c phát tri n b n v ng .103 - Th e W or ld of E bo ok . n n ô nhi m nư c và khí quy n tr nên nghiêm tr ng .

lôi kéo kích c u trong nư c và thúc ñ y s tăng trư ng c a kinh t .T năm 1998 ñ n 1999 . khu t tr và thành ph tr c thu c . hoàn thi n h th ng pháp lu t . tình hình n n ô nhi m môi trư ng s có ph n gi m . l n lư t d báo và công b ch t lư ng không khí m i ngày c a 47 thành ph quan tr ng . H p tác b o v môi trư ng Là nư c ñang phát tri n l n nh t và nư c l n v môi trư ng . Tăng thêm v n ñ u tư vào b o v môi trư ng : T năm 1996 ñ n năm 2000 . Ra thông cáo v tình hình ch t lư ng môi trư ng c nư c trong m t năm nhân ngày môi trư ng th gi i ngày 5 tháng 6 hàng năm . Tính ñ n nay . ñ t ñư ng dây ñi n tho i t giác mang s 12369. Giáo d c b o v môi trư ng ñã ñưa vào n i dung giáo d c nghĩa v 9 năm .v . Ho t ñ ng xây d ng nhà trư ng xanh và c ng ñ ng chung cư xanh ñã có nh hư ng xã h i ngày càng to l n . TQ t ng c ng ñã ban hành 6 b Lu t b o v môi trư ng . “ ði u l b o v môi trư ng c a các d án xây d ng ” v. k t qu ñi u tra cho th y . t ng s v n ñ u tư vào vi c b o v môi trư ng c a TQ lên t i 360 t ñ ng nhân dân t . công b hơn 90 quy t c b o v môi trư ng . “ Lu t b o v môi trư ng h i dương ” . Th e M c tiêu b o v môi trư ng Trung Qu c W or ld . tăng nhanh nh p bư c b o v và xây d ng sinh thái . T l tán cây che ph trong c nư c ñ t 16. phát huy vai trò mang tính xây d ng trong lĩnh v c môi trư ng và phát tri n qu c t . “ Lu t phòng ch ng n n ô nhi m nư c ” . b i khói .v s gi m thi u 10 o/o so v i năm 2000. Nâng cao ý th c môi trư ng trong công dân Toàn xã h i ngày càng quan tâm . Năm 2005 . chi m kho ng 1. TQ t ng c ng xây d ng 1227 khu b o t n thiên nhiên các lo i trên di n tích r ng 98. b i b m công nghi p . bư c ñ u ki m soát ñư c xu th môi trư ng sinh thái b x u ñi . Th c thi vi c khoanh núi nuôi r ng quy mô ñ i v i các khu r ng v n có trên di n tích hơn 5 tri u 186 nghìn ha . ch t lư ng môi trư ng c a thành th và nông thôn . tăng 230 t ñ ng so v i 5 năm t 1990 ñ n 1995 . ñi u này ñã ñóng vai trò tích c c ñ i v i vi c c i thi n ch t lư ng môi trư ng .5 o/o . 1020 pháp quy b o v môi trư ng ñ a phương . ng h và s t s ng v i vi c b o v môi trư ng . TQ ñã xác ñ nh m c tiêu b o v môi trư ng là : ñ n năm 2005 . chi m 9. m i tu n thông báo v ch t nư c m t sông b gián ño n thu c các lưu v c sông ngòi ch y u . chính sách và qu n lý cho vi c b o v môi trư ng thích ng v i th ch kinh t th trư ng xã h i ch nghĩa . t ng v n c n ñ u tư vào vi c b o v môi trư ng c nư c trong th i gian k ho ch “ 5 năm l n th 10 ” là 700 t ñ ng nhân dân t . n ñ nh 430 tiêu chu n b o v môi trư ng qu c gia . TQ khuy n khích công chúng tham gia b o v môi trư ng .21 tri u ha . 10 lu t pháp v tài nguyên và hơn 30 ñ o lu t b o v môi trư ng . Nh t là nh ng năm g n ñây . Ti n tri n xây d ng pháp ch Lu t môi trư ng : Hi n nay .85 o/o di n tích ñ t ñai trên l c ñ a .3 o/o giá tr t ng s n ph m qu c n i so v i cùng th i kỳ . 46 t ñ ng trong s công trái xây d ng trư ng kỳ do ngân hàng tài chính Trung Ương phát hành ñã ñư c dùng vào vi c phòng ch ng ô nhi m và xây d ng sinh thái . chi m 0. n ñ nh các ñ o lu t b o v môi trư ng như : “ Lu t phòng ch ng ti ng n gây ô nhi m môi trư ng ” .93 o/o GDP . Tăng cư ng vi c công b thông tin môi trư ng . ch t th i th r n công nghi p v. 13 t nh . thông báo ch t nư c bãi t m bi n tr ng ñi m trong tu n . TQ ñóng vai trò ngày càng quan tr ng trong lĩnh v c môi trư ng qu c t .TQ th c thi song song phương châm phòng ch ng ô nhi m k t h p v i b o v sinh thái cũng như k t h p b o v v i xây d ng sinh thái . T ng c c b o v môi trư ng Nhà nư c và B giáo d c TQ t ng y thác Trung tâm nghiên c u tình hình TQ Trư ng ñ i h c B c Kinh ti n hành cu c ñi u tra ñ i v i kho ng 10 nghìn h cư dân thu c 139 khu hành chính c p huy n c a 31 t nh . v n ñ môi trư ng ñã tr thành ñi m nóng ñư c xã h i quan tâm .104 - of E bo ok . khu t tr và thành ph tr c thu c Trung Ương ñã ch m d t toàn di n ch t cây thiên nhiên . nh t là ch t lư ng môi trư ng c a các thành ph l n và v a cũng như các khu v c tr ng ñi m s ñư c c i thi n . ð th c hi n m c tiêu b o v môi trư ng trong k ho ch 5 năm l n th 10 v phát tri n kinh t và xã h i TQ . Kh i lư ng th i SO2 t i các khu v c ki m soát mưa A-xít và SO2 gi m 20 o/o so v i năm 2000 . Nhà nư c phê chu n vi c xây d ng 4 t nh thí ñi m sinh thái và hơn 200 khu thí ñi m sinh thái c p qu c gia . TQ ñã s a ñ i và n ñ nh “ Lu t phòng ch ng n n ô nhi m khí quy n ” . TQ ñã tích c c tham gia và góp ph n x ng ñáng vào ho t ñ ng ngo i giao v môi trư ng toàn c u . kh i lư ng ch t th i gây ô nhi m ch y u như : S02 . “ Văn b n hư ng d n Lu t phòng ch ng n n ô nhi m nư c ” .

ñ ng th i tr giúp s n l c cho vi c b o v môi trư ng toàn c u c a các nư c ñang phát tri n . d n ñ u ký “ Công ư c khung v s bi n ñ i khí h u ” và “ Công ư c tính ña d ng sinh v t ” ñ ng th i nh n ñư c s ñánh giá c a c ng ñ ng qu c t . Qu b o v ñ ng v t qu c t v.v cũng ñã tri n khai s h p tác trong nhi u lĩnh v c v i b ngành h u quan và dân gian TQ . B t c xét v khía c nh l ch s hay là hi n th c . y ban này ñã l n lư t cung c p cho chính ph TQ nhi u ki n ngh mang tính ch t xây d ng . các nư c phát tri n có nghĩa v d n ñ u áp d ng hành ñ ng . Trong hơn 10 năm k t ngày thành l p ñ n nay . ph n ñ i vin c môi trư ng ñ can thi p vào công vi c n i b c a nư c khác . ñư c c ng ñ ng qu c t cho là m u m c c a s h p tác môi trư ng qu c t . TQ luôn luôn kiên trì nguyên t c các nư c ñang phát tri n và các nư c phát tri n có trách nhi m chung và trách nhi m khác nhau trong vi c b o v môi trư ng toàn c u . chính ph TQ ñã c phái ñoàn t i d H i ngh môi trư ng nhân lo i l n ñ u tiên t ch c t i Ri-ô-ñê Ri-ô. còn các nư c ñang phát tri n thì là nư c b tác h i . Th e W or . s h p tác ñó ñã thu ñư c thành qu tích c c . các nư c phát tri n ñ u có trách nhi m ch y u ñ i v i v n ñ môi trư ng hi n nay . ph n ñ i ch nghĩa bá quy n trong lĩnh v c môi trư ng .Năm 1972 . kiên quy t ñ ng v bên các nư c ñang phát tri n . th tư ng Chu Dung Cơ d n ñoàn ñ i bi u chính ph TQ t i d H i ngh c p cao phát tri n b n v ng t ch c t i Giô-han-ne-xb t . TQ ñã d n ñ u sáng l p trên th gi i mô th c “ y ban h p tác qu c t v môi trư ng và phát tri n TQ ” . Là cơ quan tư v n c p cao c a chính ph . vi c này nh n ñư c s hoan nghênh r ng kh p c a c ng ñ ng qu c t . y ban này g m hơn 40 nhân sĩ và chuyên gia n i ti ng th gi i . các t ch c b o v môi trư ng dân gian c a các nư c trên th gi i như : Qu thiên nhiên th gi i . ñ ng th i tuyên b chính ph TQ ñã xem xét ngh ñ nh thư Ky-ô-tô .105 - ld of E bo ok . Ngoài ra . Tháng 8 năm 2002 . Vì v y . Trong quá trình ñàm phán v h i ngh môi trư ng qu c t và công ư c qu c t .

là vư n bách th o thiên nhiên n i ti ng châu Á. ñ ng b ng. nên ch u s nh hư ng c a gió mùa ñ n t bi n. ch cách 130 cây s . ðài Loan Chương 1. v phía tây. 4. V trí ñ a lý ðài Loan Trung Qu c là m t t nh g m nh ng ñ o trên bi n. 3. n m ch giao thao gi a dòng nư c m và dòng nư c l nh. là ranh gi i nam b c. là hòn ñ o l n nh t Trung Qu c. Vài nét v ðài Loan 1. Trên ñ o có nhi u núi. ngoài vùng núi ra. Hoa Liên. mùa ñông không rét. m i mưa tuy t. 4 mùa khí h u v a ph i. ð c trưng ñ a hình hòn ñ o ðài Loan là gi a cao. kho ng cách h p nh t ch có 130 cây s . Do t nh ðài Loan b bi n bao vây v b n phía. . C t nh g m có hai qu n ñ o l n. ch h p nh t là t Tân Trúc t nh ðài Loan ñ n Bình ðàn t nh Phúc Ki n. cao hơn m t bi n 3997 mét. ðài Loan mưa nhi u. Cơ Long. nên có h i s n r t phong phú. m t là hòn ñ o ðài Loan cùng nh ng ñ o xung quanh. M i khi th i ti t t t ñ p. Dãy núi Tuy t Sơn. C t nh n m v trí trung tâm c a ñư ng th y Tây Thái Bình Dương. Ngoài ra. ñ ng b ng ch chi m dư i 1/3. ven bi n t nh Phúc Ki n leo cao nhìn xa. nhi t ñ trung bình hàng n m là kho ng 22 ñ . Tân C ng và Bành H ñ u là ngư trư ng n i ti ng. nói chung 4 mùa ñ u không có sương và tuy t. ñ i di n v i Thái Bình Dương v phía ñông. B i ch u s nh hư ng c a s thay ñ i th ng góc c a khí h u. mùa hè không nóng. Eo bi n ðài Loan Eo bi n ðài Loan dài kho ng 380 cây s t nam sang b c. ð a hình ñ a m o Di n tích hòn ñ o ðài Loan chi m trên 97% t ng di n tích c t nh. C t nh c th y có trên 80 hòn ñ o. có g n 4000 lo i g m ch ng lo i nhi t ñ i. giáp v i qu n ñ o Lưu C u v phía ñông b c. Dãy núi A Lý và Dãy núi ðài ðông m t tên n a là Dãy núi H i Ng n . Dãy núi Ng c Sơn. hai bên th p. có v trí chi n lư c h t s c quan tr ng. ðài Loan có t ng di n tích ñ t li n kho ng 36 nghìn ki-lô mét vuông. di n tích các núi cao và ñ i núi chi m 2/3 t ng di n tích. là ng n núi cao nh t ðài Loan. th hai là qu n ñ o Bành H . ðài Loan có hơn 500 lo i cá. và nhi u khi ch u s nh hư ng c a bão. Lư ng d tr v t li u g ñ t trên 300 tri u mét kh i. n m rìa ðông Nam c a th m l c ñ a. Khí h u và s n v t V trí t nh ðài Loan n m gi a ôn ñ i và nhi t ñ i.Ph n 10. mu i bi n do ðài Loan s n xu t cũng r t n i ti ng. ðài Loan b bi n bao vây v 4 phía. Ch riêng Khu v c v i ñ cao so v i m t bi n trên 3000 mét. t nh ðài Loan và t nh Phúc Ki n ch cách m t eo bi n ðài Loan. có th nhìn th y sương mù ng n núi cao ðài Loan. á nhi t ñ i. Cao Hùng. th m chí có th nhìn th y Núi Kê Long ñ ng s ng s ng mi n b c ðài Loan. Di n tích che ph c a r ng núi ðài Loan chi m hơn m t n a t ng di n tích ñ t ñai c t nh.106 - Th e W or ld of E ( bo ok ) . nên ðài Loan có nhi u ch ng lo i cây. Tô Áo. giáp v i eo bi n Ba Sĩ v phía nam. s n lư ng chi m kho ng 70% t ng s n lư ng th gi i. 2. Năm dãy núi l n trên hòn ñ o ðài Loan l n lư t là Dãy núi Trung Ương. Ng n núi chính c a Dãy núi Ng c Sơn là Ng c Sơn. trung bình r ng 190 cây s t ñông sang tây. là láng gi ng c a Phi-líp-pin. ôn ñ i và hàn ñ i. có khí h u thu c nhi t ñ i và á nhi t ñ i. Cây long não ðài Loan x p hàng ñ u th gi i. g p hai l n di n tích r ng núi c a Thu Sĩ--“ñ t nư c r ng núi” n i ti ng châu Âu. ðài Loan có r ng cây kinh t v i di n tích chi m 4/5 di n tích r ng núi. dãy núi Trung Ương xuyên qua nam b c. Long não và d u cây long não chi t xu t t cây long não là m t ñ c s n n i ti ng c a ðài Loan. T nh ðài Loan ñ i di n v i bi n ðông v phía b c.

ông Tr nh Thành Công m c b nh qua ñ i. T ñó. Năm 1885 năm th 11 Quang T . T ñó. Nh t ñi lên con ñư ng phát tri n tư b n ch nghĩa sau cu c c i cách Mây-gi. thăm h i cư dân ñ a phương. T ñó. ñ o ðài Loan giàu ñ p tr thành ñ i tư ng ham mu n c a b n th c dân phương Tây. th i ñ i vi n c . Theo văn hi n. nên liên h v m t chính tr . Nhưng sau ñó không lâu. cư dân không có cách ki m s ng. Tu n ph Lưu Minh Truy n chiêu m r t nhi u cư dân t nh Phúc Ki n và Qu ng ðông ñ n ðài Loan. chính ph nhà Thanh nâng c p ðài Loan thành t nh. văn hóa ðài Loan và văn hoá ñ t li n Trung Qu c có ngu n g c chung. hàm ñ i to l n do nhà hàng h i Tr nh Hoà d n ñ u t ng c p b n ðài Loan. dư i s ph i h p c a nhân dân ðài Loan. dư i s qu n lý th ng nh t c a chính ph trung ương. ho c ti n hành xâm lư c b ng văn hóa tôn giáo. ch nh ñ n công tác phòng ng . ho c tr c ti p c quân chi m ñóng lãnh th . Năm 1894. do v y. cư dân ven bi n ñ t li n. ngư i Phúc Ki n Tr nh Chi Long t ch c hàng v n nhân dân b n n ñ n ðài Loan. m h c ñư ng cũng như ñ i m i phương th c s n xu t nông nghi p c a dân t c Cao Sơn. ñư c g i là “Th i ñ i Minh Tr nh” Vào nh ng năm ñ u nhà Thanh. Sau ñó. phát tri n văn hóa-giáo d c. Năm 1662. Tr nh Kinh—con trai c a ông và Tr nh Kh c S ng—cháu c a ông cai tr ðài Loan c th y 22 năm. T ng c c ñi n tín. T ng c c ñư ng s t. m c dây ñi n. ðài Loan bư c vào th i kỳ khai thác v i quy mô l n. Tr nh Kh c S ng d n quân quy ph c nhà Thanh. phát tri n thương m i. Chính ph nhà Thanh ñ t m t ph 3 huy n ðài Loan. nhân dân ñ t li n và ðài Loan thư ng ñi l i v i nhau. Sau ñó trong 600 năm t nhà ðư ng ñ n nhà T ng.107 - Th e W or ld of E Tr nh Thành Công thu h i ðài Loan bo ok ) ) ( ) ( ( . ðài Loan tr thành m t hòn ñ o trên bi n. Th i kỳ b Nh t chi m ñóng Trong 50 năm cu i th k 19. chính ph nhà Thanh c quân t n công ðài Loan. ðài Loan tr thành thu c ñ a c a Hà Lan. ðài Loan tr thành m t ph n không th chia c t c a ñ t nư c th ng nh t. Nh ng bi n pháp nói trên ñã thúc ñ y s phát tri n nhanh chóng c a kinh t và văn hóa ðài Loan. Năm 1628 năm ñ u tiên Sùng Trinh nhà Minh . trư c khi có l ch s ghi chép. kinh t và văn hóa v i ñ t li n Trung Qu c ngày càng ch t ch . m mang công nghi p và thương nghi p. ñ g m màu ñen. L ch s L ch s khai hoang ðài Loan ðài Loan ðài Loan là m t ph n không th chia c t c a Trung Qu c. C c thông thương. C c ch t cây. ðài Loan và ñ t li n Trung Qu c là m t kh i li n vào nhau. Sau gi a th k 16. tr thành eo bi n. ñóng tàu bi n. Tây Ban Nha và B ðào Nha l n lư t xâm ph m ðài Loan. Năm 1335. Trong th i kỳ chi m ñóng ðài Loan. phát tri n ngành công thương. nh t là cư dân Thuy n Châu và Chương Châu t nh Phúc Ki n. Th i kỳ này là th i kỳ khai thác và phát tri n quan tr ng trong l ch s ðài Loan. t i t p sang Bành H ho c ñ o ðài Loan. ðài Loan quay tr v Trung Qu c. C c quân gi i. chúa nư c Ngô Tôn Quy n t ng c tư ng quân V Ôn. thu c t nh Phúc Ki n. ba th h ông cháu h Tr nh khuy n khích s n xu t ñư ng và mu i. mang l i hàng m ngh và nông s n ph m cho cư dân ñ a phương. “tìm hi u phong t c khác h n v i ñ t li n”. khai thác ñ t hoang. ðây là s b t ñ u c a cư dân ñ t li n Trung Qu c l i d ng ki n th c văn hóa tiên ti n ñ khai thác ðài Loan. ho c cư p bóc tài nguyên. Nhân dân ðài Loan không ng ng kh i nghĩa ñ ch ng l i b n th c dân Hà Lan. Năm 1895. b n th c dân Hà Lan bóc l t tàn nh n nhân dân ðài Loan. Năm 1642. m nh ñ t liên k t ðài Loan và ñ t li n chìm xu ng. Chư Cát Tr c d n 10 nghìn th y quân vư t bi n ñ n ðài Loan. Lưu Minh Truy n ñư c b nhi m làm tu n ph ñ u tiên. Trong th i gian cai tr ðài Loan. T ñó. khai hoang ñ o này. ti n hành khai thác v i quy mô l n. Phúc Ki n b h n hán. m m khoáng. ð n nhà Tùy vào cu i th k th 6 và ñ u th k th 7. nhà Nguyên chính th c ñ t “Tu n Ki m Tư” t i Bành H ñ qu n lý dân chính c a Bành H và ñ o ðài Loan. Văn v t v i s lư ng l n như ñ ñá. m h c ñư ng Trung Tây. năm 230. Sau ñó ông l n lư t ñ t T ng c c khai hoang. nhà vua Tùy D ng ð t ng 3 l n c ngư i ñ n ðài Loan. m bưu ñi n. Trung Qu c b t ñ u ñ t cơ quan chính quy n chuyên trách t i ðài Loan. ñ g m nhi u màu khai qu t t các nơi ðài Loan cũng ch ng minh. anh hùng dân t c Tr nh Thành Công tr c xu t b n th c dân Hà Lan và thu h i ðài Loan. ngư i Hà Lan thay th ngư i Tây Ban Nha chi m ñóng mi n b c ðài Loan. Chính ph nhà Thanh b . xây d ng ñư ng s t. ðài Loan ñư c ñưa vào b n ñ Trung Qu c Năm 1683 năm th 22 Khang Hy nhà Thanh . t c là chi n tranh Giáp Ng . do ho t ñ ng c a v trái ñ t. Khi sang thăm các nư c Nam Dương. K t nhà Minh. Nh t m cu c chi n tranh Trung-Nh t. Xét t góc ñ ñ a lý. nh m tránh kh i chi n tranh. xây d ng pháo ñài. C c khoáng s n và d u khí.Chương 2.

Trong l ch s . là cơ quan cao nh t th ng tr ðài Loan. b t ñ u th i kỳ b Nh t chi m ñóng trong 50 năm. nhân dân Trung Qu c l t ñ chính ph Qu c dân ð ng. dân s c a dân t c Cao Sơn ðài Loan ñ t t i 415 nghìn ngư i. ph i tr l i cho Trung Qu c. khi n ðài Loan và ñ t li n Trung Qu c m t l n n a vào tr ng thái chia c t. c t ðài Loan và qu n ñ o Bành H cho Nh t. . Ngày 1 tháng 10 năm 1949. Thu l i và tách r i Căn c s th t l ch s . ñ u hàng không ñi u ki n. Trong ñó dân s dân t c Hán chi m trên 97% t ng dân s . dân t c H i. nh m ph i h p chính sách nam ti n c a ch nghĩa phát xít. do v y mâu thu n v i nhân dân ðài Loan càng thêm gay g t. nhà ñương c c Qu c dân ñ ng lúc ñó th ng tr Trung Qu c áp d ng chính sách h t s c sai l m. ngư i b h i có hơn 30 nghìn ngư i. M và Anh ký “Tuyên ngôn Cai-rô” quy ñ nh: “Nh ng m nh ñ t lãnh th Nh t cư p ño t t Trung Qu c như Mãn Châu. Nư c C ng hòa nhân dân Trung Hoa thành l p. có nhi u gi i thích khác nhau. Nh s che ch và ng h c a M . Ph n l n ngư i mi n nam Phúc Ki n có quê quán Thuy n Châu ho c Chương Châu t nh Phúc Ki n. th c thi ch ñ c nh sát và chòm xóm. Nh t tuyên b ch p nh n các ñi u kho n trong “Thông cáo P t-xñam”. T ñó. V ngu n g c c a dân t c Cao Sơn. và ph n l n ngư i Khách Gia có quê quán Mai Châu và Tri u Châu t nh Qu ng ðông. Hi p ñ nh qu c t ký vào th i kỳ cu c chi n tranh th gi i l n th 2 ñã m t l n n a kh ng ñ nh ðài Loan là m t ph n lãnh th không th chia c t c a Trung Qu c. s ki n này ñư c g i là s ki n ngày 28 tháng 2. 1. chính ph Trung Qu c t ch c nghi th c quân Nh t ðài Loan ñ u hàng. nhưng ngày càng nhi u k t qu nghiên c u cho th y. M . trung bình m i m t ki-lô mét vuông có 619 ngư i. ðài Loan tr thành thu c ñ a c a Nh t. Dân t c Cao Sơn ðài Loan g m ñ ng bào s ng ñ ng b ng và s ng vùng núi. Dư i s lãnh ñ o c a ð ng c ng s n Trung Qu c. Tư ng Gi i Th ch và b ph n nhân viên quân chính c a Qu c dân ñ ng ch y sang ðài Loan.108 - Th e W Chương 2. Nh t ti n thêm m t bư c phát tri n các ngành công nghi p có liên quan v i quân s ðài Loan. Ngày 1 tháng 12 năm 1943. theo nhu c u phát tri n kinh t nư c mình.” Ngày 26 tháng 7 năm 1945. Qu c dân ñ ng c nhi u quân ñ i ñ b Cơ Long và ti n hành ñàn áp ñ m máu. ba nư c Trung Qu c. dân t c Mông C . ch y u là dân t c Hán. c ng thêm vi c quan l i tham nhũng. Nhưng. nhân dân ðài Loan t ch c cu c kh i nghĩa vũ trang ch ng chính quy n Qu c dân ñ ng.4 tri u ngư i. Tính ñ n cu i năm 2001.v. Dân t c Cao Sơn là dân t c thi u s có dân s nhi u nh t ðài Loan. và thành l p công s hương tr n các nơi. Dân s T nh ðài Loan ngư i ñông ñ t ít. qu n ñ o Bành H v. Ngày 15 tháng 8 năm 1945. 2. Trong th i kỳ cu c chi n th gi i th 2. tính ñ n năm 2001. “Thông cáo P t-xñam” do 4 nư c Trung Qu c. ðài Loan. Ngày 25 tháng 10 năm 1945. Dân t c – Dân s or ld of E bo ok . dân t c Cao Sơn v. Trư c khi ñ t li n Trung Qu c ñư c gi i phóng. khi n ngành công nghi p ch bi n và ngành giao thông v n t i c a ðài Loan t ng bư c ñư c phát tri n. ông cha c a dân t c Cao Sơn ðài Loan là t ñ t li n Trung Qu c di chuy n t i ðài Loan. Nh t coi ðài Loan là khu phát tri n nông nghi p và ch bi n nông s n ph m c a mình. Dân d c ðài Loan có nhi u dân t c. chúng duy trì s th ng tr ðài Loan. Sau khi chi m ñóng ðài Loan. C ng ñ ng dân t c Hán ch y u g m ngư i mi n nam Phúc Ki n và ngư i Khách Gia. dân s ðài Loan là 22.v. Dân s dân t c Cao Sơn luôn duy trì ñà tăng thêm.ñánh b i ký “ði u ư c Mã Quan” nh c nư c m t quy n v i Nh t. dân t c Mèo. ð ng th i. ti n hành th ng tr th c dân và giáo d c “Hoàng dân hóa” ñ i v i dân chúng. b n th c dân Nh t ñ t ph T ng ñ c ðài B c. sau khi thu h i ðài Loan. Ngày 28 tháng 2 năm 1947. Anh và Liên Xô ký kh ng ñ nh “ các ñi u kho n c a Tuyên ngôn Cai-rô ch c ch n s ñư c th c hi n”. th c thi th ng tr ñ c tài quân s ñ i v i nhân dân ðài Loan.

ð n cu i năm 2001. Th e W 2. t l sinh ñ c a ph n ñ n tu i sinh ñ gi m d n. và t l dân s trên 65 tu i tăng lên ñ n 6. Sân bay Tùng Sơn ðài B c là sân bay qu c t l n th hai ðài Loan. có di n tích 272 ki-lô mét vuông. t l dân s t 0-14 tu i gi m xu ng còn 25. phát thanh và truy n hình cũng như thư vi n và nhà b o tàng l n nh t ðài Loan. Ngành công nghi p ñi n t . có ñ cao so v i m t bi n trên 1000 mét. phân hóa h c. g m huy n ðài B c. ch y u bao g m n i dung h n ch tu i tác sinh ñ c a thanh niên nam n . ngành ñánh cá ngoài bi n khơi x p hàng ñ u t nh ðài Loan. Thành ph ðài B c . nêu ra chính sách m t ñôi v ch ng có th ñ 3 con. t l dân s t 15-64 tu i tăng lên ñ n 67. ñây còn có trung tâm báo chí. ðài Loan b t ñ u th c thi chính sách “K ho ch hóa gia ñình”. Nhưng vi c gi m thi u dân s d n ñ n v n ñ dân s già hóa và lao ñ ng tăng ít. ðài Trung. Tân Trúc. Chương 3. dân s càng ñông. ngân hàng và c a hàng l n nh t ðài Loan ñ u ñ t tr s ðài B c.9% t ng di n tích c t nh.Cơ c u tu i tác c a dân s ðài Loan có xu th già hoá. Cơ Long. ðài B c cũng là trung tâm văn hóa-giáo d c t nh ðài Loan. Còn thành th . Cao Hùng là khu công nghi p ch y u c a t nh ðài Loan. nhà ñương c c ðài Loan ti n thêm m t bư c áp d ng chính sách khuy n khích sinh ñ . nhưng trung bình m i m t ki-lô mét vuông ch có hơn 20 ngư i. và chính sách kêu g i m t ñôi v ch ng ch ñ hai con.8%. Thành ph Cao Hùng là m t thành ph khai thác hơi s m. nh t là thành ph ðài B c. năm 1990. nhưng dân s chi m 31% t ng dân s ðài Loan. . Di n tích c a 7 thành ph nói trên ch chi m 2. Sau ñó. Cao Hùng. C ng Cơ Long và C ng ð m Th y là c a kh u vào bi n c a thành ph ðài B c. chính sách dân s c a ðài Loan không ng ng ñư c ñi u ch nh. thương nghi p phát tri n nhanh chóng. nhà máy gang thép. có nhà máy l c d u. ñóng góp nh t ñ nh cho vi c hòa d u s tăng trư ng c a dân s . xu t b n. là thành ph có di n tích r ng nh t ðài Loan. M y năm g n ñây. Gia Nghĩa.8%. Ngoài ra. ðài B c là trung tâm công nghi p và thương m i c a t nh ðài Loan. xi-măng. Khu v c l y ðài B c làm trung tâm.109 - or ld ðêm ðài B c of E bo ok 1. ñây có 24 trư ng ñ i h c và cao ñ ng như trư ng ð i h c ðài Loan. luy n nhôm và s n xu t ñư ng cũng r t phát tri n. Các thành ph ch y u ðài B c n m mi n b c ñ o ðài Loan. nhà ñương c c ðài Loan s a ñ i “Cương lĩnh chính sách dân s ”.4 tri u dân. là m t trong nh ng trung tâm giao thông ñư ng s t và ñư ng b t nh ðài Loan. Ph n l n công ty. ðài B c có giao thông ti n l i. Cao Hùng còn là trung tâm ngư nghi p ðài Loan. chi m 1/8 t ng dân s ðài Loan. Thành ph Cao Hùng Cao Hùng có di n tích kho ng 150 ki-lô mét vuông. Dân s ðài Loan r i rác không ñ ng ñ u các khu v c. Tùy theo s phát tri n c a kinh t -xã h i.4%.7 tri u dân. có hơn 1.v. Vùng núi có di n tích chi m 1/3 t ng di n tích ðài Loan. nhà máy ñóng tàu và nh ng doanh nghi p l n nh t ðài Loan khác. ch t o máy móc. doanh nghi p. Nên. K t năm 1965. ðài B c có 2. trư ng ð i h c Sư ph m ðài Loan v. có l ch s lâu ñ i và công nghi p. m i m t ki-lô mét vuông có hơn 4800 ngư i. ðài Nam. trư ng ð i h c chính tr ðài Loan. huy n ðào Viên và thành ph Cơ Long là khu v c s n xu t công nghi p và thương m i l n nh t ðài Loan.

Trư c khi t nh l ñư c ñ t t i thành ph ðài B c. ngư i tin theo ð o Tin Lành và ð o Thiên Chúa cũng r t nhi u.Thành ph Tân Trúc ld Chương 4. ðài Nam là m t thành ph có không khí tôn giáo n ng th m. ðài Trung cũng là trung tâm văn hóa ph t giáo c a ðài Loan. c năm có mùa hè dài và không có mùa ñông. ngoài ra. 3. cũng ñư c g i là “Vũ C ng”—m t c a c ng nhi u mưa. hư ng v bi n ðông H i. ðài Loan ñã ñư c tr l i cho Trung Qu c. ñư ng b và ñư ng không r t phát tri n.Thành ph ðài Trung ðài Trung n m mi n tây ñ o ðài Loan. 3. V n ñ ðài Loan v i cu c n i chi n do Qu c dân ñ ng phát ñ ng Trong th i kỳ Trung Qu c ch ng l i quân xâm lư c Nh t. 2. ñi tàu h a ho c xe ô-tô. t p ñoàn Qu c dân ñ ng lúc ñó ñã b nhân dân các dân t c Trung Qu c ph nh . t p ñoàn Qu c dân ñ ng do Tư ng Gi i Th ch c m ñ u d a vào ng h c a M . S lư ng hàng hóa ra vào C ng Cao Hùng h ng năm ch ñ ng sau H ng Kông. nhưng quan tr ng hơn là do s can thi p c a th l c nư c ngoài.110 - of E thành ph Gia Nghĩa. Cơ Long là m t trong nh ng khu v c ñư c khai thác tương ñ i s m ñ o ðài Loan. thì m t kho ng 4 ti ng. là m t thành ph c a c ng ñư c nhi u núi bao vây. Nư c c ng hoà nhân dân Trung Hoa thành l p. T ðài B c ñ n Cao Hùng. M t b ph n nhân viên quân chính c a t p ñoàn Qu c dân ñ ng rút lui sang ðài Loan. Qu c dân ñ ng Trung Qu c và ð ng c ng s n Trung Qu c ñã xây d ng m t tr n th ng nh t dân t c ch ng Nh t ñ ch ng l i cu c xâm lư c c a ch nghĩa ñ qu c Nh t. x p hàng th 4. Ngày 1 tháng 10 năm 1949. 1. là thành ph l n th 3 ñ o ðài Loan.Thành ph ðài Nam ðài Nam n m b bi n tây nam ñ o ðài Loan. cũng là thành ph có l ch s lâu ñ i nh t ðài Loan. v m t pháp lu t l n s th t l ch s . có hơn 200 ñ n chùa. ð ng c ng s n Trung Qu c lãnh ñ o nhân dân Trung Qu c ti n hành cu c chi n tranh gi i phóng trong hơn 3 năm. kinh t và văn hóa c a ðài Loan. Hàng năm ð i h i ph t pháp ðài Loan ñ u t ch c t i Chùa B o Giác ñây. ñây ð o Ph t và ð o Giáo có tín ñ nhi u nh t. ñây có trư ng ð i h c Thanh Hoa. . kinh t và giao thông c a mi n trung ðài Loan. Hàng năm Cơ Long mưa hơn 200 ngày. có giao thông ti n l i. Ngu n g c v n ñ ðài Loan Sau cu c chi n tranh th gi i l n th 2. Cơ Long cũng là m t trong nh ng c ng cá quan tr ng. hi n nay ñã tr thành trung tâm văn hóa-giáo d c. Năm thành ph tr c thu c 1. C ng Cao Hùng—h i c ng nư c sâu lo i m t n i ti ng có th cùng lúc cho 38 chi c tàu bi n v i tr ng t i hàng ch c nghìn t n c p b n. ðài Nam là trung tâm chính tr . m cu c n i chi n trong ph m vi toàn qu c. nên ñư c g i là thành ph s ch s tr t t nh t ðài Loan. 4 mùa ñ u hi n ra quang c nh nhi t ñ i tươi ñ p.Thành ph Gia Nghĩa W or 4. B ch a nư c Tăng Văn--b ch a nư c l n nh t ðài Loan Th e 5. Ngành ñóng tàu.Thành ph Cơ Long Cơ Long n m mi n b c ðài Loan.v. trư ng ð i h c Giao thông n i ti ng ðài Loan và khu công nghi p khoa h c Tân Trúc ñư c g i là “Vùng si-li-côn ðài Loan”. hóa ch t. nên hình thành tr ng thái ñ t li n và ðài Loan b chia c t hai b eo bi n. cu i cùng chính ph “Trung Hoa dân qu c” c a Qu c dân ñ ng b l t ñ . cho nên. Xin-ga-po và R t-téc-ñam Hàn Lan. Cao Hùng cũng là m t thành ph tươi ñ p. thành c An Bình. Do ñi ngư c l i l i ích dân t c. Sau khi cu c chi n tranh ch ng Nh t giành ñư c th ng l i. là thành ph l n th 4 ðài Loan. ðài Nam có r t nhi u danh lam th ng c nh như L u Xích Kh m. than ñá và ch bi n th y s n khá phát tri n. tr thành chính ph h p pháp duy nh t c a Trung Qu c. S dĩ l i xu t hi n v n ñ ðài Loan là do Qu c dân ñ ng Trung Qu c m cu c n i chi n. Tân Trúc là m t thành ph có khoa h c văn hóa phát tri n b bi n mi n tây ðài Loan. B m t thành ph ðài Trung luôn duy trì s ch s tr t t . ñ n th Tr nh Thành Công v. Sân bay qu c t Cao Hùng có chuy n bay qu c t và trong ñ o ñ nh kỳ và không ñ nh kỳ. S lư ng trư ng ñ i h c và cao ñ ng ch ñ ng sau ðài B c. lư ng ñánh cá chi m kho ng 1/5 t ng lư ng c t nh.Cao Hùng có giao thông ñư ng bi n. chúng duy trì s th ng tr ðài Loan. bo ok . ñi máy bay ch m t 40 phút. Dư i s ng h c a chính ph M lúc ñó. nhà th . ð ng th i.

Nhưng ñi u ñáng ti c là. chính ph M không nh ng không th c hi n nghiêm ch nh quy ñ nh trong Thông cáo. t c là ch có m t nư c Trung Qu c. Ngày 1 tháng 1 năm 1979. g i t t là “Thông cáo ngày 17 tháng 8”. Song song v i s phát tri n và thay ñ i c a tình hình qu c t cũng như s phát tri n l n lên c a Trung Hoa m i. t c là: M c t ñ t quan h ngo i giao v i nhà ñương c c ðài Loan. ph b “Hi p ư c phòng ng chung”. ra Thông cáo chung th 3 v quan h Trung-M . và ñ i hàng không 13 c a M ñóng t i ðài Loan. Trong khuôn kh này. hơn n a sau khi cu c chi n tranh Tri u Tiên bùng n . B ng hình th c l p pháp trong nư c M . Tháng 9 năm 1992. Thông cáo chung nh n m nh: “Phía M tuyên b : M nh n th c r ng. t ng th ng M Ních-xơn sang thăm Trung Qu c. ñ ng th i chu n b gi m d n s lư ng vũ khí bán cho ðài Loan. chính ph M ngang nhiên dùng vũ l c can thi p vào quan h gi a hai b eo bi n thu c công vi c n i b Trung Qu c. Qu c h i M l i thông qua cái g i là “Lu t v quan h v i ðài Loan”. chính ph M ph i ch u trách nhi m trư c vi c v n ñ ðài Loan cho ñ n bây gi v n chưa ñư c gi i quy t. trong th i gian khá lâu. chính ph M ti p t c bán vũ khí cho ðài Loan và can thi p vào công vi c n i b c a Trung Qu c. chính ph M ch p nh n ba nguyên t c v ñ t quan h ngo i giao do chính ph Trung Qu c nêu ra. và rút quân kh i ðài Loan. ch sau 3 tháng Trung Qu c và M ñ t quan h ngo i giao. Theo Lu t v quan h này. cu i cùng chính ph M không ñ t ñư c m c ñích mong mu n c a mình. ð gi i quy t v n ñ M bán vũ khí cho ðài Loan. “ Chính ph H p ch ng qu c Hoa Kỳ th a nh n l p trư ng c a Trung Qu c. sau ñó hai nư c Trung Qu c và M ra thông cáo chung Thư ng H i. Tháng 10 năm 1971. chính ph M tuyên b . ðài Loan là m t ph n c a Trung Qu c. T ñó v n ñ ðài Loan cũng tr thành tranh ch p quan tr ng gi a hai nư c Trung M . M b t ñ u ñi u ch nh chính sách ñ i v i Trung Qu c. Tháng 12 năm 1954. v tính năng và s lư ng vũ khí bán cho ðài Loan s không vư t quá m c ñ cung ng trong m y năm g n ñây sau khi Trung Qu c và M ñ t quan h ngo i giao. Chính sách sai l m ti p t c can thi p vào công vi c n i b Trung Qu c c a M ñã gây nên c c di n ch ng ch i căng th ng vùng eo bi n ðài Loan trong th i gian dài.111 - of E bo ok . M và nhà ñương c c ðài Loan l i ký cái g i là “Hi p ư c phòng ng chung”. nên quan h hai nư c t ng bư c xu t hi n xu th tan băng. cho vũ khí và cho ngư i m t cách không thương ti c ñ ng h t p ñoàn Qu c dân ñ ng m cu c n i chi n. nhân dân M s ch duy trì quan h văn hóa. Trong thông cáo. và ñư c t ng th ng M ký và b t ñ u có hi u l c. mà còn không ng ng có nh ng hành ñ ng trái v i Thông cáo chung. hàm ñ i 7 c a M xâm ph m eo bi n ðài Loan. thương m i và các liên h phi chính ph v i nhân dân ðài Loan”. M không tìm ki m chính sách bán vũ khí cho ðài Loan trong th i gian dài. tr l i m i quy n l i h p pháp c a Nư c C ng hoà nhân dân Trung Hoa Liên h p qu c. hai nư c Trung M chính th c ñ t quan h ngo i giao.” Tháng 12 năm 1978. ngăn ch n Trung Qu c th c hi n s nghi p th ng nh t ñ t nư c. ð i h i ñ ng Liên h p qu c khóa 26 thông qua ngh quy t s 2758. Năm 1950. chính ph M áp d ng chính sách cô l p và ngăn ch n. Hành ñ ng này c a chính ph M ñã tăng chư ng ng i và s c c n m i cho vi c phát tri n quan h Trung-M và gi i quy t v n ñ ðài Loan. và gi i quy t cu i cùng v n ñ này sau m t th i gian. Nhưng. xét t cái g i là chi n lư c toàn c u và l i ích nư c mình.2. V n ñ ðài Loan v i trách nhi m c a chính ph M Sau cu c chi n tranh th gi i l n th 2. ñ t t nh ðài Loan Trung Qu c vào s b o h c a M . Th nhưng. “Lu t v quan h v i ðài Loan” này ñã làm trái ngư c quy ñ nh trong Thông cáo chung v Trung M ñ t quan h ngo i giao và nguyên t c Lu t qu c t . m i ngư i Trung Qu c hai b eo bi n ðài Loan ñ u cho r ng ch có m t nư c Trung Qu c. Thông cáo chung v Trung M ñ t quan h ngo i giao tuyên b r ng: “H p ch ng qu c Hoa Kỳ th a nh n chính ph Nư c C ng hoà nhân dân Trung Hoa là chính ph h p pháp duy nh t c a Trung Qu c. chính ph M ñã cho ti n. ðài Loan là m t ph n c a Trung Qu c”. Chính ph M không có ý ki n khác v l p trư ng này. ñ ng th i tr c xu t “ñ i bi u” c a nhà ñương c c ðài Loan. Xét t nh ng ñi u nói trên. chính ph M th m chí quy t ñ nh bán 150 chi c máy bay chi n ñ u F-16 v i tính năng cao cho ðài Loan. trong c c di n hai m t tr n phương ðông và phương Tây ch ng ch i nhau. hòng tiêu di t ð ng c ng s n Trung Qu c. Tháng 2 năm 1972. Th e W or ld . chính ph hai nư c Trung Qu c và M thông qua ñàm phán. Sau khi Nư c C ng hòa nhân dân Trung Hoa thành l p. ñi ñ n hi p ñ nh vào ngày 17 tháng 8 năm 1982.

Nhưng Trung Qu c ph n ñ i ðài Loan làm nh ng ho t ñ ng cái g i là “m r ng không gian t n t i trên trư ng qu c t ”. thông tàu thuy n và may báy cũng như trao ñ i song phương. Ngay t th p niên 50 th k trư c. ðàm phán hoà bình Xét t hi n tr ng c a hai b . Hai. ti n hành cu c ñàm phán th ng nh t hoà bình gi a hai b eo bi n. chính ph Trung Qu c ñã có ý tư ng mong gi i quy t v n ñ ðài Loan b ng phương th c hòa bình. T ng bí thư trung ương ð ng c ng s n Trung Qu c Giang Tr ch Dân nêu rõ: “Chúng tôi b t di b t d ch th theo phương châm ‘th ng nh t hoà bình.112 - Th e W B. ðài Loan là m t ph n không th chia c t c a Trung Qu c. Tám ch trương nh m thúc ñ y th c hi n s nghi p th ng nh t ñ t nư c Trung Qu c: Ngày 30 tháng 1 năm 1995. m t qu c gia hai ch ñ ’. hai ch ñ ”. dư i ti n ñ ñ t nư c th c hi n th ng nh t. Hai lo i ch ñ xã h i cùng t n t i. Ngày 12 tháng 10 năm 1992. Sau khi th ng nh t. có n i dung như sau: M t. ñ ng bào hai b ph i cùng k th a và nêu cao truy n th ng ưu tú c a văn hóa Trung Hoa. chính ph Trung Qu c ch trương hai bên theo nguyên t c tôn tr ng l n nhau. Các chính sách c a Trung Qu c trong v n ñ ðài Loan Phương châm c a chính ph Trung Qu c nh m gi i quy t v n ñ ðài Loan: Phương châm cơ b n c a chính ph Trung Qu c nh m gi i quy t v n ñ ðài Loan là: “Th ng nh t hoà bình. chính ph Trung Qu c ch c ch n s “tôn tr ng hi n tr ng c a ðài Loan. ñ t li n cũng s n sàng nh n l i m i c a ðài Loan sang thăm ðài Loan. M t nư c Trung Qu c. Ba.” N i dung cơ b n v phương châm “Th ng nh t hoà bình. Năm 1982. m t qu c gia hai ch ñ ”. chính ph trung ương B c Kinh. Khác v i các t nh khác. Ngày 1 tháng 1 năm 1979. t o ñi u ki n cho ñ t nư c th c hi n s th ng nh t hoà bình. Chính ph Trung Qu c cho bi t. ðây là ti n ñ gi i quy t hoà bình v n ñ ðài Loan. ch t ch Giang Tr ch Dân nêu ra “Tám nh n xét và ch trương th ng nh t t qu c”. hai bên có th cùng bàn th o công vi c nhà nư c. ñ t li n Trung Qu c hoan nghênh nhà lãnh ñ o c a nhà ñương c c ðài Loan ñ n thăm v i thân ph n thích ñáng. tích c c ñ y m nh s h p tác kinh t và trao ñ i v i nhau. sau khi th c hi n th ng nh t ñ t nư c. or A. “sau khi th c hi n th ng nh t ñ t nư c. ch ñ xã h i ch nghĩa ñ t li n và ch ñ tư b n ch nghĩa ðài Loan cùng t n t i lâu dài và cùng phát tri n. ch th nhà nư c th c thi ch ñ xã h i ch nghĩa. áp d ng chính sách và bi n pháp h p lý”. Năm. cũng có th trao ñ i ý ki n v i nhau v m t s v n ñ trư c. Tám. kiên trì nguyên t c m t nư c Trung Qu c. còn ðài Loan thì th c thi ch ñ tư b n ch nghĩa. trong cu c t a ñàm chào m ng năm m i do Văn phòng ph trách công vi c ðài Loan thu c Trung ương và Văn phòng ph trách công vi c ðài Loan thu c Qu c v vi n cùng t ch c. ñư c hư ng quy n t tr cao ñ ”. Ngày 30 tháng 9 năm 1981. ðài Loan có th tr thành ñ c khu hành chính. thông thương. ra s c phát tri n s giao lưu và h p tác kinh t gi a hai b . ð ng chí Di p Ki m Anh cho bi t. Trung Qu c không ph n ñ i vi c ðài Loan phát tri n quan h kinh t và văn hóa mang tính dân gian v i nư c ngoài. Sáu. T tr cao ñ . tích c c thúc ñ y th c hi n th ng nh t t qu c. ld of E bo ok . Trên th gi i ch có m t nư c Trung Qu c. trư c khi th c hi n th ng nh t. c g ng th c hi n th ng nh t hoà bình. y ban thư ng v Qu c h i Trung Qu c ra “B c thư g i ñ ng bào ðài Loan”. kêu g i hai b k t thúc tr ng thái ch ng ch i quân s và ti n hành bàn th o.Chương 5. D. m t qu c gia hai ch ñ ” c a chính ph Trung Qu c nh m gi i quy t v n ñ ðài Loan có n i dung cơ b n như sau: C. trình bày sâu hơn phương châm chính sách gi i quy t v n ñ ðài Loan. ðài Loan ñư c hư ng quy n t tr cao ñ . th c hi n thông bưu ñi n. m t qu c gia hai ch ñ ”: Phương châm “Th ng nh t hoà bình. ngư i Trung Qu c không ñánh ngư i Trung Qu c. B n. ch t ch y ban thư ng v Qu c h i Trung Qu c Di p Ki m Anh phát bi u ý ki n. bù ñ p cho nhau. . ðài Loan s tr thành ñ c khu hành chính. nhà lãnh ñ o Trung Qu c ð ng Ti u Bình nêu rõ: ñ y th c ra là “M t qu c gia. khi ñ c p l i nói trên c a ñ ng chí Di p Ki m Anh. T c là dư i ti n ñ ch có m t nư c Trung Qu c.

Nga . 60 năm trư c Công Nguyên . Lòng ch o Cu-ơ-ban-thông-cu-tơ thu c lòng ch o Chun-cơ-ơ r ng 480 nghìn ki-lô-mét vuông . là sa m c l n th hai TQ . có h nư c ng t n i ñ a l n nh t và vùng lòng ch o Tu-ru-phan th p nh t so v i m t bi n . Tân Cương do chính quy n Tây Hán tr c ti p cai qu n .66 tri u ki-lô-mét vuông . n m v phía Tây B c TQ thu c trung tâm l c ñ a Âu Á . Phía Tây và phía B c Tân Cương giáp ranh v i 8 nư c d c su t t ðông sang Tây . Cư-rơ-gư-xtan . trong dãy núi này có lòng ch o Chun-cơ-ơ và Ta-li-mu . Vài nét v Tân Cương Khu t tr Vây Ua Tân Cương g i t t là Tân Cương . các khu v c phía B c Tân Cương là ‘ B c Cương ’ t c phía B c Tân Cương . Thiên Sơn và ng n Côn Luân . 2/3 di n tích sa m c c a TQ ñ u n m trên ñ a bàn Tân Cương . ñư ng biên gi i dài hơn 5400 ki-lô-mét . Nh ng c ñ o r i rác quanh hai vùng lòng ch o l n ch ng khác gì nh ng chu i h t châu . Ca-d c-xtan . còn Tu-ru-phan thì luôn gi k l c nhi t ñ cao nh t TQ . ñó là Mông C . Ngư i ta quen g i các khu v c phía Nam Thiên Sơn là ‘Nam Cương ’ có nghĩa là phía Nam Tân Cương . t phía B c xu ng phía Nam l n lư t có núi A-rơ-tai. Tân Cương là vùng khô h n ñi n hình .113 - Th e W or ld of E bo ok . Trong hơn 1000 năm sau . Tân Cương ñã là m t ph n không th chia c t c a ñ t nư c TQ th ng nh t g m nhi u dân t c . Môi trư ng ñ a lý Tân Cương n m trong vùng lòng ch o Châu Á . ñ ng th i là bãi sa m c lưu ñ ng l n th hai trên Th gi i . Trong sa m c Tân Cương tàng tr r t nhi u tài nguyên d u khí và khoáng s n . Dãy núi tuy t liên miên và ng n băng ñá r ng ñ ng trong ñ a ph n Tân Cương ñã hình thành băng sông l n ñ c ñáo . Pa-ki-xtan và n ð . 2. là khu t tr c p t nh v i di n tích r ng l n nh t TQ . S liên t c và bi n cách c a l ch s Cách ñây hơn 2000 năm . R ng hơn 1. ð i Hán ñ t Ph ðô H khu v c mi n Tây . Tân Cương và Tây T ng Chương 1. Tân Cương có dòng sông Ta-li-mu ch y trong n i ñ a l n nh t TQ . Tân Cương 1. Lư ng nư c bình quân ñ u ngư i Tân Cương x p hàng ñ u TQ . bao g m c h Ba-ơ-ca-sơ và khu v c Pa-mia hi n nay . vùng A-rơ-tai t ng l p k l c nhi t ñ th p nh t TQ . Tát-di-kixtan . Áp-ga-ni-xtan . là khu t tr c p t nh có ñư ng biên gi i dài nh t và c a kh u nhi u nh t TQ . Các thành th và nông thôn c a Tân Cương ñ u n m trên c ñ o . g i hai vùng lòng ch o Ha-m t và Tu-ru-phan là ‘ðông Cương ’ .Ph n 11. là vùng sa m c l n nh t TQ . là ‘ h ch a nư c th r n ’ thiên nhiên . trong ñó di n tích bãi sa m c Ta-cơ-la-ma-can r ng 330 nghìn ki-lô-mét vuông . nhi t ñ nóng l nh chênh l ch r t nhi u .

cơ gi i . chi m kho ng 40o/o t ng tr lư ng c nư c và ñ ng nh t TQ . tr lư ng d u khí thiên nhiên c a Tân Cương cũng h t s c phong phú . tr thành khu v c hành chính c p t nh ñư c hư ng quy n t tr dân t c c a TQ . chính ph Trung Ương ñã ñ t thêm ch c v tư ng quân t i thành ph Hu Vi n Yi-li Tân Cương nh m th ng tr toàn cõi Tân Cương . Theo ư c tính . than ñá . chính ph Trung ương ñã thành l p cơ quan hành chính ñ qu n lý công vi c ñ a phương c a Tân Cương . ñư c chuyên gia TQ và nư c ngoài g i là ‘vùng bi n hy v ng ’ c a ngành công nghi p d u m TQ . Tân Cương ñã phát tri n hàng lo t s n ph m quan tr ng và ngành ngh có ưu th mang m u s c Tân Cương . v t li u xây d ng . chi m kho ng 30 o/o t ng lư ng tài nguyên d u khí trên l c ñ a TQ . s n xu t ñư ng . Công trình d n ‘ khí ñ t mi n Tây sang mi n ðông ’ khánh thành vào tháng 10 năm nay s ñưa khí ñ t thiên nhiên d i dào c a Tân Cương ñ n Thư ng H i và các khu v c xung quanh Thư ng H i thu c mi n ðông TQ .v . Cơ s năng lư ng S n v t c a Tân Cương h t s c d i dào . trong ñó có d u m . Tân Cương tr thành khu v c c p t nh . than ñá . công trình xây m r ng ñ t 4 nhà máy ñi n H ng Nh n Trì v. nhà máy phát ñi n th nghi m b ng s c gió ð t B n Thành là nhà máy ñi n s c gió l n nh t TQ . tàng tr 20. 3. làm gi y . do ñó ñã g n ch t hơn n a quan h v i các khu v c và các t nh khác . ñã hình thành h th ng công nghi p ch ng lo i tương ñ i ñ y ñ g m có : gang thép .v . hóa ch t .Công nghi p Nhà máy ñi n ch y b ng s c gió ð t B n Thành Th e Hi n nay . cơ gi i . Năm 1884 . khu v c Tân Cương luôn luôn duy trì quan h tr c thu c chính ph Trung ương TQ . Các d án công nghi p quan tr ng c a Tân Cương g m có : Công trình Êtilen ð c Sơn T . th c ph m v. nhà máy phân hóa h c 2 U Th ch Hóa .ñó . tr lư ng than ñá và d u m ñã thăm dò rõ Tân Cương chi m 1/3 t ng tr lư ng c a TQ .8 t t n d u m và hơn 10 nhgìn t mét kh i khí ñ t thiên nhiên . t ng di n tích m d u khí Tân Cương r ng 740 nghìn ki-lô-mét vuông . Tân Cương ñã có g n 60 nghìn doanh nghi p các lo i v i hơn 2000 s n ph m .114 - of E bo ok . da thu c . là m d u l n nh t khu v c Tây B c TQ và là khu v c d b v thăm dò d u m trên ñ t li n có tương lai phát tri n r ng l n nh t .v . luy n kim . ñi n . Tân Cương ñư c gi i phóng hòa bình vào tháng 9 năm 1949 . Nhà máy ñi n th nghi m phát ñi n b ng s c gió c a ð t B n Thành là nhà máy phát ñi n b ng s c gió l n nh t TQ . công trình hóa ch t . Nư c c ng hòa nhân dân Trung Hoa ra ñ i . d t . W or T ng kh i lư ng tài nguyên than ñá c a Tân Cương hơn 20 nghìn t n . ngày 1 tháng 10 cùng năm . Qua phát huy ưu th tài nguyên khu v c . v t li u xây d ng . công trình ñ t 1 và ñ t 2 nhà máy ñi n Ma-nát và nhà máy th y ñi n c a núi Tĩnh ð i . kinh t c a ngành công nghi p Tân Cương phát tri n nhanh chóng . d u m . hóa ch t . Bư c sang ñ i Nhà Thanh cách ñây hơn 300 năm . ld M d u Tamalu . N n kinh t Tân Cương 1. thu c lá v. 4. d t .

T xưa Tân Cương ñã n i ti ng v s n xu t ng a gi ng t t . dưa Ha-m t . Trong ñó . t .Cây nông nghi p Tân Cương l y lúa mì .Nông nghi p Tân Cương ánh n ng và tài nguyên ñ t ñai d i dào . Tài nguyên ñ ng c thiên nhiên là tư li u s n xu t cơ b n nh t và ch y u nh t trong vi c phát tri n ngh chăn nuôi c a Tân Cương . lê . . cây h t b t c là cây hoa bia v. là cơ s l n nh t s n xu t bông s i dài TQ . là m t trong nh ng vùng chăn nuôi quan tr ng c a TQ . Th e Tân Cương có r t nhi u ch ng lo i súc v t . h ng hoa . Trong ñó ngành s n xu t bông c a Tân Cương chi m v trí h t s c quan tr ng t i TQ . nho . or ðàn ng a trên ñ ng c ld Tân Cương xưa nay có tên ñ p ñư c g i là ‘ quê hương c a trái cây ’ . các lo i gi ng và ph m ch t hoa qu ñ u r t t t . 3. nói chung Tân Cương có ñ các lo i hoa qu c a ôn ñ i . bò . t l ch a ch t ñư ng khá cao . W Nh ng năm nay . l a . táo . chi m 87 o/o t ng di n tích nông nghi p . mơ . Các cây kinh t g m có bông . ngô và lúa nư c là chính . la. t ng s lư ng súc v t hơn 40 tri u con . óc chó . ph m ch t bông s i dài có th sánh k p v i bông s i dài c a Ai C p n i ti ng Th gi i . bò y.Chăn nuôi T ng di n tích ñ ng c thiên nhiên c a Tân Cương là 570 nghìn ki-lô-mét vuông . ð ng c thiên nhiên gánh vác nhi m v chăn nuôi và s n xu t 70 o/o súc v t và s n ph m súc v t c a c khu t tr Tân Cương . ngoài ra còn nuôi ng a .v . c c i ép ñư ng .c v. dưa h u . ñào . dê . nho và dưa Ha-m t c a Tu-ru-phan r t ñ c ñáo . h nh Pa-ñan v.115 - of E bo ok .v . cà-r t . chi m trên 95 o/o s n lư ng bông s i dài TQ . Hoa qu thư ng th y g m có nho . bông s i m u làm nguyên li u .2.v . bư c ñ u hình thành h th ng s n xu t v i quy mô nh t ñ nh l y cà chau . ngành nông nghi p Tân Cương t ng bư c phát tri n theo hư ng ngành ngh hóa . l u . S n lư ng th t c u c a Tân Cương ñ ng nhì TQ . nhân dân ñ a phương t n d ng nh ng vùng có tài nguyên nư c phong phú ñ phát tri n nông nghi p trên c ñ o n i ti ng . anh ñào . gia súc l y c u là chính . là khu v c có di n tích tr ng hoa qu r ng l n nh t . c c i ñư ng . lâm nghi p và chăn nuôi .

vòng tay .v . s ng r i rác trên toàn b ñ a bàn Tân Cương . ch bi n ñ u ng . Dân t c Vây-ua có ngôn ng và văn t riêng .c c i ép ñư ng . bò nâu Tân Cương . Ph n m c váy li n áo . các lo i th c ph m và ñ u ng ch c năng l y rư u s a tươi . s n xu t ñư ng . có nghĩa là ‘ñoàn k t ’ ho c ‘ Liên h p ’ . ‘Vây-ua’ là t xưng c a ñ ng bào dân t c Vây-ua . dây truy n v. ñ dùng dân t c . ph n l n cư trú t i các khu v c Ca-sơ . l n tr ng I-lê . hương li u . gia công ñá quý . ph n l n cô gái ñ u t t bím . nư c hoa qu . hi n nay Tân Cương ñã t lai t o ñư c các lo i gi ng m i như : c u lông m n Tân Cương . hóa ch t nh t d ng . ngoài ra .116 - W or Con gái Vây-ua t t bím dài ld D tl a of E bo ok . g m hơn 7 tri u ngư i . ñ c s n v.v . Các dân t c Tây Cương Th e 1-.Tân Cương là cơ s gây gi ng súc v t m i c a TQ . A-cơ-su n m v phía Nam núi Thiên Sơn . ng a I-lê . bên ngoài khoác chi c áo gi-lê m u ñen cái khuy gi a . c u M L i Nô TQ . Nh ng s n ph m ñã hình thành quy mô bư c ñ u g m có : s n ph m cà chua . Các lo i gi ng lai t o nói trên có ñ c tính sinh h c ñ c ñáo và giá tr kinh t khá cao . Dân t c Vây-ua là dân t c ch y u c a Tân Cương . Tr ng ph c truy n th ng c a dân t c Vây-ua là : già tr gái trai ñ u ñ i mũ hoa b n c nh . s n ph m s a . 5. 4. hoa bia .M t s ngành ngh ñ c s c Các ngành ñ c s c c a Tân Cương ch y u g m mư i m y ngành ngh như : c t rư u . bên trong m c áo ng n thêu hoa . là tài nguyên chăn nuôi quý giá và ngân hàng gien quan tr ng c a Tân Cương nói riêng và TQ nói chung . Dân t c Vây-ua Dân t c Vây-ua là m t dân t c c kính mi n B c TQ . l n ñen Tân Cương . Hòa ði n . . ----. ñeo hoa tai . ñ dùng dân t c . nh n . Nam gi i thư ng hay m c áo dài cài cúc gi a . hi n nay cư dân thành th nói chung ñ u m c th i trang . rư u nho . s a ng a chua và thu c b c Vây-ua làm nguyên li u ch y u cũng r t ñư c hoan nghênh trên th trư ng .

nh c c dân t c v. c vào d p t t nh t . thư ng ñ tay ph i lên ng c . Trong ñ ng bào Ca-d c . Khi g p b c cha anh ho c b n bè . s n ph m ch bi n b ng s a g m có s a bơ . .m t hình th c bi u di n ngh thu t cư i ng a nam ch y n ñu i là môn vui chơi gi i trí ñư c l p tr hoan nghênh nh t . Khi dùng cơm . r i c t tai c u cho tr con c a ngư i ch . ch y u cư trú t i châu t tr Ca-d c I-lê có ngôn ng và văn t riêng . là m t dân t c l y ngh chăn nuôi là chính . khi có khách ñ n h s ñem nh ng món ăn ngon nh t và m con c u ñ ti p khách . b t k nam hay n ñ u r t gi i ngh thu t cư i ng a . mùa ñông thì di cư vào các thung lũng hư ng ra m t tr i .v .Dân t c Khơ-ơ-khơ-chơ Dân t c Khơ-ơ-khơ-chơ g m hơn 150 nghìn ngư i . Nói chung ñ ng bào Khơ-ơ-khơ-chơ ñ nh cư trong nhà ñ t hình vuông nóc b ng ph ng . xung quanh nhà tr ng rau qu . t thái mi ng th t t trên m t ph i c a ñ u c u cho mình . Dân t c Khơ-ơ-khơ-chơ ch y u t p trung cư trú t i Châu t tr Khơ-ơ-khơ-chơ Khơ-chưlơ-su trên cao nguyên Pa-mia phía Tây Tân Cương . mà còn có trình ñ ngh thu t khá cao.Mùa hè h thư ng cư tr t i các vùng g n sông ngòi ñ ng b ng . sau ñó tr ñ u c u v cho ngư i ch . ngoài s ít ngư i kinh doanh nông nghi p s ng m t cách ñ nh cư ra . ngư i ch bưng ñĩa th t trên có ñ u c u lên trư c m t khách . h có truy n th ng kinh doanh .ñ p m t . th m treo . Nh ng ñi u múa c a ñ ng bào Vây-ua khoai khoái . ñ ng th i kiêm doanh ngh chăn nuôi . ñó cũng là cơ h i t t ñ thanh niên trai gái tìm hi u l n nhau và yêu nhau . hàng thêu . Dân t c Vây-ua l y ngh nông là chính . ð ng bào Vây-ua là m t dân t c hát hay múa gi i . 2.2 tri u ñ ng bào Ca-d c . các chàng trai thì thích ñô v t và tha c u .Cô gái chưa ch ng t t nhi u bím . m ñ ng . bánh s a khô v. Dân t c Vây-ua là dân t c hi u khách . trên tư ng có ñ t bàn th .117 - Th e ”Cô gái ñu i” – Môn th thao ưa thích c a ñ ng bào Ca-d c W or ld of E bo ok . sau khi l y ch ng thì ñ i thành hai bím . Nam gi i ñ i mũ chiên .v do h s n xu t ñ m ñà phong cách dân t c . có ngôn ng và văn t riêng . khách bèn c m l y ñ u c u . phía B c . tuy t ñ i ña s cư dân ñ u s ng du m c theo mùa . Trang ph c truy n th ng c a dân t c Khơ-ơ-khơ-chơ r t c u kỳ . r i hơi cúi mình chào . nói lên tinh th n l c quan và c i m c a ñ ng bào Vây-ua .Dân t c Ca-d c Tân cương có 1. 3.ð ng bào Vây-ua r t l ch s và l ñ . ph n m c áo cài khuy b c gi a ng c . bên c nh ñó ngh th công truy n th ng h t s c phát tri n . ñ ng bào dân chăn nuôi ñ u s t ch c các ho t ñ ng bi u di n và ñua ng a : ‘cô gái ñu i ’ . Th c ph m c a ñ ng bào Khơ-ơ-khơ-chơ cũng h t s c phong phú . ch t li u tơ l a . mái nhà có m c a s . Dân t c Ca-d c Ph n l n ñ ng bào Ca-d c ti n hành ngh chăn nuôi . con dao . có nhi u ñ ng tác quay vòng nhanh chóng và luôn luôn thay ñ i . Dân t c Ca-d c ni m n hi u khách .

thú r ng 39 lo i . cách huy n l 150 ki-lô-mét .Thành c Lâu Lan Thành c Lâu Lan n m trên mũi Tây B c Lô-bu-puo phía Nam Tân Cương . or ld Xung quanh H Kha-na-sơ là nh ng ng n núi tuy t cao ch c tr i . r t có giá tr c v thăm quan du lich . t ng là y t h u c a con ñư ng tơ l a . c nh quan thiên nhiên tươi ñ p . nư c h sâu 188. ñ a m o Nhã ðan và l p mu i c ng r n bao b c . sông ngòi và h ao ch ng ch t . ðây là khu v c có r t nhi u ñ ng th c v t thu c h khu v c Nam Xi-bê-ri-a duy nh t TQ . H này cao 1374 mét so v i m t bi n .73 ki-lô-mét vuông . h u như không ngư i ñ t chân ñ n . côn trùng hơn 300 lo i . ch ng lo i cây ñã ñư c ñi u tra rõ hi n nay có kho ng 800 lo i . hiu qu nh và hi m nghèo . ñi u r t l là t i sao vương qu c Lâu Lan l ng danh hi n hách l i ñ t . ‘ Kha-na-sơ ’ là ti ng Mông C . chim muông 117 lo i . m t h lăn tăn trong núi tuy t . có nghĩa là ‘ nư c h trong thung lũng’ . m t h r ng 45. là m t h n m trên núi cao trong r ng th m A-ơ-tai . kh o sát khoa h c và văn hóa l ch s .118 - Th e W 2. trông r t ñ p m t . th k th hai trư c công nguyên .H Kha-na-sơ H Kha-na-sơ n m trong ñ a ph n huy n Bu-ơ-din phía B c Tân Cương . h t s c tan hoang .5 mét . Ti m năng du l ch 1. of E bo ok . ñ ng c và r ng cây xen l n nhau . Nay ñã b sa m c . có nhi u gi ng cây quý g m các lo i cây thông . Trong khu v c này . Lâu Lan t ng là m t trong nh ng khu v c ph n th nh nh t c a khu v c mi n Tây . ñ ng v t bò sát lư ng thê 4 lo i . b o v thiên nhiên . cây sam và cây b ch dương . cá sinh s ng trong h 7 lo i .6. Trong ñó nhi u lo i gi ng ch có m t không hai t i Tân Cương nói riêng và c nư c TQ nói chung . Nhưng theo ghi chép c a s sách .

M c dù bích h a trong hang ñ ng b phá ho i nghiêm tr ng . có m t khu v c g i là ‘ H a Châu ’ . thành c và xung quanh thành c còn có các di tích như : phong h a ñài . có phong cách ngh thu t r t ñ c ñáo . thành lũy . kho lương th c . nh ng ngư i ñi du l ch t i Tu-ruphan chính là ñ ñư c ăn hoa qu c a ñ a phương . khi n thành c Lâu lan ñ i dòng và b vùi trong sa m c b i s xâm l n c a gió cát. c lau và cành cây . ñây là kho báu ngh thu t quan tr ng nh t .119 - ld of E bo ok . nhân v t t o hình phong phú . Hi n nay ñã ñi u tra rõ . Hang ð ng Thiên Ph t Cơ-chư-ơ và Pa-chư-clicơ là nh ng hang ñá n i ti ng . th gi i công nh n r ng . b i v y trong hoa qu ch a lư ng ñư ng r t cao . m m . Trong m c Lâu Lan còn khai qu t ra thi hài khô ‘ ngư i ñ p Lâu Lan ’ cách ñây 3800 năm . do nguyên nhân ph c t p b i thiên nhiên và con ngư i gây nên . Hang ð ng Thiên Ph t này n m v phía ðông B c thành ph Tu-ru-phan . nh ng tư ng n n và bích h a trong hang ñá này k t h p hài hòa n n văn hóa TQ v i n n văn hóa n ð và Ba-tư . tr m d ch t c tr m chuy n công văn ngày xưa . cho nên nơi ñây s n xu t r t nhi u hoa qu . Tu-ru-pan là ‘vương qu c nho’ . nơi ñây ñã b t ñ u tr ng nho . trong thành c Lâu Lan còn có nhi u văn v t như : m nh g m . .nhiên b t tung b t tích qua phát tri n th nh vư ng trong năm sáu trăm năm . ñ ng ti n c . ngay t hơn 2000 năm v trư c . Hi n nay ngành kh o c phát hi n . ch y u là nho . thành quách ñư c xây ñ p b ng ñ t .v . Hi n này . M t lòng sông c ch y xuyên qua n i thành t hư ng Tây B c xu ng ðông Nam . m u s c phong phú và r c r . ñư c b o t n hoàn h o nh t và tiêu bi u nh t c a ngh thu t ph t giáo H i C t .v . ñó t c là Tu-ru-phan . m c v. là tài li u quý báu cho vi c nghiên c u l ch s . K t c u tranh bích h a trong hang ñ ng nghiêm c n . chùa hang ñá . Khách ñ n thăm Tu-ru-phan ñ u bàn lu n v nho m t cách có h ng thú . song v n gi l i ñư c hơn 1200 mét vuông . văn hóa và ngh thu t c a khu v c mi n Tây TQ Th e W or Hang ñá trong ñ ng thiên ph t Pa-chư-cli-cơ 4. Lâu Lan cũng là vùng th n bí mà các nhà thám hi n trong và ngoài nư c luôn luôn hư ng t i . binh khí c . 3. rõ nét . là s k th a phong cách tranh v hang M c Cao c a ñ i ðư ng . thành c Lâu Lan r ng 120 nghìn ki-lô-mét vuông . v n chăn chiên . dưa h u v. Pachư-cli-cơ có nghĩa là ‘ sư n núi ’ . ‘Thành ph Tu-ru-phan dư i giàn nho . Ngư i Pa-chư-cli-cơ thu c dân t c Vây-ua . trong khi ñó do khí h u nơi ñây khô ráo và ít mưa . ngư i dân Tu-ru-phan s ng trong nho’ .v n i ti ng th gi i . có r t nhi u c a i .v.Tu-ru-phan Trong vùng lòng ch o mi n Trung Tân Cương . ñ ng th i ph n ánh m t cách sinh ñ ng v phương th c s n xu t và sinh ho t c a ñ ng bào các dân t c lúc b y gi . b t ñ u kh i công xây d ng t th k th 6 ñ n th k th 14 công nguyên . phong h a ñài v. hi n nay ch còn l i tháp chùa ph t và ki n trúc xung quanh . Theo ghi chép c a s sách . V trí ñ a lý ñ c ñáo khi n lư ng nư c dư i lòng ñ t Tu-ru-phan h t s c d i dào . nơi ñây s n xu t các lo i nho ph m ch t t t . Thành c Lâu Lan ñã b m t tích như th nào ? ðây là m t v n ñ luôn ñư c các nhà kh o c h c và nhà khoa h c c a TQ và nư c ngoài quan tâm t trư c ñ n nay .Hang ñ ng thiên ph t Trên con ñư ng tơ l a ch y dài trên ñ a bàn Tân Cương . m nh v n tơ l a v.

V i văn hóa l ch s sâu ñ m . trong ñó có chùa I-slam A-ti-ga-ơ n i ti ng . Ca-sơ có l ch s lâu ñ i . Nho khô Tu-ru-phan ñư c hóng khô theo phương th c ñ c bi t . Ca-sơ ñã thu hút ñông ñ o du khách trong nư c và h i ngo i ñ n thăm quan du l ch . ñư c coi là ‘ mi n quê Giang Nam c a khu v c phía Tây ’ . trư c sân sau vư n ñ u có giàn nho . ñư c nhi u ngư i yêu thích . Tài nguyên du l ch c a Ca-sơ h t s c d i dào . m Muhan-mô-ñơ Ca-sơ-ca-li v. vì th có câu nói r ng : ‘ không ñ n Ca-sơ thì coi như chưa t i Tân Cương ’. ăn ngon ng t .Ca-sơ Ca-sơ còn ñư c g i là ‘ Ca-sơ-khơ’ . Tu-ru-phan . m A-pa-cơ-hua-ca . l i có th thư ng th c các lo i nho tươi tho i mái v a m i hái t trên giàn nho . Ca-sơ là m t trong nh ng c ñ o c kính nh t phía Tây lòng ch o Ta-li-mu . mi n là bư c vào rãnh nho . thám hi m sông băng và leo núi cao là nh ng ho t ñ ng mà du khách các nư c ưa thích . cho nên lúc nho kho ráo .v . bo Chính quy n ñ a phương Tu-ru-phan ñã ñ c bi t xây m t dãy ph nho .120 - of E 5. nh ng nhà ñ t thoáng gió mà dân ñ a phương dùng ñ hóng nho khô b ng gió nóng t nhiên . ñâu ñâu cũng là vư n nho c kính . c nh quan thiên nhiên ñ c ñáo cũng như nh ng nét ñi n hình và tiêu bi u nh t khu v c Tân Cương . t p trung th hi n ñ c ñi m văn hóa và ngh thu t ki n trúc c a dân t c Vây-ua . du lich sa m c . vi n b ng tàng nho ñ cho du khách thăm quan . trên dãy ph này nào là hành lang nho . vư n vui chơi nho .ði trên ñư ng ph Tu-ru-phan . phong t c t p quán r c r . ð ng bào Vây-ua chúc m ng ngày l trư c chùa I-slam A-ti-ga-ơ Ca-sơ Th e W or ld . c nh quan nhân văn r t nhi u . c nh quan thiên nhiên có s c thu hút ñ c ñáo . xưa nay có tên ñ p là ‘ Viên ng c trên con ñư ng tơ l a ’ . ñư ng to ngõ h m . là thành ph lich s văn hóa n i ti ng TQ . m t trong nh ng cơ s s n xu t bông hàng hóa quan tr ng c a TQ . du khách ñ n thăm Tu-ru-phan . ok Gia ñình dân t c Vây-ua s ng trong rãnh nho Tu-ru-phan . sau khi ng m c nh rãnh nho tươi ñ p . Hi n nay . trông v n xanh .

phát tri n l n m nh t i ñây . ñ m l y . Nơi ñây có núi tuy t và sa m c th n bí ñ p m t . là m t trong nh ng nư c văn minh c kính n i ti ng khu v c mi n Tây .Hòa ði n Hòa ði n ngày xưa ñư c g i là ‘ Vu ði n ’ .6. ð o Mô-ni và ñ o I-slam l n lư t truy n vào Tân Cương . nơi xung y u phía Nam trên con ñư ng tơ l a . chăn chiên và hoa qu c a Hòa ði n n i ti ng g n xa . bên c nh ñó còn có cánh ñ ng ch ng ch t tr ng r t nhi u cây. Ch dân t c Hòa ði n Th e Nh ng ngư i theo ñ o I-slam ñang làm l trong nhà th W or Trong l ch s t ng có ph t giáo . tơ l a . Phía B c Hòa ði n là sa m c Ta-cơ-la-ma-can b t ngàn hoang vu . khi n Tân Cương tr thành nơi h i t b n tôn giáo l n duy nh t trên th gi i . ñá c m th ch . h ao . C nh giáo . phía Nam d a lưng vào núi Côn Luân . thương gia và du khách c a các nư c không ng ng ñi qua nơi này . nào là ‘ thành ph ng c . nào là th ñô hàng tơ l a ho c là quê hương c a hoa qu . ñ i di n ngo i giao .121 - of E bo ok . n n văn hóa ðông Tây b t g p và h i nh p t i ñây . ðư c s ưu ñãi c a thiên nhiên . Hòa ði n n m trong vùng lòng ch o l c ñ a Á Âu . Tôn giáo . vì th Hòa ði n cũng có tên g i r t ñ p . ld 7. Các dân t c sinh con ñ cái . ñ ng c ña d ng huy n o .

C nh giáo m i rút ra kh i vũ ñài l ch s c a Tân Cương . g i t t là Tây T ng . t ng c ng có kho ng 80 nghìn ngư i . xung quanh là núi cao . ñ o Mô-ni truy n vào TQ . Hi p h i ph t giáo v. Tân Cương có 40 chùa ph t giáo T ng .6 tri u . ð o I-slam ñã truy n vào Ca-sơ d c theo con ñư ng tơ l a . kho ng 10 dân t c trong ñó có Vây -ua . S sĩ cao nguyên Thanh T ng ñư c g i là ‘ c c th ba ’ trên trái ñ t . Gi a th k th 10 công nguyên . ñư c g i là ‘ nóc nhà th gi i ’ . chi m 96 o/o t ng dân s . có v trí quan tr ng trên mi n núi cao và cao nguyên toàn c u . là m t ph n ch th c a cao nguyên Thanh T ng . ch y u là vì nó cách m t bi n r t cao và khí h u giá rét b i ñ cao m t bi n gây nên . m c dù trong mùa nóng nh t . C nh giáo truy n vào Tân Cương t th k th 6 công nguyên . cũng ñư c g i là ‘ c c th ba ’ trên trái ñ t . Tây T ng là m t khu t tr c p t nh v i dân s ít nh t và m t ñ dân s thưa th t nh t TQ . or ld of E bo ok . Vài nét v Tây T ng 2. Hi n nay Tân Cương có hơn 4000 ngư i theo ñ o Thiên chúa giáo . Nhi t ñ bình quân trên vùng lòng ch o cao nguyên trên 4500 mét ñ u dư i ñ âm . Tây T ng n m phía Tây Nam thu c mi n biên cương Tây Nam TQ . H i . mà còn là m t trung tâm c a C nh giáo . Hi n nay . Các nhà kh o c phát hi n . Hi n nay . Tân Cư ng còn có hơn 100 ñ ng bào dân t c Nga theo ñ o chính th ng m i. T ch c tôn giáo c a Tân Cương ch y u có Hi p h i ñ o I-slam . hơn 10 dân t c thi u s c a Tân Cương như : Vây-ua .22 tri u ki-lômét vuông . n ð . chi m kho ng 12. Ta-dích .3 o/o dân s Tân Cương . U-dơ-b ch . r i truy n ñ n các khu v c Trung Nguyên . Ca-d c . ñáp ng ñ y ñ nhu c u c a ñ ng bào các dân t c theo ñ o . là cao nguyên tr tu i . Toàn khu t tr r ng hơn 1.v ñ u theo ñ o này . Nê-pan v. Hi n nay . th i xưa Tân Cương không nh ng th nh hành C nh giáo . Tác-ta v. nhi t ñ bình quân cũng không quá 10oC . trên cao nguyên có r t nhi u ng n núi cao t 6000 ñ n 8000 mét so v i m t bi n . khơ-ơ-khơ-chơ . Phía Nam và phía Tây giáp ranh v i các nư c : Mi-an-ma .8 t ng di n tích c nư c TQ . H c vi n kinh I-slam . Hang M c Cao ðôn Hoàng và Tu-ru-phan Tân Cương ñ u phát hi n hàng lo t văn thư c a ñ o Mô-ni .v . K t th k 19 ñ n nay . qu n chúng theo ñ o hơn 9 tri u ngư i .v ñ u theo ñ o I-slam . Hi n nay t i Tân Cương . Ca-d c . ñư ng biên gi i dài c th y g n 4000 ki-lô-mét . ð ng bào dân t c Mông C Tân Cương ña s theo ph t giáo T ng . bình quân m i kilô-mét vuông chưa t i 2 ngư i .5 tri u ñ ng bào T ng . ñi u này ch ng t ñ o Mô-ni truy n bá r ng rãi và có nh hư ng sâu xa t i các khu v c Tây B c TQ . Chương 2. t c s bi n ñ ng m nh m c a v trái ñ t g n nh t và quy mô nh t trên trái ñ t . C nh giáo là m t giáo phái c a Cơ ñ c Giáo . Sơ lư c ñ a lý Cao nguyên Thanh T ng có nhi u ñ c trưng thiên nhiên ñ c ñáo .122 - Th e Khu t tr Tây T ng bình quân cao trên 4000 mét so v i m t bi n . nhà th Thiên chúa giáo v. Tây T ng 1. toàn khu v c Tân Cương t ng c ng có hơn 23 nghìn chùa I-slam và nơi t ch c ho t ñ ng tôn giáo khác như : chùa L t-ma . 24 nhà th . T ng dân s c a khu t tr Tây T ng là hơn 2. Sau ñó . trên cao nguyên l i có r t nhi u dãy núi cao ch y liên miên . Bu-tan . Xích-kim . W Khu t tr Tây T ng là m t trong 5 khu t tr c a TQ . ph t giáo ñã t Tân Cương truy n v phía ðông theo con ñư ng tơ l a . s hình thành c a cao nguyên này liên quan ch t ch t i phong trào t o núi Hy-ma-lay-ya .v . chi m 56.Th k th nh t công nguyên . H i v. Tân Cương v n là m t khu v c g m nhi u tôn giáo . là nơi t tr Dân T c l y dân t c T ng là chính .v . g n 30 nghìn ngư i theo ñ o cơ ñ c giáo . 25 nhà th và nơi ho t ñ ng Thiên chúa giáo. Cao nguyên Thanh H i bình quân cao trên 4000 mét so v i m t bi n . ñ o I-slam ñã truy n kh p khu v c Tân Cương . ð o I-slam có nh hư ng l n trong ñ i s ng xã h i c a Tân Cương . có hai nhà th . cùng v i ñ o I-slam truy n vào . Ngoài ra . Cao nguyên Thanh T ng cao hơn 4000 mét so v i m t bi n . Bư c sang th k th 16 và 17 . Năm 694 công nguyên . trong ñó có 2.

ð i nhà Thanh ñã c b trư ng ñ n thư ng trú t i Tây T ng . ki n ðô t i La-sa . Năm 1727 . chính ph nhân dân Trung ương quy t ñ nh áp d ng phương châm gi i phóng hòa bình . thay m t chính ph Trung Ương ti n hành vi c giám sát hành chính c a ñ a phương Tây T ng . ph b ch ñ nông nô phong ki n . chi m 45o /o dân s T ng TQ . chuy n như ng . Thu n theo nguy n v ng c a nhân dân Tây T ng .v . ð ng bào T ng l y ngh nông nghi p và chăn nuôi là chính . cũng là nơi b t ngu n c a nhi u dòng s ng l n Châu Á .123 - of E bo ok ð i nhà Thanh sau khi thành l p vào năm 1644 ñã ti n hành vi c qu n lý nghiêm kh c hơn ñ i v i Tây T ng . Tr i qua nh ng năm tháng dài d ng d c . Song-chan-can-bu ñã thu hút nh ng k thu t s n xu t tiên ti n và thành qu chính tr và văn hóa c a ð i ðư ng . không còn b ch nông nô cư ng b c lao ñ ng n a . H i . ñ y m nh ch ñ hóa và lu t pháp hóa vi c th c thi ch quy n và cai qu n c a chính ph Trung Ương ñ i v i Tây T ng . văn hóa v.Pa . TQ ñã ch m d t c c di n r i lo n và chia r kéo dài hơn 300 năm t i khu v c Trung Nguyên . Dân t c ð ng bào T ng là cư dân ch y u c a Tây T ng . trong ñó có dân t c Hán . Mơn . Lô-pa và Na-xi . không còn b buôn bán . . m c dù TQ ñã tr i qua m y ñ i vua và nhi u l n thay ñ i chính quy n Trung Ương . song Tây T ng luôn luôn dư i s cai qu n c a chính ph Trung Ương . Trong khi ñó . 3. . t tiên c a dân t c T ng sinh s ng trên cao nguyên Thanh T ng ñã có liên h v i dân t c Hán sinh s ng trong n i ñ a TQ .Dân t c T ng W Khu t tr Tây T ng là vùng ñ ng bào dân t c T ng t p trung cư trú ñông nh t TQ . L ch s và hi n tr ng Ngay t trư c công nguyên . Tu-lung v.v . khu t tr dân t c T ng còn có ñ ng bào thu c mư i m y dân t c ñ i ñ i ki p ki p chung s ng v i nhau . Căn c tình hình l ch s và hi n tr ng c a Tây T ng . khu v c Tây T ng chính th c ñưa vào b n ñ TQ . Gi a th k 13 . Na-xi . khi n hàng tri u nông nô và nô l ñư c vươn mình gi i phóng . duy trì quan h h t s c h u ngh v i ð i ðư ng v các m t chính tr . ñ ng th i ñã thành l p xã dân t c Mơn-pa . Song-chan-can-bu . cư dân thành th ph n l n làm ngh th công . Nu . nhi u b t c v n s ng r i rác trên cao nguyên Tây T ng d n d n th ng nh t l i và tr thành dân t c T ng hi n nay . khu t tr Tây T ng cũng ñư c chính th c thành l p vào tháng 9 năm 1965 . Trong nh ng năm n m quy n . sau ñó . Ngôn ng là chi nhánh T ng Ng c a ñ ng bào T ng và Mian-ma thu c ng h Hán T ng . 4. công nghi p và thương m i . Qua phát tri n n ñ nh trong m y năm . Th k th 7 công nguyên . kinh t . tr thành ngư i ch c a xã h i m i . Ngoài dân t c T ng ra . Lô-pa . trao ñ i và gán n như là tài s n cá nhân c a ch nông nô n a .nh t th gi i . Th e 1. Nư c c ng hòa nhân dân Trung Hoa ra ñ i . v anh hùng c a dân t c T ng cũng chính th c thành l p Vương Tri u Tu-phan . chính ph nhân dân Trung Ương ñã ti n hành cu c c i cách dân ch t i Tây T ng . or ld Năm 1949 . t ñó ñã ñư c t do v con ngư i .

3. thiên táng và h a táng . eo bu c dây . phát tri n song song v i ngh chăn nuôi . ph n m c áo ng n . W or . ph n ñã l y ch ng nói chung bu c chi c t p d trên có ñ án gi ng như c u v ng .v . trang ph c và ñ trang s c cũng có s khác nhau . nam gi i lưng cài dao r a . săn b n và ngh th công . Nói chung th c hành th y táng .124 - ld of E bo ok . tính tình sôi n i phóng khoáng . m c váy bó ngư i qua g i ñôi chút . ch y u sinh s ng t i khu v c Môn Ng u thu c mi n Nam khu t tr dân t c Tây T ng . nam gi i m c thêm chi c áo dài r ng . có m t s ñ a phương cũng theo ñ o Phù Th y nguyên th y . cũng có t p quán mai táng . T i các khu v c khác nhau . t c dùng qu Thanh Qua và ñ u Hà Lan rang nghi n thành b t . ph n ñeo các ñ trang s c như vòng tay . Nam n ñ ng bào Mơn-pa ñ u m c áo dài m u ñ . ñ ng bào T ng hi n nay thì th c hành thiên táng. Th i xưa nh ng ngư i sinh s ng trên cao nguyên Thanh T ng th c hành mai táng . Dân t c Mơn-pa ch y u làm ngh nông nghi p . tay áo ch t . ð ng bào T ng ph n trên m c áo ng n dài tay d t b ng l a và v i . Nh gn khúc hát c a ñ ng bào T ng nghe r t êm tai . 2. Nam n ñ u thích u ng rư u và hút thu c lá ? .ð ng bào T ng theo ph t giáo T ng . hoa tai v. Nam gi i nói chung m c áo ch n th d t b ng len c u dài ñ n b ng . Th c ph m c a ñ ng bào T ng l y Chan-pa là chính . thư ng thư ng theo hình th c v a hát v a múa . có m t s t n cư các huy n M c Thoát . ð ng bào Mơn-pa ña s ngư i theo ph t giáo T ng . thích ñeo trang s c . ð ng bào Lôpa ch y u ăn ngô . hát hay múa gi i . b p chân băng bó v i . c tròn . thích u ng chè bơ . Chua Na v. ñ i mũ vàng nâu ho c mũ chiên m u ñen . Lâm Chi . ñ i mũ tròn có vành làm b ng da g u ho c dây th ng mây . chè s a . h a táng và th y táng . Nam n ñ u t t tóc .Dân t c Lô-pa Th e Dân t c Lô-pa ch y u phân b t i khu v c Lô-du phía ñông nam khu t tr Tây T ng . lâm nghi p . dân t c Lô-pa ch y u làm ngh nông và ngh ñan lát b ng tre .Dân t c Mơn-pa Dân t c Mơn-pa là m t dân t c lâu ñ i cư trú trên cao nguyên Tây T ng . Lương th c l y g o . ngô và Ki u M ch là chính . n gi i m c áo dài c c tay .v . cũng ăn g o và Ki u M ch . rư u Thanh Qua và thích ăn th t bò và th t c u .

nh m tăng thêm t tr ng c a giá tr s n ph m công nghi p trong t ng s n ph m qu c n i . Kinh t 1. l y r ng nguyên sinh là chính . th c ph m . Nhưng kh i lư ng d tr v t li u g c a Tây T ng l i lên t i hơn 1. 4. ñ nh a . phía nam sông Ya-lu-chan-bu và các thung lũng phía ñông . di n tích tr ng thanh qua r t nhi u và phân b r t r ng .Ngh chăn nuôi Ngh chăn nuôi là ch th c a kinh t nông nghi p Tây T ng . d ch v ăn u ng .v .Công nghi p Trư c kia Tây T ng ch có ngành th công nghi p truy n th ng như : chăn chiên . Năm 1994 . có giá tr dinh dư ng cao .ñ ng th i tăng cư ng vi c c i t o k thu t c a các doanh nghi p công nghi p . xác ñ nh vi c c nư c vi n tr . hi n nay ñã có các ngành công nghi p như ñ ng l c . là ñi u hi m th y trên th gi i . 5. là m t trong 5 vùng chăn nuôi l n c a TQ .do s h n ch c a các nhân t l ch s và thiên nhiên . ch ng rét . Lâm Chi .Nông nghi p S n xu t nông nghi p c a Tây T ng l y ngh chăn nuôi là chính . có l ch s lâu ñ i và ti m năng phát tri n to l n . là cơ s v t li u g d b h t s c quan tr ng c a TQ . nuôi c u ñ t hi u qu kinh t cao .c còn có th làm phương ti n giao thông . Năm 2003 . du l ch .3 tri u ha di n tích r ng . Tây T ng ñã hoàn thành t ng s n ph m công nghi p 2. vui chơi gi i trí .c là ch ng lo i súc v t ñ c ñáo trên cao nguyên v i nh ng ñ c ñi m là ch ng rét . ngoài ra còn tr ng ti u m ch . diêm . ña s là doanh nghi p nh . Sau khi Tây Tang ñư c gi i phóng hòa bình vào năm 1951 . ch ng hàm lư ng ô-xi th p . thích mát m và m ư t .v . ch chi m 5 o / o t ng d ên tích ñ t ñai c a khu t tr Tây T ng . 2. ngành công nghi p ñã ñư c phát tri n nhanh chóng t không ñ n có . ñ ng nhì TQ .Lâm nghi p Tây T ng có hơn 6. Các ngành s n xu t m i như thương m i . ch y u phân b t i các thành ph La-sa . Ngh chăn nuôi c a Tây T ng chi m kho ng 60 o / o t ng giá tr s n ph m nông nghi p . cơ gi i . có tính năng ch ng khô h n t t . ra s c khai thác và t n d ng ba tài nguyên l n g m khoáng s n . h t c i ép d u . khi n môi trư ng sinh thái cao nguyên cũng như môi trư ng sinh s ng c a thành th và nông thôn v n y u t trư c ñây ñư c b o v tương ñ i t t . Ri-cơ-chư v. C khu t tr có g n 82 tri u ha bãi c . chính ph TQ ñã ñ u tư và do 9 t nh và thành ph c a TQ giúp Tây Tang xây d ng 43 công trình . than ñá . Trung ương tri u t p cu c t a ñàm v công tác Tây T ng . Súc v t ch y u có bò Y. Ch ng lo i bãi c c a khu t tr Tây T ng r t nhi u . trong ñó nhi u nh t là bò Y. s phát tri n c a kinh t xã h i b t t h u trong th i gian dài . t tr ng công nghi p trong n n kinh t qu c dân Tây T ng chi m 15o/ o . công nghi p r ng .77 t ñ ng nhân dân t . làm gi y v. Bò Y. phát tri n song song nông nghi p v i ngh chăn nuôi . ng . Tài nguyên r ng c a khu t tr Tây T ng t p trung phân b t i các vùng h du sông Ya-lu-chan-bu . tr ng trên các khu v c cao t 2500 ñ n 4500 mét so v i m t bi n . Trong ñó . nh t là sau cu c c i cách dân ch vào năm 1959 .125 - Th e W or ld of E bo ok . C u Tây T ng sinh s ng trên vùng cao nguyên giá rét . là khu v c b o v môi trư ng t t nh t TQ . bát g Tây T ng v. t ng v n ñ u tư là 480 tri u ñ ng nhân dân t . T p d hoa . cho nên ñư c dân Tây T ng nuôi r t nhi u và ph bi n . chi m kho ng 1/5 di n tích bãi c trong c nư c . v t li u xây d ng . c u và dê Tây T ng . luy n kim .4 t mét kh i . cũng tr ng m t s ít lúa nư c và ngô . cây nông nghi p ch y u là tr ng thanh qua . trong ñó có th t n d ng hơn 56 tri u ha .9o/o di n tích ñ t ñai c a toàn khu t tr .Trong 10 năm t năm 1984 ñ n năm 1994 . R ng cây lá nh n như các lo i cây sam phân b r t r ng và sinh trư ng nhanh chóng . bò Y. chi m 33. không có công nghi p hi n ñ i . IT chưa h nghe qua t i Tây T ng nay cũng ñư c phát tri n nhanh chóng . ñi u ch nh k t c u ngành ngh . bưu chính . sinh thái c a Tây T ng cơ b n gi nguyên tr ng thái nguyên sinh . trên 90o/o là c b i và bãi c trên núi cao . ñ ng th i phát tri n nông nghi p ñ m ñà m u s c trên cao nguyên hàn ñ i v i s chênh l ch gi a khu v c và s chênh l ch chi u d c rõ r t . ch ng lo i cây tr ng không nhi u . hóa ch t .5. ñư c g i là ‘ tàu cao nguyên ’ . Hi n nay .c . ñ u Hà -lan v.Công trình vi n tr Tây T ng Tây T ng ñư c g i là ‘nóc nhà th gi i’ . Tây T ng s tích c c phát tri n ngành công nghi p . 3. hi n nay ñã xây d ng xong 18 khu b o t n thiên nhiên c p qu c gia và c p t nh .v . S n lư ng s a và th t c a bò Y. d t . ngh r ng và s n ph m súc v t .v .c r t cao . Tây T ng h t s c coi tr ng vi c xây d ng sinh thái . Ngh tr ng tr t c a Tây T ng ch y u t p trung t i các lũng sông ñi u ki n thiên nhiên tương ñ i t t . th p hơn nhi u so v i t l bình quân c a c nư c TQ .c . da thu c . Trong tương lai .

Hi n nay .Na-mu-chua 2.Tây T ng xây d ng 62 d án thu c các lĩnh v c : nông nghi p . chăn nuôi . T i lưu v c Tam Giang phía ñông Tây T ng . giao thông . phía b c d a vào dãy ñ i cao nguyên thoai tho i liên miên . l u gi ng d y cao t ng ñã thay th nhà th p . cư dân La-sa hàng ngày ñ u có th thu xem nhi u kênh chương trình truy n hình phát qua v tinh . Thiên H ch ng khác gì m t gương kh ng l . h ao ñư c g i là ‘ chua ’ . nh ng ñ i hoa khoe s c khoe m u hòa l n v i nhau . t i thành ph La-sa th ph khu t tr Tây T ng . năng lư ng . nh ng túp l u c a dân chăn nuôi . phía nam Tây T ng . con em bà con nông dân ôm p gi c mơ c a cha anh ñã c p sách vào trư ng l p r ng rãi sáng s a .v . t ng v n ñ u tư vư t 4. c xanh . W or ld Cung Pu-la-ña . n m gi a huy n ðương Hùng và huy n Ban-gô khu v c Na Khúc thành ph La-sa .126 - of E bo ok .Cung Pu-la-ña Th e Trong ti ng T ng . Trong khi thúc ñ y s phát tri n c a kinh t Tây T ng . Hi n nay . ‘ Na-mu-chua ’ có nghĩa là ‘ Thiên H ’ ho c ‘Th n H ’ . tuy t tr ng . Tr i trong . c m u quanh năm ph t ph i tung bay . 6. 62 d án nói trên ñã thay ñ i t p quán sinh ho t trong bi t bao ñ i nay c a nhân dân Tây T ng sinh s ng trên cao nguyên . tr thành c a s gi i thi u v i th gi i v s c thái ñ y s c h p d n c a cao nguyên núi tuy t . toàn b nh ng d án ñó ñã xây d ng xong và ñưa vào s s ng . thông tin v. phía ñông nam là ng n chính cao ch c tr i c a núi Ni m Thanh ðư ng C La quanh năm ph tuy t . kh m trên th o nguyên phía b c Tây T ng . h bi c . phát huy hi u qu kinh t và xã h i n i b t .86 t ñ ng nhân dân t . khác nào b c tranh thiên nhiên kh ng l ñ p m t .vi c phát tri n t ng h p nông nghi p ñã khi n nh ng cánh ñ ng hoang trư c ñây tr thành c ñ o tràn ñ y s c s ng . lâm nghi p . là thánh ñ a n i ti ng c a ph t giáo T ng . du khách ñi l i như m c c i . Du l ch 1. trên qu ng trư ng Cung Pu-ña-la tr i ñá hoa . bưu chính. ñ ng c mênh mông bao b c xung quanh h .

127 - Th e or Chùa ð i Chiêu ld of E bo ok .Chùa ð i Chiêu và ph Bát Khoách Chùa ð i Chiêu n m trung tâm thành ph La-sa . hàng năm ñ u c p kinh phí cho vi c tu s a cung Pu-ña-la . r a tay . bày t t m lòng h t s c thành kh n c a nh ng ngư i theo ñ o ph t . h t s c sinh ñ ng . h phách v. Cũng như dân n i ñ a t p Thái C c Quy n và t p Khí Công .v . Trong có Linh Tháp . Ph t ñi n cao 4 t ng . kh n vái thành kh n .Cung Pu-ña-la n m trên ng n núi phía tây b c thành ph La-sa . v a kh u ñ u v a ñi . Là trung tâm ho t ñ ng tôn giáo và chính tr c a L t-ma Ben-xê. nhưng dư ng như l i tăng thêm m t s n i dung m i và tr thành phương th c sinh ho t ñ c bi t mang ñ m m u s c c a ngư i dân La-sa .Thân Linh Tháp trang trí b ng vàng quý . r ng 41 ha . Chính gi a ñi n là pho tư ng ñ ng m vàng ph t Thích-camâu-ni v i kích thư c cơ th 12 tu i do công chúa Văn Thành mang ñ n t Trư ng An .Hành lang trong chùa và b n b c tư ng trong cung ñi n toàn là nh ng bích h a dân t c T ng miêu t câu truy n v công chúa Văn Thành vào T ng cũng như nh ng câu truy n th n tho i khác . T mùa xuân năm 1989 ñ n mùa hè năm 1994 . ðây là phương th c kh n vái t i cao c a ñ o L t-ma . trong ñó có th tư ng ñ ng ph t Di-l c tư th ng i . bày bán la li t nh ng hàng th công ñ m ñà m u s c . Chùa này d a lưng vào núi .85 mét .v . các ñ quý khác nhi u vô k . W Trên ph Bát Giác sát chùa ð i Chiêu . c th y dài kho ng hàng nghìn mét . Chính ð t-lai-l t ma ñã cư trú . sáng s m kh n vái quanh vòng chùa ð i Chiêu kho ng n a ti ng ñ ng h . ăn sáng r i ñi làm . m t . kh u ñ u kh n vái cũng là m t ho t ñ ng t p luy n toàn b cơ th . san sát nh ng c a hàng nh c a thương gia ñ a phương ho c c a thương gia Nê-pan và n ð . ði n Linh Tháp ñ t linh c u c a ð t-lai-l t-ma các ñ i trư c ñây và kinh ñư ng các lo i . khi n cungPu-ña-la tr nên càng thêm r cr . l i h p th ñ c ñi m ngh thu t c a ki n trú Nê-pan và n ð .Chùa Za-sơ-lun-bu Chùa Za-sơ-lun-bu là chùa l n nh t c a Hoàng Giáo H u T ng . cho nên g i là ñi n Nh t Quang.2 mét . làm vi c và t ng kinh ph t t i Cung Pu-ña-la . Pho tư ng ñ ng này ñư c ñúc b ng 6700 l ng vàng và hơn 160 nghìn ki-lô-gam ñ ng tía . lưng và chân . Tuy kh u ñ u v n là ho t ñ ng tôn giáo . cao 26. Năm 1961 . Trong ñó có nh ng ngư i kh n vái ñ n t phương xa . kh m ng c châu . cung Pu-ña-la ñư c chính ph Trung ương TQ xác ñ nh là ñơn v b o t n văn v t tr ng ñi m . 4. Linh Tháp c a ð t-lai 5 là linh tháp quy mô nh t . ngói ñ ng vi n vàng . r c r tráng l . kinh ñư ng v. t ng c ng t n 119 nghìn l ng vàng . do vua T ng Song-chan-can-bu xây d ng vào năm 647 ñ rư c công chúa Văn Thành vào Tây T ng . là c m ki n trúc cung lũy cao nh t so v i m t bi n và có quy mô l n nh t th gi i . Trên pho tư ng có hơn 1400 h t kim cương . có hơn 50 kinh ñư ng và hơn 200 gian phòng . cũng có dân ñ a phương . . cao 13 t ng . cao 14. c th y g m hàng nghìn cung ñi n . hơn 4000 viên châu ng c. v a có phong cách ki n trúc c a ñ i ðư ng . Trong chùa có các ki n trúc như Ph t ñi n . viên ng c . th ph khu t tr Tây T ng . TQ l i ñ u tư 53 tri u ñ ng nhân dân t vào vi c trùng tu toàn di n cung Pu-ña-la . sau ñó v nhà thay qu n áo . chia theo 5 b ph n : Mi n . ng c . Cung Pu-ña-la xây d ng vào th k th 7 công nguyên . Trong ñó ñi n ph t Di-l c cao 30 mét . ñã có hơn 500 năm l ch s . Nơi c a ð t-lai-l t-ma thì trên ch cao nh t . ði u khi n m i ngư i chú ý nh t là nh ng ngư i kh u ñ u kh n vái . 3. toàn xây b ng ñá hoa . vì c ngày ñ u có ánh n ng r i vào . h ch p l i hai tay . trông r t l ng l y .

t l nh p ti u h c ñ t 91. ñ ng th i h i nh p v i tôn giáo c c a ñ a phương .v . Trong th i kỳ Tây T ng cũ .8 o/o . h c sinh theo h c ñ t 453 nghìn 400 ngư i .B ngoài ph t ði n chú tr ng hi u qu so ánh v m u s c . hi n nay Tây T ng ñã có 4 trư ng ñ i h c và cao ñ ng . ví d như tư ng ñ thì s trang trí m u tr ng ho c m u nâu . . g m 2020 ñi m d y h c . Do ch u s nh hư ng c a ph t giáo dân t c Hán và ph t giáo n ð . ñư c g i là ð o L t-ma . h t s c tinh x o ñ p m t .m c. 36 nghìn h c sinh theo h c ñã ñư c tài tr . 1. như v y ñã nêu b c c m giác th n bí c a ki n trúc . Ch có Tây T ng ñư c hư ng chính sách ưu ñãi này . Kinh ðư ng và tháp quét m u tr ng . Ví d như cung Pu-ña-la và chùa Chi t B ng La-sa . và h c phí c a h ñ u do nhà nư c gánh ch u . tư ng tr ng thì l p c a s khung m u ñen . Toàn b h c phí t h c sinh c p m t ñ n sinh viên ñ i h c c a Tây T ng ñ u do Nhà nư c gánh ch u . t l mù ch gi m xu ng còn 30 o/o . chính ph Trung Ương ñã m trư ng ho c l p Tây T ng trong n i ñ a . Mông C v.v ñ u là nh ng ki n trúc ưu tú th i c TQ . Chùa chi n Tây T ng còn ñ c bi t chú tr ng tô ñ m m u s c th n bí c a ph t giáo T ng . ña s chùa chi n ph t giáo T ng ñ u xây d ng theo hình th c cung ñi n c a dân t c Hán . K t năm 1992 kh i ñ ng ‘ công trình hy v ng ’ nh m giúp các em th t nghi p nh ng vùng nghèo khó ñ n nay . ánh sáng t i m . N n giáo d c Tây T ng ð giúp Tây T ng phát tri n ngành du l ch . ð n cu i năm 2003 . c t ph t ði n trang trí b ng th m len m u . khi n ngư i ta c m th y th n bí và ñè nén . Các chi phí v ăn . ñâu ñâu cũng là c phan m u . Tây T ng ñã có hơn 180 ‘ Trư ng ti u h c hy v ng ’ . nhưng l i só s phát tri n .Ph t giáo T ng lưu truy n các vùng dân t c Tây T ng . nói chung quy mô hoành tráng hùng vĩ . Nói chung ph t ði n c a các chùa chi n ñ u r t cao và sâu r ng .128 - Th e W 8. Tây T ng ñã có 1011 trư ng các c p . chùa Ta-ơ c a Thanh H i v. bo ok Chùa Za-sơ-lun-bu . không có m t trư ng h c theo ý nghĩa c n ñ i . rư ng c t ch m tr . Tôn giáo or ld of E TQ th c thi ch ñ giáo d c mi n phí Tây T ng .7. ñào t o g n 10 nghìn sinh viên t t nghi p ñ i h c chính quy ho c chuyên ngành . càng không th nói ñ n trư ng ñ i h c . là ph t giáo T ng ñ m ñà m u s c ñ a phương t n ð c và n i ñ a TQ truy n vào . năm 1985 .

or ld . khu t tr Tây T ng t ng c ng có hơn 1700 chùa chi n t ch c ho t ñ ng ph t giáo T ng . m c . có kho ng 46 nghìn tăng ni . 4 chùa I-slam v i qu n chúng theo ñ o kho ng 3000 ngư i .T p t c tôn giáo c a qu n chúng Tây T ng Nhân dân Tây T ng ñư c hư ng t do tín ngư ng tôn giáo ñ y ñ . . trong khi ñó còn có r t nhi u qu n chúng theo ñ o I-slam và ñ o Thiên Chúa . ăn u ng và nhà c a c a dân t c mình . t t Xue-tơn cũng như ho t ñ ng tôn giáo c a nhi u chùa chi n ñã ñư c gi gìn và k th a . m t s ho t ñ ng truy n th ng như : năm m i l ch T ng . Trong khi gi gìn phong cách và phương th c truy n th ng v ph c s c . Các ho t ñ ng tôn giáo di n ra bình thư ng . 1 chùa Thiên chúa giáo v i ngư i theo ñ o hơn 700 ngư i . C 5 màu g i g m lý tư ng t t ñ p c a ngư i dân nơi ñây 9. t t Sa-cơ-ña-va . Dân t c T ng và các dân t c thi u s khác ñ u ñư c hư ng quy n t do sinh s ng và ti n hành ho t ñ ng tôn giáo theo phong t c t p quán truy n th ng c a mình . hoàn toàn ñáp ng nhu c u tôn giáo c a qu n chúng theo ñ o . trong khi ñó còn h p th nhi u ho t ñ ng chào m ng m i c a TQ nói riêng và các nư c trên th gi i nói chung . Văn hóa 1. t t V ng Qu . Ph n l n ñ ng bào T ng và qu n chúng thu c các c ng ñ ng : Môn-pa .129 - of E bo ok . t do tin ngư ng tôn giáo ñư c tôn tr ng m t cách ñ y ñ . Lô-pa và Na-xi ñ u theo ph t giáo T ng . ñi và ma chay cư i xin .2. Hi n nay .ðư ng ca Th e W Phong t c t p quán c a ñ ng bào T ng ñư c tôn tr ng và b o h . cũng h p th m t s t p t c m i th hi n n n văn minh và ñ i s ng lành m nh v các m t ăn . T i khu t tr Tây T ng .

3. t o nên b u không khí thanh bình yên vui . hình th c ña d ng . có trình ñ ngh thu t r t cao . g m r t nhi u trư ng phái . M u s c c a tranh ðư ng Ca ñ u áp d ng nhiên li u qu ng và th c v t t i m .Tu ng k ch Tây T ng Trong ti ng T ng Tu ng k ch T ng ñư c g i là “ A-di-lam ” .Hoa bơ Hoa bơ l i ñư c g i là ngh thu t n n bơ. l a ho c gi y. g m các ch ñ như truy n ph t giáo . công chúa Văn Thành ñã mang theo k thu t s n xu t hàng d t . T o hình hoa vân cũng phong phú ña d ng . n i dung phong phú .ðư ng Ca là t ng phiên âm ti ng T ng . khi vào Tây T ng h i năm xưa . ñình ñài lâu các cũng như nhân v t th n . cùng hoa bơ ng m c l n tùy theo quy mô và công d ng c n thi t . 2. Phương pháp ph i m u này r t khoa h c . Ngh thu t Tu ng T ng ñã có l ch s lâu ñ i .Ngh thu t n n Hoa bơ c nh l y kh m cúng làm hình th c ch y u g m nh ng ñ c ñi m th giác như : t o hình tinh x o tuy t v i . ðư ng Ca l y v i lanh và v i thô làm n n . chim muông thú d . N i dung c a tranh ðư ng Ca là tranh phong t c l ch s xã h i . Hoa bơ kh m cúng c v a và nh . cây c lá hoa . nhưng m u v n tươi ñ p như tác ph m ngh thu t m i . trong ñó t tài tôn giao ñư c th hi n nhi u nh t . truy n tu ng k ch truy n thuy t v.v . tám v k ch như “ Công chúa Văn Thành ” . ñ tài r ng rãi . có nghĩa là “nàng tiên” . trông ñ p l lùng . g i t t là “ La-mu” . Hoa bơ kh m cúng thư ng hay trưng bày m t lúc t hàng ch c ñ n hàng trăm . m u s c r c r . bên c nh ñó do khí h u Tây T ng khô ráo . “ Hoàng t Nô-san ” v. T t c nh ng ñi u ñó ñ u nói lên b dày văn hóa c a Tu ng k ch T ng . ph t . là m t lo i tranh ñ m ñà m u s c văn hóa c a dân t c T ng . Ngh thu t n n Hoa bơ có th chia làm hai lo i như . âm nh c và làn ñi u ñ u r t có ý v .v . ðư c bi t . văn th n võ tư ng v. trông r t thú v . cho nên m c dù tranh v ðư ng Ca ñã có hàng trăm năm l ch s . qua v i làm n n v ðư ng Ca cũng ñư c bi t . k thu t s n xu t ñó ñã ñư c ng d ng và ph bi n trong năm xưa . có nghĩa là tranh thêu ho c tranh cu n m u v trên v i .130 - ld of E bo ok . Th e W or . Có c nh t nguy t tinh th n .v là nh ng v k ch kinh ñi n . truy n l ch s . Th pháp n n h t s c chân th t và sinh ñ ng . truy n c a Thích-ca-mâu-ni . tranh quý giá thì l y l a làm n n . N i dung th hi n c a Hoa bơ h t s c r ng rãi . ch ng lo i phong phú . thêm vào m t s ch t keo ñ ng v t và m t bò theo t l nh t ñ nh . m t n và trang ph c muôn s c muôn m u . hình th c bi u di n ñ m ñà m m s c dân t c .

Qua không ng ng trau chu t . t biên t ñ o di n thành v ca múa k ch tình ti t câu truy n ñơn gi n . ðoàn Tu ng K ch dân gian Tây T ng r t ph bi n . vai gì có tr ng ph c và m t n c a vai n y . B t ñ u t th k 15 . là hình th c ngh thu t t ng h p .131 - ld of E bo ok . Th e W or . ngoài ra còn có ñ m ñàn và ñ m hát . làm phong phú và nâng cao c a bi t bao ngh nhân dân gian . T i Tây T ng . thu hút qu n chúng nhân dân g n xa ñ n xem . ñi bi u di n kh p nơi . làn ñi u ñư c thi t k tùy theo ngư i hát . ngh thu t múa .Tu ng K ch T ng là ngh thu t bi u di n t ng h p th hi n n i dung câu truy n b ng hình th c ca múa dân gian . ñó t c là hình th c ban ñ u c a Tu ng K ch T ng . Tu ng K ch T ng ñã có s thay ñ i r t nhi u . tăng l ðư ng ðông Ki t Bu thu c giáo phái Ca-cư l y câu truy n ph t giáo làm n i dung . quang c nh h t s c náo nhi t . Tu ng K ch T ng hi n nay có k ch b n . các di n viên luôn luôn ho t ñ ng sôi n i trên qu ng trư ng c a các thôn xóm . th m chí bi u di n ngay trong l u b t ho c trên sân kh u d ng b ng v i bu m .

tôn th nguyên t c nam n ñ u có quy n tham gia.v. mà vi c b o v quy n l i ñ c bi t c a ph n ñã tr thành m t b ph n quan tr ng trong vi c b o v và b o ñ m nhân quy n cơ b n c a nhà nư c. Trong ñó có 21 n y viên thư ng v . thúc ñ y s ti n b toàn di n c a s nghi p ph n .v. kinh t . t ch t t ng th c a ph n ñư c c i thi n toàn di n. Ph n v i các ho t ñ ng chính tr Hi n pháp c a TQ quy ñ nh. Khi ñ t ra chính sách vĩ mô c a nhà nư c. ph n TQ có quy n l i chính tr bình ñ ng như nam gi i.v . cùng phát tri n. thi t th c b o v quy n l i c a ph n . Ch c năng cơ b n c a h i là: ñoàn k t. coi v n ñ nam n bình ñ ng là qu c sách cơ b n ñ xúc ti n s phát tri n c a nhà nư c và xã h i. Trong h i ngh . xã h i. Ph n Trung Qu c tích c c tham gia các ho t ñ ng xã h i H i liên hi p ph n H i liên hi p ph n TQ là m t ñoàn th qu n chúng xã h i g m ph n các dân t c các gi i trong toàn qu c. s phát tri n và ti n b c a ph n bư c vào m t th i kỳ t t ñ p chưa t ng có. H i liên hi p ph n TQ thành l p vào tháng 3 năm 1949.132 - Th e K t gi a th p niên 90 c a th k trư c.5 % t ng dân s c a TQ. chính ph TQ ñã dành cho ph n s cam k t chính tr l n m nh và b o ñ m v pháp lu t. Ph n TQ ñư c hư ng quy n l i như nam gi i trong các lĩnh v c: chính tr . v. l y tên là “H i liên hi p ph n Dân Ch toàn qu c”. chi m 20. có 604 n ñ i bi u. Trong kỳ h p qu c h i TQ khóa 10. cùng có l i.v. Ph n Chương 1. Dư i s c g ng c a chính ph TQ và các gi i trong xã h i. xúc ti n nam n bình ñ ng . có quy n bình ñ ng tham gia vào các công vi c qu n lý nhà nư c và làm ch c v c a nhà nư c. TQ t ng c ng có 620 tri u ph n . ñ ng viên ñông ñ o ch em ph n tham gia vào s nghi p xây d ng kinh t và phát tri n xã h i. Khái quát Tính cu i năm 2002. H i liên hi p ph n TQ là nh p c u và m i liên k t gi a qu n chúng ph n v i ð ng và chính ph TQ. ñ i bi u và b o v quy n l i c a ph n . là m t trong nh ng tr c t quan tr ng c a chính quy n nhà nư c. vì s ti n b và phát tri n c a ph n . chính ph TQ l n lư t ñưa ra và công b hai “Cương y u phát tri n ph n ”5 năm và 10 năm.2 % t ng s y viên thư ng v .2 % t ng s ñ i bi u. ngày càng ñư c nhà nư c và xã h i chú ý. gia ñình.Ph n 12. h i có tính ñ i di n. ñ a v c a ph n TQ ñư c nâng cao rõ r t. dư i s lãnh ñ o c a ð ng C ng S n TQ liên h p l i ñ giành quy n gi i phóng hơn n a. chi m 13. Chính ph TQ h t s c coi tr ng s nghi p phát tri n và ti n b c a ph n . tính qu n chúng và xã h i r ng rãi. năm 1978 l i ñ i thành “H i liên hi p ph n TQ”.v. văn hóa. Trung Qu c W or ld of E bo ok . ph n ñư c hư ng quy n b u c và ng c bình ñ ng như nam gi i. ñ n năm 1957 ñ i tên thành “H i liên hi p ph n nư c C ng Hòa Nhân Dân Trung Hoa”. chi m 48. ưu hóa môi trư ng xã h i phát tri n c a ph n TQ.

châu. Trong các thành viên c a y ban thôn xóm. ph n ph i chi m m t t l nh t ñ nh. trong ñó có 35 n y viên thư ng v . tích c c tri n khai ho t ñ ng “xây d ng quê nhà mi n Tây tươi ñ p”. k t h p v i ngành h u quan m 300 nghìn trư ng h c cho ph huynh. Chính ph TQ tích c c t o môi trư ng xã h i t t ñ p ñ ch em ph n tham gia vào công vi c nhà nư c. Năm 2003. tăng cư ng b i dư ng cho các n nhân viên k thu t chuyên nghi p và nhân viên qu n lý. y ban dân ph . th c thi “K ho ch xây d ng ñ o ñ c ngư i công dân nh TQ”. có nh ng câu chuy n còn ñư c tuyên truy n r ng kh p các thành ph và thôn xóm qua các hình th c văn ngh . ñ a khu và huy n trong c nư c có hàng 5 nghìn 056 ph n ñ m nhi m ch c v lãnh ñ o. giúp các b c cha m nâng cao trình ñ giáo d c con cái.7 % t ng s y viên.4 %. cùng hư ng tình thương yêu c a m ”. Trong ban lãnh ñ o 3 c p t nh. giúp 780 nghìn qu n chúng khu v c mi n Tây gi i quy t v n ñ thi u nư c s ch.các ñơn v mà ph n tương ñ i t p trung. và ñư c hư ng quy n chính tr m t cách ñ y ñ . ð giúp các gia ñình thích h p v i tình hình . W or Theo ñà kinh t và xã h i c a TQ không ng ng phát tri n. ð b o ñ m s ph n tham gia vào công vi c nhà nư c. “Ngày t thi n nhi ñ ng TQ”. Trong ban lãnh ñ o chính ph các c p ph i có m t lãnh ñ o n tr lên. 15 n th trư ng. m r ng ñư ng ñ ph n tham gia vào m i công vi c m t cách dân ch . tuyên truy n ki n th c nuôi con kh e.7 % t ng s y viên. Nh ng ho t ñ ng công ích xã h i quy mô l n như: “K ho ch N Xuân”. có g n 500 ngư i gi ch c th trư ng và phó th trư ng. Ra s c thúc ñ y “Công trình màu xanh m ng 8-3”. s ph n TQ tham gia vào các ho t ñ ng xã h i cũng không ng ng tăng lên. s lư ng ph n gi ch c v chính ho c cương v quan tr ng tăng tương ñ i l n. trong kh p 70 % huy n. phó ch t ch y ban thư ng v qu c h i Hà L L . thành ph tr c thu c trung ương ñ a khu thành ph . t l ng c viên n ñ t 73. nâng cao ý th c và năng l c cánh trnh tham gia vào công vi c nhà nư c c a ph n . TQ ñã thi t l p m t cơ ch ki n toàn v b i dư ng và tuy n ch n n cán b . Trong 28 ñơn v thu c qu c v vi n. Quyên góp g n 200 Tri u ñ ng Nhân Dân t xây d ng b nư c. Trong cơ quan c a các b y ban và t nh khu t tr . d y con ngoan. Hách Ki n Tú. chi m 16. nâng cao năng l c tham gia dân ch c a ph n . chi m 11. Nâng cao t l ph n tham gia vào công tác qu n lý hành chính. Phát ñ ng ho t ñ ng “g i tình mi n Tây. b i dư ng nhân tài v i nhi u tay ngh cao c p.133 - Th e Xoay quanh chi n lư c phát tri n mi n Tây. t l cán b n trong t ng s ñ i ngũ cán b d n d n tăng lên. Trong ngành. gia ñình là lĩnh v c công tác truy n th ng c a h i liên hi p ph n . tri n khai ho t ñ ng thanh thi u niên xem sách báo v ch nghĩa yêu nư c. thành ph và khu ñ u có h i giáo d c gia ñình. xúc ti n vi c b i dư ng cho các em quan ni m ñ o ñ c và tác phong lành m nh. H i liên hi p ph n TQ ñã ñư c y ban phát tri n môi trư ng LHQ t ng danh hi u “m t trong 500 h i liên hi p ph n xu t s c trên toàn c u”. Nh ng M c tiêu ch y u nên ra trong “Cương y u phát tri n ph n ” năm 2001-2010 ñang th c thi ñã bao g m: nâng cao năng l c qu n lý và quy t sách c a ph n trong vi c tham gia vào công vi c nhà nư c và xã h i. Ý th c tham gia vào công vi c nhà nư c c a ñông ñ o ph n tăng cư ng rõ r t. có m t n b trư ng kiêm ch c . T th p niên 50 c a th k trư c h i ph n ñã b t ñ u bình ch n gia ñình văn minh 5 t t. S tính c a nh ng gia ñình ñư c bình ch n thư ng xuyên ñư c ñưa lên ñài. L y vi c ñ i m i quan ni m giáo d c gia ñình làm tr ng ñi m. quyên góp ñư c 300 tri u. ñã có c ng hi n trong vi c thay ñ i tình hình phát tri n s sinh t n c a nhi ñ ng nh ng vùng nghèo khó. t l ph n làm công tác qu n lý thích ng v i t l n công nhân. ñã có hàng trăm tri u thi u nhi nô n c tham gia.v. Tri n khai ho t ñ ng “Môi trư ng quê nhà c a ph n ”. trong c nư c ñã có g n 30 nghìn h ñư c c p t nh tr lên bi u dương là gia ñình văn minh 5 t t. ch ng h n như: tăng cư ng giáo d c b i dư ng cho ph n và luân phiên rèn luy n. TQ có 7 ph n gi ch c v lãnh ñ o nhà nư c. U-yun-qi-mu-cơ. Ph n v i các ho t ñ ng xã h i Xoay quanh vi c th c thi “Cương y u th c thi vi c xây d ng ñ o ñ c Công Dân”. ð n cu i năm 1999. huy n ph i có trên m t n a ban lãnh ñ o có n cán b . M ho t ñ ng gia ñình văn minh 5 t t. lên báo. nh ng ph n ñó là: phó th tư ng Ngô Nghi. ld of E bo ok ( ) ( ( ) ( ) ( ) ) . Trong cu c b u c ñ i bi u h i ñ ng nhân dân ñ a phương.v. ñã ñư c s ng h nhi t tình trong và ngoài nư c. “K ho ch An Khang”. C Tú Liên. có 373 n y viên. trong ñó có 56 ngư i gi ch c lãnh ñ o c p t nh. y viên qu c v Tr n Chí L p. nâng cao t ch t chính tr và nghi p v c a ch em. phó ch t ch chính hi p Lưu Diên ðông. ñi sâu công tác giáo d c trong gia ñình.Chính Hi p TQ khóa 10.

bà là m t nhà chính tr . nâng ñ công. nh n chăm bón vư n hoa. phó ch t ch y ban thư ng v Qu c H i. nông thôn. Bà là ngư i Văn Xương Qu ng ðông < nay là t nh H i Nam >. c t may. h i ph n các ñ a phương t ch c các h at ñ ng văn hóa gia ñình phong phú ña d ng và có ñ c s c. ñã khơi lên ltinh th n l c quan vươn lên trong cu c s ng c a m i ngư i. nâng cao ch t lư ng c a cu c s ng. ph n ñ i chi n tranh c a Trung Qu c. ph c p ki n th c b o v môi trư ng. ch t ch danh d h i liên hi p ph n TQ và ch t ch y ban b o v nhi ñ ng nhà nư c. tr ng cây gây r ng. Bà và ông Tôn Trung Sơn k t hôn năm 1915. ph n ñ i chính sách ñàn áp nhân dân trong nư c. có l i cho vi c thúc ñ y xây d ng c ng ñ ng văn minh. nhà ho t ñ ng xã h i và là m t trong nh ng nhà lãnh ñ o ch y u c a nư c c ng hòa nhân dân Trung Hoa.134 - of E bo ok ) ( ( ) . Năm 1951.”4 s ch” là u ng nư c s ch. ngăn c n chính ph M ng h Tư ng Gi i Th ch gây ra n i chi n. th c hi n ñư c m i ngư i quen bi t nhau. Thái Bình Dương. quyên góp thu c men.v. W or ld .. bà T ng Khánh Linh kêu g i nhân dân M . bà ñư c b u làm ch t ch y ban liên l c Hòa Bình khu v c Châu Á. giúp các thành viên trong gia ñình gây d ng quan ni m giá tr th gi i quan. yêu gia ñình. gia ñình ngăn n p ñã thay ñ p. tri n khai ho t ñ ng gi gìn môi trư ng c ng ñ ng s ch ñ p như: phân lo i rác rư i. Năm 1952. Năm 1925. M t s t nh còn thi hành “5 s a ch a” là s a ñư ng ng d n nư c. nhà c a s ch s ñ i r t nhi u b m t c a các gia ñình nông thôn. sau ñó l i gi ch c phó ch t ch nư c. bà ñư c trao ph n thư ng “Tăng cư ng hòa bình qu c t ” Xta-lin. nông.v. Nh ng ph n ki t xu t Bà T ng Khánh Linh Năm 1933. sau khi ông Tôn Trung Sơn t tr n bà v n ti p t c kiên trì chính sách tam nhân liên Nga. Chương 2. và bao g m c h at ñ ng thu x p gia ñình m t cách khoa h a như: trang trí trong nhà. Năm 1927 và năm 1929. bà v nư c làm công tác phúc l i xã h i. ñi lên con ñư ng khá gi và phát tri n nông nghi p b ng khoa h c. bà ñư c b u làm phó ch t ch Trung Ương Nhân Dân. các ñ a phương ñã tri n khai ho t ñ ng “nhà nông tươi ñ p” xoay quanh vi c xóa ñói gi m nghèo. cu c thi th thao gia ñình. bà ñư c b u làm ch t ch phân h i ð ng Minh Vi n ðông ch ng ch nghĩa ñ qu c. lành m nh và khoa h c. s a ñư ng . bà ñã t ch c “ð ng minh b o ñ m quy n l i dân ch TQ” c u nh ng ngư i cách m ng ñ u tranh vì quy n l i dân ch . Bà l i thnh l p “qu phúc l i TQ” và làm công tác phúc l i c a bà m và tr em. nhân sinh quan m t cách chính xác. tr thành m t trong nh ng nhà lãnh ñ o ch ch t c a y ban ph n ñ i ch nghĩa phát xít th gi i. liên C ng. h i h a. Có nhi u thành ph l y ch ñ ph n . ti t ki m năng lư ng. Sau khi thành l p nư c C ng Hòa Nhân Dân Trung Hoa. ăn m c. sau khi cu c kháng chi n ch ng Nh t th ng l i. gia ñình s ch “3 g n ngàng” nhà c a g n ngàng. ñư ng ph s ch. bà ñư c b u làm qu n tr c a ban qu n tr hoà bình th gi i. s a ch a môi trư ng xung quanh. phê phán Qu c Dân ð ng ñ u hàng chính ph Nh t. Qua h at ñ ng giao lưu ngh thu t gia ñình v i n i dung: tri n lãm thư pháp. tăng cư ng trách nhi m c a m i thành viên trong gia ñình ñ i v i xã h i. Trong c ng ñ ng thành ph và th tr n. nâng cao ý th c b o v môi trư ng c a các thành viên trong gia ñình. bãi c . ñ th vông m ngh . s a c ng rãnh. làm giàu b ng s c lao ñ ng c a mình. m i gia ñình hi u bi t l n nhau.v.thay ñ i c a xã h i hi n ñ i. còn thông qua ngày h i ngh thu t văn hóa gia ñình. Ngoài ra. ñ xư ng phương th c sinh h at văn minh. bà ñã phát ñ ng t ch c “ð ng Minh b o v Trung Qu c” H ng Kông. t i h i ngh Chính Hi p khóa th nh t năm phát ngôn. ñ ñ c x p g n ngàng. hòa thu n và ñoàn k t. các ñ a phương tri n khai các h at ñ ng t ng l u văn minh. Bà t t nghi p trư ng n sinh t i bang Gioóc-ri-a M năm 1913. h i ph n các c p. tăng cư ng ý th c b o v s c kh e và s ch ñ p môi trư ng. ñ giúp các gia ñình t o b u không khí tho i m i. gia ñình và môi trư ng tri n khai ho t ñ ng giáo d c b o v môi trư ng. Tháng 9 năm 1945.v. D n d t nông dân xóa b nh ng t p t c c h . Cu i năm 1932. Sau khi bùng n cu c kháng chi n ch ng Nh t. n u nư ng. Th e Bà T ng Khánh Linh sinh năm 1893 và m t năm 1981. m r ng c a ñón b n bè hàng xóm. v t tư chi vi n cu c kháng chi n ch ng Nh t c a nhân dân Trung Qu c. bà ñư c ñ i h i ñ ng minh ph n ñ i ch nghĩa ñ qu c qu c t b u làm ch t ch danh d . yêu công ñ ng. Năm 1931. Năm 1950. v i các thành viên trong gia ñình làm ch th . tham gia ho t ñ ng ch ng Nh t c u nư c.

phó ch t ch y ban thư ng v Qu c H i khóa 4-5. T ng ñư c b u làm qu n tr phân h i TQ c a ñ i h i phong trào ch ng xâm lư c qu c t . và ti p t c gi ch c phó ch t ch Qu c H i khóa 6. nhà ho t ñ ng xã h i n i ti ng. Bà tham gia cu c Trư ng Chinh 25 nghìn d m n i ti ng th gi i. phó ch t ch Chính Hi p khóa 5. Bà t ng ñư c b u là y viên Trung Ương ð ng C ng S n TQ khóa 8 ñ n khóa 10. Lúc sinh th i bà t ng ñi Pháp c n công ki m h c.v. Sau ngày thành l p nư c Trung Hoa m i. bà tham gia cu c Trư ng Chinh 25 nghìn d m n i ti ng th gi i. cán s phòng hành chính. y viên Trung Ương ð ng C ng S n TQ khóa 8-9-10-11. ch t ch khóa th 6. Th e W or ld of E bo ok Bà S Lương Bà Ngô Nghi sinh năm 1938. ch t ch danh d h i liên hi p ph n TQ khoá 4. t i cu c h p l n th hai Qu c H i khóa 5. ñ ng th i cùng các ñ ng chí Chu Ân Lai. ch t ch dang d khóa 4. phó ch t ch y ban b o v nhi ñ ng TQ.v. bà ra nh p ð ng C ng S n TQ. Bà là m t trong nh ng ngư i lãnh ñ o ñi ñ u trong phong trào ph n TQ. Bà S Lương sinh năm 1900. b t ñ u thi hành ch c v lu t sư. Năm 1919.Bà Thái Xư ng sinh năm 1900. bà làm phó giám ñ c. nhà ho t ñ ng phong trào ph n ti n b qu c t n i ti ng. phó ch t ch y ban thư ng v Qu c H i khóa 4-5. m t năm 1985. Năm 1923. bà tham gia công tác vào tháng 8 năm 1962. T năm 1991 ñ n năm 1993. tham gia phong trào “Ngũ T ” ch ng ñ qu c ph n ñ i ch ñ phong ki n. Tháng 4. t ch c và lãnh ñ o phong trào h c sinh yêu nư c Thiên Tân. y viên thư ng v Chính Hi p khóa 1-4. phó ch t ch Trung Ương khóa 1-3 và ch t ch khóa 4-5. Bà t t nghi p chuyên ngành công trình luy n d u khí. y viên b chính tr khóa th nh t c a Liên Minh Nhân Dân. Bà quê thành ph Vũ Hán t nh H B c. là n lu t sư n i ti ng. phó ch t ch h i liên hi p ph n TQ khóa 1-4. Bà Thái Xư ng Bà ð ng Dĩnh Siêu Bà ð ng Dĩnh Siêu sinh năm 1904. là nhà cách m nh vô s n. m t năm 1990. T Bà Ngô Nghi . y viên thư ng v Qu c H i khóa 1-2-3. bà và ñ ng chí Chu Ân Lai thành l p gia ñình. phó bí thư t ñ ng c a b m u d ch kinh t ñ i ng ai. ngư i ñi ñ u trong phong trào ph n TQ. Sau khi nư c Trung hoa m i vào năm 1949. công trình sư cao c p. năm 1962 bà ra nh p ð ng C ng S n TQ. bà gi ch c phó ch t ch h i liên hi p ph n TQ khóa 1 ñ n khóa 3. khoa luy n và s n xu t hóa d u c a h c vi n d u khí B c Kinh. phó bí thư t ñ ng . là nhà ngư i ñi ñ u và ngư i lãnh ñ o l i l c trong phong trào ph n TQ. Sau khi thành l p nư c C ng Hòa Nhân Dân Trung Hoa. bà gi ch c th trư ng. khóa 5. là y viên thư ng v khóa 2-4. bà ñã gi ch c b trư ng tư pháp khoá ñ u tiên c a chính ph Nhân Dân Trung Ương và y viên y ban pháp lu t chính tr c a chính v vi n và là liên t c là ñ i bi u Qu c H i t khóa 1-6. là phó ch t ch y ban thư ng v Qu c h i TQ khóa 4. bà gi ch ch t ch h i liên hi p ph n TQ khóa 1-2-3. T năm 1983 ñ n năm 1988. trình ñ ñ i h c. và làm xư ng phó. là nhà ho t ñ ng chính tr . b trư ng b tư pháp khóa th nh t c a chính ph Nhân Dân Trung Ương nư c C ng Hòa Nhân Dân Trung Hoa. Năm 1931. nhà chính tr . Năm 1936. y viên thư ng v Chính Hi p khóa th nh t. y viên thư ng v Qu c H i khóa 1-3. do lãnh ñ o phong trào kháng Nh t c u nư c.135 - . Năm 1925. bà ñư c b u làm phó ch t ch Qu c H i. quê Quang Sơn Hà Nam. phó ch t ch Chính Hi p khóa 5. là phó th tư ng Qu c V Vi n nư c C ng Hòa Nhân Dân Trung Hoa. bà b chính ph Qu c Dân ð ng b t giam. y viên thư ng v và phó ch nhi m y ban l p pháp khóa 5. bí thư th hai y ban ki m ta k lu t Trung Ương. sinh ra Qu ng Tây. Tháng 10 năm 1934. ngư i Tương Hương t nh H Nam < nay là huy n Song Phong >. bí thư t ñ ng c a b h p tác kinh t và m u d ch ñ i ngo i. y viên b chính tir Trung Ương ñ ng C ng S n TQ khóa 11-12. B t ñ u t năm 1993 bà gi ch c b trư ng. ngư i Thư ng Châu. h i trư ng danh d h i h u ngh ñ i ngo i. t nh Giang Tô. nhà cách m nh vô S n ki t xu t. bí thư ñ ng y c a công ty hóa ch t d u khí Y n Sơn B c Kinh. Bà gi ch c phó ch t ch y ban thư ng v Qu c H i khóa 5-6. m t năm 1992. bà t ng làm k thu t viên c a phân xư ng.

T t nghi p ti n sĩ y h c t i h c vi n y khoa Hi p Hòa năm 1929. Sinh ra B c Kinh. giáo sư. bà ñư c bình là vi n sĩ. Trong th i gian công tác ưhòng nghiên c u hóa h c h t nhân c a h c vi n Pa-ri Pháp. sinh ra Tô Châu. ñ ng th i ti n hành ph bi n r ng kh p ki n th c khoa h c và công tác b o v s c kh e c a bà m và tr em. vi n trư ng danh d c a b nh vi n s n B c Kinh. Năm 1980. ð b ng tú tài trư ng ñ i h c Ph Nhân năm 1944. Sau khi v nư c năm 1955. Năm 1980 bà ư c b u làm vi n sĩ vi n hàn lâm khoa h c TQ. Vi n sĩ qu c t ch nư c ngoài c a h c vi n văn và toán. Trong ñó có hai d án ño t gi i nhì v khoa h c t nhiên năm 1990 và 1993 c a vi n hàn lâm khoa h c TQ. ñ b ng ti n sĩ trư ng ñ i h c Min-nê-xô-ta M . lý hóa c a M . Trư c ñây bà t ng làm công tác nghiên c u v hô h p c a thai nhi trong t cung. siêu xương cách chu kỳ ng n c a thanh t ph và ñã ñ t ñư c thành qu quan tr ng. tr m quan sát ñư ng bay v tr trên không. l n lư t làm lu n án trên ti n sĩ hai trư ng ñ i h c c a M . ngư i Tuy n Châu. sinh thái. Năm 1988. l n lư t ñư c h c v ti n sĩ khoa h c danh d c a 12 trư ng c a M . nghiên c u viên c a s nghiên c u côn trùng Thư ng H i. ghi chép 164 lo i ký sinh trùng. t ng làm công tác ch t t ng h p sinh h c và m t s s h p thành c a vitamin D. y viên b chíng tr Trung Ương ð ng khóa 16. thai ghén và sinh trư ng. y viên d khuy t b chính tr Trung Ương ð ng khóa 15. là m t trong nh ng ngư i kh i xư ng và t ch c nghiên c u v nh ng m t này. bà nghiên c u có h th ng v hư ng d n và thúc ñ y ñ ng v t h c th như ng. Bà Lâm X o Trĩ Là nhà y h c. Tháng 4 bà kiêm gi ch c b trư ng b y t . ñã cho xu t b n cu n sách “ñ ng v t chí TQ”.năm 1998 ñ n năm 2003. nguyên quán Linh Th ch t nh Sơn Tây. năm 1946. Anh. ñi sâu nghiên c u s phát sinh b nh lao ph khoa và bi n pháp ñi u tr . k t c u c a th c v t t o và tác d ng chuy n năng lư ng quang h p. năm 1946.136 - Th e W or ld of E bo ok . năm 2003. Bà Ngô Nghi là y viên d khuy t Trung Ương ð ng khóa 13. Bà T Hy ð c Là nhà v t lý h c. vi n hàn lâm khoa h c TQ. Trong th p niên 90. bà ch y u làm công tác nghiên c u v b m t và m t ti p di n bán d n. bà là ngư i trư c tiên phát hi n và nghiên c u hi n tư ng h u h t các h t ñi n tích trao ñ i năng lư ng c a s va ch m tính ñàn h i. viên hàn lâm khoa h c TQ. ngư i Bình Hương. Năm 1955. tri n khaiv t lý thiên th năng lư ng cao. bà ñã cùng ñ ng nghi p t l c cánh sinh nghiên c u và ch t o thành công máy thăm dò s c nh y c m t h t c a keo nguyên t h t nhân. Giáo sư trư ng ñ i h c Ph c ðán TQ. nh t và ñ c khu H ng Kông và b ng ti n sĩ danh d công nghi p h c ngư i ðông Dương c a Nh t. Sau năm 1985. t t nghi p trư ng ñ i h c Thanh Hoa năm 1936.v. Năm 1951. bà làm công tác nghiên c u t ng h p h p ch t Bo. năm 1951.v. t nh Hà B c.v. Năm 1999. hình thái. ngư i H Môn. bà ñư c ch n làm vi n sĩ vi n khoa h c các nư c ñang phát tri n. ñ t ñư c thành qu quan tr ng. Trong th p niên 50 c a th k trư c. bà ñư c b u làm vi n sĩ vi n hàn lâm khoa h c TQ. t nh Phúc Ki n. khi c u trên không. trong ñó có 141 lo i m i. bà gi ch c phó th tư ng Qu c V Vi n.Sau năm 1978. y viên Trung Ương ð ng khóa 14-15-16. l y b ng ti n sĩ v t lý h c vi n công nghi p v t lý t nh Mát-xa-chu-xét c a M . bà tri n khai công tác nghiên c u quang h c. ñ ng th i d a vào ñó thành l p th ch phân lo i. bà cùng ñ ng nghi p trư c tiên phát hi n và nghiên c u hi n tư ng ph n ng h t nhân dây chuy n U-ra-ni-um.v. ñ b ng ti n sĩ c a trư ng này. t nh Phúc Ki n. bà ñư c bình là vi n sĩ vi n hàn lâm khoa h c TQ. ch nhi m khoa s n b nh vi n Hi p Hòa. Bà t t nghi p trư ng ñ i h c H Môn. Trư c ñây bà làm công tác nghiên c u v ký sinh trùng c a loài cá và bi n pháp phòng ch ng b nh c a cá.. là nghiên c u viên c a s nghiên c u v t lý năng lư ng cao vi n hàn lâm khoa h c TQ. quy lu t phát sinh và phát tri n c a t bào ung thư. cùng hơn 60 h c gi 6 vành ñai khí h u . l i trư ng làm lu n án trên ti n sĩ.v. Trong th i gian s nghiên c u v t lý h t nhân thu c h c vi n Hoàng Gia ð c. Bà Tư ng L Kim Là nhà hóa h c. v t lý b m t. t nh Giang TÔ.v. Năm 1980. Th i kỳ m i d ng nư c. bà ñã có c ng hi n to l n trong các lĩnh v c lãnh ñ o xây d ng phòng thí nghi m. Hi n là nghiên c u viên s nghiên c u hóa h c. Bà Hà Tr ch Tu Là nhà v t lý h t nhân. l y b ng ti n sĩ công trình trư ng ñ i h c công nghi p cao ñ ng Béc Linh ð c năm 1940. vi n hàn lâm khoa h c TQ. v i ki n th c y h c uyên bác. Ca-na-da. ñ a lý sinh v t.T t nghi p khoc sinh v t trư ng ñ i h c Trung Ương năm 1947. so sánh tinh trùnh h c và k t c u hi n vi c a lo i ký sinh trùng có ñuôi. công tác nghiên c u ch y u v ðông y dư c. nêu ra khái ni m m i v s phát sinh c a h th ng ký sinh trùng này. gi ch c y viên Qu c V . Sau năm 1960. Ch y u làm công tác gi ng d y và nghiên c u v v t lý bán d n. Tháng 3. Bà Doãn Văn Anh Nhà côn trùng h c. bà ti n hành nghiên c u m t cách có h th ng v phân lo i.

bà ñư c b u làm vi n sĩ vi n hàn lâm khoa h c TQ.137 - ld of E bo ok . “ñ ng v t th như ng TQ.v. Th e W or .v.v.v. bà là ngư i ch bút biên so n k t qu này thành m y cu n sách “ñ ng v t th như ng vùng Á nhi t ñ i TQ”. Năm 1991.hoàn thành vi c t h p hơn 3 nghìn lo i ñ ng v t th như ng. thí nghi m nghiên c u quy lu t bi n ñ i và tác d ng c a nó trong vi c tu n hoàn ch t th như ng và s nh hư ng c a ô nhi m môi trư ng.

Ngo i khoa th i nhà Hán ñã có trình ñ tương ñ i cao. Trong th i nhà T n và nhà Hán. ðông y or ) ld Y h c truy n th ng Trung Qu c là tên g i chung c a y h c các dân t c Trung Qu c.138 - Th e Trong y h c truy n th ng Trung Qu c. t c là “y h c phương tây”. “M ch Kinh” c a th y thu c n i ti ng Vương Thúc tri u T n t ng k t 24 lo i m ch tư ng. Tác ph m này là b sách kinh ñi n mang tính lý lu n ñông y lâu ñ i nh t hi n nay. mà còn truy n sang nư c ngoài. TQ ñã có ghi chép v y t và hơn mư i m y lo i b nh t t. do dân s dân t c Hán nhi u nh t. châm c u..Trong n n y h c truy n th ng Trung Qu c. Th i nhà Chu ñã s d ng bi n pháp khám b nh như xem. ch vi t ra ñ i s m nh t. y h c dân t c Hán có l ch s lâu ñ i nh t. Trong th i kỳ này chuyên môn hoá các khoa y h c ñã có chi u hư ng chín mu i. ph u thu t v. Theo “chuy n Tam Qu c”.. L ch s ðông y ðông y b t ngu n t lưu v c sông Hoàng Hà. Y h c c truy n Khái quát Y h c truy n th ng Trung Qu c ñư c hình thành trong quá trình th c ti n ch a b nh và ñ i s ng b ng cách không ng ng tích lũy.v. ñ phân bi t v i tây y.v.Ph n 13. các th i ñ i ñ u có sáng t o khác nhau. ch y u bao g m y h c các dân t c như dân t c Hán. kinh nghi m th c ti n và nh n th c lý lu n phong phú nh t.. ñ t cơ s phát tri n cho y h c lâm sàng c a th h sau. “Thuy t các b nh thương hàn” c a Trương Tr ng C nh chuyêm môn nói v nguyên t c ch n ñoán ch a tr các lo i b nh. dân t c Mông C và dân t c Uây-ua v. Tác ph m chuyên ngành v châm c u có “châm c u giáp t kinh”. ñã d ng thành h th ng h c thu t t lâu. y h c dân t c Hán l i ñư c g i là ñông y. of E bo ( ( ) ok . v y y h c dân t c Hán có nh hư ng l n nh t t i Trung Qu c ngay c trên th gi i. “Lôi Công Pháp C u Lu n” bàn v ch bi n thu c. hình thành nhi u h c phái và trư c tác n i ti ng quan tr ng. ng i. nhi u l n t ng k t. dân t c T ng. ngo i khoa có .. Trong quá trình phát tri n ñông y lâu ñ i. th y thu c n i ti ng Hoa ðà ñã b t ñ u s d ng thu c gây mê toàn thân g i là “thu c tê” ti n hành các ph u thu t ngo i khoa. Sau khi y h c phương tây truy n vào Trung Qu c và ñư c ph bi n vào th k 19. b t m ch và các bi n pháp ch a b nh như thu c. xu n hi n nhi u th y thu c n i ti ng. văn hoá l ch s tương ñ i dài. bi n pháp ch n ñoán qua m ch tư ng thu ñư c thành t u n i b t. ñã hình thành tác ph m lý lu n h th ng “N i Kinh Hoàng ð ”. h i. “Bão Phác T ” “Tr u H u Phương” là tác ph m tiêu bi u c a luy n ñan. Cu n sách này không nh ng có nh hư ng to l n ñ i v i y h c TQ. 1. T Ng y T n Nam B c Tri u năm 220—589 sau công nguyên ñ n Tùy ðư ng Ngũ ð i năm 581—960 sau công nguyên . Trong ch Giáp C t Ân Thương 3000 năm trư c ñây. W Chương 1. là h th ng y h c có phong cách lý lu n ñ c bi t c a dân t c Trung Hoa.

công nguyên . v k ch t o hai tư ng ngư i ñ ng b ng nhau ñ khi d y h c. Cân b ng tương ñ i c a th ng nh t ñ i l p âm dương là cơ s gi gìn và ñ m b o cơ th có th ho t ñ ng bình thư ng. công năng h th ng kinh l c x y ra bi n ñ i.“Lưu Quyên T Qu Di Phương”. th v n. 3.cũng như nói chuy n v i ngư i b nh ho c ngư i bi t tình hình. m t s chuyên gia y h c ch trương “thông su t ñông tây y”.139 - ( ph . khí h u c a gi i t nhiên ñ i v i s c kho và b nh t t c a cơ th . Con ngư i thông qua quan sát hi n tư ng mâu thu n. thu ñông trong m t năm c a gi i t nhiên. s xu t hi n tri u ch ng b nh và ñ c chưng cơ th tương ng. s không thăng b ng và phá ho i c a quan h th ng nh t ñ i l p âm dương. ho . hàn..v. Th e H c thuy t v n khí l i ñư c g i là ngũ v n l c khí. ðông y ch y u thông qua h c thuy t ngũ hành ñ trình bày liên h công năng gi a ngũ t ng l c ph cũng như nguyên lý khi t ng ph m t cân b ng x y ra b nh t t. “kinh thóp” là tác ph m chuyên ngành v khoa nhi. táo.. túi m t. ( ( ) Trong n n giáo d c y h c ñ i nhà T ng năm 960—1279 sau công nguyên l n. t ng tư ng và kinh l c v. th n . nghe. xu t hi n các tác ph m chuyên ngành như “Ôn nhi t lu n”. tìm hi u toàn di n và n m b t m t cách h th ng các thông tin liên quan t i b nh t t. H c thuy t v n khí là l ch pháp thiên văn tính ra bi n ñ i khí h u trong năm và quy lu t x y ra b nh t t. or ld of E Âm dương là ph m vi tri t h c c ñ i. bo ok ( ) Lý lu n cơ s c a ñông y là khái quát lý lu n v ho t ñ ng sinh m nh cơ th và quy lu t bi n ñ i b nh t t. cho h c sinh th t ng có này nh hư ng to l n t i s phát tri n châm c u c a th h sau. ð . n i ngo i cơ th cũng như sinh m nh cơ th v i các b ph n bên ngoài như t nhiên và xã h i. b nh lý. tr thành s m ñ u k t h p ñông tây y ñương ñ i.và th y v n. “Tân Tu B n Th o” là sách thu c ñ u tiên trên th gi i. ð n ñ i nhà Thanh. ch y u nghiên c u v công năng sinh lý và bi n ñ i b nh lý c a ngũ t ng tâm.v. bi n ch ng. m t. ðông y v n d ng quan ni m th ng nh t ñ i l p c a âm dương ñ trình bày liên h ph c t p gi a các b ph n trên dư i. can. kim v n. phương pháp ch n ñoán. là h c thuy t nghiên c u và tìm hi u nh hư ng c a bi n ñ i v thiên văn. ch tu n hoàn khí h u xuân. ho v n. ôn b nh h c t i giai ño n chín mu i. Lý lu n cơ b n c a ðông y H c thuy t tư ng t ng. vi c d y châm c u có c i cách to sau. 2. tam tiêu và não. thông qua nh ng bi u hi n này. Ông Vương Duy Nh t l i thi t c t p thao tác. nó ch y u bao g m các h c thuy t như âm dương. nh hư ng ho t ñ ng bình thư ng c a cơ th . h . có tác d ng n i li n bên trong và bên ngoài.v. l c ph ru t non. bàng quang. Vương Duy Nh t vi t cu n “kinh huy t châm c u tư ng ngư i ñ ng”. Ngũ v n bao g m m c v n. B t ñ u t nhà Minh. có nhi u chuyên gia y h c ñ ra chia lo i các b nh thương hàn. v n khí. ho . d dày. W H c thuy t ngũ hành. H c thuy t kinh l c có liên quan ch t ch v i h c thuy t tư ng t ng. khí tư ng. Kinh l c là ñư ng qua l i v n hành khí huy t trong cơ th . ngũ hành. nguyên t c và bi n pháp ch a tr . tì. th . che ph toàn thân.. y h c phương tây truy n vào TQ. trư ng h . th y ñ khái quát tính ch t con v t khác nhau trong th gi i khách quan. t y. s v. Xem . L c khí ch 6 lo i nhân t khí h u là phong. cũng như các n i dung như nguyên nhân m c b nh. kim. th . c n ph i v n d ng t ng h p trong lâm sàng m i có th ñưa ra phán ñoán chính xác ñ i v i tri u ch ng b nh.Phương pháp ch n ñoán c a ðông y Th y thu c thông qua nh ng công năng c m giác như xem. d phòng và dư ng sinh v. ñư c g i là t ch n. T ch n có tác d ng và ñ c ñi m riêng. sau ñó ch ñ o ch a tr lâm sàng. b t m ch. h i. Dư i tình hình b nh lý. ru t già.. và s d ng hình th c ñ ng thái tương sinh tương kh c c a ngũ hành ñ trình bày liên h l n nhau và quy lu t chuy n bi n gi a các con v t. d n d n ñưa khái ni m mâu thu n lên t i ph m vi âm dương. n t bao .. tác ph m khoa m t có “Ngân H i Tinh Vi” v. 4 bi n pháp chính là xem. “Ngu n G c Bách B nh” là tác ph m v nguyên nhân b nh t t. có th ch n ñoán b nh t t t ng ph trong cơ th . t c là s d ng 5 ph m vi tri t h c m c. ôn b nh và ôn d ch.. th p. xương. nghe và ng i. s d n ñ n cơ th x y ra b nh t t. không th thay cho nhau.. m ch. Hành ñ ng chưa i nhà Minh năm 1368—1644 sau ( ) ) ) . cũng dùng ñ ch ñ o ch a tr b nh t t liên quan t i t ng ph .v.. ng i. và s d ng tăng gi m c a hai khí âm dương ñ gi i thích bi n ñ i v n ñ ng c a con v t.

môi trư ng công tác. Trong th i kỳ H Thương Chu trư c th k 22—256 trư c công nguyên . Nghe âm thanh bao g m: ti ng nói. Tr ng ñi m c a xem là xem th n. cũng là s miêu t chân th c mà ñông dư c b t ngu n t s n xu t lao ñ ng. b nh s trư c kia. bao g m thu c th c v t. sinh v t. W B t b nh or nghi p. ho và n c. L ch s ñông dư c Trong l ch s TQ có truy n thuy t “Th n Nông m t ngày n m th m t trăm lo i th o dư c và g p b y mươi lo i ñ c”. Bên ngoài cơ th và ngũ t ng l c ph có quan h ch t ch . “Thi kinh” th i Tây Chu kho ng th k 11 trư c công nguyên—năm 771 trư c công nguyên là .Xem b nh là bi n pháp ch n ñoán căn c theo các lý lu n t ng ph kinh l c. xem v t th i.. Xoa bóp là bi n pháp ch n ñoán thông qua xoa bóp m t s b ph n b ng tay ñ tìm hi u bi t ñ i b ph n khác thư ng. như lúc ñ c chưng b nh t t thi u ho c không rõ ràng. tri u ch ng b nh bây gi cũng như tình hình ch a tr v. Trong ñó. mùi v cơ th m c b nh là ch do tà ñ c khi n t ng ph . bên c nh ñó. thái. truy n thuy t ñã ph n ánh quá trình nhân dân lao ñ ng th i c phát hi n các lo i thu c. ngày tháng khám b nh b nh s bây gi . Thông qua nghe âm thanh. xem ñ u c ngũ quan. gi i tính. hít th . phát hi n tư li u tình hình b n t t dùng ñ ch n ñoán. xem s c m t. B t m ch là phương pháp thông qua s bi n ñ ng c a tư ng m ch ñ tìm hi u b nh t t trong cơ th . xem hình thái.v. nh t ñ nh ph n ánh ra bên ngoài cơ th v i hình th c bi n ñ i c a th n. dân t c. of E bo ) ) Chương 2.v. Tài vì các bi u hi n c a m t và lư i có th ph n ánh bi n ñ i công năng t ng ph trên m c ñ nh t ñ nh. ñam mê ăn u ng và tình hình hôn nhân c a ngư i b nh. mùi v phòng c a b nh nhân là do cơ th m c b nh và ch t th i to ra. tri u ch ng bây gi . thông qua âm thanh và mùi v c a ngư i b nh ñ ch n ñoán b nh t t. mà còn có th theo s bi n ñ i c a âm thanh bi t ñư c s bi n ñ i t ng ph trong cơ th . và cung c p ñ u m i dùng ñ ki m tra. nhưng ch “ñông dư c” xu t hi n tương ñ i mu n. TQ ñã xu t hi n rư u thu c và thu c nư c. quê quán. n u ho t ñ ng c a ngũ t ng l c ph trong cơ th con ngư i x y ra bi n ñ i. h i ng . ðông dư c ðông dư c là v t ch t thu c dùng ñ d phòng.. không nh ng có th ch n ñoán quan sát b nh t t liên quan t i b ph n phát âm. xem m ch l c. Nghe và ng i Nghe b nh và ng i b nh là bi n pháp ch n ñoán mà th y thu c dùng thính giác và kh u giác c a mình. H i H i b nh là bi n pháp ch n ñoán mà th y thu c thông qua phương th c ñ i tho i h i ngư i b nh ho c ngư i bi t tình hình v phát sinh và phát tri n c a b nh t t. tích lũy kinh nghi m trong d u tranh v i t nhiên và b nh t t. thì có th suy ñoán bi n ñ i c a n i t ng. t th khi u và ch t th i phát ra. tri u ch ng b nh bây gi là : h i hàn nhi t. ngh ( ( . s c. có th n m b t toàn di n t t c tình hình liên quan t i b nh t t. bao g m cu c s ng ngày thư ng. tu i. nh m phân chia hai lo i y dư c h c m i có tên “ñông dư c”. l ch s gia t c v. hình. ld ) ( N i dung cơ b n c a h i b nh bao g m tình hình bình thư ng c a ngư i b nh ok h và tên. Trong ñó. Ch y u là thu c t nhiên và thu c ch bi n. Theo th t c th . hói tình c m. ñ a ch nhà .. xem chia thành xem th n. xem s c màu và xem lư i. bi t tính ch t c a b ph n x y ra b nh bi n và tình hình n ng nh c a b nh nhân.140 - Th e B t b nh là bi n pháp mà th y thu c xoa bóp cơ th c a ngư i b nh b ng tay. ví d như b nh nhân ôn d ch s làm cho phòng có khí th i r a. Vì v y quan sát bi u tư ng bi n ñ i c a thân nhi t và công năng hình thái ngũ quan. xem da. S phát minh và ng d ng c a ñông dư c ñã có h ng nghìn năm l ch s t i TQ. hôn nhân.. thu c ñ ng v t.ch n ñoán và ch a tr b nh t t c a ñông y. l ch s cá nhân. khí máu. h i ñ i ti u ti n. thu c khoáng v t khoáng s n cũng như m t s thu c ch bi n hoá ch t. B t b nh bao g m b t m ch và xoa bóp.H i b nh ch y u là bi t tình hình b nh t t mà khách quan khó bi t. sau khi y h c phương tây truy n vào TQ. ch t d ch trong cơ th s n sinh khí th i. Ng i mùi v chia thành hai lo i: mùi v cơ th m c b nh và mùi v phòng c a b nh nhân.

li u lư ng. s pha tr n v i các v thu c khác. Cho nên. giám ñ nh h c. S ra ñ i c a tác ph m này ñánh d u s thành l p bư c ñ u c a ñông dư c h c. t p chí c a ñông dư c l n lư t xu t hi n. hi u qu và tác d ng ph c a dư c th o cũng khác nhau. “ð i t ñi n ñông dư c” xu t b n năm 1977. t o ñi u ki n t t cho s sinh s ng c a ñông dư c. Thành ph n và hàm lư ng c a dư c th o khác nhau trong giai ño n sinh s ng khác nhau. có danh d cao trên th gi i. l y hi u qu ñi u tr c a dư c li u ñ i v i cơ th con ngư i làm căn c . ñ ñ m b o an toàn h u hi u c a dư c li u. Th th p và ch bi n ñông dư c Thu th p ñông dư c là khâu quan tr ng trong s n xu t ch bi n ñông dư c. ñ t cơ s cho lý lu n cơ b n c a ñông dư c. dư c li u ñ ng v t thu b t theo th i gian sinh s ng c a ñ ng v t. dư c li u lo i v r thu th p khi mùa xuân và mùa thu. “Th n nông b n th o kinh” –tác ph m chuyên ngành dư c h c s m nh t trong th i kỳ T n Hán năm 221 trư c công nguyên—năm 220 sau công nguyên là do ñông ñ o chuyên gia dư c h c biên so n thông qua thu t p t ng k t tư li u dư c h c phong phú k t th i kỳ ñ u ñ i nhà T n ñ n lúc ñó. Sau thu th p dư c li u. còn có b c tranh ñông dư c. Kinh t nhà ðư ng ph n vinh. ng d ng c a ñông dư c L ch s ng d ng c a ñông dư c lâu dài. Bào ch là theo nhu c u khác nhau c a b nh t t và ñ c ñi m khác nhau . các cơ quan nghiên c u. t t hay kém. ch n th i gian thích h p thu th p là r t quan tr ng ñ i v i ñ m b o dư c hi u. gi m tác d ng ph . tr thành cu n sách vĩ ñ i nh t trong lĩnh v c ñông dư c h c TQ. Tác ph m này ghi l i 365 lo i thu c. xác ñ nh rõ th t hay gi . dư c li u lo i thân r thu th p khi vào cu i mùa thu ho c ñ u mùa xuân. thúc ñ y s phát tri n c a ñông dư c h c. khí h u ña d ng. hình thành các môi trư ng sinh thái khác nhau. Dư c li u sau pha ch có th tr c ti p cung c p hi u thu c ho c xư ng thu c s d ng. cung c p b ng ch ng khoa h c cho xác ñ nh ngu n g c c a ñông dư c. giám ñ nh th t và gi c a ñông dư c. ð n nhà Minh. Ngu n g c c a ñông dư c Lãnh th TQ r ng l n. Trư c khi s d ng dư c li u c n ph i qua giám ñ nh. “ngũ t ng kh d c b t ”. cu n sách này ghi nh n 1892 lo i thu c ñông y. Ngoài cung c p nhu c u trong nư c. Lý lu n ñông dư c và kinh nghi m th c ti n c ph n l n b t ngu n t dư c li u thiên nhiên.141 - Th e W or ld of E bo ok ( ) . s n ph m kinh doanh thông thư ng có hơn 600 lo i. giáo d c và s n xu t ñông dư c t i t p ra ñ i. dư c li u lo i c thu th p khi chín. dư c li u lo i hoa thì thu th p khi chưa n hoa. Nói chung là dư c li u lo i th o luôn thu th p khi bông hoa sinh n . góp ph nay v n có v trí quan tr ng trong gi gìn s c kho ñã ph n ánh ñ c ñi m c a văn hoá TQ. nhà ñông dư c các tri u ñ u nh n m nh thu th p ñông dư c ph i ch n th i gian thích h p. ð ng d ng ñông dư c m t cách an toàn và h u hi u. “Ngũ v s nh p”. ñã biên so n “ðông Y” c a toàn qu c và các ñ a phương năm 1961. sách chuyên môn ñông dư c nhi u ñ a phương cũng như báo chí . các lo i sách công c ñông dư c. s lư ng l n. kiêng k . ð ng th i. TQ ñã phát hi n hơn 8000 lo i ñông dư c. Chính ph nhà ðư ng ñ u tiên hoàn thành công tác so n th o “ðư ng b n th o” v ñông dư c ñ u tiên trên th gi i. nhà ñông dư c Lý Th i Chân m t 27 năm hoàn thành “B n th o cương m c” cu n sách ñông dư c h c n i ti ng. Sau khi thành l p nư c C ng hoà nhân dân Trung Hoa năm 1949. ñ n nay v n còn s d ng trong lâm sàng. thông qua pha ch hi u. Hi n nay.văn hi n s m nh t ghi chép thu c c a TQ. n to l n cho ph n vinh c a dân t c Trung Hoa. Ch ng lo i nhi u. ñ ng th nh t trên th gi i. ðông dư nh . dư c lý h c cũng như y h c lâm s n. ñ a m o ph c t p. gi m tác d ng ph . c n ph i n m b t nhi u tri th c cơ b n c a ñông dư c như bào ch . làm cho s lư ng ñông dư c ñư c ghi nh n hơn 5767 lo i. K t qu ñi u tr c a ñông dư c do dư c tính quy t ñ nh. cách u ng cũng như pha thu c. hoàn thi n hơn n a c c di n quy mô c a ñông dư c h c. gi i thích cơ lý tác d ng. dư c li u khoáng s n thu th p không b th i gian h n ch . hi n nay ñông dư c ñã xu t kh u sang hơn 80 nư c và khu v c. m t lo i dư c li u g m nhi u thành ph n. nhi t gi hàn chi”. c n ph i pha ch m i có th s d ng. tác d ng ph d ng r ng rãi vào ñi u tr nhi u lo i b nh t t. Cu n sách này ghi nh n 850 lo i. ñ n ngày hôm c a m i ngư i. ðông dư c có h p lý v a thích h p b nh ph c t p v a có th nâng cao dư c S ng d ng c a ñông dư c là l y lý lu n ñông dư c h c làm cơ s . Trong cơ s c a ngu n ñông dư c ñi u tra TQ. “N i kinh”—cu c sách v lý lu n ñông y s m nh t nêu ra các h c thuy t như “Hàn gi nhi t chi. ñã tri n khai nghiên c u ñông dư c r ng rãi v th c v t h c. hoá h c.

Vi c phát tri n ñông dư c Phương hư ng nghiên c u thu c B c trong tương lai ch y u là :trong khi k th a kinh nghi m truy n th ng v s n xu t cây thu c B c . h c thu t châm c u không ng ng phát tri n vào chi u sâu . kiêng k ăn u ng và kiêng k b nh ch ng. b nh tình c a ngư i m c b nh cũng như s thay ñ i c a th i ti t. Kiêng k ch y u g m kiêng k bào ch . ñ t chi b t c p .m t cơ quan giáo d c y h c lúc b y gi ñã m chuyên ngành châm c u .142 - Th e W or ld of E bo ok . Song bư c sang ð i Thanh xu t hi n hi n tư ng coi tr ng dùng thu c mà coi nh phương pháp châm c u .b t kh vi chi ” .v . s c kho . châm c u ch ñư c coi là m t phương pháp ch a tr . châm c u b t ñ u gi i thi u sang Châu Âu . sau ñó ñã d n d n phát tri n thành môn khoa h c . khi ch a b nh cho T n C nh Công . châm kim lo i ñã thay th d n châm ñá . t c là th i kỳ sau c a ch ñ xã h i th t c . kiêng k ch a. Hi n nay . ngành s n xu t cây thu c B c ph i tăng cư ng vi c l a ch n và ươm gi ng cây thu c B c . Theo ghi chép c a cu n “Xuân khoa t th truy n ” . tăng cư ng công tác ñi u tra và khai thác tài nguyên m i . ð n th i kỳ Xuân Thu < năm 770476 trư c công nguyên > . vi c nghiên c u khoa h c châm c u ñã ñ c p t i các h th ng và các khoa lâm sàng v cơ th con ngư i . cũng g m t l gi a các v thu c.ví d như nghiên c u vi c ươm gi ng r i b ng tia ñ ng b t . cho nên ph i dùng phương pháp châm c u . song song v i s ti n b v k thu t luy n thép .<năm 476 ñ n năm 25 trư c công nguyên >. g m m t v thu c và nhi u v ñông dư c c a m t thành niên trong m t ngày. Th i kỳ Nh T n Bi u ñ m t s huy t v châm c u và Nam B c Tri u < năm 256-589 công nguyên >. l a ch n dư c thu c cùng bào ch .Cái g i là ñ t và công’ ñây t c là “châm ” và “c u ’. ñ ng th i giành ñư c r t nhi u tài li u thí nghi m khoa h c có giá tr trong vi c nghiên c u các v n ñ như : tác . nh ng chuyên th o v châm c u ñã tăng lên rõ r t . trong ñó cu n “Châm c u giáp t kinh” ñã tr thành b n lu n án châm c u có h th ng hoàn ch nh . Châm c u Châm c u là m t ph n quan tr ng trong y h c truy n th ng c a TQ . dư c b t ñáo uyên . châm c u ñã phát tri n thành môn khoa h c . tăng cư ng vi c du nh p và c y tr ng cây thu c B c hoang dã v i lư ng c n thi t r t l n như Cam Th o . Chương 3. m t phương ti n châm c u th i nguyên th y . S Thái Y . Nh t v. T th i kỳ Chi n qu c ñ n Tây Hán . Châm c u h c t c là môn khoa h c ti n hành ch nh lý và nghiên c u k thu t ch a tr b ng châm c u cũng như quy lu t ng d ng và lý lu n cơ s trong lâm sàng . công trình sinh h c v. Châm c u ñã có l ch s lâu ñ i . nh t là tri n khai vi c nghiên c u phòng ch ng s thoái hóa gi ng cây thu c B c . bào ch c a dư c tính và tu i tác. m t danh y v i tên g i là Y Hoãn d t khoát nêu rõ : ph i “Công chi b t kh . môn châm c u ñã ñư c phát tri n nhanh chóng . lúc ñ u . Sau ñó . Th i kỳ ðông Hán và Tam Qu c ñã xu t hi n nhi u nhà y h c gi i v châm c u . Th k 16 . Li u lư ng ch s lư ng thu c lâm s n. châm c u ñã truy n ñ n các nư c Tri u Tiên . Sau ngày Nư c c ng hòa nhân dân Trung Hoa thành l p vào năm 1949 . Sài H v. Trong sách c t ng nhi u l n ñ c p t i châm ñá .TQ t ng phát hi n hi n v t lo i ñá này trong kh o c . cho nên ñã c n tr t i s phát tri n c a môn châm c u h c trên m c nh t ñ nh . Bư c sang ð i Tùy và ð i ðư ng <năm 581-907 công nguyên >. li u hình.v. Có nghĩa là nh ng ch thu c không ñ n ñư c thì không th ch a tr b nh . kim lo i ñã ñư c ph bi n d n . ngành y h c ñã vùng thoát kh i s ràng bu c c a th y bói và có bác sĩ chuyên môn . Hoàng C m . Trong th i kỳ này . hơn 2000 b nh vi n ðông Y trong c nư c Trung Qu c ñ u ñã m khoa châm c u . nh ñó ñã m r ng ph m vi th c d ng cũng như tăng nhanh ti n trình phát tri n c a châm c u .v cùng hơn 20 lo i cây thu c nh p kh u . Lo i ñá này xu t hi n vào kho ng th i kỳ ñ ñá m i cách ñây 8000 ñ n 4000 năm v trư c . Li u lư ng ph i theo nhi u nhân t như tính ch t.c a dư c tính.

có th xúc ti n s sinh thành và v n hành c a ch c năng kinh l c và khí huy t . b t th ch cao ho c các ch t nh n khác v. xoa bóp t ch ch y u nh m tăng cư ng và b o v s c kh e . xoa bóp có th chia làm xoa bóp t ch và xoa bóp th ñ ng . d u H ng Hoa .143 - of E bo ok . khu u tay v. m nh m . tăng cư ng s c mi n d ch cũng như hi n tư ng kinh l c . xoa bóp khí công v. tà khí bên ngoài s thâm nh p ph t ng và gây b nh . ñ ng ñ u . cũng s ph n ánh lên cơ th qua con ñư ng kinh l c . l c .v . ñ p v. Nh ng ñi u cơ b n v xoa bóp K thu t xoa bóp ư c tri n khai trên nguyên t c ch a tr bi n ch ng theo s ch ñ o c a lý lu n ðông y . d u ðông Thanh . Công hi u xoa bóp Th e Hai là : làm thông su t kinh l c và khí huy t . cũng có th xoa bóp b ng chân .v .d ng ñi u ch nh . Xoa bóp Th c thi th pháp thao tác ñ c bi t trên huy t v kinh l c và v trí nh t ñ nh ho c tri n khai ho t ñ ng b n chi và trên cơ th con ngư i v i m c ñích phòng ch ng b nh t t cũng như tăng cư ng và b o v s c kh e ñư c g i là xoa bóp . b o v d dày . Qua kích thích xoa bóp . trong ñó có xoa bóp cho tr em . M t khi khí huy t kinh l c th t thư ng . ðông y coi s bi n ñ i b nh lý c a cơ th con ngư i là ch c năng ph t ng b r i lo i . xoa .v . có khi có th bôi thêm các lo i thu c ñ c bi t như : cao xoa bóp . v i nh ng yêu c u cơ b n là kiên trì . Xoa bóp th ñ ng ch y u v i m c ñích phòng ch ng b nh t t . có th chia làm xoa bóp b o v m t . ñ t m c ñích phòng ch ng s thâm nh p c a tà khí và ch a tr b nh trong cơ th . Theo ngư i thao tác khác nhau .v c a châm c u . W or Công hi u xoa bóp g m : M t là : ñi u ch nh ch c năng ph t ng . n u như ph t ng m c b nh . kem xoa bóp . an th n v. ñ t xương s ng . kinh l c là con ñư ng v n hành . Chương 4. Hình th c xoa bóp không h n ch v th pháp thao tác b ng tay . là phương pháp ch a tr r t ti n và d th c hi n . ñ ph i h p ch c năng ph t ng . truy n d n và liên l c khí huy t trong cơ th con ngư i . M t s th pháp xoa bóp ld .v . m m m i . huy t v .v . Xoa bóp t c là v n d ng th pháp khi n ch c năng ph t ng b r i lo n tr l i cân b ng . ít gây tác d ng ph . nh m ñ t m c ñích ch a tr b nh t t . sai kh p ho c bong gân b n chi v. tăng cư ng và b o v s c kh e . ñau lưng c p tính b i lao ñ ng quá s c m t nh c gây nên . ho c b ng d ng c xoa bóp chuyên môn . xoa bóp bó xương . th m sâu . gi m ñau . Phương pháp xoa bóp g m : ñ y . ph t ng v. bóp . d u v ng . Khí huy t là v t ch t ch y u duy trì s s ng . các b nh t t thư ng th y g m có : ñ t s ng c .v . Không c n u ng thu c . b o v b n chi . Xoa bóp yêu c u ñ ng tác chính xác và có k thu t nh t ñinh . có hi u qu ch a tr khá ñ i v i nhi u b nh t t . n . Ph m vi thích ng r ng rãi .

y h c dân t c Choang . b y cơ s v t ch t . m . y h c dân t c Uây-ua . ngoài ra T ng Y cũng khá th nh hành t i các nư c Nam Á như n ð . 1. y h c dân t c Thái . ch c năng ch y u là s n xu t năng lư ng nhi t . Cam Túc v. song hàm ý c a nó r ng hơn so v i phong và khí trong ðông y . xã h i và môi trư ng thiên nhiên h t s c n i b t . Th pháp xoa bóp có th tr c ti p u n n n l i hi n tư ng “bong gân và sai kh p ”. chính vì th y h c T ng ñã ñ m ñà m u s c ph t giáoTây T ng ngay t th i kỳ ñ u .duy trì nhi t ñ cơ th . nào thì không có ghi chép b ng văn t . y h c dân t c Di cùng y h c các dân t c thi u s khác như Mèo . duy tri s ph i h p và cân b ng cho nhau . “Xích Ba”d ch sang ti ng Hán có nghĩa là m t ho c l a . n n y h c c a m t s dân t c thi u s còn tham kh o y h c c a các nư c khác ñ làm phong phú n i dung c a y h c dân t c . trong cơ th con ngư i t n t i ba nhân t l n . Do s khác nhau v l ch s và văn hóa . gân c t và kh p xương . ngành y dư c c a m t s dân t c không nh ng có li u pháp ch a tr phong phú ña d ng . ñ i s ng và ch a tr trong th i gian dài .v .Ba là : gây tác ñ ng t i b p th t . vì v y . cho nên lâu nay y h c T ng v n gi ñư c nh ng nét v n có . tăng cư ng ch c năng c a d dày . có nghĩa là ăn u ng tinh vi . mà còn hình thành h th ng lý lu n y dư c ñ c ñáo . y hoc dân t c Mông C v a tham kh o c y h c c a dân t c Hán l n y h c c a dân t c T ng và Nga v.T ng y Vài nét v y dư c dân t c T ng T i Tây T ng . ch y u lưu hành t i nh ng khu v c ñ ng bào T ng t p trung cư trú . H c thuy t tam nhân : Lý lu n y h c T ng cho r ng . W or T ng y là m t ph n quan tr ng trong y dư c truy n th ng c a Trung Qu c . các dân t c thi u s ñã ch u s nh hư ng c a các nhân t khu v c . xương . có ñ c s c dân t c . có th phòng ch ng hi n tư ng t c ngh n và làm thông su t khí huy t . Trong ñó . b nh Xích Ba và b nh B i Căn . nó có tính ch t g n gi ng như phong và khí trong ðông y c a dân t c Hán . Khi th pháp xoa bóp tác ñ ng t i làn da . khi tác ñ ng t i m ch máu . c n ph i áp d ng li u pháp ñi u ch nh ñ i v i ba nhân t ñó . T Xuyên . mang tính ch t “nhi t ” nhi t trong ðông y . Ba nhân t l n chi ph i s v n ñ ng và bi n ñ i c a b y cơ s v t ch t và ba ch t th i . Trong quá trình phát tri n . Y h c dân t c thi u s Y h c truy n th ng c a Trung Qu c không nh ng bao g m y h c c a dân t c Hán . Thí d như các lo i ñ ng th c v t trên cao nguyên Thanh T ng nói chung tương ñ i hi m . Nê-pan v. Cao nguyên Thanh T ng là x l nh . Lý lu n cơ b n c a y dư c T ng Qua th c ti n s n xu t .v .mà còn bao g m y h c c a nhi u dân t c thi u s . La-hu . m t s dân t c ch b o t n ñư c s ít sách y dư c . b t c là b nh ngo i c m hay là b nh t trong lan ra bên ngoài cơ th cũng như ch n thương b ngã v. khi n th c tr ng phát tri n c a ngành y dư c dân t c cũng có ph n khác nhau . khi b t c m t trong ba nhân t nói trên ho c m y nhân t xu t hi n tình hình th nh vư ng và suy y u b i nguyên nhân nào ñó . máu . khi n nư c da .v ñ u có th ch a tr b ng phương pháp xoa bóp . khi n chúng khôi ph c tr ng thái nh p nhàng v i nhau . tinh . ba nhân t nói trên nương t a v i nhau . ld of E bo Ngoài thu hút y h c c a dân t c Hán ra . Chương 5. giao thông b t ti n . ch ư c l n nhau . cho nên ña s T ng Dư c ñư c ch bi n t ñ ng th c v t ch ng rét sinh s ng trong môi trư ng thi u ô-xi trên núi cao . “Long ” là ngu n ñ ng l c duy trì ho t ñ ng sinh lý c a cơ th con ngư i . y h c dân t c T ng v a thu hút cái hay c a y h c dân t c Hán . do tư tư ng ph t giáo ñã thâm nh p vào các m t c a xã h i . ch lưu truy n m t s phương thu c hay và li u pháp ñơn gi n . xương t y . Ngơ-lun-xun v. hình thành n n y h c dân t c thi u s ñ m ñà m u s c . trong ñó k c các t nh và khu t tr như Tây T ng . là y h c truy n th ng ñư c sáng t o và phát tri n trong th c ti n y t lâu dài c a các dân t c thi u s l y dân t c T ng là chính . c n ph i khai thác và ch nh lý hơn n a . ch y u bao g m y h c dân t c T ng . Thí d như . tr thành s c m nh tinh th n to l n có v th chi ph i . phân và m hôi . Trong ñi u ki n sinh lý bình thư ng . thì s m c b nh Long .v .144 - Th e Y h c T ng b t ngu n trên cao nguyên Thanh T ng .v . ñó là “Long ” . văn hóa v. y h c dân t c Mông C . khi tác ñ ng t i b p th t có th làm thông su t k h dư i làn da v i b p th t . l i tham kh o y h c c a n ð c . ba ch t th i là nư c ti u . có th ñ t m c ñích ñi u ti t và thông su t .hi n nay ñang ti n hành ch nh lý m t cách có h th ng . y h c T ng ñã t ng bư c hình thành h th ng lý lu n ñ c ñáo . “Xích Ba” và “B i Căn” . th t .v. ok . Thanh H i . hơn n a b rơi r t trong dân gian . y h c dân t c Tri u Tiên .

dùng ñư ng ñen làm m i thu c ñ ch a tr b nh hàn tính v. su i Ngũ Linh Ch và su i ðá Vôi . “B i căn ” d ch sang ti ng Hán là nư c b t ho c nư c . ph n có mang và tr em .sưng ñ u ho c b n chi . s n sinh trí tu v. T ng y ch trương dùng m i thu c ñ d n thu c ñ n b nh . nhưng hàm ý r ng rãi hơn . ngư c l i b nh nhi t tính u ng v i nư c sôi ngu i . làm vi c quá s c m t nh c . su i Hàn Th y Th ch . Th m chí n u là ng ăn ch t ñ c sau th i gian dài .ch t ñ c không trong d dày n a cũng không nên áp d ng bi n pháp gây nôn . cho nên không có th n thì cơ th khó mà tr thành m t tòa l u . Qua ñó có th th y . n m gi a l ng ng c cơ th con ngư i .các ch t nh n và ch t nư c ti t ra t cơ th con ngư i . r i lo n th n kinh . bàng quang . b nh các ch t ti t ra t d dày . phù b ng . Li u pháp này thích ng cho các ch ng b nh như : ăn nhi u khó tiêu .145 - Th e Li u pháp gây nôn có nghĩa là bi n pháp ch a tr b ng cách dùng thu c ñ gây nôn . ng i trên ngai vàng . n u m c b nh v a hàn v a nhi t thì u ng v i nư c sôi m . ph i gi ng như ñ i th n ho c thái t . áp d ng li u pháp gây nôn ñ u có th thu ñư c hi u qu khá . hay quên và th i kỳ khôi ph c s c kh e sau cơn b nh nhi t . Hi n nay . Vì v y . tỳ .v . trư ng d dày . ra máu d n ñ n tinh trùng y u và thi u máu . Ngũ T ng có nghĩa tim. màu ghi v. phía dư i quân vương . tương ñương v i nư c b t trong ðông y . thâm nh p vào xương t y . ld of E Ngoài m i thu c ra . gan . song quan h h t s c m t thi t . Li u pháp t m nư c cho th y. b i vì bi n pháp này ñơn gi n kh thi . ch c n bôi thu c bên ngoài cơ th là có th ch a tr ch ng b nh bên trong . trong ñó k c ñ m màu tím . m t ng v.h ng hào . Phương pháp c u <ñ t> Li u pháp bôi Li u pháp bôi là m t phương pháp khác ñ c bi t trong T ng y . gan và tỳ như là v c v l và cung phi c a quân vương . có m i quan h ch t ch v i nư c b t . phương pháp u ng thu c cũng h t s c r t c u kỳ . m t và tam m u hưu . V cơ lý phát b nh . có th ng d ng trong khá nhi u b nh như : nư c da s n sùi . li u pháp t m 5 lo i nư c su i k trên ñ ch a tr nh ng ch ng b nh tương ng là li u pháp t i ưu .v . m c ñích ch a tr là nh m ñi u ch nh s dư th a và suy y u c a ba nhân t l n . li u pháp này ñư c ng d ng ph bi n trong dân gian . Gi i ph u cơ th và sinh lý cơ th Do t p quán dân t c và quan h t p t c . li u pháp bôi có tác d ng t m b s c kh e . th n ch ng khác gì là rư ng c t c a ngôi nhà . m i li u pháp ñ u có ñ c ñi m riêng . Li u pháp t m chia làm t m nư c và t m b i ñ p . tinh th n b t ch n . b nhi t . khi n ba nhân t ñó tr l i nh p nhàng v i nhau . ph i và th n .v . khó tiêu .v ñ u có th áp d ng li u pháp này . n u là b nh hàn tính thì u ng v i nư c sôi nóng . nh t là b nh d dày hàn tính . ð i v i các b ph n trong cơ th . Nư c su i làm thu c nư c t m nói chung là su i Lưu Huỳnh . giun ñũa t trong b ng ch y ra mi ng . su i ðá Phèn . Thu c bôi thư ng th y g m lo i thu c ch t m và lo i thu c cao . quân qu n bên quân t . Ví d như thu c viên nói chung u ng v i nư c sôi . T ng y có s hi u bi t khá sâu s c ñ i v i gi i ph u cơ th và sinh lý cơ th . T ng y th i c có s nh n th c tương ñ i khoa h c ñ i v i cơ th con ngư i . ch y u là ch a tr nh ng ch ng b nh nhi t gi : th hi n trên b p th t . ñ can ñ m . ví d như dùng ñư ng kính làm m i thu c ñ ch a tri b nh nhi t ñơn thu n . T ng y cho r ng . ñ c nhi t . b nh nhi t gi . Li u pháp t m thu c nư c Li u pháp t m thu c nư c là m t li u pháp thiên nhiên ñ c ñáo . khi n nguyên khí c a cơ th b phương h i và ñe d a t i s c kh e . Nhưng li u pháp gây nôn c m dùng cho các b nh nhân già y u . Li u pháp ñ c bi t c a T ng y Ch a tr b ng thu c Trong khi ch a tr b ng thu c . T ng y ví ch c năng sinh lý c a các ph t ng b ng các hình tư ng như : tim là qu c vương. T ng y cho r ng nói ñ n cùng là vì ba nhân t nói trên m t cân b ng và nh p nhàng gây nên . b nh ñ ng kinh . ng ăn ch t ñ c . mà thư ng hay dùng ñ ch a tr b nh hàn tính . T ng y cũng cho r ng có l c ph ngũ t ng . ng i c u nói chung không dùng ñ ch a tr b nh nhi t n a . d dày . W Li u pháp gây nôn or Lá ng i là v t li u ch y u làm thu c c u trong T ng y . l c ph có nghĩa là ñ i tràng . bo ok . Li u pháp c u c a T ng y nói chung ñ u có huy t v c ñ nh . ru t .

K thu t bó xương c a Mông Y g m 6 bư c : c ñ nh . ngoài ñ c trưng bi u hi n hàn tính ra . “con ñư ng tơ l a ” ch y xuyên qua khu v c mi n Tây . lao ph i v. 2. h lý .v . hi u qu t t . là kinh nghi m và k t tinh trí tu do ñ ng bào dân t c Mông C t ng k t và tích lũy trong ñ u tranh ch ng b nh t t . bo Li u pháp ñ c s c c a Mông Y ok . m t ng . khi n các lo i ch t ti t ra t cơ th tăng thêm . t c ng c .v ñ u nh vào tác d ng c a “Hy-la” . Cái g i là “Hách Y” có nghĩa là ngu n ñ ng l c c a các ch c năng sinh lý . xoa bóp . K t qu nghiên c u cho th y . Li u pháp t m b i ñ p thì cho thu c qua pha ch và c t n u vào túi v i . “Ba-ña-can ” có nghĩa là lo i ch t nh n trong cơ th . m c m n . s a ng a chua v i nhi u thành ph n h u hi u có l i cho s c kh e như : ch t ñư ng . N u ch c năng “Ba-ña-can ” m t cân b ng . chích ra máu và nư c có b nh . th i gian ch a tr ng n . Li u pháp này chia làm hai bư c : chu n b trư c khi chích máu . chính th c chích máu . Li u pháp chích máu : Li u pháp giác và chích máu Li u pháp c u là m t phương pháp ñ t và hun huy t v nh t ñ nh trên cơ th b ng m i c u cu n b ng lá ng i . Có công hi u tăng cư ng s c kh e và ch a tr các th b nh . cũng là khoa h c y h c ñ m ñà m u s c dân t c và khu v c .v . Li u pháp này ch y u th c thi trên v trí b p th t ñ y ñ n . t p luy n ch c năng . B ch Sơn K c u . ngôn ng . Nhi t ñ cơ th . thì s d n ñ n ch c năng ph t ng b y u ñi . xúc ti n s phát tri n thương m i và giao lưu . or ld of E C t ho c ch c vào tĩnh m ch v trí nh t ñ nh ñ chích ra máu có b nh . “Hy-la ” và “Ba-ña-can ” . “Hy-la ” có nghĩa là l a nhi t . K thu t bó xương Mông Y K thu t bó xương là li u pháp ch a tr các ch ng b nh như g y xương . 3. vi-ta-min v.Y dư c dân t c Uây-ua Vài nét v y dư c dân t c Uây-ua Khu v c Tân Cương th i xa xưa thu c ph m vi khu v c mi n Tây TQ . n i dung phong phú .v . cư ng gân ho t huy t . ñ ng tác và t t c các ho t ñ ng ch c năng c a các b máy . Lý lu n cơ b n c a Mông Y Mông Y gi i thích hi n tư ng sinh lý và b nh ý c a cơ th con ngư i b ng m i quan h gi a “Hách Y ” . ch t qu ng . ñơn gi n d thao tác .v . ch t thơm . ñ p lên ch b b nh s s n sinh tác d ng ch a tr . Li u pháp s a ng a chua Li u pháp s a ng a chua là li u pháp m th c truy n th ng .lâu ngày v.146 - Th e Li u pháp c u W ðây là bi n pháp ch a tr bên ngoài cơ th k t h p phương phái giác v i chích máu : trư c h t ph i l y cái giác úp lên m t ví trí c ñ nh . sau ñó giác l i m t l n n a . d ch nhi t. ngâm thu c . bong gân v. Axit Lactic . sau khi b cái úp ra . nóng n y v. khu v c không có lông và tóc ho c v trí n i lên và lõm xu ng c a xương c t . không có nguy hi m . còn d gây nên tri u ch ng ch t nư c b ng ng tr . nh t là có hi u qu rõ r t trong ch a tr ch ng ng t sau khi b thương . ti n l i và r ti n . ð c ñi m c a li u pháp này là hi u qu nhanh . Li u pháp chích máu thích d ng cho b nh nhi t do máu và “Hy-la ” gây nên như : nhi t c m lan tràn . m c ch n ph n tinh th n v. Li u pháp c u g m Mông C c u . l y kim ba c nh và kim ngoài da ch c vào ch n i lên . ñau tim v. sai kh p xương . còn có Axít Aminô. nhi t lư ng c a các b máy .Mông y Vài nét v y dư c dân t c Mông C Y dư c dân t c Mông C là y h c truy n th ng ñư c hình thành và phát tri n d n trong th c ti n ch a tr lâu dài c a dân t c Mông C . có tính ñàn h i . chóng quên v. Mông Y có l ch s lâu ñ i . nó chi ph i tư duy .v .ch t m . có ñ c trưng hàn tính .v . Tây Hà Li u c u và châm c u ôn hòa . không gây kh ñau cho ngư i b nh. nư c chua . nh m c i thi n sư v n hành khí huy t và ñ t m c ñích ch a b nh . v i s bi u hi n là tinh th n th t thư ng . ch t Protein . gút . V i ñ c ñi m là dùng thu c ít . ñ t m c ñích ch a tr và phòng ch ng b nh .v . N u “Hy-la ” dư th a thì s d n ñ n các th b nh nhi t như mi ng ñ ng .N u ch c năng “Hách Y” th t thư ng . Th i kỳ Tây Hán năm 206-25 công nguyên . có tác d ng gi i ñ c . nguyên t vi lư ng . ñ c bi t ch a khá nhi u hàm lư ng vi-ta-min C . Enzime.

ñi u này ñánh d u y dư c dân t c thi u s mi n Nam trong ñó k c y dư c dân t c Choang có ñ a v rõ ràng trong y dư c h c truy n th ng c a TQ . c Van Niên c t n u thành cao có th ch a tr b nh l nh c a ph n và dư ng gan . T xưa ñ n nay . Thiên Tiên T v.147 - Th e W or ld of E bo ok 4. y h c dân t c Choang ngoài có ghi chép trong “B n th o cương m c ” . trong ñó thu c b n x kho ng 160 lo i . Long Diên Hương . th o nguyên và c ñ o . hình thành h th ng y h c truy n th ng ñ m ñà m u s c dân t c Uây-ua .v nh ng lo i thu c như v y chi m tuy t ñ i ña s thu c c a dân t c Tri u Tiên . r ð c Ho t ngâm v i rư u có công hi u ch a tr b nh th p kh p v. ð u Kh u v. Thu c c a dân t c Tri u Tiên ñ i th chia làm hai lo i .văn hóa . Thu c b n x có l ch s khá lâu ñ i . ngành y dư c Uây-ua ñã h p th tinh hoa c a n n văn hóa y dư c thu c các khu v c và dân t c khác nhau Phương ðông và Phương Tây .Y dư c dân t c Choang Sơ lư c v ngành y dư c dân t c Choang Dân t c Choang là m t dân t c thi u s ñông dân nh t TQ . Trên cơ s tích lũy và phát tri n y h c c a dân t c mình . nay ñang t a ra ánh sáng r c r và ñ c ñáo .Thí d như toàn b 271 lo i thu c ghi trong cu n “T Tư ng Y H c ” ñ u áp d ng thu c b c . Do y dư c dân t c Tri u Tiên ñã thu hút r ng rãi tri th c c a ðông y dư c . sa m c .Y dư c dân t c Tri u Tiên . Ngoài ra . Trong th i kỳ ð i ðư ng và ð i T ng t năm 618-1279 công nguyên . Trong khi h p th và ng d ng tri th c y dư c truy n th ng c a dân t c Hán . trong ñó k c ngành y h c . vì v y ngành y dư c dân t c Tri u Tiên ñã dùng nhi u thu c b c vào vi c phòng ch ng b nh t t cho ñ ng bào dân t c mình . ch nh lý và nghiên c u y dư c dân t c . nh ñó ñã thúc ñ y s nghi p y dư c dân t c ñ a phương phát tri n . thư ng th y thu c t a mùi hương thơm như X Hương . Ngành y dư c dân t c Uây-ua chi m t tr ng r t l n trong kho báu y h c truy n th ng TQ . thu c thư ng dùng kho ng 360 lo i . Man-ñô-la . b t Phương Gi i Th ch có th ch a tr t t c m i ch ng xu t huy t b i ch n thương . hơn 1400 cây thu c g m 15 lo i thu th p trong cu n “ðông Y B o Giám ” . Như t n gà v i r c a ju-geng bông tr ng có công hi u ch a tr ch ng băng huy t c a ph n . ngoài ra còn hay dùng các cây thu c ch a ch t ñ c như : Mã Ti n T . toàn khu t tr dân t c Uây-ua t ng c ng có hơn 600 lo i thu c Uây-ua . Trong th i kỳ ñó . m t là thu c b c t c cây thu c c a dân t c Hán . m t là thu c b n x . H i Ly Hương . nhi u thu c dân gian như r Ti n H hoa tím có công hi u dư ng tóc . dân t c Tri u Tiên và dân t c Hán có s giao lưu h u ngh trong th i gian dài . 87 lo i thu c qua bào ch theo ñơn thu c . trong sách thu c phân lo i ñã xu t hi n “ðơn thu c Lĩnh Nam ” . ðinh Hương . Trong các lo i thu c Uây-ua . trong sách dư c dân t c Choang ñã thu th p m t s ñơn thu c gi i ñ c và gi i hơi ñ c r ng núi Lĩnh Nam . Là c a quý ngành y h c TQ . hi n nay ñã có 202 lo i thu c ñưa vào dư c ñi n c p qu c gia . n n văn hóa c a hai dân t c h i nh p v i nhau và có c i ngu n sâu xa . các y gia dân t c Tri u Tiên còn k t h p văn hóa v n có c a dân t c mình cũng như th c ti n y t ñ a phương . trong ñó có 115 lo i cây thu c b c . Cho ñ n nay . m t trong 4 khu v c trư ng th l n trên th gi i . nh t là sau năm 1949 .v .n i ñ a c a Trung Á . dân t c Tri u Tiên ñã tri n khai r ng rãi công tác khai thác . y dư c dân t c Uây-ua ñư c lưu truy n r ng rãi trong dân gian Tân Cương . 1297 ñơn thu c thu th p trong cu n “ ðông Y T Tư ng Kim Quĩ M t Phương ” . y dư c dân t c Uây-ua ñư c ra ñ i trên núi tuy t . 5. Y h c dân t c Choang ñư c d n d n hình thành sau ð i ðư ng v i phong cách dân t c ñ c ñáo và h i nh p v i y h c c a dân t c Hán . T p quán dùng thu c c a ngành y dư c Uây-ua Theo ñi u tra . chi m 27o/o ch ng lo i thu c c a dân t c Uây-ua . Th i kỳ Minh Thanh t năm 1368-1911 công nguyên là th i kỳ phát tri n c a y h c dân t c Choang .v . t ng bư c hình thành y h c dân t c Tri u Tiên m t cách ñ c ñáo . ch a tr ch ng ñau lưng . Y h c dân t c Tri u Tiên là h th ng y h c truy n th ng ñư c hình thành và phát tri n trên cơ s văn hóa v n có c a dân t c Tri u Tiên cũng như h p th lý lu n c a ðông y dư c và k t h p kinh nghi m th c ti n trong quá trình phòng ch ng b nh t t c a dân t c mình. 515 cây thu c g m 41 lo i thu th p trong cu n “ ðơn thu c b sung ” cơ b n ñ u áp d ng thu c b c . hơn 1500 ñơn thu c thu th p trong cu n hư ng d n “ Y h c ñơn thu c dân t c Hán ”. y dư c Phương ðông và Phương Tây l n lư t h i t t i Tân Cương . v i s tiêu bi u là cu n “ðông y th th b o nguyên ” do ông Lý T Mã vi t vào th k 19 công nguyên ñã nêu ra h c thuy t “T Tư ng Y h c ” r t ñ c s c c v lý lu n l n ch a tr lâm sàng .

cho nên thu c ñ ng v t ñư c s d ng khá ph bi n . Ch n ñoán b nh qua các phương pháp truy n th ng như : B t m ch . “ cho thu c vào ñ ăn ” .v . thu c ôn hòa có th t m b s c kh e . Th i kỳ Kim Nguyên là th i kỳ y h c dân t c H i phát tri n ñ n ñ nh cao . quan sát s c m t . t trư c ñ n nay trong dân gian ñã lưu truy n kinh nghi m “t m b s c kh e nh t ñ nh ph i t m b b ng máu và th t”. tài nguyên ñ ng v t và th c v t h t s c phong phú . gõ . tích .Y dư c dân t c H i Cu n chuyên th o “H i h i Dư c Phương” 7. Chính Thu c r n n i ti ng Qu ng Tây là s ñóng góp to l n c a thu c dân t c Choang . vi c v n d ng thu c c a dân t c H i v a có thu c viên . gà r ng . ñ p . xu t hi n nhi u nhà y dư c dân t c Choang . mi n là v i lư ng nh t ñ nh thì s tr thành thu c t t có công hi u ch a tr quan tr ng . ăn món này có th ch a tr các ch ng b nh táo bón . Xét v nh ng ñơn thu c ghi trong cu n “H i H i Dư c Phương ” . thu c nh mũi . thu c không nhi t và không l nh . xu t hi n nh ng chuyên th o <lu n án > y dư c t ng h p quy mô ñ c p t i thu c dân t c H i . thu c nhi t ch a tr b nh l nh . thương . trong ñó có “H i H i Dư c Phương ” . l i có thu c t a hương thơm . ñó là ñi u có m i liên h nh t ñ nh v i ñ ng bào dân t c H i gi i n u ăn . ñ c múi tên . Nói tóm l i ñ c ñi m c a thu c dân t c Mèo g m ba lo i : thu c nhi t . ñ c rư u chè v. M t ñ c ñi m khác c a thu c dân t c Choang là có công hi u t t v gi i ñ c m t cách r ng rãi . sâu là 6 nhân t gây b nh cho cơ th con ngư i .148 - Th e W Y h c dân t c H i là con ñ c a s k t h p gi a Phương ðông v i Phương Tây t c k t h p y h c truy n th ng TQ v i y h c các nư c Ar p I-xlam . song ñã lưu n qua tai và mi ng . nghe âm thanh . có nghĩa là l y ñ c tr ñ c . và dùng tay s . c o . tuy không có ghi chép v văn t . khu n . Xét v s phát tri n c a ngành y dư c dân t c Choang th i c truy n l i qua các phương th c như th y truy n cho trò . thu c d u . thu c nư c c a TQ .Ví d như l y d u v ng tr n v i Sunfat natri . chu t . n . ñ c . trong ñó có kho ng 200 lo i ñư c s d ng nhi u nh t . Y dư c dân t c Choang xu t phát t m t chân lý ch t phác m c m c : tà khí và ñ c khí gây b nh gì t t s có thu c gi i ñ c m t cách tương ng . khuy t <thi u> .v . ño v. ng ñ c thu c . hi n nay có hơn 1500 lo i thu c thư ng th y . ñó t c là l y v t tr v t . trong ñó k c gi i ñ c r n c n . thu c l nh ch a tr b nh nhi t .c a Lý Th i Trân cũng như Qu ng Tây Chí và ð a Phương Chí ra . Do dân t c Choang có t p quán ăn th t ñ ng v t hoang dã như r n . thu c b t . . ñ quan sát s thay ñ i c a k t c u hình thái cơ th và s khác thư ng v tinh th n . ñóng góp cho s phát tri n ngành y h c truy Phương pháp dùng thu c c a dân t c Choang Thu c dân t c Choang là lo i thu c dân t c trên ñà phát tri n . h i han b nh tình .Theo th ng kê chưa ñ y ñ . Trong quá trình phát tri n lâu dài . viêm th c qu n . Dân t c Choang cư trú khu v c Á nhi t ñ i Lĩnh Nam . or ld of E bo ok .ch bi n th c ph m h t s c c u kỳ .thu c cao . truy thu c hi u nghi m và gia truy n c a dân t c Choang luôn ñư nghìn năm nay . Hơn n a cho dù là thu c ñ c . . Dân t c Mèo ch y u dùng thu c th c v t . thu c nư c ñư ng v.thu c l nh . cơ b n trong tr ng thái k t h p thu c dân t c v i thu c dân gian . cho nên r t nhi u phương c lưu truy n trong dân gian trong hàng trăm hàng n th ng c a TQ . y h c dân t c H i ñã hình thành li u pháp dân gian ñ c ñáo . Y h c dân t c Mèo Y h c dân t c Mèo cho r ng .v . chim r ng v. ngành y dư c dân t c Choang còn m cơ c u giáo d c ñ a phương . ung thư th c qu n th i kỳ ñ u v. 6. trong nh ng ñơn thu c gia truy n trong dân gian dân t c H i có ñ c ñi m quan tr ng là : “thu c và ñ ăn cùng ch a b nh ” . k t h p y dư c h c c a các nư c A-r p v i y dư c h c truy n th ng TQ và ñ m ñà m u s c dân t c H i TQ . ng ñ c th c ph m . ñ ng v t và s ít thu c ch t qu ng . gi i ñ c sâu b .v . chưa hình thành h th ng hoàn ch nh .v .

tình hình phân b các cây thu c b c cũng khác nhau . Ph c Linh . nhi u khu v c t p trung cư trú ñ ng bào Mèo TQ ñã thành l p nhi u cơ s tr ng tr t và s n xu t cây thu c b c . Th e W or . Jin-tie-suo . có m t s ch ng lo i như : Jian-xue-phei . môi trư ng ñ a lý và t p quán dùng thu c c a m i khu v c m t khác .Cây thu c b c c a dân t c Mèo ch y u r i rác trên các dãy núi Mèo Lĩnh .v h u như khu v c nào ñ u có . Nh ng năm g n ñây . Do vĩ ñ . T Kim Liên v. Song-luo . có m t s ch ng lo i như : Ai-na-xiang . ra s c c y tr ng nh ng cây thu c b c thư ng dùng như Thiên ma .v ch phân b t i m t s khu v c nào ñó ho c khu v c có ñ cao nh t ñ nh so v i m t bi n . Ngân Hoa . Ju-geng v.149 - ld of E bo ok . ð Tr ng v.Ô Mông và Vũ Lăng có ñ ng bào Mèo t p trung cư trú . Ma-bin-lang .v .

Nhưng. ăn chơi lông bông. Thi thánh ð Ph Trong l ch s văn h c Tung Qu c. ông không ng ng làm thơ tham gia ho t ñ ng xã giao v i quy n quý. “ð ng Quan L i”. Lúc thanh niên. nh t lãm chúng sơn ti u”. tính tình l i ho t bát. Văn h c và các thi nhân c ñ i Trung Qu c 1. “Thùy Lão Bi t” và “Vô Gia Bi t”. ð Ph cho r ng mình có tài ba l i l c và chí hư ng to l n. bày t lòng ñ ng tình sâu s c ñ i v i nhân dân và ph n n ñ i v i chi n tranh c a nhà thơ. vi t ra câu thơ n i ti ng hàng nghìn năm là “H i ñương lăng tuy t ñ nh. lúc 7 tu i. năm 19 tu i. vì Tô Thí tính tình ngay th ng. b ñi u h i. Trong th i gian làm quan ñ a phương và tri u ñình. kiên trì theo ñu i s vi c t t ñ p trong cu c s ng. trong cu c ñ i tàn kh c hi m nghèo. không th c u chút nào. và ch u khó h c t p. khuy n khích th c thi c i cách. Nhân cách và tâm lý c a Tô Thí khi n văn nhân cu i th i kỳ xã h i phong ki n Trung Qu c h t s c hâm m . s ng cu c s ng lãng m n. tr i qua nhi u gian nan. Tô Thí b ñi ñày m y l n. Quãng th i gian ñó chính là th i kỳ ph n vinh nh t c a ñ i ðư ng. “ð ” ch “Thi Thánh” ð Ph . Nhà văn thiên tài Tô Thi Tô Thí (1037-1101) t T Chiêm. nơi b ñày ngày càng xa hơn. ð Ph sinh vào năm 712 công nguyên. th ng th n. ph n ñ u ñ có m t xã h i n ñ nh. Tô Thí thông hi u tri t h c Nho Giáo. tham gia thi khoa c . Trong ñó “Lý” ch “Thi Tiên” Lý Bách n i ti ng kh p th gi i. ð Ph trôi gi t ñó ñây. Sau khi ñi lên con ñư ng làm quan. tư tư ng Ph t Giáo và ð o Giáo giúp ông quan sát v n ñ linh ho t khéo léo. ông t n m t nhìn th y tình hình k quy n quý ăn chơi xa x và c nh thê th m ngư i nghèo ch u rét ch t ñói trên ñư ng ph . ông d c s c c i cách chính tr h b i. t thu nh Tô Thí ñã có chí hư ng to l n. ch u nh hư ng c a b u không khí văn hóa gia ñình. . t nhiên. ð Ph s ng cu c s ng nghèo khó Trư ng An. cái g i là “Ki u cách ðông Pha” th nh hành Trung Qu c trong su t 800 năm. là cháu c a nhà thơ n i ti ng ð Th m Ngôn. ki n th c ngày càng r ng l n. khi n ông d n d n tr thành m t nhà thơ lo vi c nư c lo vi c dân. h i h a.150 - Th e W or ld of E ñư c nhân cách và ti t tháo c a mình. v a ch u n i s công kích tàn kh c c a bên ngoài. phi n lo n chi n tranh x y ra không ng ng. khi n mình tr thành v t hy sinh c a cu c ñ u tranh gi a các phe phái tri u ñình. l h u ñ ng t c t”. sau ñó. ñ ng th i tư tư ng Nho Giáo l i khi n ông kiên trì lý tư ng. có nh n th c t nh táo hơn ñ i v i hi n th c. hơn n a gia ñình có b u không khí văn hóa n ng nàn. hi u Cư sĩ ðông Pha. T thu nh ð Ph ñã r t thông minh. cư i ng a và chơi gươm. m i ngư i thư ng nói ñ n “Lý ð ” là ñ i di n cao nh t v thành t u c a thơ ca ñ i ðư ng (618-907). Tô Thí luôn n l c làm ñi u l i. có khí phách kiên cư ng. 2. Trong n a cu c ñ i sau. ông b t ñ u vân du thiên h . ði u này khi n Tô Thí v a duy trì Tô Thí cư x b c tr c. Năm 755 công nguyên. th ñô nhà ðư ng. bo ok . B Tô Thí là nhà văn c ñ i n i ti ng. ð o Giáo Trung Qu c. “Tân Hôn Bi t”. sau khi trư ng thành ông thông th o thư pháp. T lúc 43 tu i tr ñi. Trong th i kỳ này. ñ i ðư ng x y ra phi n lo n chi n tranh. môi trư ng cũng ngày càng gian nan. ông ñã bi t vi t thơ. luôn nói th ng các ñi u h t c c a tri u ñình. ð Ph thăm nhi u danh lam th ng c nh. có th dùng thái ñ khoáng ñ t ñ thoát kh i n i bu n phi n c a cu c ñ i. Nhưng. ð Ph cũng mong ñi lên con ñư ng làm quan. Ông vi t ra các bài thơ n i ti ng như “Th ch Hào L i”. Lúc trung niên. Gi ng như nhi u nhà văn khác. Văn h c c ñi n Chương 1. Tr i qua s ngã lòng tr m luân trên con ñư ng làm quan và cu c s ng ñói rét kh c c. ð Ph 43 tu i ñư c nh m m t ch c quan. âm nh c. ông vi t ra l i răn “Chu môn t u nh c xú. nhưng b th t b i nhi u l n. ngư i Mi Sơn t nh T Xuyên. “Tân An L i”.Ph n 15. ð Ph nh n th c s h b i c a k th ng tr và n i ñau kh c a nhân dân. ông luôn ñ u tranh v i hoàn c nh chính tr h t s c kh n ñ n. nhưng m t tháng sau. Ph t Giáo.

Th i kỳ này là th i kỳ ñ c chí nh t c cu c ñ i c a ông. ð Ph ñ l i hơn 1400 bài thơ. Nhưng. t th i kỳ ph n vinh ñ n th i kỳ suy s p. ð Ph 59 tu i m t trên ñư ng lưu vong b i b n cùng và b nh t t. thi khoa c ñi lên con ñư ng làm quan là s theo ñu i nh t quán c a trí th c c ñ i Trung Qu c. năm 742. thu nh ông ñ c nhi u sách. toàn di n di n m o xã h i nhà ðư ng trong hơn 20 năm phi n lo n chi n tranh. ñã m r ng lĩnh v c thơ ca v m t n i dung và hình th c. tình c m lãng m n sáng tác t do. m t l n n a s ng cu c s ng vân du như câu th “Lang thang trên thiên h . không hài lòng v b u không khí h b i quan trư ng.Năm 759 công nguyên. Vì ông có ki n th c uyên bác. nh hư ng sâu xa t i ñ i sau. Lý B ch tuy tr nhưng ñã r t n i ti ng. nhân cách ñ c l p t tin. “Quân b t ki n Hoàng Hà chi th y thiên thư ng lai. th m chí ông mu n hy sinh cá nhân ñ ñ i l y n cư i c a m i ngư i nghèo trong thiên h . Do ti ng tăm vi t thơ c a ông và s gi i thi u c a nh ng ngư i n i ti ng. và t t ng tr i thi t thân c a mình nghĩ ñ n c nh ng c a ngư i khác. ðư c s c u t c a b n bè. Bài thơ có tình c m sâu th m. nghi th ngân hà l c c u thiên” (“Nhìn thác Lư Sơn”). mong ñư c nhà vua tr ng d ng. thơ c a Lý B ch h p d n m i ngư i. nh hư ng sâu r ng t i ñ i sau. s ng tho i mái”. Trong các câu thơ “Th c ñ o chi nan. Thi tiên Lý B ch Lý B ch là nhà thơ n i ti ng ñ i ðư ng Trung Qu c. miêu t hoàn c nh kh n kh c a c gia ñình. có tài năng và trí tu xu t s c. ð Ph th t v ng tri t ñ ñ i v i chính tr . t quan v vư n. Năm 770 công nguyên. khí phách phóng khoáng t nhiên. tính tình h t s c t ph . ñ có cơ h i th hi n tài năng chính tr c a mình. W H c tri th c. bèn d n ngư i nhà lưu vong ñ n Thành ðô mi n tây nam Trung Qu c. áng văn hoành tráng như s thi. ký s . ða s th i gian trong c cu c ñ i c a Lý B ch trôi qua trong hành trình du l ch. ngoài ra còn có hơn 60 bài văn xuôi. Lý B ch nh m ch c Hàn Lâm Hoàng Cung. nên ông ñ n th ñô Trư ng An. Lý B ch ñ n các nơi du l ch. ông còn gi i v chơi gươm. ð Ph s ng cu c s ng n 4 năm. Trư ng An ñang b h n hán. Lý B ch áp d ng nhi u thư pháp khoa trương và ví d sinh ñ ng. Lý B ch ñư c ñ i sau g i là “Thi Tiên”. dung h p hình th c k chuy n. khi n nhà vua không tin ông n a. cho nên ông có thành t u xu t s c v m t thơ ca. Lý B ch ñ l i hơn 900 bài thơ cho ñ n bây gi . tình c m chân thành n ng nàn. kiêu căng. th hi n ñ y ñ tính cách th i ñ i và di n m o tinh th n c a trí th c th i kỳ ph n vinh ñ i ðư ng Trung Qu c. Dù lúc ñó ngành n loát và giao thông kém phát tri n l m. “Phi lưu tr c h tam thiên thư c. ð Ph nghèo ñ n n i không th s ng n i. Lúc b y gi . ông không nh ng thu góp l i cái hay c a thơ ca c ñi n. nan vu thư ng thanh thiên” (“Th c ð o Nan”). mà còn sáng t o và phát tri n. thơ có n i dung sâu r ng. . ð Ph vi t ra bài thơ “L u tranh b cơn gió mùa thu phá ho i”. th hi n tinh th n cao c c a nhà thơ. V i s c tư ng tư ng l lùng và khí phách hoành tráng. Lý B ch (701-762) nguyên quán t nh Cam Túc hi n nay. khát khao có hàng ch c tri u căn nhà ñ giúp m i ngư i nghèo ch u rét ch u ñói trong thiên h ñư c thoát kh i n i ñau kh . vi t thơ. Lý B ch r i kh i th ñô Trư ng An. T thơ ca c a Lý B ch. gia th và nơi sinh ra c a ông v n là m t bí n. 3. ông h c t p ưu ñi m c a ngư i khác. Trong tình hình nghèo khó. Hơn n a nh ng k quy n quý cung ñình nói x u ông. ph n ánh sâu s c. ngoài ñ c sách ra.151 - Th e trên con ñư ng làm quan. Lý B ch tr tu i cũng r t mong làm nên nh ng gì or ld of E bo ok . T lúc 20 tu i. gia ñình ông giàu có và có b u không khí văn hóa. v m t ngh thu t. u ng rư u. khi n nh ng câu thơ nói trên tr thành câu thơ ñư c truy n t ng hàng nghìn năm. Thơ c a ð Ph có k t c u ña d ng. nh m tăng thêm ki n th c. nhà vua lúc ñó ch coi ông là m t nhà thơ ng d ng. chúng ta có th bi t. nhưng thông qua hình th c t ng thơ cho nhau và giao lưu gi a nhà văn. V i n i th t v ng ñ i v i tri u ñình. bôn lưu ñáo h i b t ph c h i” (“Tư ng Ti n T u”). Lý B ch tính tình kiêu căng. trong th i gian ñó ông vi t r t nhi u thơ miêu t phong c nh t nhiên. tr tình và bình lu n.

th i kỳ này là th i kỳ thơ ca phát tri n ph n vinh nh t và giành ñư c thành t u cao nh t. ðông ñ o nhà thơ sáng tác t do trong b u không khí lãng m n. Thơ ca c a Lý B ch và ð Ph nh hư ng sâu xa t i s sáng tác thơ ca trong ñ i sau Trung Qu c. Bài thơ “Vô ð ” n i ti ng c a Lý Thương n là vi t v tình yêu hay là vi t v chính tr . ông n i và b c a ðào Uyên Minh ñ u t ng làm quan. nh t là thơ ca c ñi n Trung Qu c vào th i kỳ phát tri n c c th nh. Nhà thơ Lý Thương n dùng k t c u tinh x o. th i kỳ này kinh t ph n vinh. . Lư Chi u Lân. bèn v nhà n. T năm 827 ñ n năm 859 công nguyên là th i kỳ cu i ñ i ðư ng. Sau ñó. Ông c n i ðào Kh n c a ðào Uyên Minh là ngư i l p công d ng nư c ðông T n. b ông qua ñ i. Sáng tác thơ ca tr thành m t trong nh ng n i dung ch y u trong ho t ñ ng văn hóa xã h i ñ i ðư ng. ch trích b n quy n quý phú hào. b i s c ép cu c s ng. nhà thơ B ch Cư D c g ng khi n câu thơ c a mình d hi u hơn. bo ok .4. Thơ c a Tr n T Ngang có s c m nh. ngay th ng c a ông ñư c nhà văn các ñ i Trung Qu c khen ng i và hâm m . Cao Thích. ph n ñ i hi u chi n. Nhà thơ S m Sâm gi i v vi t thơ v i ñ tài biên gi i. h cùng t o ra “Quang c nh th i kỳ ph n vinh ñ i ðư ng” ch n ñ ng ñ i sau.152 - Th e Nhà thơ Lý H ch t y u. cho nên thơ c a Lý Thương n thư ng l rõ tình c m thương c m. n i dung thi khoa c c a tri u ñình cũng thay ñ i t thi vi t lu n văn thành thi vi t thơ phú. khuynh hư ng duy m và tình c m thương c m. Ông Tr n T Ngang là nhà thơ xu t s c nh t trong th i kỳ ñ u ñ i ðư ng. có nhà thơ ca ng i t nhiên. ðào Uyên Minh l n ñ u tiên làm quan. th i kỳ ñ i ðông T n là m t th i kỳ xã h i b p bênh. khi ch t m i hai mươi m y tu i. Vương Duy. ðào Uyên Minh tính tình th t thà không th ch u n i s h b i quan trư ng. năm 29 tu i. ý thơ m i m . tri u chính h b i. Thơ c a ð M c dung h p phong cách tươi mát và l nh nh t. không lâu. Nhà thơ ñi n viên ðào Uyên Minh ðào Uyên Minh cũng g i là ðào Ti m. Thơ ca trong th i kỳ ph n vinh ñ i ðư ng có ñ tài phong phú. khi n thơ ca ñ i ðư ng th hi n di n m o c a riêng mình. cho nên thơ c a B ch Cư D ch ñư c ñông ñ o ñ c gi ưa thích. làm nên nh ng gì trong lĩnh v c chính tr .. ð Ph . ch t phác. tính tình thanh cao. phong cách ch t phác. ngoài ra. con ñư ng làm quan không thu n l i. Là ngư i sáng l p phe phái thơ ca ñi n viên Trung Qu c. thơ c a nhà thơ Cao Thích ph n ánh n i ñau kh c a dân gian. ñ tài thơ ca thay ñ i t n i d ng cu c s ng xa x c a cung ñình ñ n cu c s ng nhân dân xã h i. ðào Uyên Minh t ng mong mình có th làm quan. nhà thơ B ch Cư D . cho ñ n nay gi i bình lu n thơ ca Trung Qu c v n còn tranh ch p. Nhưng. Dương Quýnh. ðào Uyên Minh làm quan nh m y l n. nhà thơ Vương B t. ông ch trương khôi ph c truy n th ng t t ñ p ph n ánh cu c s ng hi n th c c a thơ ca.v. Th i kỳ phát tri n c a thơ ca ñ i ðư ng có th chia thành b n giai ño n là th i kỳ ñ u ñ i ðư ng. xã h i n ñ nh. ñ t n n móng cho hình th c Lu t Thơ trong thơ ca Trung Qu c. c nh nhà d n d n suy s p. Thơ ca ñ i ðư ng chói l i huy hoàng ð i ðư ng là m t tri u ñ i quan tr ng trong l ch s Trung Qu c. W or Trong th i kỳ gi a ñ i ðư ng (762-827). ông châm bi m hành vi bóc l t nhân dân m t cách tàn kh c. có nhà thơ hư ng v biên gi i. cu c ñ u tranh tôn th t x y ra không ng ng. Trong cu n sách văn h c “Toàn ðư ng Thi” lưu truy n ñ n bây gi . có nhà thơ th dài vì ngã lòng. L c Tân Vương ñư c g i là “T Ki t” ñ u ñ i ðư ng d n d n hoàn thành quá trình âm lu t hoá thơ ca. ngôn ng l lùng. r t thích h p bày t hoài bão chính tr c a ông trong thơ. ñã m r ng con ñư ng phát tri n cho thơ ca ñ i ðư ng. nhưng thơ c a ông có s c tư ng tư ng phong phú. phong cách bu n bã xót xa ñ th hi n nh ng tr c tr mà mình tr i qua trên con ñư ng làm quan. nhưng rút cu c cũng v nhà n. t ng l lùng. Trong th i kỳ ñ u ñ i ðư ng (618-712). Ông s ng nghèo túng.. ld of E Trong th i kỳ ph n vinh ñ i ðư ng có các nhà thơ n i ti ng như Lý B ch. văn hóa ngh thu t thu ñư c thành t u huy hoàng. T năm 712 ñ n năm 762 công nguyên ñư c g i là th i kỳ ph n vinh ñ i ðư ng. th i kỳ gi a ñ i ðư ng và th i kỳ cu i ñ i ðư ng. S m Sâm v. yêu thích t nhiên. Trong th i kỳ thi u niên. Nguyên Ch n và Lý H là nhà thơ tiêu bi u nh t. lưu loát hơn. mang ñ m màu s c ch nghĩa lãng m n. ông s ng trong th i kỳ ñ i ðông T n th k 4 công nguyên. phong cách ña d ng. M nh H o Nhiên. th i kỳ ph n vinh ñ i ðư ng. ngôn ng sinh ñ ng và có s c truy n c m. là th i ñ i nhà thơ Lý Thương n và ð M c sáng tác nhi u. Dư i s n l c c a h . Nhà thơ B ch Cư D gi i v vi t thơ châm bi m. phong cách c a thơ ca cũng thay ñ i t m m y u ñ n d hi u lưu loát và tươi mát. lúc ðào Uyên Minh 8 tu i. 5. ông c cu c ñ i vui lòng s ng cu c s ng nghèo kh . say mê h c t p. có nhà thơ khen ng i ch nghĩa anh hùng. có g n 50 nghìn bài thơ c a hơn 2300 nhà thơ. “Thi Tiên” Lý B ch và “Thi Thánh” ð Ph là hai nhà thơ l n có th ñ i di n gi i nhà thơ trong th i kỳ ph n vinh ñ i ðư ng.

nhi u ngư i vi t văn ñ u c tình s d ng t ng hoa l . T ñó. nh m tránh kh i phi n lo n chi n tranh. tính tình th t thà. Lúc tu i già. cho nên h ti p ñãi nhân tài m t cách l phép. ðào Uyên Minh vi t ra bài văn xuôi n i ti ng mang t a ñ “ðào Hoa Nguyên Ký và Thơ”. Nhưng Khu t Nguyên không như v y. ch u khó lao ñ ng. ðào Uyên Minh l i sáng tác thơ ñi n viên—m t ñ tài m i m . Tuy ðào Uyên Minh ch ñ l i hơn 100 bài thơ. nên ông làm tri huy n ch 80 m y ngày ñã t ch c v nhà. lúc 41 tu i. Trong ñó nư c T n và nư c S là hai nư c có th c l c l n m nh nh t lúc ñó. và ñ y s c s ng m i. phong c nh ru ng vư n l n ñ u tiên ñư c coi là ñ i tư ng th m m quan tr ng. s ng cu c s ng yên tĩnh không lo l ng gì. Cu c s ng ñi n viên c a ðào Uyên Minh h t s c thanh b n. ông m t l n n a t ch i tri u ñình b nhi m ch c quan. ðào Uyên Minh ngày càng b n cùng. Ông s ng vào th i ky Chi n Qu c (t năm 475 ñ n năm 221 trư c công nguyên ). th i kỳ ðông T n ðào Uyên Minh s ng ñang th nh hành ch nghĩa hình th c. nhà vua và quy n quý các nư c ñ u tranh nhau thu hút nhân tài ph c v cho mình. hơn n a . Bài văn “ðào Hoa Nguyên Ký” k r ng. ph n ánh lòng hư ng v xã h i thái bình c a ñông ñ o dân chúng trong th i ñ i b p bênh ñó. Cái g i là “Chi n Qu c” là vì ñây là m t th i ñ i các nư c chư h u san sát. Vì ðào Uyên Minh ngày thư ng coi khinh công danh phú quý. cu c s ng ñi n viên ñư c ông thu n khi t hóa và m hóa cao ñ . và làm Tri Huy n Bành Trách. mong ph tá nhà vua nư c S b ng tài hoa c a mình. n l c h t s c nh m th c hi n lý tư ng chính tr c a mình. Khu t Nguyên là nhà thơ ñư c nhân dân Trung Qu c kính tr ng nh t và yêu thích nh t trong hàng nghìn năm nay. thơ c a ðào Uyên Minh gi ng như m t cái m c l ch s . ông cha c a h n ðào Nguyên. ông t o ra m t xã h i không tư ng. khi n cu c s ng c a ông ngày càng nghèo túng. ông r t quy n luy n t qu c. khi n nư c S chính tr dân ch . ðào Uyên Minh s ng b n cùng thê lương. gi i v ngo i giao. ði u ñáng ti c là. hơn ch c bài văn xuôi. Bài văn “ðào Hoa Nguyên Ký” là m t tư ng tư ng t t ñ p. nhà ông không may b cháy. ðào Uyên Minh không làm quan n a. nhưng ðào Uyên Minh chi m ñ a v h t s c quan tr ng trong l ch s văn h c Trung Qu c. phát hi n nh ng ngư i s ng ñó. Khu t Nguyên là quý t c nư c S . H không bi t vi c ñ i bên ngoài. câu thơ “H Nh t Bão Trư ng Cơ. Lúc ñó. cu c s ng nông thôn. Khu t Nguyên W or ld of E bo ok . Mư i m y nư c nh khác ñ u d a vào hai nư c này. Thơ c a ðào Uyên Minh k th a phong cách ch t phác c a thơ ca truy n th ng Trung Qu c. h n chi n không ng ng. ðào Uyên Minh s ng th n nhiên t ñ c. ban ñ u. tác ph m c a ông có ngôn ng ch t phác. phong cách tươi mát và lưu loát. các th h h chưa bao gi r i kh i ðào Nguyên. ông ñư c nhà vua nư c S ưa thích và tin tư ng. V i lý tư ng như trên. có khi ông th m chí ki m s ng b ng ăn xin ho c mư n lương th c. s ng b ng cày c y làm ru ng. tr thành m t ch lánh n n tinh th n trong th gi i hi n th c ñau kh . ñánh d u thành t u cao nh t mà thơ ca mang phong cách ch t phác có th ñ t t i. ông ñành ph i m t l n n a tìm vi c làm quan ph . Hàn D Vô B Miên” ph n ánh cu c s ng v t ch t thi u th n c a ông. m t ngư i ñánh cá b t ng ñ n ðào Nguyên. Ông có h c th c uyên bác. th i kỳ ñó chính là th i kỳ ông sáng tác nhi u bài thơ ñi u viên. Lúc ñó. n và s ng b ng làm ru ng. Nhưng. tránh xa chính tr và quan trư ng. Lúc tu i già. Khu t Nguyên cho ñ n ch t cũng không mu n r i kh i t qu c. Trong tác ph m c a ông. trong văn xuôi. nhưng v n không th nuôi s ng c gia ñình. nhi u ngư i có h c th c n i ti ng ñ u du thuy t các nư c. th c l c nhà nư c m nh m . không ch u n nh k quy n quý . ch t phác. v tinh th n.Sau ñó.153 - Th e 6. lúc ông 44 tu i. nhưng lúc khó khăn nh t. Trong th i ñ i ñó. vì Khu t Nguyên có mâu thu n gay g t v i t p ñoàn quý t c h b i nư c S v m t n i chính và ngo i giao. và ñ m nhi m ch c quan c p cao.

th thì tác gi “Kinh Thi” v a bao g m ngư i lao ñ ng. th ñô nư c S . quân ñ i nư c T n ñánh phá Dĩnh ðô. ba là bày t nh n xét c a tác gi ñ i v i nh ng v n ñ xã h i và chính tr . mang tính âm nh c m nh m .. câu sáu ch . c th y có 40 bài. thơ vi t v mùa cũng như ca dao lao ñ ng. Khu t Nguyên không ch u n i n i căm ph n. thơ vi t v chi n tranh. Các tác ph m trong “Kinh Thi” ban ñ u có tác d ng ch y u như sau: m t là coi như m t b ph n c a l chúc m ng. sáng t o nhi u hình tư ng nàng tiên. n u coi thân ph n c a ngư i k chuy n trong thơ là thân ph n c a tác gi . láy v n. W or Th k 7 trư c công nguyên. Nhưng sau ñó.v. và bài “Dương Chi Th y” và bài “Quân T Vu D ch” vi t v chi n tranh v. “Sĩ” là t ng l p th p nh t trong giai c p quý t c. thơ k chuy n. Bài thơ “Ly Tao” ñ t phá hình th c bi u hi n c a cu n sách “Kinh Thi”—t p thơ ñ u tiên c a Trung Qu c. Ngoài tác ph m tiêu bi u “Ly Tao” ra. chi n sĩ. ñư c sáng tác trên cơ s bài hát t l dân gian. câu tám ch . Năm 278 trư c công nguyên. văn h c. trong ñó có s thi. B i v y. tác gi d n l i nhi u ñi n tích l ch s . Trong bài thơ. bài thơ “Ly Tao”—tác ph m tiêu bi u c a ông là m t bài thơ tr tình chính tr mang ñ m ch nghĩa lãng m n dài nh t trong l ch s văn h c c ñ i Trung Qu c. Dù “Kinh Thi” không ph i do m t ngư i sáng tác. cũng có câu hai ch . ngư i ñ i sau g i chung “S T ” và “Kinh Thi” là “Phong. ñư c x p vào . Cho nên. Tác ph m c a Khu t Nguyên th hi n nhi u ý nghĩ l lùng. “C u Ca” là m t nhóm bài hát t th n.v. “Nhã”. 7. không có ho c ít có g t giũa. ông nhân cách hóa hoa c cây c i. Thu n. c th y có 160 bài. “Kinh Thi”—t p thơ ñ u tiên c a Trung Qu c ra ñ i. “Quân t ” là tên g i chung ñ i v i quý t c.v. thơ ca ng i v. Vũ. ñ i ngo i thì tích c c liên h p v i các nư c khác ch ng l i nư c T n. Nư c tan nhà tan. “Kinh Thi” d n d n tr thành sách giáo khoa văn hóa ñư c ph bi n s d ng trong giáo d c quý t c. thơ vi t v tình yêu. Tác gi “Kinh Thi” có thành ph n h t s c ph c t p. bao g m bài hát t l . câu năm ch . tri t h c v. câu ba ch . thơ châm bi m. ñ ng th i s d ng nhi u hình th c láy ch . thơ v i n i dung ca ng i m t th gì ñó. Do v y. bài “Ph t ðàn” và bài “Th c Th ” vi t v nô l ph n n ch t v n ch nô ăn không ng i r i. “Kinh Thi” chia thành ba b ph n là “Phong”. tăng cư ng s c bi u hi n c a thơ ca. cái l lùng c a ví d . b ph n “T ng” ch nh c nhà vua dùng vào t l tôn th t. Khu t Nguyên b nhà vua nư c S xa lánh. ñ c tác ph m c a Khu t Nguyên. c th y thu t p 305 bài thơ trong kho ng 500 năm t nh ng năm ñ u ñ i Tây Chu ( th k 11 trư c công nguyên ) ñ n gi a th i kỳ Xuân Thu ( th k 7 trư c công nguyên ). hàng nghìn năm nay. b ph n “Nhã” ch bài hát c a các khu v c lân c n th ñô nhà Chu. nhưng nó ra ñ i s m hơn hàng trăm năm so v i “S Thi Hô-me” n i ti ng C Hy L p. th hi n cái l ng l y và ña d ng c a dân ca ñ i Chu. không nh ng có th th nghi m cái ñ p ñ c a ngôn ng .l i b ngư i khác vu cáo hãm h i. Tao”. Xét t n i dung. dùng câu nghi v n nêu ra 172 v n ñ li n v i ông tr i. trong thơ.. trong nư c tr ng d ng nhân tài. “T ng”. nhà thơ sáng t o nhi u hình tư ng th n tiên. cho m i ngư i ngâm nga.154 - Th e “Kinh Thi” là t p thơ ñ u tiên trong l ch s Trung Qu c. Khu t Nguyên ñ l i di s n b t h cho ñ i sau. v a bao g m m t s nhân v t ñáng k thu c t ng l p “Sĩ” và “Quân t ”. khi ñ c có ti t t u m nh. “Phong. còn có nhi u nhân v t không th xác ñ nh ñư c thân ph n. ñ g i g m tình c m cao c c a mình. công b ng vô tư. ld of E bo ok . Ngoài ra. Kinh Tinh – T p thơ ñ u tiên c a Trung Qu c V hình th c. h c t p “Kinh Thi” tr thành t ch t văn hóa mà nhân sĩ quý t c nh t thi t ph i có. Vì các bài thơ này ñ u ñ n t dân gian. c th y có 105 bài. ph n “Phong” là tinh hoa c a “Kinh Thi”. ña s là bài hát tình yêu gi a loài ngư i và th n tiên. mà còn có th th nghi m tình c m cao c và tình yêu quê hương yêu ñ t nư c c a nhà thơ. th c thi ñ c chính. nh m ca ng i công lao l n lao c a t tiên và quy n uy to l n c a qu th n. bài văn “Thiên V n” c a Khu t Nguyên là m t bài thơ l lùng hi m th y t trư c ñ n nay. Tác ph m trong ph n “Phong” ph n ánh cu c s ng chân th t c a ngư i lao ñ ng bình thư ng. hai là gi i trí. sau ñó. ví d bài “Quan Thư” và bài “Xu t Kỳ ðông Môn” bày t thanh niên nam n hư ng v và theo ñu i tình yêu m mãn. y u xen k nhau. mong nhà vua nư c S h c các quân ch thánh hi n sáng su t trong truy n thuy t như nhà vua Nghiêu. ñ c p t i nhi u lĩnh v c như thiên văn. Là nhà thơ sáng tác ñ c l p ñ u tiên. Ngoài ra. ñ a lý. m ra m t không gian m i cho sáng tác thơ ca c ñ i Trung Qu c. th hi n tinh th n khoa h c m nh d n hoài nghi quan ni m truy n th ng và theo ñu i chân lý c a nhà thơ. ñ a v nư c l n và th c l c nhà nư c m nh m c a nư c S d n d n suy s p. B ph n “Phong” ch bài hát dân gian c a 15 nư c chư h u. Khu t Nguyên luôn là nhà thơ c ñi n ñư c ngư i Trung Qu c kính tr ng nh t. l p l i âm ñ u. Tao” là c i ngu n c a hai truy n th ng ch nghĩa hi n th c và ch nghĩa lãng m n trong l ch s thơ ca Trung Qu c. câu b y ch . “Kinh Thi” ch y u áp d ng hình th c thơ t ngôn. nh y xu ng sông t t . khi n tác ph m văn h c này có v linh ho t ña d ng.

Nhưng tác ph m k ch c a ông không ch là ñ gi i trí ñơn thu n. Lý Ngư s ng trong b i c nh xã h i b p bênh này. lên án quan ni m gia th và ch ñ cư i xin không t do v. Lý Ngư d n ñoàn k ch ñ n các nơi bi u di n. ca ng i thanh niên nam n nhi t tình hư ng v và theo ñu i tình yêu. nhà so n k ch và nhà ti u thuy t n i ti ng. 2. “Kinh Thi” là kh i ñi m huy hoàng c a văn h c Trung Qu c. và ñư c d ch sang nhi u th ti ng ngo i ng . ch ng h n. có khi còn ñóng m t vai gì ñó. các v k ch c a Lý Ngư ñã nh n ñư c s hoan nghênh r ng rãi c a c ng ñ ng.v. ñư c di n trong su t 700 năm qua mà không suy gi m s c cu n hút ngh thu t chút nào. ñ o di n. gi i v ngâm thơ. Nhưng. và lưu truy n sang Nh t và nh ng nư c ðông Nam Á có quan h ch t ch v i Trung Qu c. d n ñ n xã h i b p bênh nghiêm tr ng. nhưng ñ u b trư t. ông ñ m nhi m ch c ñ o di n. Khi bi u di n. Cho ñ n bây gi . ngư i ta thư ng c n trích d n câu thơ trong “Kinh Thi” ñ gián ti p bày t ý mình. Th c ti n so n k ch lâu dài khi n Lý Ngư tích lũy ñư c kinh nghi m phong phú. ho c hài hư c hóm h nh. nhưng ngư i kiêm nhà so n k ch. Lý Ngư sinh vào năm 1610 ñ i Minh Trung Qu c.v. quá trình này kéo dài m y ch c năm. ñ t “Kinh Thi” lên v trí c c cao. ho c làm rung ñ ng lòng ngư i. chơi ñàn. Chương 2. áp b c v i ch ng ñ i. T thu nh Lý Ngư ti p thu giáo d c Nho Giáo truy n th ng. trên sân kh u k ch truy n th ng Trung Qu c v n di n các v k ch c a ông. Các v k ch do Lý Ngư sáng tác hi n còn t n t i 10 v g m “Cá th n bơn”. là lúc tri u ñ i thay ñ i. ông nhanh trí hóm h nh. tuy t ng tham gia m y l n thi c . là tiêu chí văn h c Trung Qu c phát tri n r t s m. Trong th i kỳ c ñ i Trung Qu c. săn b n v. t c thông qua thi c ñi vào con ñư ng làm quan. tài ba l i l c. di n k ch là ngh b giai c p thư ng lưu và trí th c truy n th ng coi khinh. “Hoàng C u Phư ng”. nh t là trong trư ng h p xã giáo. vương tri u phong ki n cu i cùng c a Trung Qu c dùng vũ l c thay th nhà Minh. nh y múa. mà còn có n i dung xã h i nghiêm túc. Lý Ngư không nh ng sáng tác nhi u v k ch. th i sáo. Ngôn ng c a “Kinh Thi” là tư li u quan tr ng nh t ñ nghiên c u nh ng nét chính c a ti ng Hán t th k 11 trư c công nguyên ñ n th k 6 trư c công nguyên. Sau ñó. ñ a lý. Sân kh u c ñi n 1. ví d . Quan Hán Khanh s ng trong th i kỳ ñ i Nguyên th k 13 công nguyên. b t dĩ ngôn”. ña s l y ñ tài t cu c s ng hi n th c. vì s nghi p mình yêu thích. ñ l i d u chân mư i m y t nh mi n nam mi n b c Trung Qu c. Ông m hi u sách nhà. Nh ng v k ch này ch y u l y câu chuy n tình yêu trai gái làm n i dung. Nhà Thanh. ñ ng th i d c s c sáng tác nhi u v k ch. Cu n sách “Lu n Ng ” ghi l i l i nói c a Kh ng T : “B t h c ‘Thi’. ñ c bi t thích h p v i trình di n trên sân kh u. Nhà so n k ch Quan Hán Khanh Nhà so n k ch ñ i Nguyên Trung Qu c Quan Hán Khanh là m t trong nh ng tác gi vĩ ñ i nh t trong l ch s văn h c và l ch s k ch Trung Qu c. th i gian kéo dài su t 20 m y năm. N i dung c a “Kinh Thi” ñ c p t i các m t cu c s ng xã h i trong th i kỳ ñ u Trung Qu c. nhà lý lu n hý k ch và nhà ti u thuy t thì hi m th y. bác h c.danh m c m y quy n sách kinh ñi n quan tr ng nh t c a Trung Qu c. Nói chung.155 - Th e W or ld of E bo ok . mà còn t ch c ñoàn k ch bi u di n k ch ông sáng tác. s ng b ng in sách và bán văn chương. Lúc ñó. Nhà văn n i ti ng c ñ i Trung Qu c Lý Ngư là m t trong nh ng ngư i ñó. cúng t tiên v i y n ti c. có ý ñ nh theo con ñư ng c a trí th c truy n th ng Trung Qu c. Thành t u cao nh t trong c cu c ñ i c a Lý Ngư th hi n m t sáng tác k ch và lý lu n k ch. Giáo d c này có tác d ng làm ñ p ngôn ng . “Ng c Tao ð u” và “Lân Hương B n” v. ñ ng v t. lưu truy n r ng rãi các nơi trên th gi i. Các v k ch c a ông có tình ti t khúc chi t. có nhi u nhà thơ. V k ch “ð u Nga Oan” là m t v bi k ch do ông sáng tác. ði u ñáng ti c là ông s ng trong th i kỳ lo n l c. th m chí bao g m các m t như thiên văn. phong lưu ch ng ch c. chơi c . phong t c v i hôn nhân. cho ñ n năm 1680 ông qua ñ i. chi n tranh v i sưu d ch. Nhà so n k ch Lý Ngư Trong l ch s văn h c c ñ i dài hàng nghìn năm c a Trung Qu c. lao ñ ng v i tình yêu. Lý Ngư không theo ñu i công danh n a. th c v t v. Quan . Lúc ông 30 tu i.v.v.

ñư c g i là “Ông t T p K ch ñ i Nguyên”. lưu truy n r ng rãi trên toàn th gi i. T p K ch c a ông không nh ng ñã c vũ cu c ñ u tranh ch ng áp b c c a nhân dân lao ñ ng lúc ñó. ñư c g i là “S ch-spia phương ñông”. th m chí ñích thân ñ o di n và ñóng vai trên sân kh u. nhà Nguyên chính tr ñen t i h b i. xã h i b p b nh. ông nhanh trí hóm h nh. ông t quan.v. Quan Hán Khanh hi u bi t n i ñau kh c a nhân dân. nhưng ông không có h ng thú ñ i v i k thu t ch a b nh. quan l i hi n ñ t. Chương 3. mà là k n i ñau kh c a nhân dân. Lúc ñó. nhân dân lao ñ ng b áp b c không nh ng rên r trong cu c s ng l m than. l i r t yêu thích so n k ch b n. và ñư c d ch sang nhi u th ti ng ngo i ng . Khi còn s ng. ñ i Nguyên ñang th nh hành m t lo i k ch g i là “T p K ch”. Tác gi B Tùng Linh dùng phương pháp ñ c bi t miêu t hàng lo t câu chuy n v h ly tinh và qu quái. giã không v n.” Cho nên. v n i d ng. bo ok . Quan Hán Khanh ñã là nhân v t lãnh t gi i k ch. mà còn th hi n tinh th n chính tr c. mư n hình th c ngh thu t T p K ch ñ i Nguyên ñ v ch tr n hi n th c ñen t i. V k ch “ð u Nga Oan” là m t v bi k ch do ông sáng tác. Quan Hán Khanh so n T p K ch không ph i là dành cho quý t c gi i trí. lưu truy n r ng rãi các nơi trên th gi i. Tác ph m k ch c a Quan Hán Khanh chi m v trí quan tr ng trong l ch s k ch và l ch s văn h c Trung Qu c. dũng c m và ch ng ñ i v n có c a mình. Th e V K ch “ð u Nga Oan” k v c nh ng bi th m c a cô gái ð u Nga. mâu thu n giai c p và mâu thu n dân t c h t s c gay g t. săn b n v. v án oan nhi u ñ n ñ m không xu . v n i d ng. v k ch này luôn ñư c nhân dân ưa thích và khen ng i. ñư c x p vào m t trong top 10 v bi k ch c ñi n Trung Qu c. mà còn ñ y tinh th n chi n ñ u s c sôi. ñư c di n trong su t 700 năm qua mà không suy gi m s c cu n hút ngh thu t chút nào. l i r t yêu thích so n k ch b n. Quan Hán Khanh c cu c ñ i sáng tác 67 v k ch. Quan Hán Khanh so n T p K ch không ph i là dành cho quý t c gi i trí. dòng dõi quý phái và nhân dân bình thư ng ñ u r t thích xem T p K ch. mà còn nh hư ng to l n t i sáng tác k ch ñ i sau. hoà mình vào l p dư i c a xã h i ñ tìm hi u cu c s ng nhân dân. ph n ánh r ng rãi hi n th c xã h i. chơi ñàn. Lúc ñó. Quan Hán Khanh s ng khá lâu th ñô ð i ðô. còn chưa có ai có th xây d ng nhi u hình tư ng nhân v t rõ r t như ông. Quan Hán Khanh l i thư ng giao ti p v i h . gi i v ngâm thơ. tác ph m k ch do ông sáng tác không nh ng ph n ánh sâu s c hi n th c xã h i. t ng làm quan B nh vi n hoàng gia. bác h c. ñ i Nguyên ñang th nh hành m t lo i k ch g i là “T p K ch”. ñ ng th i ông có hàm dư ng ngh thu t r t cao. bi k ch “ð u Nga Oan” n i ti ng là tác ph m tiêu bi u nh t c a ông. T p K ch làm giàu thêm câu chuy n dân gian. quen thu c ngôn ng dân gian.156 - of E Lúc ñó. nhưng ông không có h ng thú ñ i v i k thu t ch a b nh. Trong tác ph m c a ông. chính tr c c a mình như sau: “Tôi là m t h t ñ u Hà Lan ñ ng h p không nh . nh y múa. Hàng trăm năm qua. Quan Hán Khanh cũng ñư c khen ng i nhi u trong l ch s văn h c ngh thu t th gi i. Quan Hán Khanh r t gi i v xây d ng hình tư ng nhân v t ñi n hình. W or ld . di n viên có ñ a v xã h i r t th p. Ti u thuy t c ñi n 1. Trung Qu c xu t hi n m t cu n sách truy n ng n h t s c n i ti ng “Liêu Trai Chí D ”. mà là k n i ñau kh c a nhân dân. nhân dân lao ñ ng các dân t c s ng trong nư c sôi l a b ng. t ng làm quan B nh vi n hoàng gia. rang không n . n u không chín. th i sáo. ông miêu t nhân cách kiên cư ng. quan l i hi n ñ t. Quan Hán Khanh h t s c ñ ng tình nhân dân s ng t ng l p dư i c a xã h i. dòng dõi quý phái và nhân dân bình thư ng ñ u r t thích xem T p K ch. chơi c . kh c h a tâm lý ph c t p c a nhân v t. nhưng hi n ch t n t i 18 v . Lúc ñó. B Tùng Linh và tác ph m “Liêu trai chí d ” ð u th k 18. Nhà so n k ch ñ i Nguyên Trung Qu c Quan Hán Khanh là m t trong nh ng tác gi vĩ ñ i nh t trong l ch s văn h c và l ch s k ch Trung Qu c. Trong các nhà so n k ch c ñi n Trung Qu c. ph n ánh r ng rãi hi n th c xã h i. nh ng ñi u nói trên ñã thêm s c s ng cho sáng tác c a ông. và ñư c d ch sang nhi u th ti ng ngo i ng . T p K ch làm giàu thêm câu chuy n dân gian. phong lưu ch ng ch c.Hán Khanh s ng khá lâu th ñô ð i ðô. Quan Hán Khanh s ng trong th i kỳ ñ i Nguyên th k 13 công nguyên. g i g m lý tư ng xã h i c a mình. Trong m t b n nh c do ông sáng tác. tài ba l i l c.

Ông gi i v h i h a. c cu c ñ i s ng b ng ngh d y h c. bo ok . Tác gi Ngô Th a Ân là ngư i Hoài An t nh Giang Tô. tranh v c a danh nhân. cho chúng m t s ph m ch t t t ñ p mà loài ngư i không có. thích sáng tác bài hát. t t nhiên cu i cùng con cáo này b ngư i gi t ch t. coi m t ngư i b t ng xông vào nhà là quý khách ñ ti p ñón. Truy n “Con cáo x u xí” k v m t con cáo x u xí tài tr cu c s ng c a c nhà thư sinh b n cùng. cu c s ng h t s c nghèo túng. B Tùng Linh miêu t Cu n “Liêu Trai Chí D ” là m t tác ph m b t h trong l ch s văn h c Trung Qu c. Trong ph n cu i c a câu chuy n. có th nói là thi trư t li n. 2. Cũng là vi t con cáo. Ngô Th a Ân và Tây Du Ký “Tây Du Ký” là b ti u thuy t th n tho i thành công nh t trong l ch s c ñ i Trung Qu c. thư pháp. mà còn dùng quái v t tr ng ph t thư sinh. xây d ng thành công nhân v t “Tôn Ng Không”—m t hình tư ng con kh th n không s b t c quy n uy gì. con cáo m c m t chi c da ngư i ñ p ñ . Trong cu n sách. ông không ñ c chí trong cu c thi khoa c . hi n lành. có s c h p d n. Hai trăm năm nay cu n sách này ñư c d ch sang 20 th ti ng ngo i ng . tác ph m miêu t tình yêu ñư c ñ c gi ưa thích nh t. Ti u thuy t l y câu chuy n ðư ng Tăng (Sư c Huy n Trang)—sư c Ph t h c n i ti ng Trung Qu c th k 7 công nguyên sang n ð th nh kinh làm c t truy n. Con cáo trong cu n “Liêu Trai Chí D ” ñ u xu t hi n v i thân ph n là thi u n xinh ñ p hi n lành. tác gi dùng l i vi t cao siêu xây d ng m t hình tư ng thi u n ngây thơ. Tác gi mư n truy n này ñ lên án nh ng hành vi x u c a loài ngư i. Tác gi dùng phương pháp ñ c bi t k câu chuy n h ly tinh và qu quái ñ phê phán s ràng bu c và c ng nh c c a l giáo phong ki n cũng như cái th i nát c a ch ñ khoa c . Trong truy n “V da”. S t ng tr i như v y khi n ông nh n th c sâu s c s h b i c a quan trư ng phong ki n và nhân tình th thái trong xã h i.157 - Th e Nói chung.B Tùng Linh (1640-1715) là nhà văn ñ i Thanh Trung Qu c. or Ngoài con cáo xinh ñ p ra. Sau khi có qu n áo ñ p ñ . nhanh trí. lưu truy n trên kh p th gi i. vì m nó t ng lánh n n nhà Vương Thái Thư ng. trong ñó. không nh ng ñòi v m i th dành cho thư sinh. B Tùng Linh c cu c ñ i sáng tác nhi u tác ph m văn h c. trong truy n “Con cáo g con gái”. s ng b ng hút máu ngư i. Không ít truy n trong ñó ñư c c i biên thành tác ph m phim nh. ông ñã n i ti ng quê hương b i tài năng văn h c xu t s c. trong lòng ông ñ y tình . ñư c khán gi ưa thích. nhà tho i mái. khi n ñ c gi lãng quên m i ñi u không may và tr c tr trong cu c s ng hi n th c. truy n ng n v i khuôn kh dài có hàng nghìn ch . thông th o chơi c vây. W Trong cu n “Liêu Trai Chí D ” cũng có con cáo xinh ñ p mà tàn nh n. có h ng thú và s thích r ng rãi. Cho nên c nh ng c a ông không t t. và thích thu th p tác ph m thư pháp. hư c u sư c ðư ng Tăng và ba h c trò g p ph i các lo i gian nan tr c tr trên con ñư ng ñi th nh kinh. Cu n “Liêu Trai Chí D ” c th y có 431 bài. trong ñó truy n ng n nh t ch có 200300 ch . Con cáo x u xí h t s c căm ph n trư c hành v vong ơn b i nghĩa c a thư sinh. tác gi nói rõ cô Ti u Thúy v n là m t con cáo con. Truy n này có tình ti t khúc chi t. và có nhi u tài năng. thu nh ông thông minh. cu n truy n ng n “Liêu Trai Chí D ” là tác ph m tiêu bi u c a ông. ñư c m i ngư i khen ng i. trong cu n “Liêu Trai Chí D ” cũng có con cáo m t mũi x u xí mà tính tình hi n lành. Ông xu t thân trong gia ñình thương nhân. ñ u tranh không ng ng v i các th l c x u. C gia ñình con cáo có phong ñ tao nhã. ch trương cá tính t do. Nhưng. Nh ng câu chuy n tình yêu này ña s vi t v loài ngư i và h ly tinh ho c qu quái yêu nhau. thư sinh này l i m i m t ñ o sĩ ñ xua ñu i con cáo x u xí. cho nên Ti u Thúy bi n thành hình dáng loài ngư i ñ ñ n ơn nhà Vương. trong cu n “Liêu Trai Chí D ”. vai Ti u Thúy trong truy n “Ti u Thúy” n i b t nh t. H i thi u niên. ñư c m i ngư i ưa thích. B Tùng Linh ñã miêu t nhi u hình tư ng ph n v i thân ph n là “con cáo”. ld of E trư ng h p ñ y tình c m v gia ñình con cáo g con gái. bày t nguy n v ng c a tác gi ñ i v i cu c s ng hi n th c. bày t nguy n v ng thanh niên nam n phá v s ràng bu c c a l giáo phong ki n.

hoài bão chính tr c a La Quán Trung b tan v . ti u thuy t dã s và truy n thuy t dân gian v Tam Qu c. theo tu i tác l n lên. La Quán Trung thu th p nhi u tài li u l ch s . B “Tam Qu c Di n Nghĩa” k câu chuy n l ch s ph c t p trong 100 năm t năm 184 ñ n năm 280 công nguyên. tác ph m phim nh và k ch. B “Tây Du Ký” c a Ngô Th a Ân nh hư ng to l n t i ñ i sau. Trong c b ti u thuy t. tác gi xây d ng m t th gi i th n tho i kỳ l . ông ñã thu t p r t nhi u câu chuy n l lùng. Ng c Hoàng có quy n l c cao nh t l i không phân bi t ñư c ngư i hi n và ngư i ngu. nhưng ông ñã chu n b c cu c ñ i. s thích này có tăng không gi m. âm ph canh phòng nghiêm ng t. ñ c nhi u sách kinh s . Các nghĩa quân không nh ng chi n ñ u v i quân ñ i nhà Nguyên. xây d ng vương tri u nhà Minh. ông cho r ng cái x u xa trong hi n th c xã h i có ngu n g c là k th ng tr dùng ngư i không thích ñáng. l n lư t ñ i di n chính nghĩa và gian ác. tái hi n sinh ñ ng l ch s ñ u tranh chính tr và quân s gi a ba nư c Ng y. Ngô. nhưng tuy có tài năng và hoài bão mà không có cơ h i th c hi n. M t khác. Ngô Th a Ân ñã bày t quan ñi m c a mình trong m t bài thơ. nh m ch c tham mưu. ai ai cũng bi t ki t tác văn h c c ñi n “Tam Qu c Di n Nghĩa”. tác gi ñã xây d ng thành công hàng lo t hình tư ng nhân v t rõ r t. Ông r t mong thay ñ i hi n th c ñen t i. t p ký. ho c b ch t th ng c ng.. c ñ n m t ch . Ngô Th a Ân thư ng theo b ñ n chùa c và r ng cây ngo i ô lân c n Hoài An chơi. sinh ñ ng lý thú trong b “Tam Qu c Di n Nghĩa” luôn ñư c nhân dân Trung Qu c ưa thích. khi n ngư i x u c m quy n. Ông d c tình c m b t bình.158 - Th e W or Trung Qu c. “Tây Du Ký” hoàn toàn vi t b ng hình th c câu chuy n. mong l t ñ nhà Nguyên và th ng tr c Trung Qu c. tình ti t câu chuy n ñ u trí ñ u dũng. B “Tam Qu c Di n Nghĩa” ñ t thành t u ngh thu t trong các m t. trong câu chuy n có các lo i th n tiên qu quái. mà còn thôn tính nhau. La Quán Trung tr tu i tham gia m t quân kh i nghĩa. b ng các lo i phương pháp ngh thu t. hình tư ng nhân v t sinh ñ ng. ông có s thích nghe câu chuy n l lùng. Lúc ñó. r t ngu ñ n. nhà vua nư c Ng y Tào Tháo gi i v s d ng mưu trí và tính tình nham hi m ña nghi. Lúc 50 tu i. Th i ñ i La Quán Trung sinh s ng là th i ñ i có mâu thu n dân t c và mâu thu n giai c p h t s c gay g t ph c t p. nguyên soái nư c Ngô Chu Du nhanh trí hi u th ng mà lòng d h p hòi v. căm ph n và nguy n v ng t t ñ p c a mình vào ti u thuy t “Tây Du Ký” c a mình. thiên ñình r t gi ng tri u ñình tr n gian. ông bèn n và b t ñ u sáng tác văn h c. và có k ho ch sáng tác. tham lam hi u s c. quân sư nư c Th c Gia Cát Lư ng nhi u mưu trí. Sau 30 tu i. . La Quán Trung p hoài bão chính tr . th c thi th ng tr ñàn áp ñ i v i dân t c Hán. ho c bó tay ch u trói.c m b t bình và ch ng ñ i. trư c vũ khí th n bí “G y ñai vàng”. ăn h i l và làm ñi u ph m pháp. c nh tư ng chi n tranh như sóng tràn b . ông vi t mư i m y h i ñ u c a cu n “Tây Du Ký”. t thu nh ông thích ñ c sách. Nhưng.v. “Tây Du Ký” tuy do Ngô Th a Ân vi t lúc tu i già. quân kh i nghĩa do Chu Nguyên Chương d n ñ u giành ñư c th ng l i cu i cùng. T thu nh . Gia ñình ông có b u không khí văn hóa n ng nàn. ñ i tư ng nư c Th c Trương Phi dũng mãnh phóng khoáng và c n th n. ñ u là nh ng nhân v t ñi n hình ai ai cũng bi t. Thông qua k l i các cu c ñ u tranh kh ng khi p v chính tr và quân s . Tôn Ng Không coi ñi u gian ác như thù ñ ch. b ñ u k câu chuy n th n tho i kỳ di u c a ñ a phương cho ông nghe. Ngô Th a Ân xây d ng hình tư ng anh hùng Tôn Ng Không. Các th như trên ñ u ph n ánh nguy n v ng m nh m quét s ch m i hi n tư ng x u xa và th l c ác bá trong xã h i c a Ngô Th a Ân. không có gì khác h n v i tri u ñình tr n gian. cho ñ n khi ông tu i già t ch c quan và tr v quê hương. 3. ngư i vô t i có oan khó ñư c r a h n. yêu ma qu quái gi t ngư i ăn th t ngư i. tác gi ra s c miêu t m y ch c nhân v t có tính cách nhân v t rõ r t. d n ñ n ñông ñ o nhân dân dân t c Hán ch ng ñ i. th n thông qu ng ñ i. th t là hoá thân c a ác bá và quan liêu c a tr n gian. mong mình có th lên ngôi vua qu n lý ñ t nư c trong th i bu i lo n l c. sau ñó vì m t s nguyên nhân. nh ng truy n ít ai bi t ñ n. Trong hơn 400 nhân v t trong b sách. ld of E bo ok . cho nên ch có th th dài. các nơi ñ u xu t hi n quân kh i nghĩa. m i yêu ma qu quái hung tàn ñ u m t ñi uy phong trư c kia. ông m i hoàn thành ti u thuy t “Tây Du Ký”. dung h p hoài bão chính tr và s t ng tr i cu c s ng chi n tranh khi tham gia quân kh i nghĩa nông dân c a mình. hàng trăm năm nay luôn là c i ngu n c a tác ph m văn h c nhi ñ ng. La Quán Trung vàTam Qu c di n nghĩa Tác gi La Quán Trung s ng trong th k 14. quan l i bao che cho nhau. sáng tác c a ông b gián ño n nhi u năm. Sau ñó. Thu nh . và cũng là v n ñ nhi u h c gi nghiên c u trư ng kỳ. M i m t câu chuy n v a ñ c l p riêng v a có liên h v i câu chuy n trư c và câu chuy n sau. Trong m y th k qua. các th này ñã ñ t cơ s sáng tác t t ñ p cho ông sáng tác văn h c v sau. Th c. Ví d . quý t c dân t c Mông C xây d ng chính quy n ñ i Nguyên. trong th gi i ñó ñâu ñâu cũng có bóng tr n gian: thiên cung thiêng liêng b ngoài có khí th hoành tráng.

“H ng Lâu M ng” là m t ki t tác b t h trong ti u thuy t c ñi n Trung Qu c. hay thay ñ i c a thi u n . Vi c xây d ng hình tư ng nhân v t trong b “H ng Lâu M ng” h t s c thành công. trong ñó nhân v t ñi n hình vư t quá trăm ngư i. ngư i h u tr tu i. thương nhân. nh t là thi u n là ch th cũng như m i liên h gi a xã h i nh này v i bên ngoài ñ th hi n th gi i r ng rãi mênh mông. Thông qua xã h i nh trong có ñông ñ o n gi i. Nó ñư c d ch sang nhi u th ti ng ngo i ng .v. ngh thu t h c và luân lý h c v. nông dân. di n k ch v. ngày càng nhi u chuyên gia. b n th o c a ông ñã ñư c lưu truy n. ông ñã b m không d y ñư c. lúc thanh niên. m t nhà văn tên là Cao Ng c suy ñoán ý nghĩ c a tác gi . qu n lý h c. h nghiên c u giá tr văn hoá và ý nghĩa hi n th c c a nó t nhi u góc ñ như s h c. ông vi t ra “H ng Lâu M ng” 80 h i. cho ñ n nay v n có hàng trăm ngh sĩ dân gian các khu v c Tây T ng. hoàn thành “H ng Lâu M ng”. a hoàn. ñ th hi n quá trình suy s p c a nhà h Gi mang ý nghĩa tư ng trưng. ông miêu t rõ lòng mong ñ i ñ i v i cu c s ng. nhà sư. vì nh n th c ñ n ngày di t vong c a tri u vua phong ki n s p ñ n. Chương 4. tâm lý h c. nhân tài h c. gi i văn h c Trung Qu c xu t hi n m t b ti u thuy t “H ng Lâu M ng” c a Tào Tuy t C n. cu i cùng qua ñ i. nh t là lòng khát khao ñ i v i tình yêu c a h . S dĩ Tào Tuy t C n có th vi t ra b ki t tác này. vi t ti p 40 h i cu i. c nhà di chuy n t mi n nam ñ n mi n b c. quan liêu. S thi 1. Trung Qu c.v. Tác gi v a th hi n nhân tính phong phú và sâu s c. Tào Tuy t C n n m tr i m i khó khăn gian kh tr n gian. Trong b “H ng Lâu M ng” có trên 700 nhân v t.. trong ñi u ki n c c kỳ gian nan. tác gi miêu t t l nghi xã giao c a t ng l p thư ng lưu. Tào Tuy t C n còn hi u bi t v a chu n xác v a sâu s c n gi i. nhân v t trong sách g m hoàng thân. Lúc tu i già. chưa k p vi t xong. ld of E “H ng Lâu M ng” cũng có tên là “Th ch ð u Ký”. truy n thông quan h công chúng. Thanh H i Trung Qu c ca ng i công lao l n lao c a nhà vua anh hùng Gê-sa b ng hình th c hát. S . 4. mưu lư c h c. b cách ch c và t ch thu gia s n. h c gi nghiên c u ki t tác “Tam Qu c Di n Nghĩa”. Ti t trong ñông ñ o hoàng thân. Ông n i c a Tào Tuy t C n t ng r t ñư c nhà vua Khang Hy ưa thích và tin tư ng. ñi u tr . r i ch y u vi t v s vi c x y ra nhà h Gi . . ph c t p. sau khi ông qua ñ i. nhưng sau ñó. B “Tam Qu c Di n Nghĩa” cũng nh n ñư c s ưa thích c a nhân dân các nư c trên th gi i. W or “H ng Lâu M ng” là m t b ti u thuy t ki u bách khoa toàn thư. xây d ng nhân v t ñ u ñ t t i ñ nh cao c a ti u thuy t c ñi n Trung Qu c. nhưng ñi u quan tr ng là ông có s t ng tr i cu c s ng t m t gia ñình h t s c sang tr ng ñ n hoàn c nh c c kỳ nghèo túng. N i Mông. quý t c.159 - Th e Khi Tào Tuy t C n miêu t toàn di n các m t cu c s ng xã h i trong b ti u thuy t “H ng Lâu M ng”. h u như bao g m m i t ng l p xã h i Trung Qu c lúc ñó. tác gi ñã vi t b ti u thuy t này ñ g i trư c tình thương ti c. ngôn ng . nó miêu t v các m t xã h i lúc ñó. V i lòng ñ ng tình phong phú. ông ñ tiêu ñi m vào b n nhà h Gi . thu nh Tào Tuy t C n s ng trong gia ñình c c kỳ giàu có. Tào Tuy t C n s ng ngo i ô phía tây thành ph B c Kinh. ch c ch n có liên quan t i thiên tài và trình ñ văn h c c a ông. gia ñình h Tào x y ra s thay ñ i to l n. Giá tr ngh thu t c a “H ng Lâu M ng” là m t câu chuy n nói không h t. Khi Tào Tuy t C n v n s ng và chưa hoàn thành toàn b sách. nh t là tr ng thái tâm lý và th gi i tình c m t nh . Tào Huy t C n và H ng Lâu M ng Gi a th k 18 là th i kỳ ph n th nh do nhà vua Càn Long ñ i Thanh tr vì. bói toán. “Truy n Nhà vua Ghê-sa” “Truy n nhà vua Gê-sa” là b s thi v n còn s ng duy nh t trên th gi i. do v y h ñư c xây d ng thành hình tư ng ngh thu t c th . bo ok . v a th hi n rõ s ràng bu c và nh hư ng c a môi trư ng và xã h i ñ i v i h . Vương. ñã th hi n các m t cu c s ng xã h i ñ i Thanh. và ñư c g i là “M t b ki t tác th t s mang tính nhân dân phong phú”. có th nói là ph m vi miêu t c a tác gi bao trùm t t c . ñ n c nh tư ng tr ng hoa tr ng cây. nh y c m. ñ o sĩ.B “Tam Qu c Di n Nghĩa” do La Quán Trung sáng tác không nh ng có giá tr văn h c quan tr ng. mà còn là m t tác ph m ki u bách khoa toàn thư v xã h i phong ki n. r i ti n vào ð i Quan Viên—trung tâm ho t ñ ng c a ñông ñ o nhân v t. lưu truy n trên th gi i. k t c u. quân s h c.

Hi n nay. nhân dân b ñày ñ a. T ñó. dù ngư i già hay thanh niên. Ch ng h n. Gian-ga d n 35 ñ i tư ng và 8000 chi n sĩ dũng mãnh b o v thành công nư c Bao-mu-ba. xu t b n “Truy n nhà vua Gê-sa” ñư c chính ph Trung Qu c coi tr ng cao ñ . làm quân ch ngư i dân t c T ng tóc ñen—t c nhà vua Gê-sa. T ngày ra ñ i. ch y u cư trú khu v c A-lơ-thai Tân Cương Trung Qu c. nghĩa là “B t c r ng rú”. ông không nh ng không b gi t h i. nàng m hơn m t tr i. nhân dân ñư c trư ng sinh b t lão. mang l i h nh phúc cho nhân dân. ñánh chi n kh p nơi. các tác gi c a s thi dành cho nhà vua Gê-sa ph m ch t ñ c bi t và tài năng phi phàm. nàng lùi m t bư c tr giá trăm con dê béo. thư ng ch d p xâm ph m nư c Bao-mu-ba. Trung Qu c t ch c ho t ñ ng k ni m “Truy n nhà vua Gê-sa” ra ñ i tròn nghìn năm v i quy mô l ng tr ng. giúp nhân dân th y u. ð Gê-sa có th hoàn thành s m nh thiêng liêng ch ng yêu ma qu quái. Xét t s ch . Con trai thiên th n Tui-ba-gê-oa-pha nguy n ñ n khu v c dân t c T ng. nhà vua Gê-sa cùng m di cư ñ n b sông Hoàng Hà.160 - Th e 2. xây d ng ông thành m t anh hùng n a ngư i n a th n g m ba thân ph n th n. dù anh hùng hay b o quân. trong th i gian dài g n nghìn năm. ngh sĩ dân gian không ng ng làm giàu thêm tình ti t và ngôn ng c a s thi.“Truy n nhà vua Gê-sa” ra ñ i vào kho ng th i gian gi a năm 200-300 trư c công nguyên và th k 6 công nguyên. là b s thi dài nh t trên th gi i. ð t nư c c a ông b n mùa xanh tươi. ñư c lưu truy n r ng rãi khu v c dân t c T ng. ch có th nh vư ng và phát ñ t. Trong s thi vi t. nhà vua Gê-sa hoàn thành công ñ c. “Truy n nhà vua Gê-sa” có nhi u n i dung ñ n t dân ca. “Truy n nhà vua Gê-sa” k m t câu chuy n như sau: ngày x a ngày xưa. d ch. nàng ti n m t bư c tr giá trăm con ng a t t. lúc 12 tu i.v. và có hàng trăm hình tư ng nhân v t. V ñ c s c ngôn ng . Theo tình hình thu th p ch nh lý hi n nay. ð tr thù cho b m . “Truy n nhà vua Gê-sa” d n r t nhi u ng n ng dân t c T ng. s thi Hy L p “I-li-át” và “Ô-ñi-sây”. ñ ng th i gi ñư c ñ c ñi m sáng tác kh u ng như ngâm v nh nhi u l n và ñ u ñuôi hô ng v. th n tho i và câu chuy n. tr ác bá. t c là: s thi Ba-bi-lon c ñ i “Gin-ga-me-sơ”. Là m t di s n văn hóa quý báu. nhà vua Gê-sa nhi u l n b hãm h i. luôn to ra hơi th mùa thu. nhưng vì s c m nh b n thân và s phù h c a thiên th n. vi c ch nh lý. toàn thân nàng t a hương hơn hoa. b s thi này t t c có hơn 120 t p v i hơn m t tri u câu thơ và hơn 20 tri u ch . s thi n ð “Ra-ma-ya-na” và “Ma-ha-ba-ra-ta”. cùng m và v tr v thiên ñình. Gian-ga tr thành m côi. không có n i ñau kh và t vong. Gian-ga b t ñ u l p công. Man-cu-xi hung tàn b o ngư c xâm chi m nhà ông. dù ñàn ông hay ph n . ñây là n i dung s thi Trung Qu c “Gian-ga” k l i. Lúc 7 tu i. ñ u ñư c kh c h a có cá tính rõ r t. luôn to ra hơi th mùa xuân. gi t ch t b m ông. n i ti ng kh p 44 nư c. m i ngư i gi mãi tu i xuân. “Vi-la-tê” là tên c a m t b t c c ñ i thu c dân t c Mông C . Nh m c u nhân dân thoát kh i n i ñau kh . lúc 7 tu i tr thành anh hùng ai ai cũng bi t. ch có sung túc và ph n vinh. “Gian-ga” ra ñ i khu v c “Vi-la-tê” dân t c Mông C vào kho ng th i gian gi a th k 15 và n a th k 17 ñ u. ñ n ñ u th k 12. lúc 5 tu i. “Truy n nhà vua Gê-sa” có quy mô hoành tráng. b n mùa như xuân. mùa hè nàng mát hơn m t trăng. trong mư i m y trư ng ñ i h c và cơ quan Trung Qu c. yêu ma qu quái hoành hành. s thi “Truy n nhà vua Gê-sa” k t thúc ñó. ñ i th n và nhân dân khu v c Bao-mu-ba ñ c ông làm ñ i vương. “Câu chuy n cu c chi n ñ u l n núi Ho c Lĩnh” miêu t n gi i như sau: Cô gái xinh ñ p s ng núi Ho c Lĩnh. Trong ñó. không có . Gian-ga cư i lên ng a th n A-rên-dang b t ñ u chinh chi n b n phía. Lúc 2 tu i tr thành m côi. nư c Bao-mu-ba “Không có mùa ñông và th i ti t rét bu t. thiên tai nhân h a x y ra kh p khu v c dân t c T ng. “Truy n nhà vua Gê-sa” ngày càng chín mu i và hoàn thi n. Năm 2002. và nh n ñư c ngôi vua. v i tài năng phi phàm c a mình. lúc Gian-ga 3 tu i. Trong nhà ông không có muà ñông. có ánh sáng r c r . Sau khi xu ng tr n gian. b s thi “Truy n nhà vua Gê-sa” nhi u hơn t ng s ch tính g p l i 5 b s thi l n n i ti ng nh t trên th gi i. nhà vua Gê-sa b t ñ u phát huy b n lĩnh. Gian-ga ñã xây d ng m t ñ t nư c lý tư ng. mùa ñông. gi mãi tu i xuân 25 tu i. lúc 3 tu i b t ñ u ñánh chi n b n phía. không có m côi và ngư i goá v hay goá ch ng. ñ u có nhi u chuyên gia chuyên môn nghiên c u b s thi này. không có chán n n và b n cùng. nhà vua Gê-sa ñã b t ñ u tr h i cho dân. ñâu ñâu cũng có ti ng vui cư i. hình tư ng n i b t. ñó. r ng và m t lo i th n hung ác trong tôn giáo nguyên th y c a dân t c T ng. Tr i qua cu c chinh chi n gian nan. qua hình th c truy n kh u. Trong nhà ông không có mùa hè. nhà vua Gêsa giành ñư c th ng l i trong ñ i h i ñua ng a c a b t c. Lúc vai chính c a s thi Gian-ga 2 tu i. Nhưng Mang-cu-xi không ch u th t b i. “Gian-ga” W or ld of E bo ok . B tát Quan th âm ñ i t ñ i bi xin ph t t A Di ðà c con trai c a thiên th n xu ng tr n gian ch ng yêu ma qu quái. Sau khi ch ng yêu ma qu quái tr n gian. mà còn gi t ch t t t c yêu ma qu quái tàn h i nhân dân.

mà là con cháu 8 th h m t nhà. ngoài vai chính Ma-na-xi và con cháu c a ông ra. ông hát s thi “Ma-na-xi” 7 t i li n. v a có ñ i vương Ka-mác hung tàn. Ví d . “Gian-ga” giành ñư c thành t u n i b t v m t xây d ng nhân v t. r t ñư c nhân dân ng h và yêu m n. l i chúc. trên th gi i không có ngư i nào có th hát hoàn ch nh b s thi này. hơn n a cũng không có tài li u ghi chép văn t hoàn ch nh. cũng như nhi u phương pháp trình bày k càng. ph n ñ u không ng ng cho s nghi p c a ñ t nư c Bao-mu-ba. V m t miêu t c nh v t. ti n hành ñ u tranh nh m tranh th t do và h nh phúc. khi miêu t ñ i anh hùng Hung-cu. cách ngôn. l y Ma-na-xi ñ t tên toàn b s thi. l c ñà ñ y kh p ñ ng c . s thi ñ y tình c m nói trong ngư i Hung-cu t p trung “99 cái ưu ñi m c a ngư i dân t c Mông C ”. l i khen ng i. có tinh th n dũng c m như di u hâu. ok . tình tr ng ñó kéo dài cho ñ n khi ông Dư-su-phu Ma-mai xu t hi n. ng n ng c a dân t c Mông C . V m t phong cách ngh thu t. Dân t c Kan-kát là m t trong nh ng dân t c có l ch s lâu ñ i trong dân t c thi u s Trung Qu c. dùng kh thơ dài ñ k l i câu chuy n ñ i vương Gian-ga “t ch i 49 cô gái ñ n c u hôn. b n chi n ñ u thân m t ng h Ma-na-xi. và yêu ma gây nhi u t i ác. t ñó tên ông truy n kh p b n phía. bò. 3. trong b sách nhi u l n k l i ông tr i qua tu i thơ u kh ñau và chi n ñ u gian kh . T năm 1984 ñ n năm 1995. có ý chí chi n ñ u ngoan cư ng b t khu t. tính dân t c c a s thi “Gian-ga” còn th hi n m t s d ng ngôn ng . Ma-na-xi Khác v i s thi “Truy n nhà vua Gê-sa” dân t c T ng. có tài. s thi ngâm v nh nhi u l n. gió th i hiu hiu. cu i cùng l y công chúa A-gai-sha-bu-ñê-la 16 tu i”. oai hùng. b s thi này là m t trong nh ng d án văn hóa tr ng ñi m ñư c chính ph Trung Qu c b o v . vai chính trong s thi “Ma-na-xi” không ph i ch có m t. c cu c ñ i ông d c s c vào thu th p. ng a. ngoan cư ng. tr i qua các th h ca sĩ thiên tài dân t c Kan-kát hát và gia công. c ng thêm dân ca c ñ i. thông minh. Ngư i khác luôn không tin ñi u này. Trong s thi. “Kai-nai-mu”. Là m t b s thi anh hùng dài. còn có hơn 100 nhân v t có tính cách rõ r t. “Ma-na-xi” là s thi anh hùng c a dân t c Kan-kát. trí tu c a c dân t c ñư c thêm vào. Trong m t nghìn năm qua. Trong s thi ñã s d ng nhi u kh u ng dân gian c a b t c “Vi-la-tê”. ch nh lý và trình di n s thi “Ma-na-xi”. Như v y ñã th hi n tính tình c n cù ch u khó. chim quý thú l kh p c núi. Sau khi t nh gi c. ð c ñi m rõ r t nh t c a s thi “Ma-na-xi” th hi n m t kh c h a nhân v t và c nh tư ng. khi n b s thi này tr thành m t tác ph m văn h c ñ m ñà b n s c dân t c. ch y u cư trú Khu t tr Tân Cương mi n tây b c Trung Qu c. M i m t ph n c a s thi ñ u là m t câu chuy n ñ c l p. dê. là hoá thân c a s c m nh. sau ñó trong quá trình lưu truy n. Năm 1940. “Sai-i-tê”. S thi chia thành 8 ph n. không có hoài nghi chút nào. ngư i k th a và ngư i sáng tác s thi “Ma-na-xi” có hàng ch c nghìn. miêu t ñ c s c dân t c thông qua môi trư ng cu c s ng c a b t c “Vi-la-tê” c ñ i. mà là ñ n t th n d y b o. Hi n nay. c th y có 20 tri u ch . “Chi-gê-tai-i”. bao g m “Ma-na-xi”. Ông h t s c trung thành v i nhân dân. kiên ñ nh và anh dũng thi n chi n c a dân t c Mông C . v a có trư ng lão ñ y trí tu ng h Ma-na-xi. mưa phùn ư t át ru ng ñ t”. khi miêu t ñ i vương Gian-ga s p k t hôn. Gi ng như các b s thi khác. Tương truy n sáng tác “Ma-na-xi” không ph i ñ n t linh c m c a nhà thơ. s thi mang ñ c s c dân t c rõ r t. ch có h nh phúc và an khang. “Sô-mu-bi-lai-kê”. “Sai-i-tai-kê”. dũng c m và trí tu . ví d v.v. s thi “Gian-ga” dân t c Mông C . riêng ng a c a các anh hùng có trên 30 màu.161 - Th e W or ld of E bo “Gian-ga” là m t trong nh ng ñ nh cao c a văn h c c ñi n dân t c Mông C . Trong s thi có m y ch c trư ng h p chinh chi n quy mô. có nh hư ng to l n ñ i v i sáng tác văn h c ñ i sau. vô cùng căn ghét k thù. th hi n ñ c trưng tính cách và quan ni m th m m c a dân t c Mông C . khi miêu t vai chính Gian-ga. “A-sê-lê-ba-chi-a và Biê-kê-ba-chi-a”. Ma-na-xi là anh hùng và th lĩnh n i ti ng trong truy n thuy t c a dân t c Kan-kát. khoa trương. C b s thi dài hơn 210 nghìn câu. nhanh trí. các ph n ñư c ñ t tên b ng vai chính c a b ph n y. “Sai-mai-tai-i”. k ph n b i vô liêm s . nhưng ngư i dân t c Kan-kát r t thích và tin s thi “Ma-na-xi”. trong th i gian rành r i sau lao ñ ng. k l i câu chuy n anh hùng c a m t th h . ca sĩ hát s thi “Ma-na-xi” thư ng ñ t nhiên có kh năng ñ c thu c lòng hàng ch c nghìn câu s thi.. vì ñ t nư c Baomu-ba. ông cam lòng tan xương nát th t. không k vũ khí các lo i. khi n c b s th tr thành m t tác ph m hoàn ch nh. xây d ng ông thành m t nhân v t anh hùng ñ i tr i ñ p ñ t. Ông Dư-su-phu Ma-mai năm nay 86 tu i ñư c g i là “Hô-me v n s ng”. Là m t b s thi dân gian dân t c. th hi n t t c ph m ch t ưu tú c a dũng sĩ ñ ng c . s thi ñã miêu t c nh quan tráng l c a núi A-lơ-thai. Dư-su-phu Ma-mai l n lư t hát và . ñ ng th i các b ph n l i n i li n v i nhau. S thi k l i câu chuy n con cháu 8 th h c a Ma-na-xi lãnh ñ o nhân dân dân t c Kan-kát ch ng l i s cư p ño t và nô d ch c a k th ng tr dân t c khác. S thi “Mana-xi” ra ñ i vào th i gian gi a th k 9 và th k 10 công nguyên.phi n lo n và kh ng khi p. ch ng h n.

xu t b n 8 b 18 cu n “Ma-na-xi”. Liên H p Qu c t ng m nh danh năm 1995 là “Năm qu c t Ma-na-xi" Th e W or . Là tác ph m tiêu bi u ưu tú c a văn h c dân gian dân t c Kan-kát. ð ng th i. “Ma-na-xi” là m t b s thi duy nh t do m t ngư i hát h t. Ông Dư-su-phu Ma-mai ñư c trao “Gi i c ng hi n” c a “Gi i thư ng văn ngh Thiên Sơn” Tân Cương l n ñ u tiên. b n ti ng Hán “Ma-na-xi” ñã xu t b n.v. Hi n nay. nhi u ngư i tin r ng anh hùng Ma-na-xi chưa qua ñ i. ti ng ð c.162 - ld of E bo ok . ti ng Pháp. ti ng Nh t v. s thi “Ma-na-xi” có ti ng tăm to l n trong l ch s văn h c Trung Qu c nói riêng và th gi i nói chung. nh ng trích ño n quan tr ng trong s thi còn ñư c d ch sang các th ti ng ngo i ng như ti ng Anh. “Ma-na-xi” có nh hư ng sâu xa ñ i v i ngư i dân t c Kan-kát. Trong 3 b s thi l n Trung Qu c. Ngày 17 tháng 2 năm 2004.

V m t kinh t ñã thi hành chính sách coi tr ng nông nghi p. s c c a. l n lư t có 5 cu c ngo n du. thành l p b máy quan liêu ñ ng b t trung ương ñ n qu n.. cũng như t Hàm Dương t i C u Nguyên t c vùng N i Mông ngày nay. S . Hàn. Di d i các qúi t c. ki m ch buôn bán.T năm 236 ñ n 221 trư c công nguyên. Tri u và Yên th i chi n qu c l i v i nhau. phú hào c a 6 nư c trư c ñây t i vùng Quan trung. Doanh Chính xưng ñ là Th y Hoàng. Ban hành s c l nh c m dân gian c t gi u vũ khí. H p thu m t s ñi u lu t c a 6 nư c l y lu t pháp v n có c a nư c T n làm n n t ng. ð phát tri n giao thông th y b .. qua ñó ñã xác ñ nh ch ñ tư h u ñ t ñai. Nam H i. c u th n. Sau khi trinh ph c khu v c B ch Vi t. Qu n Tư ng. Vi c xây d ng trư ng thành ñã ñóng vai trò phòng th quan tr ng trư c s thi n chi n v cung tên c a Hung nô. Ba Th c nh m phòng ng a h ti n hành ho t ñ ng ly khai. huy n dư i s ki m soát tr c ti p c a Hoàng ñ .tiêu t n s c ngư i. Mãi ñ n năm 238 trư c công nguyên.163 - Th e W or ld of E bo ok . 2. Th ng nh t ch ñ ti n t trong c nư c. Sau do H u sinh. s qu n ñã t 36 qu n th i ban ñ u tăng lên t i hơn 40 qu n. phương sĩ b liên l y và toàn b ñ u b chôn gi t. Còn tăng thêm các bi n pháp c c hình. Th ng nh t ch ñ ño lư ng trong c nư c trên cơ sơ h th ng ño lư ng c a th i chi n qu c. Hoàng ñ T n Th y Hoàng T n Th y Hoàng. T n Th y Hoàng ch t vì b nh.. huy n. ñóng thu khóa thì quy n s h u ñ t ñai s ñư c tri u ñình công nh n và b o h . Sau khi T n Th y Hoàng ñăng quang ñã c ñ i tư ng Mông Quát d n quân ñáng quân Hung Nô. tăng cư ng m t bư c ách th ng tr c a Tri u ñ i nhà T n. l i thi hành “xe cùng ñư ng”.. nư c T n l n lư t trinh ph c 6 nư c khác là T . T n Doanh Chính khi ñăng quang do tu i nh nên do Tương Qu c Lã B t Vi ph trách ñi u hành công vi c tri u chính. ñào các kênh mương n i thông Tương Giang và Ly Giang... Sau khi th ng nh t 6 nư c. xây d ng ñư ng t Hàm Dương t i khu v c Yên.Ph n 16. ñã thành l p các qu n Qu Lâm. Doanh Chính m i qu n lý công vi c nhà nư c. k t thúc th i ñ i chi n qu c các nư c Chư h u cát c và thành l p Tri u ñ i Nhà T n. c m m trư ng tư th c. ñ n ñ u ñ u kh c ñá. Danh nhân th i c Chương 1. Năm 212 trư c công nguyên. ð có ñư c lo i thu c trư ng sinh b t lão. ñây chính là ñi n tích “ñ t sách chôn nho” n i ti ng trong l ch s . n ñ nh ch Tri n trên cơ s n n t ng văn t thông hành c a nhà T n. m ñư ng vùng tây nam r ng t i 5 thư c. Ông bãi b ch ñ phân phong trong ph m vi c nư c mà thay b ng ch ñ qu n. n ñ nh vùng biên cương. ph bi n ra toàn qu c. m t qu c gia th ng nh t. S . Yên. Lư sinh b tr n và T n Th y Hoàng mong tìm thu c trư ng sinh b t lão nên có hơn 400 nho sinh. . V m t văn hóa tư tư ng. Hán Cao T Lưu Bang Lưu Bang là nhà vua d ng nư c c a Tri u ñ i Tây Hán <206 trư c công nguyên ñ n 220 sau công nguyên>. Ng y và Tri u. tiêu h y nh ng vũ khí thu h i. nâng ñ ch ñ tư h u ñ t ñai phong ki n phát tri n. tăng thêm gánh n ng cho nhân dân.ð n cu i nhà T n. và n i trư ng thành biên gi i phía b c c a ba nư c T n. ð n cu i th i chi n qu c. Năm 216 trư c công nguyên ra l nh cho các ñ a ch và nông dân có ñ t riêng mi n là khai báo s lương ñ t v i tri u ñình. xây d ng v n lý trư ng thành t Lâm Tri u phía tây t c Huy n M n Cam Túc ngày nay t i Liêu ñông phía ñông. tên Doanh Chính. ñã có ñ ñi u ki n ñ trinh ph c 6 nư c phương ñông. Năm 221 trư c công nguyên. T và Ngô. Các ñ vương th i c 1. Lý Tư. g m nhi u dân t c theo ch ñ t p quy n trung ương chuyên ch ñ u tiên trong l ch s Trung Qu c. th c l c c a nư c T n tr nên m nh nh t. Tháng 7 năm 210 trư c công nguyên. T n Th y Hoàng ñã t phương sĩ T t c T Phúc d n vài nghìn nam ñ ng n ñ ng ra bi n ñông c u th n. n ñ nh và ban hành lu t pháp th ng nh t. bãi mi n ch c v tương qu c c a Lã B t Vi và tr ng d ng Úy Liêu. ra l nh tiêu h y các lo i sách. Cũng là m t trong hai nhà vua có thân th hèn m t trong l ch s Trung Qu c. là hoàng ñ sáng l p ra tri u ñ i Nhà T n. T n Th y Hoàng ñã cho xây d ng Cung A-Phòng và khu m L Sơn hào hoa.

phong vương h u cho 9 ngư i cùng h và di d i hơn 100 nghìn ngư i thu c các qúi t c hào ki t c a 6 nư c quan ñông t i ñ nh cư t i vùng Quan trung. Sau khi xưng ñ . 3. ñó chính là cu c chi n tranh S -Hán. cho binh sĩ v nhà. Lưu Bang th i tr r t lêu l ng. Hung nô-m t chính quy n dân t c thi u s vùng mi n b c Trung Qu c ñã th a cơ ti n ñánh xu ng phía nam. ðây chính là ñi n tích Ti c H ng Môn n i ti ng trong l ch s . Nhi u năm chi n tranh lo n l c khi n cho dân s gi m m nh. Năm 202 trư c công nguyên. Ông bãi b các thi t ch nhà T n. ñích thân ñi ñu i và sau khi tìm ñư c Hàn Tín ñã d c s c ti n c v i Lưu Bang. Lúc ñó ñ i quân c a H ng Vũ m nh hơn Lưu Bang. tr n Ti c H ng Môn là nguy hi m nh t. Trương Lương nh n ra tình hình nguy ng p bèn g i v sĩ c a Lưu Bang là Ph n H i b o v Lưu Bang. Năm 200 trư c công nguyên. Lúc ñó Hàn Tín ch là m t tư ng nh không ai bi t ñ n. khi n H ng Vũ ph i t v n. qu c hi u là Hán. Th lĩnh b t c Hoa H lúc ñó là Thu n ñã như ng ngôi cho ð i Vũ. ñ i tư ng c a H ng Vũ tên là H ng Trang mư n danh nghĩa múa ki m góp vui ñ gi t Lưu Bang. Lưu Bang bu c ph i c u hoà v i Hung nô. lưu v c sông Hoàng Hà thư ng xuyên x y ra lũ l t. Năm th 12 Cao T . sau m c b nh n ng và ch t. Lưu Bang b tên b n trúng trong khi d p lo n Anh B . Sau ñó Lưu Bang d n ñ i quân ti n ñánh Hàm Dương. Sau khi Lưu Bang tr n thoát ñã t p trung l c lư ng ti n ñánh H ng Vũ và cu i cùng thành l p Tri u ñ i Tây Hán.Lưu Bang xu t thân trong m t gia ñình nhà nông. Sau dư i s khuyên b o c a ð i th n L c Gi . trong quân Lưu Bang không ng ng có ngư i ñào ngũ. Mưu sĩ c a H ng Vũ là Ph m Tăng ki n ngh H ng Vũ nhân cơ h i này gi t Lưu Bang. Th i kỳ ñ u nhà Hán. và mu n tiêu di t Lưu Bang ñ xưng ñ . M t lúc sau. Sau khi Lưu Bang ñăng quang ñã áp d ng m t lo t bi n pháp khôi ph c và phát tri n s n xu t. và ban hành s c l nh nghiêm ng t “k gi t ngư i cũng s ch t. Ông ñã s ng n d t vùng núi do phóng thích ngư i tù. Lưu Bang ñ i th ng và x ng ñ t i Sơn ðông năm 202 trư c công nguyên. gây thương tích cho ngư i khác và tr m c p ph i ñ n t i”. còn thơ v i sách ch ng có tác d ng gì. ông cho r ng ch có mình là th ng tr ñư c thiên h . m t ñ o quân ch ng nhà T n. Sau khi nhà T n di t vong. Ngô Qu ng ñã d ng c kh i nghĩa quê. Trong b a ti c. Năm 209 trư c công nguyên. Tiêu Hà sau khi bi t vi c này nhưng chưa k p báo cáo v i Lưu Bang. Lưu Bang d n ñ i quân g m 30 v n ngư i bao vây H ng Vũ. Ông còn gi m b t các vương h u khác dòng h ñ tăng cư ng ch ñ t p quy n trung ương th ng nh t. Sau này Hàn Tín ñã ñóng góp công lao to l n trong vi c th ng nh t thiên h c a Lưu Bang. ð i Vũ B n nghìn năm trư c. Lưu Bang gi v ñi gi i r i chu n m t dư i s h t ng c a Ph n H i. Sau khi bi t tin này. Sau ñó l i gi m mi n nô d ch. ti p t c thi hành ch ñ thư ng ru ng ñ t cho nh ng ngư i có công như th i nhà T n. nơi ñóng quân c a H ng Vũ ñ t t i. và b 30 v n quân Hung nô bao vây trong 7 ngày ñêm t i B ch ðăng. phóng thích nô l . k t thúc ách th ng tr Nhà T n. m các c a quan gi a Hán v i Hung nô nh m xoa d u m i quan h song phương. Th e W or ld . nhưng Lưu Bang nghe l i ti n c c a Tiêu Hà. Lưu Bang r t gi i v dùng ngư i. t c ð i ð ng Sơn Tây ngày nay. có m t v tư ng nh tên là Hàn Tín cũng b tr n. Sau ñó Trư ng Lương cũng cáo t v i H ng Vũ. ñã b nhi m Hàn Tín làm ñ i tư ng. ñô thành c a Nhà T n. B i v y ñư c nhân dân hoan nghênh r ng kh p.164 - of E bo ok . Lưu Bang cùng v i mưu sĩ c a mình là Trương Lương ñích thân t i H ng Môn. Lưu Bang ñích thân d n quân chinh chi n. ð i Vũ có công tr nư c nên có uy tín r t cao trong nhân dân. t ng làm ti u s trong th i nhà T n. thư ng bi n nguy hi m thành may trong nh ng gi phút then ch t. dâng hi n l v t và nói Lưu Bang ñã v r i. Lưu Bang cùng v i Tr n Th ng. Sau khi thoát n n. Trong cu c chinh chi n c a Lưu Bang. Khi ñ n Hán Trung. coi thư ng các nho sinh. Hung nô không ng ng qu y nhi u các qu n biên cương. Các m u chuy n v ð i Vũ tr th y ñư c lưu truy n muôn ñ i. Lưu Bang li n ra l nh cho L c Gi vi t sách v nguyên nhân nhà T n m t thiên h ñ tham kh o. Lưu Bang ñã ân xá cho t i ph m trong toàn cõi. Sau ñó Lưu Bang ñã ph i d n quân ñánh nhau v i H ng Vũ.

th y t c a dân t c Hoa H . 4. Nghiêu và Thu n Kho ng hơn 4 nghìn năm trư c. Trong quá trình tr th y. Sau này các qúi t c b t c H sau th i Vũ ñã ti n c con trai Vũ là Kh i k v . Sau khi cư i v không lâu. l n ñ u tiên ghi l i nh ng con sông. Công xã th t c b t ñ u tan giã. lao ñ ng kh sai cho qúi t c. W or ld of E bo ðóng góp l n nh t c a ð i Vũ trư c tiên là tr th y. trong quá trình hình thành b t c Hoa H c xưa. ông áp d ng cách làm ñào kênh mương. Do Vũ có công trong tr th y. Vua Vương Thu n sau Nghiêu ñã gi t C n. sau khi ông làm th lĩnh l i ti p t c mi t mài công vi c. và c con trai C n là Vũ ñi tr th y. Trong s sách ghi chép. nhi u l n ñi qua c a nhà mà không vào. ông ñã n ñ nh phương châm tr th y “th ng nh t thiên h ”. m t nh c v t v nhưng không h có l i kêu ca. Sau khi k v . tr thành qúi t c th t c.165 - Th e Nhà H -tri u ñ i ch ñ nô l ñ u tiên trong l ch s Trung Qu c xu t hi n. lũ l t tràn lan. ñ tr th y. . cu i cùng ông ñã d n ñư c nư c lũ ñ ra bi n. ông b o tr tá Bách Ích biên so n sách “Sơn H i kinh”. ông ñã sáng t o ra công c ño ñ c và phương pháp v b n ñ . C n ñã 9 năm li n tr th y. ngư i dân ph i di d i ñ n s ng nh ng nơi cao ráo. Nghiêu s d ng nh ng ngư i tài ñ c trong dòng h . Vũ hoàn thành s m ng tr th y khi n nhân dân an cư l c nghi p. Tr i qua 13 năm n l c. ông thông minh hi n t . nên k t qu lũ càng thêm d d i. m i ngư i tôn ông làm th lĩnh liên b t c sau Thu n.Truy n thuy t k r ng khi vua Nghiêu t i ngôi. khi b t ñư c tù bình ñã bi n h thành nô l . nên m i g i là ðư ng Nghiêu. d n nư c lũ ra bi n. Vũ ñã thay ñ i cách làm c a cha. tr thành ch ñ cha truy n con n i. s ki n nhân v t và các loài chim thú trên vùng ñ t Trung Hoa. v ông ð Sơn th sinh con trai là Kh i. ñào ñ t. nhưng do ông áp d ng phương pháp ngăn dòng. Th i sau l i nói ông là ðào ðư ng. năm 16 tu i ñư c tôn làm th lĩnh b t c. khi n dòng h càng thêm ñoàn k t. Nghiêu ki n ñ Bình Dương. Trong tình hình các b t c chia r lúc ñó. phân chia . Dân t c Trung Hoa l n lư t xu t hi n vài nhân v t ki t xu t ñó là Nghiêu. ð n cu i th i kỳ Công xã th t c. Ông cùng v i dân lao ñ ng. Tương truy n Nghiêu là h u du c a Hoàng ð . áp d ng m t cách sáng t o phương pháp “ð o sơn tr sơn”. Gi a các b t c x y ra chi n tranh. nhà c a b phá h y. các th lĩnh th t c và b t c l i d ng ñ a v c a mình. Truy n thuy t k r ng ok Ngư i ñ i sau ñ u ng i ca công lao tr th y c a Vũ và g i ông là ð i Vũ. coi nh ng s n ph m dư th a là tài s n riêng tư. ru ng ñ ng b ng p. xã h i ñã bư c vào giai ño n m i. sau l i xem xét thành tích c a các quan l i. gánh ñ t. hi n nay Lâm Ph n còn có Mi u Nghiêu ñư c xây d ng t th i T n <265-420> cũng như lăng Nghiêu ñư c xây d ng t th i Nhà ðư ng. D n d n hình thành hai giai c p nô l và ch nô l . Thu n và Vũ. Vua Nghiêu h p bàn v tr th y. khi Vũ ñi qua c a nhà nghe ti ng con khóc mà v n không vào thăm. trong th i kỳ ông th ng tr . ñ t ñai l i có th tr ng tr t tr l i. th lĩnh b n phương ñ u ti n c C n ñi tr th y. ñư c m i ngư i tôn kính. cũng t c là thành ph Lâm Ph n Sơn Tây mi n b c Trung Qu c ngày nay. Có m t l n. Vũ l i bôn ba kh p nơi. Như v y ch ñ b u liên minh b t c trong th i kỳ Công xã th t c chính th c b ph b . khơi thông kênh r ch. Nghiêu: sách “Thư ng thư” và “S ký” ñ u nói ông tên là Phóng Huân.

Nghiên quy t ñ nh kh o sát ñ i v i Thu n. x lý quan h gia ñình r t êm th m.166 - Th e Hơn 5 nghìn năm trư c. Ông m i m i ngư i ti n c . th m chí m t ngày b ng ñ c t i hơn 70 l n. W 5. Th n Nông Th r t ñau lòng. l i k r ng trong th i kỳ nư c lũ. có th nói là thanh minh chính tr . qua ñó xúc ti n m nh m nông nghi p phát tri n. văn võ song toàn. ngư i nh tu i kính tr ng ngư i cao tu i. t c công cha. Nghiêu l i c Thu n qu n lý các quan l i. nhưng ông v n cùng v i bà con trong b t c lam l ng công vi c ñ ng áng. ông ñã bi n bát quái thành 64 quái. là th i kỳ h t s c r c r v chính tr . chính tr thanh minh. Th n Nông Th còn là chuyên gia Y dư c s m nh t c a Trung Qu c. ông còn nh n th y nhi u th m i ngư i c n l i không s n xu t ñư c trong khi nh ng th không c n ph i dư dôi. v s n xu t và ngh thu t. k thu t nông nghi p và công nghi p ñ u có s ti n b vư t b c. Trong th i th ng th c a Thu n. ñào kênh phá núi. không có nhà tù và hình ph t. m i ngư i chung s ng ñùm b c thương yêu. V qu n lý ñ t nư c. tìm ki m ngư i tài. Trong sách Chư T còn có truy n thuy t nói v vũ công c a vua Nghiêu. ông bèn b o . Trong th c ti n lao ñ ng. m i ngư i tôn th ông là Th n Nông Th vì có công trong nông nghi p. thiên h yên n. Ông n y sinh ý tư ng ngũ c c có th nuôi s ng con ngư i thì c cây bi t ñ u có th ch a b nh cho ngư i. khi Th n Nông Th t i vi. thiên h tín ph c. không nh ng dùng ñ ghi l i s vi c mà còn dùng ñ bói toán. xã h i hài hoà. Ông ñã biên so n cu n sách “Th n Nông bách th o” ghi l i các bài thu c ñi u tr các lo i b nh t t. ñ ng cam c ng kh v i nhân dân. t ng ñi d p các b t c phương nam. ông ñã n m th và thư ng b ng ñ c. Sau ñó Nghiêu l i c Thu n m t mình vào trong núi ñ ch u s th thách c a thiên nhiên. Th n Nông Th là th lĩnh c a b t c h Khương. khi n cho tình hình r t có tr t t . không b nô d ch. Trong th i Nghiêu. Thu n l y thân giáo và ñ c giáo ñ ng hành. ñ qua ñó kh o sát ñ o ñ c c a Thu n. B i v y vùa Nghiêu ñã c C n ñi tr th y. . Truy n thuy t k r ng Th n Nông Thi lên núi xu ng bi n tìm các lo i thu c c . Nghiêu c tư ng lĩnh gi t các loài thú d . ñàn bà nhà d t v i. ñ o con ph i hi u th o.thành cao th p. S sách ghi l i. ð o ñ c cao c c a vua Nghiêu và Thu n ñư c tuy n t ng t ñ i này sang ñ i khác. không c n có quân ñ i. cũng không có t i vì phê phán ñ t nư c. ñàn ông làm ru ng ngoài. bên c nh ñó còn chú ý ñi u ph i m i quan h gi a các b t . ñ i s ng không thu n ti n. như v y ngư i dân lao ñ ng s làm vi c theo mùa v . khi n h c i tà qui chính. Truy n thuy t k r ng trong th i Nghiêu. ông phát minh ra chi c b a. ñ bi t ñư c ñ c tính thu c c a chúng. v t ch t phong phú. b n d ng m t tr i. c nh sát. nghĩa m . Truy n thuy t k r ng khi trông th y ngư i dân b b nh hành h . c m th y c n ch n ngư i k v . m i ngư i r t c m kích nên tôn ông là Thiên t . m t công c nông nghi p s m nh t Trung Qu c. Là th lĩnh b t c. tình huynh ñ . Tr i qua ba năm kh o sát. nhân dân không th an cư l c nghi p. nhân dân bi t l phép. lúc ñó không có bóc l t áp b c. g i là “Qui t ng”. giáo d c ngư i dân chung s ng hoà thu n. ld of E bo ok Nghiêu ñã g hai cô con gái cho Thu n. hơn n a còn có th c m hóa ngư i nhà. Các Chư h u b n phương ñã ti n c Thu n. h i b n phương có ai tr th y ñư c. m i ngư i l i ti n c C n. không b l th i v . Ngày nay Huy n Ninh Vi n t nh H Nam Trung Qu c còn có Lăng Thu n. Sau này Thu n l i truy n ngôi cho Vũ có công tr th y. Th n Nông Th or Thu n ch t vì b nh vào năm 110 tu i. Thu n phát tri n s n xu t. ñích thân chinh chi n. Trong th i Thu n. gây t n th t to l n. Ngư i dân có ăn có m c. C nhân coi th i kỳ vua Nghiêu là th i kỳ văn hoá canh nông ti n b vư t b c. Nghiêu t i v 70 năm. Ngoài ra. Nghiêu quy t ñ nh ñ Thu n k v . Nghiêu r t quan tâm. l n ñ u tiên xây d ng Pháp L ch. nói r ng ngư i này r t tài ñ c. x lý vi c nư c và ti p các Chư h u b n phương t i bái tri u. Nghiêu c Thu n ph trách giáo d c nhân dân “ngũ ñi n”. Th n Nông Th còn là m t nhà toán h c tính l ch thiên văn. thư ng ph t nghiêm minh. Th i kỳ Th n Nông Th là th i kỳ ñ u c a Công xã th t c Ph h .

t ñó m i hình thành ch s m nh t Trung Qu c. sau ñó b Hoàng ð thay th . B i v y ông m i vi t các bài lu n văn chính tr hơn 10 v n ch như “n i ngo i trư thuy t” “thuy t lâm” “thuy t nan”. ki n ngh bi n pháp. Truy n thuy t k r ng ông ñã sáng t o ra bát quái huy n bí căn c theo v n tư ng thiên ñ a và d u tích c a các loài chim thú. là Vương t c nư c Hàn sau th i chi n qu c. m ông tên là “Hoa Tư”. th nhưng m i ngư i g i m ông là Lăng Viêm ð . và g i chung là sách “Hàn Plhi T ”. lo i ñàn này phát ra âm thanh như ti ng chim hót. Sách c k r ng hai ngư i ñ u r t kỳ l . ði u này nói lên Ph c Hi có kh năng là th lĩnh b t c l y r ng làm tô-tem. Ông nói ng ng. Ph c Hi còn ch tác m t lo i nh c c g i là C m và sáng tác nh c khúc. Có m t v t chân to l n ñã cu n hút bà. m t hôm tr i ñ p.m i ngư i mang theo nh ng ñ v t ñó ñ n t p trung t i m t nơi ñ trao ñ i. Th n Nông Th còn ch t o ra ñàn c m 5 dây. ñun chín th c ăn. chính tr th i c 1.căn c theo nh ng kinh nghi m qu n lý ñ t nư c trong l ch s và tình hình xã h i hi n th c. “thân r ng ñ u ngư i”. sau khi ch t Th n Nông Th ñư c chôn t nh H Nam. không có s trư ng nói chuy n nhưng l i r t gi i vi t lách. Lúc ñó. c thuy t lu t h c. Các nhà tư tư ng. t v th y t c a văn ninh dân t c Trung Hoa này. Trư ng Sa 6. ð m i ngư i vui chơi gi i trí sau nh ng gi lao ñ ng v t v . sau ñó có ch a và sinh Ph c Hi. Ph c Hi còn d y m i ngư i khoan g l y l a.167 - W Ph m vi ho t ñ ng c a Ph c Hi lúc ñó là vùng Hoài Dương Hà Nam và T Ninh. bà th y l bèn d m chân lên v t chân này. Khúc Ph Sơn ðông. ch trương ngư i th ng tr c n ph i l y nư c giàu binh m nh làm nhi m v tr ng tâm. . bà ñ n chơi bên m t ñ m l y. Nhà lu t h c Hàn Phi T Hàn Phi T là nhà tri văn n i ti ng trong th Ông ñã sáng l p ra h c a nhà nư c ch ñ Trung Qu c. Ông vua ñ u tiên c a Trung Qu c: Ph c Hi Ph c Hi là vua s m nh t nghìn năm trư c. Chương 2. Hàn Phi T sinh vào th k th 3 trư c công nguyên. Th n Nông Th t i v 140 năm... tr thành cơ s lý lu n cho s ra ñ i t p quy n trung ương chuyên ch th ng nh t ñ u tiên Th e ngày mùng ba tháng 3 âm l ch h ng năm. làm phong phú ñ i s ng v t ch t và tinh th n c a m i ngư i. sau này con trai ông ch tác m t lo i nh c c g i là “Chung” và sáng tác nhi u ca khúc. như v y con ngư i b t ñ u t giã phương th c sinh ho t ăn s ng nu t tươi. Ph c Hi bèn ñem nó ñan thành lư i và d y m i ngư i th lư i b t cá. ngày nay v n còn m c a ông. ld of E bo ok . t ñó ch m d t trang s th t nút dây ñ ghi l i s vi c. Tám lo i phù hi u này ph i h p v i nhau tr thành tên g i c a các lo i k c muôn v t trên tr i dư i ñ t. Vào or Th i Ph c Hi ñúng vào lúc s c s n xu t phát tri n. b i v y ngay nay T Ninh còn có Lăng Ph c Hi. ð ăn m ng ñư c mùa và cư i xin. Trung Qu c ñư c ghi trong s sách. có nhi u phát minh ñ u liên quan v i ông. b i v y m i ngư i dùng nó ñ ghi l i các s vi c trong ñ i s ng hi n th c. nh ng nh c c này ñư c lưu truy n trong các ñ i sau. Như v y dây d a tr thành dư th a. nhưng nhà vua không ti p nh n ki n ngh c a ông. Ph c Hi có m t em gái tên là N Oa. t h c. ngư i t p h p các h c thuy t lu t h c và là nhà T n i chi n qu c Trung Qu c <475-221 trư c công nguyên>. m i ngư i dân t các làng ñ v ñây. do yêu nư c ông nhi u l n g i s cho vua nư c Hàn. vào kho ng 5 Truy n thuy t k r ng s ra ñ i c a Ph c Hi r t kỳ qu c. nư c Hàn ngày càng suy y u.

chia làm n i thiên. T n Th y Hoàng d y binh ñánh nư c Hàn. ch tương pháp tr . tìm tòi c phong. coi thư ng các vương h u. Trong các bài vi t c a ông có r t nhi u m u chuy n ng ngôn. su t ñ i không làm quan. Trang T ok . nh ng chuy n ng ngôn này th hi n s c tư ng tư ng siêu phàm. tôn sùng t nhiên. Trang T chính th c tr thành m t trong nh ng kinh ñi n ñ o giáo trong ñ i nhà ðư ng <618-907>. phê phán “nhân nghĩa” và “pháp tr ” c a k th ng tr lúc ñó. v n d t giang h . ñ i t c b t ch ”. m t nư c m nh lúc b y gi thì l i ñư c T n Th y Hoàng yêu chu ng. Sách Hàn Phi T . ñ n nay v n ñư c s d ng r ng rãi. ñư c m nh danh là “Tam Huy n” cùng v i “chu d ” và “Lão t ”. sau nhà T n. 3. có v th quan tr ng trong l ch s văn h c Trung Qu c. Thuy t T v t. Hàn Phi T còn v n d ng r t nhi u câu chuy n Ng ngôn và ki n th c l ch s phong phú ñ làm tư li u lu n ch ng. ông ñã phê phán gay g t l . T n Th y Hoàng li n gi l i và chu n b tr ng d ng. Hàn Phi T ñ xư ng quy n quân th n th . Các bài vi t c a Hàn Phi T phân tích r t s c bén. S nh hư ng c a Trang T ñ i v i ngư i ñ i sau không nh ng th hi n trong tư tư ng tri t h c ñ c ñáo c a ông mà còn bi u hi n trong văn h c. sinh ñ ng ñã tr thành nh ng ñi n tích truy n mi ng c a m i ngư i. tr ng nông và tr ng chi n. ch trương căn c theo tình hình th c t . truy n ñ o. ông ñã phân tích m t cách c n k tâm lý con ngư i cũng như né trách nh ng ñi u gây ph t ý. các ách th ng tr c c quy n ch nghĩa chuyên ch phong ki n các tri u ñ i Trung Qu c ñư c thành l p là có nh hư ng sâu s c b i h c thuy t Hàn Phi T . of E bo 2. Ch trương chính tr và tư tư ng tri t h c c a ông không ph i là giáo ñi u khô khan. ch trư ng tr v hi n th c trong cu c s ng. ñi du ngo n các nư c. Ti u Dao Du và ð i Tông Sư là t p trung th hi n tính tri t h c c a Trang T . Nh ng tư tư ng và ch trương này c a Trang T có nh hư ng sâu xa ñ i v i ngư i ñ i sau. làm giày rơm bán ki m s ng. là m t trong nh ng nhân v t tiêu bi u c a tư tư ng nho giáo-h c thuy t ch y u Trung Qu c. ngo i thiên và t p thi n có s tham gia c a h c trò Trang T và h c gi sau này. . Và cho r ng cu c s ng cao nh t c a con ngư i là tiêu d o t ñ c. tôn sùng “Pháp tiên vương” và “Plh c c ”. Hàn Phi T công kích h c thuy t nho giáo “Nhân ái”. th hi n m t cách hình tư ng tư tư ng lu t h c và nh ng nh n bi t sâu s c c a ông ñ i v i xã h i. Lý Tư làm th a tư ng nư c T n lúc ñó là b n h c c a Hàn Phi T . có s c h p d n vô biên. or ld Trang T tên Chu. Ch ng h n như khi phân tích v nh ng ñi u mà nhà nư c có th di t vong ông ñã nêu ra t i 47 ñi u. ông ch trương l y Vô v ñ qu n lý. Vua nư c S t ng h u ñãi ông nhưng ông ñã t ch i. Tương truy n Trang T thông minh t nh . pháp. ông t ng làm quan nh ñ a phương c a nư c T ng. Còn hai chương có tiêu ñ “Nan ngôn” “thuy t nan”. h c thuy t c a Hàn Phi T kiên quy t ph n ñ i ph c c . bi t ngư i này có tài hơn minh. Trang T có nh hư ng quan tr ng trong th i kỳ Ng y T n t th k th 3 ñ n th 5 công nguyên. tác ph m ch y u c a Hàn Phi T là cu n sách t p trung các h c thuy t lu t h c trư c T n. do n i hàm phong phú. ch không ph i hư ng th v t ch t và danh d gi d i. ñ xư ng “tr i ñ t cùng t n t i v i con ngư i. quy n. nhưng khi truy n ñ n nư c T n. th c a xã h i th t c. coi “ð o” là c i ngu n c a vũ tr . N i thiên là do Trang T vi t. Ông tôn sùng t nhiên trong cách s ng. ð xư ng nhân nghĩa và gây phi n ph c làm hình ph t c a con ngư i. ben rèm pha nói x u v i T n Th y Hoàng. ñ xu t “thánh nhân b t t .168 - Th e W Hi n còn lưu gi ñươc 33 bài vi t c a Trang T . t o nên hình tư ng ñ c ñáo. t p thiên. mà ngư c l i ñ u là nh ng m u chuy n ng ngôn sinh ñ ng. là c a c i tinh th n qúi báu trong l ch s tư tư ng nhân lo i. Lúc b y gi gi i tư tư ng Trung Qu c l y nho giáo và M c gia làm ñ i di n. v n v t cùng ta hoà m t”. M nh T M nh T là nhà tư tư ng vĩ ñ i trong th i chi n qu c Trung Qu c <th k th 5 ñ n th k th 3 trư c công nguyên>. tr ng ph t. T n Th y Hoàng nghe l i và ñã giam Hàn Phi T và cho ông u ng thu c ñ c. ñ xu t 4 chính sách tr ng thư ng. là ngư i nư c T ng th k th 4 trư c công nguyên. hình thành h th ng tư tư ng tri t h c và văn phong ñ c ñáo c a mình. t nh .Nh ng bài lu n văn này c a ông không ñư c coi tr ng nư c Hàn. Vua Hàn c Hàn Phi T ñi c u hoà. Trang T ñã k th a và phát huy tư tư ng c a Lão T và ð o giáo trong tri t h c. nói lên ñ o lý trìu tư ng. ngo i thiên. Ông cho r ng “ñ o” là s t n t i khách quan và chân th c. Trang T là nhân v t tiêu bi u cho trư ng phái ñ o giáo trong th i chi n qu c sau Lão T . V chính tr . qu là ñi u hi m có. là t do tuy t ñ i. vi t sách hơn 10 v n ch .

Hơn hai nghìn năm qua. tư tư ng c a các th i kỳ xã h i Trung Qu c sau này. t c Nhân. ông coi thư ng k th ng tr . M nh T khái quát qui ph m ñ o ñ c thành 4 lo i. có th nói s nh hư ng c a tư tư ng Kh ng T ñã không . Kh ng T là ngư i sáng l p h c thuy t nho giáo Trung Qu c. Xã t c th chi. không có cơ h i th c ti n. m t h c gi M ñã x p Kh ng T ngôi v th 5.. M c dù tư tư ng c a M nh T có nh hư ng r t l n ñ i v i chính tr . Ông ñ n qua các nư c Ng y. Gia chi b n t i thân”. ñư c m i ngư i tôn sùng và m nh danh là kinh ñi n. L . Tê. Có h c gi nư c ngoài th m chí coi tư tư ng nho giáo là tư tư ng tôn giáo c a Trung Qu c. nhưng nhân tính c a h là gi ng nhau. ð i v i ngư i Trung Qu c mà nói s nh hư ng c a Kh ng T có th ph i x p th nh t. trình bày nh ng v n ñ then ch t ñư c ho c m t thiên h qua nh ng s ki n l ch s . khinh r quy n th phú qúi. M nh T r t coi tr ng lòng dân. T ng. ch ng qua là do ñư c coi là tư tư ng chính th ng trong xã h i phong ki n hơn 2 nghìn năm Trung Qu c và có nh hư ng t i m t s nư c châu Á. 4. ông luôn duy trì cá tính không a dua. M nh T t ng ñi chu du các nư c Chư h u. M nh T cho r ng trong 4 lo i này thì Nhân là quan tr ng nh t. Trong th p niên 70 c a th k trư c. M nh T ñã k t h p ch t ch lý lu n v i chính tr . nh n m nh tu dư ng ñ o ñ c là g c cho làm t t chính tr . mong thiên h yên n.trong s 100 nhân v t có nh hư ng trong l ch s . trư ng phái nho giáo ch là m t chi trong r t nhi u trư ng phái th i c Trung Qu c.169 - Th e W or ld of E bo ok . nhưng h c thuy t c a M nh T lúc ñó không ñư c k th ng tr coi tr ng.M nh T m t m t chia tách nghiêm ng c ñ a v giai c p c a k th ng tr v i ngư i b th ng tr . L . ñ ng th i n ñ nh m t ch ñ ñ ng c p t thiên t t i dân ñen mô ph ng theo ch ñ th i Chu. ch trương k th ng tr c n ph i quan tâm s ñau kh c a nhân dân như cha m quan tâm con cái v y. Lao l c gi tr vu ngư i”. văn hoá. c u dân trong c nh nư c sôi l a b ng. m t khác l i ví m i quan h gi k th ng tr v i ngư i b th ng tr như cha m v i con cái. M nh t ñ xu t tư tư ng Nhân tính b n thi n. ð nói rõ c i ngu n c a nh ng qui ph m ñ o ñ c này. ð ng. Cu n sách ñã ghi l i nh ng l i nói c a M nh t cũng như s bàn lu n v i các nhân v t ñ i di n cho các trư ng phái khác. ñ nh th c hi n th ng nh t thông qua b o l c. lúc ñó các nư c này giàu m nh binh cư ng. Cho r ng vi c ñ i x v i nhân dân như th nào là t m quan tr ng c c kỳ ñ i v i ñ t nư c hưng th nh hay suy tàn. Qu c chi b n t i Gia.. Sau này ông làm ngh gõ ñ u tr . tư tư ng Nho giáo nh hư ng ñ i v i Trung Qu c không ch v chính tr . Trí. cùng v i h c sinh vi t 7 thiên “M nh T ”. còn nhân dân ph i ph c tùng k th ng tr như ñ i x v i cha m . cho r ng “Lao tâm gi tr nhân.mà còn th hi n trong hành vi và phương th c tư duy c a m i con ngư i Trung Qu c. ñ o ñ c. ph n ánh lên M nh T là ngư i k th a và phát tri n h c thuy t nho giáo sau Kh ng T . hòng ph bi n lý lu n Nhân chính c a ông. Kh ng T và h c thuy t Nho giáo Nói ñ n n n văn hóa truy n th ng Trung Qu c không th không nói ñ n m t nhân v t ñó là Kh ng T . M nh T ñã ñúc k t qui lu t tr nư c theo kinh nghi m th i chi n qu c.. B i v y hàng nghìn năm nay cu n sách “M nh T ” v n có s c h p d n vô biên. m nh d n th ng th n trong giao ti p v i các vương quân các nư c. Ông cho r ng n u các thành viên trong xã h i ñ u l y Nhân ñ x lý m i quan h gi a con ngư i v i con ngư i thì s n ñ nh và th ng nh t thiên h c a tr t t phong ki n là có b o ñ m và tin c y.. Ông nói “Thi n h chi b n t i Qu c. H c thuy t Nhân chính c a M nh T b coi là h b i. ch sau chúa Giê-xu. ñ xu t m t m nh ñ n i ti ng giàu tính tinh hoa dân ch : “Dân vi qúi. M i con ngư i ít nhi u ñ u ch u s nh hư ng c a h c thuy t Kh ng T . văn hoá. B i vì ngư i Hoa và Hoa ki u có m t trên toàn th gi i. Nghĩa. Trong th c t . th nhưng trong quá trình này M nh T cũng th hi n lên ñ c trưng cá tính rõ r t. Ông cho r ng tuy s phân công gi a các thành viên trong xã h i có khác nhau và s khác bi t v giai c p. quân v khinh”. nó là m t tư tư ng tri t h c ch không ph i là tôn giáo. Thính-ca-mâu-ni.

N u là dân thư ng ph i l y tư tư ng c a cu n sách này ñ qui ph m ñ i s ng c a mình. Trong l ch s Trung Qu c có cách nói r ng n a cu n Lu n ng có th th ng tr thiên h . cho r ng n u làm trái v i c p trên ho c trái v i cha m ñ u là t i nghiêm tr ng. Có ngư i nói ông th 60 tu i. nói r ng quân ñ i. mi n là ñóng m t s ít v t ph m và h c phi là ñ u có th t i theo h c. tai to m t l n. W or Lu n Ng là cu n sách ghi l i tư tư ng và l i nói c a Kh ng T . Trong th i c ñ i Trung Qu c. như ñ c sách. Truy n thuy t k r ng ông cao l n v m v . Như v y nhà nư c m i thái bình. Trung Qu c lúc ñó ñã là m t nhà nư c theo th ñ t p quy n trung ương l n m nh và th ng nh t.nhưng ñ u c n ph i duy trì gianh gi i tông tôi nghiêm kh c. môi dày. Ví d “trong ba ngư i ñ ng hành t có th y c a ta”. Theo lý lu n này. M i ngư i ñ u có nhi u thân ph n. Ông t ng làm quan th i nhà Chu. Trong lu n ng có nhi u l i nói ñ n nay ñã tr thành t c ng ñư c ngư i Trung Qu c thư ng xuyên s d ng. Nh ng ngư i này ñã k th a và phát tri n tư tư ng Kh ng T . Kh ng T sinh năm 551 trư c công nguyên. Kh ng T tuyên truy n ch trương chính tr và lý lu n tư tư ng c a mình cho h c sinh. trong ñó có nhi u th ñ n nay v n có giá tr r t cao. T i sao h c thuy t c a Kh ng T l i chi m v th th ng tr trong th i ñ i phong ki n Trung Qu c? ðây là v n ñ không d gi i thích trong m t vài câu. Lão ðan r i nhà Chu ñ n L c Dương. bo ok . có l i cho n ñ nh xã h i lúc b y gi . Trong cu n sách này nh ng l i nói c a Kh ng T ñ c p t i r t nhi u m t. Kh ng T tên là Kh ng Khưu. l p lánh ánh hào quang trí tu . cũng có ngư i nói ông th hơn 200 tu i. Song Kh ng T ñã phá v ñ c quy n này. Năm sinh c a ông không rõ. sau ñó cùng m t i ñ nh cư t nh S n ðông. Kh ng T là tên xưng tôn kính ñ i v i ông. nhân dân m i có cu c s ng yên n.còn gi i h n Trung Qu c và châu Á n a. B i v y ông có h c v n uyên bác. Song ông trư ng th là ñi u ñư c kh ng ñ nh. m i ngư i thư ng g i ông là Lão T . k t b n. Kh ng T sinh s ng trong nư c L là nư c có n n văn hóa tương ñ i phát tri n lúc ñó. Lão ðan là nhà tư tư ng . ld of E Khi h c thuy t Kh ng T m i xu t hi n không tr thành tư tư ng ch y u ngay mà mãi ñ n th k th 2 trư c công nguyên.. Nói m t cách ñơn gi n là tư tư ng ñ ng c p nghiêm ng t và tư tư ng c i lương chính tr c a ông phù h p v i l i ích c a giai c p th ng tr .. r t n i ti ng lúc b y gi .170 - Th e Trong th c t “Lu n ng ” không ph i là cu n sách tràn ñ y giáo thuy t mà là m t cu n sách n i dung phong phú.. du ngo n. âm nh . n u là m t quan l i cũng ph i am hi u sâu cu n sách này. Trên ñư ng ñi ông ñã vi t h thiên “ð o ñ c kinh”. Sau này khi th y nhà Chu d n d n suy tàn. ngôn ng sinh ñ ng. Là di s n quan tr ng trong n n văn hóa c ñ i Trung Qu c. là ngư i nư c S cu i th i kỳ xuân thu năm 770-476 trư c công nguyên.Trong ñó có ghi l i l i h i c a m t h c trò tên là T C ng. có th là th n t . h i v vi c qu n lý ñ t nư c. Cu n sách này trong th i c ñ i Trung Qu c ch ng khác nào như “Kinh thánh” c a phương tây. m t năm 497 trư c công nguyên. Kh ng T h u như không làm quan l n. Kh ng T nh n m nh qui ph m và tr t t luân lý nghiêm ng t. ti p th giáo d c là ñ c quy n c a t ng l p qúi t c. Kh ng T h i tr t ng t i thăm ông và m i ông gi ng v l nghi nhà Chu. b i v y gi a con ngư i c n ph i h c t p l n nhau. là m t ch c quan ph trách qu n lý sách. H c thuy t Kh ng T có n i dung phong phú. trán r ng. K th ng tr phát hi n lý lu n c a Kh ng T r t thích h p cho gi gìn s n ñ nh c a xã h i phong ki n nên xác ñ nh nó là tư tư ng h c thuy t chính th ng c a qu c gia. thư ng dân ph i trung thành v i vương quân. có th là con. n i dung r t phong phú. ý nói ch c n bi t m t n a trong Lu n ng là ñ ñ qu n lý ñ t nư c. 5. “ð o ñ c kinh” hày còn g i là “Lão T ” g m hơn 5 nghìn t . tên Nhĩ. b t c thu c t ng l p nào. và truy n bá r ng rãi. m t ngư i có ch T sau h s ñ i di n cho s tôn xưng c a m i ngư i.. có th là cha. Lão ðan – ngư i sáng l p trư ng phái ñ o giáo Lão ðan h Lý. trong ñó có m y ngư i tr thành nh ng ñ i h c sĩ như ông. s m hơn 100 năm so v i h c gi n i ti ng Hy L p A-rít-ñ t. ðư c bi t ông có t i 3 nghìn h c trò. Kh ng T s ng trong th i xuân thu. Kh ng T lúc lên 3 thì cha m t.Trong th i c Trung Qu c. th i kỳ này th ch qu c gia th ng nh t b phá v . s n sinh ra nhi u nư c Chư h u l n nh . lương th c và nhân dân n u c n b ñi m t th thì nên b ñi cái nào? Kh ng T không do d tr l i là quân ñ i. ý nói m i ngư i ñ u có s trư ng riêng. nhưng ông r t có h c v n. Vương quân ph i qu n lý t t ñ t nư c. ông t ti p nh n h c sinh ñ n h c. xúc ti n xã h i phát tri n.

khang trang. và ông tính ñư c t i 4 s sau d u ph y. nhưng ph n ánh lên s chán ghét ñ i v i các cu c chi n liên miên trong th i xuân thu c a ông. trong phúc cũng có m m m ng c a h a. Ông còn nói không nên run s trư c khó khăn. liên h v i nhau. Trư c T Xung Chi. m i quan h nhân s và trao cho nó hàm nghĩa m i “ñ o”. sau chi n tranh l n t s x y ra n n ñói. tuy có binh khí nhưng không dùng. Cu c s ng nơi ñây ch t phác. Trên cơ s c a ti n nhân. Ông còn bư c ñ u quan sát s tích lũy c a kh i lư ng s v t có th bi n hóa v ch t. . lúc ñó ñư c m i ngư i suy lu n thành phép t c. Lão ðan ñã trình bày qui lu t chuy n hóa c a s v t. không c n thi t s d ng văn t . ð k ni m s ñóng góp quan tr ng này c a cha con T Xung Chi. trong gi i toán h c còn g i nguyên lý này là “nguyên lý T ”. t c ñư ng ñi c a con ngư i. ông là ngư i ñ u tiên Trung Qu c l y ð o làm ph m trù cao nh t trong tri t h c. Ông cho r ng s t n t i c a s v t là không cô l p. là tùy thu c vào nhau. Lý tư ng này là c c kỳ b o th . tư tư ng chính tr c a ông sau này ñã nh hư ng không nh t i các nhà cách tân có tư tư ng ti n b . Tư tư ng tri t h c c a Lão ðan có v th quan tr ng trong l ch s tri t h c Trung Qu c.171 - Th e Trong th i c ñ i Trung Qu c. ð o v n là ñ o l . nư c láng gi ng trông th y nhưng nhân dân không ñi l i. là b ph n tinh hoa nh t trong tư tư ng tri t h c c a Lão T . vào th k 13. không tư ng xã h i. nhưng nhi u hơn bao nhiêu thì không th ng nh t ý ki n. Ông cho r ng “ð o” là th chân th c và c th nh t. Nhân dân ăn ngon m c ñ p. tuy có thuy n xe nh ng không ñáp. cũng t c là chu vi là hơn ba l n c a ñư ng kính. m i ngư i qua th c ti n nh n th y chu vi ñư ng tròn dài hơn g p ba ñư ng kính. năm 464 sau công nguyên. ý nói thông ñ n b n phương.ch nghĩa duy v t ch t phác. Ông còn ph n ñ i hành vi cư p bóc vô t i v c a giai c p th ng tr . Lão ðan quan sát s bi n hoá c a t nhiên. Chương 3. Nhi u nhà toán h c trong th i c Trung Qu c ñã d c s c tính toán s Pi. Ông nói nơi ñóng quân m c ñ y gai góc. lúc ñó ông 35 tu i và b t ñ u nghiên c u tr s Pi or ld of E bo ok . ngư i dân r t ít. ñây là ñi u ñã cách ñây hơn m t nghìn năm. “ð o ñ c kinh” tràn ñ y quan ñi m bi n ch ng ch t phác. m t cu n sách quan tr ng khác vào th k th nh t sau công nguyên là “C u chương toán thu t” cũng nêu ra khái ni m này s m nh t trong l ch s toán h c th gi i. nhà toán h c Trung Qu c Lưu Huy ñ xu t cách tính s Pi b ng cách c t g tròn. m i ngư i có th khôi ph c th i ñ i th t nút d y ñ ghi l i s vi c. mãi ñ n th k 16 châu Âu m i gi i ñư c phương trình mũ s 3. Trung Qu c gi i ñư c phương trình mũ s 10. nh ng h t ñ t nh có th xây thành tư ng cao. Các nhà khoa h c th i c 1. các th h trong gia ñình ñ u có nghiên c u ñ i v i l ch pháp thiên văn. ð ghi nh s ñóng góp này. Ví d ñ nh lý Proposition trong lư ng giác ñã ñư c bàn lu n trong sách “chu bài toán kinh” th i c Trung Qu c vào kho ng th k th 2 trư c công nguyên. Ông cho r ng phúc và hoà là có th chuy n hóa. W Tìm tr s Pi luôn là m t ñ tài nghiên c u khoa h c quan tr ng và c c kỳ khó khăn trong toán h c. là m t ao ư c hư ng t i xã h i bình an c a nông dân t canh. mi n là n l c nh t ñ nh kh c ph c ñư c khó kh n và làm nên vi c l n. nó là c i ngu n s n sinh c a m i s vi c. Nh ng thành t u toán h c c a T Xung Chi ch là m t m t trong các thành t u toán h c c ñ i Trung Qu c. Trong th c t . trong h a có nhân t c a phúc. T Xung Chi mi t mài nghiên c u và tính toán t i 7 s . nhưng ñó là hơn m t nghìn năm sau do nhà toán h c Ý Cavalieri phát hi n. Trung Qu c trư c th k 14 luôn là m t trong nh ng nư c phát tri n nh t v toán h c trên th gi i. T Xung Chi và s Pi ðáp s c a T Xung Chi cũng gi ng như k t qu c a các nhà toán h c nư c ngoài. t nh ông ñã n m ñư c ki n th c toán h c và thiên văn. Nguyên lý mà ông áp d ng lúc ñó phương tây g i là nguyên lý Cavalieri. s thành công c a T Xung Chi trong th k th 5 có th nói là m t ti n b vư t b c trong tính toán s Pi. T Xung Chi là nhà toán h c và thiên văn h c vĩ ñ i trong th i c Trung Qu c. m t s nhà toán h c nư c ngoài ki n ngh g i s Pi là T . ông nói h t gi ng nh không ng ng phát tri n thành c y c th . Trong ð o ñ c kinh. Lão ðan ph n ñ i chi n tranh. T Xung Chi còn cùng v i con trai gi i quy t ñư c cách tính th tích hình c u. Ông t ng miêu t v xã h i trong lý tư ng c a ông: Nhà nư c r t nh . Ngoài thành t u này ra. Ông sinh ra t i Ki n Khang t c Nam Kinh t nh Giang T ngày nay vào năm 429 công nguyên.

toán h c. Lý Th i Chân ñã d c c cu c ñ i cho vi c t ng k t nh ng kinh nghi m y dư c trong nhân dân Trung Qu c m y nghìn năm qua. Ông còn phê phán s mê tín trong các sách c . Sau ông r i quê t i Trư ng An. Có m t l n. Có m t s phân lo i không rõ ràng. ông phát hi n “B n th o”-m t dư c ñi n c a ti n nhân v n không hoàn ch nh. sau l i tham gia ba khoa thi c nhưng không ñ . Sau ông ñư c tri u ñình lúc ñó nhi u l n m i làm quan. thu t p hơn 1890 lo i thu c v i hơn 11 nghìn bài thu c. các thái y ñ u ch u s nh hư ng này. Trương Hoành – Nhà thiên văn n i ti ng Trương Hoành sinh ra Huy n Nam Dương t nh Hà Nam vùng Trung nguyên Trung Qu c. . kèm theo nhi u ñi u mê tín th m chí là sai l m. Nhưng Lý Th i Chân không mong b ng l c. reo r c tư tư ng mê tín trong lĩnh v c y h c. Trong quá trình làm th y thu c. nông dân và các phòng thu c. Lý Th i Chân ñã là m t th y thu c. có lo i ghi không chính xác v ñ c hi u c a thu c. nghiên c u y h c. th săn. ok Năm 1551. Lý Th i Chân 14 tu i ñ tú tài. cũng t c là Tây An. Trong th i nhà Hán cách ñây hơn 2 nghìn năm. B n th o cương m c sau ñư c in l i nhi u l n và lưu hành r ng rãi. Các nư c Anh. lúc ñó Lý Th i Chân m i 25 tu i ñã t p trung s c l c vi t cu n “B n th o cương m c”. B n th o cương m c g m hơn 90 v n t . Nhà vua r t ph n kh i. tr thành văn hi n quan tr ng c n thi t trong tham kh o c a nh ng ngư i nghiên c u y dư c th i c n ñ i. Năm 1552.172 - Th e W or ld of E bo Nhà vua lúc ñó r t mê tín ñ o giáo. thư ng cùng cha lên núi hái thu c. Trong ñ i Nhà Minh th k 16. . ông t nh có h ng thú ñ i v i gi i t nhiên. t ng nhi u l n t quan. nh t là thiên văn h c. Lý Th i Chân – Nhà dư c h c N n ñông y truy n th ng c a Trung Qu c có l ch s lâu ñ i. V i quan ñi m ch nghĩa duy v t ch t phác. Ông coi nh danh l i. K t th k 17. Tr i qua g n 30 năm n l c. thuy t H n Thiên và Tuyên D . ông còn quan sát t m . cha Lý Th i chân là th y thu c. b i v y ông là nhà dư c h c vĩ ñ i nh t trong th i c ñ i Trung Qu c. Trong th i b y gi th nh hành ñ o giáo. ð làm m t ngư i th y thu c th c s . Th i niên thi u ông r t ham h c. Lý Th i Chân ñã phê phán cách làm sai l m ng y khoa h c này. Qua ñó ông ý th c ñư c c n ph i vi t m t b dư c ñi n m i. Cha ông mong ông h c hành ñi con ñư ng làm quan. năm 1578 ông ñã hoàn thành cu n “B n th o cương m c”. mong trư ng sinh b t lão. t c thuy t Cái Thiên. ð vi t cu n sách này. biên so n lên cu n “B n th o cương m c” n i ti ng. ti u phu. gi i vi t văn t năm 17 tu i. ñưa n n y h c c ñ i Trung Qu c lên t i ñ nh cao. ông ñã tìm ñ c hơn 800 cu n sách t . Các nhà th c v t châu Âu mãi t i năm 1741 m i ñ ra cách phân lo i. tích lũy ñư c nhi u ki n th c và b t ñ u vi t sách. Ông kh o sát các c tích t i ñây. th ñô c a nhi u tri u ñ i trong l ch s Trung Qu c. thiên văn. ch a b nh cho dân nghèo. Không ñ y m t năm ông t ch c v quê ti p t c cu c s ng th y thu c và vi t sách. T ñó ông k th a nghi p cha. Và m i ông vào làm Thái y trong cung ñình. chia làm 16 b . tìm hi u phong t c t p quán và tình hình xã h i ñ a phương. Ông còn có tranh minh h a. Trong qua tình ñó ông còn ñ ng viên c nhà và con cháu tham gia hi u ñính. B n Th o cương m c ñã hi u ñính và làm rõ nhi u sai l m trư c ñây c a ti n nhân. B n th o cương m c lưu truy n kh p th gi i.2. 60 lo i g m 50 cu n. Lý Th i Chân là ngư i Kỳ Châu t nh H B c Trung Qu c. t ng xu t hi n nhi u nhà ñông y ñông dư c n i ti ng. ñ m i ngư i d nh n bi t. Th nhưng ñ a v xã h i c a th y thu c lúc ñó r t th p. dùng 3 năm th i gian ñ nghiên c u tri t h c. mu n g n 200 năm so v i Lý Th i Chân. và b máy quan liêu này không th giúp ông hoàn thành ư c mơ c u dân. rêu rao thu t luy n ñan. 3. con trai nhà vua nư c S b m. ông thư ng h i nh ng ngư i làm ngh chài lư i. Nam 1531. thí nghi m nhi u l n và tìm hi u hình thái tính ch t c a các lo i thu c. lý lu n v k t c u vũ tr c a Trung Qu c r t phong phú. ð c ñ u d ch cu n sách này và còn có b n ch la tinh. k t h p s thu t p c a mình và vi t cu n dư c ñi n qua 3 l n s a ñ i. tăng thêm các lo i thu c m i phát hi n cũng như công hi u c a thu c. thu th p các bài thu c ch a b nh trong dân gian. m i ông ñ n ch a tr và không lâu kh i b nh. v nhà bào ch . Th i tr ông r t ham mê khoa h c t nhiên. lúc ñó ch y u có 3 trư ng phái. Kỳ Châu là nơi s n xu t thu c nam. Pháp. nhà dư c h c n i ti ng tên là Lý Th i Chân ñã vi t cu n “B n Th o cương m c” tr thành tác ph m kinh ñi n trong l ch y dư c Trung Qu c.

Hoa ðà gi i v ph u thu t. hai khí này tác ñ ng qua l i. cái n ng k t ñ ng thành ñ t.Trương Hoành là ñ i di n cho thuy t H n Thiên. Chương 4. Trương Hoành ñã ño và ghi l i thành công m t tr n ñ ng ñ t x y ra Thi m Tây năm 138. Chân bưng m . ông bu c ph i ñi và không lâu ch a kh i b nh cho Tào Tháo. Trư ng Hoành c th y ñ l i 32 tác ph m v khoa h c. còn bu i trưa nh hơn là do tác d ng quang h c. S sách ghi l i Hoa ðà là m t th y thu c dân gian coi nh b ng l c. Ông cho r ng tr i ch ng khác nào như m t qu tr ng gà. ñã 7-8 năm v n chưa kh i. tri t h c và văn h c. Ông phát minh ra thu c gây mê ñã gi m b t ñau kh trong khi ph u thu t. Hoa ðà ñã rút t chân cô gái ra m t th như con r n. Hoa ðà ki m tra xong và nói v i ngư i nhà b nh nhân r ng: b nh ñã thâm căn c ñ . Sau Tào Tháo b nh c ñ u. da li u ông ñ u ch a ñư c. Qua ñó nh n th y nhân t gi i thích h p lý c a Trương Hoành. Không lâu ông mư n c v m t ph i v quê và không tr l i n a. t o ra muôn v t. sau ñ p thu c 7-8 ngày là kh i. ch có th m b ng . Ông là th y thu c s d ng gây mê s m nh t trên th gi i. Trư ng Hoành còn có tư tư ng bi n ch ng v c i ngu n và di n bi n c a tr i và ñ t. Truy n thuy n nói r ng ông r t kho m nh. Ông còn dùng s bi n ñ i kho ng cách ñ gi i thích s nhanh hay ch m c a các hành tinh. Do ñó Tào Tháo c ngư i b t giam ông và cu i cùng gi t h i. trong ñó th hi n v thái ñ v nhân và tr h c c a ông. hô h p. tr i ñ t ñ ng ñ c l p trên b u không khí. Ngày nay có ngư i suy ñoán cái mà Hoa ðà rút kh i chân cô gái trong th c t là m nh xương ñã ch t viêm t y xương. Tào Tháo nhi u l n thúc ông nh ng ông v n không tr l i. Trung Qu c khi m i ngư i ñau ôm ñ u nói r ng n u Hoa ðà còn s ng thì t t bi t bao. Ngoài ra. bu i trưa và bu i t i là có ñư ng kính như nhau. Theo s sách Trung Qu c. m i ông ñ n thăm b nh. Ông ño ñư c ñư ng kính c a m t tr i và m t trăng m t cách khá chính xác. Y thu t c a Hoa ðà r t cao siêu. Ông t thi t k nhi u khí c thiên văn. nh ng thành t u c a ông t khía c nh nào ñó nói lên s phát tri n c a n n y dư c Trung Qu c cách ñây hơn 2 nghìn năm. ch bi t ông b nhà c m quy n gi t h i trư c năm 208 công nguyên. lý lu n này lúc ñó là r t ti n b . tr i là khí dương. V th y thu c cách ñây hơn 2 nghìn năm Trung Qu c này do y thu t cao siêu ñã ñư c m i ngư i m nh danh là “Th n y”. Hoa ðà là ngư i t nh An Huy Trung Qu c. thu c gây mê này trư c ñó chưa có ai s d ng. M t l n có m t cô gái 20 tu i ph i ph u thu t. Khoa h c c n ñ i ch ng minh s v n hành nhanh hay ch m c a các hành tinh là có liên quan v i kho ng cách c a nó v i m t tr i xa hay g n. sau khi chia tách cái nh bay b ng lên tr i. m i ngư i trông th y bu i s m và t i to hơn. Ông cho r ng m t tr i lúc ban mai. ông t ng nhi u l n t ch i ra làm quan. ñ t là khí âm. Tào Tháo bu c ông làm th y thu c tuy thân. Nh t là có thành t u cao siêu trong vi c gây mê và ph u thu t ngo i khoa. Gia ñình cô gái vô cùng c m kích. ngày sinh c a ông ñ n nay không th kh o ch ng. các b nh truy n nhi m. ng a và ñau. ñư c m nh danh là m t trong 6 nhà h i ho n i ti ng lúc b y gi . tr i l n ñ t nh . Ông th ng kê ra Trung Qu c có kho ng 2500 ngôi sao. nhi khoa. bo ok . Trương Hoành không nh ng coi tr ng nghiên c u lý lu n mà còn chú tr ng th c ti n. h i h a c a ông khá xu t s c. khí c ñ a ñ ng là thi t b ño ñ a ch n ñ u tiên trên th gi i. ch a nư c nên n i. trăm tu i mà tình th n v n qu c thư c. M t s nhân v t l i l c khác Khi m i ngư i ñau ôm r t mong b nh kh i ngay. Th n y Hoa ðà of E Trương Hoành không nh ng là nhà thiên văn mà còn là nhà văn h c n i ti n trong th i ñông Hán. nên m i Hoa ðà ñ n ch a. giun sán. Hoa ðà là m t th y thu c ñư c m i ngư i trìu m n. Trương Hoành còn phân tích và quan sát nhi u hi n tư ng thiên văn. ph khoa. và cơ b n n m ñư c nguyên lý nguy t th c. Ông cho r ng tr i và ñ t trư c khi chia tách ñ u mùng lùng. M t l n khác có m t c già m i Hoa ðà ch a b nh. ñ t như lòng ñ tr ng gà. nay ñã th t truy n.173 - Th e W or ld 1.

Hoa ðà ch n ñoán trong b ng anh có giun. ai ñư c ch n m i có d p g p vua. qu c ñô nhà Hán. Có m t cung n r t xinh ñ p tên là Vương Chiêu Quân. Do ñư c nhà Hán ng h . Hoa ðà khám b nh ñ u quan sát k ti ng nói. Vương Chiêu Quân ñ ng ý g cho vương h u Hùng nô. Ngư i ñàn ông này trên ñư ng v nhà ñã ngã xe và ch t. nên Vương Chiêu Quân vào cung nhi u năm mà không l n nào ñư c g p vua. hơn n a r t ngay th ng. Hô Hàn Nha vô cùng ph n kh i có ngư i v xinh ñ p. năm b t c ñơn l ñánh l n nhau. năm 33 trư c công nguyên.174 - Th e W Cung n ñ u là nh ng thi u n xinh ñ p ñư c tuy n ch n trong dân gian. Trong n i b chính quy n dân t c Hung nô. song cô không h i l cho ngư i ho sĩ. chơi ñàn. Hô Hàn Nha l n th 3 t i Trư ng An và yêu c u k t thân v i nhà Hán. Chiêu Quân ñã s ng su t ñ i Hung nô. Tuy h mong có cơ h i tr n kh i nơi thâm cung này nhưng khi nghe nói g cho Hung nô thì ai cũng không mu n. ch còn cách ñ Chiêu Quân g cho Hung nô. cho anh thu c và không lâu anh t y ra nhi u giun. Nhà vua l n ñ u tiên trông th y Vương Chiêu Quân và th y cô ñ p như tiên. Th k th nh t trư c công nguyên là th i nhà Hán Trung Qu c. nhưng không quá 10 năm ngư i b nh ch t. truy n bá văn hoá dân t c Hán cho dân t c Hung nô. trong m t quán rư u. cung n không ñư c t mình ñ n g p vua. ð chung s ng h u ngh ñ i ñ i v i nhà Hán. Vương Chiêu Quân Trong l ch s c ñ i Trung Qu c. tri u ch ng ñ phán ñoán b nh năng hay nh . Bi n pháp gi i quy t mâu thu n thư ng là chi n tranh. nhi u ngư i ph i cho y ti n b c c a c i. Trong hàng nghìn măm qua câu chuy n Chiêu Quân xu t x ñã tr thành giai tho n hay ñư c lưu truy n t ñ i này sang ñ i khác. nhưng ñôi khi nhà vua thông qua g công chúa ñ lo i tr chi n tranh. Vua Hán ñ ng ý g công chúa cho Hung nô. s c m t. Hoa ðà li n làm ph u thu t c t b kh i u.ñ ch a tr . ñ t t i m c ñích chung s ng hoà bình. hay là thôi ñi. nhưng cô kh c ph c và quen dân. ông r t h i h n. cu i cùng ch còn l i hai b t c ðơn Vu. ñã t c l i càng t c hơn. M t ngư i khác c m th y t c ng c. k ch. c ngư i ñu i gi t Hoa ðà. Hai b t c này nghi k nhau liên h p v i chính quy n trung ương nhà Hán ñ tiêu di t mình. . m t ñ . Hô Hàn Nha ñã th ng nh t l i Hung nô. ông trông th y m t ngư i ñàn ông ñang u ng rư u li n b o anh ta ñ ng u ng rư u n a mà v nhà ngay ñi. Theo qui ñ nh lúc b y gi . sau khi khám Hoa ðà cho r ng ch c n làm cho ông ta b c t c s kh i b nh. ñ n t ơn vua Hán. Nhà vua sai ngư i vào cung h i có ai mu n g ñ n Hung nô không. M t h a sĩ ñã mư n c này ñ bóp ch t cung n . V quan l i này n i gi n. Khi ñư c tin g sang Hung Nô. nhưng khônng ñu i k p. ð n nay Hu-hơh t N i Mông Trung Qu c v n còn có m Chiêu Quân. chung s ng v i ngư i Hung nô r t hoà thu n. h vào cung cũng có nghĩa là m t t do. bày t lòng trung thành v i nhà vua. không bu n ăn. Chiêu Quân không quen cu c s ng c a dân t c thi u s Hung nô. m t dân t c thi u s vùng tây nam Trung Qu c có s tranh giành quy n l c. Lúc ñ u. Vua Hán ti p ñón long tr ng. bi t làm thơ. Lúc này m t ngư i tên là Hô Hàn Nha c a ðơn Vu t i Trư ng an. chia 5 s 7. Ngư i ho sĩ này h m h c không v chân dung cô. Có m t l n. nhưng sau ph u thu t cũng ch s ng ñư c không quá 10 năm. Chiêu Quân xu t i là m t m u chuy n như v y. cũng vì tình h u ngh chung s ng hoà bình gi a hai dân t c Hán và hai dân t c thi u s nói trên. li n nôn ra máu ñen. và t ng cho ông nhi u lương th c. cũng tr thành ñ tài trong sáng tác thơ ca. vì h nh phúc và ti n ñ . c k binh h ng ông v . n u ñ ng ý nhà vua s coi là công chúa. Vua Hán t ch c l cư i và cho c a h i môn như công chúa. Ngư i b nh do kh vì căn b nh nên m i Hoa ðà ch a cho. nhưng b nh cũng kh i luôn. cô thông minh ham h c. mà ph i do ho sĩ trong cung v chân dung cung n r i ñưa cho nhà vua ch n. căn b nh có ph n d u l i. M t quan l i b ôm r t lâu v n không kh i. 2. b i v y li n ñ l i m t lá th m ng ch i ông ta r i ra v . ti u thuy t Trung Qu c. Vua Hán bi t tin này r t vui m ng và quy t ñ nh t ch c l cư i long tr ng cho Hô Hàn Nha và Vương Chiêu Quân t i Trư ng An. nhưng không còn cách nào khác. mong Vua Hán g m t công chúa cho ông. chính quy n trung ương dân t c Hán vùng trung nguyên thư ng xuyên có mâu thu n v i chính quy n các dân t c thi u s chung quanh. or ld of E bo ok .

M t lúc sau. Trang Vương nói v i m i ngư i r ng: hôm nay ta th t ti c các ngư i có vui không? M i ngư i ñ ng thanh nói c m ơn ð i vương. ch có cây g y s gi ñ i di n cho Nhà Hán và ñàn c u nh làm b n cùng ông. mong qua ñó ñ thay ñ i quan ni m c a Tô Vũ. Hung nô nêu ra yêu c u Nhà Hán ph i qui ph c ðơn Vu Hung nô. ñói thì g m chi c áo da c u. ðơn Vu ra l nh cho Tô Vũ và ñoàn trong m t h m tr ng r ng. dư i s qu n lý c a ông. Lúc ñó quan h gi a nhà Hán Trung nguyên v i các chính quy n dân t c thi u s vùng tây b c thư ng xuyên có xích mích. Khi ñ n ch p t i. con trai nhà vua k v . cu i cùng s ñư c ñ n ñáp. nên ñã ñ y Tô Vũ t i vùng h Ben-can Xi-bê-ri-a. S Trang Vương h i có th t s ph n kh i không. S Trang Vương liên ra l nh ñ t n n. các quan th n v n không mu n ra v . Ch ng may khi Tô Vũ hoàn thành nhi m v . Tô Vũ bi t r ng m t minh không th thoát ñư c nơi ñây. M i ngư i nghe v y ñ u h mũ và tu t chi c . Vua nư c S -S Trang Vương là m t v vua anh minh. nư c S t m t nư c nh y u d n d n m nh lên. nhưng Tô Vũ ñã t ch i. Hung nô th y khuyên không thành bèn quy t ñ nh dùng c c hình. Câu thành ng “S Trang Tuy t anh” là ñ nh c nh m i ngư i khoan dung ñ i v i ngư i khác. Nào ng . Lúc này. m i ngư i trong c nh ñêm t i. Trong th i Xuân thu th k th 7 trư c công nguyên. Trư c khi ñi. ðơn Vu g p Tô Vũ và nói. M i ñ u ðơn Vu cho ngư i t i thuy t ph c Tô Vũ. Lúc ñó ñúng vào mùa ñông.3. Lúc này Hung nô thi hành chính sách hưu h o v i nhà Hán. vua Hung nô ra l nh cho ông ñi ñ y trư c kia ñã qua ñ i. Hơn hai nghìn năm qua ñi nhưng khí ti t cao c c a Tô Vũ ñã tr thành t m gương nhân cách trong luân lý Trung Qu c. n u chúng ta không tu t cái Anh trên mũ thì không th nói là vui ñư c. Khát thì v c m t v c tuy t b vào mi ng. H ng ngày Tô Vũ chăn c u và mong m t ngày nào ñó tr v nư c. nhà ngư i không ch u ñ u hàng. mang theo l v t ñi x Hung nô. t quan l i t i dân thư ng ñ u bày t kính tr ng ñ i v i ông. lát n a th p n n ñ i vương xem mũ ai không có Anh thì lu n t i y. tôi kéo ñư c chi c Anh trên mũ. vua Hán c Tô Vũ d n hơn 100 ngư i. sau ñó tr v bên c nh nhà vua và nói lúc nãy có ngư i trêu gh o tôi. Ngày qua ngày. S Trang Vương m i hai ngư i phi ñư c chi u chu ng c a mình là H a Cơ và M ch Cơ ñi chúc rư i các quan. or ld of E bo ok . ñ bày t h u ngh . gi i quy t s vi c v i t m lòng thi n. cho ông t i ñó chăn c u. m i ngư i hóa gi i xích mích qua s ki m ch t i ña. qu quy t. nên không gi t ông nhưng l i không mu n cho ông tr v nư c. bao gi c u ñ con thì ta cho nhà ngư i v Trung nguyên. Hung nô có n i lo i. cung phi cũng t i d . vua nhà Hán li n c s gi ñi ñón Tô Vũ v nư c. Chuy n k r ng Tô Vũ không qu n khó khăn gian kh trong môi trư ng kh c nghi t. Tô Vũ Trung Qu c có m t câu chuy n ñư c lưu truy n r ng rãi ñó là chuy n Tô Vũ chăn c u. S Trang Vương Trung Qu c là m t ñ t nư c chú tr ng tu dư ng và khoan dung. ti p t c vui chơi.175 - Th e W ðơn Vu bi t không th nào thuy t ph c ñư c Tô Vũ và bày t s kính tr ng ñ i v i khí ti t c a ông. S Trang Vương nghe xong liên nói to r ng hãy ñ ng th p nên. B ng dưng m t cơn gió l c làm t t n n. Trung Qu c có nhi u nư c Chư h u. m i ngư i u ng rư i. u ng rư i trong bóng tôi hay bi t bao. Năm 100 trư c công nguyên. nhà vua cũng ñã qua ñ i. ngay nư c Hán. Ngày qua ngày. M t hôm. Ông chăn c u 19 năm t i h Ben-can. năm qua năm. múa hát sôi n i. Tô Vũ ñư c hoan nghênh n ng nhi t t i kinh thành Nhà Hán. S Trang Vương th t ti c các quan. 4. Chính quy n hùng nô có v vua m i. v n gi ñư c khí ti t dân t c cao c . h a s cho làm quan to và b ng l c h u hĩ. tr i mưa tuy t. mái tóc Tô Vũ ñã b c phơ mà v n chưa có ngày v . v y ta cho nhà ngư i ñi chăn c u. Sau khi b ñ y t i vùng h Ben-can. Vài ngày sau ðơn Vu th y Tô Vũ ñang ng p ngói trư c cái ch t mà v n không khu t ph c bèn th T Vũ tr v . tr thành y u t tâm lý văn hóa dân t c. không cung c p lương th c và nư c. cung phi H a Cơ c m th y có ngư i kéo tay mình li n n i kh ng kéo chi c trang s c trên mũ g i là Anh. ðoàn c a Tô Vũ m c k t và b b t gi . Tô Vũ ch u ñ ng bi t bao ñau kh . chu n b v nư c. Tô Vũ là ngư i ñ i nhà Hán Trung Qu c th k th nh t trư c công nguyên.

cũng là m t trong nh ng tác ph m c Trung Qu c t và r ng rãi nh t trên th gi i. Nư c S có m t nhà âm nh c n i ti ng tên là Du Bách Nha. ch ñ nh hai cung n ñư c vua Ngô chi u chu ng làm ñ i trư ng . S Trang Vương vì bao bi n cho ñ i th n m c sai l m ñã ra l nh cho m i ngư i tu t Anh trên mũ trong b a ti c tr thành “H i tu t Anh” n i ti ng trong l ch s Trung Qu c. Lúc này S Trang Vương g i ñ t n n. Du Bách Nha ti n b vư t b c. Sau khi u ng rư u có nh ng c ch khác l là ñi u bình thư ng. khung c nh tĩnh m ch. nhưng không bi t Tôn Vũ li u có th bi n nh ng lý lu n này thành th c chi n hay không. hơn n a em h c r t gi i. M t hôm. h u. Bách Nha than th và l y ñàn ra g y m t b n nh c chan ch a phi n mu n. r i s tr l i ngay. ñ th y ñi g p th y trư c ñã. Th y giáo Liên Thành c a ông bi t ñư c tâm tư này bèn nói v i ông r ng tôi ñã d y cho em t t c nh ng gì tôi bi t. T ñó nh c ngh c a Bách Nha ti n b không ng ng. nhìn c nh bi n mênh mông. nhưng nào ng T Kỳ ñã qua ñ i do b b nh. M i ngư i trông th y mũ c a mình ch ng còn ra gì n a. H c t i năm th 3. Tôn Vũ ñư c các nhà quân s c kim. Trong ti ng m a róc rách. năm 19 tu i ông t i nư c Ngô vùng mi n ñông Trung Qu c. Bách Nha c m th y vô cùng ñau ñ n và ñ n trư c m T Kỳ g y m t b n nh c hoài ni m và thương nh . Vai hôm sau th y v n không tr l i. khi n quân S r t có khí th . th y Liên Thành nói v i Bách Nha: em hãy B ng Lai ch . khi ñang say mê b ng c m th y dây ñàn như ñang run r y. thuy n ñ n B ng Lai. t i Ngô ðô t c thành ph Tô Châu ngày nay ông mi t mài vi t binh thư. em th y th nào? Du Bách Nha vui m ng và nh n l i. và c u thành ng “S Trang tuy t Anh” cùng có xu t x t ñó. M t hôm. Khi v t i cung. Bách Nha ñ n thăm T Kỳ theo l i h n. Ông thông minh t nh . nên nhà vua yêu c u Tôn Vũ dùng cung n ñ t p luy n. 5. l p nhi u công. T ñó hai ngư i k t b n tri k v i nhau. Tôn Vũ ñư c ñ i th n nư c Ngô ti n c v i vua Ngô và hi n cho vua Ngô 13 thiên binh pháp do ông vi t. g y xong Bách Nha ñ ng d y và ñ p nát cây ñàn trư c m T Kỳ. Bách Nha ng i thuy n du ngo n. Vua Ngô xem xong nói r t t t. có m t tư ng tên là ðư ng Giao r t dũng c m. ñây chính là s c m nh n tâm h n c a nh c công. V c m nh n âm nh c. Th y tôi Phương T Xuân là m t ñ i nh c công. Bách Nha m i T Kỳ lên thuy n và g y bài “Núi cao” cho Kỳ nghe. M t hôm. Tuy v y ông v n c m th y ñau bu n b i vì trình ñ ngh thu t c a mình v n chưa ñ t t i ñ nh cao. S Trang Vương cũng vì ñó mà ti ng tăm l ng l y. S Trang Vương cư i và nói ta m i các ñ i th n u ng rư u m c ñích là ñ m i ngư i vui. M i ngư i dùng câu thành ng này ñ khuyên m i ngư i khoan dung ñ i s v i ngư i khác. ñúng vào th i kỳ xuân thu tranh giành c a các nư c Chư h u. ngư i là b n tri k c a ta. T K khen ng i: ôi dòng sông nư c ch y xôn xang. Bách Nha li n ñ ng d y ñi ra ngoài thuy n và trông th y có m t ngư i hái c i tên là Chung T Kỳ ñang ngôi bên cánh r ng. Khi ñ n g n m t ng n núi cao b ng tr i mưa. ông dũng c m gi t ñ ch là ñ báo ñáp s ñ lư ng và khoan dung c a S Trang Vương. ông s ng trên m t hòn ñ o bi n ñông. nói lên g n ñó có ngư i ñang nghe ñàn. ñư c tr i phú cho và r t yêu thích âm nh c. Thì ra ðư ng Giao chính là ngư i b H a Cơ tu t m t chi c Anh trên mũ. Mãi t i sáng các quan l i m i ra v . r t n i ti ng v ñàn c m. Tôn Vũ là ngư i nư c T . ch nghe ti ng chim hót ch ng khác nào nh ng ñi u nh c bu n. tr thành nh c công ñàn c m n i ti ng ñ a phương. mà còn làm nh c ñ i th n. “Binh pháp Tôn T ” do ông vi t là m t tác vĩ ñ i nh t trong th i c ñ i Trung Qu c. Bách Nha bu n phi n. Bách Nha h n v i T Kỳ r ng sau chuy n du ngo i này s t i nhà thăm T Kỳ. trong và ngoài nư c a nhà binh” Tôn Vũ sinh năm 551 trư c công nguyên. T ñó Bách Nha ño n tuy t v i ñàn. hình d ng bi n ñ i và ñ u b t cư i. N u ta lu n t i thì s làm cho b a ti c m t vui. tôi cũng chưa h c ñư c là bao.176 - Th e W or ld of E bo ok . thuy n ñ u bên chân núi.Anh trên mũ. Tôn Vũ – Th y t nhà binh Tôn Vũ là nhà quân s ph m lý lu n quân s có nh hư ng l n nh tôn sùng là “Th y t c n i ti ng trong th k th 6 trư c công nguyên. tôi ñưa em ñ n g p th y ñ ti p t c h c lên. Ông ñã theo h c v i th y Thành Liên. S Trang Vương ti n ñánh nư c Tr nh. Bách Nha mang ñan ra g y. Quân S ñánh t i th ñô nư c Tr nh m i thu quân. T Kỳ say ñ m trong ti ng ñàn và b ng th t lên: ôi núi cao nguy nga. Tôn Vũ chia 180 cung n thành hai ñ i t . 6. nói có ngư i trêu gh o mà vua không x ph t. Th c ra th y Liên Thành là mu n ñ cho Bách Nha t c m nh n trong t nhiên cô ñ c. Hai th y trò chu n b hành trang và lên ñư ng ra bi n ñông. H a Cơ r t b c t c. phía sau là núi. Nghe T Kỳ nói v y Bách Nha v a m ng l i v a khâm ph c. Du Bách Nha và Chung T Kỳ Trong th i xuân thu. Bách Nha l i g y bài “Nư c ch y”. Nói song th y Liên Thành ra ñi. nói v i T Kỳ r ng: trên tr n gian này ch có ngư i bi t ñư c lòng ta. Sau này.

W or Tây Du Ký-pho ti u thuy t n i ti ng ñư c già tr gái trai Trung Qu c ñ u bi t ñ n ñã k v 4 th y trò ðư ng Tăng ñi tây trúc th nh kinh. Tư tư ng mưu lư c và tư tư ng tri t h c trong Binh Pháp ñư c v n d ng r ng rãi trong các lĩnh v c quân s . nhưng Tôn Vũ kiên quy t không ñ ng ý và sài ngư i chém ñ u hai cung n . Khi Tôn Vũ phát l nh các cung n không dám cư i ñùa n a.. ki n th c c a ông r t uyên bác. ph trách các cung n t p luy n. ñ hi u sâu hơn v ph t h c. ok Cùng v i nư c Ngô ngày càng l n m nh. bèn phong Tôn Vu làm tư ng quân. Tôn Vũ th y v y li n v s ng n d t và hi u ch nh l i 13 thiên binh pháp cho càng thêm hoàn thi n d a theo nh ng kinh nghi p hu n luy n quân và ch huy tác chi n c a mình. Ông c m th y kinh ph t lúc ñó chưa d ch hoàn toàn. n ñ nh mưu lư c quân s . ñư c m nh danh là “Binh thư c ñ i th gi i ñ u tiên” “Thánh ñi n binh h c”. Dư i s ng h c a ðư ng Huy n Tông. chăm ch nghiên c u lý lu n ph t giáo. Tôn Vũ ñ ng trên b c. Năm 627 công nguyên. nhưng các cung n khi nghe hi u l nh v n cư i ñùa. mu n t i ñư c n-ñ là ñi u không d dàng. Ông t nh thông minh. Hơn m t nghìn 300 năm trư c. bèn ra l nh chém ñ u hai ngư i ñ i trư ng. T năm 631 Huy n Trang vào chùa ph t giáo theo h c trong 5 năm. năm 13 tu i ông ñ n L c Dương-m t ñ a danh văn hóa c a Trung Qu c lúc ñó ñi tu. Huy n Trang Th i tr Huy n Trang luôn theo ñu i chi t h c phât giáo.hai ñ i. là h c gi ph t giáo hàng ñ u lúc b y gi . sau ñó l i ñi du ngo n kh p nơi n-ñ trong 6 năm. và không chính xác. Vua Ngô d n d n t cho mình là trên . ñánh b i vô s ma quái q i tà và cu i cùng th nh kinh thành công. Sau ông l i vào nh ng c a ph t n i ti ng các nơi Trung Qu c. th ñô c a nhà ðư ng cũng t c là Tây An ngày nay. Năm 18 tu i. Năm 11 tu i Huy n Trang ñã ñ c thu c kinh ph t. chính tr kinh t . Huy n Trang lúc ñó t Trư ng An. Th y trò ðư ng Tăng tr i qua muôn vàn gian nan kh c c. sau ñó ra l nh cho hai ngư i ñ ng ñ u hàng làm ñ i trư ng hai ñ i.177 - of E “Binh pháp Tôn T ” tuy ch 6 nghìn t v i 13 thiên nhưng ñã th hi n lên h th ng tư tư ng quân s hoàn ch nh c a Tôn Vũ. c i ngu n c a ph t giáo ñ tìm hi u ph t lý. Huy n Trang t ch i yêu c u c a nhà vua ñòi ông hoàn t c ñ làm quan mà vào trong chùa H ng Phúc Trư ng An. Huy n Trang t i vùng mi n b c n-ñ và sau ñó t i vùng mi n trung. gi ng gi i các y u lĩnh t p luy n. Vua Ngô làm bá ch trong các nư c Chư H u. Vài năm sau Tôn Vũ giúp vua Ngô không ng ng ñánh th ng các nư c Chư H u. ñ i hình r t ngay ng n. Th e Huy n Trang sinh năm 600 công nguyên ñ i nhà ðư ng Trung Qu c. h c gi các nơi v Trư ng An ti n hành d ch kinh ph t. ông tri u t p các cao tăng. Năm 482 trư c công nguyên. ông quy t ñ nh t i n-ñ . ti p t c t p luy n. bo h t. khi con ngư i còn thi u ki n th c v ñ a lý và trong ñi u ki n giao thông l c h u. Do ông thông th o “T ng Kinh” “T ng Lu t” “T ng Lu n” trong ph t h c n-ñ nên m i ngư i m i g i là “Pháp sư Tam T ng”. ðư ng Tam T ng. Còn Tôn Vũ v n t n tâm hu n luy n quân ñ i. sau ñó phát l nh tr ng. Dư i s hu n luy n nghiêm ng t c a Tôn Vũ. ld . 6. Nhà vua Trung Qu c lúc ñó là ðư ng Huy n Tông ñã c ngư i ñi ñón ông. nhân v t chính trong pho ti u thuy t này là hoà thư ng Huy n Trang-m t s gi văn hóa n i ti ng trong th i c ñ i Trung Qu c. nh t là v Ph t h c r t th nh hành lúc b y gi . th m chí t i m c ñam mê. Huy n Trang v nư c và cùng mang theo nh ng kinh ph t do ông thu t p nhi u năm. Vua Ngô th y hai cùng phi c a mình b Tôn Vũ chém ñ u li n nói h . b t ñ u cu c trư ng chinh t i Tây Trúc. Mùa hè năm 629 công nguyên. t ch t quân Ngô ñư c nâng cao r t nhanh. n i b c t c lúc nãy ñ u tiên tan. quá trình này kéo dài trong 19 năm. Tôn Vũ nói mãi mà các cung n v n không nghe. ñ i hình r i bung. ñóng góp r t l n cho s nghi p bá ch c a vua Ngô. Mùa xuân năm 643. không nghe l i khuy n mà còn nghe nh ng l i rèm pha c a k x u.. Vua Ngô t n m t ch ng ki n cách làm c a Tôn Vũ. chiêm ngư ng 6 thánh ñ a ph t giáo. Huy n Trang có ti ng tăm trong gi i ph t giáo.

Các nhà kh o c hi n ñ i còn d a vào ñó ñ khai qu t các di ch l ch s th i c n-ñ và Trung Á. ngày 20-12 ông t i Nh t và ñư c hoan nghênh n ng nhi t. ông t ng ñích thân ch a b nh cho hoàng thái h u Nh t. trong ñó có nhi u ngư i sau này là các cao tăng. . có hơn 40 nghìn tăng l ñư c ông ñào t o. Tháng 5-763. sư sãi Nh t t i ñón ông và ñ t c a ông l n lư t qua ñ i do b nh t t. lúc ñó Giám Chân ñã 66 tu i. tr thành th lĩnh ph t giáo m t vùng. sau này tr thành m u m c trong xây d ng chùa chi n Nh t. ð i nhà T ng có cu n “ð i ðư ng Tam T ng th nh kinh”. 7. Pa-ki-xtan. xu t thân trong m t gia ñình theo ñ o ph t. Năm 756.178 - of E L n th hai ông mua thuy n c a quân ñ i cùng v i 85 ngư i ñi Nh t. nhưng ông v n quy t tâm lên ñư ng l n n a. Trong 40 năm sau ñó ông gi ng kinh. Anh. Nhưng r i ñ t li n không lâu do g p sóng to gió l n nên bu c ph i quay v . Năm 1973. Cu n sách ñã k l i quá trình du ngo i hơn 100 nư c trong mư i m y năm c a ông. S nh hư ng văn hóa c a Huy n Trang ñã vư t xa m c ñích ch quan và hi u qu tr c ti p trong vi c ñi Tây trúc th nh kinh. Giám Chân lúc ñó ñã 61 tu i và xu t phát t Dương Châu. và khi n văn nhân các ñ i l y ñó làm ñ tài ñ th n tư ng hóa thông qua ngòi bút. H c trò ngư i Tri u Tiên sau khi v nư c cũng sáng l p ra Pháp tương tông Tri u Tiên. góp ph n to l n cho phát tri n văn hóa c a Nh t và giao lưu văn hóa Trung-Nh t. thu ñư c thành qu r c r . có n i dung phong phu và ñ n nay v n là tư li u qúi báo trong nghiên c u ñ a lý l ch s c a các nư c Áp-ga-ni-xtan. l n th 4 ñi Nh t. Giám Chân.. Sau khi tu s a l i thuy n ông l n th 3 lên ñư ng. Giám Chân còn ñ a n n y h c Trung Qu c t i Nh t. T th k 19 ñ n nay “ð i ðương Tây v c ký” ñã ñư c d ch ra nhi u th ti ng như Pháp. xây chùa. C t lõi c a n n văn hóa Thiên Bình là ph t giáo. l i b nhi m ông làm ð i tăng. không h có chút sai l m. vi t lên trang s không th phai m trong giao lưu văn hóa hai nư c. nhưng g p bão b trôi d t t i phía nam ñ o H i Nam. Năm 748. Giám Chân sinh s ng 10 năm t i Nh t. bo ok Giám Chân là ngư i Huy n Giang Dương Dương Châu t nh Giang Tô Trung Qu c. n-ñ cũng như khu v c Trung á th i c . Giám Chân ñã xây d ng chùa ðư ng Chiêu theo phong cách ki n trúc chùa chi n Trung Qu c. ông l i chu n b chuy n ñi l n n a nhưng do tri u ñình c n tr nên không thành. Ngày 19-4-1980. L n này b t n th t n ng.. nh n ñư c s hoan nghênh n ng nhi t c a nhân dân. Giám Chân t i Trư ng An và ñư c phong là tăng l . W or Ba l n ñ u th t b i nhưng không làm n n chí Giám Chân. chân dung Giám Chân ñư c trưng bày t i Dương Châu. V m t ngh thu t ki n trúc. Chuy n ñi th 5 cũng th t b i. ông d n 21 ñ t l n ñ u tiên ra bi n ñông. còn Giám Chân do quá m t nh c hai m t b mù loà. Ông có ñ a v r t cao trong gi i ph t giáo. N n văn hóa Trung Qu c lúc ñó ñư c truy n vào Nh t và tr thành m t b ph n trong n n văn hóa Thiên Bình c a Nh t. ông r i Dương Châu. Ngày 19-10-753. Năm 708 công nguyên. phó th tư ng Trung Qu c lúc ñó thăm Nh t ñã t i thăm chùa ðư ng Chi u và ch p thu n yêu c u c a chùa v ñưa chân dung Giám Chân v nư c thăm thân. Không bao lâu Tri u ñình Nh t ra chi u thăm h i và y quy n cho ông truy n ñ o. Pháp Tương Tông trong l ch s ph t giáo Trung Qu c là do ông sáng l p. trong ñó có chùa ðư ng Chiêu. xây d ng chùa chi n.Huy n Trang v a d ch kinh v a sáng l p giáo phái. Ông sang Nh t vào lúc văn hóa Nhà ðư ng Trung Qu c r t ph n th nh. S tích c a Huy n Trang gây ti ng vang m t th i. Nh t. Sau này ông l i cùng các ñ t xây d ng nhi u chùa chiên n i ti ng Nh t. ld . ð c. Ngoài ph t h c ra. ðây là ñi u chưa t ng có t trư c t i nay. t c tư ng. Năm 744. Th e Năm năm sau. có ví tr quan tr ng trong l ch s văn hóa Trung Qu c nói riêng và phương ñông nói chung. ông ð ng Ti u Bình. Giám Chân Năm 743 ông ñư c Nh t m i sang gi ng ñ o. nhưng cách ñ t li n không xa b m c c n nên không ñi thành. Huy n Trang còn k l i cu c ñ i c a mình cho h c trò ghi l i. nhưng do s can thi p tri u ñình nên không ñi thành. và sau m t năm vi t lên cu n “ð i ðư ng Tây v c ký”. Giám Chân ñã ñóng góp cho s giao lưu h u ngh gi a nhân dân hai nư c Trung-Nh t. Tuy hai m t mù loà nhưng ông s d ng thu c v n r t chu n xác. H c trò ngư i Nh t B n c a ông sau khi v Nh t ñã sáng l p ra Pháp tương tông Nh t B n và lưu truy n cho t i ngày nay. 76 tu i viên t ch t i Nh t. hai m t mù loà. sau ñó ñ n th i nhà Minh l i có “Tây Du Ký”.

Trong th i gian này ngày 30 tháng ch p giao th a và m ng m t t t là m t ngày m t ñêm long tr ng nh t. chi m 1/3 th m chí nhi u hơn m c tiêu dùng trong c năm. Trong ñó ñi du l ch ñang tr thành cách ăn t t th i thư ng c a ng i dân TQ. . kéo dài ñ n ngày r m tháng giêng năm m i. truy n thuy t k r ng. trong b a cơm ñoàn t thư ng là ăn s i c o. th t. b i vì trong ch Hán gai t này ñ ng âm v i t “phú quý. ð n năm 2100 trư c công nguyên.Ph n 17. ñư c mùa g i là “h u niên”. Năm 1000 trư c công nguyên. các c a hàng bách hóa l y hàng t các nơi trong toàn qu c ñ ñáp ng nhu c u ngư i tiêu dùng trong ngày t t. ð ñón chào ngày t t. ñi cà kheo. t ng có m t th ng kê cho th y. ñón m ng s may m n c a năm m i. các ñoàn ca múa chu n b các ti t m c văn ngh phong phú. M i ngư i trong gia ñình không ng ng mua s m hàng t t. các nơi TQ. gái trai m c qu n áo m i b t ñ u ñón khách ñ n chúc t ho c ñi chúc t t. trong ñó nh t ñ nh ph i có ñ u ph và cá. múa ương ca. _êm giao th a ph i “th tu ”. chuy n trò. cũng không có ngày c ñ nh. thì s thông c m và cho qua chuy n. cách ăn t t c a ngư i dân cũng ñang thay ñ i. Phong t c ngày t t 1. có th nói là cao trào c a ngày t t.179 - Th e W or ld of E bo ok . mi n B c. trư c sau kho ng 3 tu n. s i c o v làm b ng b t mỳ hình tròn cán m ng. t t xuân là ngày t t l n nh t và long tr ng nh t c a ngư i TQ. nhà nào nhà n y quyét d n nhà c a. Trong d p t t. ñi h i chùa.v. kh p nơi tràn ng p b u không khí tưng b ng c a ngày t t. Theo t p t c dân gian c a TQ. lu c chín. m c tiêu dùng c a ngư i dân TQ trong ngày t t. N u như trong năm qua b n bè và ngư i thân có xích mích. ngày hôm ñó. ñư c b i thu thì g i là “ñ i h u niên”. may m n v. H i Hoa ñăng trong d p t t cũng là m t ho t ñ ng h t s c sôi n i. ngư i dân ăn t t v i nhi u t p t c truy n th ng khác nhau. công tác chu n b nhày t t cũng ñư c b t ñ u r t s m. Hoa ñăng là ñ th công truy n th ng trong dân gian cu TQ. công tác chu n b cho ngày t t ñư c b t ñ u t ñ u tháng ch p. trong d p t t các ñài truy n hình s p x p r t nhi u chương trình hay phù h p v i khán gi trong ñ tu i khác nhau. dư th a”. ñón m ng năm m i. nên g i t t Xuân là “Tu ”. . Khi g p nhau ñ u chúc nhau nh ng câu t t lành như: năm m i m nh kh e. t thành ph ñ n nông thôn. nhưng do nguyên nhân an toàn và ô nhi m nên trong n i thành B c Kinh và m t s thành ph l n ñã không ñ t pháo. ñài truy n hình t p dư t các bu i d h i. trên th trư ng bán r t nhi u câu ñ i và tranh t t ph n ánh cu c s ng h nh phúc. các công viên l n m ngày “h i chùa” truy n th ng. phơi phóng v i ý là g t b r i ro c a năm cũ. tanh t t. sau ñó m i v nhà u ng trà. văn ngh . ñêm hôm ñó m i ngư i ti n ñưa năm cũ. nhưng v trí c a t t xuân trong cu c s ng và trong ý th c c a ngư i dân thì không gì có th thay th ñư c. gói th t r t thơm ngon. hoa qu v. c gia ñình quây qu n bên mâm ăn m t b a cơm vui v . k o. nhưng lúc ñ u không g i là t t Xuân. Trư c kia. phương th c ăn t t c a ngư i dân cũng ñang có s thay ñ i. có nơi bi u di n tu ng k ch. ña d ng. khi năm m i ñ n. m i ngư i chu n b r t nhi u h at ñ ng. nh ng n i c a ngày t t ñang thay ñ i. ðây là b t ngu n t t p t c xua ñu u tà ma. c gia ñình cùng gói. các cơ quan văn hoá. sơn th y h u tình ñ ngư i ta l c tr n. tr . c gia ñình già. cá.v. trên Hoă ñăng c in ñ các hình thù ñ ng v t. Dán câu ñ i. Nh ng h at ñ ng trong ngày t t phong phú ña r ng. trư c ñây ngh thu t làm Hoa ñăng cũng r t hưng th nh. m i ngư i ñ t pháo ñ ñón m ng. ð n m ng m t t t. thì b t k là mi n Nam hay mi n B c ñ u không th thi u ñư c. chi u phim.v. nhưng t i 30 t t c gia ñình quây qu n cùng ăn b a ñoàn t . như : bánh. gi t giũ. T t nhiên có càng nhi u ngư i nhà xem truy n hình. ngư i ta l y “niên” ñ ñ i bi u cho t t Xuân. cũng là ngày trên tr i Ngưu Lang và Ch c N ñư c g p nhau. T t xuân Trung Qu c Cũng như ngư i phương Tây ăn ngày t t Nô-en. có ch múc sư t . lao ñ ng vui v c a ngư i dân và các lo i hoa. thì t t ñ n ñi chúc t t l n nhau. Theo ñà ñ i s ng c a ngư i dân không ng ng nâng cao. ngư i ta tính theo th i gian sao m c quay m t vòng là m t tu i. nhân v t anh hùng v. dành cho du khách s vui chơi gi i trí nhi u hơn ngày thư ng. mi n Nam. ñ ăn u ng và ti p khách trong d p t t. Lúc ñó “Niên” có hàm ý là ngũ c c ñ y nhà. các thành ph l n. ăn bánh k o. ý nghĩa r ng c a t t Xuân là b t ñ u t ngày 23 tháng ch p âm l ch. T t khéo tay Ngày 7 tháng 7 âm l ch là ngày t t Khro tay trong dân gian TQ. V t t Xuân c a ngư i TQ thì ñư c bi t ñã có 4 nghìn năm l ch s . b a cơm ñoàan t thư ng có mư i m y món. tuy theo s bi n ñ i c a th i ñ i. Phong t c t p quán Chương 1. phong c nh. nông thôn. 2. th p ñèn l ng là ho t ñ ng ñư c ngư i dân ưa thích. v i nhi u t o hình khác nhau. b nư c ch m.

gái trai lên u ng rư u trên m t d c cao. m t dòng ngân hà cu n cu n ngăn gi a Ngưu Lang và Ch c N . c gia ñình C nh s g p m t n n l n. trên tr i m t ngày t c là 1 năm dư i tr n gian. Trong 7 ch em thì cô em út là ngư i r t thông minh. Do ngư i thanh niên này có quy t tâm r t l n. xé kho ng không. T i hôm ñó. khen cô khéo tay. Ng c Hoàng c m th y quá ñơn ñi u. th là hái r t nhi u lo i hoa này. Nghe nói. Ngưu Lang ñ ng lòng quy t ñ nh làm th . C 7 ngày là Ng c hoàng l i tri u g p 7 cô con gái. li n b o 7 ngư i con gái se ch d t v i. m ơi”ñ n h t c hơi. Có m t ngư i thanh niên tên là Hoàn C nh bi t ñư c tin này. Ch c n hàng d t v i. trên tr i bay ñ n m t ñàn chim khách. Ng c hoàng phát hi n không th y Ch c N v cung và l y ch ng dư i tr n gian thì r t b c t c. b th dũ vào trong túir i bu c vào cánh tay. c ñ n ngày 7 tháng 7. ñã d t ñư c v i muôn màu muôn s c. khi tr i mưa thì cho m c áo màu xám. h nh phúc. ñưa Ngưu Lang và hai ñ c con bay lên tr i. Có m t chàng trai ñã gây s chú ý c a Ch c n . ð n ngày 7 tháng 7. khi bình minh và hoàng hôn thì m c áo có màu s c. khi m i m t thư ng nhìn xu ng c nh tr n gian. 3. Ng c hoàng phái tư ng lĩnh nhà tr i xu ng tr n b t Ch c N v h i t i. hoang mang s hãi ñ ng bên b sông. cu c s ng r t ñ m m. 7 tiên n ñ n bên sông c i áo nh y xu ng dòng sông nư c trong su t. ñ Ngưu Lang và Ch c N ñư c g p nhau trên c u. li n quỳ xu ng xin th y d y cho cách tránh tai qua. Th m tho t 7 năm ñã trôi qua. r t tôn kính ông. n u như thi p nh n l i l y chàng. Ngưu Lang thương xót vô cùng. chú trâu l y m t chi c s ng bi n thành phi thuy n. con trâu nói v i Ngưu Lang: “ngày mai là m ng 7 tháng 7. h l y 7 s i ch và 7 chi c kim. l y nh ng màu ñ p nhu m v i. 7 tiên n v i vàng lên b . g i gió. li n th n thùng ng t ñ u. m i v ng mây có m t tiên n . m i ngư i ñ u dìu già d t tr . mà còn có th ñu i th n. Hai ñ a tr gói: “m ơi. Như v y s tai qua.180 - Th e V sau. C nh ph i chu n b trư c ñi. n n kh i. Có m t hôm th y nói v i trò: “ñ n ngày 9 tháng 9. mang theo ít rư u ngâm v i hoa cúc. ñ g p Ngưu Lang và con. Hoàn C nh ñưa c gia ñình lên . lúc ngày. ñi leo núi. ra s c vùng thoát kh i tay c a tư ng lĩnh nhà tr i. ch có cô út không có áo. Phí Trư ng Phòng nói: “ñ n ngay 9 tháng 9. M y ch em ñ u r t vui m ng. cô phát hi n trong vư n hoa có m t lo i hoa n hoa 7 màu. L y ngày này g i là t t Trùng c u là vì ngư i xưa l y 9 là “s dương”. V lai l ch c a ngày t t Trùng c u. Ông ta không nh ng có th c u mưa. có m t truy n thuy t mang ñ m màu s c th n tho i. qua s c g ng c a cô. khi ngh ngơi. trong ñó 6 tiên n khoác áo c a mình bay v tr i. các cô gái cũng mu n khéo tay như Ch N . C nh làm m y chi c túi b ng v i ñ . Chàng trai ñó chính là Ngưu Lang.” Hoàn C nh nghe v y s h t h n. nhưng do v i vàng. không bao lâu. bình thư ng ñ cho “tr i” m c áo tr ng. Ch c N nghe th y ti ng Ngưu Lang và hai ñ c con. cũng ch chuy n trò v i con trâu. n u như s ñư c m t cách thu n l i. ngày 9 tháng 9 là 2 s 9. hai v ch ng m t ngư i làm ru ng. nên ti ng xào x c cu ñám s y ñã ñánh ñ ng 7 tiên n . chàng s tr áo cho thi p. ñ n ngày 7 thán g7. Ch c N nh n ra chính là chàng trai mà mìng ñem lòng yêu m n. m t gái. T t Trung C u M ng 9 tháng 9 âm l ch là ngày t t Trùng C u m t ngày t t truy n th ng quan tr ng trong dân gian TQ. Truy n thuy t k r ng vào th k 3 trư c công nguyên. Ngưu Lang ng p ng ng nói v i Ch c n . thì Ch c N s làm v c a anh. li n phong cho cô con gái út là “Ch c N ”. Ngưu Lang n p trong b i s y bên sông ñ i Ch c N . ng m hoa cúc. Ng c Hoàng bi t ñư c tin này h t ñ i vui m ng. v n quá ñơn ñi u. M y ch em quy t ñ nh. Anh l y áo c a Ch c N gi u ñi. lúc ñó có m t ngư i th n thông qu ng ñ i. chú trâu ñã ch trì l cư i cho Ngưu Lang và Ch c N . b u tr i xanh bi c không m t ng n mây. ðúng lúc này. thì là cô gái khéo tay. ñ t nhiên Ng c hoàng t trên giơ m t cánh tay kh ng l . b t ma. Ngưu Lang ch y ñ n ôm áo c a Ch c N r i ch y. d y anh th n phép. M i khi ñ n ngày này. 7 Ngư i con gái d t v i không màu tr ng thì l i màu xám. m t ngư i d t v i. Ch c n sinh ñư c m t trai. cũng t c là ngày trùng c u. ð n sáng s m ngày 9 tháng 9. còn c m th dũ< m t lo i th c v t ñ làm thu c có mùi thơm>. tên là Phí Trư ng Phòng. ñưa c nhà già tr . l y l gánh hai ñ c con ñu i theo Ch c N . Ch c n c m th y thương m n chàng.”Nghe trâu nói v y. Hoàn C nh làm theo l i căn d n c a th y. xin ông nh n làm trò. W or ld of E bo ok . x p thành m t nh p c u trên dòng ngân hà. ông Phí Trư ng Phòng ñành ph i nh n làm h c trò. Trong 2 năm. cô phát hi n chàng trai ch có m t mình làm ru ng.th i thư ng c . Có m t hôm. ăn bánh bò. ñ làm chi c áo cho “tr i”. ch th y trên tr i bay ñ n 7 v ng mây. ñêm hôm ñó dư i giàn nho tr nh còn có th nghe th y ti ng Ngưu Lang và Ch c N trò chuy n v i nhau. 7 cô con gái c a Ng c hoàng s xu ng tr n t m. n n kh i. Ng c Hoàng không con cách nào khác ñành ph i ñ cho Ngưu Lang và Ch c N m i năm g p nhau m t l n trên c u chim khách vào t i ngày 7 tháng 7 âm l ch hàng năm.

” Lúc ñó. h hàng ñi thăm l n nhau. Trong th i c T t Trùng C u còn có ý là “Trư ng th ”. V sau. hai bên b c xí r p tr i. ra s c trèo thuy n ñ c u. TQ có m t bài thơ c ñư c lưu hành r ng kh p ñã miêu t t p t c c a ngày t t Trùng c u.181 - Th e W or ld of E bo ok . t p t c này cũng c liên quan ñ n Khu t Nguyên. chó. Ăn bánh trưng là t p t c quan tr ng nh t trong ngày t t ðoan Ng . ai n y ñ u l y b g o vào ng tre r i th xu ng sông ñ t ông. t t ðoan Ng là ñ k ni m nhà thơ yêu nư c trong th i c Khu t Nguyên. thi u mình tôi. trong ngày ngày các c a hàng cũng có b n bánh hoa. t ng có r t nhi u s gi i thích khác nhau. cũng bi u ñ t lòng tôn kính ngư i già c a m i ngư i. V sau ñã tr thành t p t c ñua thuy n R ng trong ngày t t ðoan Ng Hàng Năm vào ngày t t ðoan Ng . có ngư i cho r ng. . chúc các c già m nh kh e. trư c c a nhà nào cũng treo hai lo i lá thu c. m t khác là bư c vào ñ u mùa hè. trên còn c m lá c nh 5 màu. ñây ñ u là theo t p t c tr tà trong dân gian. s ng lâu. c u. B i vì ngư i ta cho r ng. ông h t s c căm ph n nh y xu ng sông t v n. u ng rư u hoa cúc ñã thành thói quen và lưu truy n hơn 2 nghìn năm. Cu c ñua thuy n R ng làm rung ñ ng lòng ngư i ñã ñưa không khí ngày t t ðoan Ng lên ñ n cao trào. n u ăn. ñây ñ u v i ng ý là ñ phù h cho tr bình an. V s b t ngu n c a ngày t t ðoan Ng . tương truy n sau khi ngư i dân phát hi n Khu t Nguyên nh y xu ng sông. . ng m hoa cúc. c ñ n ngày m ng 5 tháng 5. ti ng hò inh tai. ng ý là “s ng lâu trăm tu i”. T t ðoan ng M ng 5 tháng 5 âm l ch c a TQ là t t ðoan Ng . khi n ông càng nh ñ n ngư i thân> M i ngư i l y g o n p.m t d c cao g n ñó. có hình như con H và qu b u. ñ chu n b ñ n t t ðoan Ng ăn. trâu bò. mưa nhi u. trên mũi thuy n c a m i chi c thuy n ñ u có ñ u R ng ñư c ñiêu kh c b ng g v i màu s c s c s và ñ các hình thù khác nhau. trong ngày t t ðoan Ng ngư i ta còn qu c cho tr ch 5 màu. Nhà thơ khu t Nguyên sinh s ng nư c S trong th k 3. ñeo y m thêu hình con H . ñ k ni m ph m ch t cao c c a nhà thơ Khu t Nguyên. bình an qua ngày hôm ñó. Bài thơ này là tác ph m n i ti ng c a Vương Duy nhà thơ l n ñ i nhà ðư ng < 618-907 > v i t a ñ : “m ng 9 tháng 8 nh anh em Sơn ðông”. ngư i ta còn l y m ng 9 tháng 9 trong ti ng Hán ñ ng âm dài lâu. th y ngư i khác gia ñình ñoàn t . thuy n lư t nhanh như gió. Ngoài ra.v. ñây là s tôn sùng v t t c a ngư i dân vùng sông Trư ng Giang. Trong th i c bánh này ñư c g i là bánh kê n p” dùng lá s y và lá dùng gói g o n p. các nơi TQ còn có nh ng th c ăn khác. T ñó. nhi u ru i mu i. Bi t r ng anh em ñi leo núi. d m ñau. Nh ng th c ăn trong ngày t t ðoan Ng . sau khi ñ t nư c ông b gi c xâm chi m. r i l y dây s i bu c thành bánh gù ho c như cái g i. nh ng khu v c h lưu sông Trư ng Giang mi n Nam TQ. ðêm trư c t t ðoan Ng . trư c công nguyên. Hoàn C nh và c gia ñình v ñ n nhà h t s c kinh ng c nhìn th y. ông Vương Duy m i có mư i m y tu i nơi ñ t khách BK. như v y v a bao g m ý nghĩa v n có c a ngày t t Trùng C u. Nh ng bà con sinh s ng vùng ñ ng b ng. nh ng t p t c c a t t Trùng C u”có th khi n con ngư i trư ng th ”. có ngư i thì cho r ng. ngày trùng c u trèo núi. t t ðoan Ng còn có t p t c trang trí dân gian r t ñ c ñáo. sao kh i có ñôi lúc nh nhà. M i khi t t ñ n nh ngư i thân. ng tre ñ ng g o l i ñư c ñ i thành bánh trưng <nhưng bánh trưng ăn trong ngày t t này như bánh gù c a VN>. Nghe nói.. T i ñ n. vì v y. Bánh trưng còn là quà ñ bi u l n nhau. gàñ u ch t h t. bà con. Ngày nay. c m th dũ. làm bánh h p. nh t là m i d p t t ñ n. khâu nh ng túi thơm. có nh ng nơi t ch c ñua thuy n R ng v i hàng 560 chi c thuy n. ch ng h n như ăn tr ng m n. trong b hương li u. nhà nào nhà n y ñ u gói bánh trưng. cho vào n i n u. ñua thuy n R ng là m t trong nh ng t p t c quan tr ng trong ngày t t ðoan Ng . C gia ñình th c s ñã tránh ñư c n n. Trung Thu là “3 cái t t l n c a TQ”. ăn bánh hoa v i ng ý là ñã trèo núi. nh ng cu c ñua thuy n trên sông. C m ñ u Th h . t p t c t t ðoan Ng là b t nu n t H Trí trong th i c . Trên thuy n tr ng chiêng vang d y. trên h ñã tr thành ngày h i tưng b ng v i quy mô hùng tráng. v n gi thói quen ngày t t Trùng C u ñi trèo núi. Trong ngày t t này. m ư t. u ng rư u Hùng. Ngày hôm ñó. r i h p. hôm ñó ñúng vào ngày m ng 5 tháng 5. ngày t t Trùng C u không có núi mà trèo. 4. kê. l y ngày này làm ngày “t t c a ngư i già”. ngoài bánh trưng ra. m i ngư i ñ u bi u l n nhau bánh trưng c a nhà mình gói. T i sao t t ðoang Ng l i g i là “ðoan Ng ” ? thì ra “ðoan” có nghĩa “M ng” “m ng 5” t c là “ðoan Ng ”. l y dây ñ ñeo trư c ng c tr . Toàn thơ là : “Thân nơi ñ t khách là khách l . m t m t là ñ tr tà. tháng 5 là tháng “Ng ”. Còn nh ng năm g n ñây. t t ðoan Ng và t t xuân. hai lo i lá thu c này có tác d ng nh t ñ nh trong vi c phòng ch a b nh. Ngoài ăn u ng. th nhưng cách nói ph bi n nh t trong dân gian thì cho r ng. g i là “bánh hhoa”. theo l ch TQ. m ng 5 tháng 5 t c là “ðoan Ng ”. m i ngư i t ng b ng h n h . V sau. may m n. còn cho tr ñi gi y hình ñ u h . táo ñ v.

m i ngư i cùng nhau ñi săn l n. thư ng là mư i m y ngư i. v ng. ðêm hôm ñó. Múa sư t phái B c coi tr ng khí th . trông r t s ng ñ ng. ngon và ng t. các nhân v t. chia m t n a cho ngư i ñ u tiên b n ñư c con thú. còn có r t nhi u ho t ñ ng vui chơi gi i trí. thơm. Theo quy ñ nh. Bánh trôi phát tri n ñ n ngày nay ñã có ñ n g n 30 l ai. Ninh Ba. tri n l m Hoa ðăng r t long tr ng. 6.5. kem s a cao cao. Trong ñèn này có l p m t bánh xe.v. bánh trôi như tr ng chim b câu c a Thư ng H i trông xing x n. ngoài ng m ñèn. m i khi vào d p t t ñ u t ch c múa sư t . T t Nguyên Tiêu cũng g i là Nguyên T ch. Hàng năm vào t i ngày r m tháng giêng. . ð n m ng 1 ho c m ng 2 t t. T t Nguyên Tiêu ăn bánh trôi cũng là m t t p t c l n. khi ăn t t này. Ngoài dân t c Hán ra. v sau năm nào cũng v y. Phong v bánh trôi c a m i ñ a phương cũng không gi ng nhau. v m ng. Nguyên D còn g i là t t Thư ng Nguyên. Nh ng ñèn màu trong ngày t t Nguyên Tiêu.trong ñó ñèn ng c bay là có ñ c s c c a TQ nh t. ñi u múa linh h at và bi n ñ i khôn lư ng. thư ng th c ti c rư u. ðêm giao th a. nh ng nơi công c ng và nhà nào nhà n y ñ u ph i chăng ñèn k t hoa. có nhi u dân t c thi u s cũng ñón m ng ngày t t truy n th ng theo nh ng t p t c c a dân t c mình. ð chúc m ng. Theo ghi chép. t nh Chi t Giang mi n ðông nhi u nhân. ph n l n các khu v c mi n B c TQ ñ u g i lo i th c ăn này là “Nguyên Tiêu” còn mi n Năm thì g i là “bánh trôi”. ăn bánh trôi. kinh thành Trư ng An trong ñ i nhà ðư ng <t c Tây An ngày nay>ñã làm “núi ñèn” r t l ncao kho ng 7 mét. nh t là nh ng khu ph ñông ñúc và trung tâm văn hóa ph i t ch c h i Hoa ðăng. nhân kem s a v. trong dân gian b t ñ u th nh hành m t lo i th c ăn m i l . trên kh p các ng ñư ng. T t Nguyên tiêu Ngày r m tháng giêng âm l ch c a TQ là t t Nguyên Tiêu m trong nh ng ngày t t truy n th ng c a TQ. Khi múa có ñ m nh c mang ñ m ñ c s c dân gian TQ. Bóng ng a hi n lên ch p ñèn. năm 180 trư c Công nguyên. V sau. xô-cô-la v. Múa sư t c a phái mi n Nam thì chú tr ng v thay ñ ñ ng tác và k x o. Hoa c . ngon mi ng. Vào kho ng ñ i nhà T ng <năm 960 công nguyên cho ñ n năm 1279 công nguyên>. d n d n thành thói quen và truy n t ñ i này sang ñ i khác.v. ng t. bánh trôi c a t nh H Nam tr ng. bánh trôi nhân Sơn tra. ðêm r m tháng giêng là ñêm trăng tròn ñ u tiên trong năm m i theo Âm l ch. ð n năm 104 trư c công nguyên. khi th p chi c n n trong trong ñèn. Như ñi cà kheo. khi n quy mô c a ngày t t Nguyên Tiêu ñư c m r ng hơn n a. th hi n s náo nhi t c a b u không khí ngày r m tháng giêng.v c a B c Kinh cũng có hương v ñ c ñáo Trong ngày t t Nguyên Tiêu. thư ng làm b ng gi y màu s c s . T p t c ăn t t c a các dân t c thi u s Th e W T t Xuân là ngày t t chung c a 56 dân t c c a TQ. ðèn ng c bay là m t trò chơi. thì nhi t ñ lên cao khi n cho bánh xe quay. Ng m ñèn ăn bánh trôi là hai n i dung chính trong ngày t t Nguyên Tiêu. năm 713 trư c công nguyên. Quy t ñ nh này. qua ñó ñ y con ng a gi y trên bánh xe ch y. ngon. nhìn t bên ngoài như th y ng c ñang phi nư c ñ i. ñoán câu ñ i trên Hoa ñăng. nhà vua Hán Văn quy t ñ nh l y ngày r m tháng giêng là ngày h i Hoa ðăng. t t Nguyên Tiêu ñã chính th c tr thành ngày t t l n c a nhà nư c. thôn xóm ñ u treo ñ các lo i ñèn v i muôn hình nghìn v ñ m i ngư i thư ng th c. b t k là ngư i múa hay là ngư i xem ñ u tích c c tham gia. ngư i ph n có thai ñư c chia hai xu t. v i ñ các t o hình như non nư c. nhân v ng. vì v y T t Nguyên Tiêu còn g i là t t “Hoa ðăng”. các ki n trúc. thư ng là v i hình th c hai ngư i múa là chính. ngoài TQ ra. Múa sư t c a TQ ñư c chia thành hai phái là “phái Nam” và Phái B c” . ăn thơm ngon. múa ương ca. V y t i sao T t Nguyên Tiêu l i treo ñèn ? nghe nói. các gia ñình ngư i dân t c Lê ñ u c nhà ng i quây qu n. múc sư t v. vua Hán Văn. còn l i m t n a chia ñ u cho m i ngư i.v. nhân bánh trôi g m có sơn tra. r i n u chín. trong su t. nhà vùa ñ u ra kh i cung ñ ñi d o cùng chung vui v i ngư i dân. trong dân gian TQ t trư c ñ n nay ñ u có t p trư c treo hoa ñăng. Ngày hôm ñó. th p c m. v i hơn 50 nghìn các lo i ñèn màu. Già tr gái trai ñi xem hoa ðăng . . nghe nói ñã hơn m t nghìn năm l ch s . trong b a ăn còn hát m ng năm m i. th m chí là m y ch c ngư i cùng múa.v.182 - ) Dân t c Di ch y u sinh s ng t nh T Xuyên mi n Tây Nam Trung qu c ) Dân t c Lê ch y u sinh s ng t nh H i Nam mi n Nam TQ or ld Trung Qu c of E bo ok ( ( . các nơi trên th gi i cá ngư i Hoa cư trú.nhà vua ñ i Têy Hán c a TQ ñư c lên ngôi ñúng vào ngày r ng tháng giêng. cũng là ngày cu i trong c d p T t Xuân. ăn mát. Nhân b ng các lo i hoa qu . múa ñèn R ng thâu ñêm v. bên ngoài l y b t g o n p gói thành t ng viên tròn. chim muông v. nhà nào nhà n y.ð c bi t là múa sư t .

ca múa và l a ch n ngư i mà mình yêu m n. ñ i ý l i ca hát r ng: mong Xuân. m c u. thanh niên nam n dân t c Mông C m c nh ng b qu n áo dân t c muôn màu muôn v . trong ñêm giao th a. ngư i dân t c Mông C còn t ch c “h i múa c u th n”r t long tr ng. ñ t lòng quan tâm ch em c năm làm n ng v t v . may m n. các các em nh dân t c Th y s ñ n t ng nhà xin ngư i l n k o ăn.v c a TQ ( ( ( ( ( ( . Bà con dân T c Mãn ph i ăn m ng t t hai l n vào ñêm giao th a và ngày m ng m t. nhà nào nhà n y m l n. dư th a. . m i ngư i quây qu n bên hũ rư u. sau ñó ngư i già u ng trư c. dư th a vì trong ti ng Hán t cá ñ ng âm v i dư th a Trong nh ng ngày t t. ñ i Xuân m n Xuân. m nh kh e. c u ñ cúng bái t tiên.183 - ) Dân t c Na-xi ch y u sinh s ng tình Vân Nam mi n Tây Nam TQ ) Dân t c Ha Ni ch y u sinh s ng t nh Vân Nam mi n Tây Nam TQ ) ) ( ( Dân t c Mông C ch y u sinh s ng khu t tr n i Mông mi n Tây B c TQ ) Dân t c Tri u Tiên ch y u sinh s ng Th e W t nh Cát Lâm mi n ðông B c TQ ) Dân t c B ch ch y u sinh s ng t nh Vân Nam mi n Tây Nam TQ or Trong nh ng ngày t t. Trư c t t còn t ch c ñua ng a. bò. ñua l c ñà v. r i m i ngư i l n lư t t trái sang sang ph i hút m t ng m rư u ngon b ng chi c c n dài hàng mét. ñón chào tương lai. bà con dân t c Khương. sau này thông minh. Ngoài ra. Trong nh ng ngày t t thanh niên nam n dân t c Ha Ni cùng xum h p u ng rư u. n u các món ăn th nh so n. thì em ñó ñư c coi là nhi u phúc l c nh t. Sáng s m m ng m t t t. cư i ng a ñ n t ng chi c l u b t nơi c a ngư i Mông C ñ chúc t t các b c trên. Mong năm m i ñư c mùa. nhà n y b y trâu. m i ngư i ñeo m t n múa hát vui m ng. Ngoài ra. Sáng s m m ng m t t t. bà con dân t c Di cùng múa ñi u múa “Múa dư i ánh trăng”ñ ñón m ng ngày t t. Dân T c Mèo g i t t Xuân là “t t ngư i Khách”. bà con dân t c ð ng ra ao cá b t m y con cá chép b y lên mâm. ñ cho ph n ngh ngơi. ăn “cơm bát b o”. các em bé gái thì g i là “l m c váy” các em trai thì g i là “l m c qu n” . ngư i Na-xi làm l l n cho nh ng cho nh ng ñưá tr 13 tu i. qua nghi l này có nghĩa là các cháu ñã bư c vào tu i trư ng thành. Hôm m ng m t t t có m t s b n làng ñ ngư i nam gi i cáng ñáng công vi c gia ñình.Trong nh ng ngày t t. m i ngư i m v qu n áo c a dân t c mình ñi chúc t t các b c trên. ngũ c c phong ñăng. nhà nào. bà con dân t c Mèo còn hát “bài ca m ng xuân m i”.v. v i ý là ng t b quá kh . T p t c dân T c Tri u Tiên là nhà nào nhà n y dán câu ñ i. gi Xuân. Trong ngày m ng m t t t. cũng như m n B c Kinh và t nh Hà B c TQ ) Dân t c Mèo ch y u sinh s ng t nh H Nam và Quý Châu v. em nào xin ñư c nhi u nh t. ld ) ( ( ( ( ( Dân t c Th y ch y u sinh s ng t nh Quý Châu mi n Tây Nam TQ of E ) Dân T c Khương ch y u sinh s ng t nh T Xuyên mi n Tây Năm TQ bo Ngay ñêm giao th a bà con dân T c Choang ñã chu n b s n b a cơm c a ngày m ng m t t t. B a cơm ñ u tiên sáng m ng m t t t. v i ng ý là năm m i may m n. c u chúc năm m i mưa thu n gió hòa. ok ) Dân t c Choang ch y u sinh s ng khu t tr Choang Qu ng Tây TQ ) ) Dân T c ð ng ch y u sinh s ng t nh Quý Châu TQ ) Dân T c Mãn ch y u sinh s ng 3 t nh ðông B c. mong mu n năm m i cu c s ng ng t ngào như m t. g i là “b a cơm m ng năm m i”. già tr ñ u ăn chè b ng g o. sáng s m m ng m t t t. Ngoài ra. vui v .

thì th t là ñ m m. qu h ng. thanh niên nam n dân t c Bu-y m c qu n áo ñ p chúc t t l n nhau. 8 nguyên li u ph ñ kh p v i con s 8 “t c L p bát”v i ng ý là may m n. thì r t chú tr ng màu s c c a cháo L p bát.v. nh ng ngư i cùng b c chúc rư u l n nhau. các lo i m t. Lúc ñó. Th k 5 Công nguyên. r i c nhà xum h p cùng ăn. g i là cháo L p Bát. ñói g y ch có da b c xương. Trong nh ng ngày t t. cao lương v. l c. hay chùa chi n ñ u ph i n u cháo L p Bát. ñ Hà lan. nho khô v. ð có ñ ñ . S m nh t là b t ñ u t ñ i nhà T ng. Sau khi ăn cơm sáng. g o c m. ngô. B n th nghĩ r ng. b t k là trong cung ñình. ñ n ngày 8 tháng ch p thì thành ð o.184 - Th e Sau khi Ph p Giáo truy n vào TQ. v i t p t c L p Bát cúng bái t tiên và ăn cháo. ti u m ch. m i khi vào ngày này. nhà nào nhà n y ñ u n u cháo L p bát cúng bái t tiên. long nhãn. c gia ñìn ng y qu n bên mâm cơm ăn bát cháo L p bát v a ngon lai v a thơm. W or ld Theo ghi chép. ông g p m t cô gái chăn c u. cũng cũng coi là t t chu n b ñón chào t t Xuân. 7. các cô gái xinh ñ p thư ng b các chàng trai bôi thành “cô gái l lem”. T Xuyên mi n Tây Nam TQ ( ( ( ( . M i khi ñư c mùa. h t ý dĩ. ngày 8 tháng ch p g i là t t L p bát. ngư i c xưa cho r ng ñây là do tr i ñ t phù h . N u là nh ng gia ñình ăn u ng c u kỳ. nên ph i t ch c ghi l long tr ng ñ ta ơn. Sáng m ng m t t t. . Thích ca mô ni t ng tu luy n kh h nh. chung vui ngày t t. Sau khi u ng s c kh e h i ph c. th t là a ñ p l i v a ngon. nh ng ngư i theo ñ o Ph t l y g o và các l ai ñ n u cháo ñ cúng Ph t. ñ xanh. r i cho ñư ng. l c tây. Nguyên li u ph ñ n u Cháo L p bát mà m i ngư i thư ng hay l c ch n như m t ñào. g i là “L p T ”. kê n p.v . Nghe nói làm như v y v i ý là ñ c u chúa b i thu và h nh phúc. ñ ñũa . thanh niên cùng xum h p t ch c ñua ng a. Trong dân gian. m i ngư i cùng ăn. lê khô. h t d . quan ph . n u cháo b ng kê m i. thi b n cung v. ph i có ñ 8 nguyên li u chính. t t L p bát b t ngu n t t t L p T th i c TQ. trong ngày m ng 8 tháng ch p giá rét. Cháo L p Bát ch ng lo i r t phong phú. Lúc ñó. ngư i dân t c Pu-mi ñ t pháo hoa. tháng 12 âm l ch còn g i là tháng ch p. ca hát tho thích m i ra v . trư c h t các thanh niên dân t c Ơ-luân-xuân dâng lên ông bà. l y n i ñ t cho nư c vào v n nh l a ninh nh . hoa qu . ñ ván và các lo i ñ khác. g o n p. bi u cho ngư i thân và b n bè. cho ông d ch dư ng u ng cho ñ ñói. T th i c TQ ñã chú tr ng nông nghi p. h t sen. ð k ni nm vi c này. of E T t L p Bát m ng 8 tháng Ch p TQ. m t h nh. cha m m t chén rư u ñ y t ý tôn kính và thăm h i. Cháo L p bát truy n th ng trong dân gian. h t thông. l i vi t câu truy n truy n thuy t v ngày 8 tháng ch p là ngày thành ñ o c a Ph t t Thích ca mô ni. Chá n u xong có m u tr ng trong.Sáng hôm m ng m t t t.v. hai tay nh ng thanh niên dân t c Ta-hua qu t ñ u nh n i. ngư i xưa t ch c h at ñ ng ñãi dân làng. M i ngư i có th căn c theo s thích c a mình ñ l a ch n. chính ph TQ quy t ñ nh l y ngày 8 tháng Ch p là ngày t t L p Bát. Ho c cùng nhau vui chơi. ñ cô ve. T t L p bát là ngày t t truy n th ng c a dân Hán TQ. Sau khi ñã có ñ các lo i nguyên li u. ð i ý c a câu truy n là trư c khi thành Ph t. thi nhau bôi lên m t ngư i khác. Sau ñó. Sau khi k t thúc l L p T . Các lo i g o như kê. n u là nh ng lo i ñ màu s m thì không dùng ch n u b ng g o c m . Sáng s m m ng m t t t. quy t ñ nh b cách tu luy n này. Nguyên li u chính ch y u l y các lo i ñ laô chính. g o t . hoa h ng. h t dưa. múc vào nh ng chi c bát ñ p. th i tù và ñ ăn m ng. c u. h nh phúc bi t như ng nào. ông ng i dư i g c cây b ñ tr m tư suy ng m. Sau ñó ngày L p T phát tri n thành ngày t t ch y u là ñ cúng bái t tiên. bo ok ) Dân t c Ta-hua ch y u sinh s ng t nh H c Long Giang mi n ðông B c TQ ) Dân t c Ơ-luân-xuân ch y u sinh s ng t nh H c Long Giang vùng ðông B c TQ ) Dân t c Bu-y ch y u sinh s ng t nh Quý Châu mi n Tây Nam TQ ) Dân t c Pu-mi ch y u sinh s ng t nh Vân Nam. T t L p Bát ) ( Ngư i TQ ăn cháo L p Bát ñã có hơn 1000 năm l ch s .

Truy n thuy t v Giao th a T i cu i cùng trong tháng 12 âm l ch c a Tq . th là bà con g i lo i thu c này là “ð tô”.v. ñêm giao th a ph i u ng m t lo i nư c gi i khát g i là “ð tô” làm b ng rư u ho c b ng nư c. g i là “th tu ”. ñón m ng năm m i.185 - of E bo ok . trong túp l u g i là “ð tô” có m t ngư i r t không bình thư ng. cơm và th c ăn th a trư c khi năm m i ñ n. ñ d m g o cho ng p t i. ăn m y ngày. ăn b a cơm ñoàn t . Vì v y. c gia ñình cùng nhau gói. l y ra ăn v i s i c o. t hôm ñó ñ y cho kín mi ng li n ñ vào ch m trong nhà. g i là “T tu ”. nh ng ngư i công tác xa nhà. r i ai v nhà n y. còn m ng tu i cho nh ng con cháu chưa ñi làm. v t b nh ng qu n áo rách. r i nói v i bà con. . Giao th a t c là b qua ngày cu i cùng c a năm cũ. có tác d ng phòng ch ng b nh. trong ngày 30 t t. ð n ngày 30 t t. v i ý l không ñ cho ñó kh ñ n nhà mình. n u có th i gian ñ u v nhà. M y ngày trư c 30 t t. trong ñó nh t ñ nh ph i có ñ u ph và cá. Sau ñêm giao th a. Ăn xong cơm m i ngư i chúc t t l n nhau. càng tăng thêm b u không khí c a mâm cơm ngày t t. gói xong.. ông mang cho t ng nhà nư c thu c mà ông t pha ch . ñ ng th i chúc t t l n nhau.v. g i là “Bi t tu ”. c gia ñình xem ti vi ho c chơi bài v. t n hư ng ni m vui và ñ m m c a gia ñình. tr tà. Cháo L p bát. trong th n tho i c xưa nhà vua th i thư ng c có m t ngư i con trai tham ăn.. ñ trong d m g o có màu ñ s m trông r t ñ p. h u như là thói quen truy n th ng c a m i gi añình. “S i c o” là tư ng trưng c a s ñoàn t T i 30 t t. tr nh là vui sư ng nh t. g i là “bi u tu ”. m i ngư i trong khi d n d p nhà c a. l i d n d p cho g n gàng. Nhà thơ th i c TQ L c Du trong bài thơ “Th tu ”có câu r t hay “Con tr c mà th c. Ngày hôm ñó. m i ngư i không ai mu n ñi ng . V y “ð tô” là thu c gì ? Theo ghi chép c a sách dư c th i c thì lo i thu c này ñư c n u b ng 7 v thu c như ð i Hoàng. T i sau khi ngâm có màu xang bi c torng như c m th ch. qua L p bát là ñ n t t Xuân. cùng ch ñón giao th a”. căn d n con cháu. m i ngư i quét d n sách s c trong nhà l n ngoài sân. M i ngư i khác ñ n nhà mình cùng ăn b a cơm ñoàn t . l i lư i bi ng. “Th tu “ là ho t ñ ng ph bi n nh t trong ñêm giao th a. g i là Giao th a. trong dân gian mi n B c TQ còn có thói quen ngâm “t i L p bát”.T trư c ñ n nay ngư i B c Kinh coi ngày L p bát là s báo hi u t t Xuân ñã v . ăn cháo loãng. c gia ñình xum h p ăn b a cơm ñoàn t v i nh ng món ăn th nh so n trong ngày t t. ông bà. cha m . b i vì trong ti ng Hán hai t này ñ ng âm v i “Khá gi ” mi n B c. chào ñón b u không khí c a ngàyt t. B c Kinh t ng lưu hàng câu ca dao như th này: “bà lão xin ñ ng b c b i. cha m d n con cái ñi t ng quà. M i khi ñ n ngày 30 t t. c gia ñình quây qu n bên mâm ăn u ng vui v . nh ng tr nh thư ng ngày b cha m qu n r t ch t. ñón chào m t năm m i ñã ñ n. Ông còn cho bà con bi t h t các v thu c. bình thư ng ăn m c rách rư i. Các ch em n i tr l y t i bóc v . .. Li li. or ld . la la hai mươi ba <t c ngày ti n ông Táo v tr i> . chúc t t cho b n bè và ngư i thân. Trong dân gian TQ có r t nhi u t p t c v 30 t t. Lúc này.” T t L p bát. Ngày hôm ñó. b a cơm này thư ng có m y ch c món. Trong dân gian. ð n t i giao th a. 8. g i là “t n tu ”. b a cơm ñoàn t thư ng là ăn s i c o. ñ n lúc này cũng không b h n ch . mi n Nam. các b c con cháu ph i chào ông bà. r i cho vào li n. ngoài n u cháo L p bát. ñây là món ăn v b ng b t mỳ hình tròn ñư c cán m ng r i gói nhân th t r t thơm ngon. Truy n thuy t k r ng. Giao th a còn g i là “ñêm qua”.. Th e W Trong ñêm giao th a.. Giao th a có nghĩa là ñêm giao ti p. Khi th tu . treo ñèn l ng trư c c a nhà. m i nhà dán câu ñ i. ch t góc nhà. TQ. có th cùng ông bà. “ñêm năm m i” “ñêm 30 t t”. Có m t năm vào ñêm 30 t t.. ý mu n g t b nh ng cái nhơ b n. lu c chín cho gia v .. b m . cho ñ n khi m ra m t năm m i. nghe nói. T lâu ñã có t p t c d n d p nhà c a trong ngày 30 t t. chào ñón s m i m . tràn ng p b u không khí ti n ñưa năm cũ. cha m vui m ng th tu cho ñ n sáng. có th phòng b nh. nhà nào nhà n y ñ u ăn cháo L p bát. ñ n m ng m t c a năm m i cho m i ngư i trong gia ñình u ng. hoàng t v a ñói v a rét. s ch s hơn. ông chuyên ñi hái thu c trong r ng. T p t c là b t ngu n t truy n thuy t th i c . các nơi TQ ăn b a cơm ñoàn t cũng không gi ng nhau. qu t canh v.

. Sau ðông Trí. 9 chín h t rét. M i khi ñ n ngày thanh minh. v i ý là 81 ngày k t hôm ðông trí. già tr ai n y m c qu n áo ñ p. l huy t ñã nhu n thành ñ quyên h ng. m i ngư i d y th t s m. thì tô cánh hoa phía trên. con cháu dón dép. ðây không có nghĩa là nhi t ñ trong ngày ðông Trí là l nh nh t mà là ch v trí c a trái ñ t xoay quanh m t tr i. 7 chín nư c sông êm trôi. ñ p thêm ñ t m i. hôm ðông Trí. “h t chín hoa ñào n ” khí h u b t ñ u m áp. hoa tươi ñua n . m r ng ñ n do t ch c . nhà nào nhà n y ñi t o m cho tr n ñ o nghĩa. trong ngày ðông trí có t p t c “m ng ñông” h t s c náo nhi t. cho ñ n ñ i nhà Minh và nhà Thanh < 1368-1911> cơn s t ñi t o m lên ñ n ñ nh cao. thì mùa xuân cũng ñã ñ n. sau 81 ngày b c tranh này ñã tr thành b c tranh th ng kê v khí h u ñ y thú v . có m t bài ca dao ñã miêu t r t sinh ñ ng quy lu t t hôm ðông trí b t ñ u thay ñ i th i ti t: “ 1 chín 2 chín không giơ ñư c tay. 5 chín 6 chín cách sông ng m li u. thì hôm ðông Trí là ngày mà ban ngày ng n nh t. Thanh minh l t ai n y b n. ngày mưa thì tô cánh hoa phía bên ph i. nhà vua cùng các ñ i th n cùng thư ng th c âm nh c 5 ngày li n. ñi l i t p n p. ñó là t t Thanh minh. v t t c 81 cánh hoa. ñ t ti n. Trong dân gian. ñ ng th i còn làm l t tr i. c t c xung quanh m . ñoàn th t p th ñi t o m cho các li t sĩ. M i ngư i có thói quen b t ñ u t ngày hôm ñó b t ñ u “tính 9”. Ngày ðông Trí ñ y thú v ðông Trí là m t trong 24 ti t âm l ch c a TQ. Th e W or Hàng năm bư c vào mùa xuân m áp. tính theo dương l ch thư ng là vào ñ u tháng tư. Ti t Thanh minh ñúng vào lúc vào xuân. Sau ðông Trí. 3chín. là ñ nh cao nh t. ch có khác là hình th c ñơn gi n hơn trư c. Trư c sau Thanh minh. hoa tươi ñua n . Ti n nhang bay b c như bư m lư n. có ngư i không ch ñ n m t tiên ñ t ti n b c.” Theo tuy n thuy t ti t Thanh minh ñư c b t ngu n t ñ i nhà Hán < năm 205-220 trư c công nguyên>. ñ t trư c m nh ng bó hoa tươi. th i gian c a ban ngày ngày m t dài. Như v y.năm 1279>có m t bài thơ miêu t t p t c ñi t o m trong ti t Thanh minh: “núi ñ i nam b c thêm ngôi m . Thiên ðàn c a B c Kinh n i ti ng th gi i. hay vòng hoa. qua ñó có th th y ñây là ngày t t c a ngư i quá c . Trong ch Hán “Trí” có nghĩa là c c ñi m. l bái ho c m c ni m. 2. t t c có chín cái chín ngày. Trư c têin v m t cành ñào không tô màu. ngày có gió b c thì tô cánh phía bên trái. Có nơi g i ti t Thanh Minh là “t t “âm ph ”. c 9 ngày tính là m t “chín”. ðông trí là ngày ñ u tiên c a “m t chín”. Cho dù là gia ñình dân thư ng cũng d o nh c. Trong th i c . nhà vua còn cho m i nh ng ông th y ñ a lý gi i ñ n xem l ch. ñi chơi xuân. m i ngày tô màu lên m t cánh hoa. ðông Trí trong dân gian TQ còn g i là “Giao C u”. m t dòng h ñi t o m cho ông bà t tiên.186 - of E bo ok . v n v t th c t nh. Theo ghi chép c a sách c . rét ch t chó mèo. T p t c dân gian 1. ñ i chi u l ch. Ngay t th i Xuân Thu c a TQ cách ñây hơn 2700 năm ñã có ti t “ðông Trí”. C ñ n này này m i ngư i ñ u ra ngo i ô. ñi t o m . m t cành tùng. 4 chín.” Trong dân gian TQ còn còn có thói quen t hôm ðông Trí b t ñ u v “tranh 99 tiêu hàn”. ð i v i nh ng ngư i sinh s ng B c b n c u mà nói. chúc m ng l n nhau. cũng là m t ngày t t truy n th ng c a ngư i dân TQ. ngư i dân TQ l i ñón chào m t ngày t t dân gian ñã ñư c lưu truy n trong nhi u năm. là nơi mà nhà vua làm l t tr i trong ngày ðông trí. ho c th cúng t tiên. m i ngư i ñ n các nghĩa trang li t sĩ. Sau chín chín tam mươi m t ngày. ld . mà còn làm mâm c ñ y ñ cúng trư c m . Chín ngày ñ u g i là m t chín. Trong th i T ng < năm 960. Ho t ñ ng này ñư c g i là ho t ñ ng ñi chơi xuân. Trư c ñây t p t c ñi t o m là m t gia ñình. T t Thanh minh Ti t Thanh minh là m t trong 24 ti t tính theo âm l ch c a TQ. Có nh ng nơi còn g i t t Thanh minh là t t chơi xuân. b càng li u c m trư c c a nhà. ngày có tuy t thì tô cánh gi a. Có nh ng ngư i trong th i gian tô cánh hoa ñã nghĩ ra cách là n u g p ngày không có n ng. bách t lòng tư ng nh các li t sĩ. Sáng hôm ñó. cho ñ n khi tô h t 81 cánh. Ngày hôm ñó. Ngày n ng thì tô cánh hoa phía dư i. Chín ngày su g i là “hai chín”. th p hương. nhưng trong quá trình phát tri n lâu dài cũng xen l n c nh ng n i dung chơi xuân. C tính như v y. ði t o m trong ti t Thanh minh ñã tr thành m t t p t c quan tr ng trong dân gian và truy n cho ñ n ngày nay.Chương 2. tuy là b t ngu n t t l t tiên.

Hôm Thanh minh. khi chàng trai ñem lòng thư ng yêu m t cô gái. th i cùng v i Trương Sinh trong b p. ok . Ăn tuy không ng t l m. nhưng l i không bi t tránh vào ch nào. “Tr ng cây t t nh t là tThanh minh. Trương Sinh ñi làm ăn. g p m t cô gái xinh ñ p tên là H i ðư ng. ñ ông Táo sau khi ăn. ð n ti t Thanh minh. Trư c kia. ñ ñư c ông Táo tâu v i Ng c Hoàng cho mình nh ng l i t t lành. c m th y Trương Sinh ñã bi t ñư c nh ng vi c làm sai trái c a mình. thì ñem lòng ganh t . cũng thư ng l y k o m ch nha ñ cúng ông Táo. li n b Trương Sinh ñi l y ngư i khác. như :n p thái < t c là t ng l v t ñ c u hôn>.187 - Th e W or ld of E Có m t hôm. nên v n là ngư i t t. l cư i ph i qua 6 trình t l nghi. TQ v n có t p t c cúng ông Táo vào ngày 23 tháng ch p Âm l ch. Trươgn Sinh cư i H i ðư ng làm v . V t p t c cư c xin. toát lên không khí ti t Thanh Minh”. M t ngư i c a gia ñình nhày th y m t ngư i ăn xin n m dư i ñ t. li n n y ra ý nghĩ là ch n vào b p. Sau ñó. còn có t p t c th di u. lúc ñó nhà trai không nh ng ph i cho bà m i quà. Không bao lâu. Ông Táo là m t v th n trong th n tho i th i c . li n kéo ra. c non xanh r n. li n nói l i v i bà ch .v. T ñó Trương Sinh và H i ðư ng ch c ngày ăn chơi. Trong th i c còn có ho t ñ ng tr ng li u. tr ng cây. H i ðư ng th y Trương Sinh tr thành k nghèo khó. ðinh Hương không th y ai. c m th y r t l . ðinh Hương nh n ra ngư i ch ng trư c c a mình. cũng ch ñ ng g n gũi. Trong th i c xưa. gói bánh r t thơm ngon v i mùi v khác thư ng. buôn bán. Ng c Hoàng sau khi bi t ñư c chuy n này. náo nhi t. K o m ch nha là m t lo i k o v a d o v a ng t. trong dân gian hình thành t c l năm nào cũng cúng ông Táo. bu c Trương Sinh ph i b v . không còn m t mũi nào. không ñ n hai năm. ñúng vào mùa cày c y v xuân. Ông Táo hàng năm ph i h i báo tình hình v i Ng c Hoàng. l i không bi t làm ăn gì. t xưa ñ n nay luôn có s thay ñ i. t p t c này ñ n nay không còn n a. h nh phúc. ñành ph i ñi ăn xin. Trương Sinh ñã b ch t cháy. có m t phú ông tên là Trương Sinh. nhưng t o b u không khí long tr ng. khí h u m áp. may m n trong khi t ch c hôn l thì không h thay ñ i. nhưng r t dính răng. làm b ng m ch nha. vì v y. V y thì t i sao l i g i t t Thanh minh ? ch ng là m i khi ñ n ti t này là thiên nhiên m màn cho mùa xuân. bo Ngày x a ngày xưa. anh ta mu n tránh m t. m i ngư i không kh i t ra kính tr ng ông.Trong th i c còn có t p t c ñi chơi xuân hái rau d i. chơi ñu. ch ng h n như tình hình kinh t c a nhà gái. 4. M t lúc sau bà ch nhà ñ n thăm. hóa ra là Trương Sinh. tr ng ñ u”. N u như hai bên có ý. không nói x u mình. cu i cùng ñã ng t ñi trư c c a m t nhà giàu có. ông là s gi nhà tr i ñư c Ng c Hoàng c ñ n t ng nhà. V th ông Táo có r t nhi u truy n thuy t và cũng r t có ý nghĩa. thì vô cùng bu n gi n. hi n lành n t na. trong thơ c có câu: “Bên ñư ng dương li u xanh râm mát. Vào m t ngày tuy t rơi ñ y tr i. l i là v c . hái rau d i tươi và non v gói s i c o. ph n ñi chơi xuân. kéo co. li n phong cho anh ta làm ông ñ u b p. thì b t ñ u d m ngõ. m i ngư i phong cho ðinh Hương làm bà hoàng ñ u b p. mà còn ph i ñưa l v t cho bà m i mang ñ n nhà gái. trônt m t khúc g cũng n y m m”. H i ðư ng Th y ðinh Hương xinh ñ p hơn mình. vui v . ñ c m t ông Táo. Trương Sinh s ng ñơn ñ c m t mình. ðinh Hương vào b p. T p t c cư i xin c a ngư i Trung Qu c Trung Qu c có l ch s lâu ñ i. ngư i v tên là ðinh Hương. trong ng n ng nông nghi p có nhi u câu nói v Thanh minh và công vi c nhà nông. g i là 6 l . M i ngư i l y lo i k o này ñ t ông Táo. ð l y lòng ông Táo. bà m i mang t m thi p có vi t tên tu i c a hai ngư i ñ trao lai cho hai bên. Sau ñó phát hi n có cái gì ch n c a lò. Trương Sinh v a ñói v a rét. Trương Sinh h t ñ i kinh ng c. r i dìu anh ta vào trong b p. anh ta c m th y h t s c h th n. n p cát tư ng< t ng l v t ñ ăn h i> ñón dâu v. m t gia ñình giàu có ñã b phá s n. ñ n lúc này ng i m c a chàng trai ch n ngày lành tháng t t ñ n nhà gái ñ tìm hi u thêm v tình hình c a nhà gái. ñ c tính. Truy n thuy t v ông Táo Hơn 2000 năm qua. dính m m nói nhi u ñi u hay. dáng vóc . lúc này. Có m t s ph n còn thích gài bông hoa rau khúc màu tr ng trên ñ u. hóa ra bà ch nhà chính là ðinh Hương mà 2 năm trư c Trương Sinh ñu i ra kh i nhà. ông li n ñem lòng yêu m n. T t nhiên ñây có l ch là m t ư c mong v a thú v l i n c cư i. H i ðư ng th y Trương Sinh giàu có. ñu i ðinh Hương ra kh i nhà. ví d như: “trư c sau Thanh minh tr ng dưa. tràn ñ y s c xuân. Trong th i gian trư c và sau Thanh minhlà các cô gái. 3. Lúc này. ñ t ñai r ng l n. ñây có l là hàm ý c a “Thanh minh”. không bao lâu s u mu n mà ch t. thì m i bà m i ñ n nhà gái d m ngõ. Ban ñ u hai v ch ng chung s ng ñ m m. Trong th i c TQ. xinh ñ p ñoan trang.

Sau ñó u ng chén rư u trao nhau. t ñó. Trong quan ni m truy n th ng thì sau khi ñính hôn là không ñư c thay ñ i. cô dâu thư ng là m c áo ñ ñ t ra s vui m ng. th ba là v ch ng láy t nhau. Năm 780. v i m c ñích là ñ tăng thêm b không khí vui nh n c a hôn l .188 - Th e Ngư i Trung Qu c u ng trà ñã có hơn 4 nghìn năm l ch s . vui m ng nh t trong hôn l t xưa ñ n nay. cô dâu và chú r còn c t tóc c a nhau. ho c bu c cô dâu. t c ng có câu: “c i ñóm. các quan văn b t ñ udùng trà ñ ti p khách. Hôm ñi ñón dâu. nhà vua cho phép ông ta u ng trà thay rư u. n u như cô gái và cha m ña l i nhà trai ăn cơm thì có nghĩa là ñ ñ ng ý. t ý hôn nhân không bao gi thay ñ i. mi n Nam TQ. Dùng trà ñ ti p khách là thói quen c a ngư i TQ. coi ñính hôn là m t lo i pháp lu t. còn m phòng chuyên pha trà. . nhưng torng th i c . tương. có th th y ñư c u ng trà là ñi u r t quan tr ng. thói quen này còn có liên quan ñ n Ph t giáo. v a ñi v a khóc. m i khi nhà vua th t ti c các ñ i th n. nhưng l i thư ng có tác d ng lu t pháp. Trong Hoàng cung ñ i nhà Thanh. Khi có khách ñ n nhà. hàng năm vào nh ng ngày t t quan tr ng như : t t dương l ch ho c t t xuân v.có m t s cơ quan. th hai là l y t cha m . thư ng ép các ñ i th n u ng rư u cho say m m. Khi cô dâu bư c ra c a. ông L c Vũ chuyên gia v trà c a nhà ðư ng ñã t ng k t kinh nghi p tr ng trà. ngư i ta coi ñôi nh n là m t vòng tròn. Hai bên sau khi tr i qua m t l at trình t thì ñi vào hôn l . Phòng c a cô dâu chú r còn g i là “ phòng h ” “ñ ng phòng” náo ñ ng phòng là h at ñ ng cu i cùng c a hôn l . t tay pha trà. thư ng hay ng ng t và ăn v t. lúc ñó các sư sãi và các tín ñ trong nhà chùa do ng i t ng kinh trong th i gian dài.v. T ñó v sau. khi n câ dâu. trong văn t tư ng hình th i c có nghĩa là vĩnh h ng. Trong s các ñ i th n có m t ñ i th n tên là Vĩ Siêu không u ng ñư c nhi u rư u. Trư c h t là l y t ông bà.v. nhà sư li n nghĩ ra cách cho h u ng trà cho t nh táo.v c a cô gái. m t s nơi. W or 1. có m t s vùng nông thôn B c Kinh. trà ñã hình thành m t n n văn hóa ñ c ñáo. thư ng th c nh ng ti t m c văn ngh . Trong ñ i nhà T ng. may m n. Vào kho ng năm 713 ñ n năm 741. làm trà và u ng trà. nh ng gia ñình giàu có c a nhà ðư ng. Cô dâu ñ n nhà ch ng. nh ng ngư i tham gia thư ng là các thanh niêm nam n chưa thành l p gia ñình. ho c trêu ñùa cô dâu chú r . M i ngư i nghĩ ñ m i cách ñ cho vui. ñoàn th thư ng t ch c liên hoan ti c trà. d m và trà” Trà ñư c li t vào m t trong 7 th quan tr ng trong cu c s ng. ph c t p nh t. trong sinh h at h ng ngày ngày c a ngư i TQ không th thi u m t lo i nư c gi i khát ñó là trà. Khi ăn ti c. h nh phúc. Trong căn nhà m i. TQ thính hành u ng trà ñã có l ch s lâu ñ i. ñây cũng là m t ho t ñ ng phi n hà nh t.v v i nh ng hình th c khác nhau. Thói quen u ng trà c a ngư i Trung Qu c ld Chương 3. cô dâu ph i ñ ch thân rót rư u g p th c ăn cho khánh. mu i. ðư c bi t. thư ng th c trà là m t ngh thu t. chú r m t ñ i không th quên ñư c. ch nhà li n bưng m t chén trà thơm ngào ng t cho khách. t ý lưu luy n không r i. M i ngư i coi vi c pha trà. TQ. mà còn dùng trà ti p khách nư c ngoài. Ngày nay. không nh ng có l u . ngư i con gái làn không ñư c ñi xem m t ngư i ch ng tư ng lai. thì b t ñ u nghi th c hôn l . thư ng th c trà và ñ c sách. m th c of E bo ok . Ngày này thì ngư c l i. v a u ng v a chuy n trò. t tiên. cũng không ñư c tính chuy n trăm năm v i ngư i khác. Ti c cư i ñã ñưa b u không khí hôn l lên ñ n ñ nh cao. vi t cu n sách v trà ñ u tiên c a TQ v i t a ñ : “Kinh nghi m v trà”. ph n l n các cô gái ñ u cùng cha m ñ n nhà trai ñ tìm hi u tình hình. cô dâu ph i bư c qua ch u l a trong sân. ðính hôn là m t nghi l chính trong t p t c hôn l . ăn ñi m tâm. trư c năm 280. ð n ñ i nhà ðư ng. g i là phòng trà. b u không khí r t tho i mái. ñ cu c s ng sau này ñư c ñ m m. Vì v y m i ngư i g i ñi ăn ti c cư i là ñi “u ng rư u h ”. bi n pháp này ñư c lưu truy n ñi kh p nơi. T xưa ñ n nay. nhà vua T ng Huy Tôn dùng ti c trà ñ th t các ñ i th n. v a ñư c ngh ngơi l i v a gi i trí. hi u trà v. Trong khi ñó. không nh ng u ng trà. M i ngư i ñây u ng trà. r i ñ l n v i nhau c t ñi ñ làm v t tín trong quan h v ch ng .v. mi n Nam TQ có m t nư c nh g i là nư c Ngô. tuy ch là s ñính ư c dân gian. Nghe nói. g o d u. ðính hôn thư ng là nhà trai ñem l ăn h i cho cô gái và nhà gái. cũng có cha m cô gái ñ n nhà trai ñ xem m t c a chàng r tương lai. và còn g i là “ti c h ”. ch r bi u di n ti t m c v. ñ ñ t h t nh ng ñi u xúi qu y. . Sau khi cô dâu bư c vào nhà ch ng. các nơi TQ ñ u có m quán trà. ph i làm h t nghi th c này ñ n nghi th c khác. hi n nay cũng có t p t c m c wan tr ng. u ng trà ñã tr thành thói quen c a m i ngư i. . ñúng là m t công ñôi vi c. c m ơn khách ñã ñ n d l cư i c a mình. Ôn Châu mi n Nam TQ. th nh t là l y ta tr i ñ t. trên ph Ti n Môn t p n p B c Kinh cũng có quán trà.

phát âm t “tr ” và “tr ” là gi ng nhau. v ng và trà vào m n ăn. Có nơi. Theo văn hi n th i c ghi chép. ñũa c a Tq trên to dư i nh . sau khi ch nhà bưng tra lên. Có chuyên gia ý h c cho r ng. khi ch nhà bưng trà m i khách. b n bè và ngư i thân t ngoài c a x ném ñũa vào v i ng ý là may m n. ðũa là m t phát minh l n c a ngư i TQ. b c. Qu ng. dùng ñũa có th h at ñ ng hơn 30 kh p xương và hơn 50 cơ b p trong cơ th con ngư i. nh m nháp hương v thơm ngon. Có m t s ñ a phương. nh ng nơi phong c nh tươi ñ p. trong c a h i môn nh t ñ nh ph i chu n b cho ñôi v ch ng tr hai cái bát và hai ñôi ñũa. ñây không nh ng là t ý t nay hai v ch ng tr s sinh s ng bên nhau. 6-7 th k tr l i ñây. thì trong chén ñ l i ít nư c trà. quán trà. còn 30 ph n trăm là ăn b ng ñũa. trong cung ñình. mà t “ñũa” ñ ng âm v i tư “nhanh” v i ng ý là chúc hai v ch ng “s m ngày sinh con ñ cái”. li n b trà vào tích. nên ñ t ngư c ý là “ñũa”<trong ti ng TQ ñ ng âm v i t nhanh>. trên vuông dư i tròn. ñ nư c sôi. m t s khu v c khác. chén r t khác bi t. V y t i sao l i g i là ñũa ? theo văn hi n ghi chép. ngư i dân mi n Giang Nam mi n ðông TQ cho r ng. thì s không rót thêm n a. khách ñ n nhà. b i v ñũa thư ng là làm b ng trúc. r i c m ơn. T th i Ân Thương cách ñây hơn 3000 năm ñã b t ñ u bi t dùng ñũa. vì v y ñã chuy n bi n thành ñũa. trong th k 7. ch ng h n như m t s ñ a phương t nh H Nam mi n Nam thư ng l y trà g ng mu i ñ ti p khách. như các s ng v. như ý. ðông. trong th i c xưa khi nư ng th c ăn. hình thành ngh thu t pha trà r t ñ c ñáo. không nh ng có trà. s m có con. khi ñ trên bàn cũng không b lăn ñi lăn l i. ð n ñ i nhà ðư ng. m i nơi l i có thói quen riêng. l y ng c. cu i cùng ñ b t ñ tương. mà còn cho g ng. 2. thích u ng nh ng lo i trà cũng không gi ng nhau. vùng mi n ðông TQ. là vì ngư i Nh t hay ăn ñ tươi s ng. mu i. ch ng h n như trà. tr c ti p l y tay b c chi m 40 ph n trăm. mà còn có m t lo i l u trà. b t ñ tương và v ng. ðũa trong dân gian TQ thư ng ñóng m t trò r t quan tr ng. Sau khi ñũa ñư c truy n vào Nh t b n. ñôi ñũa ñ ăn cơm mà TQ phát minh mà ai n y ñ u bi t m i có tên g i là “ñũa” . ngư i Nh t l i làm thành ñũa vuông. Không nên coi thư ng ñôi ñũa ch là chi c que nh . n u như oć thu c ñ c. Th là. hai tay ñ l y chén trà. là hai que nh . th m trí phương Tây còn có “trung tâm b i dư ng”s d ng ñũa. ðũa tuy r t ñơn gi n. trên th gi i có cách ñ ăn cơm. thì b c l p t c bi n thành màu ñen ho c màu xanh. Qu ng Tây mi n Nam TQ. r i l y dây ñ bu c vào nhau. thư ng thu hút s chú ý c a ngư i nư c ngoài.trà. g i là “bát con cháu”. vì v y có nhi u ñ a phương còn g i “u ng trà” là “ăn trà”. U ng trà cũng có nh ng thói quen. các nơi TQ nghi l u ng trà cũng không gi ng nhau. ti n tay b hai cành cây ho c cành trúc ñ g p ăn. khi u ng v a qu y v a u ng. san hô ñiêu kh c ñũa v.189 - Th e W or ld of E bo ok . n u như khách mu n u ng thêm.v. ngư i khách ph i l p t c ñ ng d y. V hình dáng. nông thôn mi n B c TQ còn có m t t p t c là. T hơn 2000 năm v trư c ñã có ñũa ngà và ñũa m ñ ng. TQ là quên hương c a ñũa. Cách pha trà m i ñi phương l i có thói quen khác nhau. khi u ng trà l i thích b thêm gia gi m. thì lo i ñũa này s ti n hơn. du khách v a u ng trà. V y ñũa ñã ñư c phát minh trong b ic nh như th nào ? Có ngư i d ñóan. Cách ăn cơm b ng ñũa r t ñ c ñáo ðư c bi t. Ngư i Phúc Ki n mi n ðông Nam TQ l i thích u ng trà ñen v. th 7 trư c công nguyên ñũa còn ñư c g i là “Cân”. t o hình như v y có ưu ñi m là g p r t ti n. thư ng là v a ng m c nh. thích dùng tích pha trà. Nh ng lo i ñũa c u kỳ còn b t ñ u b ng b c ñ thơ th c ăn có thu c ñ c hay không. ñ n th k th 6. như v y v a không b ng. mà cách pha trà cũng r t ñ c bi t. lúc ñó ngư i ta g i “ñũa” là “tr ” ho c là “giáp”. không nh ng tách. B c Kinh. n u như u ng c n. K x o c m ñũa c a ngư i TQ. Ngư i B c Kinh thích u ng trà hoa nhài. khi b n bè ñ n vui ñùa trong phòng cô dau chú r trong ñêm tân hôn. nhưng mu n c m hai chi c que nh này cho v ng cũng ph i bi t cách c m . th nhưng “vi n b o tàng ñũa” ñ u tiên trên th gi i nghe nói là ð c. quan ph và nh ng gia ñình giàu có ñã dùng ñũa b ng vàng. chù nhà th y v y s rót thêm. t ý c m ơn. Vi n b o tàng . có l i cho s linh ho t c a tay và s phát tri n c a b não. nhưng lúc ban ñ u không g i là “ñũa”. mà nh ng ngư i ñi thuy n trên sôngl i r t k “thuy n ng ng L i” <vì trong ti ng TQ t tr ñ ng âm v i t ng ng>. g ng. K t c y c a ñôi ñũa h t s c ñơn gi n.v. như trà công phu Trương Châu t nh Phúc Ki n mi n ðông. Có m t s nơi khi cô gai v nhà chông. dùng dao và dĩa chi m 30 ph n trăm. ñ u ñũa tròn khi g p th c ăn cho mi ng cũng không b xư c môi. ngư i Thư ng H i l i thích u ng trà xanh. ñ i cho ng m r i rót ra chén. ch nhà s cho r ng b n không mu n u ng n a. ngư i ta l i ghép ch c trúc v i ch nhanh. không b trơn. trang trí ñũa thì ngư i TQ làm r t c u kỳ. nhưng v nguyên li u ñ làm ñũa và ñiêu kh c. ph i khum bàn tay ph i l i gõ nh lên lên bàn 3 l n.v. l i có th thư ng th c món ăn thơm ngon nóng s t. m i khách u ng.

có nh hư ng sâu xa ñ i v i s phát tri n c a vi c ch a b nh qua ăn u ng trong th i c . món th 3 là bát cơm bát b o to. ăn ñ ch a b nh còn hơn là ch a b nh b ng thu c”. ñ cho khách v a llòng.v.này tri n lãm hơn 10 nghìn ñôi ñũa làm b ng nh ng nguyên li u khác nhau như: vàng. c ñính hôn. 3. n u b ng tám lo i như g o n p . Món th nh t là th t ñ . Khi ñãi khách. cũng t c là m i món nh t ñ nh ph i có ñôi. tr thành bông hoa kỳ di u trong vư n hoa t p t c ăn u ng c a TQ. bo ok . 8 ñĩa là món ăn ngu i. Nghi l ăn u ng trong xã giao ch y u bi u hi n trong khi giao ti p. ñ u r t th nh hành cách ch a b nh qua ăn u ng. b c. vùng nông thôn t nh Giang Tô. bách h p. gi a b nh vi n v i nhà b p. ngày xưa thì ñãi khách ăn mỳ. vì v y ñã xu t hi n nh ng nghi l ăn u ng trong xã giao. lương th c thư ng là mỳ s i. ph i có cá. tnh H c Long Giang mi n ðông B c TQ khi ti p khách các món ăn ñ u ph i có ñôi. d n nhà v. u ng cái gì ñây ? T n kh năng s p x p nh ng món ăn cho th nh so n. t p t c ăn u ng theo tín ngư ng. sau khi m i khách u ng trà. b ch qu . g i là “thêm th ”m i ngư i nh t ñ nh ph i ăn hai bát mỳ. xương v. lâu ngày vi c ăn u ng ñã ñi sâu vào các m t trong ñ i s ng c a ngư i dân. c cư i ñòi h i ph i có 16 bát. thì vi c làm ăn cũng ñư c n th a. m i ngư i g p m t s i mỳ trong bát mình cho c . vì như v y s xúi qu y. ho c n u m y qu tr ng gà. nh ng ñi u này ñ u có ng ý là may m n. 36 bát. b t k là xưa kia hay ngày nay. c h i môn v. Món th hai “gia ñình phúc l c” v i ng c ý là “c nhà xum h p. Khi t ng quà cho b n bè và ngư i thân ph i ch n “8 th c a BK”. T p t c ăn u ng c a ngư i Trung Qu c Ngư i TQ có câu t c ng : thu c b không b ng ăn b . Lo i y dư c h c này có liên quan m t thi t v i ăn u ng c a con ngư i. t p t c c a m i m t ñ a phương cũng hkông gi ng nhau. ngày t t. Ti c chúc th là ti c ñ m ng th các c già.v. Khi bàn chuy n làm ăn. ñ u có nh ng chương vi t v ch a b nh qua ăn u ng. còn g i là mỳ trư ng th . th p nh t cũng ph i là m t mâm 16 món. Ăn u ng ñ ch a b nh Trong th i c c a TQ. Ngư i Hàng Châu khi ăn mỳ. ti c cư i cũng r t long tr ng. còn ch nhà thì trư c h t là ph i nghĩ ñ n vi c m i khách ăn. v i ng ý là chúc khách may m n. m i món trong c cư i ñ u có hàm ý riêng. có r t nhi u ñi u liên quan ñ n vi c ăn ch a b nh qua ăn u ng. trong ngày sinh nh t và sinh n v. trong thiên nhiên có th tìm ñư c thu c. Trong ñi n tích th i c . ngay t ñ i nhà Chu <1046 ñ n năm 256 trư c công nguyên> ñã ñư c th hi n trong ch ñ ch a tr và ăn u ng. m t s khu v c mi n b c t nh Giang Tô. 8 bát là món ăn nóng. ng c. nhưng không ñư c múc ñ y. nh ng b a c thư ng th y là c cư i d n ñ n nhi u c ti c. t lòng nhi t tình. ngư i ñ a phương ng t là “ng t ngào”. Phương pháp truy n th ng k t h p gi a ăn u ng và ch a tr . t p t c ăn u ng trong hôn l và mai táng. t p t c ăn u ng trong ngày l . khi m khách ăn hoa qu . cho ñư ng ñ khách thư ng th c. như c ăn hòi. hình thành Trung y dư c r t ñ c ñáo. t nh Phúc Ki n mi n ðông TQ. “ñ ” là mong mu n “m i ñi u may m n”. Nhi u nh t là nh ng lúc b n bè và ngư i thân ñi l i v i nhau. như ý. các món ăn ñ ti p khách cũng không gi ng nhau. l p t c xu ng b p làm bánh. cu c s ng ng t ngào như qu quít. 24 bát. nên chú ý ăn u ng. t c là 8 ñĩa và 8 bát. r i m i ñi ñi n u cơm. trong dân gian TQ có cách nói là “thu c b không b ng ăn b . v i ý là m i khách l i. h t sen v. trong t ng th i kỳ khác nhau. thành ph .v.190 - Th e W or ld of E Tuy n Châu. t c là m i hkách thư ng th c mùi v ng t ngào. bu i t i bày ti c rư u. Ch ng h n như m t s khu v c t nh Thi m Tây mi n Tây TQ. Trong cu c s ng hàng ngày. thu t p t các nư c và khu v c khác nhau. Thu c v a có th ăn. BK. Tuy r ng ñi u ki n kinh t c a m t s ngư i còn thi u th n. mà trong ñĩa hoa qu còn có quít. khi nhà có khách. Ngoài ra. buôn bán cũng có thói quen v a ăn v a bàn b c. ăn u ng vui v .v v i ng ý là yêu nhau ñ n b c ñ u v. Trong ñó c cư i là long tr ng và c u kỳ nh t. thư ng là bu i trưa ăn mỳ.v thư ng ph i t ng quà. c cư i. Do phong t c t p quán m i nơi m t khác.v. m t s khu v c. B c Kinh. ăn l i có th thay thu c ñã hình thành ăn ñ ch a b nh và món ăn n u v i thu c. c g p m t. Trong dân gian TQ. . Hàng Châu mi n ðông TQ. Ho c n u m y mi ng bánh b t n p. b i vì trong ti ng ñ a phương t quít ñ ng âm v i t may m n. hai cu n sách “nghìn phương thu c vàng” và cu n “nghìn phương thu c vàng d c” n i ti ngc a nhà y h c n i ti ng Tôn Tư M c ñ i nhà ðư ng < 618 ñ n năm 907>. M t s vùng nông thôn mi n Nam TQ. r i cho ñư ng. còn nh ng ngư i ñi u ki n kinh t khá gi l i chú ý v n ñ ăn u ng. như sinh con. Có nghĩa là khi t m b dư ng sinh. v i ý là cu c s ng dư th a<trong ti ng Hán c ñ ng âm v i dư th a>. cùng hư ng phúc l c”. C như v y. cũng t c là 8 lo i bánh ñi m tâm. n u như khách l i thì m i khách ăn m t b a s i c o hay còn g i là bánh ch o.. m i khi b n bè ngư i thân có vi c gì l n. . táo tàu. th t là ñ p m t. 4. nhưng h v n t n kh năng ăn u ng cho t t m t chút.

trà v quít. l y c t . Ngư i mi n B c TQ làm bánh trôi g i là “bánh trôi lăn”. l c ñi l c l i. m i ngư i thư ng b n r n lên không t làm bánh trôi. ăn t t có c m t b t p t c v ăn u ng. B n thân ông Tôn Tư M c th hơn 100 tu i. mà ñi mua bánh trôi làm s n. cho thêm m y c hành. ho c ñ tr n v i ñư ng làm nhân. Th c ăn n u v i thu c cũng như là u ng thu c.v. phòng b nh và ch a b nh r t th nh hành trong dân gian TQ. Hoa có hơn 1 nghìn lo i. t t ðoan Ng và t t Trung Thu là 3 t t truy n th ng l n trong m t năm c a TQ. mà cách làm cũng không gi ng nhau. nhà nào nhà n y ñ u ăn bánh trôi. s c kh e c a con ngư i ph i l y vi c ăn u ng h p lý làm cơ s .191 - Th e W or ld of E bo ok . r i ngânm nư c. Món ăn này ñư c b t ñ u t th i Xuân Thu th th 6 và th 7 trư c công nguyên và ñư c th nh hành vào ñ i nhà ðư ng trong th k 7. m i dùng thu c cũng không mu n.v. có tác d ng làm lưu thông m ch máu và ñi u kinh. t i v. dư ng da và b o v s c kh e. bu i t i ăn c c i. n u như hi u qu không t t. như: táo Tàu. Ch ng h n như hoa h ng tư ng trưng cho tình yêu. các món ăn ñi m tâm. sơn trà. d m. thu c trám v. Trong cách ch a b nh qua ăn u ng. g ng khô. Trong dân gian tác d ng ch a b nh c a các lo i gia gi m như mu i. ñ c s c v t p t c ăn u ng truy n th ng c a TQ ñư c th hi n r t rõ nét. g ng. ý nhân và h ng khô v. hi n nay l i có ngư i l y d m pha v i cô ca cô la làm n c gi i khát b o v s c kh e và còn r t th nh hành. nh t là ñ i v i ph n . Nh ng món khác như “canh Xuyên b i n u v i v quít có th ch a phong hàn và ho. hi n nay ngày càng ñư c nhi u ngư i ưa thích. b c hà v. Nh ng phương pháp ch a b nh qua ăn u ng. 3 lo i bánh ñ c s c là bánh trôi. TQ. Lu t “v sinh th c ph m” c a TQ quy ñ nhnghiêm c m pha thu c vào th c ph m. l y nh ng rau xanhvà th c ăn ăn hàng ngày ñ phòng ch a b nh. Cách n u th c ăn v i thu c c a TQ không nh ng th nh hành trong nư c. Món ăn b ng hoa có th ch a b nh. Nh ng món n u v i thu c thì có ñ các món. ñi u này ñã ñi ngư c v i cách n u th c ăn v i thu c trong dân gian. thái m y lát g ng. xúp và các món ăn. ngành h u quan ñã công b m y ch c lo i thu c B c có th pha vào th c ph m. tôm tươicó tác d ng b khí huy t. ăn nhi u hoa r t có l i. T t Xuân. có th ch a cho tr b nh tỳ v y u. Ngày hôm ñó. bánh ph c linh. Bác sĩ nên tìm hi u rõ nguyên nhân ngây b nh. M i khi ñ n ngày .v l i khác nhau. bánh trôi ăn trong ngày r m tháng giêng là món ăn ngon cu i cùng trong nh ng ngày t t. nhưng ñòi h i yêu c u khác nhau. Hi n nay.Ông Tôn Tư M c cho r ng. Hoa ñào n u v i cá. thành nh ng viên tròn to g n b ng qu tr ng gà là ñư c. ch a b nh qua ăn u ng và n u th c ăn v i thu c ñã tr thành cách t m b s c kh e. còn t nh Vân Nam mi n Tây Nam TQ ñư c g i là “vương qu c th c v t” thì nghe nói có hàng hơn 260 lo i hoa có th ăn ñư c. th nhưng tên g i bánh trôi c a mi n Năm và mi n B c TQ không gi ng nhau. l y thu c làm th c ăn ñ phòng ch a b nh. nh ng món ăn thư ng th y như cháo. T t âm l ch c a TQ là ngày t t long tr ng nh t c a nhân dân TQ. Món ăn b ng hoa t c là l y hoa làm thành món ăn. h u như nhà nào cũng bi t cách. “canh sâm”có th t m b cho ng i b nh và ngư i già. cách làm c th là: l y v ng. ch ng h n như có m t lo i “cháo c a tr ”. bánh gù và bánh nư ng. có h h “món ăn b ng hoa”. bánh gù và bánh nư ng ăn trong 3 t t này ñư c coi là 3 lo i bánh ngon trong ngày t t c a TQ. ch không nên tuỳ ti n u ng thu c. n u th c ăn v i thu c trong dân gian TQ ñ u ñư c di n bi n t quan ñi m ch a b nh qua ăn u ng c a Ông Tôn Tư M c. r i b nh ng viên nhân ñã ng m nư c vào m t. xu ng giư ng ăn g ng”. l y m t ñ ng b n p. s th t này khi n nh ng lúc cũng như sau này ph i khâm ph c lý lu n ch a b nh qua ăn u ng và cách dư ng sinh c a ông. 5.v v i g o n u cháo. còn có nh ng nhà hàng chuyên n u nh ng món ăn v i thu c. Trong nhà có ngư i b c m cúm. ñang ñi vào b a ăn hàng ngày c a ngày càng nhi u ngư i nư c ngoài. Ba lo i bánh trong ngày T t c a Trung Qu c Trong nh ng l và ngày t t. Ch a b nh qua ăn u ng t c là l y th c ăn làm thu c. Ch ng h n như rư u hoa cúc. ð gi i quy t mâu thu n này. u ng nóng cho toát m hôi. Sau ñây xin gi i thi u v bánh trôi. còn có tác d ng dư ng da r t t t. t c là bu i sáng ăn g ng. b t n p dính ñ y vào nhân. và còn không ng ng phát tri n. tăng cư ng ch c năng c a tỳ v . cho ñư ng ñó n u chè. D n d n. mà còn ñi vào th trư ng qu c t . thì thư ng là có hi u qu . l c. mi n B c TQ có hơn 100 lo i hoa có th ñư c. hành. viên thành t ng viên nh . TQ cách n u th c ăn v i thu c ñư c lưu truy n t xưa cho ñ n nay. Có cách dư ng sinh hàng ngày là “lên giư ng ăn c c i. trư c h t ch a b nh qua ăn u ng.

t t Nguyên Tiêu, trên kh p ñư ng ph , thư ng có nh ng ngư i c m m t b n làm bánh. B c Kinh, có hai nhà hàng lâu năm là “ð o Hương thôn” và “Qu hương thôn” là ñư c nhi u ngư i ưa thích nh t. Trong khi ñó ngư i mi n Nam thì thư ng t gói bánh trôi. H l y nư c nóng tr n b t n p, r i l y l c tây, l c, v ng, táo tàu và ñ n u nhi n tr n v i nhau ñ làm nhân, l y b t gói nhân viên thành t ng viên nh tròn trĩnh. Lo i bánh trôi làm s n khá có ti ng tăm là bánh trôi c a Ninh Ba mi n ðông TQ và c a thành ph Thành ðô t nh T Xuyên Mi n Tây Nam TQ. B t k là bánh trôi c a mi n Năm hay mi n B c, ñ u lu c chính r i m i ăn, ăn m m và thơm ngon. Theo cách nói trong dân gian, nh ng ngư i trong ngày t t Nguyên Tiêu ăn bánh trôi, theo ñ ng âm trong ti ng Hán có ng ý là ñoàn t và tr n v n.

6. Bánh S i c o
N u nói s i c o là m t ph n trong n n văn hóa c a TQ, không chút khu ch ñ i. Là món ăn truy n th ng c a TQ, c gia ñình cùng ăn, tư ng trưng cho s ñoàn t ; m i khách ăn t ra quý tr ng và nhi t tình. M t ngư i nư c ngoài ñ n TQ, n u như không ăn s i c o c a TQ, thì có l v s b b n bè cư i cho là ch ng khác nào chưa ñư c ñ n TQ.

Sau khi làm xong nhân, gói sui c o theo hình thù gì cũng r t c u kỳ, ph n l n các khu v c ñ u gói hình bán nguy t ki u truy n th ng. Gói theo hình này thì khi gói g p ñôi v bánh hình tròn, dùng ngón tay cái và ngón tay tr c a tay ph i vi n theo di m bán nguy t là ñư c, ph i vi n cho ñ u g i là “vi n Phúc”. Có gia ñình, kéo hai ñ u c a hình bán nguy t n i li n v i nhau như nén b c, b y trân n p, tư ng trưng cho ti n c a ñ kh p m i nơi, vàng b c ñ y nhà. nông thôn, ngoài v s i c o bà con in hình bông lúa mỳ, ch ng khác nào nh ng bông lúa mỳ trĩu h t, v i ng là sang năm m i ngũ c c ñư c mùa.

Khi ăn s i c o, cũng ph i bi t cách ăn. Bát ht nh t là ñ th cũng t tiên, t lòng tôn kính và nh nhung cha ông ñã quá c . Bát th hai là ñ cúng th n thánh trong dân gian như ông táo ch ng h n, c già trong gia ñình còn ñ c l m nh m ñ c nh ng bài vè như: M t chi c s i c o hai ñ u nh n, B vào n i thành trăm ngàn chi c. Thìa vàng múc, bát b c bưng, ð t lên bàn th cúng t tiên Th n tiên nhìn th y cũng vui lòng, Quanh năm b n mùa ñư c bình an. Bát th 3 c nhà m i b t ñ u ăn. Khi ăn ph i nh r ng, nên ăn s ch n, không ñư c ăn s l . Có nh ng c già v a ăn v a l m b m nh ng câu c xưa :”rau nhi u, rau nhi u” v,v vì t rau trong ti ng Hán ñ ng âm v i tài cũng t c là ti n c a. Ăn xong nh ng ñĩa, bát ñ ng s i c o c n i n u cũng b y trân n p ñ ng s i c o, và nh t ñ nh ñ th a l i m y cái <v i s ch n>, v i ý là “năm nào cũng dư th a”. - 192 -

Th e

Gói xong, b t ñ u n u. ð i khi nư c trong n i sôi, b s i c o vào n i có m t c m giác như b nh ng s n ph m ngh thu t vào n i nư c trong v t. Sau ñó, l y v t quáy ñ n ñáy n i ñ cho s i c o không b dính n i. Trong khi n u, thư ng là ph i cho thêm 3 l n nư c l nh, vì trong ti ng TQ t này ñ ng âm v i “phúc ñi r i l i ñ n”. Kho ng 10 ñ n 20 phút sau là xong.

W

or

ld

Trư c h t nói v làm nhân. Nhân s i c o có lo i có th t, có lo i ch có rau, nhưng thư ng là th t và rau tr n l n v i nhau. Trong quá trình làm nhân, c u kỳ nh t là băm th t và rau. T c là quá trình chu n b ñ y ñ th t, rau và các lo i gia gi m, cho lên th t băm. Khi băm nhân, dao và th t ch m vào nhau phát ra ti ng r t r n ch c, b i vì luôn thay ñ i dao to nh khác nhau, khi n ti ng băm ti t t u thay ñ i lúc m nh lúc nh theo nh p ñi u, như m t b n nh c tr m b ng, truy n sang hàng xóm. Láng gi ng. M i ngư i ñ u mu n ti ng băm c a nhà mình vang v ng nh t, kéo dài nh t. Rau tr n v i th t làm nhân, trong ti ng TQ ñ ng âm v i t “có c a”, băm nhân ti ng to mà th i gian l i dài, có nghĩa la “lâu dài và dư th a”. Băm nhân th i gianc àng dài t c là gói s i c o càng nhi u, t c là cu c s ng ñ m m, khá gi .

of E

bo

ok

Nói chung là là lo i th c ăn v b t mỳ gói nhân r i n u ăn. Trư c kia, S i c o ch y u là món ăn trong ngày t t, nh t là trong ñêm giao th a, s i c o càng là món ăn mà gia ñình nào c a TQ cũng ăn. Trong t p quán c a TQ, s i c o t quá trình làm nhân, hình dáng cho ñ n lúc ăn ñ u r t c u kỳ.

Hàng năm vào ñêm giao th a, thì thư ng là nh t ñ nh phài ăn s i c o. B t k là ñi công tác, h c t p hay làm ăn xa nhà, ñ u tr v ñoàn t v i gia ñình. C gia ñình quây qu n gói s i c o, ăn s i c o, chung vui, ñ m m trong b u không khí thanh th n c a ngày t t. Th c ra, trong cu c s ng hàng ngày, s i c o không nh ng có ý nghĩa tư ng trưng cho n n văn hóa c a TQ ra, r t nhi u quá trình v s i c o ñã có thay ñ i r t l n. Ch ng h n như, hi n nay thành ph m i ngư i r t ít khi t làm nhân s i c o, th m chí là t gói s i c o, m i khi ñ n ngày l ngày t t ñ n siêu th mua n u ăn là ñư c, ho c c gia ñình ñ n nhà hàng ăn s i c o. Cho dù là nông thôn, khi ăn s i c o ph i làm theo t p quán, nay cũng ngày m t ít ñi.

Th e

W

or
- 193 -

ld

of E

bo

ok

Ph n 18
Chương 1. Kinh k ch Trung Qu c
1. L ch s Kinh k ch
Kinh k ch Trung Qu c ñư c g i là “Ca k ch phương ðông”, là qu c túy thu n túy Trung Qu c, g i là Kinh k ch b i ñư c hình thành t i B c Kinh. Kinh k ch ñã có l ch s hơn 200 năm. Kinh k ch ñư c b t ngu n t m y lo i tu ng c ñ a phương, ñ c bi t là “Huy Ban” t c “ñoàn tu ng An Huy” lưu hành t i mi n Nam Trung Qu c h i th k 18. Năm 1790, “ñoàn tu ng An Huy” ñ u tiên ñ n B c Kinh bi u di n chúc m ng sinh nh t nhà vua. Sau ñó l i có nhi u ñoàn tu ng An Huy ñ n B c Kinh bi u di n. Ban bi u di n tu ng Huy v n có tính lưu ñ ng m nh, do h p th nhi u phương pháp bi u di n c a các ch ng lo i tu ng khác nhau , B c Kinh là nơi t p trung nhi u ch ng lo i tu ng ñ a phương, ñi u này khi n ngh thu t bi u di n c a ñoàn tu ng Huy ñư c nâng cao nhanh chóng.

Cu i th k 19, ñ u th k 20, qua h i nh p trong su t m y ch c năm, Kinh k ch m i ñư c hình thành, và tr thành lo i tu ng sân kh u l n nh t Trung Qu c. V s lư ng phong phú c a Kinh k ch, s lư ng ngh nhân bi u di n, s lư ng các ñoàn Kinh k ch, s lư ng khán gi xem Kinh k ch, cũng như s nh hư ng sâu r ng c a Kinh K ch ñ u ñ ng ñ u Trung Qu c. Kinh k ch là m t lo i hình ngh thu t t ng h p, b ng c quá trình th hi n h p nh t gi a “Ca, nói, bi u hi n, ñ u võ, múa ”, ñ thu t l i các c t truy n, kh c h a nhân v t. Các nhân v t trong Kinh k ch ch y u chia làm b n vai l n : Sinh <vai nam >, ðào <vai n >, Tĩnh <vai nam >, Hài <nam n ñ u có>, ngoài ra còn có m t s vai ph . M t n là ngh thu t ñ c s c nh t trong Kinh k ch. Qua m t n có th khán gi có th nh n bi t các nhân v t trung thành ho c gian trá, t t ñ p hay x u xa, lương thi n hay gian ác, cao thư ng hay th p hèn. Ví d như, n t n tô ñ th hi n nhân v t trung thành nh t m c, n u là màu tr ng thì nhân v t ñó có tính cách gian trá, ñ c ác, màu xanh lam th hi n nhân v t ñó kiên cư ng dũng c m, màu vàng nói nên nhân v t ñó tàn b o, màu vàng ho c màu b c tư ng trưng cho th n ph t ho c qu quái, khi n khán gi có m t c m giác huy n o. Thông thư ng cho r ng, cu i th k th 18 là th i kỳ phát tri n r m r nh t c a Kinh k ch. H i ñó, không nh ng tu ng sân kh u dân gian r t ph n th nh, mà trong Hoàng cung cũng thư ng xuyên t ch c bi u di n tu ng sân kh u. B i vì các Hoàng gia quý t c thích xem Kinh K ch, ñi u ki n v t ch t ưu vi t trong cung ñình ñã cung c p s giúp ñ v các m t bi u di n, quy ch v trang ph c, hóa trang m t n , phông c nh sân kh u v v ... sân kh u tu ng dân gian trong hoàng gia quý t c và dân gian nh hư ng l n nhau, khi n Kinh k ch ñã có s phát tri n chưa t ng có. Nh ng năm 40 c a th k 20, là giai ño n th hai cao trào c a Kinh k ch, tiêu chí phát tri n Kinh k ch trong giai ñ an này là s n sinh r t nhi u trư ng phái khác nhau, n i ti ng nh t là b n trư ng phái - 194 -

Th e

W

or

ld

of E

bo

ok

l n ñó là Mai Lan Phương (1894--1961), Thư ng Ti u Vân (1990--1975), Trình Nghiên Thu (1904--1958), Tuân Hu Sinh (1900--1968). M i trư ng phái l n trên ñây la có hàng lo t di n viên n i ti ng, h có m t sôi n i trên sân kh u c a các thành ph l n như Thư ng H i, B c Kinh, ngh thu t sân kh u Kinh k ch vào m t th i ñi m phát tri n m nh m . Mai Lan Phương là m t trong nh ng nhà ngh thu t Kinh k ch n i ti ng nh t th gi i, ông t p bi u di n Kinh k ch t năm lên 8, năm 11 tu i ñã ra m t công chúng trên sân kh u. Trong cu c ñ i ngh thu t sân kh u su t hơn 50 năm, ông ñã có nhi u sáng t o và phát tri n v các m t gi ng ca ðào, b ch tho i, ñ ng tác múa, âm nh c, trang ph c, hóa trang v v ... hình thành phong cách ngh thu t ñ c ñáo. Năm 1919, ông Mai Lan Phương d n ñoàn Kinh k ch sang Nh t bi u di n, Kinh k ch l n ñ u tiên ñư c truy n bá ra h i ngo i; năm 1930, ông l i d n ñoàn Kinh k ch sang M bi u di n, thu ñư c thành công l n; năm 1934, ông nh n l i m i d n ñoàn sang châu Âu bi u di n, ñư c gi i sân kh u châu Âu coi tr ng. Sau ñó, các nơi trên th gi i ñã coi Kinh k ch là trư ng phái sân kh u Trung Qu c .

T

trái qua: Mai Lan Phương, Trình Nghiên Thu, Tuân Hu Sinh, Thư ng Ti u Vân

2. M t n Kinh k ch

3. Nhân v t Kinh k ch
Trong Kinh k ch nói chung có b n vai, ñó là các vai Sinh, ðào, Tĩnh và Hài, các vai ñó l i chia làm nh ng vai càng c th hơn. “Sinh” chia làm : “ Lão sinh”—là ch nh ng ngư i ñàn ông trung niên chín ch n, thư ng xu t hi n trong các vai chính di n ho c nhà vua, tư ng lĩnh. “Ti u sinh”—là các vai thanh niên trai tráng. “ðào” chia làm “Thanh Y” – ch các vai ph n trung niên, thư ng là các phu nhân, ti u thư trong gia ñình quý t c. “Võ ðào ” – ch các vai n có th ñ u võ. “Hoa ðào”—ch các vai n tr tu i thu c t ng l p th p hèn trong xã h i, như “a hoàn, con sen”, - 195 -

Th e

W

M t n Kinh k ch là dùng các lo i b t màu tô v lên m t di n viên, ñ tư ng trưng cho tính cách, ph m ch t, v n m nh nhân v t. Thư ng thì, màu ñ mang nghĩa bóng, tiêu bi u cho trung nghĩa dũng c m; màu ñen thu c trung tính, tiêu bi u cho dũng mãnh và mưu trí; màu lam và màu xanh lá cây cũng thu c trung tính, tiêu bi u cho anh hùng rơm; màu vàng và màu tr ng ph n l n mang nghĩa ñen, tiêu bi u cho hung ác và gian trá; màu vàng và màu b c tiêu bi u cho th n bí và th n tiên yêu quái.

or

ld

of E

K t khi Trung Qu c ti n hành công cu c c i cách m c a, Kinh k ch l i có s phát tri n m i. Là tinh hoa ngh thu t truy n th ng dân t c, Kinh k ch ñã ñư c chính ph Trung Qu c ra s c nâng ñ . Ngày nay, Nhà hát l n Trư ng An quanh năm ñ u di n nhi u v Kinh k ch, các cu c thi bi u di n Kinh k ch Qu c t ñã thu hút nhi u ngư i hâm m Kinh k ch trên th gi i tham gia, Kinh k ch là chương trình b o lưu trong giao lưu văn hóa gi a Trung Qu c v i nư c ngoài.

bo

ok

Lão sinh – “Cam l t ”

Ti u sinh – “Li u âm ký”

Lão ñào – “T n Hương Liên”

Thanh y – “Qúy phi say rư u”

Võ tĩnh – “Chi n uy n thành”

bo

“Tĩnh” là ch các nhân nh t m t hoa, thư ng là vai nh ng ngư i ñàn ông có tính cách, ph m ch t và di n m o khác nhau. “M t” cũng thu c vai lão sinh, là nh ng ngư i có tu i tác già lão, ñ u óc m m m, s ng trong t ng l p th p hèn trong xã h i. B i khi hóa trang v m t v t tr ng trên s ng mũi, cho nên nhân v t này g i là “Ti u hoa m t”, cùng song song v i ð i hoa m t, Nh hoa m t cho nên nh ng nhân v t này thư ng ñư c g i là “Tam hoa m t”.

1. Tu ng Hoàng mai

tu ng Hoàng Mai ñ u là nông dân và ngư i làm ngh th công. Trang ph c, ñ o c và tr ng chiêng ñ u lư m l t t m th i mà có, thư ng là ñi ñâu bi u di n thì mư n và thuê c a khán gi ñó. Tu ng Hoàng Mai trong giai ño n này, tr thành hình th c văn hóa ngh thu t do bà con nông dân t biên t di n t vui thú. Các lo i tu ng Hoàng Mai ch y u là hát láy và bình t . Hát láy l y di n tu ng nh làm chính, làm phong phú không khí ñ i s ng - 196 -

Th e

Tu ng Hoàng Mai v n g i là “ði u Hoàng Mai” ho c “Tu ng Hái Chè”, là lo i tu ng dân gian nh ñư c hình thành t i ba t nh An Huy, H B c. Trong ñó có m t lo i chuy n d n sang khu v c An Khánh l y huy n Hoài An t nh An Huy làm trung tâm, k t h p v i ngh thu t dân gian ñ a phương, hình thành b n s c c a mình, ca và tho i ñ u b ng ti ng ñ a phương, ñư c g i là “gi ng Hoài” ho c “ñi u Hoài”. ðây chính là ti n thân c a tu ng Hoàng Mai ngày nay. Vào gi a th k 19, do nh hư ng c a “gi ng Thanh Dương” và “ñi u An Huy”, ñã phát tri n thành tu ng chính di n như ngày nay. Là m t lo i tu ng, tu ng Hoàng Mai cũng d n d n ñư c m i ngư i bi t ñ n và ch p nh n. ð c ñi m hình th c bi u di n ban ñ u c a tu ng Hoàng Mai là v a múa v a ca. Chú tr ng mô ph ng theo sinh ho t t nhiên, không có trình t c ñ nh nào h t. M t s ñ ng tác như ngã và v v p, các ñ ng tác trong c nh “t giã” trong v “Thiên Tiên Ph i” là mô ph ng theo ñi u Thanh Dương và ñi u An Huy. H i ñó, ph n l n các di n viên

W

Chương 2. Tu ng ñ a phương

or

“Hài ” là ch Ti u hoa m t, ph n l n la ch nh ng ngư i s ng trong t ng l p th p trong xã h i, các nghĩa sĩ trong dân gian nhanh trí, hài hư c.

ld

of E

ok
Văn hài – “Qu n anh h i”

“Nam khúc” . thành c m t h th ng bi u di n hoàn ch nh. Bi u di n Côn khúc có nhi u ñ ng tác múa m nh. t ng g i là “Xư ng Côn sơn” . “Tu ng Hà Nam” thư ng bi u di n trên sân kh u d ng trên ñ i. là làn ñi u ca chính trong v tu ng . Bi u di n chia thành t ng ño n xóa b ph n r i r c trong v tu ng.. “N “V ch ng ng m ñèn”. “ði u Hà Nam”. dài lê thê. b ch tho i. H B c. Tác ph m m i các v tu ng m i không ng ng xu t hi n. tu ng Côn t ng có nh hư ng tr c ti p ñ i v i s hình thành và phát tri n c a nhi u lo i tu ng như Kinh k ch. “Nhã b ” v v . tr tình. v n ñi u nghiêm ng t. chuy n thành chia ra t ng ño n.. xu t hi n quang c nh ph n vinh “nhà nhà ñ u thu vén. “Côn khúc”. Bình t . ð n nay r t khó tra c u ngu n g c tu ng Hà Nam là t ñâu. Tu ng Côn Trong quá trình di n bi n l ch s . “H i c u Lam ”. thư ng thu t l i t ng ñ an l n. Lo i tu ng này ñư c lưu hành t i mư i m y t nh và khu t tr Trung Qu c là Hà Nam. ti ng Hán g i là Côn K ch. g i là tu ng Côn. trình bày nh c ñi u.. là l ai hình ngh thu t t ng h p t p chung ca. Tân Cương v v . Sơn ðông. Tu ng Côn có h th ng làn ñi u ca ñ c ñáo.197 - Th e Các v Côn khúc r t phong phú. ngh thu t bi u di n cũng d n d n tr nên chín ch n. ñ i lo i c a k ch b n h i b y gi . có nhi u cách nói khác nhau.. phong cách ña d ng ñã bù ñ p cho s khi m khuy t rư m rà. ñi u Côn Sơn chú tr ng bày t ñi u ca c a tu ng. ðào. g i t t là “Gi ng Côn”. Côn khúc r t ñòi h i v v n ñi u. Nó chung thì. Ninh H . trư c ñây. k t h p ch t ch v i ca. “ði u Côn”. m i v Côn khúc ñ u do các khúc ñi u và v n ñi u t o nên. Có cách nói là sau khi ñi u T n và ñi u Ph Châu . T hình th c bi u di n t ng th c v . W or ld of E dung phong phú. Thanh H i. có tính văn h c cao. tròn vành rõ ch . Nh ch và phát âm ñòi h i ph i là b n thanh. ðã xu t hi n hàng lo t nh ng v tu ng l y Sinh. bi u di n c th . ch n l c nh ng ño n hay trong làm phong phú chi ti t ñ nó tr thành nh ng v tu ng ng n có th bi u di n riêng. h h không ñ phòng”. là m t trong nh ng lo i tu ng sân kh u có nh hư ng nh t t i Trung Qu c. m thu t cũng như thân hình . Tu ng Côn chia ño n có n i Quá trình phát tri n c a tu ng Côn ñã ñ i di n cho s trư ng thành c a tu ng sân kh u Trung Qu c. mang l i b m t sinh ñ ng ho t bát cho tu ngCôn. Tu ng Hà Nam “Tu ng Hà Nam”.. âm ñi u phong phú. 2. “Gi ng Cây li u”... múa. t ng trong k ch b n thanh nhã. Tu ng Hà Nam b t ñ u xu t hi n vào cu i ñ i nhà Minh ñ u nhà Thanh. Sơn Tây. cho ñ n ñ u th i vua Gia Khánh nhà Thanh (1570--1800). b i v y mà phát tri n h t s c nhanh chóng. Tĩnh và Hài làm chính. cho nên m i ngư i còn g i nó là “d a núi mà gào”. t c b t ñ u t th i vua Long Khánh. tu ng T Xuyên. tu ng Hoàng Mai v v . Khúc ñi u c a nó thu c v n ñi u văn h c c ñi n Trung Qu c. ñ c bi t là khi ca không ñ m nh c thư ng ca Côn khúc. “Ngưu Lang Ch c N ”.. vua V n l ch nhà Minh. r t ñư c công chúng hoan nghênh.. trong bi u di n ñ u ñư c hoàn thi n và chín ch n trong quá trình phát tri n c a Côn khúc. phân công cũng ngày m t c th . Vi t K ch (tu ng Thư ng H i). phò mã”. êm ñ p du dương. t khi c t gi ng cho ñ n khi thu gi ng. bo ok . do th i kỳ ñ u các di n viên ca b ng gi ng th t. Nh ng v tu ng Hoa Mai xu t s c g m “Thiên Tiên ph i”. ðây là giai ño n ngh thu t tu ng Côn sáng l n và thành t u n i b t nh t. “Hoài âm ký”. Côn khúc tr thành l ai tu ng có nhi u tác gi và nhi u tác ph m nh t trong hai th i Minh và Thanh. nó là m t lo i hình tu ng ngh thu t. ca b ng gi ng gi ngân lên ñ nâng cao âm ñi u b i v y còn g i là “ngân Hà Nam”. Tu ng Côn t ng có các tên g i khác nhau. nh nhàng như mây bay nư c ch y. Nhi u t ng trong tu ng Côn th c ra là nh ng bài thơ ñ p mư t mà. 3. “C t c l n ”. âm nh c. Tu ng H Nam. chính vì v y mà tu ng Côn thư ng ñư c m i ngư i coi là “ngu n g c c a trăm lo i tu ng tuy n th ng”. “G p gi a ñư ng” v v . múa. Th i gian tu ng Côn phát tri n và xưng bá trên làng sân kh u kéo dài kho ng 230 năm. Biên ñ o sân kh u Trung Qu c v văn h c. Ban ñ u l y ca không ñ m nh c làm chính. Hà B c. là nh ng v công chúng xem mãi không chán. trình t dàn nh c v v .và giai ñi u dân ca.. ñ ng tác thành m t th . Ch c n ñ c k ch b n cũng c m th y là s hư ng th cái ñ p. Tu ng Hà Nam m i ñư c g i là D K ch. Sau ngày nư c Trung Hoa m i ra ñ i.

Nh c c t u cho tu ng Hà Nam bao g m ñàn nh . Tam Qu c. hai là mang ñ m b n s c ñ a phương. t nhiên. nh p hai tám. ñ i ngũ sáng tác k c ñ i ngũ di n viên vào th i kỳ giáp h t. Oa Cương. tu ng Hà Nam sành v ca. xu t hi n nhi u v mang ñ tài hi n th c và tu ng l ch s vi t l i. tuy tu ng Hà Nam v n ñư c nhi u ngư i yêu thích. trư ng phái Tr n T Trinh nhanh nh n thanh thoát. còn g i là ñi u Tây Ph và ñi u Sa Hà khu v c La Hà. Th e W Ngày nay. tỳ bà. “Ngư i vui ng a hý”. bi tráng. trư ng phái Mã Kim Phư ng sáng s a c ng cáp.. tình ti t c a c t truy n có ñ u có ñuôi. vi c k th a và c i cách ñ u tương ñ i mù quáng. ñi u D ðông khu v c Thương Khưu. nh p nhanh. Dương Gia tư ng và Nh c Gia tư ng. Trư c năm 1927. “Qu ñ . làm n i b t s c hút ngh thu t c a tu ng Hà Nam. ði u ca ch y u chia làm nh p ch m.truy n vào Hà Nam. trư ng phái Thư ng Hương Ng c phóng khoáng. khi ñ n tình ti t quan tr ng c a v tu ng thư ng là ca ñi u ð i b n. ñ c ñi m cũng như ñ nh hư ng phát tri n c a tu ng Hà Nam còn thi u n m b t v lý lu n. Gi ng nam ca ñi u ðông D cao và m nh. ba là. trình ñ văn hóa cũng như ngh thu t còn kho ng cách khá xa so v i nhu c u c a th i ñ i. thư ng phái Thôi Lan ði n uy n chuy n. “ðám cư i c a chú c xúy qu y”. thư ng ca ñ n h hê. ði u D Tây khu v c L c Dương. “Anh hai ñen cư i v ”. mâu thu n xung ñ t gay g t. trong ñó ph n l n ñ u mang ñ tài ti u thuy t l ch s và di n nghĩa l ch s . ñ r i”. tính cách nhân v t mang góc c nh rõ ràng. ñàn ba giây. Trư ng phái ch y u là ñi u D ðông và ñi u D Tây.. dân dã. còn g i là ñi u ðông L . nh p ñi u m nh l c nhi t li t. sau ngày nư c Trung Hoa m i ra ñ i. sành v bi u di n các khung c nh l n có khí th bàng b c. tình yêu. có cách nói là phát tri n tr c ti p t ñi u Huy n sách khúc ñi u mi n B c mà thành. Hi n nay. “Th ch ng”. giàu s c m nh tình c m.198 - of E M c l c c a tu ng Hà Nam truy n th ng có hơn 1000 v . Ví d như các v Phong Th n. Ví d như các v mang t a ñ : “Tri u Dương Câu”. xu t hi n nhi u trư ng phái khác nhau. Sau khi tu ng Hà Nam ñư c hình thành. sành v bi u di n các v tu ng hài. gi ng n ho t bát bay nh y. các h c trò c a năm trư ng phái này có m t t i kh p nơi. k h p v i ñi u ca c a ñ a phương mà thành. phong cách c a tu ng Hà Nam hào phóng mang màu s c c a phái mày râu. Viêm L p Ph m. Mã Kim Phư ng. sành v th hi n các v bi k ch. Gi ng nam ca ði u D Tây thê lương. sau khi xu t hi n di n viên n . or ld . bo ok . Thôi Lan ði n. Tu ng Hà Nam không có di n viên n . d n d n hình thành các trư ng phái bi u di n năm vai ðào l n ñó la: Thư ng Hương Ng c. sâu sát v i ñ i s ng bình thư ng c a ngư i dân. Bao công. khèn và kèn Xô na. luân lý ñ o ñ c v v. Trư c h t. nhưng s phát tri n c a nó cũng t n t i v n ñ nghiêm tr ng: s lư ng khán gi gi m thi u. ñoàn tu ng Hà Nam g p nhi u khó khăn. ch t phác. gi ng n uy n chuy n. còn có nhi u v mang ñ tài hôn nhân. Tr n T Trinh. ñ i th chia làm b n trư ng phái: ñi u Tư ng Ph khu v c Khai Phong. khi n s nghi p tu ng Hà Nam l i có bư c phát tri n m i.

d o dai. ñan xen các ñư ng v v i nhau h t s c phong phú. trông ñi m ñ m và ñ lư ng. thu c màu nguyên ch t không pha v i các th màu khác. b n và trong . V t li u làm con R i Bóng ch y u là da bò ñ c còn non màu ñen. khi n các v múa r i Bóng mang ñ m b n s c dân gian ñ a phương. Hi u qu trang trí ñ án mang màu s c tương ph n m nh. vàng. mũi s n sùi. các ñi u tu ng cao gi ng và du dương. Thái Thư ng Lão Quân ñư c kh c chìm. La Thông T o B c là truy n di n nghĩa th i nhà Tùy và nhà ðư ng. M thu t dân gian Chương 1. do ñó khi bi u di n r t linh ho t. tô màu lên ñó. tương ph n rõ r t. n n màu ch y u là màu ñ .199 - Th e W or ld of E bo ok . lo i da này dày m ng v a ph i. tương ñ i t p trung t i vùng tam giác Thi m Tây. rõ ràng. do ñó màu s c thư ng s c s . ho t bát. ñiêu kh c c u kỳ trôi ch y. Trư c h t ph i v nháp m m hình nhân v t lên da bò khô . mang phong cách ngh thu t hào phóng và k càng. sau ñó dùng các lo i dao kích c khác nhau mà kh c. tin r ng các ñ ng tác c a con r i cũng như c t chuy n r t thu hút ngư i xem. Ninh H . trán dô. R i bóng R i bóng là lo i hình ngh thu t dân gian Trung Qu c. mũ ñ i ra ñ ng sau. s ng mũi th ng. Ti p theo lên thêm m t l n thu c màu r i m i ñem hong khô. R i Bóng Long ðông r t lưu hành vào th i nhà Minh và nhà Thanh th k 14 ñ n 19. Sau khi kh c xong. vi c l p ghép g n k t cũng như phân gi i các b ph n trên mình nhân v t con r i r t h p lý. công ngh kh c r ng h t s c tinh vi ph c t p. m t nh . mi ng nh . bên ph i là ñ u râu Thái Thư ng Lão quân. Sau khi ñã ch m kh c và lên màu xong là có th ñem là cho b ng ph ng. m t tròn. ñư ng nét ngay th ng khái quát. ñen và xanh lá cây. hong khô trông ñã trong và th u là có th dùng làm con r i. linh ho t và truy n th n. M c l c các v tu ng R i Bóng Long ðông r t nhi u. Sau khi da bò ñã ñư c c o s ch lông. Ngh thu t múa r i Bóng r t chú tr ng hi u qu bi u di n. th hi n m t cách ñ y ñ trong cái thô sơ l i có cái c u kỳ. công nghê tr m kh c nhân v t và ñ o c r t tinh vi khéo léo. trong nh . l i thêm l ng ti ng ca. ñây là công ño n then ch t nh t và cũng là khó nh t. r i g n k t thành các con r i theo yêu c u. trông r t tinh khôn và sinh ñ ng. b i vì t t c các b ph n trên mình nhân v t ñ u có th ñ ng ñ y.Ph n 19. R i Bóng Long ðông t nh Cam Túc mi n Tây Nam Trung Qu c ch y u phân b t i các huy n Bình Lương. Các lo i ñ chơi 1. Khánh Dương. t o hình c a R i Bóng ñ p m t. Ng c Hoàng ð i ð ñư c kh c n i. nh bên trái là ñ u râu Ng c Hoàng ð i ñ . như v y là có th ñi u khi n chúng ñ bi u di n. .

t o nên hình nh ngh thu t hoàn ch nh và hoàn m . thưa xít t ng th cũng như công ngh c u kỳ . sinh ñ ng ñ p m t và rõ nét. là ti n thân c a nhi u lo i tu ng ñ a phương Thi m Tây c n ñ i Trung Qu c. ñư ng v b ng m c thay cho ñư ng dao. thanh nhã. màu vàng da cam do các ngh nhân t pha ch .200 - ld of E bo ok . v chi ti t lên nh ng ñ trang s c nh trên mình con r i khó tr m kh c. màu s c tươi sáng. trông ph c t p nhưng không rư m rà. ñư ng nét t m ph c t p. W or . T o hình con r i Bóng t nh Thi m Tây trông ñơn gi n m c m c. màu xanh lá cây tươi. M i b ph n các nhân v t con r i bóng. ñư ng nét bên trong thư ng tr m r ng là chính. R i bóng t nh Sơn Tây mi n b c Trung Qu c có quy ph m ch t ch . không b m c r a và lâu ngày không bi n d ng. T o hình các nhân v t r i bóng Thi m Tây nói chung ñư ng nét khái quát. ñơn gi n nhưng không tr ng r ng. mà ph i h p v i toàn b trông tr n v n l i sinh ñ ng. ñ o c . Không nh ng c c b c a chúng d coi. trong khi ñó l i mang ñ c ñi m công ngh tinh s o khéo léo. phong cách ngh thu t và công ngh th công cũng như R i bóng t nh Thi m Tây. gi a hư hư v i th c th c. Th e Ph n chính nhân v t (bên trái) trong tranh Xu t Hành n i b t. Nguyên li u màu ph n l n là màu ñ tươi. b t k là màu s c hay t o hình c a nhân v t ñ u r t n i và rõ ràng. nhưng l i phong phú v trang trí.R i Bóng t nh Thi m Tây mi n Tây B c Trung Qu c còn b o t n nhi u d u v t chuy n k dân gian. phông c nh thư ng ñư c trang trí nh ng hoa văn ñ án khác nhau. k t h p m t cách hài hòa gi a ph c t p v i ñơn gi n.

v a gi ng m t ngư i l i gi ng m t kh . Trang ph c c a thi u n . “Chú Chó ñ t ” có r t nhi u lo i.. n a thân trên khoa . ví d như: Phúc L c Th .. râu dài. chúng ñã không ch là ñ chơi ñơn thu n. thưa xít hài hòa. mình nó ñen bóng. 2. Cái mi ng kh ñ t nh n. “Kh ôm ñ u g i”. bo ok . Ph n sau ñ u và ñuôi có l nh . Trên trang ph c các nhân v t thư ng th y hình v các ki n trúc. màu s c ñư ng nét r t tinh t . t và các th bát ñĩa v v . Ngũ t giành ph n th ng.. Khi bi u di n.. hòm xi ng. con cái ñ y ñàn thư ng xu t hi n trên các nhân v t ho c ñ o c .. cũng như ñư ng v c a bàn gh ñư c tr m kh c khéo léo ñ p m t khi n ngư i xem ph i tr m tr khen ng i. ð chơi n n ñ t Trong nh: ðây là m t chính hai chú kh ñ t. khi n thân chúng có th ñ ng v ng. các lo i ñ chơi n n ñ t cũng có n i hàm văn hóa sâu s c. có th làm còi th i.201 - Th e W or ld Trư c b i c nh văn hóa l ch s ñ a phương lâu ñ i. hình v r t quy c . trên m t ch v ngũ quan m t cách ñơn gi n. ch y u b ng hình th c ch m và ñư ng v . “Mèo lôi kh . có th làm còi th i. “Kh ôm chân”. “Cái y m kh ”. Bát Tiên chúc th .” “Kh vác cu c”. v a phong phú l i khái quát m t cách hoàn ch nh. nh ng ñư ng v truy n th ng trên các công c . cái ñuôi ñóng vai trò ch ng ñ thân th . bàn.. “Kh ãm con” v v . Trư ng th như ý v v . ðư ng v trang trí cho kh ñ t t p trung ph n ñ u và ph n b ng. ñ ng tác c a thi u n trong và ngoài gương r t ăn kh p v i nhau. Ngh nhân r i bóng ñã th hi n ngư i thi u n khi soi gương. càng nói lên công phu ñ c ñáo c a ngư i ñi u khi n con r i. ngư i trong gương và ngoài gương ñ i chi u nhau. Trang ph c trên mình kh thư ng liên quan v i b sinh d c. of E T nh H Nam Trung Qu c có m t lo i ñ chơi n n ñ t g i là “Chú Chó ñ t”. Trong tranh “Hàm Yên ch i chu t” ñã th hi n c nh ngư i thi u n ñoan trang ng i trư c gương ch i chu t trang ñi m. t m lưng chúng ñư c n n b ng ph ng. Phong cách tr m kh c r i bóng Ph Nam xinh x n. Kỳ Lân ti n con.Trong các v tu ng r i bóng vùng phía nam t nh Sơn Tây ñ u là hình nh truy n th ng mang ng ý t t lành. m t tròn m t ñ . “Kh m t ngư i”. “Kh ôm qu ñào”. gh . ñó là “Kh t tiên con ngư i”. ví d như H ng năm phú quý. “Kh châm l a”. trong ñó kh n n ñ t là nhi u nh t.

. màu xanh lá cây. th pháp ngh thu t khác nhau. t o hình ñơn gi n. phong cách khác nhau.. Các nhân v t Bát Tiên trong nh không mang v nghiêm túc c a th n tiên. th hi u và th m m c a các ngh nhân dân gian. không ph i tô b ng bút lông. màu s c trông c kính có s c tương ph n rõ nét. không như tô màu b ng bút lông lên t ng m ng. nhưng l i khi n ngư i xem có c m giác phong phú. t o hình thư ng là nh ng con thú nh .202 - Th e W or ld hong khô m i lên màu. Trương Qu Lão. ñây là hai chú l n li n th . màu s c tuy không nhi u. mà là tô hàng lo t. mũi dài ng n to nh khác nhau. tai to nh và phương hư ng cũng khác nhau. T i khu v c Hoài Dương t nh Hà Nam mi n trung Trung Qu c có nhi u ñ chơi n n ñ t các con c m thú có hai ñ u. ph n l n ñư ng nét v th ng và ch m là chính. ð chơi n n ñ t huy n Tu n ñ u có th làm còi th i. Sau khi m u tư ng ñ t ñã hong khô xong m i lên màu. l i. ng a ñen. Trên n n màu ñen v các ñư ng nét màu ñ . L n ñ t trong nh r t ñ c bi t. sau ñó v các ñư ng nét màu ñ . h i chùa huy n Tu n l i th y bán r t nhi u con ñ chơi n n ñ t. sau khi Tư ng ñ chơi n n ñ t trong nh là các nhân v t Hàn Tương T . màu s c s c s nhưng trông có v ñi m ñ m. màu tr ng v v . nhân v t là chính. “lên màu”. th hi n s khác bi t v các m t khí ch t. “ n n thành hình”. mang tính thú v c a con tr . m t con ng i lên ñ u con khác. trông gi ng ngư i l i gi ng vư n. thân dư i nh và ñơn gi n. ñư ng nét ngay th ng c ng cáp. ng a . ng a hai ñ u. trí tư ng tư ng khoa trương. màu ph n h ng. ñ c bi t là hình tư ng Trương Qu Lão cư i ngư c trên mình con l a. vàng. b m tính. M i ñ T t Nguyên tiêu r m tháng giêng âm l ch h ng năm. nhúng c ng rơm vào ph m màu r i tô lên. of E bo ok . Quá trình phát tri n và lưu truy n ñ chơi n n ñ t huy n Tu n t nh Hà Nam mi n trung Trung Qu c liên quan ñ n các t p t c ñ a phương. quá trình công ngh chia làm năm bư c ñó là: “nhào ñ t”.trương. chúng ch y u ñư c n n th công. Hán Trung Lý Nhân trong truy n c tích Bát Tiên. Nh ng con ñ ng v t nhi u hơn và có tính ñ i di n hơn c là tu n mã. “Chi chi cô cô ” . khách mua ph n l n là các ch em ph n nông thôn sau khi l y ch ng không sinh con ho c các ch em c u mong sinh ñư c nhi u con cái. “n n”. Lên màu n n thư ng không ph i tô riêng cho t ng con. Trong cái khôi hài m c m c l i có cái t m và ch t ch . trong nh ng thay ñ i ñó trông r t thú v . xanh lá cây. to. hình nh nhân v t trông ngây thơ. trông c kính. n n màu thư ng là màu ñen. ng a ñ . trông gi ng ngư i nông dân m c m c ch t phác. ð chơi n n ñ t huy n Tu n ch y u n n th công. mà tô b ng c ng rơm cao lương. ñ tài ña d ng. kh c b ng ñũa. màu nâu s m ho c màu ñ tươi. “Cô cô chi ơ”. Hình tư ng Bát Tiên trong truy n thuy t dân gian làm b ng nhi u ch t li u khác nhau. ñ chơi n n ñ t ñây ñư c g i theo phiên âm ñ a phương là “Ni cô cô ”. T t Qu r m tháng 7 âm l ch. ch y u là màu tr ng. tr ng. “v ñư ng nét”. màu vàng. mang ý nghĩa th n bí và n i hàm sâu s c truy n th ng. ñôi m t tròn.

khoa trương c a ñ ng quê. nhưng là m t nhóm tư ng ñ chơi n n ñ t màu xu t s c. ho c tĩnh. ho c ñ ng. con con ch 6 Cm. ho c ñ ng. t o hình c a con gà ñ t béo tròn kh e kho n. căn c theo thân ph n khác nhau c a nhân v t. Th e W or ld . t o hình các nhân v t ñ u khác nhau: chúng ho c là ng i. không ñ ñ n. con gà to cao kho ng 25 Cm. Gà tr ng n n ñ t chia làm ba lo i. hình tư ng nhân v t trông r t th t. gi ng mô t trong c t truy n. không khí r t hài hòa. trông oai phong l m li t. là ñ tài các nhân v t thư ng th y. t o hình khoa trương. bi u hi n trên nét m t r t sinh ñ ng.203 - of E ðây là nhóm tư ng nhân v t n n ñ t Bát Tiên. tr thành m t trong nh ng lo i ñ chơi n n ñ t ñi n hình nh t c a khu v c Hoa B c Trung Qu c. toàn b màu s c cho ngư i xem m t c m giác khác v i phong cách ñ chơi các con ñ ng v t n n ñ t khác. Cho ngư i xem m t c m giác cao th p. lãng m n. th n tho i. ñ ng ho c tĩnh h p lý. gà v a và gà con. tuy phong cách c a chúng thi u v m c m c. bo ok . trang ph c và ñ o c cũng khác nhau. m c m c ñơn gi n. ð chơi con gà tr ng n n ñ t thôn Lu Lu tr n B ch câu huy n Tân Thành t nh Hà B c là n i ti ng nh t.con. S lư ng các nhân v t không nhi u. Công ngh c u kỳ hoàn ch nh. Công ngh n n gà tr ng to và tư ng ngư i ñ u có s ñòi h i cao. Màu s c s c s . ch y u là nh ng nhân v t trong c t truy n tu ng k ch. gà to.

gam màu vàng là chính.. Tr n B ch Câu huy n Tân Thành t nh Hà B c mi n B c Trung Qu c là x s c a ñ chơi gian n i ti ng trên l ch s .Con gà tr ng ñ t trong nh t o hình ñơn gi n. hình thành ngư i liên th . bày t tình c m và lý tư ng c a bà con nông dân. th hi n v kiêu ng o v n có c a gà tr ng. màu s c s c s . gi a các nhân v t g n li n nhau không h có k h . cho ngư i xem m t c m giác vui m ng r n rã.. cao kho ng 60 Cm. Ngoài trang trí nhà c a ra. rõ ràng. ðáo Mã Nhân là m t lo i hình nhân v t trong tu ng sân kh u. gi l i kho ng tr ng màu tr ng v a ph i. m c m c. là lo i tư ng n n l n thư ng bày trong n i th t. ng t ngư ng b lông ñuôi. r i tô màu ñen. ngoài lo i búp bê ñi n hình ra. màu s c s c s . T o hình ðáo Mã Nhân trong nh ñơn gi n. t p t c dân gian v v . Chương 2. Các ñ trang trí 1. Cu i cùng. th n linh. trông ch t phác. trông oai phong l m li t. trông bóng mư t. tay c m b o ñáo. khi n màu s c c a nó càng ng m sâu. còn có nhân v t trong các v tu ng sân kh u dân gian. Con gà tr ng mào ñ . ð n th i nhà T ng (960--1279). không có ñư ng nét t m . khái quát. Nh ng nhân v t này ph n l n là trong các v tu ng Hà B c. ngây thơ ñáng yêu. Tranh t t kh c g Trung Qu c Tranh T t dân gian Trung Qu c có l ch s lâu ñ i. ñ tài ñ chơi n n ñ t r t r ng. như v y ti n cho c m l t và cũng tăng thêm ñ m nh c a nhân v t. phù h bình an. thư ng ñ t hai bên b c tranh treo ho c thư pháp treo hai bên gi a gian chính c a ngôi nhà. nghe nói tư ng ðáo Mã Nhân còn có th ñu i tà tránh n n. n i dung tranh T t kh c g ñã t sùng bái thiên nhiên. t o hình ñơn gi n. . r t thú v. hân hoan chúc m ng. B t ñ u t th i T ng. nhân v t cư i trên mình ng a. trên n n tr ng ch tô có ba màu ñ . b t k là hai hay ba ngư i ñ u ñư c r p trong cùng m t khuôn m u. c ñen. m r ng sang c u mong bình an h nh phúc.204 - Th e W or ld of E bo ok . màu vàng trên di n tích r ng. là lo i tranh dán c a “ðào phù” ñ tránh tà. Chính vì v y mà s n lư ng tranh T t nhi u lên. tô màu ñ . th i T ng b t ñ u hình thành tranh T t kh c g và ñư c phát tri n m nh. có th ñem bán trên th trư ng. ti p theo là hình nh liên quan ñ n c t truy n tu ng k ch. thu t n loát kh c g ñã ng d ng trong in tranh T t. vàng và ñen. b i v y. áp d ng bi n pháp tranh c t gi y dân gian. bên ngoài sơn m t l p véc ni trong su t.

hình thành b n m u và ñ tài ri ng bi t. trong ñó ba trung tâm tranh t t in kh c g l n Trung Qu c có tính ñ i di n nh t ñó là tranh T t Dương Li u Thanh Thiên Tân. 2. Màu s c tranh T t sáng s a. nh ng b c tranh T t thư ng c n ngôn ng ñ gi i thích. V hình th c bi u hi n. Có cách nói là. ð n cu i th i nhà Thanh do thu t in Ti tô truy n vào Trung Qu c. v y c i ngu n tranh gi y c t có t bao gi . tương ñ i nhi u. Tranh c t gi y dân gian Vào nh ng ngày m ng xuân. tranh T t ðào Hoa Châu. tranh t t Duy Phư ng t nh Sơn ðông. khó mà có th tra c u ñư c. b i cái t “con dơi” trong ch Hán ñ ng âm v i ch Phúc. nhi u gia ñình các khu v c Trung Qu c ñ u có truy n th ng dán tranh gi y c t. ð n cu i th i nhà Minh (1368--1644) ñ u th i nhà Thanh (1368--1911). tr thành hình th c ngh thu t dân gian ñư c nhân dân hoan nghênh. cho nên ngh in tranh T t các nơi Trung Qu c m i d n d n b thu k p l i. ho c thu hút s trư ng h i h a nhân văn. Các hình nh tranh gi y c t dán trên c a kính. ñ tài phong phú. Trung Qu c xu t hi n m y trung tâm s n xu t tranh T t kh c g mang b n s c ñ a phương.. l i d ng công ngh n loát kh cg . trông náo nhi t vui m t. tranh T t l y ñ tài trong dân gian k t h p v i các hình nh truy n th ng. ví d như tranh v con dơi.Ngoài ý nghĩa hình nh ra. các lo i tranh mang ñ tài “Bò mùa xuân”. Tranh c t gi y là m t trong nh ng ngh thu t dân gian lưu hành nh t t i Trung Qu c.205 - Th e W or ld of E bo ok . dán trên r m ñ trên c a ra vào. thư ng làm tăng thêm b u không khí vui v c a ngày T t. b i cá t “chim khách” ñ ng âm v i ch H . “H ng năm dư ñ y”. tranh gi y c t b t ngu n t làm l tôn giáo và làm . th là xu t hi n nh ng ch Hán ñ ng âm. th m chí h i h a phương tây. “Ngũ c c ñư c mùa” v v . tranh T t ñư c phát tri n lên ñ nh cao.. tranh v Chim Khách. Trong th i gian này.

mong nh ng th làm b ng gi y ho c gi y c t này có th làm nh ng th tuỳ táng v i ngư i ch t. ñ án ph c t p thì thư ng ph i thi t k b n m u trư c. và ñã xu t hi n ngh nhân chuyên môn làm ngh tranh gi y c t. song có ngư i l i coi ngh tranh gi y c t là ngh chuyên môn c a mình. r t d . tranh gi y c t mi n Nam Trung Qu c xinh x n. có th c t hoa lá cành. các ch em nông thôn thư ng ng i quây bên nhau cùng c t tranh gi y. b ng không s h ng h t. sách v v . r i in lên m t gi y..l cúng t . Tranh gi y c t làm b ng th công trăm ph n trăm. m t t gi y là có th t p c t ñư c ngay. tranh c t gi y ñã t trang trí cho sinh ho t h ng ngày. có ngư i dán tranh gi y c t lên r m c a và c a s . Song b t k là mang ñ tài gì. tranh c t gi y ñ u ñòi h i ph i truy n th n như th t.. trang trí cho trang m t c a cu n t p chí. th m m và th hi u c a nhân dân các ñ a phương Trung Qu c khác nhau. thư ng có c nh non nư c. tranh gi y c t mi n B c phóng khoáng. Trong các quy n truy n tranh liên hoàn. n i dung tranh gi y c t cũng không ng ng phong phú theo ñà th i ñ i phát tri n. Theo ñà xã h i phát tri n. nh ng con ñ ng v t nh ñáng yêu. Th e W or . ð n th i nhà T ng th k th 12. Hi n nay. hơn nghìn năm trư c. tranh gi y c t ñã ñư c dùng ñ trang trí và t o hình ngh thu t. ch c n m t chi c kéo. nhi u ngư i ñã không t p c t tranh gi y n a. ð i v i ngư i trong ngh thì c n ph i có ñ y ñ dao kéo kích c khác nhau. ho c trang trí b c tư ng. ñ c t thành các ñ án ph c t p. m nh m . ð i v i nh ng ngư i ngoài cu c. nh ng nhân v t trong truy n thuy t dân gian. Th nhưng.. Ngư i xưa dùng gi y ñ làm các con ñ ng v t và ngư i có hình thù khác nhau. cũng có th m t l n c t nhi u t . ñ n mùa giáp h t sau khi g t hái v thu. ñ u có th th y dáng d p c a các lo i tranh gi y c t. h u như th gì cũng có. sau ñó dùng mư i m y con dao kh c ñư ng nét hình nh lên ñó . nh ng hình tư ng trong tác ph m văn h c c ñi n. Do t p quán. gương và ñèn l ng. Tranh gi y c t có th c t t ng t m t. t ch c xu t b n các t p tranh gi y c t. có ngư i dùng tranh gi y c t nh ñ trang trí cho l v t quà t ng. Trong khi ñó.206 - ld of E bo ok . r i ñem chôn cùng ngư i ch t ho c ñ t khi làm l chôn c t. ñ ng th i c t tranh gi y ñ p hay không thư ng ñư c coi là tiêu chu n ñ ñánh giá tay ngh c a các cô dâu. chim bay cá lư n. Hi n nay. Trung Qu c v n có xư ng c t tranh gi y. ð tài tranh gi y c t r t phong phú. còn có t p t c dùng tranh gi y c t hình cánh bư m ñ ñón xuân. có hi p h i tranh gi y c t mang tính toàn qu c. m thu t trang trí sân kh u. T i nông thông Trung Qu c trư c kia. m t n Kinh k ch v v . mang nhi u ñ tài quy mô. ph n th i nhà ðư ng t ng l y tranh gi y c t ñ làm th trang s c trên ñ u. không ñư c sai m t ly. ñây là tay ngh mà m i em gái nông thôn ñ u ph i bi t.. phát tri n thành m t lo i hình ngh thu t riêng bi t. Theo sách s ghi chép. các lo i ngh thu t khác cũng h p thu phương pháp bi u hi n ñ c ñáo c a ngh thu t tranh gi y c t. phong cách tranh gi y c t c a các ñ a phương mang b n s c riêng c a mình. t ch c ñ nh kỳ các cu c tri n lãm và giao lưu công ngh tranh c t gi y. ð án ñơn gi n có th c t tr c ti p.

th hi n phong cách ngh thu t c i m r ng rãi. trông trôi ch y m nh m . g i tráng men có hoa văn. “Ngư ” ñ ng âm v i “Dư”. Ban ñ u ñư ng nét hình con cá tương ñ i nh . Th i c Trung Qu c. ñ c bi t là ñư ng nét v y cá hình lư i ñ u ñ n như th t. trong dân gian Ngư mang ng ý giàu có dư ñ t. dung tích c a nó cũng tương ñ i l n. nung g m. còn tư ng trưng cho con cái ñ y ñàn và s ng lâu. th nhưng t o hình.207 - ld of E bo ok . trong ti ng Hán . ñây có r t nhi u lò Cá. Vào th i nhà T ng và nhà ðư ng (th k 7 --13) tr l i ñây. m i ngư i thích n m lo i g i b ng g m cho mát. ð g m s Trên l ch s . Chi c ñĩa có hình con cá này v b ng tay. có các lo i g i g m ba màu. Th e W or . khu v c Truy Bác t nh Sơn ðông là x s g m s quan tr ng c a Trung Qu c. g i g m còn là c a h i môn . g i tráng men tr ng. Trong nh: ðư ng nét c t s ng lưng cá ch m t nét. mà n ng v t ý. không dè d t.Chương 3. trên g i thư ng có m y ch “G i s ng lâu”. dày d n. con cá hình tròn này phù h p v i t o hình. ñ u nung trên các lò khác nhau. v y cá cũng không ph i là hình lư i n a. trông ñơn gi n. dư i s hoàn thành c a các th khác nhau. v y cá màu ñ th m. v sau nét v v y cá tr nên phóng khoáng. luôn luôn là ñ tài trang trí. Chi c ñĩa v hình con cá xanh là s n ph m lò nung s dân gian. ð dùng gia ñình 1. tr em cũng thư ng g i ñ u. cho nên hình con cá trên m i ñĩa cũng khác nhau. công v . t o hình con cá này trông nh nhõm phóng khóang. có nh ng chi c g i g m trên có hai ch “Tr n tr i” ñ ñu i tà tránh n n. lên màu.

c hơi h p. ð S Thanh hoa dân dã trông ho t bát. m t tay vu t râu. hoa lá qu cành. S Thanh hoa dân dã có m t t i kh p nơi Trung Qu c. các nhân v t tu ng truy n th ng ñư c ñưa vào trang trí cho ñ s m t cách khéo léo.Trong nh: Chi c g i g m hình chú mèo. chú tr ng kh c h a ph n ñ u chú mèo. mi ng bình th ng. nh ng ñ s thô sơ thư ng dùng trong các gia ñình thư ng dân. th hi n phong cách ngh thu t ñ g m Gi i Th t nh An Huy mi n trung Trung Qu c. non nư c. nh ng hình nh ph n ánh ñ i s ng xã h i và nhân v t c a nh ng câu chuy n t c ng . Trông nó hóm h nh truy n th n. phong cách ña d ng. tình ti t ti u thuy t. m t tay vu t râu. trông nó ñơn gi n g n gũi. ch ñ là hình nh các nhân v t trong c t truy n tu ng truy n th ng. Th e S Thanh hoa th nh hành vào th i nhà Nguyên (1206--1368). m t tay c m qu t. giơ chân. m c m c. chim muông thú v t. Nhân v t ñư c ch m n i. nét v phóng khoáng t nhiên. b d ng oai phong. s n lư ng nhi u hơn so v i s Thanh hoa quan ph . không có nh ng chi ti t rư m rà như lo i g m nung trong lò quan ph . có c u kỳ cũng có ñơn gi n m c m c. b ng bình to. trông m i m và ñ c ñáo. hình nhân v t n i b t. or ld . W Trong nh: ðây là chi c bình có hình nh nhân v t trong tu ng truy n th ng tương ñ i ñi n hình. ð tài hình nh ñ s Thanh hoa r t r ng. Chi c bình này trông ñơn gi n.208 - of E Trung Qu c có nhi u lò nung s thanh hoa quan bo ok . thơ t văn ch . quan võ c m gươm trong th t lưng. m t s truy n thuy t. v trên di n tích r ng c a lõi bình màu ñ . mình nó ñơn gi n. hai nhân v t này ñ u v n trang ph c như trong c t chuy n tu ng truy n th ng. nét m t ôn hoà sinh ñ ng. nh ng ñ s có công ngh c u kỳ thư ng có m t trong các nhà quan l i thương gia. phù hi u t t lành. ñó là các quan văn quan võ. quan văn ñ ng trư c bàn. ðây là lo i g i g m hình con mèo ñi n hình t nh Hà B c và t nh Sơn ðông Trung Qu c. ph và dân dã. môt tay giơ lên ñ u. ñư ng nét có cái chung cái riêng ph i h p m t cách r t khéo léo.

nhưng sinh ñ ng tr u tư ng. v a tránh b b ng tay l i v ng vàng. Hình nh nhân v t ðáo Mã trông khái quát.Trong nh: Chi c bát s Thanh hoa ðáo Mã ðào. Giá ti n c a m g m r m t. Trong nh: Trang trí c a chi c m này ch vài ñư ng nét. n p m như chi c ñĩa úp ngư c. thi t k ra lo i m trà Thanh hoa. g m s c a khu v c Truy Bác l i càng n i ti ng.. ph m v màu xanh. Ngư i Sơn ðông thư ng g i ngh g m s là “ð t lò”. ñơn gi n vui m t. k t h p ñ c ñi m m chén u ng trà c a phương Tây. Xung quanh m v hình nh th i c . ñ s này xưa nay v n s d ng. b m t thô. hũ. ch ñơn gi n có vài ñư ng nét. nhưng không rư m rà r i lo n. ð g m vùng Nghi Mông t nh Sơn ðông dày d n. Th e W or . m nư c có quai c m. t o hình ñơn gi n. công ngh ñơn gi n. vòng ngoài mi ng bát dày d n. Ngh g m s t nh Sơn ðông Trung Qu c ñã có l ch s lâu ñ i. nhưng t o hình l i ñ p m t. song v n th hi n s theo ñu i cái ñ p c a con ngư i. ðư ng v nhân v t và trang ph c phong phú ña d ng. ñ m ñà b n s c ñ ng quê. có hình con cá n i.. Tuy m g m trông thô. cái lõi làm ñ g m ph n l n là hình vòng. m. các ñ g m thư ng là chum. ch u. chõ ñ cơm v v . khi n m trà Thanh hoa tr thành ñ g m s công ngh ñư c các nhà tàng tr yêu m n. ñ s nư c ngoài Trung Qu c v n có th dùng. mà nh n m nh ñ ng tác và hình thái. m s Thanh hoa là m t trong nh ng lo i s truy n th ng Trung Qu c. không nh n m nh ñư ng nét t m . màu men m n màng như ng c. ñ c bi t là b ng m phình ra. bên trong lòng bát và bên ngoài bát ñ u có hình nh trang trí.209 - ld of E bo ok . trông ñ y ñ n.

ti n khi treo. ti n cho khi r a. Hình c a chi c hũ này th ng ñ ng. Lo i bình rư u này xưa nay ñ u ñư c m i ngư i yêu thích. Mi ng bình thi t k như v y ñ ti n cho khi rót rư u. nhân v t ngây thơ. trên bình có kh c hai ch Hán “Năm cân” trông r n ch c. Mi ng m trông hóm h nh. t l v kích thư c v a ph i. khi n chúng không r nư c ra ngoài. màu men và nét ch có v ñ p ch t phác. trút thêm dinh dư ng cho g m nhà quan. r t trơn tru. nét bút trôi ch y. ñ u mang ñ m phong cách dân gian. trông thanh nhã. Chi c m trà ñôn h u. Ph n chính là hình nh thư ng th y trong các câu truy n dân gian. không h có v t r n n t trên b m t. T o hình c a nó không khác gì so v i Ng c hũ xuân bình trưng bày trong C Cung. ch ng qua v trang trí và công ngh c a nó ñơn gi n hơn. Th e Trên l ch s Trung Qu c. ñáy bình hơi nh nhưng v ng. dài nh nhưng v ng. ph n c th t l i ñ tránh rư u váng ra ngoài. Chi c bình màu vàng s m. Trong nh: Chi c bình ñ ng rư u mang phong cách “Ng c hũ xuân bình” r t ñi n hình. trông t nhiên phóng khoáng. c có hai chi c vòng nh .210 - W ð g m có ưu ñi m là toàn thân ñ u tráng men. trông ñoan trang ñ p m t. trên mi ng bành ra. có v ñ p ñơn gi n v a ph i. r t nhi u lo i g m dân dã ñã nh hư ng ñ n g m nhà quan . trông g y. ph n c m có m y ñư ng nét c a hình h c. ñư ng v nh nhõm. ti ng giòn tan. ñư ng v thô không t m c u kỳ. ph n b ng phình ra tròn tr a. xu t x t h lò T Châu t nh Hà B c. or ld Trong nh: B t k là hình bên ngoài hay ñư ng v trên b m t m trà. t nhiên. hơi phình ra. ngây thơ khi n m i ngư i c m th y g n gũi of E bo ok . T o hình c a Ng c hũ xuân bình ñơn gi n ñ p m t. . Khi gõ lên mình chúng. Hình bên ngoài. ñ ng th i l i toát ra v nho nhã. Thân bình tráng men. Hình bên ngoài ñ s này b t ñ u t th i nhà T ng ñ n nhà Nguyên (t th k 10 ñ n th k 14).Trong nh: Hũ rư u g m tráng men màu s m có th ñ ng hai lít rư i rư u. bên trong c ng r n. không ra v ta ñây. bên ngoài m m m i. ñ n ñ i nhà Minh và Thanh (t th k 14 ñ n th k 19) nhi u h n ra. c th t l i. ñã xu t hi n m t s ñ g m b t h . không có ñ án gì ñ trang trí.

nhà Minh và nhà Thanh (th k th 13 ñ n th k th 19) có r t nhi u ñĩa hình r ng gi ng như hình chi c ñĩa v r ng Quỳ này. g i là văn hoa Thao thơ). trên các ñ b ng ñ ng th i c Trung Qu c thư ng ñư c trang trí hình ñ u con Thao thơ. có khi có hai con r ng Quỳ h p thành con Thao thơ (m t lo i dã thú phàm ăn trong truy n thuy t Trung Qu c. Vào th i nhà Nguyên. or ld .Th e W ðư ng nét con r ng Quỳ là hoa văn thư ng th y trên ñ b ng ñ ng trong th i nhà Thương (năm 1600 ñ n 1046 trư c công nguyên).211 - of E bo ok . có khi l y hình con Thao thơ trang trí cho ph n ph .

ñ ng sau ng m c có bánh xe b ng tay quay. b ng g m ho c lưu li ñ u mang ng ý nh t ñ nh. nó há r ng m m. Trong nh. nhi u con thú lành tư ng trưng cho may m n cũng d n d n ñư c ñ t lên trên. áp d ng phương pháp kh c r ng. sau ñó quay bánh xe cu n dây m c l i. cá Kình có th phun nư c. ñ t h p xà phòng. trông xít nhưng không r i l an. Giá ñ ng ch u r a m t trong gia c Trung Qu c Gia c b ng g c a Trung Qu c ñư c chia làm r t nhi u lo i. cho nên giá ch u r a m t có r t nhi u công d ng. Trong nh: ðây là con mèo mái ngói Vân Nam b ng g m. gi a ñĩa v con r ng Quỳ. Mi ng ñĩa và ph n ñáy ñĩa ñ u có hai ñư ng vòng tròn. giá ch u r a m t ra ñ i tương ñ i mu n. . xung quanh có hoa lá. ph n b ng v hai con. ñ ng tác con Kỳ Lân tương ñ i sinh ñ ng. Ng ý c a Kỳ Lân ti n con có nghĩa là. chúc con cháu có tài có ñ c. chúng như ñang u n khúc bay lư n. 4. có giá ch u còn g n chi c gương soi. màu v Thanh hoa trông ñ m b c. không nh ng có th ñ ch u r a m t. sinh con s m. v sau ph n l n là ñ t m t con cá hay ñuôi r ng. cu n ch m c lên ñó. hai m t l i ra. hai ñ u nóc nhà thư ng b trí hình ñuôi con Si . các con thú lành ñiêu kh c. tr n gian có chàng tr ng nguyên”. do v y mà ngư i xưa g i nó là chi c “m c dây”. dây m c trông như dây ñàn v y. thư ng có ba ñ n năm chân. t l thân mèo cũng khoa trương. thân ñ ng. ch c n búng dây m c lên ch c n v ñư ng dây th ng . W or ld 3. 2.. Ngoài cá và r ng ra.Trong nh: ðĩa s r ng Quỳ tương ñ i tr ng. t t c t o hình c a nó g n li n v i mái ngói hình bán nguy t.). th vôi v v .212 - Th e Nhà c a ngư i Trung Qu c h t s c coi tr ng ph n trang trí mái nhà. cũng mang ng ý như v y. ñ t nó lên nóc nhà có th phòng h a ho n.. ph n trang trí kh c g tương ñ i ñi n hình. Kỳ Lân và ñ a tr ñư c kh c t m . có cách nói “Trên tr i có con cháu Kỳ lân. ph n hình tròn là ñ án “Kỳ lân ti n con”. hai chân ñ ng sau n u cao lên có th treo khăn m t. bo ok . ng m c ng m c là công c thư ng dùng trong ngh th m c truy n th ng Trung Qu c.Nghe nói con Si chính là cá Kình. ñ u tròn nhưng b t. là b ph n cao lên ñ treo khăn m t. sau th i nhà Hán (năm 206—220 trư c công ngyên). con cháu có tài có ñ c là “con cháu Kỳ lân”. ñư c c ñ nh . phía trư c có m t h p nh ñ ng m c . hư hư th c th c tương x ng nhau. th ñá. Trong dân gian cho r ng. Mèo ngói of E Trong nh: Ph n ñ ng sau c a giá ch u r a m t. Chân trư c c a nó vu t lên Bát quái ñ . ch y u dùng ñ v ñư ng dây th ng (là công c không th thi u ñư c s d ng trong các ngh th ñ t. hình con mèo khoa trương.

m t dây ñư c xuyên qua hai ti n ñ ng. chúng v a là thú vui v a là th ñ sĩ di n c a các th m c. có th t h p l i v i bình phong. c c a nó thư ng thay ñ i. k chè v v . h p m c có hình qu ñào. chi trư c c a nó ñang xoa ñ ng ti n. Chi c ng m c này ñiêu kh c không ñư c tinh x o cho l m. có nhi u ch c năng. hình con r ng.213 - ld of E bo ok 5. th i c . t o hình ñơn gi n. th p hơn so v i giư ng. u n khúc n i ti p nhau trông ñ u ñ n. giư ng g sơn th i Chi n qu c (th k 5 ñ n th k 3 trư c công nguyên) t ng ñư c khai qu t t i Trung Qu c. Giư ng và chõng ñ u là ñ ng và ñ ngh ngơi có l ch s lâu ñ i. có lo i chõng cá nhân . Qua nhi u năm c sát. k t c u c a nó linh ho t. Giư ng La Hán . ñư ng nét cong th ng r t có ti t t u. Trong nh: Chi c giư ng La Hán b ng tre ñư c quây 3 m t. con sư t trôn ñơn gi n. Th e W or . v ng ch c. Trong nh: bên ngoài hai m t ng m c kh c hai con sư t hai bên. hình con cá. k t c u r t khéo. sau th i nhà T ng (960-1279) xu t hi n nhi u lo i chõng r ng. nó tr nên nh n bóng.T o hình và trang trí c a ng m c r t ña d ng.. ñ n th i nhà Thanh (th k 14 ñ n th k 19) có lo i chõng quây ba m t. Ngư i Trung Qu c thư ng hay coi giư ng và chõng làm m t. cũng có chõng ñôi . màu véc ni s m trông càng tr nên g n gũi và m áp. tương ñ i gi ng nhau. mà chõng ca nhân cũng ñã ñư c xu t hi n vào th i nhà Hán (năm 206 trư c công nguyên –năm 220 công nguyên ). có th dùng ñ ng i. ñ n m.. có ñi u chõng h p hơn. th c ra giư ng hay là chõng cũng là dùng ñ ng .

trông r t sinh ñ ng. 2345 khám hang. cho nên trông nó như chi c then c a. tr i qua hơn 400 năm m i hoàn thành.Ph n 20. B i vì ñây là vách núi ñông tây ñ i di n v i nhau.5 Km v phía Nam. Tư ng Nàng tiên Phi Thiên trên ñ nh hang ñư c kh c h a h t s c sinh ñ ng và truy n th n. Hai ñ t ñ ng và hai B tát bên ph i và bên trái. sau th i nhà ðư ng. Hang ñá Long Môn Hang ñá Long Môn n m trên vách núi d ng ñ ng trên thung lũng Long Môn. chùa Ph ng Tiên và hang C Dương là tiêu bi u nh t. là hang kh c t c trong th i gian lâu nh t. 97 nghìn pho tư ng ph t. ñ n nay ñã có hơn 1500 năm l ch s . m t mày thanh tú. L i thêm hang ñá Long Môn ñư c khai qu t t c t o ngay trên vách núi ñá có ch t lư ng t t. cho nên ngư i xưa l a ch n nơi ñây ñ khai t o nên hang ñá Long Môn. ñư c coi là ki t tác ngh thu t ñiêu kh c ñ ñá c a th i B c Ng y.214 - of E bo ok . Trong ñó hang Tân Dương. Nơi ñây là nút giao thông quan tr ng. Trong hang còn kh c t c nhi u pho tư ng B Tát và tư ng các ñ t ñang l ng nghe kinh Ph t. t nhiên. Hang ñá Long Môn ñư c khai t o t Hi n Văn ð B c Ng y < năm 471 ñ n năm 477 công nguyên>. trông hi n t ñôn h u. là th ng c nh thu hút văn nhân m c sĩ ñ n du ngo n thăm quan. ñ u g i ñây là “Long Môn”. ld . non xanh nư c bi c. Thích ca mâu ni là pho tư ng chính trong ñó. bên dư i có dòng sông Doãn hà ch y qua. hi n nay còn t n t i hơn 1300 hang . W or Hang ñá Long Môn và hang M c cao ðôn Hoàng t nh Cam Túc và hang ñá Vân Cương ð i ð ng t nh Sơn Tây ñư c coi là “Ba kho tàng ngh thu t ñiêu kh c l n quý giá Trung Qu c ”. Trư c t a ph t Thích ca mâu ni có t c hai con sư t ñ c kh e m nh. Th e Hang gi a Tân Dương là tác ph m tiêu bi u c a th i B c Ng y <năm 386 ñ n năm 512 Công Nguyên>. khí h u d ch u. Trong hang có 11 pho tư ng Ph t l n. chi u dài c a hang ñá Long Môn kho ng m t Km. hơn 50 tháp ph t. ch t ñá r t d t c t o và ñiêu kh c. Hang này thi công trong su t 24 năm m i hoàn thành. ngo i ô cách thành ph L c Dương t nh Hà Nam 12. hơn 3600 v t có l i ñ và bia kh c. Các di s n th gi i 1. nét m t c a B Tát ñang m m cư i chăm chú.

Hang C Dương là ñ ng ñư c ñ c t c s m nh t trong c c m hang ñá Long Môn. T t c c m ñiêu kh c trong chùa Ph ng Tiên là m t ch nh th ngh thu t h t s c hoàn m . ñ y s c h p d n ngh thu t. thân hình c a tư ng ph t ñ y ñ n trang nhã. “Long môn mư i hai ph m” ñã ñ i di n cho thân bia th i Ng y. Các tác ph m ngh thu t tôn giáo ñã thu t l i m t cách tư ng t n v Ph t giáo. nh ng th này ñ u là tài li u quý giá ñ nghiên c u thư pháp và ngh thu t ñiêu kh c th i B c Ng y. Hang ñá Long Môn còn gi l i nhi u tài li u v t th l ch s v tôn giáo.215 - ld of E bo ok . trang ph c. 2. là m t hang n a có tính ñ i di n c a th i B c Ng y. trong ñó ph i k ñ n pho tư ng Ph t Lư Sá là m t ki t tác ngh thu t tuy t h o. cũng như năm tháng c th và nguyên do c a nó. Chi u r ng và chi u dài c a chùa ñ u hơn 30 mét. H i ñ ng di s n th gi i ñánh giá r ng: hang ñá và tháp Ph t t i khu v c Long Môn ñã th hi n ngh thu t t o hình quy mô nh t và ưu tú nh t c a cu i th i B c Ng y cho ñ n th i ðư ng <t năm 493 ñ n năm 907 công nguyên > Trung Qu c. ñ i di n cho phong cách ngh thu t kh c ñá c a th i nhà ðư ng < năm 618 ñ n năm 904 Công nguyên>. Ngày 30 tháng 11 năm 2000 c m hang ñá Long Môn ñã ñư c ñưa vào “Danh m c di s n th gi i”. âm nh c. có n i dung phong phú nh t. B i v y. nh ng khám Ph t này ph n l n ñ u có l i ñ . Hang C Dương có r t nhi u khám Ph t. nét ch ngay ng n thành th o. y dư c. Ánh m t ñ y trí tu c a bà t trên ñưa xu ng. T ng chi u cao c a tư ng Ph t Lư Sá kho ng 17 mét.Chùa Ph ng Tiên là hang l n nh t c a c m hang ñá Long Môn. là tinh hoa c a ngh thu t thư pháp kh c bia c a hang ñá Long Môn. h t s c sinh ñ ng. v a v n g p ánh m t ngư c lên c a m i ngư i ñ n chiêm ngư ng. thư pháp. Núi Nga Mi Th e W or . khí th m nh m c ng cáp. ñ i di n cho ñ nh cao nh t c a ngh thu t tr m kh c ñá Trung Qu c. ghi l i h tên c a tác gi h i b y gi . “Long môn mư i hai ph m” là c t m c l ch s thư pháp Trung Qu c. ki n trúc và giao thông c a Trung Qu c và nư c ngoài. khi n ai cũng c m th y s rung ñ ng t tâm linh mình. c m hang ñá Long Môn còn là vi n b o tàng ngh thu t ñiêu kh c ñá c l n c a Trung Qu c. ph n l n ñ u t p chung t i ñây. m thu t.

nét m t ñoan trang. ñ u th hi n b u không khí n n văn hóa tôn giáo ñ m ñà. khí th hùng vĩ. là n i ti ng nh t. N n văn hóa tôn giáo. Tư ng Ph t L c Sơn n m trên ng n Thê Loan dư i chân núi Nga Mi v phía ñông. Hi n nay còn l i 45 ñ ng chính. t l thân ph t cân ñ i. ñ c bi t là núi này n m trên d i ñ t k t h p và quá ñ c a h th ng khu v c sinh v t th gi i. công trình t c tư ng kéo dài cho mãi ñ n gi a nh ng năm Chính Quan <t năm 520 cho ñ n năm 525> m i hoàn thành. Núi Nga Mi n i ti ng trong và ngoài nư c b i có phong c nh t nhiên tươi ñ p ñư c ví là núi tiên nư c Ph t. hoàn thành vào năm 494 công nguyên trư c khi tri u ñình B c Ng y r i ñô ñ n L c Dương. trông tư ng như nhìn xu ng ñi m giao nhau c a ba dòng sông. t c Nga Mi ñ p thiên h . Trên núi Nga Mi san sát nh ng ngôi chùa. s k t h p hoàn h o gi a phong c nh t nhiên tươi ñ p và n i hàm văn hóa l ch s lâu ñ i Trung Qu c. Núi Nga Mi <bao g m tư ng ñ i ph t L c Sơn >có v trí ñ a lý ñ c bi t. là pho tư ng Ph t t c trên vách ñá l n nh t trên th gi i. Di s n thiên nhiên và văn hóa c a núi Nga Mi có giá tr r t cao v l ch s . ñ ng th i l y hai ch Nga Mi ñ ñ t tên cho chúng. t l th m r ng lên t i 87%. c nh quan t nhiên hùng vĩ tươi ñ p và th n kỳ. “ð i Ph t Gia ð nh ”. tư ng nh nh t m i ch có m y Cm. núi Nga Mi còn là nơi cư trú c a nhi u loài ñ ng v t quý hi m. xưa g i là “ð i tư ng Mi L c”. 3200 gi ng cây. trên khu v c quá ñ c a lòng ch o T Xuyên theo hư ng cao nguyên Thanh T ng. Núi Nga Mi n i ti ng thiên h còn là vì các gi ng v t ña d ng và loài th c v t phong phú. tư ng ñư c nhân công t c trên m t vách ñá vào th k 8. pho tư ng cao nh t 17 mét. trên ñ nh núi Nga Mi t nh T xuyên tươi ñ p. dài kho ng m t Km t ñông sang tây.. ðây là pho tư ng ph t ng i Mi l c. núi Nga Mi là nơi sáng t o và tích lũy di s n văn hóa phong phú. m h c. Tư ng ph t ñư c t c d a vào vách núi và hư ng ra sông Lâm Giang. Hang ñá Vân Cương Hang ñá Vân Cương n m phía Nam chân núi Vũ Châu cách thành ph ð i ð ng t nh Sơn Tây Trung Qu c 16 Km v phía Tây. có ñ c ñi m mang tính khu v c r t rõ nét. ñã khánh thành m t khuôn viên chùa Ph t giáo ñ u tiên c a Trung Qu c. cũng như l giáo.. chùa V n Niên v. 252 khám ñ ng l n nh .v. t ng chi u cao 71 mét. ñ i Ph t b t ñ u ñư c t c vào ñ u năm Khai nguyên th i nhà ðư ng <năm 713 công nguyên>. Hang này b t ñ u ñư c ñ c kh c vào năm th hai Hưng An th i B c Ng y <năm 453 công nguyên>. Các pho tư ng B tát. ñ c bi t là n n văn hóa Ph t giáo ñã cơ c u thành ch th c a l ch s và văn hóa núi Nga Mi. môi trư ng sinh thái ñư c b o h r t nguyên v n.. l c sĩ. n m mi n trung nam t nh T Xuyên mi n Tây Nam Trung Qu c. trong s “tám chùa l n Kim ñ nh” thì chùa Báo Qu c. có tài nguyên ñ ng th c v t phong phú. Hang ñá ñ c t c theo sư n núi. mang ñ c trưng ch y u c a tôn giáo. Nhi u th k qua. ph bi n khoa h c và thăm quan du l ch. ñư ng nét ñiêu kh c trên thân c t tháp r t tinh s o và t m . chi m m t ph n mư i t ng s loài th c v t Trung Qu c. ñã l ng ñ ng ngu n c a c i văn hoá phong phú. h th ng th m th c v t Á nhi t ñ i ñư c b o t n hoàn ch nh. Hai bên vách núi c a t a Ph t. có ñ cao 3099 mét so v i m t bi n. là c a c i chung c a toàn nhân lo i. xây d ng chùa chi n cũng như s ph n vinh c a nó ñã làm tăng thêm nhi u màu s c th n kỳ cho núi Nga Mi. ñ nh V n Ph t là ng n núi cao nh t c a núi chính Kim ð nh.Núi Nga Mi còn g i là “ð i Quang Minh sơn”. Núi Nga Mi là nơi quan tr ng có ý nghĩa ñ c bi t trong vi c nghiên c u h th ng khu v c sinh v t c a th gi i.. trong ñó có hơn 100 gi ng th c v t là ñ c s n ho c ñư c phát hi n trên núi Nga Mi. Núi Nga Mi và ñ i ph t L c sơn ñư c ñưa vào “Danh m c di s n th gi i” vào năm 1996. Núi Nga Mi là nơi t p trung nhi u lo i y u t t nhiên. G n 2000 năm qua. ð i ph t L c Sơn là n i ti ng nh t. Ph t cao 71 mét. Núi Nga Mi có 242 gi ng th c v t c p cao. các tư ng. âm nh c.216 - Th e W or ld of E bo ok . con có hơn 20 khám tư ng ph t ñá c a th i nhà ðư ng. có th nói là cao nh t th gi i. Ph t là m t ng n núi”. Ngoài ra. ñã k th a tinh hoa ngh thu t hi n th c c a th i nhà T n và . ch ng lo i sinh v t phong phú. Vi c truy n bá Ph t giáo. t i ñây các thành ph n trong h th ng c a khu v c ph c t p. Trong ñó. v t dùng ñ ni m kinh.v. nghiên c u khoa h c. th hi n n n văn hóa qu ng ñ i c a th i th nh ðư ng. ñư c coi là “ Nga Mi thiên h tú”. t a ñông hư ng tây. Núi Nga Mi là m t trong “b n núi Ph t giáo n i ti ng Trung Qu c”. 51 nghìn pho tư ng ñá. ñư ng nét lưu loát. Theo ñà các chùa chi n xung quanh l n lư t khánh thành. các loài ñ ng th c v t qúy hi m trong nguy cơ di t ch ng r t nhi u. có hơn 2300 loài ñ ng v t ñã ñư c bi t ñ n. h i h a v. y ban di s n th gi i ñánh giá r ng: Th k 1 công nguyên. ñây. b m t ñ a ch t c a nó r t ñi n hình. t t c các v t ki n trúc. trong ñó có nhi u pho r t công phu ñ p m t. khí th hoành tráng. ñư c ví “núi là m t pho tư ng. Ph t ñư c kh c tr m tinh s o. Phi thiên r t sinh ñ ng và ho t bát. trong su t 90 năm m i hoàn thành. 3. vòng ñ i c a m t s cây ñã hơn nghìn năm. th t là hài hòa. khu v c này ñã tr thành m t trong ñ t thánh Ph t giáo quan tr ng. có ñ y ñ t t c các loài th c v t t Á nhi t ñ i cho ñ n lá hình kim c a núi cao châu Á. n i dung phong phú.

Hang ñá Vân Cương c a th i kỳ gi a ñã xu t hi n nh ng ñiêu kh c v ki n trúc c a các cung ñi n Trung Qu c và trên cơ s này phát tri n thành nh ng khám tư ng Ph t mang phong cách Trung Qu c. ñư c coi là “ba hang ñá l n Trung Qu c”. “năm hang ðàn Di u” ñư c t c vào th i kỳ ñ u có khí th bàng b c. Hang ñá ñư c t c kh c vào th i kỳ gi a n i ti ng b i ñư ng nét t m . ñ i di n cho n n ngh thu t hang ñá Ph t giáo xu t s c c a Trung Qu c t th k th năm ñ n th k th sáu công nguyên. ph n ánh quá trình ngh thu t t c tư ng Ph t giáo Trung Qu c d n d n tr nên dân dã và dân t c. n i dung phong phú và ña d ng.217 - Th e Hình tư ng c a các nhân v t trong hang ñá Long Môn ñã ghi l i v t tích l ch s c a ngh thu t Ph t giáo n ð và Trung Á phát tri n thành ngh thu t ph t giáo Trung Qu c. trang ph c c a tư ng sang tr ng. ñã ph n ánh ngh thu t Ph t giáo không ng ng ñi sâu theo phong cách “Trung Qu c hóa”. U ban Di s n th gi i ñánh giá r ng: “ Hang ñá Vân Cương n m thành ph ð i ð ng t nh Sơn Tây. Nơi ñây thu c khu v c giao nhau gi a vùng núi và ñ ng b ng . W T o hình c a hang ñá Vân Cương r t hùng vĩ. ñóng k ch di n xi c. phong cách hang mang v ch t phác. trong hang ñá còn gi l i các pho tư ng có các ñ ng tác ca múa ñàn hát. Các tư ng ñá trong Hang M c cao ðôn Hoàng và hang ñá Long Môn c a th i B c Ng y ñ u ch u nh hư ng khác nhau c a hang ñá vân Cương. Nhi u phong cách t o hình c a ngh thu t Ph t giáo trong hang Vân Cương ñã có s hoà nh p và h i t chưa t ng có. ñây cũng là th hi n lưu hành tư tư ng Ph t giáo và ph n ánh ñ i s ng xã h i c a th i B c Ng y. m c m c c a khu v c mi n tây. th i kỳ gi a và th i kỳ sau. trong các ki n trúc chùa hang ñá v sau ñ u ñư c ng d ng r ng rãi. t l cân ñ i. B c c và trang trí trong các hang th i kỳ sau c a hang ñá Vân Cương th hi n m t cách n i b t phong cách ki n trúc và trang trí c a Trung Qu c.th i nhà Hán <t năm 221 trư c công nguyên ñ n năm 220 công nguyên>. quy mô c a hang tuy nh h p hơn. th hi n phong cách ngh thu t ph c t p thay ñ i khôn lư ng. Trong ñó năm hang ðàn Di u có b c c nghiêm túc và th ng nh t. Di ch “Ngư i vư n B c Kinh” Chu Kh u ñi m Di ch “Ngư i Vư n B c Kinh” n m trên núi Long C t thôn Chu Kh u ði m khu Phòng Sơn cách thành ph B c Kinh 48 Km v phía Tây Nam. 4. Vào th i kỳ sau. hoành tráng l ng l y c a th i B c Ng y. và là kho báu ngh thu t ñiêu kh c th i c Trung Qu c. C m hang Vân Cương là s kh i ñ u c a ngh thu t hang ñá “Trung Qu c hóa”. hang ñá Vân Cương cùng v i hang M c Cao ðôn Hoàng t nh Cam Túc và Hang ñá Long Môn t nh Hà Nam. các tư ng trong hang ñư c ñiêu kh c vào các th i kỳ khác nhau thì phong cách t o hình cũng khác nhau. or ld of E bo ok . là t m gương ngh thu t hang ñá và là ngu n g c hình tư ng “g y gu c thanh tú” c a các tư ng trong hang ñá mi n B c Trung Qu c. là m t trong nh ng kho tàng ngh thu t kh c ñá quý giá n i ti ng trên th gi i. Là tác ph m xu t s c ñi n hình c a th i kỳ ñ nh cao ñ u tiên c a ngh thu t Ph t giáo Trung Qu c ”. Căn c th i gian khai qu t có th chia làm ba th i kỳ ñó là th i kỳ ñ u. có th coi là m t công trình ngh thu t kh c ñá hàng ñ u c a th k th năm Trung Qu c. v sau d n ñ u t c theo phong cách màu s c lãng m n c a hai th i Tùy và ðư ng <t năm 581 ñ n năm 907 công nguyên>. phía ñông nam là . song các tư ng ngư i trong hang có thân hình nh nh n thanh tú. do v y mà hình thành “mô th c Vân Cương” và tr thành bư c ngo t phát tri n ngh thu t Ph t giáo Trung Qu c. C m hang ñá Vân Cương ñã ñư c ñưa vào “Danh m c di s n th gi i” vào tháng 12 năm 2001. Ngoài ra.

Vi c phát hi n di tích s d ng l a t i ñ a ñi m s m t c a Chu Kh u ði m. ð a ñi m s m t ñã khai qu t hơn 40 mét. ngư i Vư n B c Kinh không nh ng bi t s d ng l a mà còn bi t c t gi m i l a. nh ng ñ ñá dùng ñ làm dao. không có di ch nào cùng th i kỳ có th sánh ñư c. Di ch Chu Kh u ði m tr i qua quá trình khai qu t khi thì kh o sát khi thì gián ño n trong 80 năm. công tác kh o sát khoa h c v n ñang ti n hành. hình dáng và ch ng lo i c a chúng r t nhi u. l n ñ u tiên phát hi n trong hang này có di tích c a loài ngư i th i c .ñ ng b ng l n Hoa B c. hiên nay. các ñ dùng b ng ñá. trong ñó n i ti ng nh t là di ch ngư i vư n B c Kinh. phát hi n 3 chi c răng ngư i và chính th c m nh danh là “Ngư i vư n TQ ch ng B c kinh”. ñã ñưa l ch s loài ngư i v s d ng l a s m hơn m y trăm nghìn năm. . năm 1929 nhà kh o c TQ Bùi Văn Trung ñã khai qu t ra “chi c xương d ngư i ñ u tiên” c a “Ngư i vư n B c Kinh”. nh ng ñ dùng b ng ñá th i kỳ ñ u ñ u thô sơ. Trong di ch . v t li u ñ làm ra chúng ñ u l y t xung quanh di ch . trong th i kỳ cách ñây kho ng 700 nghìn ñ n 200 nghìn năm ngư i Vư n B c Kinh ñã sinh s ng t i khu v c Chu Kh u ði m. Di ch này ñư c các nhà khoa h c Th y ði n phát hi n năm 1921. Trong di ch còn khai qu t ñư c m y ch c nghìn ñ dùng b ng ñá. t ng tro tàn dày nh ng sáu mét. phát hi n năm t ng tro l a. Trên núi có m t hang thiên nhiên dài kho ng 140 mét. ð n th i kỳ cu i. Năm 1927 nhà khoa h c Ca-na-ña ñã ti n hành cu c khai qu t chính th c t i di ch Chu Kh u ði m. làm gươm phát tri n r t nhanh. hình thành nhi u hang ñ ng thiên nhiên to nh khác nhau. kích thư c c a ph n l n các ñ dùng b ng ñá ñây nh . ch ng lo i nh ng hóa th ch ñ ng v t có vú có s lư ng nhi u và v t tích s d ng l a phong phú. gây ch n ñ ng th gi i. dư i tác d ng c a th y l c. sau ñó l i có nhi u nhà khoa h c n i ti ng t i ñây khai qu t. nh ng ñ ñá tr nên nh hơn. Năm 1929. Ngư i vư n hóa th ch. Ph n l n các núi g n Chu Kh u ði m là núi ñá vôi. h ch y u s ng b ng ngh hái qu làm chính. dùi ñá là th ñ ñá ñ c bi t c a th i kỳ ñó. Các ñ v t ñã khai qu t ñã ch ng minh r ng.218 - Th e Di ch Chu Kh u ði m là di ch th i kỳ ñ ñá cũ quan tr ng vùng Hoa b c TQ. phía tây b c là vùng núi. nh ng th dùng ñ ch t ñ giã thư ng có ñ a v quan tr ng. ñ ñá tr nên càng nh g n hơn. ba nơi còn có ñ ng tro tàn và nhi u xương c t b ñ t cháy. Nh ng di tích này ñã minh ch ng r ng. song v n chưa khai qu t ñ n m t n a ph n ch t ñ ng trong hang. ð n th i kỳ gi a. W or ld of E bo ok . ngh ñi săn làm ph . Vào th i kỳ ñ u cách ñây 700 ñ n 400 nghìn năm. thư ng g i là “hang ngư i Vư n”. th i kỳ gi a cách ñây 400 ñ n 300 nghìn năm. v sau hang này ñư c g i là “ñ a ñi m s m t Chu Kh u ði m”.

h là th h sau c a “Nam Vư n”. Di ch ngư i B c Kinh Chu Kh u ði m ñư c ñưa vào “Danh sách di s n th gi i” vào tháng 12 năm 1987. tính ch t văn hóa cho ñ n t ch c xã h i v.. S th t ñã ch ng minh. thành c này có hơn 6200 h gia ñình. s phát hi n này ñã ñóng vai trò h t s c quan tr ng ñ i v i sinh v t h c. mùa khô không b i b m. c t rư u và buôn bán. d i ñá màu ñ . có ñ cao hơn 2400 mét so v i m t bi n. Di ch Chu Kh u ði m không nh ng là b ng ch ng l ch s hi m có v xã h i loài ngư i trên n i ñ a châu Á c a th i vi n c . các m t t hình thái th ch t.v. h th ng nh t và có giá tr nh t. Vi c phát hi n ngư i Vư n B c Kinh và văn hóa c a nó ñã gi i quy t cu c tranh lu n c a gi i khoa v vi c “ngư i ñ ng th ng ” là ngư i hay là vư n trong su t ngót n a th k k t th k th 19 khi ngư i Zhao Qua ñư c phát hi n. bo ok . mà còn cho th y ti n trình ti n hóa c a loài ngư i.. h sinh s ng vào th i kỳ gi a ñ i m i. 30 ph n trăm ngư i dân ñây v n làm các ngh th công như làm ñ dùng b ng ñ ng b ng b c.th i kỳ cu i cách ñây 300 ñ n 200 nghìn năm. Cho ñ n nay. ñ ng th i còn phát hi n ñ các lo i ñ dùng sinh ho t. d t. th thái ñi n hình c a “ngư i ñ ng th ng ” v n là l y ngư i vư n B c Kinh Chu Kh u ði m làm tiêu chu n. t xưa ñã là ch và tr n quan tr ng n i ti ng g n xa. v i di n tích r ng 3. Trong ñó. Hi n nay. di ch Chu Kh u ði m v n là m t di ch c a loài ngư i cùng th i kỳ trên th gi i có tài li u phong phú nh t. mùa mưa không l y l i. Ph T phương trung tâm thành c là ph c tiêu bi u c a thành c L Giang. l ch s h c và vi c nghiên c u l ch s phát tri n c a loài ngư i. trong th i kỳ bình minh c a l ch s loài ngư i. và cũng là t tiên c a c a loài ngư i có trí khôn sau này.219 - W or Ki n trúc thành c L Giang ld of E Thành c l Giang n m huy n t tr Na-xi L Giang t nh Vân Nam mi n tây nam Trung Qu c. r t hài hòa v i môi trư ng c a c thành c này. . nh ng hoa văn trên m t ñá n n ñư ng trông t nhiên và thanh nhã. hơn 25 nghìn dân. y ban di s n th gi i ñánh giá r ng: Công tác kh o sát khoa h c di ch “Ngư i B c Kinh” Chu Kh u ði m v n ñang trong quá trình ti n hành. “Ngư i ñ ng th ng” n m khâu trung gian quan tr ng trong trình t ti n hóa t vư n ñ n con ngư i. ngư i dân t c Na-xi chi m tuy t ñ i ña s dân cư ñây. có c di tích ñi ngư c th i gian c a loài ngư i m i trong kho ng t 18 nghìn ñ n 11 nghìn năm trư c công nguyên. Thành c này n m trên cao nguyên Quý châu. Ngư i Vư n B c Kinh là loài ngư i nguyên th y trung gian t ngư i Vư n c cho ñ n ngư i có trí khôn. b t ñ u ñư c xây d ng vào cu i th i nhà T ng ñ u th i nhà Nguyên <cu i th k th 3 công nguyên>. các nhà khoa h c ñã phát hi n di tích Ngư i B c Kinh thu c ngư i Vư n Trung Qu c.8 Km vuông. qu là ñã t ng có giai ño n “ngư i ñ ng th ng”. ngh thu c da và lông thú. Thành c L Giang Th e Các ph xá trong thành c L Giang ñ u giáp núi g n sông. Cho ñ n nay. 5.

khi n m t ñ bình quân c m t mét Km vuông có 93 chi c. Ngôi l u Ngũ Phư ng c a chùa Phúc Qu c ñư c xây d ng vào năm th 29 V n L ch ñ i nhà Minh <năm 1601 >. dinh th này tr thành vi n b o tàng c a thành c . tiêu bi u ñi n hình trong ki n trúc c ñ i Trung Qu c. c u Nam Môn. T ng và Na-xi. xây 354 chi c c u. C m ki n trúc này phân b trên tr c chính c a tuy n t nam ñ n b c. ph n ánh l ch s hưng th nh c a gia t c h M c. L u Ngũ Phư ng ñã t p h p phong cách ki n trúc c a các dân t c Hán. c u Nhân Th . c u Mã Yên. Hình dáng c a r m c u r t ña d ng. kinh t và văn hóa c a khu v c L Giang th i nhà T ng ñ n th i nhà Nguyên <th k th 10 ñ n th k th 14>. ñ u ñư c xây d ng vào th i nhà Minh và nhà Thanh <t th k 14 ñ n 19 công nguyên> . dinh th ñư c xây d ng vào th i nhà Nguyên < 1271 –1368 công nguyên >. nh ng chi c c u n i ti ng là c u T a Thúy. C m ki n trúc cư dân B ch Sa cách thành c L Giang 8 Km v phía B c. Trong dinh th treo 11 t m bi n do các ñ i vua ban t ng. trung tâm là qu ng trư ng hình thang. Do hình dáng bên ngoài c a nó trông như năm con phư ng hoàng t xa bay ñ n. trong dinh th có 162 gian nhà l n nh . trên tr n nhà trong l u v nhi u ñ án tinh s o ñ p m t. là c a c i quý hi m. Dinh th h M c r ng 46 m u. năm 1998 sau khi ñư c xây d ng l i. cho nên ñư c g i là “l u Ngũ Phư ng”. c u ð i Th ch. l u này cao 20 mét. Trong ñó c u ð i Th ch cách ph T Phương 100 mét là ñ c s c nh t. ok .Thành c L Giang Ph c L Giang Ph h M c trong thành L Giang v n là dinh th h M c th lĩnh th t p c a L Giang. nơi ñây là trung tâm chính tr . m t dòng .220 - Th e W or ld of E bo Trên h th ng sông Ng c Hà trong n i thành L Giang.

là di s n quan tr ng và hi m hoi ñ nghiên c u l ch s ki n trúc và l ch s văn hóa c a Trung Qu c. ñã khi n thành c L Giang tr thành thành ph l ch s văn hóa n i ti ng. T ng. môi trư ng không gian g n gũi d ch u và n i dung ngh thu t dân t c mang phong cách ñ c ñáo. t p chung th hi n s hưng th nh và phát tri n c a dân t c Na-xi. ð c trưng ñáng quý c a ki n trúc thành c ch tôn sùng v t nhiên. H ng sơn Nam nh c và Hành sơn B c nh c. Không gian thành ph như lưu ñ ng. yêu c u hi u qu th c t . tr i qua nhi u cu c b dâu. c m ki n trúc có phong cách th ng nh t. thành c t p trung th hi n n n văn hóa và l ch s c a b n x cũng như phong cách t p t c c a dân t c. Hoa sơn Tây nh c. có nghĩa là. y ban Di s n th gi i ñã có s ñánh giá r ng: thành c L Giang ñã dung hoà khéo léo gi a kinh t và tr ng ñi m chi n lư c v i ñ a th m p mô. Hoàng sơn quy lai b t khán Nh c”. v a mang b m t c a thành ph núi. ñã b o t n và tái hi n b m t c xưa c a thành c m t cách chân th t và hoàn m . B ch. ñ n nay nh ng sông ngòi này v n phát huy vai trò có hi u qu . t c năm ng n núi là Thái sơn ðông nh c. Thành c L Giang bao dung n n văn hóa truy n th ng dân t c phong phú. n u mà ñã ñi thăm quan Ngũ nh c. Dòng sông Thanh Long ch y xuyên qua gi a c m ki n trúc này. ñã dung hòa màu s c văn hóa c a các dân t c cho nên n i ti ng g n xa. l i có v ñ p nhân công. thành c này ñư c ñưa vào danh m c “Di s n th gi i” tháng 12 năm 1997. Di. l i có dáng d p c a th tr n nhi u h ao. thì ch ng c n ph i ñ t chân . 6. mang ñ m phong cách c a ñ a phương. C m ki n trúc nhà t i Thúc Hà cách thành c L Giang b n Km v phía tây b c.su i t phía b c ch y qua qu ng trư ng. h th ng sông ngòi tràn ñ y s c s ng. sành v bao dung ñã càng th hi n tinh th n sáng t o và ý nghĩa ti n b c a loài ngư i v n có trong ki n trúc ñô th trư c ñi u ki n l ch s ñ c bi t. l i mang phong cách ñ c ñáo c a dân t c Na-xi. nh ng ngôi nhà c a c m ki n trúc này cao th p khác nhau. b n ñư ng ph t qu ng trư ng t a ra b n phương. thích ngay th ng. B c c c a thành c này nh p nhô ngay ng n. Cư dân L Giang hoà nh p tinh hoa c a các dân t c Hán. S hình thành và phát tri n c a c m ki n trúc cư dân B ch Sa ñã ñ t n n t ng cho b c c c a thành c L Giang. L Giang còn có h th ng sông ngòi c xưa. là tài li u l ch s quan tr ng ñ nghiên c u s phát tri n c a văn hóa loài ngư i. th hi n ñ c trưng b n ch t ti n b xã h i h i b y gi . th tr n nh bên c nh thành c . là m t kh i th ng nh t gi a ngh thu t v i kinh t . Thành c L Giang là m t thành ph l ch s văn hóa n i ti ng có giá tr t ng h p và giá tr ch nh th tương ñ i cao. Thành c L Giang v a có v ñ p thiên nhiên. S t n t i c a thành c này s cung c p tài li u l ch s quý giá cho vi c nghiên c u l ch s ki n trúc thành ph c a loài ngư i cũng như l ch s phát tri n dân t c c a loài ngư i. trư c khi ñi thăm Hoàng Sơn. Côn sơn Trung nh c.221 - Th e W or Ph n Na-xi ld of E Nhà c a ph T Phương bo ok . Các ki n trúc c a thành c L Giang ñã tr i qua th thách c a vô s tri u ñ i. Hoàng Sơn Trung Qu c có câu ng n ng : “Ngũ nh c quy lai b t khán sơn. Thành c L Giang là nơi cư trú t p trung truy n th ng c a các ñân t c thi u s mang ý nghĩa quan tr ng. c u Thanh Long xây vào th i nhà Nguyên < 1368 –1644 công nguyên> b c qua sông. chúng ch y ngang d c qua thành c . ch t phác t nhiên. b c c c a nó gi ng ph T Phương. ki n trúc nhà có kích thư c phù h p. th t là khéo léo và ñ c ñáo. là di s n văn hóa quý giá. là kho tàng r ng r c a Trung Qu c th m chí c a th gi i. c u Thanh Long là cây c u l n nh t trong ñ a ph n L Giang. Thành c L Giang có l ch s lâu ñ i. phù h p v i lý do gia nh p “Danh m c di s n th gi i”.

các th m th c v t phân b d c t trên xu ng dư i m t cách rõ r t. khí h u thay ñ i t th p lên cao.. Cung T Trân. nhà ngh thu t say ñ m trư c c nh quan c a Hoàng Sơn và sáng tác ra bi t bao tác ph m ngh thu t th hi n c nh ñ p hoàn m c a Hoàng Sơn t m i góc ñ .ñâu ñâu cũng có r t nhi u quái th ch kỳ d . trông r t thú v . th nhưng n u ñi du l ch Hoàng Sơn r i. or ld of E bo ok . ý tư ng sâu l ng r ng m . v i ñ án thanh thoát tươi mát. Cây thông ñón khách Hoàng Sơn Môi trư ng t nhiên c a Hoàng Sơn ph c t p. hình dáng kỳ d . thì ch ng c n ph i ñi thăm năm ng n núi nói trên n a. c nh ñ p hoành tráng c a Hoàng sơn có s c h p d n ñ n th nào r i. thu c b c “Linh chi Hoàng Sơn” có ti ng tăm trong và ngoài nư c. v i ñư ng nét l ng ñ ng và thành th o. ch riêng thơ ca ñã có bi t bao bài thơ b t h v c nh ñ p Hoàng Sơn c a các nhà thơ l n các ñ i Trung Qu c như Lý B ch. khi n cho su t m y trăm năm qua. cái tuy t th ba là bi n mây c a Hoàng sơn: vì th i ti t c a Hoàng Sơn phân b theo chi u d c t th p lên cao. Hoàng sơn cao và có v c th m.ñ n t t c các núi khác c a thiên h n a. êm ñ m c a Hoàng Sơn.cu i cùng ñã thăng thiên. cho nên lũng núi ñ u b mây bao b c. hình thành ñ c ñi m khí h u nhi u mây. Th ch ðào. Các h a sĩ c a trư ng phái h i h a Hoàng sơn không ng ng h p thu ngu n dinh dư ng t non nư c Hoàng sơn ñ phong phú sáng tác m thu t c a mình. t sư c a dân t c Trung Hoa t ng ñ n tu hành t i Hoàng sơn . Hoàng Sơn n m khu phong c nh Hoàng Sơn mi n trung nam Trung Qu c trong ph m vi r ng kho ng 1200 Km vuông. là m t kỳ tích c a t o hóa thiên nhiên. trong ñó cây thông Hoàng sơn là n i ti ng hơn c . và ng n . Ngoài c nh quan thiên nhiên Hoàng Sơn còn ch a ñ ng n i hàm văn hoá sâu ñ m. tương truy n r ng. qua ñó có th th y. g c cây l n. Cái tuy t th hai là quái th ch Hoàng Sơn: Hoàng Sơn hi m nghèo cao ch c tr i. sư n núi và thung lũng v. chúng n i ti ng thiên h là b i cây c lâu ñ i.ch riêng nh ng bài thơ còn lưu truy n cho t i ngày nay ñã có hơn 20 nghìn bài. Cái tuy t th nh t là: cây tùng là c nh quan ñ p nh t c a Hoàng Sơn. n i ti ng v “t tuyêt”.. trong l ch s ñã có bi t bao các nhà thơ. Hiên Viên Hoàng ñ . t l di n tích th m th c v t là 83 %. Các nhà nhi p nh hi n ñ i l i càng coi Hoàng sơn là ngu n sáng tác b t t n c a mình. ñ nh núi lúc n lúc hi n trông r t ñ p m t. và nhi u. ñ n nay v n còn gi l i tên nh ng ng n núi c a Hoàng sơn như ng n Hiên Viên. hoàng sơn còn là nơi sinh s ng và sinh n c a nhi u loài ñ ng v t quý hi m. Gi o ð o. ñ c bi t là cây thông nghênh khách trên ng n Ng c N càng tr thành tư ng trưng c a Hoàng Sơn. Ph m Thành ð i. ð c bi t là chè “Mao phong Hoàng Sơn” n i ti ng. nh ng g c thông này ñ u sinh trư ng trong các k ñá. h th ng sinh thái c a Hoàng sơn n ñ nh. phong cách thanh tao bi tráng. vách ñá treo leo. cái tuy t th tư là nư c su i: nh ng dòng nư c su i c a Hoàng sơn r t nhi u. Hoàng sơn có r t nhi u cây c th . hàng m y trăm nghìn g c thông có vòng ñ i trên m t trăm năm. qu n th th c v t r t hoàn ch nh.222 - Th e W Hoàng Sơn t p trung c nh ñ p c a các núi l n Trung Qu c. ng n Phù Khưu.v. dư i chân núi là thung lũng th ng ñ ng sâu ho m. chúng ngang nhiên th ng ñ ng. ñ m l n và mưa nhi u. th hi n s c s ng h t s c ngoan cư ng. V m t ngh thu t. là nơi t p chung nhi u loài th c v t. ñã khi n nh ng tác ph m c a h tr thành ng n c ñ c ñáo trên làng h i h a Trung Qu c. là hòn ng c sáng ng i c a văn hóa Hoàng Sơn. t l di n tích tán cây r ng che ph là 56 %. r cây ch ng ch t. ñ nh núi... trư ng phái h i h a Hoàng sơn th hi n v ñ p thanh tú. Ngoài ra. còn b o t n khu ñ m l y núi cao và th m c núi cao.

thành ph và khu t tr . cho nên ñư c g i là V n Lý Trư ng Thành. ñã th hi n ñ y ñ tài trí thông minh c a t tiên ngư i Trung Hoa. là công trình phòng th quân s c ñ i l n nh t trên th gi i. h a sĩ cũng như nhà nhi p nh ñ n t kh p nơi mà nói. sau khi th ng nh t Trung Qu c. y ban di s n th gi i ñánh giá r ng. Trư ng thành h i ñó ch dài hơn 5000 Km. hình thành m t d i bình phong xuyên qua các ñ nh núi thu c vùng biên gi i mi n B c Trung Qu c. ð n năm 221 trư c công nguyên. tương ñương v i kho ng 10 v n d m. Trư ng thành ñư c ñưa vào “Danh m c di s n th gi i”. ñ phòng ch ng nhau.Luy n ðan liên quan ñ n chuy n th n tho i trên ñây. ñ a hình c a nh ng khu v c Trư ng Thành ñi qua h t s c ph c t p. Năm 1987. tương ñương v i hơn 14 ghìn d m. cũng chính như v y mà Hoàng Sơn có ñ a v tương ñ i quan tr ng trên l ch s ð o giáo Trung Qu c. các th xây d ng ñã căn c ñ a hình khác nhau t o nên k t c u ñ c bi t c a m i ño n Trư ng Thành . Là công trình phòng ng quân s . dài hơn c chi u dài c a m t vòng quanh trái ñ t. Trong l ch s hơn 2000 năm. ñ i v i các du khách. nh ng nư c l n li n t i t p l i d ng nh ng d i núi g n biên gi i ñ xây c t Trư ng Thành. Trư ng thành Trư ng Thành ñư c coi là “m t trong b y kỳ quan l n trên th gi i”. các nhà th ng tr các th i kỳ khác nhau Trung Qu c ñ u cho xây d ng Trư ng Thành có ñ ng n dài khác nhau. . cho ñ n sông Áp l c t nh Liêu Ninh phía ñông . Trư ng Thành xuyên qua 9 t nh. L ch s xây d ng Trư ng thành có th ngư c dòng th i gian ñ n v i th k th 9 trư c công nguyên. t ng c ng dài hơn 5 v n Km. Trư ng Thành mà chúng ta thư ng nh c ñ n ngày nay là ch ño n Trư ng Thành xây d ng vào th i nhà Minh <1368-1644 công nguyên>. Trư ng thành hùng vĩ ch y dài hơn 7000 Km trên b n ñ Trung Qu c. nhà thơ. năm 1990 Hoàng Sơn ñư c ñưa vào “Danh m c di s n thiên nhiên và văn hóa th gi i”. t ng c ng dài 7300Km. các nư c Chư h u xưng bá. hình thành Trư ng thành. ñ phòng th s xâm ph m c a m t s dân t c mi n B c. nó b t ñ u t Gia D Quan t nh Cam Túc phía Tây Trung Qu c. x y ra chi n tranh liên miên. phong c nh tươi ñ p c a Hoàng sơn có s c hút b t t n. h i ñó. ð n th i nhà Hán sau th i nhà T n l i cho n i Trư ng thành dài thêm hơn 10 nghìn Km. ñ m l y. th o nguyên. ð n th i Xuân Thu Chi n Qu c. Vân h i Hoàng Sơn 7. Trư ng Thành ñư c xây d a vào vách núi và xuyên qua sa m c. Hoàng sơn ñư c ca ng i r ng rãi trên l ch s văn h c th gi i. chính quy n khu v c Trung nguyên Trung Qu c h i b y gi cho n i nh ng phong h a ñài ho c thành lũy canh phòng thành nh ng b c tư ng dài t i vùng biên gi i. T n Th y Hoàng cho n i nh ng ño n Trư ng thành do các nư c chư h u xây d ng trư c ñây l i v i nhau. ñ ch ng l i s t n công c a k binh dân t c chăn nuôi trên th o nguyên Mông c mi n b c. of E bo ok .223 - Th e W or ld Do có phong c nh thiên nhiên tươi ñ p và kỳ di u cũng như văn hóa sâu xa.

u n khúc theo th núi trông như con trăn kh ng l ñang qu y mình. trong ñi u ki n quân s th i c . thành ñài. t c r ng kho ng 4 ñ n 5 mét. khách du l ch nư m nư p không ng t. Các ño n Trư ng Thành Bát ð t Lĩnh. ho c như con r ng có khí th bàng b c. oai phong l m li t. làn khói bay lên cao có tác d ng truy n tin nhanh chóng ra c nư c. song nét ñ p trong ki n trúc ñ c ñáo c a Trư ng Thành thư ng khi n m i ngư i ph i tr m tr khen ng i.224 - Th e Cho ñ n nay. ñư c coi là “ð nh t quan Trung Qu c” và Gia D Quan t nh Cam Túc phía tây t n cùng c a Trư ng Thành ñ u là th ng c nh du l ch h t s c n i ti ng. Hang M c Cao ðôn Hoàng ñư c ñưa vào “Danh m c di s n th gi i”. lương th c và là nơi ngh c a các binh sĩ. V n Lý Trư ng Thành mang ý nghĩa l ch s và giá tr v du l ch r t l n. phong h a ñài ñ u d ng ñ ng treo leo. Trư ng Thành cao l n dài d ng d c su t v n d m. V n Lý Trư ng Thành ñã t p trung trí t ê cũng như m hôi và nư c m t c a muôn vàn nhân dân lao ñ ng c ñ i Trung Qu c.. V n Lý Trư ng Thành ñư c ñưa vào “Danh m c di s n th gi i”. bên dư i là vách núi treo leo. Năm 1987.v . d a d m vào nhau. Tư Mã ðài. c a i hùng vĩ c a Trư ng Thành. Sơn H i Quan phía c c ñông Trư ng Thành. ph i h p v i ñ a th cao th p khác nhau. các binh sĩ s ñ t l a trên phong h a ñài.Trư ng thành ch y dài quanh co trên sư n núi. ñ y s c h p d n ngh thu t vĩ ñ i. ñã tr thành bi u tư ng cho s truy n ti p dòng máu cũng như tinh th n dân t c Trung Hoa. nó ñã s ng s ng su t ngàn năm. là ñi u không th ñư c. 8. W or ld of E bo ok .. lên xu ng r t ti n. do v y mà các du khách trong và ngoài nư c thư ng l y vi c leo lên ñ nh Trư ng Thành làm ni m kiêu hãnh. M ði n D n i ti ng trên ñ a bàn B c Kinh ñư c b o t n tương ñ i t t. núi và tư ng mư n vào th d c sư n núi. y ban di s n th gi i có s ñánh giá như sau: Hang M c Cao ðôn Hoàng n i . vai trò cũng như ch c năng ph c v quân s c a Trư ng Thành không còn t n t i n a. ñây là nơi cơ ñ ng c a binh sĩ khi tác chi n và là nơi chuyên ch lương th c. Nhìn t xa. ñư ng nét rõ ràng c a Trư ng Thành men theo tri n núi. V ñ p c a Trư ng Thành hùng vĩ. hoành tráng. Tư ng thành ñư c xây b ng nh ng viên g ch l n và phi n ñá dài p bên ngoài. Ngư i Trung Qu c thư ng nói: “B t ñáo Trư ng Thành phi h o hán”. nh ng ñi m và tuy n ñó n i l i v i nhau. khi quân ñ ch xâm lư c. n u mu n men theo th d c hi m nghèo như v y ñ leo lên. phóng khoáng. thân tư ng u n mình như ch y xu ng. l i không có ch nào ñ n d a mà t n công lên Trư ng thành . ngay c các quan ch c c p cao c a các nư c khi sang thăm Trung Qu c cũng không ngo i l . Hang M c Cao ðôn Hoàng Hang M c Cao ðôn Hoàng n m mi n tây b c Trung Qu c. nhìn g n. súng ñ n v. Bên trong Trư ng thành có h m c u thang ñá. Thành ñài dùng ñ ch a vũ khí. Trư ng Thành t a như m t b c tranh th n kỳ. chi u r ng m t b ng trên nóc Trư ng thành có th cho b n con ng a x p thành hàng ngũ song song. bên trong nh i ñ t và ñá dăm. Năm 1987. và ñư c b o t n nguyên v n nh t trên th gi i hi n nay. là kho tàng ngh thu t Ph t giáo to l n nh t còn t n t i. khi tác chi n có th làm nơi y m tr . tư ng cao kho ng 10 mét. cách m t ñ an l i có thành ñài và phong h a ñài. góc l u. có s c thu hút m nh m . c ng r n.

.. ñ n nay. Thiên Hoàng. Khi khai qu t hang ñ ng. v r t nhi u bích h a. phong cách ngh thu t ña d ng muôn màu ñã khi n kho báu ngh thu t này tr thành c nh quan sáng ng i r c r .v. nh ng b c v liên hoàn theo c t chuy n trong Kinh Ph t. Các lo i hình ngh thu t c a nư c ngoài và ngh thu t dân t c c a Trung Qu c ñã ñan xen v i nhau t i hang M c Cao. múa. ph n ánh b n s c khác nhau c a các th i ñ i. ño n t nam ñ n b c dài g n 2 Km chia làm năm t ng. b o t n kho ng 5 v n mét bích h a và hơn hai nghìn pho tư ng. xi c v.v. nh ng hang ñ ng này x p thành cao th p khác nhau. n u như n i nh ng b c bích h a ñó l i v i nhau thành m t d i. ñ trang s c. Sau khi tr i qua s bi n thiên c a l ch s và phá ho i c a con ngư i. ví d hình v các lo i Ph t. b i v y hang M c cao còn ñư c g i là “Thiên Ph t ñ ng”.k t h p v i nh ng chuy n truy n thuy t và nhân v t l ch s v Ph t giáo n ñ . Tr i qua các tri u ñ i t c t o. bích h a c a các th i ñ i ñã ph n ánh ñ i s ng xã h i. có th t o thành m t hành lang bích h a dài 30 Km. trang ph c.. Ngoài ra. Hang M c cao ðôn Hoàng b t ñ u ñư c kh i công vào năm 366 công nguyên. nh ng b c h a v s tích Ph t giáo v. trang ph c và s bi u hi n c a m i pho tư ng ñ u khác nhau. Các tư ng c a hang M c Cao muôn hình muôn v . ki n th c gi a phương ñông và phương tây. s lư ng c a các hang không ng ng tăng lên. M t ng n núi n m ngo i ô thành ph ðôn Hoàng t nh Cam túc mi n tây b c Trung Qu c có tên g i là “Núi Minh Sa”. Bích h a trong hang M c Cao cũng r t hoành tráng. Nh ng bích h a ñây ph n l n ñ u mang ñ tài Ph t giáo. trông rât hoành tráng. Trung Á và Trung Qu c. Trên vách phía ñông núi Minh Sa. B i v y. văn hóa. ñã có t i hơn m t nghìn hang ñ ng. t o hình ki c trúc c ñ i và âm nh c. ñ n th k th 7 ñ i nhà ðư ng.. . B Tát. khai qu t vô s hang ñ ng. hang M c Cao v n còn gi l i g n 500 ñ ng.c a các t ng l p và các dân t c h i b y gi . Do hang M c Cao ðôn Hoàng n m trên nút “con ñư ng tơ l a” ti p n i phương ñông và phương tây.ti ng th gi i b i các pho tư ng ñiêu kh c và bích h a.225 - Th e W or ld of E bo ok . ðây chính là hang M c Cao ðôn Hoàng n i ti ng. các h c gi phương Tây coi bích h a ðôn Hoàng là “vi n b o tàng trên vách tư ng”. cho nên nó cũng là nơi t p chung tôn giáo. vô s th thu c các tri u ñ i c a các th h ñ u ñiêu kh c r t nhi u tư ng Ph t. ñã th hi n ngh thu t Ph t giáo liên ti p trong su t ngàn năm.

y dư c.. v t ñiêu kh c. l ch s . c a Trung qu c. n ð . chính tr . dân t c. ngôn ng văn t . h ñã l n lư t cư p ñi g n 40 nghìn cu n sách Kinh và nhi u bích h a. gây th m h a to l n cho Hang M c Cao. hàng lo t h c gi Trung Qu c b t ñ u nghiên c u văn t và kinh sách c a ðôn Hoàng. Hàn Qu c.226 - bo ok . chi m hai ph n ba t ng s lư ng văn v t trong ñ ng tàng Kinh.v. v sau m i ngư i g i m t th t này là “ñ ng tàng kinh”.v. ñ t sách nghiên c u ðôn Hoàng ñ u tiên ra m t ñ c gi . văn thư .B c bích h a th 148 B c bích h a th Th e 172 W or B c bích h a th ld of E 39 Hang M c Cao ðôn Hoàng tr i qua th m h a văn v t b th t thoát. Trung Á.. văn h c ngh thu t.. Ph n Lan.v. Th y ði n. ðan M ch. Năm 1900. g m thêu hình Ph t v. ðôn Hoàng h c ñư c coi là “Hi n h c th gi i ” ñư c thành l p. “nhà thám hi m” c a các nư c trên th gi i t ñ t chân ñ n ñây. ð c. Hi n nay. Năm 1910. Trong ñ ng nh chi u r ng ba mét dài cũng ba mét này ch a hơn 500 nghìn văn v t bao g m. Trong th i gian không ñ y 20 năm. tranh . Nam Á và châu Âu. niên ñ i c a các văn v t trên t công nguyên th 4 ñ n công nguyên th 11. ñư c g i là “Bách khoa toàn thư th i c Trung Qu c”. Theo ñà ñ ng Tàng Kinh ñư c phát hi n. M y ch c năm qua. M v. trong vi n b o tàng c a các nư c Anh. Nga. ñây là vi c khi n m i ngư i c m th y ñau sót nh t và nghiêm tr ng nh t trong l ch s C n ñ i Trung Qu c. t ñó. ñ thêu.. quân s . còn trưng bày các văn v t c a ðôn Hoàng. m t m t th t tàng ch a r t nhi u sách tình c ñư c phát hi n. h c gi c a các nư c trên th gi i h t s c . Pháp.. khoa h c k thu t v. sách Kinh. các n i dung c a chúng liên quan ñ n các lĩnh v c xã h i như. Sau khi ð ng tàng Kinh này ñư c phát hi n.. tôn giáo.

lo i hang ñ ng o này có th ñưa khán gi ñ n v i c m giác như ñư c thăm quan hang M c Cao th t v y. 9 là ch s l n nh t trong cơ s . n m mi n ñông Trung Qu c quê hương c a Kh ng T . vi c xây d ng “hang M c Cao o”. Kh ng Lâm”. ñư c coi là m u m c c a ki n trúc ñ n mi u quy mô th i c Trung Qu c. bên trong trưng bày trang ph c và ñ v t làm l c a Kh ng T . ph c ch m t ph n hang ñ ng ñ dành cho du khách thăm quan. t c b c c ki n trúc ki u hoàng cung. mà còn xúc ti n vi c ghi l i và b o t n c a c i văn hóa ðôn Hoàng. ði n chính c a Kh ng mi u xây năm l p c a. 9. th nhưng Kh ng mi u thu c ngo i l . hang M c Cao ðôn Hoàng luôn luôn ñư c chính ph Trung Qu c quan tâm b o t n b o h . trong ngôi ñ n chính có 9 gian m . Kh ng mi u. Kh ng ph và Kh ng Lâm g i g p l i là “Tam Kh ng”. Chùa chi n. Do các du khách t kh p nơi trên th gi i ñ n thăm quan hang M c Cao ngày m t ñông. là ngư i sáng l p Nho h c Trung Qu c. khi n Kh ng mi u tr thành c m ki n trúc có quy mô to l n. 9 khuôn viên. trong xã h i phong ki n Trung Qu c. có th xem t t c các tác ph m ngh thu t như ki n trúc. ok Kh ng T là m t trong nh ng nhà tri t h c vĩ ñ i nh t trên th gi i. không nh ng có th tránh kh i bích h a b hư h ng.h ng thú ñ i v i ngh thu t ðôn Hoàng. khi n các văn v t cũng như văn hóa ðôn Hoàng có th kéo dài tu i th . k t c u r t ch t ch . ðư c bi t. ph th và lăng m c a Kh ng T ñư c g i là “Kh ng mi u. H i ñó ch có “mi u th ba gian”. v i hơn 500 gian nhà.227 - Th e W or ld Kh ng Mi u ñư c g i là “ð nh t mi u Trung Qu c”. tư ng màu và bích h a trong hang. chính ph Trung Qu c còn ñ u tư 200 tri u nhân dân t vào vi c xây d ng “hang M c Cao o s ”. quy mô c a nó ch x p sau c m ki n trúc c C cung B c Kinh. di n tích g n 100 nghìn mét vuông. m r ng quy mô như chúng ta ch ng ki n ngày nay. Năm 478 trư c công nguyên. chính ph Trung Qu c ñã cho xây d ng trung tâm trưng bày ngh thu t ðôn Hoàng dư i chân núi Tam Nguy ñ i di n v i ðôn Hoàng. 9 là ch s chuyên dùng cho nhà vua. m i năm ñ u th cúng. Kh ng lâm Kh ng mi u nam b c dài hơn 1000 mét. Chuyên gia nêu rõ. ch nh t và hoành tráng. không ng ng ti n hành nghiên c u. ñ n ñ u th k th 18. Ch th ki n trúc Kh ng mi u xuyên qua tr c chính nam b c. thành hàng ñ i x ng. Kh ng ph . ngoài nhà vua ra. ñ ng th i có th thăm quan vòng quanh hang M c Cao. vua Ung Chính ñ i nhà Thanh ra l nh ñ i tu Kh ng mi u. sau khi Kh ng t qua ñ i hai năm. thành ph Khúc Ph t nh Sơn ðông . Kh ng Ph . V m t nghiên c u ðông Hoàng H c thì các h c gi Trung Qu c ñã thu ñư c thành qu nghiên c u có nh hư ng quan tr ng. ñ b o v t t các văn v t. có ñ a v n i b t trong l ch s Trung Qu c và văn hóa phương ðông trên th gi i. theo . Là kho tàng văn hóa quý giá c a Trung Qu c. Ph n ki n trúc ph b trí hai bên. vua nư c L ñã cho xây l i nhà c a mình thành ngôi chùa. là nơi quan tr ng ñ th Kh ng T l n nh t Trung Qu c. ñ c bi t là trên ki n trúc. là tiêu chí ñư c nhà vua c a các tri u ñ i Trung Qu c ra s c tôn sùng trong su t hơn 2000 năm qua. Kh ng mi u có 9 t ng. các ñ i vua sau không ng ng m r ng xây c t Kh ng mi u. t c là mi u. v sau. of E bo Kh ng mi u. n n văn hóa ñ o Nho do Kh ng t sáng l p d n d n tr thành n n văn hóa truy n th ng Trung Qu c. C kh i ki n trúc c a Kh ng mi u ñư c hư ng quy cách ki n trúc cao nh t c a xã h i phong ki n Trung Qu c. Th i gian g n ñây. b t c ai s d ng s 9 ñ u b chém ñ u.

H t nhân ki n trúc c a Kh ng mi u là ñi n ð i Thành. là ph ñ l n nh t Trung Qu c ch x p sau cung th t c a các nhà vua ñ i nhà Minh và nhà Thanh. ñư ng nét ñiêu kh c c a m i c t m t khác. ñư c coi là m t trong “ba ñi n c l n Trung Qu c”.ch ñ l giáo phong ki n. t ñông sang tây dài hơn 50 mét. là ñi n hình ki n trúc trang viên ñ a ch quý t c phong ki n. b ph n ñ ng sau là nơi sinh ho t thư ng ngày. m i c t ñ u là kh i ñá nguyên v n ñư c ñiêu kh c cao 6 mét. Kh ng ph ñư c xây d ng t th i nhà T ng ñ n th i nhà Kim <th k th 12 ñ n 13 công nguyên>. khí th oai hùng. of E bo ok . có g n 500 gian l u. không c t nào gi ng c t nào. năm l p c a c a Kh ng mi u ñư c hư ng nghi l c a nhà vua. có nh ng hơn 50 t m Ng bia <t c bia có bút tích c a vua>. Kh ng ph n m ngay bên c nh Kh ng mi u. s nh các lo i. là tác ph m quý giá trong ngh thu t kh c ñá Trung Qu c. là m t trong nh ng r ng bia ñá c l n c a Trung Qu c. trên mái ñi n l p ngói vàng r c r . t o hình ñ p m t. ñiêu kh c tinh t . ch có ki n trúc c a nhà vua m i ñư c xây năm l p c a.228 - Th e W or ld Bên trong Kh ng mi u trưng bày hơn 2000 t m bia ñá thu c các tri u ñ i Trung Qu c. Th ñ p vào m t du khách m nh nh t c a ñi n ð i Thành là 10 c t ñá l n tr m r ng bám trên ñó d ng trư c ñi n. có th sánh ngang v i ñi n Thái Hòa c a C Cung B c Kinh. 10 c t r ng này. Ki n trúc s nh mang phong cách ñi n hình c a các ki n trúc nhà quan th i nhà Minh . c kh i ñi n cao kho ng 30 mét. b ph n trư c là nơi x lý công v . ñã th hi n ñ y ñ ñ a v cao c c a Kh ng T trong xã h i Phong ki n Trung Qu c. b c c c a Kh ng ph r t ñ c bi t. là nơi c a các th h h hàng con cháu Kh ng T . ngay c ñ n c t r ng trong C Cung cũng có ph n thua kém. v i di n tích g n 500 nghìn mét vuông. bán kính 1 mét. Trong ñó. phòng. tư ng trưng cho trang nghiêm.

l ch s lâu ñ i. văn v t phong phú và giá tr khoa h c ngh thu t cao. “Tam Kh ng ” ñư c U ban di s n th gi i c a T ch c giáo d c. văn hóa cũng như di n bi n c a phong t c an táng c a các tri u ñ i phong ki n Trung Qu c. Năm 1994. là khu lăng m h t c có th i gian dài nh t. ñ ng th i cũng là tài li u quý giá ñ nghiên c u khí h u h c và sinh thái h c c a th i c .229 - ld of E Kh ng lâm là lăng m riêng c a Kh ng T và gia t c ông.và nhà Thanh. trang ph c và nhi u d ng c c a các tri u ñ i. c khuôn viên r ng 2 Km vuông. Kh ng mi u. “Tam Kh ng ” n i ti ng b i b dày văn hóa. ñ ng th i còn có nhi u di s n thiên nhiên có giá tr . n i ti ng kh p thiên h . bo ok . t ng c ng có hơn 100 nghìn ngôi m c a con cháu h Kh ng. di n tích l n nh t trên th gi i hi n nay. Kh ng ph . Trong Kh ng ph c t gi nhi u d li u l ch s . Kh ng Lâm ñư c xây d ng liên ti p trong su t kho ng 2500 năm. Kh ng Lâm ñóng vai trò không th thi u ñư c trong vi c nghiên c u chính tr . có giá tr văn v t l ch s r t cao. Th e W or . kinh t . khoa h c và văn hóa Liên Hi p qu c ñưa vào danh m c di s n văn hóa th gi i. Kh ng Lâm không nh ng là di s n văn hóa có n i hàm phong phú. Trong khuôn viên Kh ng Lâm còn b o t n hơn 500 t m bia ñá và i lăng k t th i nhà Hán <năm 206 trư c công nguyên ñ n năm 220 công nguyên>. Hơn 1700 g c cây c th trong khuôn viên “Tam Kh ng” không nh ng ñã ch ng ki n l ch s phát tri n c a “Tam Kh ng”.

ñã khai qu t ñư c hơn 50 nghìn văn v t l ch s quan tr ng chôn theo trong lăng m . tr thành “nhân ch ng ”c a l ch s Trung Qu c. sau khi ông ta ch t m i có ba năm. trong ñó có r t nhi u v t quý hi m trên th gi i như xe ng a ñ ng v. C Cung B c Kinh ñư c ñưa vào “Danh m c di s n th gi i”. ñư c coi là m t trong tám kỳ quan trên th gi i. T n Th y Hoàng b t ñ u cho xây lăng t m c a mình. m t cán b kh o c có m t t i hi n trư ng.v. c u t ng th ng M Ri-gân t ng khen Binh Mã Dõng là kỳ tích c a loài ngư i. ñã tái hi n m t cách chân th t dáng d p oai phong c a T n Th y Hoàng ng i trên xe ng a.8 m. th m chí chôn s ng m t s ngư i có h c nhưng có s nhìn nh n khác v i tư tư ng ông ta. ñ hư ng l c. Binh mã dõng ñư c coi là kỳ tích th 8 trên th gi i. xung quanh lăng m có hơn 500 ngôi m tuỳ táng ngư i và v t. 11. ñó là T c m Thành. ð c m c tư tư ng c a m i ng ơi ông ta t ng áp d ng hành ñ ng dã man “ñ t sách s chôn s ng Nho sĩ”. nh ng bi n pháp này khi n T n Th y Hoàng tr thành nhà chính tr n i ti ng trên l ch s Trung Qu c. có h m m chu ng ng a tư ng trưng cho tri u ñình nuôi ng a. Nh ng tư ng binh sĩ có chi u cao trung bình kho ng 1. lăng m T n Th y Hoàng có quy mô l n nh t.. văn t . trong th i gian T n Th y Hoàng th ng tr . ño lư ng <t c ñơn v chi u dài. v n ti p t c ách th ng tr c a mình. Sau khi th ng nh t ñ t nư c không bao lâu. Xe ng a ñ ng ñư c các cán b kh o c Trung Qu c phát hi n vào năm 1980. hư ng nam b c dài 350 mét. Lăng m T n Th y Hoàng và Binh Mã Dõng Lăng T n Th y Hoàng thành ph Tây An mi n Tây Trung Qu c là m t trong nh ng lăng t m nhà vua có quy mô l n nh t.. trên m t di n tích 56 Km vuông. Th nhưng. nông dân ñ a phương chu n b ñào gi ng. hòng b o v ách th ng tr c a tri u ñình nhà T n. ñ lăng g n như hình ch nh t. Trong m tuỳ táng. T n Th y Hoàng là nhà vua ñ u tiên th ng nh t Trung Qu c. Lăng T n Th y Hoàng n m L sơn ngo i ô thành ph Tây An t nh Thi m Tây. cung A Phòng v.. th hi n trình ñ ngh thu t ñiêu kh c cao siêu c a th i nhà T n. Ngoài ra. Trong su t g n 500 năm l ch s .. k t q a ñào ra r t nhi u ñ g m. các cán b làm công tác kh o c phát hi n. Binh mã dõng ñã khai qu t lên 500 tư ng binh sĩ. lăng T n Th y Hoàng ñư c T ch c Giáo d c. m i ngư i m t v . t ng c ng có 24 ñ i vua t ng . trong khi ñó. Song m t khác. hư ng ñông tây r ng 345 mét. Thi t k c a xe ng a r t tinh s o. nhi u du khách các nư c t xa ñ n Trung Qu c là ñ thăm quan Binh Mã Dõng. Là m t trong nh ng m b i táng theo lăng T n Th y Hoàng. th là. văn v t phong phú nh t trong các lăng m vua chúa phong ki n Trung Qu c ñã t n t i su t hơn 2000 năm. cho ñ n khi tri u ñình nhà Thanh b l t ñ . quan ch c c p cao c a m t s nư c cũng ñưa ra yêu c u ñi thăm Binh Mã Dõng. M y năm qua. cho t i khi ông ta ch t mà v n chưa xây xong. tri u ñình nhà T n ñã b phong trào nông dân l t ñ . dung tích và tr ng lư ng>. ông là nhân v t l ch s ñư c tranh cãi nhi u nh t trên l ch s Trung Qu c. v t ng th lăng có hình Kim T Tháp. cao 76 mét.v. kích c b ng m t n a xe ng a th t. khoa h c và văn hóa Liên hi p qu c UNESCO công nh n là di s n văn hóa th gi i. li n nghĩ ngay ñây là m t phát hi n quan tr ng. Năm 1974. Khi ñ n thăm Trung Qu c. có m t c m ki n trúc c mái vàng r c r . t c C Cung. Hi n nay. cho xây c t nh ng cung ñi n tráng l như lăng t m. ông áp d ng hàng lo t bi n pháp xúc ti n kinh t . 18 c chi n xa g m hơn 100 con ng a g m. chính ph Trung Qu c không có ý ñ nh khai qu t ngôi m chính trong khuôn viên lăng T n Th y Hoàng. cho nên năm 1987. hoàn toàn ph ng theo xe th t làm ra h t s c kỳ. có h m m binh mã tư ng trưng cho muôn ngàn l c lư ng binh mã c a tri u ñình nhà T n v. trông r t s ng ñ ng. Binh mã dõng n i ti ng ngang v i Kim T Tháp Ai C p. ñ ch ng s xâm lư c c a chính quy n dân t c thi u s mi n b c. T n Th y Hoàng là nhà vua ñ u tiên c a xã h i phong ki n Trung Qu c <năm 259 ñ n năm 210 trư c công nguyên>. Qua kh o sát. ph n chính c a xe ng a là làm b ng ñ ng ñen. có h m m chôn xe ng a ñ ng tư ng trưng cho xe ng a c a T n Th y Hoàng. Do lăng T n Th y Hoàng có giá tr l ch s to l n. Binh mã dõng ch n ñ ng th gi i m i ñư c khai qu t lên. các linh ph ki n ñ u b ng vàng và b c. k t c u ñ c ñáo nh t và n i hàm phong phú nh t trên th gi i. vi c phát hi n ra nó là trong m t d p h t s c tình c . Binh mã dõng T n Th y Hoàng ñư c nhân dân các nư c trên th gi i yêu thích. chu n b v t b ñi. T n Th y Hoàng l i là m t nhà vua h t s c tàn b o và tr y l c. ví d th ng nh t ti n t . C cung B c Kinh T i trung tâm B c Kinh th ñô Trung Qu c. sau khi quan sát. hi n nay. ñ i vua th hai nhà Minh ra l nh xây d ng vào năm 1406 trong th i gian 14 năm m i xây xong. Năm 1987. văn hóa xã h i phát tri n. li n báo cáo tình hình cho quan ch c c c văn v t c a huy n. Ông ñã huy ñ ng 700 nghìn phu ñ n xây m trong th i gian g n 40 năm. C Cung là do Chu ð . trang nghiêm huy n bí.10. ông còn cho xây Trư ng Thành chuyên dùng ñ phòng th quân ñ ch. C cung B c Kinh là viên ng c sáng ng i trong các ki n trúc cung ñình c ñ i Trung Qu c. m y ngư i nông dân ñó cũng không ñ ý. Song nào ng . Do nguyên nhân công ngh b o h văn v t và ñ b o h lăng T n Th y Hoàng ñư c t t hơn. ñ t h t t t c sách t ch không phù h p v i ý chí th ng tr c a ông ta..v.. T n Thu Hoàng mong r ng sau khi qua ñ i. ông vơ vét c a c i c a dân.230 - Th e W or ld of E bo ok . mà cũng là c m ki n trúc k t c u b ng g có quy mô l n nh t và nguyên v n nh t trên th gi i. các ph n trên xe ng a ñ u ñư c g n b ng máy móc.

C Cung còn tàng tr r t nhi u văn v t quý hi m. chi u dài nam b c g n 1000 mét. bên trong v c quanh năm ñ u ch a ñ y nư c dùng ñ phòng h a. có nghĩa là “ con nhà tr i”. cho nên ph i h n ch b n thân. ð gi gìn C Cung ñư c t t hơn. bo ok . ði n Thái hoà là ki n trúc tráng l nh t trong C cung. các du khách ñ n thăm quan C Cung ngày m t ñông. ñi n Thái Hoà ñư c xây trên các b c thang màu tr ng cao 8 mét. L n ñ n k t c u c a c c m ki n trúc. có t i hơn hàng tri u văn v t còn lưu gi . nó là tiêu chí c a truy n th ng văn hóa lâu ñ i Trung Qu c. th ki n trúc các ñ i vua ñã v t óc cho phương pháp phòng h a ho n. ð c u nguy n cho mưa thu n gió hoà. ki n trúc hoành tráng. C m ki n trúc C cung ñ s . Ví d . Các nhà ki n trúc trong và ngoài nư c công nh n r ng. thì Trư ng Thành. Thiên ðàn phía nam C Cung n i ti ng. h t th y ñ u th hi n quy n vua t i cao và ñ ng c p nghiêm ng t. V d . Trong các khuôn viên c a C Cung. C Cung và Thiên ðàn là m y c nh ñi m mà b n nh t ñ nh nên ñi thăm quan. nh ñ n m i th trang trí các lo i trên mái nhà. Các ho t ñ ng t tr i cũng tr thành ñ c quy n c a h . truy n r ng t ng c ng có 9999. C Cung là c m ki n trúc b ng g . n n móng b ng ñá tr ng c a ñi n Thái Hoà ñã khi n ngôi ñi n này tr nên càng ñ sô và hoành tráng. C Cung là c m ki n trúc cung ñi n c ñ i ñư c b o t n nguyên v n nh t và l n nh t trên th gi i hi n nay. B c c ch nh th cũng như quy mô. tri u ñình nhà Minh t ng huy ñ ng hàng trăm nghìn th các lo i và hàng tri u phu xây d ng. các v t trang trí trong ñi n Thái Hoà ñ u s d ng nhi u hình tư ng c a r ng. bên ngoài b c tư ng có sông h thành r ng hơn 50 mét. chính ph Trung Qu c b t ñ u cho trùng tu t ng ph n cho ñ n toàn di n C Cung. . không ñư c vư t quá Thiên ñ . ñây là tư ng phòng h a do các ki n trúc sư dày công thi t k . lưu lư ng du khách h ng năm g n 10 tri u lư t ngư i. C Cung ñư c xây d ng nghiêm kh c theo tr t t l giáo. dân chúng không ai ñư c làm theo. t c vua tr i trên tiên cung có 10 nghìn gian. r ng là tiêu bi u cho quy n vua. chi u ñông tây r ng 800 mét. tư ng phía b c hình bán c u tư ng trưng cho tr i. quy ph m chính tr và tinh th n luân lý c a các vương tri u phong ki n Trung Qu c. c a ra vào.. nhà vua ñư c coi là “chân long thiên t ”. b i vì nh ng ki n trúc này mang tính tiêu bi u cho trình ñ t i cao c a ki n trúc c ñ i Trung Qu c. Thiên ðàn ñư c chia thành n i ñàn và ngo i ñàn. bên ngoài trông như nhà c a. Thì ra.12. ph n l n ki n trúc trong C Cung ñã cũ. k c t t nh Vân Nam cách B c Kinh h ng m y nghìn Km. nhà vua là con c a Thiên hoàng. Di n tích C cung hơn 20 nghìn mét vuông. là ki n trúc cao nh t trong C Cung. trong C Cung có b n dãy nhà bên trong b ng ñá. ñó là ñi n Thái Hoà. trong ñó có r t nhi u qu c báu duy nh t có m t không hai. Nh ng năm 80 c a th k trư c. Trong n n văn hóa Trung Qu c. xung quanh có tư ng thành cao hơn 10 mét bao b c. ð n mùa ñông. công trình trùng tu này s ñư c ti n hành liên t c trong 20 năm. W or ld of E s ng và x lý qu c s t i ñây. ñư c bi t. Hi u c a nhà vua Trung Qu c là “Thiên t ”. cho nên s lư ng các gian nhà trong C cung ít hơn Thiên cung n a gian. h ng năm. l u các trùng ñi p. các ñ i vua Trung Qu c ñ u t ch c l bái c u thiên ñ a nh t nguy t.1911 công nguyên >. qu n lý qu c gia. theo th ng kê.v. C m ki n trúc C Cung ñ s hoành tráng ñã tr thành bi u tư ng c a n n văn hóa sán l n Trung Qu c. t ng c ng ñ t 308 chi c v c l n . sơn hà th n linh. màu s c trang trí và trưng bày c a C Cung v. tư ng vách ñ u giàu trí tư ng tư ng kỳ di u. r ng g p 5 l n so v i C cung.231 - Th e Ngoài ra. phía trên bên dư i có t i g n 13 nghìn hình tư ng con r ng. cho ngư i ñ t l a dư i ñ gi cho nư c m không b ñóng băng. trong ñó l t tr i là quan tr ng nh t. là Hoàng cung. Ba ngôi ñi n l n trong C cung là thu hút t m m t c a m i ngư i nh t. C Cung ñã tr i qua hơn 580 năm k t khi xây xong ñ n nay. t t c các nguyên v t li u ñ u ch t kh p các nơi trong c nư c ñ n. B c tư ng cu i phía nam Thiên ðàn là hình vuông. tư ng trưng cho ñ t. b t ñ u t năm 2003. chính ph Trung Qu c ñã cho xây hơn 100 gian nhà kho ng m. Các cung ñi n trong C Cung ñ s . nhà c a Thiên ðê. Trên qu ng trư ng hư ng nam r ng 30 nghìn mét vuông. là nơi cúng th n tr i th n ñ t c a các nhà vua th i nhà Minh và nhà Thanh <năm 1368. hình dáng. th hi n thành t u xu t s c v ki n trúc c a các th Trung Qu c cách ñây hơn 500 năm. Ki n trúc c a C Cung còn nhi u th ñ nghiên c u.9 gian. Các ki n trúc ch y u c a Thiên ðàn ñ u t p trung hai ñ u nam b c tr c gi a trong n i ñàn. nhưng tư ng bên trong toàn b ñ u do nh ng phi n ñá t o thành. ñã t p trung k t tinh trí tu vư t b c c a nhân dân lao ñ ng Trung Qu c. ki u thi t k này b t ngu n t tư tư ng “tr i tròn ñ t vuông” c ñ i Trung Qu c. ngư i th i xưa cho r ng. ñi n Trung Hòa và ñi n B o Hoà.. trong th i gian xây d ng C Cung. theo sách s ghi chép l i. thi t k và ki n trúc c a C Cung B c Kinh là m t ki t tác không gì sánh n i. Thiên ðàn N u b n có d p ñ n B c Kinh du l ch. các ñ i vua Trung Qu c ñ u v i thân ph n là “Thiên t ” ñ th ng tr thiên h . ph n l n văn v t ñư c c t gi bên dư i “ñ a cung” này. Thiên ðàn ñư c xây vào 1420. Quy mô to l n. thiên h thái bình. phong cách ñ p m t. chi m m t ph n sáu t ng s văn v t c a c nư c Trung Qu c. nh ng năm g n ñây. chi u cao c a ñi n g n 40 mét. bày bi n sang tr ng c a C Cung ñ u hi m có trên th gi i. là nh ng ngôi ñi n chính c a các nhà vua thi hành quy n l c th ng tr và t ch c các nghi l long tr ng.

Th k 9 công nguyên. h i ñó g i là cung H ng Sơn. còn ñ nư c thép vào trong ph n gi a l p tư ng ñ làm tăng tính t ng th và kh năng ch ng ch n ñ ng c a ki n trúc. ch c n nói nh là bên kia có th nghe rõ m n m t. chia thành ba ph n là t a tháp. cung H ng sơn d n d n b ph b . trư c ñàn ph i treo ñèn l ng. ki n trúc c a K niên ñi n cũng liên quan t i văn hóa nông nghi p. cũng là di s n quý giá c a ngh thu t ki n trúc th gi i. quy mô ñ s . tư ng trưng cho 24 ti t khí. ñ ng th i trang trí b ng mái vàng v. . tri u ñình Tu phan b gi i th . Hàng lư hương ñ t góc ñông nam Viên Khưu. nh c tr ng r n vang. l i r t hài hòa nguyên v n. làm n n màu chính c a ki n trúc. nguy nga hoành tráng. c a Hoàng cung Vũ và ñi n K Niên cũng như hai ñi n ph và mái nhà c a các khuôn viên ñ u là l p mái lưu ly xanh lam. trư c sau thi công nh ng 300 năm. Ví d . n u b n ñ ng m t bên. là th i kỳ c a tri u ñình Tu Phan Sông-chan-can-pu. m t b ng c a Viên khưu hình tròn là trung tâm ñ nhà vua c hành l t tr i. Viên Khưu là ñài ñá hình tròn g m ba t ng. bình tháp. và v n uy nghi v ng vàng. cho nên 12 c t bên ngoài mái hiên c a t ng m t tư ng trưng cho 12 ti ng ñ ng hô trong ngày . m i t ng ñ u có lan can ñá. nh ng lư hương này ch y u dùng ñ ñ t nh ng con v t và v i vóc t tr i. và cũng là m t trong nh ng ki n trúc c ñ i n i ti ng trên th gi i. trong nh ng ngày T t Ph t giáo dùng ñ treo tranh Ph t b ng th m kh ng l . là tiêu bi u su t s c c a ngh thu t ki n trúc T ng.232 - Th e W Cung Pu-ta-la n m trên núi H ng Sơn trung tâm thành ph La-sa khu t tr dân t c Tây T ng Trung Qu c. Linh tháp cao g n 15 mét. Ví d . Các th th i c Trung Qu c ñã phát huy trí tư ng tư ng h t s c phong phú trong quá trình xây d ng Thiên ðàn. trang trí ki n trúc ñ p m t. Trong ñó ñi n linh tháp c a ð t lai ñ i 5 Lô-sang-chia là c u kỳ nh t. Như mái tư ng c a vách h i âm. tôn giáo và cư trú c a các ñ i L t-ma Tây T ng. Hoàng Cung Vũ.v. thư ng di n ra vào trư c lúc bình minh c a ngày ðông chí âm l ch <vào kho ng ngày 22 tháng 12>. t ng c ng là 24 c t. nhà vua ñích thân ñ n ch trì l t tr i. Cho nên. ñã s lý m t cách khéo léo v n ñ ch ng sét ñánh c a ki n trúc cao t ng c ñ i . là trung tâm chính tr c a vương tri u Tu phan. bên trong có hàng ngàn gian cung. 12 c t t ng gi a tư ng trưng cho 12 tháng trong năm. song ñ u xây trên th vách núi m t cách h t s c khéo léo. ñư i coi là “viên ng c trên nóc nhà th gi i”. Tuy nhi u ki n trúc xây các th i kỳ khác nhau. or ld of E bo ok . Hoàng Cung Vũ phía b c Viên Khưu là m t cung ñi n nh m t t ng hình tròn. xung quanh Hoàng Cung Vũ có m t b c tư ng quây thành hình tròn. khi n cho c toà ki n trúc cung chùa này h t s c nguy nga tráng l .. s sát sinh là nơi nuôi và gi t m súc v t dùng ñ t tr i. ñây chính là b c vách h i âm n i ti ng. v sau l i có các ki n trúc l n lư t ñư c xây ti p. Bên ngoài cung Pu-ta-la 13 t ng. Khi làm l . màu s c c a ki n trúc có nhi u s ñ t phá. dày nh ng 5 mét. Cung ñi n c a các nhà vua Trung Qu c ch y u l p mái màu vàng. Kỳ niên ñi n là nơi ñ nhà vua mùa hè h ng năm ñ n cúng c u cho năm ñư c mùa. Trong quá trình t tr i. thi hài c a ð t Lai ñ i 5 ñ t trong bình tháp cùng v i hương li u. H ng cung gi a <ñi n Ph t và ñi n ñ t linh tháp c a các ñ i L t ma > và các phòng màu tr ng c a các sư h p thành. ñ t trình ñ r t cao v thành t u m h c c a ngh thu t ki n trúc. y ban di s n th gi i ñánh giá r ng: “là c m ki n trúc cúng t c ñ i l n nh t còn t n t i c a Trung Qu c ngày nay. cung Pu-ta-la ch y u do B ch cung <nơi cư trú c a L t ma>. ngày thư ng bên trong ñ t các bài v th n t tr i. Qua ch có th hi u r ng. L t tr i c a nhà vua h t s c c u kỳ.ñó là Viên Khưu. ñi n Kỳ Niên.” 13. M y trăm năm ñã trôi qua. K t c u c a cung Pu-ta-la là b ng ñá và g . là ki n trúc cao t ng c ñ i l n nh t còn t n t i hi n nay c a Tây T ng. quy mô r t l n. toàn b tư ng cung ñư c p b ng ñá hoa cương. ñây là ñi n l n hình tròn có ba t ng mái. còn có s Th n l c là nơi c a các nh c công và vũ công. do ngư i c ñ i Trung Qu c coi m t ngày có 12 ti ng ñ ng h . Thiên ðàn ñư c ñưa vào “Danh m c di s n th gi i”. khói hương nghi ngút. Tây T ng lâm vào th i kỳ chi n lo n. Năm 1998.. cung Pu-ta-la ñã tr i qua th thách sét ñánh và ñ ng ñ t. bên trong ñ t ng n n n to dài nh ng hơn m t mét. công trình chính xây trong kho ng 50 năm. xây trên n n hình tròn ba t ng. cao 110 mét. b n tr thông thiên trong ñi n nghe nói tư ng trưng cho b n mùa xuân h thu ñông. móng vuông mái tròn. H ng cung là ch th c a c c m ki n trúc này. c c m ki n trúc ñ u xây trên vách núi. B t ñ u t năm 1654. không nh ng chi m ñ a v quan tr ng trên l ch s ki n trúc Trung Qu c. Cung Pu-ta-la Cung Pu-ta-la là nơi ho t ñ ng chính tr . các th xây d ng l i s d ng mái ngói xanh lam tư ng trưng cho tr i. Ngoài c m ki n trúc chính là Viên Khưu và K niên ñi n ra. Thiên ðàn n i ti ng th gi i b i b c c quy ho ch nghiêm ch nh. ñ nh tháp. Trư c H ng Cung là ñài phơi ph t có tư ng màu tr ng. Nhưng ki n trúc c a Thiên ðàn. là ñi n linh tháp c a các ñ i L t Ma và Ph t ñư ng các lo i. tư ng trưng cho quy n nhà vua. L t Ma th năm cho xây d ng l i cung Pu-ta-la. M t c m ki n trúc cúng t khác c a Thiên ðàn là ñi n Kỳ Niên. Vách h i âm này h t s c kỳ di u. Theo văn hi n ghi chép. bên ngoài có ba l p tư ng thành. b u không khí h t s c trang nghiêm. k t c u ki n trúc ñ c bi t. móng tư ng th c sâu xu ng t ng nham th ch. cung Pu-ta-la b t ñ u ñư c xây d ng vào th k th 7 công nguyên.

tư ng ñ t ngh thu t. cung Pu-ta-la còn c t gi g n 17 cu n tranh t th k th 17 ñ n nay và nhi u t m ñá kh c.. voi v... ñ g m. là ñi n l n nh t trong H ng cung.v.. cũng có nh ng n i dung v sinh ho t như ki n trúc. luy n kim.. ði n l n phía tây là hư ng ñư ng c a ñi n linh tháp ð t lai. c t cao hơn 6 mét. Th e W or .hoa h ng v. vui chơi gi i trí v. g kh c. Năm 1994. nh ng th này không nh ng có giá tr ngh thu t cao...v. có nh ng câu chuy n th hi n kinh Ph t. kh c g . c a ra vào. ñ tài c a bích h a phong phú ña d ng. th hi n công ngh cao siêu c a các th thu c các dân t c T ng.v. ñư c d ng b ng 48 tr c t l n. Hán. ñiêu kh c v.. ñá quý xanh ñ . cung Pu-ta-la chính th c ñư c t ch c giáo d c. K t c u c a tháp xây theo k t c u hình ñ u thư ng có trong ki n trúc c a dân t c Hán. ngoài ra còn có r t nhi u ñ ngh thu t truy n th ng c a dân t c T ng như th m T ng.. bích ng c.v. công trình th m c. giao lưu văn hóa gi a dân t c Hán và dân t c T ng trong su t hơn 1000 năm qua. c a cung ñi n Pu-ta-la ñ u n i ti ng th gi i. ñ ng c v. Sau khi cung Pu-ta-la ñư c xây xong vào th k th 17 và trong khi m r ng sau này. mã não v.. ñ ng th i còn ch m hơn 15 nghìn h t kim cương. còn có r t nhi u tư ng Ph t g và các lo i ñ ng v t như sư t . có ñ tài câu chuy n l ch s và nhân v t l ch s . Ngoài ra. t ng c ng s d ng 3724 Kg vàng.. các m t v b c c. Mã.. Trong ñó l y dân t c T ng làm chính và thành t u v ngh thu t ki n trúc dân t c T ng. phong t c. h i h a. khoa h c và văn hóa Liên hi p qu c UNESCO ñưa vào “Danh m c di s n th gi i".Thân tháp ñư c b c b ng vàng quỳ. Mông c . hàng m y trăm nghìn b c bích h a ñ u do các h a sư xu t s c trong khu v c sáng tác . trong các ñi n l n nh . ng c châu.233 - ld of E bo ok .v.v. Là “viên ng c trên nóc nhà th gi i”. l i ñi và hành lang ñ u có bích h a. mà còn ph n ánh l ch s lâu ñ i v s ñi l i h u ngh . phư n kinh. th thao. ðây là nh ng tác ph m ngh thu t có giá tr t i cao c a cung Pu-pa-la.trong t a tháp bày ñ các lo i ñ làm l ph t và bày các th cúng t .

và khen là ki m t t. V sau ngư i v là M c Gia ph i kh n c u.Ph l c Haønh höông Trung Quoác (Chuy n hành hương c a Tu Viên Vũ ñoàn do chùa Hoàng Giác th c hi n t 12/10/1998 ñ n 2/11/1998) Phái ñoàn hành hương chúng tôi g m 12 ngư i. Ông th Can Tương luy n ki m. Trong các nhà ngh còn trưng b y các bàn gh c làm b ng g quý. vua nhà Ngô là H p Lư cho tri u ngư i th rèn ki m n i ti ng là Can Tương và ra l nh cho ông này rèn cho mình m t thanh ki m t t. ông xây c t khu vư n r t công phu. khu ngh mùa ñông. trên tư ng có treo nh ng tranh c và nh ng li n ñ thơ giá tr . 1. n u dâng ki m t t thì th nào cũng b gi t nên ông luy n ra m t c p ki m. T c truy n r ng ngày xưa có m t v sư ñ t c kinh Ni t Bàn ñ i H Khâu này.C. m t hôm v ñó ñánh ñ thùng nư c và th y v t nu c th m sâu. gi ng xong v ñó h l thay ngay c m y hòn ñá chung quanh cũng g t ñ như sau: Nh p nhô ñá cũng x p quanh g t ñ u Ðó là t ñi n tích "ñá g t ñ u" ñ i H Khâu này. gi ng kinh r t gi i. Sau ñó ông mang thanh ki m hùng ñi dâng vua. thì u. K ñó phái ñoàn l i ñư c d n xem Khu vư n nhà h Lưu (Lưu Viên). M t hôm v ñó gi ng i c t a l i mình gi ng có phù h p v i ý Ph t d y không. chúng tôi ng t i khách s n Galaxy và sáng s m hôm sau thì ñư c hư ng d n ñi thăm th tr n Tô Châu b ng xe bus. nhà vua li n hô quân sĩ mang Can Tương ñi chém ñ u. Ông d n v c t cây ki m thư ñi. và h sen l n. tr trì Chùa Giác Hoàng Washington D. nhưng nhà vua s ngư i th s luy n ki m t t cho ngư i khác hay là k thù. c t tóc và móng tay b vào lò. Gi ng này có l ch s là vào th i nhà Lương (năm 502 TL) có m t v sư tr trì ngôi chùa g n ñây. . ch t t ng ñá ra làm hai. Qu nhiên. Th e W Ti n sâu vào trong. còn có di tích v t th ki m c a vua H p Lư. Sau khi m t ông vua nhà Ngô chôn c t vua cha t i ng n ñ i này thì ba ngày sau có con h tr ng xu t hi n nên ngư i ta g i nơi ñây là Ð i H Khâu. cây hùng (ki m tr ng) mang tên là Can Tương và cây thư (ki m mái) mang tên M c Gia. Phía sau H Khâu có m t cái tháp làm t th i nhà B c Ng y (sau nhà Hán). và c ti p t c ñào sâu thì tìm th y m ch nư c r t trong và t t. trong chuy n Quan Âm Th Kính ñã có câu of E bo Theo truy n thuy t. có nh ng nhà ngh ngơi ti p khách riêng t ng mùa trong năm. và luy n ñư c m t c p ki m. c u Ngô Ki u và c ng thành c Cô Tô. T i ñây. Vua H p Lư th ki m chém xu ng ñá m t nhát. Ngay g n ñó. hàng ngày v ñó ñi gánh nư c t sông lên chùa. dư i s hư ng d n c a Hoà Thư ng Thích Thanh Ð m. Tháp b nghiêng ñi m t góc ñ . Trong khu vư n có r t nhi u gi sơn. khu ngh mùa h . vào th i Xuân Thu Chi n Qu c (năm 770-476 trư c Công Nguyên) nơi ñây là nư c Ngô. chúng tôi ñư c l n lư t hư ng d n ñi xem Ð i H Khâu (Tiger Hill). và n u ông b gi t thì s t ng cho ngư i khác ñ tr thù cho ông. ngư i ta th y g n nơi cái ao nh ñ u). ñ ng th i c hai ph i c t ngón tay cho nh máu c a mình vào lò m i n u ch y ñư c s t. chém ñá như bùn. vư n nhà h Lưu (Lưu Viên). . v ñó li n ñào gi ng ch ñó. Ông Can Tương bi t tính tàn ác và ñ k c a vua H p Lư. c u nh b c qua h . Chùa Hàn Sơn (Hàn Sơn T ). n u s t mãi không ch y. . Ch có t ng ñá dài b ch t ñôi ra mà chúng tôi ñư c xem ñ i H Khâu là nơi th ki m c a Vua H p Lư ngày xưa. ok Tô Châu (Suzhou) : Th tr n Tô Châu cách thành ph Thư ng H i ch ng 60 cây s v hư ng tây. Cu c vi ng thăm th tr n Tô Châu (Suzhou) Ð i H Khâu (Tiger Hill) Trong ph m vi ñ i có m t di tích mà ngư i ta g i là gi ng r a m t. nh ng ngư i dân chúng quanh vùng dùng nu c gi ng r a m t thì sáng ra .234 - or ld có di tích Thiên Nhân Th ch (ngư i ta g i là t ng ñá g t a nhà sư La Th p.USA Kh i hành ngày 12/10/1998 t Hoa Kỳ phái ñoàn chúng tôi t i thành ph Thư ng H i vào lúc 6 gi t i ngày 13/10/1998. T i nư c ta. Vào th i Xuân Thu. Lưu Viên Nơi ñây là m t khu vư n l n c a m t v phú h h Lưu th i nhà Minh.

và nhà chùa s th nh 108 ti ng chuông ñ c u xin Ph t T ban cho bá tánh nh ng phư c lành. Phía trư c c a chùa có m t cây c u ñá b c qua sông. t nh Giang Tô. Nhưng ngư i ta t h i. Tương truy n. Khi tìm di v t c a h thì ch tìm ñu c nh ng bài k c a hai v . W Chùa Hàn Sơn này ñư c nhi u ngư i bi t ñ n là nh vào bài ñu ng thi tuy t tác Phong Ki u D B c c a Trương K . k c dùng tóc ñ thêu nh ng thân con ng a. hình dáng như ngư i nghèo. n a ñêm n m trong khoang thuy n nên t c c nh làm ra hai câu ñ u. Bài thơ ñó như sau : or Bên trái Chùa có m t ngôi tháp cao. nhìn th y c nh ñ p Cô Tô. Nhi u ngư i mu n tìm hi u t i sao chùa Hàn San l i ñánh chuông n a ñêm.235 - Th e Nguy t l c ô ñ sương mãn thiên Giang phong ngư h a ñ i s u miên Cô Tô thành ngo i Hàn Sơn T D bán chung thanh ñáo khách thuy n. T ng trên c a ñi n th là tàng kinh các (nơi ch a kinh sách). sư c tr trì chùa Hàn San c m h ng nghĩ ra hai câu thơ : . bo ok . M t ngư i th ph i có kinh nghi m hàng 15 năm m i có th thêu nh ng b c thêu ñ p. M t ñêm trăng kia. (Ph i chăng phong t c ñánh chuông chùa n a ñêm này có liên quan ñ n bài thơ Phong Ki u D B c c a Trương K ?) ld of E Ngày nay trong khuôn viên Chùa Hàn Sơn có riêng m t ngôi ñi n th hai v sư Hàn Sơn và Th p Ð c. Vì v y. C Tr n tr ng Kim ñã d ch bài thơ ñóù theo th l c bát như sau : Qu kêu trăng l n sương rơi L a chài. Theo l i c a ngư i hư ng d n viên du l ch thì các c p thanh niên nam n ñ a phương s p l y nhau thư ng ñ n ñây l ñ c u mong ñư c ban nh ng phư c lành h u có h nh phúc b n lâu. r t có th là m t nhánh c a Ð i V n Hà. cách th tr n Tô Châu ch ng 6. không h có t c ñánh chuông n a ñêm ñ làm m t gi c ng thiên h như v y. B n câu thơ tr nên m t bài ñư ng thi tuy t tác truy n t ng cho ñ n ngày nay. m t sau thêu ñ tài khác. Khi Lư Khâu d n t i tr nh m. nhìn vào tranh con mèo mà thêu n i lên như con mèo th t. ngư i ta l i có m t truy n thuy t khác khá vui v bài ñư ng thi này. Theo truy n thuy t thì nhà thơ Trương K ch là m t thí sinh h ng thi. du i chân tháp chuông. không có v gì ñ c bi t c . Bài thơ ñó ñã ñư c truy n t ng c ngàn năm. th i Trinh Quán (790 TL) nhà Ðư ng. vào chùa th y hai ngư i. bèn cúi ñ u chào. 7 cây s . Ngoài ra. ñ i ngư i n m co Con thuy n ñ u b n Cô Tô N a ñêm nghe ti ng chuông chùa Hàn Sơn. cây bãi. Viên giám ñ c gi ng cho chúng tôi nh ng k thu t thêu r t công phu c a xư ng này. Nh ng b c thêu tuy t tác này r t ñ t c t 3 ñ n 5 ngàn dollars. chúng tôi ñư c hư ng d n ñi xem ngay bên c nh ti m ăn. nghĩa là m t trư c thêu m t ñ tài. nhưng ñó không ph i là Phong Ki u. Toàn b ki n trúc c a chùa tương ñ i m i. chúng tôi còn ñư c xem nh ng tác ph m tuy t ngh v ngành thêu. ho c nh ng t m v i thêu ñ t trên khung quay. t m v i này ñư c thêu hai m t. như nh ng b c thêu tranh n i. dân chúng vùng Tô Châu thư ng ñ n khuôn viên Chùa. làm l giao th a. Lư Khâu D n h i sư r ng: ñây có ngư i hi n không? Sư tr l i: Có Hàn Sơn Văn Thù và Th p Ð c Ph Hi n. m t xư ng thêu. khi ñi v ñ n b n Phong Ki u.Sau khi b a ăn trưa. và h u h t các h c trò c a Trung Hoa ñ u ph i h c thu c lòng bài này. H ng năm vào ñêm tr t ch (30 T t). hai v Hàn Sơn và Th p Ð c v sau tu t i ngôi chùa Phong Ki u cách huy n Ngô. và t ng trên n a thì có th Tôn Hành Gi (t c Tôn Ng Không). T i sao ngôi chùa l i có tên Hàn Sơn? Theo "Cao Tăng Truy n". H thêu b ng nh ng s i ch nh ñ m u. cùng vào m t mi ng v i. K ñó chúng tôi ñư c ñưa ñi thăm Hàn Sơn T . ki n trúc tương ñ i m i. có sư Phong Can Chùa Qu c Thanh ñi vân du v a g p lúc ngài Lư Khâu D n ñ n tr n tr Ðài Sơn. Hàn Sơn T Ngôi chùa này n m bên b con sông ñào. thư ng thư ng thì các chùa ch có ñánh chuông thu không vào lúc m t tr i l n mà thôi. khi còn ñang bí v các câu k ti p thì ch t nghe ti ng chuông Chùa Hàn Sơn nên b t ra ý thơ và làm ra hai câu k ti p. Ngôi chánh ñi n cũng ki n t o bình thư ng như các ngôi chùa l n Trung Hoa. Hai ngư i nói: Phong Can nhi u s ! Ðo n d t tay nhau ñi m t. nên ngư i ta g i chùa này là Chùa Hàn Sơn. sau Lư Khâu D n sưu t p các bài k thành ra hai quy n Hàn Sơn thi t p và Phong Can Th p Ð c thi t p . l i t a như ngư i cu ng. ngư i hư ng d n cho bi t ngôi chùa cũ ñã b phá h y r t nhi u trong cu c Cách M ng Văn Hoá.

v i ch kh c l n c 40cm. gi t ñư c Vua Phù Sai và tr thù l i b ng cách l y s c a Vua Phù Sai làm cái bô ñi ti u. Thành Cô Tô có t t c 16 c a thành. ñ cho vua Ngô ham mê t u s c mà quên viêc tri u chính.". Chú sa di ñi ti u xu ng vũng nư c làm hình ánh trăng tròn rung rinh b ra làm nhi u m nh. g i h ng cho thi nhân hoàn t t bài thơ Phong Ki u D B c. và m t gian nhà ngang trong có trưng b y các t m bia ñá (t m bia nào cũng có khung kính bao b c bên ngoài) ñ c bi t có m t t m bia. ánh trăng chi u xu ng m t vũng nư c in rõ hình trăng tròn. Ngô Ki u có nh ng b c ñá lên cao r i xu ng th p. b o chú ti u lên tháp ñánh chuông t ơn Ph t. Vua nư c Ngô là Phù Sai (con vua H p Lư) chi m ñư c nu c Vi t và b t ñư c vua Vi t Câu Ti n v giam l ng. Sáng hôm sau. Như v y chúng tôi ñã không ñư c xem thành ph Thư ng H i nhi u. Qu nhiên hai câu thơ c a sư c ghép vào hai câu thơ c a chú sa di thì th t là m t bài thơ tuy t tác. Sau này ngư i ta ñ p hai cái rãnh ñ cho m i ngư i có th ñ y xe ñ p qua c u. ch dành cho ngư i b hành qua mà thôi. Ð i di n v i gian trưng bày các bia ñá có 1 gian nhà ngang khác. Tình c . V sau Vua Vi t Câu Ti n ph c thù l y l i ñư c nư c. Ðây chính là m t trong nh ng kênh ñào ñ u tiên c a nư c Trung Hoa. chú qu t h u th y lâu quá. Thao th c mãi trong phòng mà sư tr trì c ngâm ñi ngâm l i hai câu mà không nghĩ ra câu ti p. 2. ñ ng th i n m gai n m m t ñ t nh c nh kh i quên thù xưa. Chú ch y vào thưa lên sư c tr trì hai câu thơ c a mình. T nhiên chuông chùa Hàn Sơn ñ ñ n. . Ngô Ki u là m t chi c c u ñá xây c t b c qua m t nhánh sông ñào. Do ñó. û bên ngoài. quãng c ng thành chúng tôi ñư c xem là cái c ng thành duy nh t còn l i. m ng b n. Còn các bia ñá khác là nh ng l i ca t ng c nh chùa cũng như bài thơ c a Trương K . có t th i Xuân Thu Chi n Qu c (th k th 5 trư c Tây L ch). Chú sa di theo h u sư tr trì cũng khá văn chương. bèn xin phép ra ngoài ñi ti u. trong có treo 3 cái chuông . Cu c hành hơng t i C u Hoa Sơn và vi ng thăm Hoàng Sơn. T nhiên. ñ thăm vi ng các Chùa C u Hoa Sơn và phong c nh Hoàng Sơn. chú n y ra ý c a hai câu: Nh t phi n ng c h phân lư ng ño n Bán tr m th y ñ bán phù không. mà ngư i ta g i nàng Tây Thi là ngư i ñ p Cô Tô. Ôâng Tr n Tr ng San ñã d ch bài thơ như sau: M N M N ng ba. Chúng tôi cũng không k p h i ngư i hư ng d n v l ch s nh ng chuông này. a dư ng móc b c n a như cung tr i t bình ng c tr ng chia hai a chìm ñáy nư c n a cài t ng không Ti p ñóù. phái ñoàn l y máy bay ñi Hoàng Sơn. Chi u lúc 5 gi . kh c nguyên bài thơ c a Trương K v i l c kho n c a Khang H u Vi vào cu i ñ i nhà Thanh. chúng tôi lên xe bus ñ tr v Thư ng H i. chúng tôi ñư c hư ng d n ñi xem Ngô Ki u và thành c Tô Châu. Trư c c ng thành có cái hào sâu n i vào sông ñào và có c ng ñ mang thuy n vào trong thành ñư c . Trong th i gian b giam c m. ngư i Trung Qu c thư ng g i là T Ð i Ph t Sơn. sư c l y làm ñ c ý. Kênh ñào này có t th i các vua Ngô H p Lư và Phù Sai. Ph i chăng m t trong các qu chuông này là chuông ñã g i h ng cho Trương K làm thơ vào kho ng 12 th k trư c. G n ñây chính ph Nh t m i trao chuông này l i cho chính ph Trung Qu c. Vua Vi t Câu Ti n ch u nh n nh c. of E bo ok Làm xong bài thơ này lúc n a ñêm. là công trình c a Ngũ T Tư. m t c ng thành ñư c xây c t hàng 2400 năm v trư c . c 500m là m t c a thành c Cô Tô. Cô Tô v n là th ph c a nư c Ngô th i Xuân Thu (770470 trư c Tây L ch). n i thông ñư c sông Hoài và Trư ng Giang. k c n nh b vua Ngô b ng cách n m phân ñ ñoán b nh. . Cách Ngô Ki u.236 - Th e W or ld Chúng tôi ñi vòng phía sau chùa thì g p 1 gian th t . trăng m . cũng ñêm ñó trên thuy n b n Phong Ki u thi sĩ Trương K cũng không ng ñư c vì không nghĩ ñư c câu k ti p cho hai câu :" Nguy t l c ô ñ …. Sau có ngư i c n th n là Ph m Lãi bàn cách ti n dâng ngư i ñ p Tây Thi. Trung Qu c có b n c nh núi l n t i ñó có r t nhi u Chùa ñ p. Nhưng theo ch chúng tôi ñư c bi t thì vào c 10 th k v trư c có m t v tăng Nh t B n ñã ñưa chuông c a chùa Hàn Sơn v Nh t.Sơ tam sơ t nguy t mông lung Bán t ngân câu bán t cung.

mà các v tăng cũng th y các tín ñ Ð o giáo như là anh em c a mình. nơi Ð a T ng Vương B Tát hóa thân. chú thích rõ hơn. Dư i ñ i Hán Minh Ð Lưu Trang . phát minh ra gi y b ng l i dùng v cây. và có nhi u nét ñ c bi t (Ð i Th a phát ñ t hơn Ti u Th a. gi rách và lư i cũ. nhưng c hai tôn giáo ñó có nh ng ñi n gi ng nhau: th t . Có l b h mơ th y Ph t".237 - Th e Có ñi u ñáng ñ ý là ñ o Ph t khi m i vào Trung Qu c thì các tín ñ Ð o giáo (ñ o Lão ñã phát tri n trư c th i ñó. y là chưa k nh ng quy n kinh Ngài cho d ch t ch Hán sang ch Ph n. Khi v t i L c Dương. m i có phong trào sáng t o riêng Ph t Giáo Trung Hoa. Nh nh ng phát minh k trên ngư i ta b t ñ u in kinh sách. Ph t xu t th phương Tây. Trư c khi tìm hi u nh ng danh lam Ph t tích t i Trung Hoa.. r t m ñ o. chúng ta nên tìm hi u sơ qua v l ch s Ph t Giáo Trung Qu c. T i th i Ðông T n (ñ u th k th 5) Pháp Hi n Ð i Sư qua Tây Trúc th nh kinh v d ch và t ñó m i có phong trào nghiên c u ñ o Ph t. do ñó vi c d ch kinh vào th i Hán không ñư c chính xác. ok . Mãi t i ñ i Tùy (603 TL). Nhưng Ngài không d ch ñư c nhi u như Ngài Huy n Trang. b h n nh ng b n d ch cũ ñi mà d ch l i kinh cho ñúng nghĩa hơn. Ð o thì trái l i. Thái H c văn nhân Phó Ngh gi ng :" Th i Chu Chiêu Vương. .Th ba là Nga Mi Sơn thu c t nh T Xuyên (Sichuan). kinh "T Th p Nh Chương". Ti n sĩ Tr n C nh. K ti p ñó. Ngài Huy n Trang (602-664 TL) ñã sang n Ð 10 năm và th nh v b ng ñư ng b 657 b kinh . cho nên tín ñ Ð o giáo cho r ng Ph t v i Lão là m t . s ng ñây 20 năm. Ph t tìm s gi i thoát Ni t Bàn. Khi ñ n nư c Nguy t Chi g n Tây Trúc g p hai v tăng là Ca Di p Ma Ð ng và Trúc Pháp Lan ñang ho ng dương Ph t pháp. Hán Minh Ð m ng r sai d ng chùa B ch Mã ñ th Ph t và d ch kinh ñi n. g m nh ng v cao tăng thông c Hoa Ng l n Ph n ng h p tác. m i có vi c in nh ng lo i sách thư ng th c. là nơi B Tát Quán Th Aâm th hi n. Phái ñoàn bèn m i hai v ñó t i Trung Qu c. nhà vua n m mơ th y m t ngư i t phương Tây ánh sáng t a ra r c r chi u xu ng cung ñi n nhà vua. mà ñ o Ph t cũng phương Tây. Võ T c Thiên. T i năm 663 Tây L ch. v i l a. các v tăng ñã dùng ngay m t s t ng trong Ð o Ð c Kinh mà lý gi i Ph ât giáo. Năm 695 TL. Nhà vua li n sai m t ñoàn s b g m Trung Lang Tư ng Thái Âm. kiêng m t s th c ăn v. nơi tu luy n c a Ph Hi n B Tát. Ph t giáo và Ð o giáo khác h n nhau : Ph t giáo không nh n cái Ngã (ta) là th c. Trong vi c d ch kinh Ph t. Sau th i kỳ này thì m i phát minh ra m c (b ng khói ñèn) th i Ng y. Th c ra. K t qu là Ph t giáo Trung Hoa ñ i Ðư ng th nh hơn n Ð . Mãi t i th i Hán Hòa Ð (105 Tây L ch). Ngài ñã d ch ñư c 73 b . (tham kh o các quy n S Trung Qu c và L ch s tri t h c Trung Qu c c a Nguy n Hi n Lê) Th t là khó bi t ñư c ch c ch n Ph t giáo vào Trung Hoa t bao gi .Th nh t là Ngũ Ðài Sơn (Wutai Shan) thu c t nh Sơn Tây (Shanxi). . bo Hai v ñó ñã phiên d ch ñư c b kinh ñ u tiên. tr m tư. Riêng Trúc Pháp Lan d ch thêm ñư c 5 b kinh n a. Ngài Nghĩa T nh (631-713 TL) s ng th i vua Cao Tôn và Võ T c Thiên. nh nhi u tri u vua khuy n khích và nh nhi u v cao tăng xu t hi n.v… Nh t là có truy n Lão T v già qua phương Tây. mình t a ra ánh sáng. T nh d y nhà vua k l i gi c m ng cho các tri u th n nghe. . Ð o tìm s trư ng sinh. nh t là ñ i Ðu ng (720 TL). Ðó là m t c ng hi n c a Trung Hoa cho tư tư ng Ph t Giáo n Ð . of E Sang th i Hán H ng Ð (148 TL). Ngài th nh v 400 b kinh n a. ti p ñó sang th i nhà Tùy (581-617 TL) ngư i ta làm ra b n in . Công vi c d ch thu t có phương pháp qui c và k lư ng. có m t v Thái T x An T c (Parthia) là ngài An Th Cao t i L c Dương. luy n hơi th . Trong cu n L ch s Ph t Giáo Trung Qu c c a Hoà Thư ng Thích Thanh Ki m có chép l i b y thuy t. . nơi Văn Thù B Tát hóa thân.Th tư là Ph Ðà Sơn thu c t nh Tri t Giang (Zhejiang). Mãi ñ n cu i ñ i Ðu ng (618-907 TL). nhưng ch có thuy t sau ñây là ñáng tin c y . còn các k sĩ ñ o Kh ng thì xa v i h . cùng v i Nghiêm Ph t Ðiêu d ch ra ch Hán ñư c 39 b kinh. Ðó là công c a v ho n quan tên là Thái Luân . c ng là 1330 quy n. Sau ñó. Thi n h c phát tri n) và truy n bá kh p c Ðông Á. Trong 18 năm Ngài Huy n Trang ñã t ch c m t ban d ch thu t. m i phát minh ra gi y. Ð i Ðu ng l i có các v cao tăng như Huy n Trang Ð i Sư và Nghĩa T nh ñã qua Tây Trúc ñ th nh kinh ñem v d ch.. hay thêu trên v i l a. T n (220-265 TL). Ngài ñã dùng ñư ng bi n qua Tây Trúc. t ng c ng 176 quy n . Vương Tuân c th y 18 ngư i sang phương Tây th nh kinh. thì ph i vi t xu ng thanh tre. Hai v ch n m t con ng a tr ng ñ ch kinh Ph t và tư ng Ph t ñ sang Ðông Th . W or ld Chúng ta c n ghi nh n là th i xưa mu n ghi chép. hai v này th y phong c nh Ngũ Ðài Sơn gi ng như c nh núi Linh Th u nên hai v ñó l p chùa núi này ñ d ch thu t kinh. nhưng không có t ch c v i h th ng quy c ) ñ u th y ngay nó h p v i h . ñi ñón và giúp Ngài phương ti n d ch kinh. Năm Vĩnh Bình th 10 (năm 67 TL) h ñ n L c Dương.Th hai là C u Hoa Sơn (Jiuhua Shan) thu c t nh An Huy (Anhui).

Công vi c d ch kinh c a hai Ngài ch ng nh ng làm cho ñ o Ph t phát tri n m nh l n ñ n ngôn ng và văn h c Trung Hoa.. dung m o v n tươi t nh như lúc còn s ng. s ngư i bi t ñ c bi t vi t r t ít. H u T Bái Quán Âm trên Nam L p Chúc Ð nh v. bi n văn ñã không dùng hư t và ñ i ng u ..Mà thêm ñư c 35 ngàn ti ng t c là thêm 35 ngàn quan ni m. M c Ngư Th ch trên Th p Vương Ð nh. Ðôi khi.. âm l ch. Nh ng t ng nham th ch trên Thiên Ðài hi n nay chính là d u tích còn l i t th i xa xưa. g m m t dãy 9 ng n núi cao di m l . Dư i ñ t phát ra ánh sáng r c r . dùng b ch tho i xen v i c văn.. r i t i ng n Thiên Ðài Ð nh (Tiantai) cao 1306m. L ch s Ph t giáo t i C u Hoa Sơn Ph t giáo b t ñ u có t i C u Hoa Sơn vào th i Nam B c Tri u (420-589 TL) . Nh c thân Ngài ñư c gi nguyên trong ba năm r i chúng tăng thi p vàng nh c thân c a Ngài. Các chùa n i li n nhau b ng nh ng b c ñá. và th văn ñó g i là bi n văn. bèn n cư tu hành su t 76 năm. khi Ngài Kim Ki u Giác qua ñ i. trư c ñây 200 tri u năm. Ngoài ra còn hàng 30 ng n núi khác cao ngoài 1000m. Do ñó. Theo kh o sát c a ngành ñ a ch t h c. C u Hoa Sơn v n là bi n c . kh và chim ñ u ai oán khóc thương. ngư i ta ư c lư ng có trên 200 ngàn b c ñá t i ñây.. xa trông như chín anh em ñ ng k vai nhau nên cũng ñư c g i là "C u T Sơn". s truy n bá ñ o Ph t lan tràn t i nh ng nơi h o lánh cũng ñã mang theo s hi u bi t văn t . Cũng vì ñó. Theo s li u. Trong l ch s Trung Hoa.v. truy n bá văn h c t i ñó. Có nh ng ti ng d ch theo âm ti ng Ph n như: Ni t Bàn. Núi vang nh ng ti ng âm u. Trong núi còn có r t nhi u su i trong. vô minh. Trên m t vài ñ nh núi có nh ng t ng ñá mang hình thù ñ c bi t như Quán Âm th ch trên Quán Âm Ð nh. Do nh hư ng c a Ph n ng . dư i th i nhà Minh ñ o Ph t phát tri n r t m nh m t i Trung Qu c. S ñó căn c theo s danh t trong quy n Ph t Giáo Ð i T Ði n.. T ñó. . Phong c nh C u Hoa Sơn Bên c nh nh ng Chùa c danh ti ng C u Hoa Sơn còn có nh ng phong c nh r t ñ p. k là ng n Th t Hi n Ð nh (Qixian) cao 1337m. vư t bi n t i C u Hoa Sơn. nh ñó mà có ki n th c sau làm quan r i sáng l p ra tri u ñ i nhà Minh (T i nu c ta cũng có Vua Lý Công U n cũng là sa di lúc còn nh ). th y phong c nh nơi ñây m l . Ðông Á mà còn nh hư ng Ông Lương Kh i Siêu ñã vi t v công nghi p c a Ngài như sau : " D ng ng c a Trung Qu c giàu thêm ñư c trên 3 v n ru i ti ng. giáp g n t i sông Trư ng Giang. Chúng tăng cho r ng Ngài là hóa thân c a Ð a T ng Vương B Tát.238 - Th e W or T ñó. v tăng c a chùa là ngư i duy nh t bi t ñ c bi t vi t. bèn chuy n Ngài vào Nh c Thân B o Ði n.. Minh Thái T Chu Nguyên Chương lúc còn nh cũng ñã vào chùa ñi tu. Vào th i xa xưa.v.v. Cách nay 140 tri u năm. Vào cu i ñ i Ðông Hán. tr i r ng m t kho ng di n tích trên 100km vuông phía nam t nh An Huy. C u T Sơn ñư c ñ i tên thành C u Hoa Sơn. Vía Ngài vào ngày 30 tháng 7. Ng n núi cao nh t là Th p Vương Ð nh (Xiwang) cao 1342m so v i m t bi n. có nh ng su i mang truy n thuy t như Long N Tuy n là nơi ñ c Kim B Tát khát nư c ñư c Long N hi n ra ch cho con su i. b ng nhiên m t ñ t n i lên gi a bi n c và bi n thành l c ñ a.v." Nh d ch thu t kinh ñi n mà văn b ch tho i th i Ðư ng phát tri n. C u Hoa Sơn b t ñ u xây d ng chùa chi n và truy n bá Ph t Giáo. thu c vương t c Tri u Tiên. chúng sinh v. Kim Sa Tuy n là nơi nhà thơ Lý B ch ñã làm thơ và r a nghiên m c ñây. Sát Na. Phong c nh mùa xuân C u Hoa Sơn ñ p tuy t v i. ñã có v sư tên là Ph c H (Fuhu) ñã t i núi này l p Chùa Ph c H . Phù ñ . có ti ng thì d ch theo nghĩa như : chân như. l i thêm vì là kinh ñ t ng. ld Tích t i C u Giang Sơn Dao v ng C u Hoa Sơn Thiên hà quái l c thư ng Tú xu t c u phù dung. nên g i là Long N Tuy n. Nhi u ngư i trong dân gian cho con cái vào chùa ñi tu. C u Hoa Sơn ñư c coi như là nơi cho Ph t T t i chiêm bái ñ c Ð a T ng Vương B Tát. cho nên ph i chú tr ng ñ n âm v n. of E C u Hoa Sơn có tên cũ là Lăng Dương Sơn. vì l khi d ch kinh ngư i ta l a nh ng ti ng bình d cho d hi u. Nhà thơ Lý B ch t ng ba l n ñ t chân t i ñây và ñã ñ thơ ca ng i phong c nh kỳ l này như sau: bo ok C u Hoa Sơn (Jiuhuashan) . Vào năm Vĩnh Huy th 4 nhà Ðu ng (t c năm 653 tây l ch) Ngài Kim Ki u Giác (Jin Qiao Jue). trái ñ t tr i qua m t cơn chuy n mình k ch li t. Vào ñ i Ðư ng..Theo s ghi l i thì vào ñ i Lương Vũ Ð năm Thiên Giám th 2.. trong m t vùng xa xôi. cũng mong con s h c h i ñư c chút ki n th c. năm Khai Nguyên 16 (t c năm 728 Tây L ch) Ngài viên t ch.

cũng như b n "Aán Ð b i di n chân kinh" vi t b ng ti ng Ph n. chúng tôi ñi leo ch ng vài ch c b c thang thì qua m t c ng l n r i ñi băng ngang sang Chùa Thiên Ðài. ch y m t l trình dài 1350m mang lên ñ cao 476m. Ngài ñã vi t 81 ph m Kinh Hoa Nghiêm b ng máu lư i và b t vàng. Ngài th 126 tu i. h ch ch chúng tôi ai m t quá thì dùng cáng và tr ch ng 30 ñô m t chuy n (c lên l n xu ng). Cùng ñi v i chúng tôi còn có hơn m t ch c ngư i phu t ñ ng mang theo cáng. Vào th i nhà Thanh. chúng tôi không còn thì gi ñ ñi lên thăm chùa Thiên Thai và n u tr xu ng mu n thì e r ng không k p chuy n cable car cu i cùng lúc 5 gi chi u. T sân này. cũng còn có các v cao tăng khác như : H i Ng c Ð i Sư th 110 tu i." Sang niên hi u Sùng Trinh ( 1630 TL). Sáng s m hôm sau 16/10/98 lúc 7G30. G n t i chùa b c ñá nh l i và hai bên có hàng tay v n. T Hoàng Sơn (hành trình 150km) chúng tôi ñi ngang qua Thái Bình H r i t i khách s n C u Long t i dư i chân C u Hoa Sơn lúc 1 gi chi u. Bách Tu Cung. trư c m t có sân r ng v i 3 cái ñ nh l n ñ th p hương. Sang ñ n năm V n L ch th 1 (năm 1573 TL) dư i th i vua Minh Th n Tông. t năm 1987. Nh ng ngôi chùa l n ñây ta ph i k : Hóa Thành T . Ti p ñó. kỳ dư các v cao niên khác ñ u ph i dùng cáng mà ñi lên. nh c thân c a Ngài v n còn ñư c th t i Bách Tu Cung. Ph t Giáo phát tri n r t ch m t i C u Hoa Sơn. tu t i Bách Tu Cung nh c thân cũng ñư c thi p vàng và gi cho t i ngày nay. cũng th t i 95 tu i. c ba bư c v ñó l i quỳ l y 1 l y (tam b nh t bái). ñ i Nguyên thì t i ñây. ngư i ta còn ñang xây c t l i. Các b c ñá cũng khá r ng rãi c trên 1m . xe bus ch chúng tôi ghé th tr n Hoàng Sơn m t lúc r i ñi th ng ñi C u Hoa Sơn. có hình thù gi ng con ph ng hoàng v y cánh . Cable car ch y qua nh ng r ng thông r t ñ p c a M n Viên. ok . Thiên Thai t .239 - Th e Chúng tôi t i phi trư ng Tunxi c 8G30 sáng. c vài ch c b c thì l i có m t ch ph ng ñ ng i ngh chân. Sau ñó . l n này thì chúng tôi ph i ñi b và leo hơn 2000 b c ñá (h t 1 ti ng ñ ng h ). có Vô Hà Ð i Sư (Wu Xia) t i l p m t cái am t i ñ nh Ðông Nhai ñ tu hành. m i phòng ng i ñư c 6 ngư i. G n ñây. r i qua ñ i T ng. hai v vua là Khang Hy (Kangxi) và Càn Long (Qian Long) ñã t i C u Hoa Sơn chiêm bái và ban cho 4 ch cùng v i bút t "C u Hoa Thánh C nh" . Thiên Ðài T . chúng tôi sang gian bên ñ chiêm ngư ng v t chân c a v B Tát. Ðông Nhai T ï. Khoan Thành Ð i Sư tu t i Hoa Thiên T . Nhưng sang ñ i nhà Minh và Thanh thì Ph t Giáo ph n th nh tr l i r t m nh. h t i ñây c u nguy n cho l a . chúng tôi ñư c hư ng d n l y cable car (ch nho g i là huy n ñ o. Ngay ñó. C Bái Kinh Ðài T . ta có th nhìn ra c nh bao quát chung quanh. Nh ng t ng dư i. Cu n theo tay v n là m t giây xích s t l n. Ngư i hư ng d n ñã không ch cho chúng tôi bi t. trên ñó có móc nhi u khóa. Nh c Thân B o Ði n. nh t là các tư ng Ph t c ñã b phá. chúng tôi l i ñư c d n lên thăm Bách Tu Cung. vua Minh Tư Tông s c phong Ngài là " n Thân B Tát". lúc ñ u trong phái ñoàn ai ai cũng mu n th s c trèo. Kỳ Viên T . Ngày nay. Cam L T . và truy th y Ngài là "Bách Tu Công. t i ñ a phuơng này các thanh niên nam n s p l y nhau. Hai v vua nhà Minh ñã ñ n ñây chiêm bái. Chúng tôi ra ch p nh thêm. Sang ñ i nhà Thanh. gây cho khách b hành nh ng c m giác tĩnh m ch và ñ y thi v . Cu i cùng ch có 7 v là ñi b n i h t các b c thang (trong s ñó có k vi t bài này và Hòa Thư ng Thanh Ð m.T cu i ñ i Ðư ng sang th i Ngũ Ð i. Cable car ñây cũng khang trang. Các n ng c do các Vua th i nhà Minh và Thanh ban cho. Sau này chúng tôi h i ngư i hư ng d n viên m i rõ. Dư i th i nhà Minh. núi non r t hùng vĩ. mãi sau này ñ c quy n sách gi i thi u C u Hoa Sơn m i rõ có cây tùng này. Các ñ t cho Ngài là hóa thân B Tát nên thi p vàng nh c thân c a Ngài. Trong ba năm nh c thân c a Ngài còn nguyên v n. h t ch ng 12 phút. nên nó ñư c mang tên là Ph ng Hoàng C Tùng. C u Hoa Sơn có trên 150 ngôi chùa và t 3 ñ n 4 ngàn tăng ni tu t p t i ñây. Chùa Thiên Ðài còn ñư c g i là Ð a T ng Thi n Lâm T ñư c xây t ñ i nhà Minh (th k th 14) và trùng tu l i vào th i Quang T nhà Thanh. Ða s các chùa t i ñây ñã b phá h y toàn di n hay m t ph n trong th i kỳ Cách M ng Văn Hóa. ñây ch là v t chân còn trên khung b ng xi măng mà thôi. huy n là treo) lên thăm Chùa Thiên Ðài. Chánh Ði n b ngang ch ng 30m sâu c 8m xây trên sư n núi. dùng cable car ñi xu ng núi và v khách s n. G n nơi b n cable car có m t cây tùng r t c (1400 năm). Trên con ñư ng lên . W or ld of E Cu c hành hương c a phái ñoàn Chùa Giác Hoàng t i C u Hoa Sơn bo Ngày nay các Chùa v n còn gi ñư c nhi u di v t Ph t Giáo quý giá như chi u d vi t tay c a các vua nhà Thanh như Khang Hy. Trong 28 năm. Ngày nay vùng C u Hoa Sơn có c th y 79 ngôi chùa l n nh . ngư i ta m i trùng tu l i các chùa. ba l n tri u ñình ñã cho ti n ñ trùng tu l i Chùa Hóa Thành. mãi trên ñ nh núi cao hơn. Phía ngoài sân có c ch c ngư i phu khiêng cáng m i chúng tôi dùng cáng ñi lên thăm Chùa Thiên Thai. m c dù Th y ñã ngo i th t tu n r i). hai bên b c ñá h tr ng r t nhi u trúc ho c tùng. Thiên Ki u T . m t vùng r ng thông c a C u Hoa Sơn. Nhưng vì hơi mu n r i. Càn Long. Ra kh i cable car. chúng tôi có g p m t v sư Trung Qu c cũng lên hành hương.

phía dư i là b c hoành phi n n vàng ch ñen ghi hàng ch " Ðông Nam Ð Nh t Sơn" là b n ch vua nhà Thanh ban cho C u Hoa Sơn. v tr trì ra ngoài ch p hình lưu ni m cùng phái ñoàn và ti n ñưa. T ng Th ng Trung Hoa m t th i gian ng n . Phái ñoàn chúng tôi ñã góp ti n ñ cúng vào vi c t o tác ngôi chùa. trông lên m t ñài l c giác có mái cong. kèo ñã ñư c d ng lên nhưng chưa xây tư ng. Ngôi Ngũ Bách La Hán Cung hai t ng khá l n này m i xây cách ñây hai năm. Phía trên cao nh t chánh ñi n có treo b c hoành phi n n ñen ch vàng ghi hàng ch : "H qu c nh c thân b o ñi n". bên trái ngư i ta th nh c thân sơn son thi p vàng c a v t sư là Vô Hà Ð i Sư. Ngay cái b c hoành n n xanh ch thi p vàng ghi hai hàng ch : Ân t Bách Tu Cung H Qu c V n Niên T . v t li u xây c t ng n ngang. Ð c bi t hành lang sau chánh ñi n khá r ng v i nh ng c t chùa sơn ñ r t trang nhã và trông bao quát phía ñàng sau là m t phong c nh dãy C u Hoa Sơn r t hùng vĩ. Chùa ñư c xây c t ngay nơi m c a ñ c Kim B Tát (Kim Ki u Giác) . men theo nh ng b c ñá t i thăm Ðông Nhai Thi n T . ki n trúc r t m i và gi n d . m i c nh m i t ng ñ u có nh ng tư ng ñ c Ð a T ng Vương B Tát (có g n 100 pho như v y). mà ngư i ta nói là du i ñó là nơi có nh c thân Kim B Tát. còn ñ c là th ) r i t i hàng b c ñá r ng (c 3m b ngang) g m 81 b c. Sau khi Ph t nh p Ni t Bàn. bên kia sân r ng. ñó là Ngũ Bách La Hán Cung . sau khi lên m y b c ñá là m t ki n trúc m i. Chúng tôi l i có cơ duyên. nh c thân ñ c Kim B Tát ñã giúp nhà vua nh ng gì mà ñư c phong hai ch h qu c. Phía ñàng sau chánh ñi n có ñi n th Ð a T ng Vương B Tát. v tr trì t ng chúng tôi m i ngư i m t cái ñ y v i m u vàng trên có thêu hàng ch "C u Hoa Sơn Hoa Nghiêm T " ñ làm k ni m. Ðây là m t phong t c ph thông Trung Hoa. Vì chúng tôi ñi xu ng núi nên chúng tôi t i Chùa b ng phía sau. Vòng ra phía trư c chùa là m t b c thang khá r ng. R i Bách Tu Cung chúng tôi ñi xu ng l i khác. ra kh i c ng chính và ñi ti p t i Ð a T ng Thi n T . bên ph i chánh ñi ïn cũng có hành lang r ng trông ra phía dãy núi C u Hoa Sơn (gi ng như là hành lang c a Ngũ Bách La Hán Cung). Sau ñó.ñôi ñư c b n v ng. ngay chính gi a là m t cái b ñá hoa. Chúng ta không rõ trong l ch s Trung Hoa. t ng trên là b n dãy tư ng các v La Hán. hay Nh c Thân T . Chúng tôi bư c ra phía trư c. T ng dư i là chánh ñi n r t r ng. Tư ng và ki n trúc hoàn toàn là m i và r t ñ p. r sang bên trái ta s th y Bách Tu Cung. phái ñoàn chúng tôi ñư c v sư tr trì nơi ñây m i vào phòng h p dùng trà ñàm ñ o. T i ñây. Chúng tôi ñư c hư ng d n xu ng qua 81 b c ñá trư c c a chùa. Ngoài sân hãy còn có nh ng bia ñá ghi công ñ c nh ng ngư i cúng ti n xây ki n trúc này (t t c ghi là năm 1997). Chánh ñi n ñây r t c kính và ñơn sơ. Ngôi chùa này ñư c xây t năm Trinh Nguyên th 13 ñ i nhà Ðu ng (797 TL) và ñư c trùng tu vào th i vua Ð ng Tr nhà Thanh (1862-1874). Chúng tôi l i ti p t c ñi xu ng thì t i Nh c Thân B o Ði n. sư tr trì m i toàn th phái ñoàn vào phòng khách dùng trà. Ngôi chánh ñi n c a Chùa này ñang ñư c trùng tu toàn di n. V sư tr trì ñã t ng chúng tôi m i ngư i m t mi ng v i vàng trên có n d u ñ c a Chùa (con d u này là ñư c Vua phong t ng cho chùa). v a ñư c khánh thành tháng trư c (tháng 9/1998). Ðây cũng là m t ki n trúc m i làm g n ñây. xà. ti n lên m t cái sân r ng trư c chánh ñi n. vào lúc sau cu c cách m ng Tân H i 1911. trong sân có r i rác 4 ñ nh ñ ng l n ñ th p hương và ñ t vàng mã. Chính gi a có bàn th ñ c Ph t. tư ng nào cũng cao g n 1m d ng trong khung kính. Sau này căn c theo chuy n ñó mà m t s t vi n l p Ngũ Bách La Hán Cung. phía trên b ñá th tư ng ñ c Ð a T ng Vương B Tát. Chúng tôi ti p t c ñi xu ng núi qua môt cây c u có ghi ba ch ñ i t " Phi Long Ki u". ñ t trong m t cái t kính. M t cơ duyên khác. v i nh ng tư ng Ph t l n. trên cao hãy còn bi u ng nói v l khánh thành này. t căn nhà cao này nhìn ra bao quát c nh trí chung quanh C u Hoa Sơn r t ñ p. Sau căn nhà ngh có thêm b c ñá n a ti n lên chánh ñi n. Lên h t b c ñá t i ñ nh núi có m t cái sân r ng. T sân này chúng ta có m t cái nhìn bao quát xu ng chân núi nh p nhô nh ng mái chùa r t ñ p. Ph n l c kho n ghi là c a Lê Nguyên H ng. phía sau tư ng là m t b o tháp b ng g tám c nh cao lên sát t i tr n cao c 5m. ch ng t nơi ñây là ngôi chùa nguyên th y không b h y ho i nhi u trong cu c Cách M ng Văn Hóá. Giáp tư ng hai bên là hai hàng tư ng c a Th p Ði n Diêm Vương ñ ng cao c 2m. Ðây là m t ngôi chùa m i xây t năm 1991. Tru c c a chùa là m t cái c ng l n trên có b c hoành v i b n ch "Ph t Quang D Th i" (th i là tia sáng. và h mang theo m t khóa r i móc khóa vào xích s t như m t hành ñ ng khóa ch t m i luơng duyên v i nhau l i. Trong chánh ñi n. m t lát sau thì ñi qua Chùa Hoa Nghiêm. không nhi u m u s c như các . trên cao có treo b c hoành phi v i b n ch ñ i t "Ðông Nhai Thi n T ". k v Viên Th Kh i. cũng có chuy n 500 La Hán k t t p Tam T ng Kinh. C t g . Trong kinh Ph t thư ng ñ c p ñ n 500 La Hán theo h trì Ph t.240 c a treo m t Th e W or ld of E bo ok .

Theo ngư i hư ng d n du l ch. có c th y 72 ng n. ngày xưa T n Th y Hoàng ñã t i núi này ñ l p ñàn l c u xin Trư ng Sinh B t T . (Ch Hoàng ñây có nghĩa là m u vàng). vì có ng n núi gi ng như ñ u con sư t v. vào mùa thu mây th p bay cu n cu n. Lên t i nơi. ñ trong m t khung kính l n. Chúng tôi lên Hoàng Sơn b ng xe treo (huy n ñ o hay là cable car). gió th i m nh và hơi l nh. Sáng s m ngày 17/10. H u T Ki n H i. là m t t ng ñá gi ng như con kh trông ra bi n mây. . Cu c du ngo n Hoàng Sơn. Trong ñoàn du l ch có nhi u v là ñ c gi trung thành c a truy n ki m hi p Cô Gái Ð Long và Th n Ðiêu Ð i Hi p khi nghe gi i thi u t i Quang Minh Ð nh thì nh ngay t i tích Hoàng Sơn Lu n Ki m trên Quang Minh Ð nh. nh ng ñ nh núi nh n ho t.chùa khác. ld of E Hoàng Sơn là m t dãy núi cao. bo ok Gi i thi u Hoàng Sơn. Vương Duy v. nơi ñây không ph i leo d c nhi u mà ch ñi ngang thoai tho i. không ñ s c leo cao nhi u hơn thì ñi theo v phía ñông. gi a nhô lên nh ng m m núi như nh ng h i ñ o. cha c a tỳ kheo Ð o Minh.. Chúng tôi xem trong quy n sách gi i thi u v C u Hoa Sơn. Sư T Ð nh. b c cao ñ u ñ n và s ch s . chúng tôi ñư c hu ng d n ñi thăm th ng c nh Hoàng Sơn. Vào mùa xuân thung lũng có ñ y hoa thơm c l . Phi Vân Th ch vì chót vót ñ nh núi có m t t ng ñá cao. ñ ng trên ñ nh núi trông như là m t bi n mây tr ng nh p nhô. cây tùng nào cũng có hình thù như nh ng cây tán ch ng ch t lên thành nhi u t ng khác nhau. gi ng nh ng ngư i hay v t do ñó ñư c ñ t tên như : Hoàng Liên vì nó trông như nh ng cánh hoa sen. do ñó chúng tôi ñoán ñây là ngôi chùa hoàn toàn m i xây năm 1991 nên không th y ghi trong sách). và ñ t trong khung kính. B ch Cư D v. ta th y ñây có nh ng vách núi th ng ñ ng. W or Trên các ñ nh núi hay vách núi có nh ng cây tùng m c cheo leo. như m t cánh tay vươn ra. Ngoài ra bên trái còn có th nh c thân c a v t th 9. th gi bên tay ph i là tư ng v tôn gi có râu. nh ng c nh r ng ñông ho c hoàng hôn r t là thi v . vào mùa hè cho ta nh ng hình nh rõ ràng. vách núi th ng ñ ng.. Ð Ph .ñã t i Hoàng Sơn v phong c nh núi non và khai sáng ra môn v sơn th y. r cây ti t ra ch t dung d ch (acid) ăn vào ch t th ch (granite) lâu d n t o ra thành ñ t ñ t s ng. R t nhi u thi nhân Trung Hoa ñ i Ðu ng như : Lý B ch. T i th tr n Hoàng Sơn lúc 5 gi chi u. thì vùng núi này còn có hai ngôi Chùa c r t l n n a mà chúng tôi không ñư c hư ng d n ñi xem là Kỳ Viên T và Hóa Thành T . . chung quanh là nh ng tư ng liên quan ñ n c nh c a t như c nh qu s nơi ñ a ng c.v. Ng n núi cao nh t là Hoàng Liên Ð nh (Lotus Peak) cao 1864m. ñã hăng hái ñi xem.. Lo i tùng ñây r t ñ c bi t. ngh l i khách s n Ðào Nguyên (Tao Yuan) . Trư c kia.. Trong chánh ñi n có tr n r t cao c 10m. h n nhau g p t i khách s n Ðông H i r i ăn trưa t i ñó. vào mùa ñông tuy t ph ñ ng trên nh ng cành cây tùng mang l i m t v ñ p ñ c bi t. chính gi a là tư ng Ð c Ð a T ng. b ngang c 2m. Ngài M n Công nh con mà thành ñ o và hai cha con tr thành hi p th c a B Tát Ð a T ng. Do ñó. ñã t i ñây thăm vi ng và ñ l i nh ng bài thơ tuy t tác ca t ng nơi danh lam th ng c nh này.241 - Th e B n mùa ñ u có nh ng c nh ñ p khác nhau. ñ u mang mão viên ngo i là M n Công. Cũng có vài ch ñ c bi t thì du khách ph i trèo qua nh ng t ng ñá treo leo r i m i t i nh ng ch thư ng ngo n nh h p c hai ba ngư i l t mà thôi: như ch ng m ng n núi sư t (Lion Peak). T i ñây có nh ng c nh r t ñ p. môn h i h a ch có v v nhân v t thôi.v. Th gi bên tay trái là tư ng v tỳ kheo còn tr tên là Ð o Minh tay c m tích trư ng. Nh c thân ñư c sơn ñen.. Vòng ra phía ñàng sau là m t b c tư ng cao trên có g n nh ng tư ng n i. Nh ng b c ñá ñi thăm Hoàng Sơn r t r ng rãi. Hai chùa c này có r t nhi u di tích l ch s . t ñ i Ðu ng tr ñi các h a sĩ như Lý Hu n. Nhi u ñ nh núi có nh ng t ng ñá mang nh ng hình th ñ c bi t. và ra xe bus lúc 2 gi ñ ñi Hoàng Sơn. chính gi a có th Ð c Ð a T ng. Th nh tho ng h làm nh ng bao lơn (point look-out) ñ du khách ng m nh ng phong c nh hùng vĩ.. Ph t Th vì nó trông như bàn tay Ph t có năm t ng ñá g n nhau như 5 ngón tay.. c nh thuy n bát nhã. Chúng tôi tr v khách s n dùng cơm trưa. ph ng như m t b c tư ng v y mà có m t cây tùng m c cheo leo nhô ra. tư ng ñ c M c Ki n Liên v.v. k ñ n là Quang Minh Ð nh.. chúng tôi ch ñư c gi i thi u là quê quán ngài Giang Tô (không rõ có ph i ñây là nh c thân c a H i Ng c Ð i Sư như ñã nói trên không). C ba pho tương cao ngoài 2m. ai c m th y xung s c thì theo ngư i hư ng d n ñi thăm Quang Minh Ð nh. Th t là ñáng ti c! (Trong sách này không th y gi i thi u Ð a T ng Thi n T .v. Hai bên giáp tư ng l i có th hai hàng Th p Ði n Diêm Vương. th t là kỳ l . hai bên là tư ng hai v th gi . chúng tôi chia làm hai nhóm. còn ai c m th y m t m i.

bu i chi u chúng tôi xu ng núi và v khách s n ăn t i. nơi ñó ñ u có m t vài ngôi Chùa.5 tri u dân vùng ph c n). và khi chính quy n ch nh trang l i Hoàng Sơn ngư i ta không trùng tu l i các chùa. . Chúng tôi t h i t i Trung Hoa ch nào có núi non ñ p ñ . Thành ph B c Kinh có di n tích là 16. lác ñác nh ng cung ñi n ngh mát trông ra h . bo 3 . T t c các sách gi i thi u. T i sao t i Hoàng Sơn không th y ngôi chùa nào c ? Chúng tôi ñoán r ng ngày xưa t i ñây ch c cũng có vài ngôi chùa nh . tri u Nguyên (1260-1368) th i ñó g i là Trung Ðô . co g p thân hình lu n vào nh ng ng th t là g n gàng. cùng nh ng công an chìm n i r t nhi u. Trong l ch s . ngư i ta cho khơi nư c t sông vào m t cái h nhân t o r t l n. sau khi ñư c n m món v t B c Kinh (không ngon b ng Hoa Kỳ). Chúng tôi t Hoàng Sơn t i phi trư ng B c Kinh vào lúc 12 gi trưa. D c ñư ng chúng tôi g ïp r t nhi u ngư i phu gánh nh ng v t d ng hay th c ăn t dư i chân núi lên ti p t cho khách s n trên núi. ngư i ta xây m t căn nhà th y t a có hình dáng gi ng như m t chi n thuy n ñ nhà vua ng i duy t ñ i h i quân t p tr n trong h . chúng tôi ñi xem xi c nhào l n do các em bé trình di n. Nh ng hình nh ngư i sinh viên hiên ngang ñ ng ngăn ch n trư c xe tăng ñã tr nên nh ng tiêu bi u cho tinh th n b t khu t c a nh ng ngư i yêu chu ng t do. ai ai t i B c Kinh cũng mu n ra ñây ch p m t t m hình k ni m. Nh ng phong c nh này chúng ta ñã th y r t nhi u trong nh ng b c tranh sơn th y c a ngư i Trung Hoa. xây c t d a vào sư n núi. Công trư ng Thiên An Môn là nơi sinh viên B c Kinh ñã bi u tình ñòi t do dân ch vào tháng 5 năm 1989. Di Hòa Viên ñư c Vua Càn Long xây d ng thành m t nơi ngh mát mùa h ñ chúc th cho m . G n ñó. dân s 11 tri u (k luôn c 3. sau ñó ng l i ñêm ñ sáng s m ngày hôm sau ñư c xem c nh r ng ñông c a Hoàng Sơn. B c Kinh là nơi ñóng ñô c a năm tri u ñ i Trung Hoa. ch ng t du khách Nh t B n cũng t i ñây r t ñông. tri u Kim (1115-1234) th i ñó g i là Yên Kinh. nhưng trong cu c Cách M ng Văn Hoá các chùa ñã b phá h y. Trên ng n ñ i này có xây m t ngôi chùa. Chúng tôi ch ñư c ñi xem có m t ph n Lâu Ðài Mùa H . thì vĩ ñ i khó t h t ñư c. Bu i t i. ña s du khách t i ñây vào bu i chi u ñ ñư c xem c nh hoàng hôn. ch ng t là chính quy n nơi ñây r t chú tr ng vào s s ch s và s ph c v du khách.242 - of E B c Kinh là th ñô c a nư c Trung Hoa ngày nay. Th e W or ld Cu c vi ng thăm B c Kinh. còn như chúng tôi t i khách s n dư i chân núi thì không ñư c xem hai c nh này. tri u Minh (1368-1622) và tri u Thanh (1636-1911) g i là B c Kinh. phía bên kia là Qu c H i. Nh ng cung ñi n này ñư c n i v i nhau b ng m t cái hành lang có mái che. nh ng hòn gi sơn th t là ñ p m t. Ngoài ra. ngày nay t i Hoàng Sơn thì ñã th y t n m t là nh ng c nh ñó. t c là tri u Liêu (916-1201). ngh ñêm ñ sáng hôm sau l y máy bay ñi B c Kinh. ch ý ñ Hoàng Sơn là nơi th ng c nh du l ch. trên nh ng xà ngang là nh ng b ùc tranh c r t giá tr . Ðây ch là m t cái công trư ng r t l n n m trư c C m Thành. gi y qu ng cáo ñ u có ghi ti ng Anh và ti ng Nh t. Vào mùa hè. C t c a hàng lang ch m tr r t công phu. trong Di Hòa Viên còn có nh ng vư n cây tr ng ñ y nh ng hoa thơm c l . vì tr i ñã t i. Thiên An Môn tr thành nơi tư ng trưng cho lòng khao khát t do.V c nh ñ p hùng vĩ c a Hoàng Sơn. Ðó là hai ñi m mà du khách c a khách s n này ñư c hư ng. T i ñây còn có ñài chi n sĩ c a H ng Quân. trông ra m t phong c nh núi non r t ñ p. Hoàng cung cũ n m gi a n i thành. không có m u s c tôn giáo xen vào. Ðây là c môt công trình xây c t vĩ ñ i. Bu i trình di n th t là ñ c ñáo. Th nh tho ng cũng g p nh ng ngư i phu quét lá hay rác d c ñư ng. chúng tôi ñư c hư ng d n ñi thăm Thiên An Môn. Các em ñư c t p luy n thân hình m m như s i bún. ñ t ñào h vét lên ñ p thành m t ng n ñ i. Ch y d c theo b h là nh ng hàng cây li u và m t con ñư ng ñá. . Khách s n Ðông H i ngay trên núi Hoàng Sơn r t sang tr ng. Cu c vi ng thăm B c Kinh và V n Lý Tr ng Thành ok Sau khi ñi xem g n h t các phong c nh. Sáng hôm sau. Sau ñó vào ngày 4 tháng 6 năm 1989 chính ph Trung C ng cho xe tăng ti n vào ñàn áp dã man. chi u ñ n chúng tôi ñư c hư ng d n ñi xem Di Hòa Viên cách trung tâm thành ph B c Kinh 12km v phía tây b c. Ngày xưa B c Kinh chia ra làm n i thành và ngo i thành.000 km vuông. Công viên này lúc nào cũng t p n p du khách.

làm ñ i Minh. 5. 8. 3. Trùng Hoa Cung nguyên là m t ngôi nhà thư ng ñ i Minh. Vua Càn Long nhà Thanh làm l i vào kho ng năm 1736. 6. (Tham kh o tài li u c a C Tr n Văn Giáp) Các cung ñi n. môn. có nơi làm t th i nhà Thanh. Các Cung : 1. C nh Nhân Cung làm ñ i Minh. Hoàng C c Môn làm vào năm Càn Long th 37 (1772) nhà Thanh. Thái C c Ði n. Xin nói rõ vì ngôi cung ñi n c này bao vây b i m t b c thành dài sơn m u ñ . 2. Th Ninh Cung làm năm Càn Long th 37 nhà Thanh (1772). làm ñ i Minh. T Ninh Cung làm ñ i Minh. làm ñ i Minh. 4. Trai Cung. cung. chia làm 4 m c. Giao Thái Ði n làm ñ i Minh. 3. năm Càn Long th 34 nhà Thanh (1769) có tu s a l i. năm Khang Hy th 25 nhà Thanh (1686) có tu s a. 2. Kh m An Ði n làm năm Gia Tĩnh th 14 tri u Minh (1535) 7. Th a Ki n Cung làm ñ i Minh. 8. năm Khang Hy th 22 nhà Thanh (1683) có tu s a. Hàm Phúc Cung làm ñ i Minh. năm Gia Khánh (1797) nhà Thanh có tu s a. s a l i nhi u l n. vi n. ch ñ ng nh m nghĩa v i ch t là ch t). D c Khôn Cung làm ñ i Minh. năm Thu n Tr th 12 nhà Thanh (1655) có tu s a. or ld 13. Trung Hòa Ði n làm ñ i Minh. Ch Tú Cung làm ñ i Minh. năm Thu n Tr th 2 nhà Thanh (1645) tu s a l i. C nh Dương Cung. 9. năm Thu n Tr th 12 nhà Thanh (1655) có tu s a. Ki n Thanh Cung. Xin lư c kê các nơi y sau ñây. năm Thu n Tr th 12 nhà Thanh (1655) có tu s a. Chung Túy Cung làm ñ i Minh. B o Hòa Ði n làm ñ i Minh (1420) W 1. 11. nguyên là Cung Kh i Tư ng tri u Minh. môn. 5. ñi n.K ti p chúng tôi ñư c hư ng d n vào thăm C m Thành. năm Thu n Tr th 12 nhà Thanh (1655) có tu s a. vi n trong C m Thành có 36 nơi. năm Thu n Tr th 2 nhà Thanh (1645) tu s a l i. Th Hoà Ði n làm vào năm Gia Khánh th 7 nhà Thanh (1802) 10. Th Nguyên Ði n làm năm Gia Khánh th 7 nhà Thanh (1802) Các Môn 1. năm Khang Hy th 22 nhà Thanh (1683) có tu s a l i. Sùng Kinh Ði n làm vào ñ i Càn Long kho ng năm 1736 9. năm Gia Khánh th 2 nhà Thanh (1797) tu s a l i. Thái Hoà Môn làm vào ñ i nhà Minh 4. năm Thu n Tr th 12 nhà Thanh (1655) có tu s a. nên có tên T C m Thành (T ñây có nghĩa là m u ñ x m. Thái Hòa Ði n làm ñ i Minh năm Vĩnh L c th 15 (1417). Mô t C m Thành. bo ok 7. năm Gia Khánh th 6 (1801) có s a l i. Tràng Xuân Cung làm ñ i Minh. có nơi làm t th i nhà Minh. làm năm Ung chính th 9 nhà Thanh (1731). năm Thu n Tr th 7 nhà Thanh (1655) làm l i. Các Ði n : 2. Th n Vũ Môn làm vào ñ i nhà Minh. 14. . ñ n ñ i Khang Hy ñ i là Th n Vũ (vì húy tên vua Khang Hy là Huy n Vi p) 5. nguyên là Huy n Vũ Môn. 12. Ki n Thanh Môn làm vào ñ i Minh. 4. 6. Hoàng C c Ði n làm năm Khang Hy th 28 tri u Thanh (1689) và năm Càn Long th 38 (1772) s a l i.243 - Th e 3. Khôn Ninh Cung. of E 10. năm Khang Hy th 22 nhà Thanh (1683) có tu s a. . Ng Môn làm vào ñ i Minh. năm Thu n Tr th 12 (1655) và năm Gia Khánh th 7 nhà Thanh (1802) có tu s a l i.

chúng ta còn th y m t ngôi Chùa L t Ma và ngôi b o tháp tr ng. Ti n vào sâu n a là Giao Thái Cung . tr n và tư ng cũng ñư c trang trí r t ñ p ñ . Ð ng ngoài hành lang trông vào trong chính ñi n ngư i ta v n còn b y chi c ngai vua ñ t trên nh ng b g ch m tr công phu. Ngay g n c a ra vào ta th y m t cây tùng c hàng trăm năm. Chúng tôi ra kh i T C m Thành b ng c a B c . Vua Ð ng Tr dùng nơi ñây ti p ñãi s th n . nhi u khi nhà vua cũng ra ñây làm vi c (dư i hình th c bình thư ng b t l nghi). t ng s ngư i d lên c 2. ñ vào khu v c nhà vua và gia ñình . ho c s a so n sang Ði n Thái Hòa thi t tri u ñ i l . Phái ñoàn chúng tôi ñi qua kh i Ng Môn qua m t sân r ng thì t i Thái Hoà Môn. Ki n Thanh Môn cũng là m t ki n trúc l n. chúng ta còn th y nh ng phòng ng c a vua và hoàng h u.Các Vi n 1. Trung Hoà Ði n xây c t trên n n nhà th p hơn. Riêng ñám cư i c a Vua Quang Tr r t xa x t n t i 10 tri u l ng b c. Ra kh i Giao Thái Cung thì ta ñi qua m t c a l n và vào Ng Hoa Viên. Phía trong Trung Hòa Ði n thì không có ngai vua ng trên b cao n a. hai gian bên có nh ng hàng gh như phòng khách . Th i vua Khang Hy. xe bus ñón chúng tôi ñi thăm V n Lý Trư ng Thành. nhưng th t ra nó cũng l n r ng ch thua gì m t cung ñi n. Ngôi Thái Hoà Ði n làm trên n n cao 7m chia làm ba t ng n n. d c hai bên b ñá là hai hàng b c ñá ñ ñi t sân lên chính ñi n. Ti ng môn là cái c a. Di Tình Th s làm vào ñ u nhà Thanh (th k 18) 6. Chính gi a có t m b ñá trên kh c ch m chín con r ng. Ði qua Thái Hòa Môn thì t i sân r ng. B o Hoà Ði ïn là nơi ngày xưa th i Minh g i là Th n Ði n . th ng phía trư c là Ki n Thanh Môn. trên ñ nh ng n gi sơn có c m t ngôi ñi n th nh . mà ch có chi c ngai ng trên m t b c cao. Sang ñ i vua Càn Long. Ð ng t sân trông xa xa sang phía ph i. Vi n trên ñây ñ u thi t k có tr t t . Nôn Phương Trai làm vào th i Càn Long (th k 18) 5. 3 ngàn ngư i. Sau Giao Thái Cung là Côn Ninh Cung . Trong vư n ñ lo i hoa thơm c l . Hai bên phía t h u c a ba ngôi ñi n là hai dãy nhà ph thu c . nơi nhà vua th i Minh ăn . nhà vua và hoàng h u th t ti c qu n th n và s th n các nơi vào d p l giao th a. ăn m c tri u ph c. Phía sau 3 ngôi Ði n này là m t cái sân l n. L C nh Hiên làm vào th i Quang T (1875-1907) T t c Cung. Thái Hoà Ði n là nơi nhà vua ng tri u trong nh ng bu i l l n. cơ quan du l ch dùng nơi này làm nơi gi i thi u T C m Thành và bán ñ k ni m. có th ch a hàng ngàn ngư i ñ ng chúc t ng nhà vua. Ki n Thanh Cung ñư c xây trên b ñá cao c 3m. vì ngày xưa ñây là nơi phòng ñ i r t l n c a nh ng viên ch c cao c p ñ ñư c nhà vua v i vào tri u ki n. Ðây là nơi Vua Càn Long dùng ñ ch a các qu c n . sơn son thi p vàng. có ngh thu t. Trong chính ñi n có ngai vua ñ trên b c cao. Phía trên B c Môn ngư i ta dùng làm nơi tri n lãm văn hóa. Trông qua c a kính. Hai t h u sân ñ u có c ng ñi sang các cung khác. nhà vua dùng nơi ñây ñ ch m thi Ðình (Ðình thí). B n bu ng bên phía tây là nơi nhà vua th Ph t và nghe các L t Ma gi ng pháp . cây này g m hai thân cây cu n so n vào nhau. Sau này vua Gia Khánh cùng hoàng h u ng giá ra ñây ñ qu n th n chúc m ng trong d p giao th a. trông r t l . Th i Ung Chính nhà vua ñã d u di chúc ch ñ nh v hoàng t k v ñàng sau b c hoành phi t i Ki n Thanh Cung này. và còn có m t ng n gi sơn r t l n. cũng là nơi phòng khách r t l n. có 3 hàng b ñá bư c lên hành lang c a cung. Ngày nay. C u Long Bích làm vào năm Càn Long th 38 nhà Thanh (1773) 4. sân r ng bát ngát b ngang hơn 1km b dài non 1km. Ng Thư phòng làm vào ñ i Càn Long (th k 17) 3. m i t ng n n có bao lơn ñá ch m tr r t công phu. Bu i trưa. Các vua Khang Hy.244 - Th e W or ld of E bo ok . Ng Hoa viên làm vào ñ i nhà Minh 2. Ba ngôi Ði n : Thái Hòa. Chính nơi ñây là nơi nhà vua làm vi c thư ng xuyên. Ð ng Tr và Quang T ñã làm l cư i nơi ñây. . T t c ø xe bus ñón du khách ñ u ph i ñ u nơi ñây. ti p súc v i nh ng c ïn th n gi i quy t nh ng v thư ng th c. Ðây là nơi nhà vua và làm vi c cùng các quan ñ i th n bàn chuy n qu c s . nh ng bu i ñ i l mà các quan tri u th n m i c p ñ u ph i t i d . ñ ng vào ñúng v trí tuỳ theo ph m tr t. Hai bu ng bên trái là nơi ng c a nhà vua. Qua kh i Trung Hòa Ði n là B o Hòa Ði n. Ði n. Ði qua Thái Hòa Ði n thì t i Trung Hoà Ði n . Trung Hòa và B o Hòa xây ngang nhau cách nhau b i 1 sân r ng. T sân trông th ng vào là Thái Hoà Ði n nơi nhà vua ng giá lâm tri u. có 3 hàng b c ñ bu c lên b r ng.

B c T . xa B c Kinh hơn. t B c Kinh du khách có th thăm V n Lý Trư ng Thành bo hai nơi : ok . quân Mông C ph i lui v mi n B c. lúc b y gi lãnh th Trung Hoa b phân chia ra nhi u nư c nh . Th c ra. phía nam có nh ng trư ng thành c a các nư c Yên. trong ñó có ño n thành Bát Ð t Lĩnh g n B c Kinh là kiên c nh t. Vi ng thăm Vân Cơng Th ch Ð ng & các di tích thu c th tr n Ð i Ð ng Trung Hoa có ba cái ñ ng ñá v i nhi u di tích Ph t Giáo (nh t là ñiêu kh c tư ng Ph t vào ñá). Th i ñó. chi u cao c a tư ng thành t 5m ñ n 10m tùy t ng nơi. Ð i Ð ng. Ninh H . Trư ng Thành ñã có t th i Chi n Qu c (475-221 trư c Công Nguyên). ñ n nay trư ng thành nhà T n ñã không còn d u tích. xe ng a ñi l i ñư c . Tri u. L ch s Vân Cương Th ch Ð ng Trư c h t chúng ta th tìm hi u hơn v nư c B c Ng y trong s Trung Hoa. có ch xen ñá. Trong ba ñ ng y. B c Ng y. Hai bên m t thành có lan can.Mô t và l ch s V n Lý Trư ng Thành V n Lý Trư ng Thành là công trình phòng ng n i ti ng c a nhân dân Trung Hoa ch ng l i s xâm lăng c a các dân t c du m c phương B c . T nhà T n v sau. Chi và Khương (ch ng lo i Tây T ng). m c dù Minh Thái T ñã d t ñư c nhà Nguyên. xâm l n ñánh nhau liên miên. Ð phòng th . có ch thì có b c ñá. cùng v i tr n Liêu Dương ñông b c g i chung là C u Biên. gi a là m t con ñư ng b ng ph ng. K Châu). Tr i qua m t th i gian b gió mưa h y ho i. D c theo Trư ng Thành nhà Minh l p ra 8 biên tr n ñ phòng th (Cam Túc. T i Mutianyu. B c Chu. Tiên Ti (ch ng lo i Mãn Châu). Ð ñ phòng s xâm nh p c a Mông C . chúng tôi th y m t nơi ngư i ta ñang xây c t m t gi i trí trư ng theo l i Tây Phương gi ng như Disney Land. Trư ng Thành nhà Minh ph n l n ñư c xây d ng trên các s ng núi.v. u n lư n trên các ñ nh núi cao.. Trư ng Thành trông gi ng như m t con r ng l n.3 ti ng ñ ng h m i t i nơi. trư ng thành này ñ u có ñư c tu s a và xây d ng thêm. Tùy v. Ðây là m t công trình duy nh t do con ngư i xây d ng có th nhìn th y t trên m t trăng hay trên phi thuy n không gian.Mutianyu. Trên ñu ng ñi. C nh núi trùng trùng ñi p ñi p. Toàn b ñ u xây g ch và các kh i ñá l n. vua Minh Thái T Chu Nguyên Chương ñã huy ñ ng trên 1 tri u nhân công xây l i Trư ng Thành t năm 1386 ñ n năm 1530 m i xong. có ch thì ph i ñi b d c lên (không có b c thang nhưng có tay v n) . of E Hi n nay. r ng c 4 hay 5m. Các ño n thành có ch ñ p b ng ñ t. sau ñó ñi b và leo m t s b c thang khá xa thì t i m t Trư ng Thành. Ð ng Vân Cương là có di tích l n nh t. có t th i B c Ng y (439 sau Công Nguyên).245 - Th e W or ld Vi ng thăm V n Lý Trư ng Thành. T n truy n ñư c có hai ñ i (265-317 TL) thì anh em tranh dành. chúng tôi ñư c hư ng d n ñi cable car lên m t nơi g n trư ng thành.Bát Ð t Lĩnh. Ty du l ch t nh Sơn Tây cho xe bus xu ng ñón phái ñoàn chúng tôi ñi th tr n Ð i Ð ng. ñ p nh t và lâu ñ i nh t . M t thành cũng r ng t 5 ñ n 8m. G n chi u t i. trong su t 2500 năm l ch s . . Thái Nguyên. . C Nguyên. Ð n th i nhà Minh (1368-1644). Tây B c Trung Hoa có năm s c t c r : Hung Nô. Ch cao nh t t i trên 1000m. ñ ng Ðôn Hoàng (t nh Cam Túc) và ñ ng Vân Cương (t nh Sơn Tây). . t ñó b t ñ u th i kỳ Nam B c Tri u kéo dài 250 năm. ñ ng th i s a sang thêm. nhà vua huy ñ ng hơn 30 v n ngư i xây n i các trư ng thành c a các nư c. Chúng tôi leo d c m t quãng thì lên t i m t v ng gác ñ nh núi. 4. gi a c cách 36 trư ng l i ñ t m t v ng gác. Khi nhà T n (221-207 trư c Công Nguyên) th ng nh t Trung Qu c. T n. L i d ng s phân tranh c a Trung Hoa hai r Hung Nô và Tiên Ti chi m ph n ñ t mi n B c và Tây B c Trung Hoa. cách B c Kinh c 1 gi lái xe. Chúng tôi ñư c ñưa ñi thăm V n Lý Trư ng Thành Mutianyu. nh v r Ngũ H chém gi t nhau. nhưng nơi ñây l i có cable car nên ñi xem ñ m t hơn. nơi ñây g n lăng vua nhà Minh. Nghi Ph . nư c nào cũng xây d ng m t b c trư ng thành. m i tu s a thành nơi du l ch. Sau th i Tam Qu c (213-280 TL). ñi xe h t c 2. cách B c Kinh 70 km v phía Tây B c. trong các ñ i Hán. N u tính t Gia C c Quan ñ n Sơn H i Quan thì Trư ng Thành ñ i nhà Minh dài trên 2500km. T ñây chúng tôi ñư c nhìn bao quát ra chung quanh. Trư ng Thành ñây xây b ng g ch. Y t (ch ng lo i Mông C ).. Du Lâm. nhưng h v n duy trì m t l c lư ng ñáng k . Ðu ng ñi là m t xa l m i m r ng rãi. ñó là ñ ng Long Môn (t nh Hà Nam).

Ð ng th hai cũng có ngôi tháp gi a. h u ñư ng sâu 42m. Ð n ñ i vua H o Văn (465-494Tây L ch) r i ñô xu ng L c Dương. L i ñiêu kh c các tư ng này khác v i các ñ ng khác ch ng t các tư ng này ñư c kh c th i nhà Ðu ng (618 . Vua h i ý ki n b n sĩ t c Trung Hoa ñã ñ u hàng mà ông dùng trong tri u. t i n Ð m i sinh ra m thu t Ph t Giáo Ki n Ðà La (Fandhara) và th y có hình tư ng Ð c Ph t Thích Ca ng i. ph n chánh ñi n g m ñ ng s 4 ñ n 13.000 b c tư ng Ph t & B Tát. không th phân phát cho các tù trư ng. ñ ng hai bên có tư ng B Tát ñ ng cao 6m2. b t ñư c nhi u tù binh Trung Hoa. Như v y.100 cái hang ñ ng và hang nh (h c) v i 5. mà c ñ nông dân t i quê. nh t là các tích ti n thân Ð c Ph t (Jataka). ch t th k 1 Công Nguyên. nhà vua nghe l i dèm si m c a hai v quan. H bày mưu ñ ng chia cho các b l c. ch như v y dân m i s n xu t ñ lúa nuôi chính quy n trung ương. b n m t có ñiêu kh c tư ng Ph t. Nhưng ch có 53 cái ñ ng chính là ñáng chú ý. Th là tương lai c a Thác B c n m trong tay ngư i Hán. vi c t c tư ng trong các th ch ñ ng khác v n ti p t c. A Phú Hãn làm vào th k 1 và 3. cao 13m6. Ngư i ñ i sau này g i 5 cái ñ ng này là "Ðàm Di u Ngũ Ð ng"(ñ ng s 16 ñ n ñ ng 20) Trong sách v không ghi rõ là do s ép bu c c a Vua Văn Thành hay do s chi u ý c a Sư Ðàm Di u. và ngư i Thác B c b Hán hóa trong vòng hơn m t th k . tư ng Ð i Ph t b ng ñá Ba M Dương. nhà vua cho r ng nguyên do cu c n i lo n có tính cách tranh ch p tôn giáo gi a ñ o Ph t và ñ o Lão. nên nhà vua s ñó là cái nghi p c a mình v vi c ñ t chùa. c v kinh t l n chính tr . Trong ñ ng nơi chính gi a có tư ng Ph t Thích Ca ng i gh . dư i quy n cai tr c a m t quan g c gác trong mi n. ñ ng th nh t có m t ngôi tháp cao ñ n tr n. Mô t Vân Cương Th ch Ð ng: Vân Cương Th ch Ð ng có t t c hơn 1. trong vòng g n 40 năm. và có hơn 3. Theo l thì nhà vua ph i chia ñ u cho các tù trư ng ñã giúp mình th ng tr n. Nhà vua do d không bi t dùng nh ng tù binh ñó vào vi c gì. ñ t các chùa chi n.B c Ng y là tên nư c c a r Thác B t (tên m t giòng h làm chúa nhi u b l c Hung Nô và Tiên Ti). ti n ñư ng dài 11 m. ñã ra l nh b t b các tăng sĩ Ph t giáo. nhà vua th y các tu sĩ Ph t Giáo không có gì nguy h i cho ch ñ c . mu n cho h làm ru ng ñ nuôi dân nuôi lính thì ph i ñ cho h l i quê h . Các tư ng ñ u có khuôn m t ñ y ñ n phúc h u. duy ch có tư ng Di L c ng i tư ng bên ph i tương ñ i còn nguyên v n. t t c ñ u b hư h i. mà các quan ñ a phương cai tr h là ngư i Hán.907) sau này. ph n bên trái t ñ ng 14 ñ n 53. ñã mang t n Ð vào ñông b c Trung Hoa t th i th k th 4 sau Công Nguyên. Năm 452 Tây L ch . M y năm sau. vua Thái Vũ khai sáng ra nhà B c Ng y (năm 398 Tây L ch). cũng không còn nguyên v n. Duy còn b c tư ng quay v phía Nam thì có hình tư ng Ngài Duy Ma C t (Vimalakirti) và Ngài Văn Thù (Mansusri). Vua Thác B t chi m c c mi n Ðông Hoa B c. Ngư i ta ñã tìm th y tư ng Ph t thuy t pháp b ng ñá Mã Th L p (Manthura) t c vào th k th 2. chi m c phía b c t nh Sơn Tây ngày nay. có 9 b c tư ng l n cao trên trên 10m.100 b c tư ng. Ðây là bia di tích nguyên v n ghi kh c t th i B c Ng y. cao 10m. phía trư c có con su i nh nư c ch y quanh năm. chính gi a là m t cái c t. Theo s sách. b n tư ng chung quanh có kh c tư ng Ph t và B Tát nhưng ña s tư ng ñã b hư hao không còn nguyên v n. Ð ng th 4 hình vuông. vua Thái Vũ sinh ra b nh t t. nhưng ña s tù binh là nông dân. Trong ñ ng th 5 hình b u d c. Ngoài c a ñ ng còn có bia ñá ghi niên hi u Chính Quang (520-525 Tây L ch). tư ng quanh b n bên cũng kh c c ngàn tư ng Ph t và s tích Ti n Thân ñ c Ph t (Jakata). H ch u nhi u nh hư ng c a Trung Á ( n Ð và Th Nhĩ Kỳ) nhi u hơn là Mông C .000 tư ng chư thiên h pháp. ñóng ñô Bình Thành (ngày nay là Ð i Ð ng). Nh ng ñ ng chính chia làm 3 ph n: Ph n bên ph i l i vào g m ñ ng s 1 ñ n 4. Chính gi a là tư ng Ð ùc Ph t ng i k t già cao 17m (ñây là b c . v l i phân phát như v y thì làm cho các tù trư ng m nh lên mà chính quy n trung ương y u ñi. Vào năm 446 Tây L ch. thì có cu c n i d y Lương Châu. t t nhiên h p tác v i các quan cũng ngư i Hán trong tri u. V vua k nghi p là Văn Thành cũng ch n hưng l i Ph t Giáo.246 - Th e W or ld of E bo ok . Ð ng th ba là ñ ng l n nh t trong t t c các ñ ng. chúng ta th y k thu t t c tư ng Ph t vào núi ñá. Lúc ñ u. b n tu ng chung quanh có ñiêu kh c tư ng Ph t. Vua Văn Thành ra l nh cho nhà sư Ðàm Di u ch huy các dân công t c 5 tư ng Ph t l n (cao t 21m ñ n 15m) t i 5 cái ñ ng ñá núi H ng Sơn. theo như ñi n tích trong kinh Duy Ma C t (Vimalakirti Nirdesa Sutra). Ð âng th 5 và 6 có m t ki n trúc m t ti n cao 5 t ng b ng g xây c t năm 1651 ñ i nhà Thanh. nên khôi ph c Ph t giáo. cao dư i 10m có hàng 48. V y là nông dân không ph i làm nô l . ñư c tu s a l i năm 1955. r ng 15m. do tri u ñình b d ng. nên l nh quân sĩ ñ yên cho h . mà 5 b c tư ng l i có khuôn m t gi ng 5 v vua c a tri u B c Ng y. Theo sách gi i thi u v Vân Cương Th ch Ð ng. Ð n năm 435 Tây L ch. có phòng ti n ñư ng và h u ñư ng.

m i h c ñ u có tư ng Ph t nh . cõi Nam Diêm Phù Ð . có hai tư ng nh (t a như thiên th n h pháp) d a lưng vào nhau nâng cánh tay. Ð ng 16 ñ n 20 m i ñ ng có 1 b c tư ng Ph t l n t c t th i B c Ng y do nhà sư Ðàm Di u ch trương. Ð ng th 8 phiá bên ph i có tư ng th n Siva (Mahesvara) v i 3 ñ u 8 tay. Ð ng th 7 có nhi u tư ng b hư h i. T i ñ ng th 17 có tư ng Di L c ng i chéo chân cao 15m6. th m chí cái n t ru i trên m t và trên chân vua cũng ñ u h p v i tư ng. ld of E Ð ng 11 chính gi a có cái tháp cao t i tr n. tư ng Ph t ng i k t già khoác áo h vai h u. sư t . B Tát và các v Thiên Long. ho c tư ng Thích Ca Mâu Ni ng i c nh Ph t Ða B o. ñ u có chi u cao 5m6 và mũi dài 1m7. tóc cu n lên ñ u. t ng trên cao 6m. Ð ng th 15 hình vuông. m t nhìn xu ng. cũng có ti n ñi n và h u ñi n. b n tư ng chung quanh có nh ng hàng h c nh . Phía tây có tư ng Ð c A Di Ðà. Ð ng th 6 phía trong hình vuông. Ð ng th 13 có tư ng ñ c Di L c cao 12m95. Ð c bi t ph n trên c a tư ng chính có nh ng hình các thiên th n c m nh ng nh c c khác nhau. C t ñã b th i gian h y ho i nhi u. Ph n gi a c a tư ng phía tây có kh c n i nh ng thiên long.tư ng l n nh t trong Vân Cương Th ch Ð ng). nét m t cư i tươi. m c áo cà sa h vai h u.. Hai bên tư ng có nhi u ñiêu kh c tư ng Ph t và B Tát. V phía trái có tư ng th n Vishnu (Kumarakadeva) v i 5 ñ u. tư ng Di L c ng i b t chéo chân. nhi u nh c c r t kỳ l mà ngay nay không còn th y. Ð ng th 7 và 8 ñi ñôi v i nhau. ph n m t ti n b x p. B c tư ng cao 13m7. Các tư ng c a ñ ng 18. b n phía tư ng cũng có kh c nh ng hình Ph t. Các nhà nghiên c u cho là khi t c cánh tay c a b c tư ng b v t n t r n nên ngư i ta c tình dùng hai b c tư ng nh ñ nâng cánh tay và che v t n t ñi. ghi l i l ch s c a ñ ng.247 - Th e W or Ð ng th 14. trên áo cà sa còn c ngàn hình ph t. ch còn phía trên b c tư ng có nh ng tư ng nh còn nguyên mà thôi. mũi cao. bàn chân dài 4m6. kh c nh ng thiên tư ng bay quanh cái hoa sen. Trên tư ng h u ñi n có nh ng h c nh v i nh ng tư ng Phât. Ð ng th 18. tay c m con chim b câu. Tư ng c a ñ ng 18 thì có nét m t gi ng vua Thái Vũ. Do ñó ngư i ta g i ñ ng này là ñ ng V n Ph t. cao 16m7. ph n dư i tư ng thì ñiêu kh c nh ng s tích ñ c Ph t. Ð ng th 10 còn kh c nh ng c nh C c L c Qu c. có ph n ti n ñi n và h u ñi n. Ð ng th 19. tư ng bên ñông có h c (niche) tư ng Ph ât ng i. phía gi a là t c tư ng Ð c Thích Ca ng i trên gh (bán già có ñiêu kh c c nh Ð c Thích Ca g p La H u La. tư ng). theo ñi n tích trong Kinh Pháp Hoa (Saddharma Pundarika Sutra) ph m th 11 "Th y B o Tháp". cao 15m5.v… ña s có l là tư ng ñ p b ng ñ t th i nhà Thanh g n ñây. Trên phía trên g n sát tr n thì kh c nh ng hình th ch m tr r t ñ p. . tay ch p phía trư c ñã b phá h y nhi u. ho c ñ i Ð c Ph t t khi m i sanh t i thành ñ o. Trên tư ng có nhi u h c tư ng Ph t nh . T i b c tư ng phía nam có tư ng 6 v B Tát. không có c a hay tr n. nhưng ch còn m t vài tư ng là ñư c nguyên v n. B Tát. Khuôn m t c a b c tư ng Thích Ca Mâu Ni c a ñ ng 16 có nét m t gi ng Vua Văn Thành nhà Ng y. cư i con công. bo ok . B n m t tháp t ng trên có ñiêu kh c T Phương Ph t. Ð ng th 12. tư ng các v th n Thiên Long. Tư ng c a ñ ng 19 gi ng vua Minh Nguyên và tư ng c a ñ ng 20 có khuôn m t gi ng vua Ð o Vũ. phía ñông có tư ng Ð c B Tát. T i ñ ng th 16 có b c tư ng Thích Ca Mâu Ni ñ ng trên tòa sen cao 13m5. Tay ph i c a b c tư ng. Tư ng phía tây có t c 7 tư ng Phât ñ ng còn nguyên v n. Trong s tư ng ñ t này có tư ng tay c m bình t nh th y. Ð c bi t là vi n phía dư i tư ng và tháp là ñiêu kh c các tích Ti n Thân. tư ng bên tây tư ng Ph t ñ ng. ch có trên tr n có ph n nguyên v n. Theo truy n thuy t ñã nói trên. 19 và 20 tư ng trưng cho tư ng Tam Th Ph t. ti n ñi n hình bát giác. phía b c có hai tư ng Thích Ca Mâu Ni và Ph t Ða B o (Prabhutaratna) ng i ñ i di n nhau. chân quỳ xu ng. Khuôn m t tu ng Di L c ñ ng 17 có nét m t gi ng vua Hi n Văn. Ðông Th ng Th n Châu v. g n như l thiên. hai tai r t dài. các tư ng ñ ng 16 ñ n d ng 20 có khuôn m t gi ng 5 v vua ñ i Ng y.. b n phía có kh c tư ng Ph t. Trên tr n và b n tư ng chung quanh ñ u có ñiêu kh c các tư ng Ph t. tư ng chính có t c tư ng Ph t ñ ng. có tư ng ngo nh ñ u. chi u dài c a chân x p l i là 15m8. có tư ng m m cư i. Ð ng th 9 và 10 ñi li n v i nhau. Hai bên tư ng còn có t c 10 v ñ t Ph t. cá và rêu rong. cư i con bò. t ng dư i cao 9m. có hình voi ñ i cái c t. b n m t phiá t ng dư i. Tư ng phía Nam T i ñ ng th 20. ngón tay gi a dài 2m3. chính gi a là ngôi tháp hai t ng (15m) cao t i t ïn tr n. 6 tay. v phía Nam có có t c tư ng Thích Ca Mâu Ni. ph n trên c a búc tư ng phía ñông có ghi 483 ch .

bên ngoài h ngăn hàng rào không cho vào xem. T ng trên cùng chúng tôi th y có m t ngôi ñi n th chung Tam Giáo: Ph t. B c tư ng ñá l n trong ñ ng th 5 th t vĩ ñ i. ñi qua 600 km (h t g n 8 gi ñ ng h ) t i hotel c a th tr n Ð i Ð ng lúc 1 gi sáng. c ng v i m t hành lang ch ng 80cm b ngang ñ ñ 1 du khách ñi qua (ñi m t chi u không ñ ch cho hai ngư i tránh nhau) và l v ng vào trong ñi n th . T i ñây có nhi u ñiêu kh c các khung c a. thì t i 5 cái ñ ng l n ñáng xem c a Vân Cương Th ch Ð ng. tóc hình xo n c. nhìn chung quanh ñâu ñâu cũng th y tư ng Ph t. mà chúng tôi không có ñ thì gi mà nh n th c ra tư ng gì ho c ñi n tích gì. m i gian có 3 t ng. Nh ng ñi u này ch ng t l i ñiêu kh c tư ng Ph t vào th i nhà Ðư ng sau này ch không ph i th i B c Ng y. Ðây là m t ngôi chùa có ki n trúc ñ c ñáo. Ngh qua m t ñêm ng n. ñi trong sân m t quãng hơi dài.T ñ ng 20 tr ñi ñ n ñ ng 53 là các ñ ng nh ñ c th ng vào sư n núi. Chúng tôi ñư c hư ng d n ñi th ng vào ph n chính là ñ ng s 5 và 6 (do ñó chúng tôi không có d p xem ñ ng 1 ñ n 4). chênh vênh trên su n núi. 12 và 13 cũng b hàng rào không cho vào trong. Lão. ti p ñó ñi qua m t c u nh cheo leo sang bên Chùa chính. t i ñây có nhi u tư ng ñã b hư mòn ho c b h y ho i. ñ ng 16 ñ n 20. g m hai gian. ph n này làm trên kho ng núi ñá v ng ch c. Huy n Không T có nghĩa là Chùa treo trên không. chúng tôi ph i ñi l i c u thang d c ñ lên nh ng ñ ng k ti p (21 ñ n 53). Qua các ñ ng 14-15. Ð ùc Thích Ca m c nguyên áo cà sa trùm c hai vai (không h vai h u) có tay áo dài r ng. gian bên trái có tư ng th Thái Thư ng Lão Quân. và gian bên ph i có tư ng th ñ c Kh ng T . có cái thì hư b c t ñ u hay g y tay. Trư c b c tư ng l thiên c a ñ ng th 20 là có nh ng c nh ñ p. k bên trái có m t d y nhà dài. Cu c vi ng thăm Vân Cương Th ch Ð ng c a phái ñoàn Chùa Giác Hoàng T V n Lý Trư ng Thành. không bi t có ph i là nguyên th y như v y không. Kh ng. Ða s ñ ng này là ñư c ñiêu kh c sau khi nhà Ng y ñã r i ñô t Bình Thành (Ð i Ð ng) ñi L c Dương. các v này ñ u công nh n là Vân Cương Th ch ñ ng ñ p hơn ñ ng Long Môn.248 - Th e Sau khi ch p hình lưu ni m chúng tôi ra bus ñ ñi thăm Chùa Treo. ngôi chùa d ng ráp vào vách núi. chúng tôi nh n th y tư ng Ph t ñ u có nh c k . Th t là ñúng v i 32 v ñ p. cách th tr n Ð i Ð ng 16 km v phía tây. (Huy n có nghĩa là treo ch không ph i là ñen). ñ c bi t mũi cao. nơi ñây cũng l i có hàng rào ngay t ngoài. Chúng tôi xu ng xe và ñư c hư ng d n ñi qua m t cái c u g treo b c qua con su i r ng. tư ng Ph t và các ñi n tích r t tinh vi. Như trên ñã t rõ. ch ñ ng ngoài nhìn vào. vành tai tương ñ i l n. tai dài ch m vai. Nhưng ña s có tô m u trong th i nhà Thanh. Vân Cương Th ch Ð ng. n m du i chân núi Vũ Châu. ti p ñó ñi m t ño n ñư ng ñ t c 500m r i ñi lên b c thang c 100 b c thì lên m t cái sân g ch . n i nhau b ng c u thang chênh vênh ráp vào núi. Duy ch có tư ng b y v Ph t ñ ng trên cao là còn nguyên. chi c c t chính gi a có ñiêu kh c r t ñ p. du khách ai ai cũng ch p hình t i ñây. h có c m t con l c ñà ñ du khách ch p hình k ni m. ñ ng th i xà g tăng cư ng ch ng ñ b ng nh ng c t g th ng ch ng vào sư n núi. Sang các ñ ng 11. Nhìn vào bên trong có nhi u tư ng ch m tr tinh vi. ph n chính c a chùa Treo phía bên ph i. Chùa có m t l ch s hơn 1400 năm (nghĩa là làm vào th i B c Ng y). có xe bus c a Ty Du L ch Ð i Ð ng xu ng ñón chúng tôi. b n m t ñiêu kh c r ùt tinh vi. phiá ngoài v n có m t m t ti n xây c t như c ng chùa. or ld of E bo ok . Nhưng t i các ñ ng này m i ñ ng ch có 1 hay 2 tư ng Ph t ñ c n i vào tư ng ñá. trư c c a ñi lên Th ch ñ ng có nhi u hàng quán bán ñ k ni m. ch ng t tư ng Ph t có nét ngư i t phương Tây qua. s p x p không có th t th ng hàng. . Ngư i ta g i 5 cái ñ ng t s 9 ñ n 13 là Ngũ Hoa Ð ng. m t Ph t m 3 ph n và nhìn xu ng. Gian chính gi a có tư ng Ð c Ph t Thích Ca. B n xe bus ñ u ngay t i dư i chân núi. Chùa chính ch có nh ng ñi n th r t h p (c ch ng 2m b sâu) .Còn ph n bên trái là nh ng nhà ph thu c và c ng vào Chùa. M t ti n c a ñ ng 9 và 10 có năm cái c t ñá l n. W Trong phái ñoàn c a chúng tôi ñã có vài v ñã ñi thăm ñ ng Long Môn năm ngoái. ph n này làm trên kho ng n n vách ñá r ng rãi v ng ch c . Trong ñ ng 5 và 6 ngư i ta không cho phép ch p hình hay quay phim (nhưng chúng tôi cũng quay lén ñư c khá nhi u). Sang ñ ng th 6. m i chi c xà cách nhau ch ng 1m. nhưng ña s cũng ñã ñư c tô m u s c. bu i sáng ngày 20/10/98 lúc 7 gi chúng tôi kh i hành ñi thăm Vân Cương Th ch Ð ng và Chùa Treo (Huy n Không T ) . chúng tôi nhìn dư i ánh ñèn ñi n các góc th y ngôi tháp cao su t ñ n tr n. Sau ñó. Sau ñó bu c qua m t gian nhà nh (t a như c ng chùa) và b t ñ u bư c lên m t cái c u thang nh h p c m t ngư i ñi l t. Chùa Treo tên chính là Huy n Không T . có tô m u s c. T t c n n chùa c a ph n này ñư c ch ng ñ b ng nh ng xà g l n c m ngang vào vách núi. m i xây d ng t th i nhà Thanh. Ði ra phiá sân r i sang ñ ng th 7 và 8. du i ñ t nhìn lên thì chúng ta th y. Dư i ánh ñèn quá m .

Tr i ñã v chi u. có ñ cao 1. 5. T t c còn nguyên v n. trư c nhà Nguyên). chùa Linh Th u Ngũ Ðài Sơn có cùng m t th i v i chùa B ch Mã L c Dương. Ngoài ra. vào nămVĩnh Bình th 10 (Ðông Hán năm 58-75 sau Công Nguyên) Vua Hán Minh Ð c m t phái ñoàn sang Tây Trúc th nh kinh. Ð gi i tr kh n n này cho chúng sinh. C nh chùa bên ngoài r t là ñ p. Sau khi ăn trưa. Th tr n Ðài Hoài (Hoài có nghĩa là trong lòng). hàm răng trên hơi hô ra.. C m Tú Phong (Jinxiu) t i phía Nam và Thuý Nham Phong (Cuiyan) trung tâm. danh xưng Thanh Lương còn g n v i câu chuy n th n kỳ. s c vóc to l n hơn ngư i Trung Nguyên. Thác b t v. Khi chúng tôi t i chùa thì nơi ñây h cho bi t là chùa ñang trong tình tr ng tu b . m u s c ñ c bi t. Ng n núi cao nh t là Hi p Ð u Phong cao 3058m. trong lành. còn bi t bao nhiêu chùa khác ñã ñư c xây c t trong các tri u ñ i k ti p. Vua Hán Minh Ð li n cho xây d ng Chùa Linh Th u t i ñây. môi d y. như ñ tránh nh ng ñi u x u. Ðây là b c tư ng dài g n 50m. Qu Nguy t Phong (Guayue) phiá tây. Sau khi ném t ng ñá xu ng thì c khu v c b ng nhiên mát m . n u nó còn nguyên th y thì C u Long Bích này c hơn c b c C u Long Bích B c Kinh (làm th i nhà Thanh 1650 TL). như l u chuông. Riêng ñ i nhà Ðu ng nơi ñây ñã có trên 300 ngôi chùa.700m. Ð c Văn Thù B Tát ñ n Long Cung c u vi n. m t s ch. l u tr ng r t r ng l n.Ða s ngư i dân ñây giáng ngư i thô k ch. và ñ ng th i cũng bi t là ngôi chùa này không b phá h y nhi u trong cu c Cách M ng Văn Hóa. Chùa dư i (phía ngoài) ngày xưa làm nơi ch a kinh ñi n. Ngũ Ðài Sơn là nơi Ph t tích l n nh t trong t ñ i Ph t Sơn Trung Hoa. vào th i thư ng c . K ñó. con Vua Minh Thái T Chu Nguyên Chương (vào c năm 1420 TL).. chúng tôi ñư c d n ñi xem C u Long Bích ngay th tr n Ngày xưa. v n còn gi ñư c nh ng nét c kính. chính gi a ñi n có 3 tư ng Ph t l n v i 28 m ït tư ng chung quanh. nên dân ñ a phương coi nơi ñây là m t di tích c a n n văn hóa th i nhà Liêu và Kim (1200 TL. V ng H i Phong (Wanghai) phiá ñông. nông dân không th tr ng tr t c y c y gì c . mư n v m t t ng ñá tên là "Y t Long Th ch". trên tr n tr m tr r t tinh vi. ngư i Trung Hoa r t tin phong th y. Như v y. trên có ñ p chín con r ng u n khúc. hai v tăng này ñi qua vùng Ngũ Ðài Sơn th y nơi ñây có phong c nh gi ng như núi Linh Th u (nơi Ð c Ph t thuy t gi ng). chúng tôi tr xu ng và ra xe bus tr l i th tr n Ð i Ð ng. chúng tôi ñư c hư ng d n ñi thăm Chùa Hoa Nghiêm. Ngũ Ðài Sơn là khu v c có khí h u kh c nghi t khác thư ng. Mông C . Cu c hành hơng Ngũ Ðài Sơn L ch s Ngũ Ðài Sơn. . Th t ra. T i th tr n này có ñ s c dân : Hán. Ngày xưa. Chúng ta không rõ b c tư ng này có là nguyên th y không. Hi p Ð u Phong (Yedou) phía b c. Chùa ñư c chia làm hai ph n : chùa trên và chùa dư i. Tương truy n. phái ñoàn ñã mang kinh v ñ ng th i th nh ñư c hai v sư n Ð là Ca Di p Ma Ð ng (Kasyapamatanga)và Trúc Pháp Lan (Zhufalan) v Trung Qu c gi ng kinh và phiên d ch. mùa xuân cát bay ñá l . mùa ñông nư c ñóng thành băng. tươi t n .249 - Th e Ngũ Ðài Sơn W or ld of E bo ok . L ch s Ph t Giáo Theo l ch s Trung Qu c. Chùa Hoa Nghiêm t a l c ngay phía tây th tr n. mùa h c c kỳ nóng b c. nên tâu trình lên nhà vua. Ngũ Ðài Sơn ( Wutaisan) n m phía b c c a th tr n Thái Nguyên (Taiyuan) 230km. tư ng có v nh ng tranh c . Vì th .v. Chùa Hoa Nghiêm là m t ngôi chùa c xây d ng t th i nhà Liêu (ngang v i th i B c T ng 916-1125 Tây L ch). ng n núi gi a còn có tên là Thanh Lương Sơn.Sau khi ñi m t vòng Chùa và ch p hình k ni m. Chùa trên (phía trong) là m t trong nh ng ngôi chánh ñi n l n nh t Trung Hoa. Tây T ng. chúng tôi tr v khách s n ñ ăn t i và s a so n ngày hôm sau ñi thăm Ngũ Ðài Sơn. nên phía trư c nh ng ngôi dinh th l n c a quan ñ i th n ngư i ta thư ng xây m t b c tư ng l n ñ án ng con ñư ng cái ñâm th ng vào nhà. chúng tôi ñ ùng bên ngoài hàng rào l v ng vào. T ñó ngư i ta g i t ng ñá th n kỳ y là "Thanh Lương Th ch" và xây c t Chùa Thanh Lương ñ th . gò má cao. nên không cho vào thăm hai ngôi chánh ñi n. M y năm sau. Trong chánh ñi n có năm tư ng Ph t ng i trên tòa sen sơn son thi p vàng r t c . Nguyên C u Long Bích này là b c tư ng d ng trư c dinh th c a Hoàng t th 13. v m t phúc h u. n m gi a thung lũng bao b c chung quanh b i năm ng n núi. ñi u này ch ng t nh ng tư ng này là c và nguyên th y. Ngũ Ðài Sơn có năm ng n núi (trên ñ nh núi ph ng nên g i là phong) . Nhìn vào phía trong chúng tôi th y có nhi u b c tư ng Ph t nh (c 1m2) m u thi p vàng ñã phai nh t.

Trúc Lâm T (Zhulin Temple). nhà vua h n ch s truy n bá ñ o. ngư i Hán không nên theo. Linh Nham T (Lingyan Temple). l y chuông và ñ ñ ng ñ ñúc ti n. Trên ñư ng ra v . Chu Th Tôn nghe nói thân chinh ñ n ngôi chùa này và t tay c m búa b v ng c tư ng Ph t. Qu ng Hóa T (Guanghua Lama Temple) . Lão. tư ng Ph t ñ ñúc ti n. Ph t M u Ð ng (Fomu Cave). Bí Ma T (Mimo Temple). nhà vua ra l nh phá b 3.336 ngôi chùa cùng sung công vô s các ñ th . vua Chu Th Tôn (Shizong). nên vua ra nh ng l nh b ngoài có v làm trong s ch Ph t Giáo. ñ t chùa. Chùa trên Ngũ Ðài Sơn chia ra làm hai tông phái: phái Ph t giáo truy n th ng và phái L t Ma. B Tát Ð nh (Pusading LamaTemple). th i vua Ðu ng Vũ Tông (Wuzong). Tuyên Tông lên thay. cũng như ñ th t b ng ñ ng ñ ñúc ti n. nhà vua lâm b nh n ng. Các tăng sĩ. T ng c ng các Chùa còn lưu gi ñư c 32. Ngũ Lang T (Wulang Joss Temple). Viên Chi u T (Yuanzhao Temple). nhà vua ra l nh tri t h ñ o Ph t và Lão. Các Chùa theo phái L t Ma (ña s là Thi n tông): La H u T (Luohou LamaTemple)ï. Tôn Th ng T (Zunsheng Temple).Ngũ Ðài Sơn là nơi phát tri n Ph t Giáo t lúc sơ khai. vào năm 955 Tây L ch th i H u Chu. Nhi u chùa v n còn gi ñư c nh ng ngôi tư ng c và di v t th t vô cùng quý giá. Nhà vua ñã ra l nh ñàn áp Ph t Giáo. m t s chùa Ngũ Ðài Sơn ñã b hư h ng theo th i gian.250 - of E bo ok . Chùa theo phái Ð i Th a ph thông: Hi n Thông T (Xiantong Temple ). M y năm sau. Linh Phong T (Lingfeng Temple). Phàm Tiên T (Fanxian-shan Temple). N n th nh t x y ra vào năm 446 sau Công nguyên. Long Tuy n T (Longquan Temple). Nam Thiên T (Nanchan Temple). Thù Tư ng T (Shuxiang Temple). nhà nu c thi u ti n tiêu dùng. Nhi u ngôi chùa Ngũ Ðài Sơn b phá h y. nhưng b trong thì d ng tâm sung công các tư ng vàng. và cho r ng ñây là qu báo c a vi c ñ t phá chùa. B n n n th i xưa ch nh hư ng t i m t vài vùng nh mi n Tây B c Trung Hoa. thì nhân dân ñư c khuy n khích xây c t thêm nh ng t vi n m i ho c các t vi n cũ ñư c c p ti n tu s a.032 quy n ñư c coi là kinh c quý giá. Ngày nay. Cát Tư ng T (Jixiang Temple). phá tư ng. th i H u Chu vua Chu Vũ Ð . Kh ng. Vào lúc ñó. N n th ba x y ra vào năm 840 Tây L ch. sau nghe l i sàm t u c a t tư ng Lý Ð c D . Ph Quang T (Foguang Temple). nhi u khi ra l nh ñ p phá chùa. Bích Sơn T (Bishan Temple). t i kinh ñô thì ch t. các nơi loan truy n m t chuy n l là có m t tư ng Ph t Ð i Bi r t linh thiêng. Nhà vua ra l nh các quan trong tri u bình lu n v s hay d c a ba ñ o Ph t. thì ng c nhà vua b ng n i lên m t cái nh t l n. sung công tu ng vàng. và ñ o sĩ Tri u Quy Chân. N n th tư . T p Phúc T (Jifu Lama Temple). Ðu ng Vũ Tông (ba Vũ) và Chu Th Tôn (m t Tông). Chu Vũ Ð . n n kinh t suy ñ i. Ðài L c T (Tailu Lama Temple) . C Ph t T (Gufo Temple). vua Thái Vũ (Tai-Wu) nhà B c Ng y (North Wei). nên các Chùa t i ñây ch u nh hư ng nhi u v nh ng cu c thăng tr m c a l ch s Ph t Giáo Trung Qu c. ña s b ñ p phá trong các cu c pháp n n và Cách M ng Văn Hoá. gi t tăng. Phong Lâm T (Fenglin Temple). Trong l ch s Trung Hoa có b n cu c pháp n n mà ngư i ta g i là n n " Tam Vũ nh t Tôn".869 quy n kinh. B n ch "Tam Vũ Nh t Tôn" là ch vào ba v vua: Ng y Thái Vũ. Quán H i T (Guanhai Temple). vua Vũ Tông ch t. Văn Thù T (Temple of Manjusri). Nam Sơn T (Nanshan Temple). V n Ph t Các (Wanfoge Temple). B ch Ph t Ðu ng (Baifa Room). Năm Hi n Ð c th hai. T Phư c T (Cifu LamaTemple). Lúc lên ngôi nhà vua v n tin ñ o Lão. nghe l i dèm pha c a hai v quan là Thôi H o (Cui Hou) và Kh u Khiêm Chi (Kou Qian Zhi) cho r ng nguyên do cu c n i lo n Lương Châu (Liangzhou) là s tranh ch p gi a Ph t Giáo và Lão Giáo. Kim Các T (Jin-ge Temple). V vua k ti p là Văn Thành Ð (Wen Cheng) l i r t sùng bái và có công trong vi c phát tri n Ph t Giáo. Diên Khánh T (Yanqing Temple). ho c vì nh ng lý do kinh t . Th t Ph t T (Qifo Lama Temple) . Như v y. hay c v t. Ph Hóa T (Puhua Temple). Vào nh ng tri u ñ i nhà vua sùng bái ñ o Ph t. B o Hoa T (Baohua Temple). Nhưng vào nh ng tri u ñ i nhà vua nghe l i nh ng c n th n dèm pha. Năm Hi n Ð c th 6. chùa và tư ng b phá h y. V vua k ti p ph i ra l nh ngưng ngay cu c ñàn áp Ph t Giáo. trong s này 16. nhà vua cho là Ph t giáo là tôn giáo c a b n man di Tây V c. nhà vua này cho ph c hưng l i Ph t Giáo và k t t i t hình ñ o sĩ Tri u Quy Chân. ñ o sĩ ph i hoàn t c. Ð i Loa Ð nh T (Dailuoding Temple). Ph Th T (Pushou Lama Temple) . phá h y b t các chùa. Thê Hi n T (Qixian Temple). N n th hai x y ra vào năm 560 sau Công nguyên. Qu ng T T (Guangji Temple). Cu i cùng. Qu ng Tôn T (Guangzong Temple). Tháp Vi n T (Tayuan Temple or Dagoba Temple). Pháp Hoa T (Fahua Temple). còn ch ng hơn 50 ngôi chùa c l p sau th i nhà Ðư ng (th k th 9) v n gi ñư c nét c kính l ng l y. nên nhà vua chuy n ý và b t gi hai viên quan si m n nh kia. và cho ph c h i Ph t Giáo. ñ th b ng ñ ng ñ ñem ñúc ti n. các kinh sách b ñ t. vào năm 573 Tây L ch. Thêm vào 4 n n trên trong l ch s còn có hai pháp n n m i nh t là : vào th i kỳ chi m ñóng Sơn Tây quân ñ i Nh t b n ñã l y ñi nh ng tư ng vàng. Năm 846 Tây L ch. không ai dám ñ n g n. k ti p ñó là cu c Cách M ng Văn Hoá gây tai h i cho toàn th m i nơi Trung Qu c. V n Ph t Ð ng (Wanfo Cave). Thanh Lương T (Qingliang Temple). Nhà vua ra l nh kê khai và gi m b t s tăng ni trong nư c. chùa chi n b V Binh Ð ñ p phá nơi nơi. Kim Cang Ð ng (Jin gang Gratto Lama Th e W or ld .

r ng 1m. tư ng Ð c Dư c Sư Quang Như Lai (Baisajyaguru-vaidurya-prabhasa) bên trái. Ða s nh ng ngôi ñi n này xây c t l i vào th i nhà Minh. Th Ninh T (Shouning Lama Temple). do ñó dân ñ a phư ng g i là Vô Lương Ði n (lương ñây có nghĩa là xà nhà). Ð i Hùng B o ñi n r ng 720 thư c vuông. Ð n th i V n L ch tri u Minh (1576 TL). cao 1m. tư ng Ð c A Di Ðà (Amitaba) bên ph iø. dài 5 gian. Mái ñi n cong. l p t th i nhà Minh (cũng có truy n thuy t là ngôi ñi n th này do v sư tên là Vô Lư ng xây lên). và ñư c ñ t tên là Ð i Linh Th u T (Linjiu temple). ñư ng kính 1m. Ð i Hùng B o ñi n. tư ng trưng cho năm ng n núi c a Ngũ Ðài Sơn. hy v ng có ai ghi vi t t ng gì thêm không. Nơi bàn th có là 3 b c tư ng l n :tư ng Ð c Thích Ca Mâu Ni (Sakymuni) chính gi a. T i sân trư c Ð i Văn Thù ñi n có hai căn nhà bát giác ñư c xây ngày 19 tháng 7 năm Khang Hy th 46 ñ i nhà Thanh. Trư c sân ñi n còn có năm cái b o tháp b ng ñ ng. Ði n có ba l p mái cong. cao 8m . Trư c ñi n có m t cái bia ñá có kh c b n ch "Thanh Lương Di u Cao" (Qing Liang Miao Gao) . m t t ng. N u trông t trên cao thì dãy 7 ngôi ñi n th gi ng như con r ng mà hai con m t r ng là hai căn nhà bát giác. Còn t m bia bên ph i thì không có ch . chính gi a là con phư ng. Trong ñi n có tư ng Ð i Nh t Như Lai (Vairocana) chính gi a ng i trên tòa sen r t cao. d ïng trên 4 c t ñ ng vuông c nh . nên không ai dám sánh. n m trung tâm th tr n Ðài Hoài. sau ñây chúng tôi xin mô t m t vài ngôi c t l n c a vùng Ngũ Ðài Sơn. hai bên có hai cái b o tháp nh b ng ñ ng. M i căn có d ng m t t m bia ñá tr ng cao 3m. Sau Vô Lư ng ñi n là Thiên Bát Văn Thù Ði n.000kg . Chùa Hi n Thông (Xiantong)là ngôi chùa lâu ñ i nh t t i Ngũ Ðài Sơn. v i ngàn tay m i tay c m bình bát. nét ch r t ñ p. sau ñư c phong làm phương trư ng t t c các chùa Ngũ Ðài Sơn. Ngôi ñi n này nh hơn. Ph L c Vi n (Pule Lama Yard). Thi n Tài Ð ng (Temple Of Sancai Cave Lama Temple). Trong s năm b o tháp này ch có hai c tháp hình bát giác là nguyên th y ñúc t th i nhà Minh năm V n L ch th 35 (1607 TL). Hai hàng bên giáp tư ng là 12 pho tư ng các v B Tát. bu c lên ch ng 10 b c thì th y ngôi Ði n b ng ñ ng. Thi t Ngõa T (Tiewa Lama Temple) . Quán Âm Ð ng (Guanyin Cave Lama Temple). Ng c Hoa Trì T (Yuhua Pool Lama Temple). Hai bên ñi n có hai cái giá ñ ng kinh sách. (Ngư i Trung Hoa hay có nh ng truy n thuy t th n tho i chúng tôi cũng xin k ra luôn) Hi n Thông T (Xiantong Temple). Phía trong ñi n. Ngôi ñi n khá l n r ng 7 gian. Ð c bi t ngư i ta không th y c t hay xà nhà nơi ñây. M i m t tháp có ch m n i m t tư ng Ph t. Chùa ñ i tên là Vĩnh Minh T . nhưng vì vua Khang Hy n i ti ng có bút t ñ p. do vua Ðông Hán Minh Ð . Ngài là th y d y c a m Vua V n L ch. Chính gi a có tư ng Ð c Văn Thù cư i kim sư. Sân gi a Văn Thù ñi n và Ð i Hùng B o ñi n có m t cái ñ ng h b ng ñá (dùng ánh m t tr i mà xem gi ). Tháp này ñư c làm vào th i V n L ch nhà Minh. Tham kh o sách gi i thi u Ngũ Ðài Sơn. ngư i ta g i là Vô T Bi. Thiên Bát Văn Thù ñi n. có nhi u mái cong. Th e W or ld . có 13 t ng. Chùa ñư c xây vào năm th 11 c a Vĩnh Bình niên (Yongping)(năm 68 sau Công Nguyên).251 - of E bo ok . gi a nh ng t ng mái ñ tr ng cho có ánh sáng l t vào. Mái ñi n có 3 t ng. Chính gi a ñi n có b ùc tư ng ñ ng Ð c Văn Thù Thiên th cư i kim sư. chính gi a có tư ng ñ ng Ð c Văn Thù. Sau Thiên Bát Văn Thù Ði n là m t cái sân r ng. Ba ngôi tháp kia là tháp m i làm thay th vào tháp cũ ñã b phá h y th i Cách M ng Văn Hóa. cao 20m. Ngôi ñi n b ng ñ ng ñen này n ng 50. hai bên là các d y nhà thi n. Trên tư ng ñi n có g n hàng ngàn t m tư ng Ph t ñúc n i b ng ñ ng. Chùa t a l c trên kho ng ñ t là 4 m u (4 ha) g m có hơn 200 phòng. hình vuông r ng m i b 5m. T ngoài vào trong có 7 d y ñi n: ti n ñi n. M i c tháp cao 7 m. Quán Th Aâm (Avalokitesvara) và Ð a T ng (Ksitigarbha). do ñó chùa ñư c ñ i tên là Ð i Hoa Nghiêm T (Huayan Temple). s p x p theo t ng d y dài. ñây là bút t c a Di u Phong Ð i Sư (Miao Feng). sâu 4 gian. vì v y ngư i ta g i ñây là Khang Hy Bi. Vua Thu n Tr nhà Thanh (1644-1661 TL) trùng tu l i chùa và ñ t tên là Ð i Hi n Thông T . Ngôi ñi n này làm t th i nhà Minh năm V n L ch th 38. Vô Lư ng ñi n. Phía sau là tư ng Văn Thù ngũ phương. Tam Tuy n T (Sanquan Lama Temple). Trên cao gi a chánh ñi n có treo m t b c hoành v i b n ch " Chân Quy n Như ng" (Zhen Quan Ru Yin) bút t c a Vua Khang Hy. Ð i Văn Thù ñi n ñư c trùng tu th i nhà Thanh. Ph Hi n (Samantabhadra). T m bia bên trái có bút t c a vua Khang Hy. hai con r ng hai bên. Sang ñ n ñ i nhà Ðư ng (684-705 TL) Võ T c Thiên hoàng ñ ñã cúng chùa b kinh Hoa Nghiêm. Các v sư khi t ng kinh thư ng hay xoay chuy n hai cái giá sách này. ngôi chùa ñ ng và h u ñi n. Hai phía nh ng gian bên có bàn th tư ng Ð c Văn Thù (Manjusri).Temple) . Vô Lư ng Ði n. T i nơi c a chính có treo b c hoành v i b n ch " Pháp Ph Ð Trư ng" (Fa Pu Ti Chang). Nơi ñây cũng còn ñư c g i là Chuy n Giác Ði n (Zhuanjiao Hall). chia ra làm 3 ph n: ph n gi a là các ñi n th . Ð i Văn Thù ñi n. phía bên trái là tư ng Vô Lư ng Th Ph t (Amitayus) ng i trên tòa sen th p hơn Phía bên ph i có m t b o tháp b ng g ch m tr cao t i tr n. Hai bên giáp tư ng là hai dãy tư ng Th p Bát La Hán. Gi a nh ng mái chùa có ñiêu kh c nh ng chim Ca Lăng T n Già. Có l khi ngư i ta d ng bia lên. có r ng 5 gian .

Thi u ph y to ti ng cãi r ng :" Dù ñ a tr chưa sinh ra nhưng v n là m t chúng sinh. nhưng múc cho chúng sinh thì ít. hai bên là tư ng Ð c Văn Thù (Manjusri). phân chia ñ ng vào trong 84. V thí ch cũng chi u ý. m i ngư i s p hàng xu ng nhà ăn ñ th trai.. Quán Th Aâm (Avalokitesvara) và Ð a T ng (Ksitigarbha). thì v ñó ch múc cho hai ph n. m t cho ñ a nh ñang b ng và m t cho con chó. cao có 6m. v. Bà th y m i ngư i cúng dư ng. Trong ñám ñông có m t thi u ph b ng ch a. Tỳ Lư Xá Na. Giá sách có hai t ng. Nhưng m t l n n a.. ki n trúc hai t ng. Sau này vì m u tr ng c a tháp.252 - of E bo ok . Vua A D c (Asoka) bên Aán Ð th ng nh t ñư c qu c gia. Phía trư c ñi n cũng có treo m t b c hoành trên có bài thơ và bút t c a Vua Càn Long (Qianlong)nhà Thanh (1736 TL) . Chu vi t ng trên là 11m. Ngôi tháp này cao 56m4. Trên ñ nh tháp hình b u rư u m vàng.v. T i ñây trưng b y nh ng n ng c c a các chùa Ngũ Ðài Sơn. B c tranh dài 5m7 r ng 1m7. Sau ñó. sau ñó ngư i ta xây ngôi tháp l n hơn ki u phái L t Ma lên n n cũ. Văn Thù Phát tháp (Phát là tóc) và hai ngôi ñi n l n là: Ð i T Duyên Th Ði n và Tàng Kinh Ði n. th t b t công!" Thi u ph li n b ra kh i phòng ăn . Ð c bi t có b c tranh g m 630. t i m t ngày ñ i l t i chùa Hi n Thông . V thí ch múc ñ ăn hôm ñó r t khó ch u vì m i ngư i ñ n ñông quá. thi u ph l i xin m t ph n cho ñ a tr còn ñang trong b ng m . b ng ch Hán. Giá sách có th ch a hơn 20. Ngôi Văn Thù Phát Tháp có hình dáng gi ng Ð i B ch Tháp nhưng nh và th p hơn. m i ngăn chia làm nhi u h c ñ ch a kinh. Trong Tháp Vi n t có hai ngôi tháp : Thích Ca Mâu Ni Xá L i tháp (còn g i là Ð i B ch Tháp). Nguyên th y ngôi tháp này xây b ng ñá trư c th iø nhà Nguyên. nơi H u Ði n năm 1993 ngư i ta trưng b y các di tích.000 quy n kinh. nhưng m y ai ñã hi u th u giáo lý c a các Ngài. Ph Hi n (Samantabhadra) . là m t cái giá sách vĩ ñ i b ng g xoay chuy n ñư c. Bài thơ ñ i ý nói: ñây có hai ngôi chùa nay ch còn có m t. Ð n lư t thi u ph kia và hai em nh . Theo truy n thuy t thì Trung Hoa nh n ñư c 19 b o tháp xá l i. phái M t Tông cho là Ph t Ð i Nh t là v Ph t ñ u tiên) và 5 tư ng Ngũ Phương Ph t : Ph t A Súc B (Arsobhya) phương b c. bà li n c t m tóc dài c a bà ñ cúng dư ng. mà bà thì không có ti n. Thi u ph xin thêm hai ph n n a. chùa b ng b c. M c d u dân gian t i ñây chiêm bái Xá L i Ph t và tóc c a Ð c Văn Thù. ba năm sau vào tháng 7 c a năm V n L ch th 10 thì khánh thành và ñ i tên là Thích Ca Mâu Ni Xá L i Tháp. Nhà vua nghe nói xá l i c a Ð c Ph t ñư c chôn dư i 8 ngôi chùa. tay trái d t m t ñ a nh n a theo sau là m t con chó. vì nghĩ r ng ñ a nh b ng trên còn bú m . vì ñ a con chưa sinh cũng không ñư c m t ph n ăn. nhưng ai ăn ph n ñó ?" Ngư i thi u ph t c gi n ñáp : "Tôi không nh n các ph n ăn. Trên c ng có b c hoành ghi b n ch ñ i t "Sơn Vân Th y Nguy t" ng ý nói ñ i ngư i ta phù du như mây trên núi. chu vi t ng dư i là 7m. Chung quanh hành lang ngôi ñi n là d y 120 bánh xe chuy n pháp (ki u Tây T ng).043 ch nh ly ti trong b kinh Hoa Nghiêm ghép l i thành b c tranh ngôi tháp b y t ng . Năm Vĩnh L c (Yong Le) th 5 (1407 TL) Minh Thành T (Chengzu) cho tu s a Ð i T Duyên Th Tháp và l p m t ngôi chùa l y tên là Chùa Tháp Vi n..000 b o tháp nh làm b ng ngũ kim hay ng c quý và phân chia ñi cho nhi u nư c. nhân dân t i l r t ñông. Ngôi T Th Ði n n m bên trái Ð i B ch Tháp. Ph Hi n. cao 11m2 . khuy n khích truy n bá ñ o Ph t trong nư c. (do nu c Mi n Ði n t ng). Ph t Thích Ca (Sakyamuni) phương b c. khi gió th i gây nh ng ti ng nh c r t hay. Ph t A Di Ðà (Amitabha) phương tây. và nhi u các sách c . tay ph i b ng m t em nh . ngay c giáo lý Ph t giáo. t i sao không cho thêm m t ph n?" V thí ch ñáp : " Bà ngoan c l m. Ph t Như Lai (Tathagata) chính gi a. Nhà vua cho ñào lên . Ph t B o Th ng (Baosheng) phương nam. v sau tách r i ra. Phía b c c a Ð i B ch Tháp là Tàng Kinh Ði n. Li n khi thi u ph r i phòng Th e W or ld . N u ta ra kh i chùa Hi n Thông r ph i thì s t i c ng sau c a Tháp Vi n T . chung quanh có treo 252 cái chuông ñ ng. ngư i ta g i g n là Ð i B ch Tháp. m i t ng chia làm 33 ngăn d c. Ngày xưa. V thí ch m t bình tĩnh ñu i thi u ph y ñi. Mông C hay Tây T ng. Dư i th i nhà Minh có lúc Ð i B ch Tháp b ñ i tên là Ð i T Duyên Th Tháp. Sang ñ n năm V n L ch (Wanli) th 7 (1579 TL) Vua nhà Minh l i tu s a ngôi tháp. Sau ñây là m t vài truy n thuy t v Tháp Vi n T : Vào năm 200 trư c Công Nguyên . ánh m t trăng trên m t nư c. T ng dư i c a tháp là ngôi ñi n th có Tư ng Thích Ca Mâu Ni ñư c th chính gi a. Hai bên là tư ng 12 v B Tát như : Văn Thù. ñã ñành ñ a tr là m t chúng sinh. B o tháp xá l i trong Ð i B ch Tháp là m t trong 19 b o tháp k trên. b c tư ng Ph t n m b ng ng c Mi n Ði n. v v n ñ ti n nghi ngư i ta ch a kinh t ng thêm t i t ng hai c a Tàng Kinh Các. do Vua V n L ch nhà Minh cho xây c t lên ñ c u th cho m là Thái H u h Lý vào năm 1573 Tây L ch. Ngư i ta k chuy n v s tích tóc c a Ð c Văn Thù như sau. cao 5m . Ngày nay. Trư c giá sách có tư ng Ð c Ph t Ð i Nh t (Vairocana. V ñó múc ñ ăn cho chư tăng thì ñ y ñ n. Chính gi a Tàng Kinh ñi n.Sau cùng. Phía trên cao nh t ngư i ta th y 4 ch ñ i t v i bút t c a Vua Khang Hy (Kangxi) nhà Thanh: "Ð i Tàng Kinh Các" . Tháp Vi n T (Tayuan Temple) Ngày xưa Tháp Vi n T là m t ph n phía nam c a chùa Hi n Thông.

Nhà b p ñi ra sân thì th y hai con sư t ñá. Th e W or ld . Sang năm Trinh Quán (Zhenguan) th 5 nhà Ðu ng. có b n c t g l n. Tư ng do ông An Sinh t c ra. mái tam quan ba t ng l p mái ngói m u vàng. sau khi n u cháo. Dân chúng trong phòng li n quỳ l y. Bên c nh nh ng truy n thuy t k trên ngư i ta còn bi t trong truy n Th y H có nhà sư L Trí Thâm(Lu Zhi Shen). hai ñ a tr bi n thành hai ñ ng t . bao gi cũng c p ñ y ñ . Ông An Sinh li n h i sư Pháp Vân mu n t c tư ng như th nào thì sư không tr l i ñư c . trên cùng b c thang là m t cái c ng tam quan b ng g làm t năm Khang Hy th 53 nhà Thanh (1714 TL) Ðây là cái c ng ch m ch công phu m u s c r t m thu t. ch trong ch c lát Ngài bay lên không trung bi n m t. nhưng pho nào cũng b n ùt hay g y. sâu 1m3 làn t tri u V n L ch nhà Minh. Do ñó. chi m m t kho nh ñ t r ng 27. L Trí Thâm xin tu t i Ð i Văn Thù T núi Ngũ Ðài Sơn này. Chùa Hi n Thông là chùa chính cho phái Ð i Th a chính th ng. Nhã nh c vang l ng. Chùa ñư c xây dư i tri u vua (B c) Ng y Hi u Văn . Trong Ði n chính gi a là Tư ng Ð c Văn Thù. Sau ñó. " Khi ng ng ñ u lên. ñư ng kính 1m7. T i Ngũ Ðài Sơn. Bên gian trái có treo m t b c thêu l n ki u Tây T ng. Thì ra. còn Chùa B Tát Ð nh là chùa chính cho phái L t Ma (M t Tông). Trư c Văn Thù Ði n có t m bia ñá ghi b n ch : " Ngũ Ðài Thánh C nh" nét ch c a Vua Khang Hy . hình Ð c Văn Thù thiên th (ngàn tay). Ông An Sinh c tư ng tư ng ra ngày ñêm t c tư ng.ăn thì ánh hào quang r c r chi u vào phòng. M t con b nhà b p chém ñút lư i. ngư i ta làm m t b c rào che cho hai con sư t kh i nhìn vào nhà b p phía bên. B Tát Ð nh T (Pusading Temple) T xa B Tát Ð nh T trông gi ng như ñi n Potala nh (Tây T ng) n m trên ng n ñ i Linh Th u. há mi ng to ra. cũng ñ u không ñư c t ch i. Trong chánh ñi än thì th theo phái L t Ma. ñ t ng n ñ i phía b c c a Ð i Hoa Nghiêm T . Sư li n m i m t ngư i th tên là An Sinh (Ansheng) t i làm. Lúc ñ u Chùa theo Ð i Th a chính th ng. r i ch y ra kh i phòng nhìn lên không trung van c u Ð c Văn Thù tr l i. sang năm Ð ng Tr (Shunzi) th 13 nhà Thanh (Qing) thì ñ i sang L t Ma tông. Hôm sau. Ngư i th li n ăn chay. hôm nay con c u nguy n xin Ngài th hi n cho con ñư c th y t n m t ñ con t c tư ng Ngài. V phía hai bên tư ng có tư ng hai v H Pháp Vi Ðà (Skanda) và Kim Cang (Vajra). hai bên là tư ng Ð c Ph Hi n và Ð c Quán Aâm. Nhưng con bên ph i l i không có lư i. tr ra thì th y có hai con sư t li m s ch cơm n i cháo. Dư i 3 tư ng Ph t là tư ng ngài Tôn Khách Ba (Tsung Kha Pa). vì ph m t i ñánh ch t ngư i nên tr n vào chùa. Sau ñây là truy n thuy t v con sư t ñá không lư i. Ngay c ng gi a phía trên có b c hoành v i 4 ñ i t " Linh Phong Th ng C nh" (Ling Feng Sheng Jing) do chính vua Khang Hy vi t và ban cho. Dãy nhà bên trái chánh ñi n là nhà b p. r i quỳ xu ng kh n c u: "Con c u xin Ð c Văn Thù. tăng hay chúng ai ai cũng ñ ng ñ u. thi u ph bi n thành Ð c B Tát Văn Thù. Sau ñó là 108 b c thang . Chùa còn gi t c l là khi cúng dư ng trai so n. Ông An Sinh m ng r và y theo hình tư ng ñã th y mà t c tư ng. r i xây c t t vi n g i là B Tát Th Hi n Các vào ñ i nhà T ng. Nhà b p ph trách n u cháo v n n u ñ s như m i khi mà l thay c b thi u . rơi vào n i cháo. nhưng v n còn tính hung hăng hay tr n xu ng núi u ng rư u. D c hai bên tư ng là dãy tư ng Th p Bát La Hán b ng g . Các chúng tăng l y làm l h i thì nhà b p tr l i là l quá sáng nay sau khi n u cháo xong tôi vào l y mu i. chính gi a là tư ng Ð i Nh t Ph t. con bên ph i b m t cái lư i. Ngoài c ng chùa có b c tư ng ch m n i chín con r ng phun nư c. Khi ngư i ta xây c ng tam quan và t c hai con sư t thì trong chùa có chuy n l . Ð c Văn Thù cư i mây bay vào hư không. Chùa có hơn 430 phòng c và lâu các. M t hôm L Trí Thâm say rư u quá múa côn ñ p v tư ng H Pháp và ñánh nhau c v i g n 30 v sư ñây. Ông t c 6 pho tư ng. nhưng con chưa b nhi u th t b i như bây gi . b t c ai có l i th nh c u nào. Phong t c ñó còn gi ñ n ngày nay. con ñã t c nhi u tư ng Ph t. nhà b p th s n m t con dao l n ng i rình thì qu nhiên có hai con sư t nh y qua c a s vào li m cháo. Dư i chân c ng tam quan có ch m hai con sư t ñá. hai con sư t th y cháo thì thèm và ra ăn v ng. B ng nhiên m t con k u g m lên r i c hai ch y m t. có v tr trì tên là Pháp Vân (Fayun) mu n t c m t tư ng Ð c Văn Thù. t sư c a ngành L t Ma áo vàng ngày nay cùng v i các tư ng ñ t c a ngài. nhưng lúc nào cũng v n m c áo tăng bào.253 - of E bo ok . Ngư i ta v n dùng n i này n u cháo ñ ñãi chúng sinh trong d p l Ph t Thành Ð o (8 tháng 12). L Trí Thâm b ñu i kh i Chùa và gia nh p nhóm Lương Sơn B c. T ñó m tóc c a Ngài ñu c lưu gi th cúng trong tháp. nhưng không ñư c. Trên vành n i có ch m nh ng hình con cá bơi lôi lư n sóng. và con chó bi n thành con kim sư. ăn th t chó. Sang năm Vĩnh L c th nh t nhà Minh thì ñ i tên là Chùa Ð i Văn Thù (còn g i nôm na là Chùa B Tát Ð nh ). b c thang trót. nơi ñây có m t cái n i ñ ng. Ng n ñ i thì ñư c ñ t tên là Văn Thù Ðài (sau này là ñ i Linh Th u). C hai Chùa Hi n Thông và B Tát Ð nh ñ u n m phía ñông nam ñ i Linh Th u cách xa nhau ch ng 1 km. s a so n thân tâm thanh t nh. ông ta th y ánh sáng r c r .000 mét vuông. trong ánh hào quang có Ð c Văn Thù cư i kim sư . hai bên là tư ng Dư c Sư Ph t và A Di Ðà Ph t. T i sân chính hai bên có hai l u chuông và l u tr ng .

B ùc bình này là tác ph m ñiêu kh c th i Ð o Quang nhà Thanh (1821 TL). Mu n vào chùa ph i ñi qua cây c u l n. là m t ngôi ñi n xây b ng g ch theo ki u Tây T ng. Ngôi ñi n Ngũ Long Th n xây vào th i nhà Thanh.254 - Th e T Ph c T (Cifu Temple) Phía trên c a Chùa B Tát Ð nh (ngay c a sau) là Chùa T Phu c. v kia tên là H u. Chùa có hai di tích r t ñ c bi t là "Tùng Ði n" và "Liên Hoa ki n Ph t". T Phư c T nguyên thu là ñư c xây b i v L t Ma N p B H i tu t i Chùa B Tát Ð nh. Chùa ñư c s a sang th i Ho ng Tr (Hongzhi) ñ i nhà Minh (1492 TL). Nơi Chánh ñi n có tư ng Ð c Quán Th Aâm B Tát. Th t là ñ c ñáo. Chùa có 5 cái sân r ng. Sau sân r ng là dãy ñi n th : Thiên Vương Ði n. Nơi h u ñi n có b c bình g ch m tr tinh vi dài 2m cao 1m. Sang ñ n th i V n L ch. Chính gi a hoa là cái ñài sen. Long M u và Th n Mưa. vào năm Ð o Quang th hai tri u Thanh (1822 TL) . Ð i Hùng B o Ði n. M t thuy t cho là chùa ñư c xây c t b i hai v thí ch ngư i Tây T ng m t v tên là La . Vua Ð Thích ( Sakra-devnam-Indra) là vua nơi cung tr i Ðao L i. Thi n phòng và Tăng Phòng. t th i nhà Ðu ng. Ð n năm Càn Long th 57 nhà Thanh (1792 T. t i nơi cây tùng ñó ngư i ta xây lên m t ngôi ñi n th . con c a Ðúc Ph t Thích Ca. Ngày nay. 11 ñ u và 8 tay (thay vì 3 ñ u 6 tay như m i nơi). Chung quanh ñi n có hàng ngàn tư ng B Tát g n trên tư ng. Có hai thuy t v tên La H u. Nơi ñây có m t cái bàn quay. Ðây là m t cái ñài hoa sen b ng g xoay chuy n ñư c. có con su i l n ch y qua. Lúc ñ u ñư c mang tên là "Thi n Ðư ng Vi n" sau ñ i tên là T Phúc t vào ngày 2 tháng 3 năm Ð o Quang th 9 (1829 TL) . Ngôi chùa hi n nay là m i xây l i. và h u ñi n. Chùa xây c t t năm 1922 ñ n năm 1935 m i xong. t sân chính vào có nh ng dãy ñi n như Thiên Vương ñi n. ngư i ta ñ n xu ng l y g t c tư ng Ð c Văn Thù.L) có hai v thí ch ngư i Tây T ng cúng dư ng tu b toàn di n ngôi chùa và bi n thành tông phái L t Ma. W or ld of E V n Ph t Các (Wanfoge Temple) Chùa V n Ph t có c ng ñi vào t phía tây. Ð i Loa Ð nh T (Dailuoding Temple) Xin ghi nh n nơi ñây ch Ð i có nghĩa là m u xanh ñ m (trên là ch ñ i du i vi t ch h c). chia ra thành nơi Ti n Ði n. ngư i ta g i là " Tùng Ði n". trên có cái hoa sen v i tám cánh sen t a ra . do ñó ñ t tên chùa là La H u. Nguyên nơi ñây ngày xưa là ngôi mi u th Ng c Hoàng Thư ng Ð . Tùng Ði n bên ph i sân chính. c nh nh ng v L t Ma múa Vajra (kim cương) theo ki u Tây T ng quanh ñ o tràng (Bodhimanda). . Chùa các hai ngôi ñi n chính : Văn Thù Ði n và Ngũ Long Th n Ði n. Loa có nghĩa là con c. Ngôi Văn Thù Ði n xây năm V n L ch th 44 ñ i nhà Minh. Ngôi chùa này b V Binh Ð phá h y hoàn toàn trong cu c Cách M ng Văn Hóa. Tương truy n nơi ñây có m t cây c tùng. v n còn tu ng th Vua Ð Thích và Ng c Hoàng Thư ng Ð t i nơi h u cung. ngày xưa cũng là m t ph n c a chùa Hi n Thông sau này tách ra. do hai v thí ch ngư i Tây T ng hi n cúng. có ñ n m ng khi Ph t giáng sinh. ngay phía c a là v Ð Ngũ Long th n. M t thuy t cho là ch La H u là tên m t v A La Hán. Nơi ñi n trư c có th Ð c Di L c. mùa xuân toàn th m u xanh ñ m. ñàng sau lưng là 4 v Long Th n . chính gi a có Văn Thù B Tát và hai bên là Ph Hi n và Quán Th Âm B Tát. Nói tóm l i. có 4 tư ng Ph t nhìn ra b n hư ng. Chánh Ði n và h u liêu. ñiêu kh c c nh trí Ngũ Ðài Sơn. Thái H u h Lý cúng ti n ñ tu s a. Do ñó. Ð i Loa Ð nh là ng n núi hình xoáy chôn c. " Liên Hoa Ki n Ph t " bày nơi h u ñi n. l p t th i nhà Ðu ng. trên m i cánh ch m tr tinh vi hình m t v B Tát ng i. Ph Hóa T là m t l i bi n thiên và h i nh p hai ñ o Lão và Ph t thành m t nơi tôn th chung t i Ngũ Ðài Sơn.Ph Hóa T (Puhua Temple) Chùa Ph Hóa cách 2 km th tr n Ðài Hoài v phía nam. bo ok . trong ñi n còn có m t ñ i h ng chung n ng 3. T i c ng chính có hai con sư t ñá r t lâu ñ i nh t c a Ngũ Ðài Sơn.. phía tru c b ng ph ng. n u ta quay cái bàn sang trái thì huy ñ ng máy móc làm cho các cánh hoa sen m ra. trông th y tư ng Ph t. Phía bên ph i c a ñi n có m t c u thang ñi xu ng t ng dư i. có ch m hình con r ng phun nư c. Khi Ð o Ph t phát tri n m nh Ngũ Ðài Sơn thì ngôi mi u th (ñ o Lão) s a sang l i và ñ i tên là Ð Thích Cung. và h ng h tr Tam B o. La H u La. n u quay bàn sang ph i thì cánh hoa sen cúp l i và che tu ng Ph t ñi. Phiá trư c chùa có b c tư ng ch n dài b ng g ch và ñá. Ngoài ra hai bên còn có Ng c Hoàng Các. Chùa có hơn 100 phòng. La H u T (Louhou Temple) Chùa La H u t a l c t i phía ñông c a Chùa Hi n Thông. Văn Thù Ði n. Ð i Hùng B o Ði n. có m t cái bia ghi rõ ñi u này. Tam Ð i Sĩ ñi n. Chùa xây d a lưng vào núi.500kg làm th i nhà Thanh.

T i Văn Thù Ði n. bu c lên ch ng 10 b c phía sau. ông nghĩ ñ n Th e W or ld . v i b n ñ i t "Linh Phong Th ng C nh" ch vàng trên n n xanh. Ð ng bên trái c a sân chúng tôi có th trông lên núi phía sau thì th y l i c nh Chùa B Tát Ð nh v i nhi u b c thang và c ng tam quan r t là ñ p. cũng g p m y v ni r t tr c dư i 18 tu i ñang ñi lên hành hương.5 thư c. Hòa Thư ng Thanh Ð m ñã ch l m t khóa kinh c u an cùng toàn th phái ñoàn Chùa Giác Hoàng . tô m u ñ . Ði u này. Ngôi ñi n này xây b ng g ch. ñ ng trư c ngôi ñi n này. chúng tôi ti p t c ñi sâu vào trong thì t i sân chính Ð i Hùøng B o Ði n. Ði r sang phía tay ph i. phái ñoàn Chùa Giác Hoàng ñã ñ nh l Ð c Văn Thùø và t ng m t th i kinh do sư cô Hu Ân ch sám. Phong c nh trông t sân chùa nhìn ra Ngũ Ðài Sơn th t là ñ p. Sân trư c c a Văn Thù Ði n khá r ng. Ngư i ta k có hai truy n thuy t: Thuy t th nh t. không may ông b quân Thanh ñánh b i. ñ o Ph t ñang phát tri n tr l i Trung Qu c. sâu 1m. chúng tôi t i sân c a ngôi ñi n b ng ñ ng. Chùa b t ñ u xây d ng năm Thành Hóa ñ i nhà Minh (1548 TL). Ði ra vòng phía trư c. ông h i qu n th n là c t ñ ng này trong có gì. nhưng th y c t tr ng r ng không có gì. vào lúc tàn th i nhà Minh. thì nay ch lên Ð i Loa Ð nh cũng ñư c l c năm tư ng Ð c Văn Thù. nơi ñây hãy còn th y t m hoành ñá ghi b n ch "Ngũ Ðài Thánh C nh". g n ñây m i xây l i. ñư c trùng tu l i vào th i V n L ch tri u Minh (28 năm sau) g i là Ph t Ð nh T . phía h u ng n sông Thanh Th y th tr n Ðài Hoài (Taihuai). T i nơi chánh ñi n. ngôi ñi n này làm toàn b ng ñ ng ki n trúc th t là ñ c ñáo. cho chúng tôi th y m c d u sau m y th p niên b ñàn áp b i ch ñ vô s n chuyên ch và b phá ho i b i cu c Cách M ng Văn Hóa. hai bên còn hai căn nha øbát giác. Khi t i thăm Ngũ Ðài Sơn. trông tương t như c ng thành nhà vua.Chùa Ð i Loa Ð nh n m trên núi Ð i Loa Ð nh. Năm Càn Long th 16 nhà Thanh ñư c ñ i tên là Ð i Loa Ð nh T . Nay t i chánh ñi n Ð i Loa Ð nh có th năm b ùc tư ng Văn Thù. Ngày xưa. Ð ng sân chùa ta có th nhìn bao quát th tr n Ðài Hoài.255 - of E bo ok . hai bên có l u chuông và l u tr ng. b ngang c ch c thu c sâu hàng 4. chúng tôi l i liên tư ng t i ngôi chùa vàng Nh t B n cũng có l i ki n trúc tương t . nhưng có ñ p 6 b c hoành (mà chúng tôi không ñ c h t ñư c ) v i nét ch ñ i t r t ñ p. Chúng ta nên rõ vào th i nhà Minh. Sau Ð i Hùng B o Ði n là Vô Lư ng Ði n. c nh núi non hùng vĩ và các mái chùa trùng ñi p. m i b c ñá r t r ng c 5m b ngang. m i m t Ngài có 3 ñ u và ngàn tay. Ngôi ñi n k ti p sau là Thiên Bát Văn Thù Ði n. không ai tr l i ñư c ông li n l y ki m s c chém vào c t. ông chán ñ i c o tóc ñi tu t i Giáp Sơn T . Trong ñi n này. Như ph n trên ñã t . Tr ra. không có hành lang hay c a võng. dân chúng hãy còn tiêu ti n b ng ñ ng. m i căn có ch a 1 t m bia ñá. n i b t nh t là ng n tháp tr ng (Ð i B ch Tháp). Cu c hành hương c a phái ñoàn Chùa Giác Hoàng . Chúng tôi ti p t c ñi xu ng. Nh ng ñi u trên ñã ch ng t là ngôi ñi n ñư c t o d ng th i sau này và th chính gi a là Ph t Ð i Nh t (theo ki u M t Tông) nghĩa là l i th dung hòa M t Tông và Ð i Th a chính th ng. Trên cao có t m b ng vi t d c v i b n ch vàng " Ð i Hi n Thông T " trên n n m u xanh. Chúng tôi ñi ra phía trư c thì g p Văn Thù Ði n. là bút t c a Vua Khang Hy. như v y s ñ ng ñ ñúc ngôi ñi n này ngang v i bao nhiêu quan ti n góp l i? Ngoài ra chúng tôi ñư c ngư i hư ng d n ch cho v t ki m chém vào chi c c t ñ ng vuông phía tây b c. (Nhưng ch c ch n là ngôi chùa vàng không c b ng ngôi chùa ñ ng này). m i tay có c m bình bát. Sau khi vãn c nh chùa T Phư c chúng tôi ñư c hư ng d n băng qua sang c ng sau Chùa B Tát Ð nh và xem nhà b p c a chùa có ba cái n i l n làm t th i nhà Minh. t m bên trái có kh c bút t c a vua Khang Hi. dân Trung Qu c mu n ñi hành hương nguyên c Ngũ Ðài Sơn thì ph i m t c m y tháng tr i m i l ñ các chùa c a năm qu núi. Do ñó mà có tên Thiên Bát Văn Thù Ði n. Ngu i ta cho r ng thay vì ph i leo c năm ng n núi mà l Ð c Văn Thù. C ng chính c a chùa r t nguy nga. Nhìn ra phiá trư c là c ng tam quan. sau ñó là 108 b c thang bu c xu ng. chúng tôi ñi qua c ng Chùa Viên Chi u. chính gi a có tư ng Ð c Văn Thù ba m t chung lưng vào nhau. nhưng chúng tôi không vào mà ñư c hư ng d n ñi thăm Chùa Hi n Thông. Chùa này ñã b phá h y hoàn toàn trong cu c Cách M ng Văn Hóa. Phía trong ñi n chính gi a là tư ng Ð c Ph t Ð i Nh t ng i trên tòa sen r t cao. có viên tư ng Lý T Thành làm lo n. gi ng như năm b c tư ng Văn Thù c a năm ngôi Chùa chính năm ng n Ngũ Ðài Sơn. t nh H Nam. m i n i có bán kính 1m. bên quét vôi sơn tr ng trông r t d n d . Chùa Hi n Thông là ngôi chùa l n nh t c a Ngũ Ðài Sơn. trông như nh ng cái tán che r p sân chùa. Trong khi chúng tôi ñi xu ng b c ñá thì g p m t v tăng Trung Hoa ñang"nh t b nh t bái" ñi lên chùa hành hương. Trong sân trư c Văn Thù Ði n. Sau khi ñ nh l t i Văn Thù Ði n. có nh ng cây tùng cao. Ðây là m t chùa xây c t theo phái Lat Ma. chúng tôi g p ngôi Chánh Ði n và sân chính. Trông ngôi ñi n nh b ng ñ ng này. Thuy t th hai. Chúng tôi ñi b ng xe bus t i phía sau Chùa T Phư c. khi vua Khang Hy ñ n thăm ngôi ñi n này l n ñ u.

T i Ngũ Long Th n Ði n. chúng tôi ph i ñi b m t quãng m i vào Chùa. H u C u T t ng". Dân ñây quan ni m ñi l m t chùa Ð i Loa Ð nh cũng như ñi l năm chùa m i ng n núi Ngũ Ðài Sơn. Phía sau có ngôi ñi n l n hơn . T i ngôi ñi n l n trên có b c hoành m u xanh v i sáu ch vàng vi t d c: "Ð i T Duyên Th B o Ði n". Vào phía trong trư c là m t ngôi ñi n nh hình bát giác. tư ng trưng cho năm b c tư ng c a các chùa năm qu núi Ngũ Ðài Sơn. Sau ñó. trên có b ng m u xanh v i ba ch m u vàng "Ð i Loa Ð nh". Sau khi vào chiêm bái. Sau b a ăn trưa. Chuy n ñi dài c 5 ti ng ñ ng h (250km). nay vào t n chân tháp thì th y ngôi tháp r t cao. chúng tôi dùng xe bus ñ n tr m cable car ñ ñi lên thăm Ð i Loa Ð nh T . nên dùng gi i ñao chém vào c t ñ ng. ñư ng ñi vòng vèo qua nh ng ñư ng ñèo treo leo. chúng tôi l i ghé vào chùa Ph Hóa. chúng tôi ti n sang Chùa V n Ph t. Th e W or ld . M i ngư i trong phái ñoàn ñ u quay phim và ch p hình k ni m. ngôi ñi n này ñang s a ch a nên ñóng c a không ñư c vào. chúng tôi l y chuy n xe l a ñêm ñ ñi th tr n Tây An (t nh Thi m Tây). nhưng hơi khác các b c tư ng thư ng là ñ u Ðúc Văn Thù ñ tr n. v a t ng ni m "Án Ma Ni Bát Minh H ng". phía dư i ngay c ng vào chính có treo t m ñá m u ñen. chính gi a ñi n là tư ng Ð c Văn Thù. Sau ñó. Chúng tôi t i th tr n Thái Nguyên vào lúc trưa. Th tr n Thái Nguyên (thu c t nh Sơn Tây) có hơn 2 tri u dân là m t th tr n có nhi u k ngh thép (vì g n Ð i Ð ng là nơi có nhi u m than ñá) và hóa h c. Chùa tương ñ i m i. May nh trong phái ñoàn có ñ o h u Qu Linh bi t ti ng Trung Hoa. và ñi quanh nh ng sân chung quanh chân tháp.256 - of E bo ok . Như trên chúng tôi ñã mô t . Phía trong Văn Thù Ði n. ng i trên tòa sen. Chúng tôi ch leo b c thang lên 1 t ng trên tháp mà thôi. Qu nhiên ñ ng t i sân này chúng tôi trông lên dãy núi trư c m t thì gi ng như tư ng Ð c Ph t n m ch p tay trư c ng c. sau ñó nh n ra hình th dãy núi gi ng như hình Ð c Ph t n m. Ðây cũng là nơi ngày xưa cha con Lý Uyên và Lý Th Dân ñã d ng cơ nghi p nhà Ðư ng ñây. Hòa Thư ng Thanh Ð m ñã ban cho chúng tôi m t bài pháp.th i oanh li t xa xưa. Ra kh i chùa Hi n Thông. Ði n này do con c a Minh Thái T Chu Nguyên Chương l p ra chùa này ñ t o công ñ c cho m . các gian nhà ngang ki n trúc gi n d không m u s c. Ra kh i cable car. Ð ng t xa ch th y ngôi phù ñ m u tr ng cao vư t trên tri n núi. tr n trang trí r t ñ p. Trên ñư ng v khách s n. chúng tôi xu ng t ng dư i và ñi quanh hành lang v a ñi v a quay 120 cái bánh xe chuy n pháp. có treo m t t m hoành m u ñen trên có hàng ch " Ph t Quang Ph Chi u. như trên chúng tôi ñã trình b y theo tài li u năm 1993 t i h u ñi n ngư i ta trưng bày di tích. các tư ng các Ð c B Tát kia cũng choàng áo khoác . Chùa khá r ng rãi v i c ng tam quan trông r t c kính. trong ñ ng các tư ng ñ ng t bên Ðài Loan và các t nh Trung Qu c g i v ti n cúng. R i kh i Chùa Tháp Vi n. Cable car chúng tôi dùng l n này thì nh (hai ch ng i). ngay phía c a có treo m t b c hoành m u ñen ch vàng v i hàng ch "Hũu C u T t ng". Sân chùa cũng không l n. chùa này ñư c nhi u ngư i t i chiêm ngư ng vì chùa trên núi cao nh t v trí r t ñ p. ñây là ngôi ñi n hai t ng. Sáng ngày hôm sau chúng tôi dùng xe bus ñi t i t nh Thái Nguyên. hơn n a chùa l i th năm tư ng Ð ùc Văn Thù. Sau b a ăn trưa. T i ñây. Phía trư c chùa là m t cái sân r ng có c ng l n. có hàng ch c thùng g ñang khui. xây c t vào năm 1935. anh ta s ñưa chúng tôi t i trư c c a khách s n Friendship. Chúng tôi ti p t c sang thăm Tàng Kinh Các. Ngư i hư ng d n du l ch cho bi t chúng tôi còn thì gi . chính gi a là tư ng Ð c Văn Thù cư i Thanh Sư. gi ng như các lo i cable car ñi trư t tuy t. Trong cu c hành trình b ng xe bus này. Chùa cũng có sân khá r ng. ngày nay ngư i ta s a l i thành nơi th t . T i ñây. nên chúng tôi ñư c v tr trì là Như B o m i vào ñàm d o và dùng trà. Chùa này có ch a nh ng kinh c t th i nhà Minh. hành lang phía trư c còn có hai cái giá c m ñ y các võ khí c xưa. nhân có m t du khách Ðài Loan. Chung quanh tư ng r t nhi u hàng tư ng B Tát nh . trên tư ng có kh c con r ng phun nư c. chúng tôi ñư c d n sang thăm Tháp Vi n T . xây c t ñã g n xong. chúng tôi ñư c m t v tăng t ng cho m y t m nh gi i thi u là cách ñây 5 năm. trong ñi n có th Ð c Thích Ca Mâu Ni và các v B Tát. ch p m t b c hình d y núi trư c m t. Bu c ra phía sau là nơi H u Ði n. V t chém nay hãy còn và không h nh hư ng t i ki n trúc ngôi ñi n. và có khoác áo choàng b ng v i. trên có b c hoành m u ñen ch vàng "Ngũ Phương Văn Thù Ði n". hai bên có 8 b c tư ng phái L t Ma(vì tư ng ñ i nón chóp theo ki u L t Ma) ñ ng trong khung kính. chúng tôi ñi thăm chùa Trung Sơn . Chùa này có b c tư ng r t l n ngăn trư c c ng chùa. trên có kh c bài thơ c a vua Càn Long. sư tr trì ñưa chúng tôi ñi xem ngôi chánh ñi n m i ñang xây c t. gi ng v danh t B Tát và các h nh nguy n c a các ngài. T i Chùa có Ð i Bi Ði n th Ð c Quán Th Âm. Lúc 5 gi chi u. trên cao nh t còn có b c hoành m u xanh v i 4 ch ñ i t m u vàng vi t d c: "Ð i Tàng Kinh Các". ngư i ta ñã cho xây m t nhà mát hình bát giác và có m t t m bia ñá kh c hàng ch : Quan Ph t Ð nh.

nơi ñây có th xá l i Ph t (ngón tay Ph t) . có su i nư c nóng nơi Dương Quý Phi t m. m i bu i sáng s có nh ng ñ i quân ăn m c theo th i c ngày xưa ra ñánh 21 ti ng tr ng. ñó là tháp Ð i Nh n ngày nay (cao 64m) m c d u tháp này ñư c tu s a nhi u l n. Mư i sáu năm sau Ngài tr v mang theo kinh sách Ph t giáo. m t bên là l u tr ng .M Ðu ng Cao Tông và Võ T c Thiên (Emperor Gaozong & Empress Wu Zetian’s Mausoleum) .Thành c Tây An. Ngài Tam T ng sang Tây Trúc th nh kinh. chu vi thành là 11km. nhà vua cho l p m t ngôi chùa ñ Ngài Tam T ng d ch kinh và xây m t ngôi tháp 7 t ng ñ ch a kinh. Sáng 7 gi . m t bên là l u chuông. di tích này m i khai qu t ñư c t năm 1953. Ngay bu i sáng 23/10. ngày nay dân s là 3 tri u. có ñi qua c a thành c th i xưa.M Vĩnh Thái Công Chúa (Yong Tai Mausoleum) . nơi Ngài Cưu Ma La Th p gi ng kinh. Trong thành có hai cái l u r t l n.M Dương Quý Phi (Tomb of Lady Yang) . Ð ng trong tháp có th nhìn ra bao quát thành ph Tây An. Hán. chúng tôi ñư c vào phòng ñ i h ng nh t. ñi qua l u chuông và l u tr ng. . T n.Di tích làng Bành T (Banpo Village). .257 - of E bo ok .M Hán Vũ Ð Lưu Tri t (Emperor Liu Che Mausoleum). và Ngài Ho ng Pháp (sư Nh t B n tên là Kukai) tu ñây. v i nh ng di tích c hàng 6000 năm. .Chùa H Qu c Hưng Giáo. dư i th i vua Ðu ng Thái Tôn. Chùa này xây c t b i hoàng t th 3 nhà Ðu ng ñ báo hi u cho M . có hào sâu. có t th i Ðông T n (317-420 TL) . ñư c coi là th ph c a các tri u Chu. nơi ñ t c a Ngài Cưu Ma La Th p l p ra phái Chân Ngôn Tông. . .Chùa Ti u Thiên Nga. nơi H ng Võ ñ nh gi t Lưu Bang. ch cho phép máy nh hay máy thu hình lên thôi. h b t chúng tôi g i l i t t c xách tay (không m t ti n). nhân viên h a xa ñ u ăn m c ñ ng ph c.Cung Hoa Thanh (Huaqing Palace). Vi n b o tàng có 3 ph n : Th e W or ld . Xe bus ñón chúng tôi ñi vào thành ph . nơi B t Không Kim Cang gi ng d y v M t Tông. . 6. . chúng tôi ñư c hu ng d n ñi thăm Chùa T Ân.M T n Thu Hoàng và tư ng binh (Emperor Qin Shihuang’s Terra-cotta) . Th i xưa th tr n Tây An còn có tên là Trư ng An .Nhà ga Thái Nguyên cũng khá khang trang.Chùa Thanh Long . Trư c khi lên tháp.Ð i Hưng Sơn T .Ðài k ni m nơi có H ng Môn H i Y n (Hongmen feast). nơi vua Ðu ng Cao Tông v i Dương Quý Phi. Gi a ñ i Ðư ng m i ñ i tên là Tây An. Chùa ñư c Tông Kim Cương Nh t B n quyên giúp tài chính ñ trùng tu l i năm 1986. ngày xưa là Vư n Tiêu Diêu.Gò Ngũ Trư ng (nơi Kh ng Minh m t) và ñ n th Vũ H u Kh ng Minh (Wuzhang hillock & Wu Hou Temple). Tuỳ và Ðu ng. Năm 629 sau Công Nguyên. Sang th i vua Ðư ng Cao Tông Lý Tr . ñi liên t c không ng ng. chúng tôi ph i leo 245 b c thang ñ lên t i nơi..Chùa T Ân và Tháp Ð i Nh n . . chúng tôi t i ga th tr n Tây An. Cu c vi ng thăm Tây An và hành hơng các chùa trong vùng T i Tây An vào lúc 7 gi sáng ngày 23/10.Mi u th Tư Mã Thiên (Memorial Temple to Sima Qian) . h cho bi t là tháp r t y u. Xe l a ñêm c a Trung Hoa toa h ng nh t có giư ng ng cũng khá tươm t t. . Vua Ðu ng Lý Tr l p ngôi chùa này th ngài.Th o Ðư ng C T . Bu i chi u chúng tôi ñi thăm vi n b o tàng trưng b y nh ng tư ng binh mã b ng ñ t t i m vua T n Th y Hoàng. . K t tháng 6 v a qua. nên h mu n gi m thi u s c n ng c a du khách khi lên thăm tháp. . qua 1062 năm. nơi Ngài Tam T ng d ch kinh và sáng l p ra phái Pháp Tư ng Tông. . ch a 114 bia ñá trên có kh c nguyên b T Thư t th i nhà Ðu ng và nhi u bia c khác. Chùa l p ra sau khi Ngài Tam T ng m t. Chuy n xe l a ñêm m t ch ng 7 ti ng. và bu i chi u h l i ra ñánh 21 ti ng chuông thu không. nhưng phòng v sinh ñ u toa thì hơi bê b i.B o tàng v Ðu ng Thái Tông Lý Th Dân (Empreror Li Shimin Museum) . có 4 c a thành .Vi n b o tàng nh ng bia ñá. Th i xưa dân s th tr n ñã có lúc lên t i g n 1 tri u dân. Theo sách gi i thi u du l ch thì th tr n Tây An có nh ng di tích l ch s ñáng k sau ñây : . Mu n lên t ng trên cùng c a tháp.Pháp Môn T .

ch t th i Hán Minh Ð . còn xá l i Ph t (lóng tay c a Ph t và 2 lóng tay c a các b c cao tăng) thì ñư c c t trong m t th t. nhân dân thành Trư ng An cũng d c lòng thành kính t i chiêm bái. Trong tháp có th m t xá l i. Nay Ð i Sư ñ c bi t cho phép phái ñoàn Chùa Giác Hoàng vào chiêm bái. Hàn Dũ m t v quan . Vào năm 1981. T i Tri u Châu. Hàng trăm di n viên và nh c công ñã dùng nh ng nh c c th i xưa ñ bi u di n nh ng ñi u nh c. Hàn Dũ m i có d p làm bài Văn t ñu i cá s u. ngh ph t x t hình Hàn Dũ. nhân Chùa s p m Ð i H i nên có mang xá l i Ph t t m t th t lên th t i ñi n th . là m t căn nhà l n như m t cái sân v n ñ ng. chúng tôi ñư c hư ng d n ñi xem trình di n vũ dân t c ñ i nhà Ðư ng. nhưng chưa ñư c khai qu t. tr m có th tha th ñư c. Chi u t i hôm ñó. ñây ngư i ta b y nh ng tư ng binh mã b ng ñ t nung ñào ñư c lên t m t nơi g n m vua T n Thu Hoàng. nhưng h n l i nói là hoàng ñ nào tin vào Ph t thì m nh ñ u ng n.Ph n ñ u . Ngày nay. chúng tôi ph i ch phía ngoài ñi n g n 30 phút. Ð i Sư g i m t v ñ t hư ng d n chúng tôi lên ñi n th chiêm bái xá l i. rư c xá l i v Trư ng An. T i ñây. cơn giông t làm x p ñ m t n a tháp c a Chùa Pháp Môn. Th t là m t duyên l n trong ñ i chúng tôi là ñư c vào chiêm bái (nhìn t n m t kho ng không ñ y m t thư c) và t ng kinh trư c xá l i c a Ðúc Ph t. Ð i Sư cho bi t xá l i th trong b o tháp là lóng tay c a m t v Ð i sư cao tăng th i xưa. ñ o Ph t m i t Tây V c truy n vào. Ngoài ra nơi ñây cũng trưng b y nh ng di tích m i ñào lên ñư c như hai chi c xe d chi n th i xưa. Bu i trình di n th t là xu t s c. tương truy n là ñ t xương ngón tay c a Ph t Thích Ca Mâu Ni. Sau ñó. ñ th y Ph t không ñáng tin." Ðu ng Hi n Tông xem s tâu li n n i gi n. T t c vương công ñai th n th y hoàng ñ cung kính thành tâm như th thì cũng ñ u hùa theo. m i vi c bình an. l bái. như ñi äu vũ múa l a c a Dương Quý Phi. Sau ñó. ñ ng trong nh ng h p ngà. nơi ngư i ta ñào ñư c các di tích c cũng như tư ng ñ t. và sau này ông g p m t v cao tăng tên là Ð i Diên ñã thuy t ph c ông. nh s liên l c c a ñ o h u Qu Linh v i ban qu n tr Chùa. Sau cu c cách m ng văn hóa chùa ñư c trùng tu nh khách th p phương ch không có s tr giúp c a chính quy n. chi c h p chính gi a là lóng tay c a Ð c Ph t. c 30 năm m i m ra m t l n cho m i ngư i vào chiêm ngư ng. ñã có nh ng ño n nói t i chùa Pháp Môn và ngón tay Ph t như sau: Nguyên vua Ðu ng Hi n Tông r t sùng bái ñ o Ph t. Ðu ng Hi n tông d u cơn gi n nói: "Hàn Dũ nói tr m tin Ph t quá m c. Làm vi c ñó có th c u ñư c mưa hòa gió thu n. T i sao? có l t i ngư i ta nghe ñ n trong m có c m t h thu ngân ho c nh ng máy móc h i ngư i. Ông dâng s lên nhà vua : "Trung Qu c th i xưa không có Ph t giáo. nơi có th ngón tay c a Ph t. Bùi Ð v i vàng xin cho Hàn Dũ. ñ n lu t phái ñoàn chùa Giác Hoàng chúng tôi vào chiêm bái. l p t c g i t tư ng Bùi Ð t i.. sau ñó rư c ra chùa cho m i ngư i chiêm bái. vì bên trong có phái ñoàn cao c p ñi phương ñang làm l bên trong. Th e W or ld . như các ñ th và nh t là tìm th y 1 lóng tay c a Ph t và 3 lóng tay c a các b c cao tăng. t ñóø ông tin vào giáo lý Ph t Giáo không còn dám ph báng n a. ngư i ta cũng ch cho chúng tôi ng n ñ i mà ai ai cũng bi t là ngôi m chính. Trư c h t nhà vua ñ xá l i ñó trong hoàng cung th ph ng. chúng tôi ñư c v sư tr trì T nh Nh t Ð i Sư (ñ t c a Hòa Thư ng Hư Vân) m i vào ñàm ñ o. Nhà vua nghe nói chùa Pháp Môn Phư ng Tư ng(?) có môt ngôi b o tháp tên là H Qu c Chân Thân Tháp. Như th ch ng ph i h n r a tr m hay sao? T i ñó không th tha ñư c !" Sau ñó. vì d ñoan ngư i ta chưa dám khai qu t? Chúng ta nên nh trong l ch s Trung Hoa ch có hai l n nư c Trung Hoa ñư c th ng nh t là th i T n Th y Hoàng và ngày nay.v… Ph n th hai. trong căn nhà này hãy còn nh ng nhà kh o c còn ñang làm vi c ñào s i. T i chánh ñi n Chùa Pháp Môn. Xin nói thêm là trong l ch s Trung Qu c (quy n L ch s Trung Qu c 5000 năm c a Lâm Hán Ð t và Tào Dư Chương). các bình c v. và hai bên là lóng tay c a hai v cao tăng khác). nên càng không tin vi c chiêm ngư ng xương Ph t.258 - of E bo ok Di tích và l ch s Chùa Pháp Môn: . Ð ng th i h xây m t ngôi chùa Pháp Môn m i bên c nh ñ y. (ngày 24/10/98) chúng tôi l y xe bus (chuy n ñi lâu ch ng 3 gi ñ ng h ) t i thăm Chùa Pháp Môn. m t nhà văn h c . ñi u vũ th i nhà Ðư ng. Trong l ch s phàm nh ng vương tri u nào tin Ph t giáo ñ u th m nh ng n. v n không tin Ph t giáo. Hôm nay. Ph n th ba là nơi ngư i ta còn ñang khai qu t d dang. nên Hàn Dũ ch b cách ch c ñ i ñi làm th s Tri u Châu. chúng tôi ñư c thuy t trình trên m t cái xa bàn v ngôi m Vua T n Thu Hoàng. Ð i sư cho bi t ngài tr trì t i Chùa này t năm 1957 ñ n nay. HT Thanh Ð m cùng các ph t t trong phái ñoàn ñã t ng m t th i kinh c u an. Khi xây c t l i ngư i ta ñào th y m t cái h m ch a nh ng b o v t t th i xa xưa. * Sáng ngày hôm sau. ngoài ra ngư i ta còn ñ n là theo truy n thuy t n u ñào m y lên thì nư c Trung Hoa s chia năm s b y và có n i chi n! Do ñó. nhi u các quan trong tri u xin giúp Hàn Dũ. Nhà vua li n c m t ñoàn 30 ngư i ñ n chùa Pháp Môn. ngư i ta xây m t b o tàng vi n nơi n n chùa cũ ñ trưng b y nh ng di tích ñã tìm th y . Hòa Thư ng Thanh Ð m cùng phái ñoàn ñã t ng m t th i kinh ng n tru c xá l i Ph t (g m ba chi c h p.

Manh Giang. tr ñi con sông l i nh n thêm ph lưu Ðà Giang t i Lô Châu và Gia Lăng Giang t i Trùng Khánh. Giang Tây (Jiangxi). Ngư i Trung Qu c g i chung toàn b dòng sông là Trư ng Giang. Du ngo n sông Dơng T Ðo n thư ng lưu ñư c gi i h n t thư ng ngu n ñ n th tr n Nghi Tân dài 2. khi vào Trung Qu c. hai bên có hai hàng ng a ñá và tư ng ñá. có r t nhi u tranh c v trên tư ng và c v t. Ðo n t th tr n Nghi Tân (Yibin) ñ n Nghi Xương (Yichang) ñư c g i là Xuyên Giang. T m bia bên trái là bia Ðu ng Cao Tôn. Ðo n này lòng sông ch y trên ñ a hình b ng ph ng. ng ý là công nghi p c a Hoàng ñ Võ T c Thiên không có ch gì t h t. Ngôi m này ñư c tìm th y vào năm 1960. Cũng là nơi nhà nư c Trung Qu c ñang d trù xây c t công trình th y l i l n: Ð p Tam H p. bu i trưa chúng tôi ñi thăm m t ngôi m c : Lăng Vĩnh Thái Công Chúa (Yongtai Princess) .Sau ñó.000m3/giây. nhưng ña s tư ng b phá c t ñ u. mùa nu c c n thì xu ng còn m t n a. t o nên các h m v c sâu t i 500m. và C m Giang. Sông ch y xuyên qua m t vùng núi ñá vôi gi a hai t nh T Xuyên và H B c. Chi u chúng tôi t i thăm Ki n Lăng là nơi có m vua Ðư ng Cao Tông Lý Tr và v là hoàng ñ Võ T c Thiên. con sông này mang nhi u tên khác n a. Ðo n h lưu t th tr n Nghi Xương ñ n th tr n Tr n Giang thu c t nh Giang Tô dài 1. Ðo n thư ng ngu n t nh Thanh H i ñư c g i là Thông Thiên Hà (Tongtian). W Tùy theo các ñ a phương ch y qua. An Huy (Anhui) và Giang Tô (Jiangsu) r i ñ ra bi n gi a Hoàng H i và Ðông H i. Lăng chính thì ñ trong ng n núi phía xa. sau ñó qu t sang hư ng ñông b c vào t nh T Xuyên (Sichuan). M c nư c ch y t i Nghi Tân là 8.520km. Nguyên Vĩnh Thái Công Chúa là con gái th ba c a Thái T Lý Hi n (Li Xian). Dòng sông cũng ti p nh n . Nguyên Giang. (Zhang zongchi). Lòng sông r ng ñ n 2km. Khi nư c to lòng sông r ng t i 800m sâu 35m. Gia Lăng Giang và Hán Th y.032km. Ðo n trung lưu t th tr n Nghi Tân (ch h i lưu c a Manh Giang và Kim Sa Giang) thu c t nh T Xuyên ñ n th tr n Nghi Xương tây nam t nh H B c. di n tích. khi ch y qua ñ t Dương Châu (Yazhou) t nh Giang Tô nó ñư c g i là Dương T Giang. Dòng nu c thu nh ch còn 200250m chi u ngang. Bên trái thì có Nhã Lung Giang. l y ch ng là Võ Diên Cơ (Wu Yanji). V sau Thái t Lý Hi n lên ngôi vua (Ðu ng Trung Tông) nên khôi ph c tư c v cho con gái và cho r i thi hài hai v ch ng t L c Dương v án táng Tây An. ch y trên cao nguyên Thanh H i v i ñ cao 4000m. qua các t nh H B c (Hubei). cháu Võ T c Thiên. vào sâu hơn có 2 ng n gi sơn tr n áp theo phong thu . Trong các sách c . bên ph i thì có Ô Giang. dòng sông ñã ch y tăng lên 15. ti p xúc v i thương c ng g n c a sông. Ðây là vùng Tam H p có nh ng phong c nh r t ñ p mà du khách thư ng ñư c hư ng d n ñi xem. r i ñ i hư ng ñông b c ch y ñ n Nghi Tân. chúng tôi không ñ thì gi vào ñư c. Ngày xưa các thương gia ngư i Âu. 8. Ðư ng vào lăng r t r ng. dài 1. nơi ñây b t ñ u g i là Kim Sa Giang.259 - Th e Trư ng Giang có nhi u ph lưu (nhánh sông ph thu c ñ vào). làm quen v i tên sông Dương T .000m3/giây. or ld of E Trư ng Giang phát nguyên t cao nguyên t nh Thanh H i (Qinghai). và hai cái bia ñá l n cao c 5m.918 km. Ðà Giang. Ch h p nh t còn 140m. Ðo n t Thanh H i ch y vào t nh T Xuyên ñư c g i là Kim Sa Giang (Jinsha). g m ba cái m b ng kh i ñá l n n m du i h m sâu. Ðo n ch y g n Giang Lăng (Jiangling) t nh H B c (xưa là ñ t Kinh Châu) còn ñư c g i là Kinh Giang. lư ng ch y. Vì Võ Diên Cơ chê bai hai ngư i s ng ái c a Võ T c Thiên là anh em Trương D Chi (Zhang Yichi) và Trương Xương Chi. và s do ngư i h u th phán xét. Ngu n cung c p nư c chính là nư c băng tuy t tan. lưu v c và nh hư ng kinh t . nên ñã gán toàn b dòng sông này tên là Yang Tse Kiang. ok Vài nét chính v ñ a dư sông Trư ng Giang (Changjiang) . Nhưng t Nghi Tân. ngư i ta cũng quen g i là Ð i Giang. còn bia bên ph i là bia không ch c a Võ T c Thiên. d c theo ranh gi i cao nguyên Tây T ng (Xicang) vào ñ a ph n t nh Vân Nam (Yunnan). T th tr n Ph ng Ti t (Fengjie) ñ n th tr n Nghi Xương (Yichang) dài 200km. nhưng vì dòng sông có nhi u u n khúc nên dài t i 712km. Cu i cùng. T Nghi Xương ñ n Vũ Hán (Wuhan) theo ñư ng chim bay ch có 286km. làm cho Võ T c Thiên t c gi n và ra l nh cho hai v ch ng ph i t v n. chi u r ng c a sông ngoài 300m. ch y v hư ng Nam. bo Trư ng Giang là con sông l n nh t c a Trung Qu c v ñ dài.

mà ngư i ta thư ng g i là Dương T Giang.. kh i hành t th tr n Nghi Xương ñi qua Tam H p t i th tr n Ph ng Ti t r i t Ph ng Ti t tr v Nghi Xương. Chuy n này ch có t tháng 11 tr ñi. giá r hơn chuy n suôi dòng chút ñ nh và cũng lên b vi ng c nh 3 l n. g m 6 ngày 5 ñêm. ld Chuy n du l ch thăm Tam H p (Regal Three Gorges Passage) ñi t Trùng Khánh ñi suôi dòng t i Vũ Hán g m 3 ngày 4 ñêm. cu c du ngo n này ph i g i là du ngo n Trư ng Giang. Ð i V n Hà là m t con sông ñào vĩ d i n i li n hai con sông l n nh t c a Trung Hoa là sông Dương T và sông Hoàng Hà. r i sông Dương T chia làm hai nhánh l n. Chuy n vi ng thăm thành ph Trùng Khánh và cu c du ngo n trên sông Dương T Chúng tôi t i phi trư ng Trùng Khánh vào lúc 12 gi trưa. phòng ng khá l ch s và ñ y ñ ti n nghi. 5 ngày 4 ñêm. nên có nhi u h ñã hình thành. nhà T ng (th k 10) nhà Nguyên (th k th 12) v. nên dân chúng vô phương dùng xe ñ p ñư c. nh v trí thiên nhiên ñó mà trong tr n Ð Nh Th Chi n nh ng máy bay Nh t khi nhào xu ng oanh t c thư ng b súng phòng không b n d dàng. bo ok ... Có nhi u hãng t ch c du ngo n b ng du thuy n trên sông Dương T và cũng có nhi u h ng khác nhau. Thành ph n m trong m t cái thung lũng bao b c b i nh ng núi cao. nay Nga Sô không có ti n mua nên bán cho m t hãng Hoa Kỳ ñ h p doanh v i Trung Qu c.nhi u ph lưu. Nơi ñây là th ph ch ng Nh t c a Th ng ch Tư ng Gi i Th ch.000km vuông. Princess Sheena. Ba chi c thuy n này ch t o t Ðông Ð c lúc trư c ñóng ñ bán cho Nga sô. trong 4 ngày 3 ñêm. Ngư i hư ng d n t hào khoe v i chúng tôi là Trùng Khánh là thành ph duy nh t t năm 1980 t i nay h u như không có xe ñ p ngoài ph . of E Giá ti n tùy theo mùa. Nh t là chính quy n ñây tri t ñ c m dân chúng bày bán hay d ng xe v a hè. không cho khách b hành t ti n băng qua ph . An Huy và Giang Tô) hay b ng p l t. có nhi u d c và các hè ph ñ u có hàng rào c n. Trong ba ngày lên b thăm phong c nh 3 l n. Princess Elaine. lên th tr n Quý Trì ñ ñi thăm C u Hoa Sơn. Ngoài ra còn nh ng hãng khác v i du thuy n ph m ch t kém hơn n a. Thuy n tương ñ i m i. T Tr n Giang ra ñ n c a sông là khu v c châu th c a Trư ng Giang. trên du thuy n còn m t vài v t d ng còn mang ch Nga. (ño n có tên là Xuyên Giang và Kinh Giang). K ñ n là hãng Regal China Cruises (mà chúng tôi d ) hãng này có 3 chi c du thuy n Princess Jeannie.. Theo ch chúng tôi ñư c bi t thì du thuy n Victoria là chi c du thuy n l n và l ch s nh t (chúng tôi không rõ hãng nào). Thành ph Trùng Khánh là thành ph ñông dân nh t Trung Hoa (30 tri u dân) r ng 80. or Chuy n du l ch thăm Tam H p t Vũ Hán ñi ngư c dòng t i Trùng Khánh.000m3/giây) nên các t nh vùng h du (H B c. ñư c lên th tr n C u Giang ñi thăm núi Lư sơn. cu i cùng thăm th tr n Nam Kinh r i c ïp b n Thư ng H i.260 - Th e Chuy n du ngo n Dương T ñi t Vũ Hán ñ n Thư ng H i.v. ch c là khi mùa ñông. th i gian ngoài mùa (giá r hơn) là t 11 tháng 6 ñ n 7 tháng 9 (mùa nu c l n và l t) và t 1 tháng 11 ñ n 24 tháng 4 (mùa ñông l nh). nư c sông c n thì h dùng du thuy n ch khách thăm vùng vùng h lưu Dương T . tùy theo lo i thuy n l ch s hay kém hơn. Sông ñào này ñã có t th i Xuân Thu (th k th 5 tru c Tây L ch) ñư c ti p t c tu b và ñào thêm vào các tri u ñ i sau như nhà Tùy (600 Tây L ch). Nhưng các hãng du l ch v n g i là cu c du ngo n sông Dương T . W Chuy n du l ch thăm Tam H p ñ c bi t (Three Gorges Supreme) r ti n hơn n a. Ra g n t i c a bi n bên trái c a dòng sông thì có con sông ñào l n nh t là Ð i V n Hà. vào mùa du l ch (mùa Xuân) t 25 tháng 4 ñ n 10 tháng 6 và (mùa hè) t 8 tháng 9 ñ n 31 tháng 10. sông ñào này ch y t B c xu ng Nam. nhưng tùy theo hãng du thuy n h tính th i gian thu n ti n mà ch d n du khách ñi 3 nơi mà thôi. Do lư ng nư c ch y qua Trư ng Giang vào mùa h r t l n (như tr n l t tháng 8/1998 v a qua lu ng nư c ñã lên t i 80. Hãng Regal có nhi u chuy n du l ch như : Hai bên b Tam H p có hàng ch c di tích ñáng xem. . Thành ph Thư ng H i n m b sông nhánh Nam. thi t h i l n lao. Du ngo n sông Dương T : Như trên ta ñã bi t. Hai h l n và n i ti ng nh t là Ð ng Ðình H (Dong Ting) và Phiên Dương H (Po Yang). và cũng là nơi quê quán c a Ð ng Ti u Bình. Thành ph r t khang trang.

cao 3 m. M t c nh ñ c bi t khác c a Cù Ðu ng H p là nh ng con ñư ng S n Ð o (C S n Ð o) dài hàng ch c cây s . Ð ng trên boong t u.Chi u chúng tôi ñi thăm ng n ñ i trông xu ng thành ph Trùng Khánh và là nơi có dinh th cũ c a Tư ng Gi i Th ch. Nh ng ñư ng s n ñ o này làm t th i Hán. ph i ñi lên b ng cable car. T i ñây v n còn di tích nh ng h m trú n tránh bom t th i Ð Nh Th Chi n. r i cu n lên ñ u hay ñeo vào c tr con ñ l y khư c. nh ng ño n s n ñ o này thư ng ng n. K ti p. H ñánh chiêng tr ng và ca hát nh y múa. Chi u t i. N u ta m b n ñ Trung Hoa vào th i Tam Qu c. Ng y (kinh ñô là Trư ng An) và Ngô (kinh ñô là Giang T ). Phong c nh c a Cù Ðư ng H p r t ñ p. ngoài c a thành có nh ng tư ng qu s n n b ng xi măng. Ch nho c a chúng tôi r t y u. Bu i chi u. xu ng t u Princess Jeannie c a Hãng Regal China Cruise b t ñ u cu c du ngo n trên sông Dương T trong 4 ngày. hai bên vách núi cheo leo gi a là giòng sông. bu i sáng nhân viên trên thuy n thuy t trình v phương ti n an ninh. Gian nhà bên có b y c nh dư i ñ a ng c A Tỳ. không ai tư ng ñư c ñó là m t con ñư ng. thuy n ghé t nh Phong Ðô (Fengdu). sâu 2 m hay 3 m. Anh Brian mô t g n ñó còn có T a Giang Thi t Tr là hai c c s t l n cao 2m13 ñóng lòng sông. ngư i xưa dùng ñ di chuy n d c theo con sông khi nư c lũ l t. Thuy n ñi ch ng m t lát sau thì bên ph i là Quỳ Môn (kuimen là Quỳ Môn ch không ph i là Qu Môn) v i m t vách núi bên ph i th ng ñ ng như m t cánh c a. Q y Thành ñư c xây trên ng n ñ i. Vào sâu phía trong. và hành trình cu c du ngo n. trư c khi m t ñã phó thác con trai là Lưu H u Ch cho Th a Tư ng Kh ng Minh Gia Cát Lư ng. vì hai bên b sông quãng này có r t nhi u di tích v th i Tam Qu c. M t lo i s n ñ o khác ngư i ta ñ c nhi u l vào vách núi (cách nhau c 1m) r i c m nh ng thanh g ngang. sáng s m sương mù còn bao ph . ñ ch vư ng c c và xích s t không soay s ñư c. Ðàn bà thì l y nh ng s i ch l a xâu các hòn s i m u thành chu i. gió th i ù ù. xưa vào ñ i T ng ngư i ta chăng xích s t gi a hai c c. Ngày ñ u 28/10.150m và hai bên vách núi cheo leo phong c nh r t ñ p). th i ti t vào cu i thu cũng l nh nên chúng tôi cũng ph i m c áo r t d y. trên thanh g ñó b c nh ng t m ván d c thành nh ng c u kh treo vào vách núi ñ làm l i ñi. ñ ch qua l i không th y. Ngư i thuy t minh cho chúng tôi là m t anh sinh viên ngư i Hoa Kỳ tên là Brian. (Ph i chăng ñây là nh ng con ñư ng s n ñ o khi xưa Lưu B lui quân vào ñ t Th c?). Anh này h c ti ng Trung Hoa và hè thì sang ñây ñ th c t p. . Ngư i ta th y r t nhi u hai lo i s n ñ o này d c theo Cù Ðu ng H p hay Ti u Tam H p. Chúng tôi ch ñư c gi i thi u và xem hình thôi còn t n m t thì không th y. Ngư i ta th y có hai lo i s n ñ o. Vu H p và Tây Lăng H p (h p là ch giòng sông h p l i c 250 . M t lo i do s c ngư i ñ c lõm vào vách núi. phía bên trái ngư i ta cho bi t phía trên núi là B ch Ð Thành (ñ i di n v i Quỳ Môn). Anh hư ng d n Brian cho bi t bên tay trái ngày xưa là nơi Kh ng Minh b y Bát Tr n Ð . nơi này là c a h p nên lòng sông còn r ng. sau này Ð ng Ti u Bình cũng v ñây làm vi c. và t i phòng d vũ có các nhân viên c a thuy n ra hát và múa (Jeannie Follie crew show). nên khi ñ c ch vi t Trung Qu c (ch ñư c ch không) cùng là ñ c nh ng tên phiên âm trong ph n ti ng Anh thì chúng tôi cũng ñoán ra ñư c tên theo âm ti ng Vi t. vì th nh ng v th n theo t p t c Lão Giáo c a ngư i Trung Hoa th i xưa. ngư i ta có th dùng cáng 4 ngư i khiêng di chuy n d dàng trên s n ñ o. hai bên có nhi u tư ng các v Phán Quan. ho c ñ cho phu kéo thuy n ñi ngư c dòng nư c. làm vi c t m cho hãng t u du l ch. chúng tôi ñư c hư ng d n ñi thăm Qu Thành (Ghost City). trên thuy n có bu i ti p tân c a thuy n trư ng.261 - Th e W or ld of E bo ok . ch y d c sư n núi thành nh ng l i ñi ven sư n núi cách m t nư c hàng b n năm ch c mét. bên trái thì sư n núi thoai tho i. thì d c sông Trư ng Giang ngày xưa g n như là biên gi i phân tranh c a ba nư c: Th c (kinh ñô là Thành Ðô). anh cũng ít thông su t v l ch s các ñ a ñi m. Ð ng dư i thuy n. nu c sông lên cao che l p c c. phía trong có ñi n th vua Diêm Vương. xa xa chúng tôi trông lên vách núi ch th y như là m t v t v ch ngang lõm vào núi. ch y dài d c hàng ch c cây s theo vách núi. B ch Ð Thành là nơi khi xưa Lưu B b quân Ngô ñánh thua tr n lui v ñây. c nh th t là hùng vĩ. Hàng năm vào ngày 7 tháng giêng. g n ñó là th tr n Ph ng Ti t v i nh ng nhà n m bên sông. Trong m t tr n th y chi n. Cũng may trên t u h phát cho chúng tôi m t b n ñ v i nhi u chi ti t v sông Dương T và ba cái h p Cù Ðu ng H p. 3 ñêm. ph i g i là cái mi u thì m i ñúng. l a khi th y tri u xu ng thì t n công. Ðây là m t ki n trúc m i. dân chúng trong vùng t t p bãi sông nơi Bát Tr n Ð khi xưa. phía sau có ñi n có bàn th Chúa N Oa. Sáng 28/10/98 lúc 7 gi sáng. Ngày th hai 29/10/98. ch này lòng sông ñã h p l i. Xin nói thêm là khi du ngo n b ng t u d c sông Dương T (nh t là ño n này) chúng ta c n thu c truy n Tam Qu c Chí. sáng s m 6g30ø chúng tôi ñư c m i lên boong t u xem c nh Cù Ðu ng H p (Qutang gorge dài 8km). Do ñó.

Phi thoan. con ñư ng duy nh t di chuy n vào Th c. Hoàng h c chi phi thư ng b t ñ c quá. tuy t bích. Phong c nh này ñã ñư c nhà thơ n i ti ng Lý B ch ñã t trong bài phú "Th c Ð o Nan" như sau : Th c ñ o nan! Y!Hu!Hi! Nguy h cao lai! Th c ñ o chi nan. thác d i sóng v . nư c ch y lùi. b c lưu tranh huyên hôi. Ngày nay t i ñây ta m i hi u là "ñ t ñư ng s n ñ o" nghĩa là ñ t nh ng chi c c u kh b ng g c m vào vách núi kia thì h t l i v th t. răn reo. nan vu thư ng thanh thiên! ………………………. Thông khô vách ñá v n treo ngư c! Su i tung m m. Khe ngòi ñá chuy n như s m vang. sau khi rút lui t i Th c r i thì ra l nh "ñ t ñư ng s n ñ o". Băng nhai. khó hơn ñư ng lên tr i! Trên là núi cao. Th c ñ o chi nan. V sau.Trong truy n Tam Qu c . Cánh con h c vàng không th vư t. có ñ t thì v n dùng ñư c . khó hơn ñư ng lên tr i! Nghe nói má h ng r u. khi Th c ph n th nh r i. Viên nao d c ñ . Kh vư n mu n qua....262 - Th e W or ld of E bo ok . Ta t h i n u s n ñ o là m t con ñư ng mòn hay ñư ng ñá thì làm sao mà ñ t ñư c. v n hác lôi. như sáu con r ng ngăn bóng ác. lo v n noi!' ………………………. Kh ng Minh gi ng v i các tư ng là ñ t ñư ng v như v y ñ binh sĩ nh t trí l i Hán Trung không nghĩ ñ n ñư ng v quê hương n a. . nu c sáng choang. Ðu ng Th c ñi khó. Kh ng Minh l i sai Ng y Diên s a sang l i ñư ng s n ñ o ñ ti n quân ra t n công quân Ng y. Khô tùng ñ o qu i. Kỳ hi m dã như th ! ……………………………… C Ngô T t T ñã d ch như sau : Ðu ng Th c khó. i! Chà! G m! Hi m mà cao thay! …………………………… Ðu ng Th c ñi khó. nan vu thư ng htanh thiên! S nhân thính th . s u phan viên! ……………………………. chuy n th ch. Thư ng h u l c long h i nh t chi cao tiêu H h u xung ba ngh ch tri t chi h i xuyên. D y núi cách tr i ch ng ñ y thư c. Dư i thì dòng sông qu n qu i. ñiêu chu nhan! Liên phong kh thiên b t doanh xích. Như v y ta th y ñư ng s n ñ o này là m t con ñư ng r t quan tr ng t th i H u Hán. khi Lưu B và Kh ng Minh cho lui quân vào Th c Trung b ng ñư ng s n ñ o .

Hàn y x x thôi ñao xích. thư c lo ñ l nh. Gi c ai kéo. "g n như cách tr i ch ng ñ y thư c". ñi t i m t b n thuy n khác. Cách m t quãng n a thì ta bên sư n núi m t m t ph ng c 2m x 3m như m t cái b ng. Ð p v i tr øi hôm r n ti ng chày.Nó hi m là như th . L t i: s coi chòm cúc n Ng c l ñiêu thương phong th lâm. cao v i v i. Ðó là Kh ng Minh Bi. (Ð p v i: Bên Trung Hoa. B ch Ð thành cao c p m châm. Ð n trưa. d y dân làm d y. c nh núi th t là ñ c bi t. không nh n ra ñư c nét ch n a. Ðúng như v y. Chúng tôi không rõ v Th n n này có liên quan ñ n ñi n tích th n n Vu Sơn g p S Tương Vương trong m ng không? C nh Vu sơn ch n này ñã ñu c nhà thơ Ð Ph t trong bài thơ Thu h ng như sau: Vu San Vu Giáp khí tiêu sâm. Tái thư ng phong vân ti p ñ a âm.263 - Th e W or ld of E bo ok . t ñàng xa trông lên ñ nh núi gi ng như m t tiên n thân hình m nh mai trông xu ng dòng sông. m t ngư i ñánh tr ng trong khi m i ngư i nh y múa quanh linh c u. và t u r sóng ti n t i thì th y "nu c ch y lùi" th t. dãy núi này có 12 ñ nh. giáng tr n giúp Vua nhà H s c t sông Dương T . Ngư i hư ng d n cu c ñi này là m t cô gái tr tu i. làm thuy n. Ngư i hư ng d n cho chúng tôi bi t bên trái là Núi Vu Sơn. ñ t r p mây. Ng n i m m . tr ng nh ng cây thu c. C Ngô T t T ñã d ch ra như sau: Vàng úa r ng phong h t móc bay. Giòng sông c n c n. vách núi có nhi u khía ñ u ñ n t a như là có v t dao băm nh vào sư n núi. Chúng tôi xu ng phòng ăn sáng. ngư i con gái ph i khóc hai tu n l cho ñ n khi ngư i ta ném cô lên ki u hoa v nhà ch ng. ngăn c ánh n ng soi xu ng lòng sông. . Không hi u sao C Ngô T t T l i không d ch ñ n m t nơi nói trong thơ là B ch Ð Thành g n ñó). m i khi có ñám tang thì ngư i Th Gia ñ t m t cái tr ng l n trư c quan tài. Lòng quê: mong bu c chi c thuy n ñ y. t dư i thuy n chúng tôi ch trông th y m t vài ñ nh mà thôi. Cô chu nh t h c viên tâm. c vào cu i thu. Tùng cúc lư ng khai tha nh t l . nơi Kh ng Minh ghi l i bài thơ. thì ñ nh núi ñ p nh t là Th n N Ð nh. Ði m t quãng thì t i Kim Khôi Ngân Giáp H p. trong s ñó ch có 9 ñ nh g n sông. b n sông Th n Nông Khê (khê có nghĩa là con su i). trên ñó có kh c ch nhưng ñã m h t r i. Dư i là dòng sông ch y cu n cu n. ta ñ ng t trên boong t u nhìn lên hai bên là vách núi dài c ch c cây s . Theo trong sách gi i thi u. sách cũng trích d n truy n thuy t là ngày xưa có v th n n là con gái Tây Vương M u nơi Giao Trì. tr i tung sóng. chúng tôi ñư c chuy n xu ng m t chi c t u nh . Giang gian ba lãng kiêm thiên dũng. du thuy n c p b n th tr n Ba Ðông. Ch ng m t lát sau thì qua hai cái kho ng h p nh n a là Phong Sương H p và Kim Thác H p r i ra kh i vùng Cù Ðu ng H p. tr ng tr o. Non Vu hiu h t ph hơi may. cô t gi i thi u b ng ti ng Anh (ti ng Anh hơi khó nghe) cô là ngư i Th Gia (Tujia) thu c s c t c thi u s vùng này. Cô k cho chúng tôi m t vài phong t c c a ngư i Th Gia như sau: Trai gái Th Gia l y nhau ñ u ph i qua s mai m i. Ăn xong l i lên boong t u ñ xem ti p phong c nh Vu H p (Wu Gorge) . nhà nào cũng ñ p v i lo c t áo may phòng mùa ñông. trư c khi v nhà ch ng. Do ñó Th n N ñư c dân l p ñ n th .

Hai bên vách núi cao thăm th m g n sát vào lòng sông. h l i bì bõm b sông th t là công phu và c c nh c. C như v y cho h t 4 ñ p thì t u ñư c h ngang v i m c nư c h lưu. M i thuy n có 4 ngư i trên b kéo. Nay chúng ta mu n ñi ngư c dòng sông ñ ng m c nh. là nơi Trung Qu c ñang cho xây chi c ñ p Tam Hi p (Three Dam George). m c nư c sông Trư ng Giang lên cao. nên Trung Hoa t làm l y không có s tr giúp c a tài chánh qu c t ). và m i tu n ch ñư c s p x p cho kéo m t ngày mà thôi. nu c Th n Nông Khê ch y r t si t. như là ñ thông c m hoàn c nh c a m t s c t c thi u s s ng trong m t xã h i bon chen. Chúng tôi h i v lương c a m t ngư i phu kéo thuy n ñư c bao nhiêu thì cô tr l i là h ñư c lãnh c 4 dollars cho m t chuy n như v y. Du thuy n qua kh i cây c u thì c p vào b n. và hư ng d n chúng tôi hát theo. Cu c du ngo n sông Th n Nông cho chúng tôi m t d p nhìn th y ngu n nhân công r c a dân t c Trung Hoa r t l n. vì có ñông ngư i ghi tên xin kéo thuy n. Ði m t quãng chúng tôi th y trên cao (c 50m) có m t chi c c u b ng giây treo ngang qua sông. Ngư i hư ng d n ch cho chúng tôi xem công trư ng ñang xây c t. có th trông su t xu ng ñ n ñáy.. ñ n 2g30 chi u. chúng tôi l i lên boong t u ñ xem c nh Tây Lăng H p. Tr v du thuy n. Cô ch cư i mà thôi. m t thuy t trình viên cho bi t: Năm 1996. m c nư c th p nên lòng sông n i lên nhi u c n cát s i. ngư i ta cho bi t ñó s là cây c u s t b c ngang qua sông Th n Nông Khê. các cơ quan qu c t cho là d án không th c hi n ñư c nên không tài tr . M i thuy n ch ñư c 8 du khách. D c ñu ng cô gái Th Gia c t ti ng hát m t bài hát c a ngư i th dân. d án ñ p này ñư c d trù là 100 t Yuan (nghĩa là hơn 10 t dollars. C nh Tây Lăng H p cũng không có gì ñ c bi t hơn Cù Ðư ng H p hay Vu H p. Chúng tôi ñư c hư ng d n lên b . giai ño n ñ u là h s thi t l p m t h th ng v n chuy n thuy n qua l i ñ p. Vào ñ u mùa ha. lòng sông ch còn h p c 4m hay 5m mà thôi. ñây ch là m t c n cát s i r ng n m bên b sông. hay ti ng pháp g i là écluse). H kéo như v y trong 2 ti ng ñ øng h ñ ñưa chúng tôi ñi ngư c dòng sông 1km5. ñàng mũi thuy n có m t ngư i ñ y sào. sau khi cái ñ p m i làm xong (ñ p Three Dam George) thì nơi ñây s ng p nư c. lương cũng r t ít. chúng tôi l i lên thuy n ra v . ñ ng sau m t ngư i c m lái ho c ñ y sào. Ngư i ñ ng trư c cũng như ñ ng sau. Cô hư ng d n ch chúng tôi xem m t ngôi m táng treo có c ngàn năm n m tít trên vách núi cao. gi a thuy n có m t cái c t cao ch ng 2m. r i di chuy n t u ra sông. Sau khi ăn trưa. r i m c a mang t u vào ñ p k ti p. chúng tôi cũng không th y có hình dáng gì liên quan ñ n tên c . ta c n ph i có phu kéo thuy n. Ðáy sông thì toàn nh ng ñá s i nhi u m u trông th t là ñ p m t. thì 4 ngư i phu (t t c ñ u ñóng kh ) l i nh y lên thuy n ñ chuy n sang b bên ph i mà kéo. chúng tôi ñã chúc ñùa cô hư ng d n viên xinh ñ p là ư c mong sang năm cô s có d p khóc dài c hai tu n l . dùng xe bus ñi thăm công trư ng xây c t ñ p Tam Hi p. T i quãng này cũng có hai quãng lòng sông h p mang tên khá ng nghĩnh là Binh Thư B o Ki m H p và Ngưu Can Mã Ph H p. Ðôi khi bên trái không có l i ñi. g m 4 t ng h nư c v n chuy n t u bè (ti ng Anh g i là ship lock. B sông ño n này ñã xây v a xi măng r t cao. Phía trong còn th y nh ng c n tr c cao. Sông ño n này ch y theo m t khúc quanh c 40 ñ v phía trái. Chúng tôi ph i m c áo phao c u c p trư c khi xu ng nh ng thuy n nh (l n hơn thuy n tam b n m t chút).. t u vào ñ p nư c này r i ñóng c a ñ p l i.K ti p cô gi i thi u: Th n Nông Khê ti p nh n nư c c a 17 con su i ch y t nh ng núi mi n B c xu ng phía Nam qua nh ng khe núi. Sau h t chúng tôi ñư c ñưa t i m t căn phòng trong ñó có cái xa bàn v d án ñ p Tam Hi p. và chính ph ñ n cho h nh ng ngôi nhà ñang xây trên cao. th t là vui. không rõ sau cu c kinh t kh ng kho ng Á Châu thì s là bao nhiêu. Khi chia tay. xa xa th y m t cây c u xi măng l n b c qua sông. ngh ngơi ñôi chút. có ph n s dùng sào ñ ñ y con thuy n ra gi a dòng sông. bơm nư c trong ñ p ra cho m c nư c xu ng ngang v i ñ p k ti p. ñ ng ñ thuy n m c c n bên ph i cũng như bên trái. Nhưng nay vào ñ u thu. C u này khá l n. Cu i cùng thuy n c p vào b n ngh . ñôi khi h ph i l i bùn ng p ñ n t n háng. T i ñây ñã có hàng ch c ngư i bán nh ng ñ k ni m. ñóng l i bơm nu c ra. C nh sông núi th t là hùng vĩ.264 - Th e W or ld of E bo ok . Lòng sông r t r ng. D án có hai giai ño n. Trư c khi r i thuy n chúng tôi không quên t ng h u hĩnh cho các phu kéo thuy n cũng như cô hư ng d n. ñ vào sông Trư ng Giang. m i chi u có hai hàng xe qua l i ñư c. M i bên núi h ñang xây m t cái chân c u r t l n. Càng ñi vào sâu thì nư c sông càng trong. Ð n 3g30 chi u thì chúng tôi ñi ngang qua ch n Tam Ð u Bình. các ngôi nhà nơi th p s b ng p. l n này thì thuy n t trôi theo dòng nư c nên không c n ngư i kéo. Trong tương lai. ñ u c t bu c m t chi c giây th ng khá l n dài c 50m ñ cho ngư i trên b kéo. Ngay như cô làm vi c hư ng d n du l ch. Vì h d trù m t nu c trên cao c a ñ p s cao hơn m t . cô s ng v ti n thư ng c a du khách.

Cách ñây 400 năm sông Hán Th y b ng ñ i giòng nư c ch y và c t ñôi th tr n làm hai. ta có c m tư ng như c nh công trư ng nô l xây Kim t Tháp ngày xưa. Dân s Vũ Hán là 8 tri u dân. chúng tôi t i ñ p nu c Nghi Xương. v y thì sang năm s tr . lúc vua Lưu B còn lưu vong. Chúng tôi ñ b lên Vũ Hán và ch m d t cu c du ngo n trên sông Dương T trong 4 ngày. Ðây là m t công trình ñ p th y ñi n c trung. nu c s ch y t trên cao hơn 150m ch y xu ng và làm chuy n v n các máy phát ñi n. và s xong toàn di n vào năm 2009. or ld Xe bus ch chúng tôi ñ n thăm ñ n th Quan Công và c ng thành c Kinh Châu vào lúc tr i x m t i.Vi ng thăm th tr n Vũ Hán và Hoàng H c Lâu Chúng tôi ch m d t cu c du ngo n sông Dương T và lên b t i thành ph Vũ Hán (Wuhan). Không rõ vì lý do gì. do ñó chúng tôi ch xem ñư c gì m y. W Trư c khi c p b n. nhưng xem mãi thì chán. năng lư ng có b gi m không ? Ngay bên c nh ñ p nư c là th tr n Nghi Xương. hay vì thu tri u không thu n l i. thì cu c thăm sông Dương T trong 4 ngày là quá dài. giao thông v i nhau d dàng và h p l i thành m t thành ph l n l y tên là Vũ Hán. c nh ng b n nh c hùng và t m bi t cho du khách. bên trái là 3 cái ñ p v n chuy n thuy n bè (ship lock) qua l i (1 t ng thôi). Chúng tôi ñ ng xem xa bàn thì có hai toán du l ch Nh t và Pháp cùng t i. phong c nh thì r t ñ p. Tuy nhiên riêng tôi thì cho ñây là m t d p cho các b c cao niên xu ng t u v a ngh ngơi v a ng m c nh sau m t cu c hành hương quá dài (hơn hai tu n). Do ñó ngư ùi ta g i m ât bên sông là th tr n Hán Dương và m t bên là th tr n Hán Kh u. Thành ph Vũ Hán phát tri n r t t t. ba th tr n có nh ng cây c u l n b c qua 2 con sông. Ngày nay. Trong thành ph có r t ít xe ñ p và nhi u xe chuyên ch công c ng. Hi n nay h ñang làm giai ño n 1. chúng tôi m i rõ là ngư i Trung Hoa ñã có kinh nghi m l p ñư c m t ñ p th y ñi n c trung r i nay h có cao v ng l p ñ p th y ñi n Tam Hi p c l n (ch cách ñó ch ng 200 d m). T i các ph chính. sinh ra chuy n chinh chi n. Ð p th y ñi n này kh i công xây c t năm1979 và hoàn t t năm 1989. mãi ñ n c 5 gi sáng m i kh i hành. Vũ Hán là m t thành ph n m ngã ba sông Dương T và Hán Th y. khi h th ng v n chuy n t u ch y t t thì h s cho l p 1 ph n sông còn l i ñ xây c t ph n ñ p thu ñi n. Năm sau. Thuy t trình viên cho bi t trong th i gian xây c t ñ p vi c du l ch sông Dương T không có gì tr ng i c . ph i d a th vào nhà Ngô (lúc ñó là r nhà Ngô) ñ ñánh chi m thành Kinh Châu. Không rõ n u làm xong ñ p Tam Hi p thì ñ p Nghi Xương có còn nư c mà ho t ñ ng. h a năm sau n u chi m ñư c thêm ñ t ñai d ng ñư c cơ nghi p thì tr l i Kinh Châu cho nhà Ngô. Vì lý do nư c th y tri u.265 - Th e Theo thi n ý c a tôi. Nói t i Kinh Châu thì chúng ta nh l i m t ñi n tích v ñòn ngón chính tr th i xưa. xe ráp l p do công ty Citroen và Trung Qu c h p doanh. Thêm m t chuy n không may n a là hôm ñó. t ng b c t ng l p ñá cao hàng năm b y thư c. r i c sang năm r i sang năm l luôn không tr . bên ph i là ñ p th y ñi n. Kh ng Minh so n th o t cam ñoan. nhà Ngô sai s sang ñòi Kinh Châu. nơi ñây cũng là trung tâm k ngh . Chúng tôi tr v du thuy n lúc ch ng v ng t i. lúc 4 gi chi u. Sau ñó. L ñư ng các . k c nh ng dân cư s ng trên thuy n bè. Vào lúc 9 gi sáng. Xong giai ño n 1. vào th i Tam Qu c. ngư i ta d ng các hàng rào s t d c hai bên l ñư ng ñ ngăn c n các khách b hành không th băng qua ph ñư c. M t ngư i Nh t nói v i chúng tôi là h không tin d án này làm ñư c vì lòng sông r ng quá. nh t là nhi u xe taxi Citroen .nu c phía dư i c hơn 150m. Ngày xưa th tr n Hán Dương n m bên b sông Hán Th y. 9. nhi u cao c thương m i. ch có ai thu c s Trung Qu c . chúng tôi ra ngoài ñi lên m t ñài cao ñ xem bao quát công trưòng xây c t ñ p này. trong nhà th y ñi n. Còn th tr n Vũ Xương thì n m bên kia sông Dương T . ñêm ñó thuy n ñi ngang qua Ð ng Ðình H và Phiên Dương H r i t i Vũ Hán vào lúc sáng s m. thì Kh ng Minh mang gi y t cam ñoan ra d n ch ng là trong gi y nói cam k t là sang năm. thuy n chúng tôi l i b n này nguyên ñêm. ông ta nói chúng ta s ñư c th y dân Trung Hoa ném ti n qua c a s trong vòng 10 năm t i. nh t là chuy n Tam Qu c chí thì m i thích. Nhưng ngư i du khách Pháp thì tin là ngư i Trung Hoa ñã xây ñư c V n Lý Trư ng Thành thì h cũng s th c hi n d án này ñư c. Sau khi ñi qua ñ p thu ñi n này. v i qu n áo ñ ng ph c xanh ñã ñ ng trên boong t u. m t ban nh c g m các cô ti p viên (nhân viên trên t u). và là thành ph l n th 5 c a Trung Qu c. chúng tôi lên b n th tr n Kinh Châu quá mu n. khu v c thành Kinh Châu b cúp ñi n. of E bo ok . Phong c nh trông bao quát c m t công trư ng phá núi thành sông. Tr v thuy n. H d trù s b t ñ u giai ño n 2 vào năm 2002. mu n qua ph ph i ra ñ u ph ñ băng qua theo l nh c a ñèn giao thông. nhưng trong bao lâu thì không rõ.

Theo truy n thuy t.266 - Th e W or Trong th i Ðu ng (năm 618-907). sau ñ n ñ i nhà Minh trong truy n Th n Tiên thì ngư i ta cho là v tiên là Lã Ð ng Tân. Bài thơ Hoàng H c Lâu c a Thôi Hi u (cũng còn ñ c là Thôi H o) là m t trong áng thơ tuy t tác t c nh nơi h u tình này. ngư i khách l dùng cái v cam v lên trên tư ng quán ăn m t con h c m u vàng. r i ngày này qua ngày khác. ngư i khách l kia nói v i ngư i ch quán : "Ta c m ơn ngươi ñã ñ cho ta ăn u ng ch u hàng năm tr i. h th c khách t i c v tay ba ti ng thì con h c nh y ra kh i tranh v và nh y múa cho m i ngư i xem. vì ñuôi ph t ch ñánh xu ng m nh quá gây thành m t dòng sông (có l là sông Hán Th y) chia ñôi thành ñ i r n và ñ i rùa hai bên b sông. Bài thơ ñó như sau : ld of E Còn v trí c a căn l u này cũng có truy n truy n thuy t là ngày xưa có con Quy Tinh (rùa th n) ñánh nhau v i con Xà Tinh (r n th n) tranh dành ngu n nu c. Phương th o thê thê Anh Vũ châu Yên ba giang thư ng s nhân s u. t a như m t tr s c a văn ñàn th i Ðu ng th nh. v xong r i b ñi. T ñó. Mư i năm sau. nay ta ñ n ơn ngươi b ng cách v cho ngươi m t b c tranh con h c. Bu i t i thì ñèn sáng trưng v i r t nhi u b ng hi u qu ng cáo b ng ñèn ñi n (ch thua gì Hương C ng).hàng quán cũng như xe ñ p hay xe g n máy ñ u b c m. tr nên phát ñ t. Vì có hi n tư ng l này nên quán có tên là Hoàng H c Lâu. thì anh này cho bi t vì Vũ Hán g n ñ p th y ñi n Nghi Xương nên giá ñi n ñây r t r . và làm ñ p m t thành ph . ok . m r ng ra và n i ti ng kh p nơi. Thi sĩ Vũ Hoàng Chương ñã d ch ra như sau : Xưa cánh h c bay vút bóng ngư i Nay l u Hoàng H c chút thơm rơi Vàng tung cánh h c. Nói xong ông v tay ba ti ng. các nhà thơ văn thư ng lui t i Hoàng H c Lâu này ñ thư ng ngo n và ñ ng th i trao ñ i thơ phú. Ngày n ." Nói xong. bo Trong quy n sách gi i thi u Hoàng H c Lâu thì th i xưa cũng có chuy n tương t nhưng v tiên là Phí Y. n u ai v tay ba ti ng thì nó s xu ng nh y múa cho mà coi. ngày xưa có m t quán ăn n m t i bên b sông Dương T . con h c nh y ra kh i tranh. hàng ngày có m t v khách t i quán ăn u ng không tr ti n. v n v n ñ i Cây b n Hán Dương còn n ng chi u C b Anh Vũ ch ng ai chơi G n xa chi u xu ng ñâu quê quán Ð ng gi c cơn s u n a sóng ơi! . m t trong bát tiên. như v y ta tr ơn quá ñ r i. ñã ñ n lúc ta ph i ñi ñây" . Chúng tôi h i ngư i hư ng d n du l ch v vi c này. Nói t i Hán Dương thì ta ph i nh t i m t nơi di tích là L u Hoàng H c (hay Hoàng H c Lâu). ngư i ch quán th y tác phong ngư i ăn ch u ñ ng ñ n thì c ñ cho ăn ch u t i hơn m t năm. Sau ñó ngư i ch quán m i bi t v khách kia là Lã Ð ng Tân. Trung Hoa có ba cái l u n i ti ng mà ñư c các nha thơ ca t ng là : Hoàng H c Lâu Vũ Hán. nên khách b hành ñi l i r t tho i mái. bay bay mãi Tr ng m t m u mây. hai bên làm dâng nu c lên gây ng p l t cho vùng này. dùng ph t ch ñánh xu ng chia hai con tinh ra. càng ngày càng ñông khách. Tích nhân dĩ th a hoàng h c kh Th ñ a không dư Hoàng H c Lâu Hoàng h c nh t kh b t ph c ph n B ch vân thiên tái không du du Tình xuyên l ch l ch Hán dương th Nh t m hương quan hà x th . và ông khách cư i h c bay lên không trung ñi m t. Nh c Dương lâu Ð ng Ðình H và Ð ng Vương Các. Hoàng H c Lâu n m trên ñ i r n này. v th c khách kia tr l i Hoàng H c Lâu và nói v i ngư i ch quán r ng : "Ngày nay nhà ngươi khá gi r i. Có m t tiên ông cu i mây bay qua.

. tr nên m t ch n văn ñàn n i ti ng . L u Hoàng H c xu t x là m t quán ăn l n vào m t v trí có phong c nh ñ p ñư c các văn nhân lui t i nhi u. h trang trí gi ng như m t ti m ăn T u M ø ho c m t shopping center China Town. thay vào cái tranh v con h c vàng. Mãi ñ n năm 1981. cũng có nơi h trình b y nh ng b c li n trong ñó có m t b c có ghi bài thơ c a Thôi Hi u. bèn ng a m t than r ng : Nhãn ti n h u c nh ñ o b t ñ c Thôi Hi u ñ thi t i thư ng ñ u (có nghĩa: trư c m t có c nh mà không th nói ñư c vì Thôi Hi u ñã có ñ thơ Ngoài ra. nhưng vì hoàn c nh lo n ly ñã làm c n tr vi c xây c t. T i m t t ng l u khác thì h v trên tư ng g ch men tr ng nh ng hình các nhà thơ danh ti ng như Lý B ch. hay 3 sao ñã có kh p nơi. nhưng phía trong thì chia ra thành 9 t ng. tư ng Nh c Phi th i nhà T ng. Tra c u theo các tranh c còn l i. (4 tháng 8 năm 1884) m t tr n h a ho n l n ñã thiêu r i hoàn toàn ngôi Hoàng H c Lâu b ng g này. Sáng ngày hôm sau. or ld of E bo ok Theo sách gi i thi u Hoàng H c Lâu thì chi c l u ñ u tiên ñư c xây c t năm Hoàng Vũ th 2 ñ i nhà Ngô th i Tam Qu c (223 Tây L ch). ch m d t cu c hành hương du ngo n Trung Qu c.. Ð Ph . nhưng c nh cũ thì không có! Phía Nam công viên còn nh ng c nh khác như : Nam L u. mà ngay nơi th t . qua các ñ i nhà Hán. Tân Gia Ba. nên h ñã t ch c ngành du l ch r t chu ñáo. ngư i ta trưng b y nh ng mô hình các ki u Hoàng H c Lâu ñã xây c t qua các tri u ñ i. ñã có 12 l n b phá h y hay b cháy. T ng Nh c Phi v. thì ngư i ta làm m t b c tư ng cao trên g n nh ng g ch men nh (mosaic) thành hình con h c m u vàng ñang bay trên m t ng n tháp. chúng tôi không có ñ th i gian t i thăm nh ng ch n này. Nh t là g n ñây h l i ti p nh ng du khách Á Ðông (như Vi t Nam. Nh ng nơi này ñ u có nh ng khách s n ti n nghi.v. H ng Kông ) nên nh ng nơi th ng c nh và di tích Ph t Giáo ñ u ñã ñư c khai thác tri t ñ . 10. Thanh. Hoàng H c Lâu và ñã có làm bài phú "Mãn Giang Ngôi Hoàng H c Lâu chính mà chúng tôi ñư c xem hoàn toàn không còn v c kính tao nhã như ta ñã ñ c trong thơ. mà là c m t công viên có tính cách khai thác thương m i. Th i xa xưa kia. nên ngư i ta dùng nơi này ñ b c ñ u c u vào nơi này. K t lu n và nh n xét v ngành du l ch Trung Qu c. kỳ dư thì là nơi bán nh ng k ni m có tính cách thương m i. mang l i cho h m t s ngo i t c t dollars. và xây c t lui tòa Hoàng H c Lâu tân t o vào phía trong (cũng trên ñ i r n) và h thêm nh ng tòa nhà ph thu c cùng là vư n trúc. nhưng v t li u ki n trúc là xi măng. L u cao 51m. ngư i ta m i xây c t l i nhưng trên v trí khác. T i m t t ng l u. m i l n l i cao hơn và có nhi u t ng hơn. ñ n nay su t th i gian 1762 năm. chúng tôi l y máy bay t i Hong Kong và t ñó v Hoa Kỳ. 12 l n xây c t l i. Nh c Phi Ðư ng. Th i xưa. mu n phóng bút m t vài câu thơ. cao hơn th i xưa 20m. Thôi Hi u.. ñúng tiêu chu n qu c t . Hoàng H c Lâu luôn luôn gi ñ a v là nơi h i h p c a các văn nhân m c khách trong th i. và c hàng ch c l n tu b . Ðu ng. và sang ñ i Minh thì có 3 t ng. cu i cùng ñ i nhà Thanh thì có 5 t ng. ki n trúc Hoàng H c Lâu ñ u b ng g . nên thư ng b hư h i theo th i gian hay b cháy. Nh t B n. th t không còn v tao nhã c kính gì n a mà là b c tư ng ki u m i t i các ti m ăn T u. Nh v trí thu n ti n và có phong c nh h u tình mà bi n thành nơi các tao nhân m c khách t i ng m c nh và u ng rư u làm thơ. Ngày xưa. Nh ng khách s n h ng sang c 4 sao.267 - Th e W V trí L u Hoàng H c ngày xưa n m bên b sông Dương T và trên m t ng n ñ i g i là ñ i r n. Ðó là nh ng nơi b y nh ng di tích liên quan t i Hoàng H c Lâu. Thái B ch Ðu ng. th y phong c nh h u tình. Hoàng H c Lâu ñã ñư c xây l i nhi u l n. ch n này là m t cái chòi quan sát quân s và hư ng d n thuy n bè qua l i trên sông Dương T . Mô hình ñ i nhà Ðu ng thì ch có m t t ng. B ch Cư D . nhưng th y có bài Hoàng H c Lâu c a Thôi Hi u vi t trên tư ng.Tương truy n nhà thơ Lý B ch m t hôm có ñi qua Hoàng H c Lâu. t t c ñư c g i là "Hoàng H c Lâu Công Viên". th t là th t v ng! Ðúng là chúng ta ñi thăm ch n cũ. Cái tháp ñư c mang tên "Hoàng H c Lâu" xây c t theo ki u cũ th i Ð ng Tr nhà Thanh. cũng không còn nơi ch n cũ v i phong c nh h u tình. Phía trong ngay t ng nh t. hư ng d n viên ñ y ñ kinh nghi m. khi d ng quân H ng" trên r i). Nguyên. . Các viên ch c ñ a phương ñã nhi u l n d trù xây c t l i. M i năm Trung Qu c ti p vào kho ng 8 tri u du khách t i thăm. Ðài Loan. sang ñ i Nguyên thì có 2 t ng. cao hơn th i xưa 2 t ng. Tuy nhiên. Vì ch c a l u Hoàng H c khi xưa n m ch b sông h p nh t. Ngày nay ngư i Trung Hoa xây c t l i ñúng cái ñ a v xưa c a nó (là m t quán ăn !). Bên ngoài thì có 5 mái cong . Bách H c Trì và b c tư ng ch m n i hình nhà thơ Thôi Hi u v i bài thơ Hoàng H c Lâu. Ð n năm Quang T th 10 nhà Thanh.

.) H t ch c như v y thì m i ñ a phương có ph n s ch n ch nh ngành du l ch c a mình làm sao cho th t t t ñ p. H lo l ng cung c p m i d ch v t lúc du khách t i ph m vi t nh cho ñ n khi ra kh i ph m vi t nh. nhưng ph m ch t thì thua xa nh ng món ăn Trung Hoa chúng ta ñã ñư c n m M . Khi t i t nh thì có hư ng d n viên c a Công Ty Du L ch t nh mang xe bus t i ñón và ch chúng tôi lên C u Hoa Sơn. và ngay bên c nh ñó là nh ng nơi du khách ng ng l i ngh chân ñ ng th i mua nh ng k v t. nh ng món ăn ñ a phương h d n ra cho chúng tôi cũng là th sang (ñ i v i dân Trung Hoa).. t i n a ñư ng thì s c nh là m t chi c ví ñ ng 400 dollars. Khi ra v . h u theo dõi nh ng du khách. ngành du l ch Trung Hoa có th nói là ñ y ñ ti n nghi. nhưng ch ăn t m ñư c và l mi ng mà thôi. h u mang l i nhi u du khách. ñôi lúc anh ta cũng phê bình Cu c Cách M ng Văn Hóa và c Mao Tr ch Ðông n ng n . Sau ñó Công an t i l c soát ñã tìm ra ñư c ví ti n d u sau m y gói hàng và tr l i cho ngư i ch . Hư ng d n viên c a Công Ty Du L ch trung ương ch lo thanh toán ti n. nh ng ñô th l n c trên 10 tri u như : B c Kinh. lương thì ít nhưng s ng vào ti n thư ng c a du khách. Khi t i Vũ Hán.. Khi ăn xong chúng tôi vô cùng th t v ng vì th t v t nhi u m và da không dòn (thua xa Peking Duck M ). Do ñó. hư ng d n viên còn ph i có nhi m v d n du khách t i nh ng nơi s n xu t hay bán nh ng s n ph m ñ a phương n a. vé vào xem nh ng nơi th ng c nh v. khi có l trình. th t cá thưa th t. D ch v bao g m c cung c p chuyên ch (ñôi khi k c vé phi cơ n i ñ a). Ðôi khi nh ng t nh l n có nhi u th ng c nh. nh ng k v t v. ho c c a thân thích c a nh ng nhà c m quy n ñ a phương. bán m c l m t ra khuyên chúng tôi ñ ng vào. nhưng nh ng ngư i bán hàng không ai nh n c . nhưng nay ngh d y quay sang làm ngh hư ng d n viên du l ch. Bu i nào h cũng d n ra c 10 món. Sau ñó ngư i tài x ñòi g i công an t i ñi u tra. tuy không cao lương m v . Khi chúng tôi mu n vào mua k v t anh ta nói cho bi t là nơi này là c a qu c doanh.v. chúng tôi ñòi anh hư ng d n viên ñưa chúng tôi ñi ăn v t B c Kinh sang nh t. vì nh ng công ty du l ch là c a qu c doanh. ti ng Anh t m ñư c. Vì l i t ch c ñ a phương.268 - of E bo ok . M i t nh lo l y ngư n l i c a mình. ch ng t anh ta là thành ph n trí th c b t mãn v i ch ñ . nên h d gài nh ng công an vào ngành này. như v y làm 6 tháng ñ ăn c năm .Tuy g i là t nh nhưng ñ t r ng và dân s ñông như m t ti u bang M tr c thu c quy n trung ương. anh cho chúng tôi cho bi t anh ta là giáo sư . t o các ti n nghi công c ng (lo nhà c u ñ y ñ và s ch s ). Anh ta và ngư i tài x xe ñã hư ng d n ngư i b n chúng tôi vào khi u n i. M t ñi m ñáng ghi nh n là s hăng hái quá nhi t tình c a anh tài x trong v ñi u tra này làm cho chúng tôi nh n ra là anh ta chính là công an (ch c cũng khá cao c p) c a th tr n. Th e W or ld . Thư ng H i. Trùng Khánh ngư i ta m i g i là thành ph và tr c thu c trung ương không n m trong quy n c a t nh n a. và hư ng d n du khách ti p t c sang t nh khác.Hi n nay Trung Qu c ñư c cai tr theo l i ñ a phương t lý. công ty du l ch ñ a phương s lo h t m i chuy n. hư ng d n viên. H n ñ nh nh ng ch bán n ph m qu ng cáo cho th ng c nh. ña s ngư i Vi t chúng ta hay có thành ki n cơm t u là ngon hay sang . Hay là t i chúng tôi quen kh u v M r i không thích ăn th t nhi u m . làm chúng tôi m t c hai ti ng ñ ng h ng i ch ngoài xe. Ðôi khi trong nh ng l trình mang du khách ñi xem th ng c nh. nên ngành du l ch cũng là ngu n l i c a t nh. Ngoài ra. Chúng tôi ñơn c m t kinh nghi m như sau. khách s n. anh hư ng d n viên nh t ñ nh b t quay xe l i c a ti m. Như v y m t Công Ty du l ch trung ương ch lo b t m i v i các công ty du l ch qu c t . và s thanh toán v i Công Ty du l ch trung ương khi du khách r i kh i t nh. do ñó h ph i lo gi gìn.. Như v y Công Ty du l ch trung ương Trung Hoa cũng d làm vi c. Khi t i m i t nh. m t ngư i trong chúng tôi mua m t chi c vòng ñá.v. ñi thăm Hoàng H c Lâu. lên t i C u Hoa Sơn thì l i thêm m t hư ng d n viên c a Qu n ñây n a. Thiên Tân. h còn chia ngu n l i xu ng ñ n c p qu n. nhưng ña s ch là nh ng món rau sào. Ti p ñó. Riêng v n ñ m th c. H ñã n ñ nh nh ng ti m ăn cung c p b a ăn cho du khách. Như v y. H lo gi gìn s ch s th ng c nh. như ñoàn chúng tôi ñi thăm C u Hoa Sơn và Hoàng Sơn thu c t nh An Huy. h t ch c thành nh ng công ty du l ch qu c doanh. Nhưng chúng tôi cũng c vào. h ch vi c tính nh ng chi phí m i t nh s t i. h ñã m i chúng tôi v ty Công An làm báo cáo. Th c ra. m th c. còn như nh ng thành th ñông dân t p trung thì ngư i Trung Hoa g i là th tr n. c ng v i hoa h ng là h có giá c a chuy n ñi. ngư i hư ng d n viên c a chúng tôi là m t thanh niên tr . (Ví d . M i t nh ñ u có Ty du l ch. khi ñi du l ch Trung Hoa chúng ta hay nghĩ ñ n nh ng món ăn chúng ta ñã ñư c thư ng th c các t u l u Trung Hoa M . cung c p và chi phí cho m t hư ng d n viên toàn chuy n. nh n m t ñoàn du khách ñi thăm theo l trình ñã ñ nh s n t i Trung Hoa. còn anh hư ng d n viên kia là dân trí th c hăng hái là vì sĩ di n dân t c ch không ph i là công an. d y dân chúng gi lương thi n và tr t t ñ i v i du khách. Ngay c khi t i B c Kinh. T t c nh ng nơi này ñ u mang l i ngu n l i cho dân ñ a phương nhi u l m.

V n ñ s c kho . ñ i v i dân t c các nư c Á Châu khác như Nh t B n. Ðôi khi. Vì th i gian du l ch có h n mà mu n ñư c xem nhi u nơi nên ph i di chuy n luôn luôn nơi này nơi n ñ xem các th ng c nh. Còn m t v n ñ n a ñáng lưu ý: m c dù s ng trong ch ñ kinh t th trư ng. Phi Lu t Tân hay Nam Dương là nh ng nư c th nh vư ng h còn có chút n vì. y là chưa k ñ n nh ng cu c ñi b dài dài. Ti n b o hi m ch t n ch ng 80$ (cho 3 tu n) tùy theo chuy n ñi dài hay ng n. H bi t là du l ch sang h nói r t thách. nhưng dân chúng ñây ñã ch u nh hư ng ít nhi u c a b máy tuyên truy n c a Ð ng C ng S n Trung Hoa. 6 gi sáng. Ngày nào cũng d y t 5. nh ng ki n trúc vĩ ñ i. ăn sáng xong là t t t ra xe bus ñi cho ñ n chi u t i m i v . trong th i gian du l ch nu c ngoài.269 - . ñ u ñư c thuy t minh là ñã b tàn phá b i cu c Cách M ng Văn Hóa. leo d c r t m t s c. Cơ duyên to l n nh t là ñư c vào chiêm bái xá l i Ph t. cúng dư ng nên nh ng nơi di tích ñã ñư c trùng tu l i r t nhanh. leo thang. Chúng ta c n ph i mua b o hi m s c kh e riêng. Cu c hành hương ñã mang l i nhi u thich thú. Tuy nhiên chúng tôi xin nh c là nh ng b o hi m s c kh e c a chúng ta có thư ng ch lo trong ph m vi nư c M mà thôi. có khi cũng c n bi t c nh ng dã s truy n thuy t n a. chúng ta nên nh l i phong t c c a Á Châu là m c c tr giá. Singapore hay M . nh ng nơi xa thành th . or ld Chúng ta s ng Hoa Kỳ ñã ñư c xem r t nhi u phong c nh ñ p. chúng tôi ñã tr giá b t ñ u b ng m t ph n mư i giá h nói. m c c d n d n lên. nên h cung c p hàng ngày cho chúng tôi nư c su i (c 50 xu m t chai).Khi mua quà k ni m. of E bo Chúng ta c n ph i lư ng s c kh e c a mình mà du l ch. Mu n cu c du l ch Trung Hoa có nhi u h ng thú. N u tr b nh không th ti p t c ñi thêm ñư c n a thì g i ñi n tho i v M ñòi h i hãng b o hi m di t n mình v Hong Kong . chúng tôi th y các công ty du l ch h ñã rõ v n ñ nư c u ng. chúng tôi ñ u ph i d n ngư i hư ng d n gi ng cho h là chúng tôi là ngư i M g cVi t t Hoa Kỳ t i. nh ng th ng c nh di tích Ph t Giáo chúng tôi ñã t i xem. N u ta ch tr n a giá là b mua h . Ð i Hàn. Thái Lan. Th i gian di chuy n c ng l i g n b ng n a th i gian du l ch. còn như ñ i v i nư c Vi t Nam là nu c ñư c th gi i li t kê vào hàng các nư c nghèo nh t th gi i nên dân chúng ít có thi n c m v i ngư i Vi t. Vì các nhà thương ñ a phương Trung Hoa r t dơ b n. ch không n m nhà thương ñ a phương. k c ti n di t n v M n u c n. th c ăn thì sào k . Còn nh ng nơi thành th thì cũng b t ñ u b ng giá m t ph n sáu. Dư i con m t h . thi u ti n nghi. dân chúng buôn bán tò mò h i ngư i hư ng d n viên là ñoàn du khách Á Châu này t nư c nào t i. chúng ta nên ñ c hay tra c u trư c v l ch s . văn minh. Tháng 12-1998 Tu Viên Vũ Ðoàn Th e W M c d u ñã ñư c tu s a l i ñ thu hút du khách. Nh nh ng tín tâm c a các Ph t T Á Châu t i thăm vi ng. ñi n tích xưa c a Trung Hoa. nên chúng tôi không có v n ñ trong vi c tiêu hóa. ch lo ki m ti n . ok sHeát . nhi u khi còn du l ch nhi u nơi Âu M n a. N u chúng ta là nh ng ngư i bi t r t ít v văn hóa hay n n văn minh c Trung Hoa chúng ta s th t v ng khi mang so sánh nh ng th ng c nh hay ki n trúc chúng ta ñư c xem trên th gi i v i nh ng th ng c nh và ki n trúc c Trung Hoa.