You are on page 1of 871

MAKROEKONOMSKI RA^UNI I MODELI

IMPRESSION
VESELIN VUKOTI]
POGLAVLJA
MAKROEKONOMSKI
RA^UNI I MODELI SADR@AJ

IZDAVA^

CID
PODGORICA
2001
MAKROEKONOMSKI RA^UNI I MODELI

BIBLIOTEKA POSEBNA IZDANJA

Autor VESELIN VUKOTI] IMPRESSION


Urednik Dragan K. VUK^EVI]

Recenzenti Prof. Dr Du{an MILJKOVI] POGLAVLJA


Prof. Dr Danica POPOVI]
Prof. Dr Marko BACKOVI]

Izdava~ CID Podgorica SADR@AJ


Za izdava~a @arko RADONJI]

Tehni~ki urednik Darko MANOJLOVI] IZDAVA^


Lektura i korektura Darinka \UKI]

Dizajn korica Arjana MARKI[I]

Kompjuterski slog Milan RADINOVI]

2
MAKROEKONOMSKI RA^UNI I MODELI

IMPRESSION
VESELIN VUKOTI]
POGLAVLJA
e-mail: vukotic@cg.yu

WWW.VUKOTIC.CG.YU SADR@AJ

IZDAVA^
„Gospodine Predsjedni~e, tr`i{te nije ni~iji sluga, pa ni
Predsjednika Amerike ni Predsjednika Federalnih rezervi.”

(Martin Mekenzi, predsjednik Federalnih rezervi SAD


tokom 18 godina i za vrijeme mandata ~etiri ameri~ka predsjednika)

1
MAKROEKONOMSKI RA^UNI I MODELI

IMPRESSION
Izdava~
POGLAVLJA

CID SADR@AJ

IZDAVA^
Podgorica, Obala Ribnice 4
Tel. 081/ 230-122, 230-126
Beograd, Majke Jevrosime 44
Tel. 011/ 32-48-021
MAKROEKONOMSKI RA^UNI I MODELI
Uvodne informacije

Snaga ekonomskog na~ina razmi{ljanja


A 1. Ekonomija - Specifi~an na~in razmi{ljanja

Ekonomska statistika - dokumentaciona i informaciona


B osnova za makroekonomske modele

C Makroekonomski modeli

D Otvorena pitanja

Va`niji pojmovi
Index imena
Literatura
E Summary
Preporu~ene knjige
Nobelovci u ekonomiji
MAKROEKONOMSKI RA^UNI I MODELI
Ekonomska statistika - dokumentaciona i informaciona
B osnova za makroekonomske modele

2. Ekonomska statistika i metodolo{ke osnove


makroekonomskih agregata i ra~una

3. Statistika agregata proizvodnje - mjerenje


proizvodnje na nivou privrede

4. Statistika makroekonomskih
(nacionalnih) ra~una

5. Sistem nacionalnih ra~una


MAKROEKONOMSKI RA^UNI I MODELI
C Makroekonomski modeli

6. Funkcija potro{nje
7. Funkcija investicija
8. Modeli fiskalne politike
9. Modeli otvorene privrede
Agregatni modeli 10. Monetarni modeli i politika
11. IS-LM model u zatvorenoj ekonomiji
12. IS-LM model u otvorenoj ekonomiji male zemlje
13. Agregatna ponuda
14. Makroekonomska politika - da ili ne?
15. Kejnzijanstvo i alternativni pogledi
16. Makroekonomska politika i public choice

17. Me|usektorski modeli


Strukturni modeli
18. Me|usektorska analiza

Modeli rasta 19. Modeli rasta


MACROECONOMICS ACCOUNTS AND MODELS
Preliminary information

Power of economic way of thinking


A 1. Economy - Specific way of thinking

Economic statistics – documentation and informational


B basis for macroeconomic aggregates

C Macroeconomic models

D Opened questions

More important terms


Index name
Literature
E Summary
Recommended books
Nobel-price winners
MACROECONOMICS ACCOUNTS AND MODELS
Economic statistics – documentation and informational
B basis for macroeconomic aggregates

2. Economics statistics and methodological basis


of macroeconomic aggregates and accounts

3. Statistics of output aggregates – measurement


of production in economy

4. Statistics of national accounts

5. System of National Accounts


MACROECONOMICS ACCOUNTS AND MODELS
C Macroeconomic models

6. Consumption function
7. Investment policy
8. Models fiscal policy
9. Models of open economy
Aggregated models 10. Monetary models and policy
11. IS - LM model in closed Economy
12. IS - LM model in open Economy of small state
13. Aggregate supply
14. Macroeconomic policy -Yes or no?
15. Keynesianism and other Alternative approaches
16. Macroeconomic policy and Public choice

17. Input-output models


Structured models
18. Input-output analysis

Models of growth 19. Models of growth


A
Uvodne 1. Ekonomija –
Snaga ekonomskog Specifi~an na~in razmi{ljanja
informacije
na~ina razmi{ljanja

2. Ekonomska statistika i
metodolo{ke osnove
makroekonomskih agregata i
ra~una

B
Ekonomska statistika – 3. Statistika agregata
dokumentaciona i proizvodnje – mjerenje
informaciona osnova za proizvodnje na nivou privrede
makroekonomske modele
4. Statistika makroekonomskih
(nacionalnih) ra~una
Makroekonomski ra~uni i modeli

5. Sistem nacionalnih ra~una

6. Funkcija potro{nje
7. Funkcija investicija
8. Modeli fiskalne politike
9. Modeli otvorene privrede
10. Monetarni modeli i politika

Agregatni modeli 11. IS-LM model u zatvorenoj


ekonomiji
C
12. IS – LM model u otvorenoj
Makroekonomski modeli
ekonomiji male zemlje
13. Agregatna ponuda
D 14. Makroekonomska politika
Otvorena pitanja - da ili ne?
15. Kejnzijanstvo i alternativni
pogledi
E
Va`niji pojmovi 16. Makroekonomska politika i
Index imena public choice

Literatura
17. Me|usektorski modeli
Strukturni modeli 18. Me|usektorska analiza
Summary
Preporu~ene knjige

Nobelovci u ekonomiji Modeli rasta 19. Modeli rasta

GRAFI^KI PRIKAZ SADR@AJA KNJIGE


A
Preliminary 1. Economy –
Power of economic way Specific way of thinking
information
of thinking

2. Economics statistics and


methodological basis of
macroeconomic aggregates and
accounts

B
3. Statistics of output aggregates
Economic statistics –
– measurement of production in
documentation and
economy
informational basis for
macroeconomic
aggregates
Macroeconomics accounts and models

4. Statistics of national accounts

5. System of Nnational Accounts

6. Consumption function
7. Investment policy
8. Models fiscal policy
9. Models of open economy
10. Monetary models and policy
11. IS – LM model in closed
Aggregated models Economy
12. IS – LM model in open
C
Macroeconomic models Economy of small state
13. Aggregate supply
14. Macroeconomic policy
D - Yes or no?
Opened questions
15. Keynesianism and other
Alternative approaches
E
More important terms 16. Macroeconomic policy and
Public choice
Index name

Literature 17. Input-output models


Structured models 18. Input-output analysis
Summary

Recommended books
Models of growth 19. Models of growth
Nobel-price winners

GRAPHICAL PRESENTATION OF BOOK’S STRUCTURE


VESELIN VUKOTI]
MAKROEKONOMSKI RA^UNI I MODELI
BIBLIOTEKA
POSEBNA IZDANJA

Urednik
DRAGAN K. VUK^EVI]

Recenzenti:
Prof. dr DU[AN MILJKOVI]
Prof. dr DANICA POPOVI]
Prof. dr MARKO BACKOVI]

Za izdava~a
@ARKO RADONJI]
VESELIN VUKOTI]

MAKROEKONOMSKI
RA^UNI I MODELI

CID
PODGORICA
2001.
„Gospodine Predsjedni~e, tr`i{te nije
ni~iji sluga, pa ni Predsjednika Amerike
ni Predsjednika Federalnih rezervi.”

(Martin Mekenzi, predsjednik


Federalnih rezervi SAD tokom 18
godina i za vrijeme mandata ~etiri
ameri~ka predsjednika)
Makroekonomski ra~uni i modeli

6
Sadr`aj

SADR@AJ

Uvodne informacije ili koncept knjige . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15


1. Ekonomska statistika – ekonomija i statistika odnosno makroekonomija za
menad`ere . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17
2. Koristi za studente i ~itaoce ili odgovor na pitanje: Za{to ovo studiram? . . . . . . 19
3. Kako ~itati ovu knjigu? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20
4. Osnovni kori{}eni izvori i motivacioni podstreci . . . . . . . . . . . . . . . . 21
5. Cilj knjige . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22
6. Koncept ili filozofija knjige . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25

A
Snaga ekonomskog na~ina razmi{ljanja . . . . . . . . . . . 37
1
Ekonomija – specifi~an na~in razmi{ljanja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 39
1.1. Ekonomija – anatomija pojma . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 40
1.2. Rijetkost resursa; problemi izbora i oportunitetni tro{kovi . . . . . . . . . . 45
1.3. Klju~ni principi ekonomskog na~ina razmi{ljanja . . . . . . . . . . . . . . 48
1.4. [to su glavni izvori ekonomskog progresa . . . . . . . . . . . . . . . . . 50
1.5. Spontani poredak i mo} tr`i{ta . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 54
1.6. Informati~ka ekonomija . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 57
1.7. Savremeni mikroekonomski i makroekonomski problemi . . . . . . . . . . 59
1.8. Neki pojmovi va`ni za shvatanje ekonomije . . . . . . . . . . . . . . . . 60

B
Ekonomska statistika – dokumentaciona i informaciona osnova za
makroekonomske modele . . . . . . . . . . . . . . 71
2
Ekonomska statistika i metodolo{ke osnove makroekonomskih agregata i ra~una . . . 73
2.1. Za{to mjerimo ekonomske aktivnosti – zna~aj ekonomske statistike . . . . . . 75
2.2. Dohodak i kapital; Gdje se stvara dohodak; Sistem cijena u obrazovanju
dohotka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 76
2.3. Ekonomska analiza . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 81
2.4. Ekonomski modeli . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 83
2.5. Uloga mikroekonomije u makroekonomiji . . . . . . . . . . . . . . . . . 84
2.6. Kako se obezbje|uju podaci za makroekonomske modele i ekonomsku analizu . 85
3
Statistika agregata proizvodnje – Mjerenje proizvodnje na nivou privrede – . . . . . 87
3.1. Za{to mjerimo ekonomske agregate proizvodnje? . . . . . . . . . . . . . . 89
3.2. Sadr`ina i ekonomski smisao agregata proizvodnje . . . . . . . . . . . . . 89

7
Makroekonomski ra~uni i modeli

3.3. Osnovna metodolo{ka pitanja obra~una agregata proizvodnje . . . . . . . . . 91


3.4. Metodi obra~una agregata proizvodnje . . . . . . . . . . . . . . . . . . 94
3.5. Realni ili nominalni agregati proizvodnje ili deflacija nominalnih vrijednosti
(vremenska upore|ivanja) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 99
3.6. Za{to analiza agregata proizvodnje nije dovoljna za makroekonomsku
politiku i menad`ere . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 105
4
Statistika makroekonomskih (nacionalnih) ra~una . . . . . . . . . . . . . . . . 109
4.1. Op{te postavke va`ne za shvatanje makroekonomskih ra~una odnosno
nacionalnih ra~una . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 111
4.2. Usvojena terminologija . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 113
4.3. Nastanak i smisao makroekonomskih ra~una (bilansa) . . . . . . . . . . . . 113
4.4. Osnovni principi tehnike nacionalnih ra~una i grupisanje transakcija . . . . . . 115
4.5. Kru`ni tok privrednih aktivnosti i dohotka . . . . . . . . . . . . . . . . . 117
4.6. Jedna~ine robno–nov~ane ravnote`e . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 131
5
Sistem nacionalnih ra~una . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 139
5.1. Elementi SNA. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 141
5.1.1. Sinteti~ki prikaz SNA. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 142
5.1.2. Proizvodnja i mjerenje proizvodnje u SNA sistemu . . . . . . . . . . . 145
5.1.2.1. Definicija proizvodnje u tr`i{nim privredama . . . . . . . . . . . . 145
5.1.2.2. Agregati proizvodnje u SNA sistemu . . . . . . . . . . . . . . . 155
5.1.3. Prikaz metodolo{kih postupaka u izradi nacionalnih ra~una – veza sa
ra~unovodstvom individualnih institucionalnih jedinica . . . . . . . . . 162
5.1.3.1. Op{ta {ema . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 162
5.1.3.2. Ekonomski ra~uni preduze}a . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 164
5.1.4. Povezivanje proizvodnje i potro{nje u nacionalnim ra~unima . . . . . . . 172
5.1.4.1. Statisti~ke jedinice i njihovo grupisanje . . . . . . . . . . . . . . 172
5.1.4.2. Vrste transakcija . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 173
5.1.4.3. Sistem ra~una . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 181
5.1.4.3.1. Struktura ra~una . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 181
5.1.4.3.2. Prikazivanje redosljeda i strukture ra~una . . . . . . . . . . . . 182
5.1.4.4. Prikazivanje osnovnih faza dru{tvene reprodukcije kroz sistem
nacionalnih ra~una . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 186
5.2.
Analiza potro{nje Bruto doma}eg proizvoda (GDP) . . . . . . . . . . . . . . . 203
5.2.1. Bruto doma}i proizvod – zbir finalnih proizvoda i usluga . . . . . . . . . 204
5.2.2. Li~na potro{nja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 204
5.2.3. Kolektivna potro{nja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 206
5.2.4. Investiciona potro{nja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 208
5.2.5. Potro{nja dobara i usluga iz razmjene sa inostranstvom . . . . . . . . . 210
5.3.
Finansijske transakcije u nacionalnim ra~unima . . . . . . . . . . . . . . . . 212
5.3.1. Klasifikacija finansijskih transakcija . . . . . . . . . . . . . . . . . 214
5.3.2. Neka ra~unovodstvena pravila za finansijske transakcije . . . . . . . . . 220
5.3.3. Finansijski ra~un . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 220
8
Sadr`aj

5.4. Investicije i nacionalno bogatstvo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 225


5.4.1. Investicije i nacionalno bogatstvo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 226
5.4.2. Teku}a ekonomska aktivnost i nacionalno bogatstvo . . . . . . . . . . . 226
5.4.3. Pojam i podjela dru{tvenog bogatstva . . . . . . . . . . . . . . . . . 228
5.4.4. Kategorije va`ne za shvatanje ra~una dru{tvenog bogatstva . . . . . . . . 230
5.4.5. Struktura nacionalnog bogatstva . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 234
5.4.6. Kako se vr{i valorizacija (procjena) dru{tvenog bogatstva . . . . . . . . 237
5.4.7. Kako se prati dinamika dru{tvenog bogatstva? . . . . . . . . . . . . . 239
5.4.8. Pokazatelji dru{tvenog bogatstva . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 240
5.5. Input – output tabele (Me|usektorske tabele) . . . . . . . . . . . . . . . 244
5.5.1. Op{te karakteristike input – output tabela . . . . . . . . . . . . . . . 245
5.5.1.1. Op{te napomene . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 246
5.5.1.2. Sistem input – output tabela u SNA . . . . . . . . . . . . . . . . 249
5.5.1.3. Me|usektorska tabela proizvodnog sistema . . . . . . . . . . . . . 249
5.5.1.4. Pokazatelji proizvodnje u me|usektorskoj tabeli . . . . . . . . . . 256
5.5.1.5. Me|usektorska tabela sa odvojenim doma}im i uvoznim tokovima . . . 257
5.5.1.6. Me|usektorska tabela zatvorenog tipa . . . . . . . . . . . . . . . 258
5.5.1.7. Regionalne me|usektorske tabele . . . . . . . . . . . . . . . . . 260
5.5.1.8. Me|usektorske tabele korporacija . . . . . . . . . . . . . . . . . 261
5.5.1.9. Me|usektorske tabele jugoslovenske privrede . . . . . . . . . . . . 262
5.5.1.10. Kako je nastala ideja o konstrukciji tabela . . . . . . . . . . . . . 262
5.5.2. Matemati~ke osnove me|usektorskih tabela . . . . . . . . . . . . . . 265
5.5.2.1. Definisanje tehni~kih koeficijenata . . . . . . . . . . . . . . . . 266
5.5.2.2. Koeficijenti dru{tvenog proizvoda . . . . . . . . . . . . . . . . . 269
5.5.2.3. Struktura vrijednosti jedinice proizvoda . . . . . . . . . . . . . . 270
5.5.2.4. Leontijevljeva proizvodna funkcija . . . . . . . . . . . . . . . . 271
5.5.3. Statisti~ke osnove input – output tabela . . . . . . . . . . . . . . . . 281
5.5.3.1. Klasifikacija privrednih djelatnosti i problem agregiranja . . . . . . . 282
5.5.3.2. Posebni statisti~ki problemi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 286

C
Makroekonomski modeli . . . . . . . . . . . . 293
Uvodne informacije . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 295
Integralno tr`i{te kao „background” modela . . . . . . . . . . . . . . . . . . 297
Klju~ni problem koji se raspravlja u makroekonomiji . . . . . . . . . . . . . . . 303
I. Agregatni makroekonomski modeli . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 307
I.1. ^emu slu`e agregatni makroekonomski modeli . . . . . . . . . . . . . . . 309
I.2. Ravnote`a u makroekonomiji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 309
I.2.1. Kenzijanski pristup. Dominacija tra`nje . . . . . . . . . . . . . . . . 312
I.3. Kvantifikacija zavisnosti proizvodnje (dohotka) – Y od agregatne
tra`nje – modeli . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 314
I.4. [to je va`ilo prije Kejnza. Dominacija ponude . . . . . . . . . . . . . . . 314
I.5. [to ho}e monetaristi? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 315
I.6. Srednji put, odnosno uslovno izmirenje kejnzijanaca i monetarista
(dr`ave i tr`i{ta) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 315

9
Makroekonomski ra~uni i modeli

I.7. Agregatna ponuda, agregatna tra`nja i klju~ni makroekonomski problem . . . . 316


I.8. Makroekonomija u kratkom i dugom roku . . . . . . . . . . . . . . . . . 317
I.9. Logika eksplikacije klju~ne ideje u dijelu – Agregatni makroekonomski modeli. . 317
I.10. Struktura dijela knjige o agregatnim modelima . . . . . . . . . . . . . . . 320
6
Funkcija potro{nje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 323
6.1. Kejnzova funkcija potro{nje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 325
6.2. Funkcija {tednje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 329
6.3. Formiranje i rje{enje makroekonomskog modela: Y = C + I . . . . . . . . . 331
6.3.1. Definisanje makroekonomskog modela Y = C + I . . . . . . . . . . . . 331
6.3.2. Investicioni multiplikator . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 333
6.3.3. Rje{enje modela Y = C + I . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 335
6.4. Obja{njenje nekih pojmova va`nih za razumijevanje agregatnih modela . . . . 340
6.4.1. Kejnzovo obja{njenje procesa multiplikacije . . . . . . . . . . . . . . 340
6.4.2. Inflacioni i deflacioni jaz . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 341
6.4.3. Potencijalni output . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 342
6.4.4. Ex post i ex ante aspekti makroekonomskih agregata . . . . . . . . . . 343
6.4.5. Paradoks {tednje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 343
7
Funkcija investicija . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 349
7.1. Tretman investicija u makroekonomskom modelu i teorija akceleratora . . . . 351
7.2. Funkcija investicija – {to opredjeljuje nivo investicija . . . . . . . . . . . . 352
7.2.1. Kenzijanska teorija investicija – zavisnost investicija od kamate . . . . . . 352
7.2.2. Metod (kriterijum) grani~ne efikasnosti investicija . . . . . . . . . . . 356
7.2.2.1. Model akceleratora – zavisnost investicija od nivoa nacionalnog dohotka,
odnosno uticaj teku}eg dohotka na budu}e proizvodne fondove . . . . 357
7.3. Pro{irivanje makroekonomskog modela uklju~ivanjem investicija kao endogene
varijable . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 363
7.4. Prakti~ni primjeri vezani za razumijevanje poglavlja . . . . . . . . . . . . 365
8
Modeli fiskalne politike . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 371
8.1. Cilj poglavlja i osnovni pojmovi i polazi{ta analize . . . . . . . . . . . . . 373
8.2. Kako bud`etska potro{nja uti~e na nacionalni dohodak (Y) . . . . . . . . . . 374
8.3. Kako porezi (T) uti~u na nacionalni dohodak (Y) . . . . . . . . . . . . . . 375
8.4. Konstrukcija modela fiskalne politike – kvantifikacija uticaja . . . . . . . . . 380
8.5. Fiskalna politika . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 382
8.5.1. Automatski ili ugra|eni stabilizatori – automatska fiskalna politika . . . . 382
8.5.2. Diskreciona fiskalna politika – uticaj preko odre|enih instrumenata . . . . 385
8.5.2.1. Uticaj bud`etske potro{nje na nacionalni dohodak i zaposlenost . . . . 385
8.5.3. Uticaj promjene autonomnih poreza na nacionalni dohodak . . . . . . . . 387
8.5.4. Uticaj poreske stope na nacionalni dohodak . . . . . . . . . . . . . . 388
8.5.5. Uticaj transfera na nacionalni dohodak . . . . . . . . . . . . . . . . 389
8.5.6. Uticaj bud`etskog deficita na nacionalni dohodak . . . . . . . . . . . . 390
8.6. Bud`et kod pune zaposlenosti . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 393
8.7. Nekoliko teorijskih postavki va`nih za razumijevanje mjera fiskalne politike . . 394
8.7.1. Javni dug i savremena fiskalna politika . . . . . . . . . . . . . . . . 394
10
Sadr`aj

8.7.2. La`ni i stvarni tereti javnog duga . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 395


8.7.3. Obja{njenje kroz primjere . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 397
9
Modeli otvorene privrede . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 405
9.1. Multiplikator otvorene privrede . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 407
9.1.1. Za{to otvorena privreda? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 407
9.2. Vrste tokova sa inostranstvom . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 408
9.3. Bilans pla}anja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 409
9.4. Razumijevanje osnovnih stavki bilansa pla}anja i njihovih odnosa kroz primjere . 413
9.5. Uticaj spoljne trgovine na nacionalni dohodak . . . . . . . . . . . . . . . 414
9.6. Devizni kurs . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 422
9.6.1. Pojam . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 422
9.6.2. Paritet kupovne snage (Purchasing Power Parity) . . . . . . . . . . . . 424
9.6.2.1. Nominalni i devizni kurs . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 424
9.6.2.2. Teorija pariteta kupovne snage . . . . . . . . . . . . . . . . . . 426
9.6.2.3. Sistem deviznih kurseva . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 427
9.6.3. Devizni kurs i kamatne stope . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 428
9.7. Bilans pla}anja i kretanje kapitala . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 434
9.7.1. Uticaj devalvacije na bilans pla}anja . . . . . . . . . . . . . . . . . 437
9.7.2. Uticaj protekcionisti~ke politike na bilans pla}anja . . . . . . . . . . . 441
10
Monetarni modeli i politika . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 445
10.1. [to je zadatak monetarne analize? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 447
10.2. Funkcije novca . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 447
10.3. Tra`nja za novcem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 448
10.3.1. Kvantitativna nov~ana teorija . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 449
10.3.2. Kejnzijanska nov~ana teorija . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 453
10.3.3. Funkcija tra`nje za novcem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 458
10.4. Ponuda novca . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 460
10.4.1. Kreiranje novca, monetarni agregati i monetarni multiplikator . . . . . . 460
10.4.2. Model ponude novca . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 466
10.4.3. Ravnote`a na nov~anom tr`i{tu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 468
10.4.4. Monetarna politika . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 469
10.4.4.1. Centralna banka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 469
10.4.4.2. Instrumetni monetarne politike Centralne banke . . . . . . . . . . 472
10.4.4.3. Monetarna politika: pasivne ili diskrecione odluke . . . . . . . . . 475
10.4.4.4. Uticaj monetarne politike na kamatne stope . . . . . . . . . . . . 478
10.4.4.5. Monetarni efekti fiskalne politike . . . . . . . . . . . . . . . . 483
10.4.4.6. Gubitak nacionalne suverenosti na podru~ju monetarne politike . . . . 485
10.4.5. Razumijevanje kroz prakti~ne primjere . . . . . . . . . . . . . . . . 488
11
IS – LM model u zatvorenoj ekonomiji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 495
11.1. Obja{njenje IS – LM modela . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 497
11.1.1. Definicija problema koji rje{ava IS –LM model . . . . . . . . . . . . 497
11.1.2. Tr`i{te roba i usluga i IS kriva . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 499
11.1.3. Tr`i{te novca i LM kriva . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 504
11
Makroekonomski ra~uni i modeli

11.1.4. IS i LM kriva – ravnote`a u kratkom roku . . . . . . . . . . . . . . . 509


11.1.5. IS – LM model: prakti~na primjena . . . . . . . . . . . . . . . . . 510
11.1.6. IS – LM kao teorija agregatne tra`nje . . . . . . . . . . . . . . . . 529
11.1.7. IS – LM model u kratkom i dugom roku . . . . . . . . . . . . . . . 531
Dodatak: IS – LM model i Velika ekonomska kriza . . . . . . . . . . . . . . 533
12
IS – LM model u otvorenoj ekonomiji male zemlje . . . . . . . . . . . . . . . . 539
12.1. Bazi~na dilema politike agregatne tra`nje u otvorenoj ekonomiji . . . . . . . 541
12.2. Mundell – Fleming model . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 542
12.3. Model otvorene privrede male zemlje sa plivaju}im deviznim kursom . . . . . 546
12.4. Model otvorene privrede male zemlje sa fiksnim deviznim kursom . . . . . . 550
13
Agregatna ponuda . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 555
13.1. Oblik krive agregatne ponude (AS) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 557
13.2. Model agregatne ponude . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 559
13.3. Agregatna ponuda i Filipsova kriva . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 561
13.4. Stagflacija . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 570
13.5. Studija slu~aja i prakti~ni problemi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 572
13.5.1. Inflacija i nezaposlenost u US . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 572
13.5.2. Prakti~ni problemi i primjeri . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 574
14
Makroekonomska politika – da ili ne? Vidljiva ruka dr`ave ili nevidljiva ruka tr`i{ta?. . 583
14.1. Definicija problema . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 585
14.2. Da li makroekonomska politika treba da bude aktivna ili pasivna? . . . . . . 586
14.3. Da li makroekonomska politika da se vodi pravilima ili diskreciono? . . . . . 589
14.4. Makroekonomska politika i vidljiva ruka dr`ave – pogled sa strane tr`i{ta . . . 590
14.5. Ideja multiplikatora i „razbijeni prozor” . . . . . . . . . . . . . . . . . 593
15
Kejnzijanstvo i alternativni pogledi: monetarizam, racionalna o~ekivanja i ekonomija
ponude. U ~emu je razlika? Savremeni trenutak u razvoju makroekonomske misli . . . 597
15.1. Osnovne razlike izme|u kejnzijanaca i monetarista . . . . . . . . . . . . 599
15.1.1. Uloga dr`ave . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 599
15.1.2. Fundamentalna jedna~ina . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 600
15.1.3. Uloga novca . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 601
15.1.4. Stabilnost koeficijenta obrta novca (V) . . . . . . . . . . . . . . . . 603
15.1.5. Makroekonomske politike . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 605
15.2. Teorija racionalnih o~ekivanja (TRO) . . . . . . . . . . . . . . . . . . 607
15.3. Teorija ekonomije ponude . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 609
15.4. Sinteza sporova i novi pravci u ekonomiji . . . . . . . . . . . . . . . . 611
Dodatak: Sada{nje stanje u makroekonomiji . . . . . . . . . . . . . . . . . . 616
16
Makroekonomska politika i javni izbor („Public Choice”) . . . . . . . . . . . . . 623
16.1. Prethodne napomene, odnosno kako se uspostavlja veza izme|u politike i
ekonomije . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 625
16.2. Definicija problema – odnos izme|u potro{nje i bira~a . . . . . . . . . . . 625
12
Sadr`aj

16.3. Makroekonomska politika i javni izbor – Veza izme|u ekonomskog politi~kog


tr`i{ta . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 626
16.4. Javni izbor i dru{tveno odlu~ivanje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 628
16.5. Kako posti}i ekonomski i politi~ki ekvilibrijum ili odnos tr`i{ta i demokratije . 630
16.6. Politi~ki biznis ciklus . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 634
17
Me|usektorski (strukturni) modeli . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 637
17.1. Razlika izme|u agregatnih i strukturnih modela . . . . . . . . . . . . . . 639
17.2. Konstrukcija osnovnog me|usektorskog modela [I – A] ⋅ X = x . . . . . . . 640
17.3. Definisanje osnovnog me|usektorskog problema . . . . . . . . . . . . . 643
17.4. Rje{enja osnovnog me|usektorskog problema . . . . . . . . . . . . . . 644
17.5. Ideja multiplikatora u me|usektorskim modelima . . . . . . . . . . . . . 655
17.6. Matrica tehni~kih koeficijenata – A . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 657
17.7. Matrica [I – A] -1 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 665
18
Me|usektorska analiza . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 677
18.1. Cilj poglavlja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 679
18.2. Analiza multiplikativnih efekata finalne potro{nje na proizvodnju . . . . . . 680
18.2.1. Direktni i indirektni uticaji finalne potro{nje sektora j na proizvodnju
pojedinih sektora i proizvodnju ukupne privrede . . . . . . . . . . . . 680
18.2.2. Dekompozicija ukupne proizvodnje na djelove uslovljene pojedinom
kategorijom finalne potro{nje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 686
18.3. Analiza zavisnosti dru{tvenog proizvoda od proizvodnje i finalne potro{nje . . 691
18.3.1. Postavka problema . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 691
18.3.2. Analiza multiplikativnih efekata finalne potro{nje na dru{tveni proizvod . . 691
18.3.3. Multiplikativni efekti finalne potro{nje na veli~inu pojedinih komponenata
dru{tvenog proizvoda . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 695
18.4. Analiza uvozne zavisnosti . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 699
18.4.1. Postavka problema . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 699
18.4.2. Obuhvatanje spoljne trgovine u me|usektorskim tabelama . . . . . . . . 699
18.4.3. Kako nastaje uvozna zavisnost . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 699
18.4.4. Mjerenje direktne uvozne zavisnosti . . . . . . . . . . . . . . . . . 700
18.4.5. Analiza ukupne uvozne zavisnosti . . . . . . . . . . . . . . . . . . 703
18.4.6. Uvozna zavisnost pojedinih komponenti finalne tra`nje . . . . . . . . . 707
18.4.7. Neto devizni prihod od izvoza . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 709
18.4.8. Saldo spoljnotrgovinskog bilansa . . . . . . . . . . . . . . . . . 709
18.4.9. Analiza efekata supstitucije uvoza . . . . . . . . . . . . . . . . . . 710
18.5. Strukturna analiza cijena . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 715
18.5.1. Definicija problema . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 715
18.5.2. Struktura vrijednosti jedinice proizvoda. . . . . . . . . . . . . . . . 715
18.5.3. Konstrukcija me|usektorskog modela za analizu cijena . . . . . . . . . 716
18.5.4. Konstrukcija modela . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 718
18.5.5. Analiza uticaja mjera ekonomske politike na cijene i ekonomski polo`aj
pojedinih sektora . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 724
18.5.6. Uticaj porasta uvoznih da`bina na cijene . . . . . . . . . . . . . . . 726
18.5.7. Uticaj devalvacije na cijene . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 727
13
Makroekonomski ra~uni i modeli

18.5.8. Uticaj pove}anja cijena u sektoru j na cijenu u sektoru i . . . . . . . . . 729


18.6. Primjena me|usektorskih modela u planiranju . . . . . . . . . . . . . . . 733
18.6.1. Generalni pristup projeciranju i uskla|ivanju strukturnih proporcija . . . . 733
18.6.2. Prilago|avanje tehnolo{ke matrice . . . . . . . . . . . . . . . . . . 734
18.7. Regionalna ekonomija i me|usektorska analiza . . . . . . . . . . . . . . 737
18.7.1. Me|uregionalna analiza – osnovne pretpostavke . . . . . . . . . . . . 737
18.7.2. Konstrukcija regionalnog modela Crne Gore . . . . . . . . . . . . . 738
18.8. Primjena me|usektorskog modela u preduze}u (korporaciji) . . . . . . . . . 743
18.8.1. Pretpostavke analize . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 743
18.8.2. Konstrukcija modela i njegovo rje{enje . . . . . . . . . . . . . . . . 744
18.9. Dinami~ki me|usektorski model . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 748
18.9.1. Formulisanje dinami~kog me|usektorskog modela . . . . . . . . . . . 750
18.9.2. Rje{enje dinami~kog modela . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 751
19
Modeli rasta . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 759
19.1. Prethodna napomena . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 761
19.2. Ekonomski rast i razvoj . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 763
19.3. Proces rasta produktivnosti ili proces kreativne destrukcije . . . . . . . . . 766
19.4. Uloga doma}e {tednje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 766
19.5. Modeli rasta . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 770
19.5.1. Proizvodna funkcija i ekonomski rast – teorija neoklasi~nog rasta . . . . 771

D
[to treba jo{ znati (ili) Neka otvorena pitanja . . . . . . . . . . . . . . . . . . 785

E
Va`niji pojmovi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 795
Indeks imena . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 823
Va`nija literatura . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 827

* *
*

Summary of Concept of the Book . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 835


More important terms wich discover the way of thining this book . . . . . . . . . . 839

* *
*

Preporu~ujem vam sljede}e knjige

* *
*

Nobelovci u ekonomiji

14
Uvodne
Uvodne infor
informa
formaci
macije
cije
ili
Koncept knjige

U ovom dijelu ukazuje se na na~in razmi{ljanja koji je ugra|en u


ovu knjigu
Makroekonomski ra~uni i modeli

16
Uvodne informacije ili koncept knjige

1. Ekonomska statistika – ekonomija i statistika odnosno


makroekonomija za menad`ere

Pojam „ekonomska statistika” izaziva razli~ite asocijacije. Naj~e{}e shvatanje jeste da je


to primjena statistike u ekonomiji. Po{to sama rije~ „statistika” asocira na brojke, modele,
prora~une, veliki broj studenata ili ~italaca ove knjige na po~etku ima strah od predmeta i
smatra da to nije „ekonomski” predmet, ve} da je to predmet samo za specijaliste – statisti~a-
re. Na sli~an na~in ovu disciplinu shvataju i mnogi profesori, ekonomisti starijih generacija.
Takav stav je, po mom mi{ljenju, uzrokovan shvatanjem da izme|u razli~itih nau~nih discipli-
na postoje jake demarkacione linije, linije razdvajanja. Me|utim, savremena metodologija u
dru{tvenim naukama dovodi u sumnju takav stav. Tako npr. ekonomija se ne mo`e objasniti
samo ekonomijom. Shvatanje ekonomske statistike kao primjene statistike u ekonomiji, vi{e
je zasnovano na zdravom razumu nego {to se mo`e obrazlo`iti ~injenicama. Zapravo, ovakvo
shvatanje nije potpuno. Ono stavlja naglasak na statistiku, a potiskuje ekonomiju. Me|utim, u
su{tini, naglasak je na ekonomiji. ^injenica da se ekonomija ne mo`e objasniti samo ekono-
mijom, ve} se u obja{njavanju ekonomskih pojava koriste i znanja i metodi istra`ivanja iz
drugih nauka, upori{te je za kori{}enje statisti~kih metoda i principa za otkrivanje ekonom-
skih zakonitosti. Prema tome, ekonomska statistika je kori{}enje statisti~kih metoda, principa
i na~ina statisti~kog razmi{ljanja sa ciljem da se da odgovor na neko ekonomsko pitanje, rije{i
neki ekonomski problem, obezbijedi ~injeni~na osnova za vo|enje ekonomske politike, politi-
ke menad`menta i korporacija.
Ekonomska statistika omogu}ava lak{e obuhvatanje i obja{njenje ekonomskih ~injenica.
Ona ekonomski jezik i ekonomsko rezonovanje podi`e na ve}i kvalitativni nivo. Ekonomista
koji je savladao metode i jezik ekonomske statistike (shva}ene kao sintetizovana kvantitativna
znanja iz razli~itih matemati~ko–statisti~kih oblasti) razlikuje se od ekonomiste koji ne posje-
duje ta znanja kao i ~ovjek koji zna ~etiri osnovne ra~unske radnje u odnosu na ~ovjeka koji
zna tri, ali ne zna radnju dijeljenja.
Zahvaljuju}i znanjima iz ekonomske statistike, ekonomista je u mogu}nosti da otkrije
me|uzavisnost izme|u ekonomskih pojava i da tu me|uzavisnost izmjeri (kvantificira). Razli-
ka izme|u „pametnog ekonomiste” i „ekonomiste – zanatlije” jeste u tome {to prvi svoje zna-
nje zavr{ava sa otkri}em me|uzavisnosti izme|u dvije ekonomske pojave, a drugi tu me|uza-
visnost kvantificira i na bazi toga daje konkretan predlog za rje{enje. „Pametni ekonomista”,
kojih u nas ima u neograni~enom broju, otkriva da }e pove}anje studentskih stipendija uticati
na pove}anje prodaje kola~a u studentskoj slasti~ari. Da li je to dovoljno da vlasnik slasti~are
donese odluku da udvostru~i proizvodnju kola~a? Svakako da nije! Njegovo pitanje upu}eno
ekonomisti }e biti: Za koliko treba da pove}am proizvodnju kola~a? za 10%, 20%, 100%?
„Pametni ekonomista”, savjetnik predsjednika Vlade, ne}e mo}i da odgovori na pitanje pred-
sjednika: Koliko }e pove}ati bud`et ukoliko se carina pove}a sa 10% na 15%? Ve}a carina
mo`e da smanji bud`et, jer visoko carinsko optere}enje gu{i proizvodnju grana koje proizvo-
de proizvode na koje se pla}a visok porez na promet.
Iz ovoga se da zaklju~iti da izme|u statistike i ekonomije postoji kompatibilnost, sadr`aj-
na saglasnost, da se one „karakterno” pro`imaju. Koje su to zajedni~ke osobine ekonomije i
statistike koje omogu}avaju njihovo metodolo{ko uvezivanje i spajanje?

17
Makroekonomski ra~uni i modeli

Po mom mi{ljenju, to su tri bitne osobine ekonomskih pojava:

1. Masovnost
2. Egzaktnost
3. Stohasti~nost (slu~ajnost)

1. Masovnost. – Ekonomske pojave imaju masovni karakter. Tako npr. proizvodnja se


obavlja u hiljadama preduze}a. U potro{nji u~estvuju milioni ljudi. Masovne pojave
imaju mjesta u skupu velikog broja elemenata, sli~nih po bilo kakvom odnosu, ili koji
raspola`u nekom promjenljivom karakteristikom. Ekonomski agregati imaju karakter
statisti~kog skupa, odnosno oni se sastoje od pojedinih elemenata. Obilje`je, koje je
osnov grupisanja ekonomskih agregata ili pojava, varira od jednog do drugog ele-
menta skupa. Npr. ukoliko izu~avamo produktivnost na nivou industrije, skup za is-
tra`ivanje }e ~initi sva preduze}a u grani industrije. Obilje`je produktivnosti }e vari-
rati od preduze}a do preduze}a, {to omogu}ava da se za analizu primijene statisti~ki
metodi, koji se baziraju upravo na velikom broju elemenata u posmatranom skupu.
Odnosno, statistika je metod za istra`ivanje masovnih pojava, za razliku od npr. he-
mije, biologije, fizike, koje su „individualisti~ke”, tj. eksperimentalne nauke.
2. Egzaktnost. – Ekonomske pojave su u svojoj su{tini kvantitativne. Odnosno, svaki
ekonomski napor, svaki ekonomski rezultat izra`ava se broj~ano. Koliki je gubitak
preduze}a? Koliko je porasla prodaja proizvoda na{eg preduze}a? Kolika je moja za-
rada ovog mjeseca? Koliko treba ulo`iti da bi se sagradila nova fabrika? Koliki prinos
}e mi donijeti novac ulo`en kao {tednja u banci? Kolika je dividenda ako kupim dio-
nice pivare „Trebjesa” ili Vojvo|anske banke? Zamislite da odgovor na ova pitanja
nije egzaktan, kvantitativan. Bio bi besmislen! Statistika kao nauka upravo prou~ava
pojave koje se mogu kvantitativno izraziti. Takve su, zapravo, ekonomske pojave.
3. Stohasti~nost. – Statistika prou~ava stohasti~ke, slu~ajne pojave, pojave koje se doga-
|aju sa odre|enom vjerovatno}om. Ekonomija je po svojoj su{tini nauka koju karak-
teri{e stohasti~nost. Zapravo, u ekonomiji nema determinizma, nema jednostavnosti
odre|ivanja nekog budu}eg toka na bazi njegovog ispoljavanja u pro{losti. Ekonomi-
ja je `iva nauka, `iv organizam. Kao i u `ivotu, i u ekonomiji va`i da ono {to se ve}
desilo vi{e se u tom obliku i na taj na~in ne}e ponoviti. To zna~i da ono {to se desilo
ne determini{e ono {to }e se desiti. Svaki ekonomski doga|aj de{ava se sa odre|enim
stepenom vjerovatno}e, odnosno, sadr`i i tu slu~ajnu komponentu. Ekonomija je sa-
moorganizuju}i sistem koji stalno reaguje na promjene u okru`enju i kroz razmjenu
informacija prilago|ava se okru`enju sam i uti~e na to okru`enje i mijenja ga.

Navedene zajedni~ke osobine ekonomije i statistike omogu}avaju da se statistika mo`e


koristiti za istra`ivanje, obja{njenje i tuma~enje ekonomskih pojava, odnosno da statistika po-
stane jezik i oru|e ekonomisti.
Ovo su razlozi da u ovoj knjizi dominira statisti~ko–kvantitativni pristup analizi i razumi-
jevanju ekonomske stvarnosti. Primijenjena metodologija u njoj omogu}ava da se metodolo-
{ki otvore, kako bi rekao knji`evnik M. Kova~, „vrata od utrobe” ekonomije!

18
Uvodne informacije ili koncept knjige

2. Koristi za studente i ~itaoce ili odgovor na pitanje:


Za{to ovo studiram?

Predmet ove knjige je prakti~nog karaktera. Cilj je da student prakti~no ovlada odre|e-
nim vje{tinama i znanjima, da ono {to u ovom predmetu studira mo`e iskoristiti za svoj bi-
znis, za svoj rad, bilo gdje da se bavi ekonomijom. Da bi to mogao, potrebno je ne nau~iti ve}
razumjeti ono {to je u knjizi. A to zna~i da je knjiga na visokom nivou teorije i apstrakcije.
„Ni{ta nije fantasti~no kao stvarnost (praksa – V.V.)”, rekao je Dostojevski.
Poseban benefit za svakog studenta jeste dalje izo{travanje ekonomskog rezona i razvija-
nje modernog na~ina razmi{ljanja. Poenta je zaista na shvatanju ekonomije, a ne u tehnikama
i modelima. Izu~avanjem ovog predmeta razvija se osje}aj za me|uzavisnost, koja postoji u
biznisu i realnoj ekonomiji. „Osje}aj za me|uzavisnost” poma`e studentu, kasnije menad`eru,
da iza|e iz „jednosmjerne ulice”, iz determinizma koji je jo{ uvijek dominantna paradigma u
nas! Odnosno, da se shvati da je svaki prihod ne~iji rashod ili da u `ivotu nema besplatnog
ru~ka. („Pa, to je svakom jasno”, re}i }ete. Ova knjiga }e vam, nadam se, pokazati kroz kakve
lavirinte morate pro}i da bi vam to bilo toliko jasno, koliko se na prvi pogled ~ini.) Ekonom-
ska logika upravo se pobolj{ava i razvija kroz razvoj osje}aja za me|uzavisnost i osje}aja za
budu}nost ({ta i kako uraditi da na{ biznis bude efikasan). Student je u prilici da prakti~no
shvati dejstvo i mehanizam rada dva va`na principa na kojima funkcioni{e ekonomija: princip
multiplikatora i princip akceleratora. Da shvatite zna~aj privatnog interesa za motivaciju i
ekonomski efekat. Kvantifikacija raznih ekonomskih pojava omogu}ava da se suptilnije shva-
te mnogi ekonomski pojmovi. Student se prakti~no obu~i da mo`e izvr{iti obra~un agregata
proizvodnje na nekom podru~ju, da vr{i analizu osnovnih agregata i njihovih me|uodnosa, da
bez problema koristi sve doma}e i strane statisti~ke publikacije, da sam utvrdi kapacitete i nov-
~ane okvire tr`i{ta za proizvod koji proizvodi njegovo preduze}e, da razumije su{tinu makroe-
konomskih politika, kao i da razumije „helikopterski pogled na privredu” (pogled na cjelinu).
Veli~ine, kao {to su struktura ponude, struktura potro{nje, podaci o investicijama, {tednji,
finansijskim tokovima, tako|e su va`ni za svakog ekonomistu – prakti~ara. Rije~ju, ovaj
predmet je poku{aj da se makroekonomske veli~ine objasne i svakom budu}em vlasniku fir-
me, menad`eru, ekonomisti – konsultantu i da on bude sposoban da sagleda njihov uticaj na
njegov konkretni posao. To je poku{aj da se dâ makroekonomija za menad`ere. Predmet je
koristan jer se ste~ena znanja mogu koristiti i u drugim zemljama, u ekonomijama drugih ze-
malja, {to proizilazi iz kompatibilnosti nastavnog programa ove discipline sa istim ili sli~nim
disciplinama na univerzitetima Zapada. Kao literatura su kori{}ene studije poznate u svjetskoj
literaturi iz ove oblasti i koje se koriste kao u~ila na Zapadu i Istoku.
Internacionalizacija znanja i shvatanja ekonomije je klju~ni princip koji je ugra|en u ovu
knjigu! To je nemilosrdan poku{aj obra~una sa logikom lokalnog, logikom palanke, logikom
na{ih specifi~nosti, logikom oslanjanja na sopstvene snage. (Zatvorena ekonomija.)
Ako vi, kao student, idete u „penziju” poslije 2050. godine, potrebno je da sebe razvijate
na megatrendovima dana{njice, jer vas oni vode u budu}nost (uspje{na poslovna karijera). Ja-
{ite na megatrendovima razvoja i izbjegnite sudbine „vje~itih talenata” i „lokalnih kafanskih
ideologa” – jeste jedna od poruka ove knjige. Izbjegnite palanku kao sudbinu, kako ka`e
Radomir Konstantinovi} u briljantnoj knjizi: „Filozofija palanke”, koju vam toplo preporu~ujem.
Zato budite otvoreni prema novom i novim vrijednostima. Promjena je zaista jedina konstanta u
dana{njem svijetu!
19
Makroekonomski ra~uni i modeli

3. Kako ~itati ovu knjigu?

Za studente koji posje}uju predavanja savladavanje gradiva je znatno lak{e. Predavanja i


vje`be slu`e za detaljnije obja{njenje nekih pojmova i procedura, i, prije svega, za poveziva-
nje materije iz knjige sa prakti~nim problemima. To znatno pove}ava prakti~nu primjenjivost
znanja studenata iz ove oblasti. Tako|e, predavanja imaju diskusioni karakter – {to je mogu}e
vi{e pitanja i diskusija izme|u samih studenata. Klasi~no predavanje ex cathedra, na ovakvim
predmetima ne daje efekte.
Za studente koji smatraju da vrijeme predavanja mogu iskoristiti efikasnije rade}i neki
drugi posao ili odmaraju}i, preporu~ujem da knjigu prvo pro~itaju, bez neke izra`ene namjere
da mnogo toga zapamte i razumiju. Cilj prvog ~itanja jeste da se osjeti arhitektura predmeta
(cjelina). Da se u grubom nau~e poglavlja i logika njihovog redosljeda! Drugo ~itanje treba
biti sporije, sa vi{e koncentracije, uz izvo|enje modela, samostalno grafi~ko prikazivanje, uz
olovku i papir. Ovim ~itanjem se savladavaju osnovne definicije. Ovo ~itanje ima za cilj da se
savlada anatomija predmeta (statika, presjek). Tre}e ~itanje ima naglasak na povezivanje dje-
lova u cjelinu. Odnosno, ovim ~itanjem se dinamizira znanje, ono se sistematizuje i dolazi se
u fazu kada se problematika predmeta shvata i razumije. U ovom ~itanju treba da do|e do iz-
ra`aja ne „u~enje” (to je drugo ~itanje), ve} razmi{ljanje o onome {to se ~ita. Tre}e ~itanje
ima za cilj da se shvati fiziologija (funkcionisanje, dinamika) predmeta.
Tek poslije tre}eg ~itanja treba pre}i na savladavanje i provjeru savladanosti materije
kroz obja{njenje sebi ili kolegi stavova iz rezimea, ura|enih zadataka i preciznog obja{njenja
su{tine klju~nih rije~i. Ispit je pripremljen onda kada osjetite da znate {ta je cjelina predmeta i
koje su osnovne niti koje je povezuju, kao i da sami izvedete osnovne dokaze i metodolo{ke
procedure. Da bi se eliminisala (ne)sre}a na ispitu, student ne izvla~i listicu. Sam odabere dva
pitanja i na bazi toga zapo~injemo razgovor koji se odnosi na ~itav predmet. (Ne direktnu pro-
vjeru znanja iz odabrane oblasti, ve} prije svega povezanost sa ostalim pitanjima. Ovo je pri-
stup koji favorizuje one koji su radili, i sam po sebi, elimini{e one koji su navikli da u~e „po
listicama”). Tokom ispita, student mo`e slobodno da koristi knjigu i sva druga pomagala. Po
pravilu, ocjena na ispitu, ukoliko je pozitivna, ne bi trebalo da bude ispod 8. Su{tina pitanja je
na onome {to se odnosi na prakti~nu primjenu, provjeru da li se nau~eni pojmovi i modeli pre-
poznaju u praksi i koje od postupaka treba primijeniti u nekoj hipoteti~noj prakti~noj situaciji.
Zna~i, akcenat je na fiziologiji predmeta, razumijevanju (ne reprodukovanju) znanja, na~inu
razmi{ljanja.
Ispit ima za cilj da sami provjerite svoje znanje (da sami sebe ocijenite).
Uostalom, da li je ispit toliko va`an?
Sjetih se Iva Andri}a i na|oh jednu njegovu misao:
„Svi se polo`eni ispiti po drugi put pola`u, i to po mnogo te`im mjerilima. Kod prvog
polaganja mo`e i sre}a da pomogne, mogu ljudi i kroz prste da progledaju, ali kod drugog ni-
~eg od svega toga”. („Znakovi pored puta”)
Moj zadatak je da vam u tome pomognem, a ne da vam ja provjeravam znanje. Ozbiljni i
odgovorni ljudi znaju da prema sebi budu vrlo strogi. Ja sam tu da ubla`im va{u strogost pre-
ma samima sebi. Me|utim za studente koji su suvi{e bole}ivi prema sebi, moja je du`nost da
ih u~im `ivotnoj surovosti i surovosti tr`i{ta, koja uvijek ka`njava one koji ne znaju ili nedo-
voljno znaju, one koji nijesu efikasni.

20
Uvodne informacije ili koncept knjige

4. Osnovni kori{}eni izvori i motivacioni podstreci

Ukoliko student `eli da pojedine djelove jo{ potpunije savlada, ili pak nije u mogu}nosti
da razumije tekst iz ove knjige, upu}ujem ga na nekoliko knjiga koje su mi najvi{e poslu`ile
kao izvor i inspiracija za bavljenjem ovim poslom i za pisanje ove knjige. Na kraju knjige da-
ta je obuhvatnija literatura.

• Dr Gojko Gr|i}, Makroekonomski bilansi, Ekonomski fakultet, Beograd, 1991.


• Dr Mate Babi}, Makroekonomski modeli, Zagreb, 1991.
• Dr Du{an Miljkovi}, Od poslovnih do nacionalnih ra~una, Beograd, 1994.
• Dr Veselin Vukoti}, Statisti~ka analiza produktivnosti, Podgorica, 1985.
• Gregory Mankew, Macroeconomics, I i III izdanje, 1994, 1997.
• Vasilij Leontief, Struktura amerikanskoj ekonomiki, „Progres”, Moskva, 1978.
• Gustave Le Bon, Psihologija gomila; Zagreb, 1986.
• Allan Young and Helen Stone Tice: An Introduction to National Economic Accoun-
ting, Business Statitics, March 1985, Volume 65, USA, Washington, 1992.
• Ri~ard Stoun, A System of National Accounts, London,1963.
• Aron Jakovljevi~ Bojarskij, Statistika i optimaljnoe planirovanije, Moskva, 1977.
• Branko Horvat, Me|usektorska analiza, „Narodne novine”, 1965.
• Ljubomir Mad`ar, Modeli agregatne tra`nje, Informator, Zagreb, 1972.
• Market Liberalism, Cato Institute, Washington, 1993.
• James Gleick, Chaos, Penguin books, 1988.
• Karl Poper, Otvoreno dru{tvo i njegovi neprijatelji, BIGZ, 1992.
• Valtazar Bogi{i}, Imovinski zakonik, 1888, Reprint 1985.
• Adam Smit, Istra`ivanje prirode i bogatstva naroda, Kultura, 1957.
• Stiv Hoking, A Brief History of Time, Oxford, 1988.
• Ibn Haldum, Muqaddima, Logos, Sarajevo, 1982.
• Stiv Pejovi}, Economic Analysis of Institutions and Systems; KAP, Boston, 1997.
• Ronald Coase, The Nature of Firm, 1987.
• Milton Freedman, Sloboda izbora, Global Book, Novi Sad, 1993.
• Karl Marks, Kapital, Kultura, 1947.
• D`on Majnard Kejnz, Op{ta teorija zaposlenosti, kamate i novca, Beograd, 1962.
• Albert Ajn{tajn, Moja teorija, Beograd, 1997.
• D`on Stjuart Mill, O slobodi, Beograd, 1985.

21
Makroekonomski ra~uni i modeli

Korisno su mi poslu`ila i predavanja moje uva`ene profesorice Ljubice Radovi}, koja, na


moju veliku `alost i {tetu studenata i stru~ne javnosti, ona nije `eljela da objavi. Isto tako, nje-
ni savjeti i pomo} kao mladom asistentu, a i kasnije, znatno su prevazilazili njene mentorske
obaveze i ostaju mi kao ljudski i roditeljski `ivotni zapis.
Suvi{no je isticati koliko su mi predavanja i vi{egodi{nje rasprave sa profesorom Bo-
{kom Glu{~evi}em i privilegija da ~esto sa njim budem u osami, uticala na moje stavove o
ekonomiji i donekle u `ivotu.
Da se statistika mo`e predavati zanimljivo, `ivotno i bez suvoparnih brojki, u~io me je
svjetski priznati statisti~ar i matemati~ar akademik Aron Jakovljevi~ Bojarskij, moj nau~ni
mentor tokom jednogodi{njeg rada na doktorskoj tezi u Moskvi.
Da u trenutku velike `ivotne raskrsnice ne napustim problematiku koja se obra|uje u
ovoj knjizi sna`no je uticao profesor Vasilij Leontijef, nobelovac i otac me|usektorske anali-
ze, sa kojim sam proveo {est prijatnih i nezaboravnih sati u Njujorku 1989. godine, u okviru
mog boravka u SAD.
Dru`enje i intenzivna komunikacija u posljednjih desetak godina sa velikim brojem ino-
stranih profesora, posebno Stivom Pejovi}em iz Teksasa i Enrikom Kolombatom iz Torina
sna`no je uticalo na shvatanje ekonomije i uklju~ivanje u savremene ekonomske tokove.
Razumije se, veliki broj ljudi sa kojim sam dolazio u kontakt tako|e su uticali na sadr`aj
i profil teksta koji je pred vama. No, sje}anja su uvijek prema nekom nepravedna.
Istina, ovu knjigu sam napisao ne zbog sje}anja, ve} radi njenih potro{a~a – prije svega
studenata, radi mog mogu}eg doprinosa njihovoj uspje{noj karijeri ekonomiste, biznismena,
ljudi koji }e na fakultetu nau~iti kako da zarade novca koliko im treba za savremeni `ivot.
Moje dosada{nje iskustvo s jedne strane, i mladala~ki zanos i ambicije mojih studenata s dru-
ge strane, ipak se srije}u u jednoj `ivotnoj istini, a to je da je najte`e upoznati svoje JA i da je
biti ~ovjek najte`e i najsvjetlije, odnosno, da se drevna maksima da „junak ~ojku konja vodi”
– danas mo`e shvatiti kao „biznismen ~ojku konja vodi”. Ipak, da biste bili ~ovjek, morate biti
uspje{ni u poslu kojim se bavite i sre}ni u porodici koju formirate.

5. Cilj knjige

Cilj knjige je da uti~e na na~in va{eg razmi{ljanja, na pomak od lokalnog mentaliteta ka


tr`i{nom mentalitetu; na razvoj razmi{ljanja koje poma`e da u `ivotu ostvarite uspje{nu po-
slovnu karijeru. Ekonomija i jeste nauka koja se defini{e kao specifi~an na~in razmi{ljanja.
Ovo ne zna~i da vi treba da prihvatite na~in razmi{ljanja i shvatanja ekonomije koji sam kao
svoj, dao u ovoj knjizi. Meni je bio cilj da sve to izlo`im tako da vas podstakne na razmi{lja-
nje, da iz vas izvu~e va{u misao, da vas motivi{e. Ova knjiga, odnosno ja kao njen autor, ne-
ma za cilj da vas nau~i i ubijedi! Cilj je da vas podstakne da razmi{ljate, shvatate, tuma~ite; da
ste sposobni da iznosite argumente za i protiv stavova koji su u knjizi. Ako se ova knjiga `eli
„nabubati” onda je to u`asno! To je put u pakao! Ja }u biti va{ veliki neprijatelj! To zaista
nijesam `elio niti `elim! Ako zaista smatrate da je ovo „nemogu}e nau~iti”, do|ite na ispit i to
mi doka`ite, dobi}ete pozitivnu ocjenu!
Ovo je knjiga o shvatanju i razumijevanju ekonomije! Pisana je sa ambicijom da je nika-
da ne zaboravite! Da uti~e na va{ `ivot kao ekonomiste! Da uti~e na va{u poslovnu karijeru!

22
Uvodne informacije ili koncept knjige

Bez obzira da li neku misao u knjizi prihvatate ili ne! Smatra}u svojim velikim uspjehom ako
kroz `ivot budete govorili: „Ne sla`em se sa profesorom Vukoti}em”. U `ivotu sam uvijek ci-
jenio i cijenim pametnog i sposobnog oponenta. Svakako, to podrazumijeva savladavanje su-
jete, poznate bolesti intelektualaca i mnogih uspje{nih ljudi! Nadam se da }e makar jedna –
dvije misli iz ove knjige postati dio Va{ih principa, Va{eg shvatanja ekonomije i `ivota uop-
{te! To mi je mnogo va`inije nego da li }ete na ispitu znati neku formulu, striktno izvo|enje
modela, grafik! Istina, ovo ne zna~i da „sitnice” nijesu va`ne! Pa i nula (0) je sitnica! Zar ne?
Da li je sa stanovi{ta vrijednosti nekog broja jedna nula vi{e ili manje sitnica? Zamislite tu
brojku kao svoj prihod! Ako je to za Vas zaista sitnica, onda ste Vi ve} uspjeli u `ivotu! Ova
knjiga Vam nije potrebna!
Ovim `elim da vam skrenem pa`nju da je u ovoj knjizi va`nije da shvatite smisao formu-
le, modela („polo`aj nule u brojci”) nego da napamet u~ite formulu i model!
@elio sam da vam ova knjiga da znanja koja su konkurentna znanjima sa najpoznatijih
svjetskih univerziteta. Svakako, to podrazumijeva da i ja kao autor imam kompetitivnu vrijed-
nost u odnosu na standarde {ireg tr`i{ta. Moram priznati da sam pro{ao skoro 20–godi{nji pa-
kao izlaska na svjetsko tr`i{te. Vjerujte da bi i ova knjiga bila napisana i prije 15 godina da
nijesam svakodnevno upoznavao i li~no do`ivljavao kriterijume {ireg tr`i{ta. Ovi kriterijumi
su mi razvijali strah i odgovornost od pisanja knjige za studente.
Ni{ta ne ~ini ~ovjeka tako sigurnim u sebe kao monopol na lokalnom tr`i{tu, kao pala-
na~ki pristup `ivotu!
I pored toga {to li~no osje}am i imam tra`nju sa tog {ireg tr`i{ta (nau~ne konferencije,
seminari, predavanja, okrugli stolovi, me|unarodne konferencije) ne `elim da protivno svojoj
volji pola`ete jo{ jedan predmet po „lokalnoj” knjizi (ako tako mislite).
Zato vam, shodno slobodi izbora, za ~iju logiku se zala`em kako i u ovoj knjizi (sloboda
dono{enja odluke u kontekstu me|uzavisnosti prava i odgovornosti), tako i u svom `ivotu i
svojoj porodici, svuda gdje rukovodim odre|enim poslom, projektom ili institucijom, nudim
kao zamjenu za ovu knjigu, a za polaganje ispita, sljede}e tri knjige:

a) dr Mate Babi}: „Makroekonomija”, „Mate”, Zagreb, 2000. (jedanaesto izdanje)


b) System of National Accounts, 1993. („Plava knjiga”)
c) Gregory Mankew: „Macroeconomics” (bilo koje izdanje)

Svaka od ovih knjiga pojedina~no za ispit mo`e zamijeniti ovu knjigu!


Sve tri knjige imam u li~noj biblioteci, kao i sve knjige koje su navedene u literaturi, i
mo`ete ih dobiti! Budite sigurni da izbor polaganja na bazi ovih knjiga predstavlja kompara-
tivnu prednost za Vas!
Prema tome, ja sam Vam izbio iz ruku argument da me optu`ujete pitanjem: „Zar i ovo
moram da u~im”, a isto tako i sebe izlo`io konkurenciji {ireg tr`i{ta. U tom kontekstu da Vam
dam informaciju da je knjiga G. Mankew: „Macroeconomics” (Harward University), 1994.
godine dobila nagradu kao najbolji ud`benik iz oblasti makroekonomije u svijetu! Kao {to }e-
te vidjeti, i ja sam je dosta koristio u jednom dijelu ove knjige, uz napomenu da je na{e shva-
tanje ekonomije, ipak razli~ito! On vi{e naginje kejnzijanstvu, ja sam ipak iz kruga tvrdih li-
beralnih ekonomista i aktivan u „Mont Pelerin Society” (dru{tvo svjetskih intelektualaca koje
je 1947. godine u Mont Pelerinu – [vajcarska, osnovao Fridrih Hayek) i dru{tvu „Institutional

23
Makroekonomski ra~uni i modeli

Economics” (osnovao Ronald Couse 1994. godine). (Ove moje biografske ~injenice sam izlo-
`io da ih moji studenti znaju te da shvate da stranci znaju zna~aj poruke informacija koje {alju
ove „marke”, te da to slobodno koriste u me|unarodnim komunikacijama na svakom nivou!)
Kvalitet svakog posla i svake institucije jeste, u krajnjem, rezultat pojedinaca – indivi-
dua! Tako je i sa fakultetom! Individualnost profesora i uspje{nih u karijeri studenata, dr`e
njegov kvalitet, „imid`”, presti`. Istina, ovo va`i za {ire tr`i{te. Tako }e i kvalitet va{eg zna-
nja biti procjenjivan na bazi ud`benika iz kojih ste u~ili! Ko su bili va{i profesori? Budite si-
gurni da ne}ete ostaviti isti utisak na intervjuu u Svjetskoj banci ili MMF, ili nekoj poslovnoj
banci, ako ka`ete da ste Vi student nekog ili nekoliko profesora koje oni znaju ili su za njih
~uli!
Dosta rano sam shvatio da je moje tr`i{te i tr`i{te mojih studenata! Zato sam ga uvijek {i-
rio! Ja im ga otvaram! Da li }e to iskoristiti, zavisi od njihovog kvaliteta! Ja sam siguran da
moji studenti to mogu i ho}e iskoristiti. Iskustvo to ve} mo}no pokazuje. I Vi ste jedan od tih
uspje{nih studenata! Zato naprijed!!! Go ahead!
Otkrivam vam i jednu malu tajnu! Svakako, ne radi tajne ve} radi na~ina razmi{ljanja:
va{eg i mog!
Da li ~injenicom da sam kao alternativu ovoj knjizi dao najpoznatiji ud`benik u svijetu,
sebe i svoj autoritet ugrozio ili mo`da pove}ao u va{im o~ima? Vi odgovorite na to pitanje!
Bi}u iskren: vi{e autoriteta }e mi na {irem tr`i{tu donijeti saznanje da studenti mogu da
biraju izme|u ove knjige i pojedina~no izme|u tri navedene knjige (me|u kojima je i najpo-
znatiji svjetski ud`benik), nego insistiranje na „mojoj knjizi”! Jednostavno, zar ne? Prije kon-
kretnog odgovora da je to potpuno jasno, probajte to na sebi! Lako je probati i donositi za-
klju~ke na ra~un drugog! Kako u kafani, kafi}u do`ivljavate ljude koji piju na Va{ ra~un; ko-
jima je „zmija u nov~aniku”? Tako ja do`ivljavam ekonomiste i profesore koji me „u~e” da je
sve to normalno, da se oni sla`u sa tim! („Ponudite alternativnu literaturu za Va{ ispit”, ja im
odgovaram). Ja vjerujem samo onima koji imaju rezultate i koji imaju tr`i{nu, a ne umi{ljenu,
lokalnu vrijednost. Tr`i{te po{tuje samo rezultate! Tr`i{te se klanja samo najefikasnijima (po-
jedincima), tr`i{te ne priznaje zasluge iz pro{losti, ve} rezultate danas! Da li neko mo`e biti u
ko{arka{koj ekipi u NBA ligi, na bazi zasluga? Ne! Logika: ja sam bio najbolji student u ge-
neraciji, u smislu da Vam se svako tokom `ivota klanja, pogre{na je! To ne o~ekujte! Ne do-
zvolite da neko pita: „Pa, zar je mogu}e da je ovo bio najbolji student u generaciji?” Me|u-
tim, ~injenica da ste bili najbolji ili me|u najboljim studentima u generaciji, treba da Vam raz-
vije sigurnost, da ako budete radili kao u vrijeme kada ste „bili najbolji u generaciji” – bi}ete i
dalje najbolji! Jednostavno, ne insistirajte na pro{losti: „Ja sam bio”, ve} na sada{njosti: „Ja
ho}u i mogu”.
Da biste imali sigurnost u sebe, u svoje mogu}nosti i kreativne sposobnosti, nije vam po-
trebno ogledalo niti italijanska odje}a (mada i to nije bez uticaja). Potreban Vam je ogroman i
svakodnevni rad, svakodnevno u~enje, da shvatite da se do prakti~nog znanja dolazi samo
kroz metod „poku{aja i gre{aka” (Hayek), „da je na{e neznanje ogromno i da mi kroz svako-
dnevni rad poku{avamo da smanjimo na{e neznanje” (Poper).
Na moju `alost, ja sam bli`i mi{ljenju Seneke koji je rekao: „[to vi{e znamo, postajemo
svjesniji koliko malo znamo”. Mene je takav pristup stalno vukao naprijed, u nove istra`iva~-
ke dubine! Tajna ove knjige upravo je u toj mojoj li~noj osobini!

24
Uvodne informacije ili koncept knjige

6. Koncept ili filozofija knjige

Knjiga ima, uslovno re~eno, pet djelova. Grafi~ki, to izgleda na sljede}i na~in:

Ekonomija: {ta je to? Statisti~ko obuhvatanje Modeli ekonomskih


Snaga ekonomskog ekonomskih transakcija aktivnosti (agregatni, [to nije Pojmovi
na~ina razmi{ljanja (SNA) strukturni i modeli rasta) obja{njeno? Literatura

A B C D E

Ovo je prvi nivo (najve}i nivo apstrakcije) za „zami{ljanje” {to je u ovoj knjizi!

U dijelu A razvijam osnovne elemente shvatanja ekonomije. Prije svega da je ekonomija


na~in razmi{ljanja, da je zna~aj tr`i{ta i institucija za ekonomsku efikasnost presudan, te da
otvorena ekonomija kao dio koncepta otvorenog dru{tva pove}ava kvalitet `ivota svakog od
nas. Isto tako, polazi se od individue (kao gradijenta dru{tva), ne od kolektiva; i li~nog intere-
sa. Egoizam se shvata kao vrlina, tj. napu{ta se predrasuda da je altruizam unaprijed pozitivan
pristup! Ja u svakom altruizmu vidim prikrivenu sebi~nost! Zato sam za ~iste kategorije i od-
nose. Istina, ja u kontekstu dihotomije: egoizam – altruizam, koristim dihotomiju: „primitivni
egoizam” i „kultivisani egoizam”. Razlika je, u krajnjem u tome, {to u prvom slu~aju osoba
ne vodi ra~una o egoizmu ostalih osoba, odnosno u drugom slu~aju prihvata se pristup da je
moj li~ni interes ograni~en interesom drugih lica, tj. sloboda ispoljavanja mog li~nog interesa
je ograni~ena slobodom ispoljavanja Va{eg li~nog interesa! Ina~e, ja ne vjerujem u te „vi{e ci-
ljeve” (altruizam) niti u to da }e u izboru izme|u skakanja u plitki hotelski bazen ili uzburka-
nu planinsku rijeku da bi spasili dijete koje se davi, altruista sko~io u bukove a egoista u ba-
zen. Obojica bi sko~ili u bazen! (Ako se ne sla`ete, ja vas pitam: Gdje biste vi sko~ili ako
biste slobodno birali?)
U okviru ovog shvatanja ekonomije posebno se nagla{ava uloga institucija i politi~kog
faktora (postojanje javnog izbora) i isti~e zna~aj interesnih grupa i razlika u dono{enju odluka
na bazi tr`i{nog pristupa u ekonomiji i u politici. Vrlo je va`no da u sljede}e djelove knjige
„idete” sa jasnim sopstvenim shvatanjem ekonomije. Ja ne priznajem da su brojke neutralne!
Da su modeli va`ni sami po sebi. Ne! Oni imaju svoju interpretaciju u kontekstu shvatanja
ekonomije. (Kao {to „nula” na svakom mjestu u broju ne zna~i isto, tako ni svaki model ne
zna~i isto u kontekstu jedne ili druge teorije). Zapravo, iskusni kapetani su predosje}ali vjetar
i na osnovu toga podizali jedra, jer za to treba dosta vremena. U jednom od posljednjih »~ita-
nja« ovoga teksta prije {tampe, sjetih se odgovora na pitanje: »Ko su bili najbolji kapetani?«
Treba po~eti i zavr{iti prije nego {to vjetar dune. Najbolji kapetan je bio onaj koji je »pogo-
dio« smjer vjetra. Teorija se mo`e shvatiti kao taj vjetar!

Ovaj dio je baza knjige! On pokazuje sa koje strane se pristupa ekonomiji!

Drugi dio polazi od statisti~kog obuhvata ekonomskih aktivnosti. Naime, ~itav ekonom-
ski `ivot odvija se izme|u pojedinih sektora i kroz razli~ite vrste transakcija.

25
Makroekonomski ra~uni i modeli

U ovom dijelu je obuhva}ena statistika agregata (pokazatelja) na nivou ekonomije i si-


stem nacionalnih ra~una. SNA je prikazan na bazi istoimene knjige u izdanju UN i MMF
(Plava knjiga, 1993), koja slu`i za koncipiranje nacionalnih ra~una u zemljama tr`i{ne ekono-
mije. Zna~i, upozna}ete se sa osnovnim znanjima koja su, u domenu statistike, prihva}ena u
svjetskim razmjerama. (Izbjegnut je na{ statisti~ki sistem koji je u tranziciji i koji }e se obli-
kovati shodno principima SNA sistema). Ekonomista koji razumije ovaj dio, siguran sam da
razumije ekonomiju. Ovaj dio obezbje|uje da se od mikroekonomije (pojedina~ne transakcije)
izdignete na nivo makroekonomije (funkcionisanje ekonomije na nivou cjelokupne privrede).
Ko ne razumije ovaj dio (a mnogo je takvih ekonomista) govori o makroekonomiji bez njene
veze sa mikroekonomijom , bez znanja da Va{e i moje individualne odluke u domenu ekono-
mije (kupovina novina, kupovina avio–karata, pi}e u kafi}u, izlet za Italiju,...) kao i odluke na
nivou preduze}a (gradnja nove hale, pove}anje izvoza) ili odluka Vlade da kupi nove klupe za
amfiteatar na Ekonomskom fakultetu, kao i odluka „Bear Peroni” da osvoji crnogorsko tr`i{te
piva, ili Microsofta da u Crnoj Gori prodaje svoj softver, ~ine osnovu makroekonomije!
Cilj mi je da vas podstaknem da razmi{ljate: Kako od miliona svakodnevnih individual-
nih transakcija mo`emo do}i do njihovog uop{tavanja na makronivou?
Samo oni ekonomisti koji znaju fakti~ku gra|u makroagregata, uvijek sumnjaju u njih!
Provjeravaju ih! Makro veli~ine nisu stati~ke veli~ine! To su izvedene veli~ine! Moram pri-
znati da su to prije veli~ine u na{im glavama (ekonomista) nego u stvarnosti! Zato treba da
sve makroekonomske veli~ine shvatate u relativnom smislu! Malo je ekonomsta koji su pisali
o makroekonomiji, a da ne vjeruju u statiku makroekonomije, kao {to sam ja!
Ja vjerujem u principe koji mogu da dovedu do pove}anja ekonomske efikasnosti na ni-
vou privrede (otvorenost, racionalnost, li~ni interes); u to da neke probleme koji su zajedni~ki
za ekonomiju u cjelini (inflacija, nezaposlenost, kamatne stope i sl.) treba rje{avati da bi se
stvarala povoljna klima za razvoj; u to da treba razvijati odre|ene institucije i pravila u jednoj
ekonomiji; u kura`enju inicijativa preduzetnika i kreativnog pristupa u svakodnevnom poslu;
u transparentnosti i javnosti svake pojedine ekonomske aktivnosti ja do`ivljavam ekonomiju!
Za mene to nisu odluke Vlade, iako su one va`ne! Ne diktira Vlada ekonomiji, ve} obrnuto!
Nije dvovalutni sistem u Crnoj Gori rezultat pameti Vlade (ili moje li~no kao ~lana tima koji
je na tome radio) ve} rje{avanje problema: Kako pove}ati stabilnost uslova poslovanja za
preduze}a, ~ija efikasnost svakodnevno pada? Zna~i, nije na{ zadatak bio kako da pove}amo
efikasnost ekonomije u Crnoj Gori, ve} kako da svako preduze}e pojedina~no i svaki gra|a-
nin pojedina~no, lak{e donosi odluke i uz manje transakcione tro{kove! Ako ka`ete: „Pa to je
isto”, odgovorite mi na ptanje: Kada se poklapaju li~ni i op{ti interesi: logikom „odozdo” na
„gore” ili logikom od „vrha” ka „dnu”? Moja logika je da se ekonomski efekat uvijek podsti~e
logikom od „dna” ka „vrhu”, od „individue” ka „dru{tvu”. Niti vjerujem, niti prihvatam op{te,
nacionalne, istorijske ciljeve! Prihvatam samo svoj interes, koji ne ugro`ava interes drugih!
To se zove socijalizovani (podru{tvljeni) li~ni interes. Saznanje da svoj li~ni interes mo`e{
bolje posti}i u saradnji sa drugim individuama, nego ako `eli{ da sve prigrabi{ za sebe (na ra-
~un drugog!), jeste klju~no za uspjeh u `ivotu! ^ini mi se da sam shvatio da mi ne `ivimo u
svijetu konkurencije („ja protiv drugih”, „{to ja imam vi{e, drugi imaju manje”) ve} u svijetu
saradnje, kooperacije, me|usobne pomo}i!
To proizilazi iz principa integracije i globalizacije! (Razmislite o ovome! Za{to u feudali-
zmu nije postojala ideja integracije, koja nastaje tek sa nastankom kapitalizma, tj. logike tr`i-
{ta! Feud je sinonim za zatvorenost, lokalitet, za distributivnu logiku: „[to vi{e imaju drugi, ja
imam manje”).

26
Uvodne informacije ili koncept knjige

Gore istaknuto je filozofija drugog dijela knjige! Akcenat je na individualnom koje se


grupi{e da bismo do{li do agregatnog!

Tre}i dio knjige se odnosi na makroekonomske modele i analizu:

Kako iz miliona individualnih transakcija izvu}i one karakteristi~ne crte koje nama omo-
gu}avaju da prepoznamo ekonomsku stvarnost! Pojednostavljeno, to je problem kako da iz
mno{tva osobina ~ovjeka izaberete onu koja je za njega karakteristi~na i po kojoj ga je lako
prepoznati. (To se zove karikatura, odnosno u ekonomskoj analizi, to je model).
Model je pojednostavljen na~in da prepoznate ekonomsku stvarnost, kao {to je karikatura
pojednostavljen na~in da prika`ete ili prepoznate neku osobu. (Uzima se u obzir samo ono {to
je bitno, karakteristi~no, sve ostalo zanemarujemo! To je logika modela!)
Zna~i, u ovom dijelu cilj mi je da individualne ekonomske transakcije grupi{ete, zamisli-
te na visokom nivou agregiranja. Kao da ste planinar koji je sa mukom do{ao do vrha i sa vr-
ha posmatra dolje: ka podno`ju gdje se odvija `ivot! Na vrhu je suvi{e malo prostora da bi se
od kori{}enja tog prostora moglo `ivjeti! Tako ni sama makroekonomija ne mo`e rije{iti sve
na{e probleme! Za mene je va`no da shvatite da izme|u makro i mikroekonomije nema su-
{tinske razlike. Razlika je samo u tome {to one izu~avaju razli~ite probleme (mikroekonomija:
cijene, tro{kovi, individualna tr`i{ta; makroekonomija: agregate proizvodnje, nezaposlenost,
devizni kurs, kamatne stope,...)
Sve {to je dato u tre}em dijelu, teorijski se zasniva na onome {to je dato u prvom dijelu.
Zato nemojte da ove modele shvatate neutralno u odnosu na koncept shvatanja ekonomije. Ni-
je svejedno da akcije dr`ave shvatate va`nijim od akcija preduzetnika (preduze}a)! Da li mi-
slite da preduze}a zavise (ili Vi kao pojedinac) od dr`ave? Ne! Preduze}a, a i Vi i ja zavisimo
od na{eg tr`i{ta! Od toga koliko neko ima potrebe da kupuje (plati) na{e proizvode i znanje! I
dr`ava }e nas pla}ati (kao dr`avnog profesora, ~inovnika, ministra,...) sve dok ima koristi od na-
{ih usluga. Tako se i dr`ava javlja kao na{e tr`i{te (kupuje na{e proizvode). Moj vam je savjet da
uvijek imate alternativu dr`avnom tr`i{tu. [to imate vi{e alternativa u odnosu na dr`avu kao tr`i-
{te, to }ete dr`avu vi{e koristiti kao svoje tr`i{te! Izgleda nelogi~no! Ali, logika nikada ne vodi
do zarade! Svako ko je zaradio novac, preduzeo je ne{to novo, ne{to {to nije drugom poznato!
A logika je svojina svih! A svi nijesu uspje{ni! Uspje{ni su u intervalu statisti~ke gre{ke!
Zna~i, u ovom dijelu mi raspravljamo pitanje: kako sa nivoa vrha (makroekonomska po-
litika) mo`emo uticati na pove}anje ekonomskih efekata preduze}a i individue! Ne postoji
efikasnost makroekonomije same po sebi! Ili barem ja tako mislim. Makroekonomija stvara
ambijent, stvara institucije! Stvara klimu za biznis! Ona ne rje{ava direktno ekonomske pro-
bleme korporacija!
Meni se ~ini da se makroekonomija shvata kao posebna, „visinska” nauka koja autorite-
tom svoje „visine” i „teorije” rje{ava probleme u ekonomiji! Moje prakti~no iskustvo (~lan
Republi~ke i Savezne vlade u SFRJ) mi govori sasvim druga~ije. Kao da iskustvo govori:
„Gospodine ministre, vi{e se zapa`a kada kvarite nego kada poma`ete ekonomiju”. (Otuda
valjda i misao: „Najbolja Vlada je ona koja najmanje vlada”)
U ovoj knjizi, makroekonomija se shvata kao dio ekonomskih odluka koje donosi dr`ava
da bi podstakla preduzetni{tvo, kvalitet poslovanja preduze}a, ekonomske i politi~ke slobode,
otvorenost dru{tva i ekonomije.
Odnosno, pod makroekonomijom se ne podrazumijeva diktatura odluka Vlade, koje se
donose nezavisno od na{ih li~nih interesa, od interesa preduze}a; makroekonomija nije skup

27
Makroekonomski ra~uni i modeli

odluka koje {tite interese birokratije; makroekonomija nije ne{to teorijski i prakti~no uzvi{e-
no. To shvatanje makroekonomije zva}u „antiekonomija”. Odnosno, to je makroekonomija opte-
re}ena logikom socijalne pravde, koju ja nazivam „grupno–interesna makroekonomija”. Zlou-
potreba polo`aja da se donose odluke na nivou dr`ave koje su u interesu interesnih grupa na niv-
ou dr`ave. Zloupotrebe makroekonomije su veoma ~este. @elio sam da Vam prika`em su{tinu
makroekonomskih mjera da bi prepoznali tu „adresiranost” mjera makroekonomske politike.1
To je razlog da sam u ovom dijelu knjige uveo poglavlje:« Makroekonomska politika i
public choice«. Kakva je uloga makroekonomske politike kao veze izme|u dr`ave (politike) i
ekonomije (tr`i{ta). Kakva je veza izme|u ekonomskih sloboda, blagostanja i politi~kih slo-
boda? Kakva je veza izme|u ravnote`e na tr`i{tu i demokratske ravnote`e? U ~emu se ogleda
veza izme|u biznis ciklusa i politi~kog ciklusa? Ovim poglavljem sam `elio da ~itaocu skre-
nem pa`nju na `ivotnost materije u ovoj knjizi.

^etvrti dio sadr`i nekoliko pitanja, vi{e kratko, koja vas vezuju sa budu}im istra`ivanji-
ma, koja otvaraju va{e znanje. @elim da studiranje ove knjige zavr{ite ne sa komentarom:
„Sve ovo znam”, ve} sa pitanjem: „Kako informatizacija uti~e na funkcionisanje tr`i{ta? Kako
globalizacija uti~e na budu}nost makroekonomije? Kako megatrendovi razvoja uti~u na eko-
nomski suverenitet dr`ava?”
Da li je mo`da u informati~koj ekonomiji do{ao kraj makroekonomije? Da li je »Azijska
kriza« zauvijek sru{ila sada{nji koncept Svjetske banke i Me|unarodnog monetarnog fonda?
Da li ulazimo u vrijeme tzv. privatnog novca, o kojem je Hajek pisao prije vi{e decenija? Ka-
ko u daljem razvoju ove oblasti obuhvatiti uticaj i razvoj demografskih ra~una i finansijskih
tr`i{ta? Kakav je uticaj D`ejmsa Bjukanena i njegove teorije o public choice na dalji razvoj
ekonomije? Da li }e Coasova teorija transakcionih tro{kova kao i njena razrada u djelima
Northa Douglasa dugoro~nije uticati na teorijsku i prakti~nu misao u ekonomiji? Da li }e.....
Nema kraja!

U petom dijelu dati su najva`niji pojmovi i najva`nija literatura, Indeks imena, kratak
sa`etak knjige na engleskom, Knjige koje vam preporu~ujem da pro~itate, kao i Imena
dobitnika Nobelove nagrade u ekonomiji.
Za{to su dati osnovni pojmovi? Za{to je, uop{te va`no razumijevanje pojmova? Za{to je
va`na »rije~ o rije~i« (\uro [u{nji}). Kao {to je za fizi~ku egzistenciju va`an hljeb, tako je za
duhovnu, jezik (Matija Be}kovi}: «Hleba i jezika«).
Kao {to su slova va`na za pisanje rije~i, tako su i rije~i (pojmovi) va`ni za pisanje re~eni-
ce, odnosno za izra`avanje na{ih misli. Ovo se naj~e{}e previ|a. Svjesno ili nesvjesno!
Testirajte sebe koliko pojmova koje koristite svakodnevno zaista mo`ete da defini{ete, da
nekom objasnite. Mjera va{eg razumijevanja je broj rije~i koje koristite za obja{njenje tog
pojma. [to vam treba vi{e rije~i, to manje razumijete taj pojam! Ja ovdje mislim na odgovore
na tzv. naivna, »dje~ja pitanja«.2 ^ini mi se da mi je najte`e pitanje iz ekonomije postavila
najstarija k}erka, kada me je kao u~enica prvog razreda pitala: «Tata, a {to je to ekonomija?«.
Zaista, {to je to ekonomija? Kako to objasniti prirodno, jednostavno, razumljivo, jer dje~ji
1
Ovaj dio pi{em iz li~nog iskustva. Bio sam jako iznena|en ~injenicom da su mnogi „dr`avni projekti”
usmjeravani li~nim interesima odre|enih grupa. Npr. privatizacija, reforma finansijskog sistema i sl.
2
Vidi knjigu: Vislava [imborska, „Naivna pitanja – izabrane pjesme” (Nobelova nagrada za 1996), ABC
glas, Beograd, 1998.

28
Uvodne informacije ili koncept knjige

mozak je jo{ ~ist od konstrukcija i predstava o svijetu odraslih. On razumije samo ono {to je
zaista prirodno, tj. su{tinsko! A su{tina svega je jednostavna! Ali, kako je dug put do jedno-
stavnosti!!! Zamislite da djetetu po~nete da odgovarate da je ekonomija nauka koja prou~a-
va.... koju je »izmislio« Adam Smit... da je...3
Dati su najva`niji pojmovi kori{}eni u ovoj knjizi. Uslovno ih mogu podijeliti na moje i
one koje sam obradio na bazi njihovog odre|enja iz drugih sli~nih knjiga. Ova grupa pojmova
je samo prilago|ena stilu i kontekstu knjige, ali u su{tini se ne razlikuje od sli~nih definicija u
dobrim zapadnim knjigama. Npr. IS kriva, IS–LM model, tehni~ki koeficijent, kapitalni koefi-
cijent, dru{tveni proizvod,...
Me|utim, postoji jedan broj pojmova, koji nijesu samo »~isto« ekonomski, i koji su pro-
izvod mog poku{aja da budem jednostavan, odnosno da sebi dam toliko hrabrosti da vam po-
nudim dubinu mog na~ina razmi{ljanja! Shvatanje tih pojmova otkriva filozofiju ove knjige,
njenu misiju!
Npr. pojam tr`i{te, koji se manje–vi{e defini{e uniformno kao mjesto susreta ponude i
potra`nje, `elio sam da vam produbim kroz definiciju da je tr`i{te mehanizam kojim drugi
procjenjuju na{u vrijednost! Na ~emu je ovdje naglasak?
Da li na »mjestu« susreta tamo negdje i tamo nekoga« ili smo taj mehanizam vezali za:

a) Individuu (ja)
b) Li~ni interes (drugi pojedinac procjenjuje da li mu je potreban moj proizvod)
c) Demokratiju (sloboda izbora drugog pojedinca da kupi ili ne kupi moj proizvod ili
uslugu)
d) Moju obavezu da proizvedem kvalitetne proizvode i usluge da bi ih drugi visoko
vrednovao i kupio!

[to mi je namjera? Da shvatite da tr`i{te nije »tamo negdje«, »da se odnosi na drugog«,
ve} da shvatite, Vi i ja, svako pojedina~no da smo svi u svakom trenutku uhva}eni u mre`i tr-
`i{ta, u ~eljustima tr`i{ta! Da se tr`i{te ti~e nas!4
Ili npr. pojam kredit. Zar svakome nije jasno da je kredit suma novca koju neko (npr.
banka) daje drugom (npr. preduze}u), i korisnik tog kredita garantuje da }e vratiti taj iznos
novca! Sve je to ta~no! Ali, na ~ijim obavezama je naglasak u ovakvom, uobi~ajenom shvata-
nju kredita? Na korisniku kredita! On propada ako ne vrati kredit – misaona je poruka! Da li
je ba{ tako? Ja nudim jo{ jednu definiciju: Kredit je povjerenje u sopstvenu snagu da mo`ete
podnijeti gubitak davanja novca drugom. U ~emu je razlika? Prije svega, odgovornost se sa
onog kome dajemo kredit prenosi na vas, mene i one koji daju kredit! Ne mogu ja prenijeti
potpunu odgovornost za moj novac na nekog drugog (korisnika kredita). Opet nagla{avanje
individualizma i individualne – sopstvene odgovornosti. Znam da }e neki odmah re}i da ovo
nije tako! Mo`da su u pravu. Ipak, neka mi, a i vama ako imate sli~no mi{ljenje, odgovore na

3
Naj~e{}i komentar mudrih ljudi na ovakve odgovore jeste: „Vidim da si i{ao u {kolu, ali mi nijesi odgo-
vorio na pitanje”. Svako od nas se u `ivotu na|e u sli~noj situaciji!
4
Sjetih se jednog komentara u Financial Times–u a povodom rata Engleske sa Argentinom za Foklandska
ostrva, koji opisuje promjenu javnog mnjenja od eufori~nog u po~etku rata, kada su rat shvatali kao navijanje na
fudbalskoj utakmici, do potpunog nestanka nacionalne euforije kada su u ratu po~eli da ginu ~lanovi porodice,
prijatelji, kom{ije,… Na`alost, sli~nih je bilo ratova i tokom raspada SFRJ.

29
Makroekonomski ra~uni i modeli

nekoliko »naivnih« pitanja. [to zna~i prodaja potra`ivanja uz diskont? Odnosno, kad se ka-
`e:«Cijena duga te zemlje na tr`i{tu je 25%«. [to }e biti sa davaocem kredita ukoliko ne mo`e
da podnese gubitak 75% datog novca? Ili, kockar koji se »vadi« i pozajmljuje novac! Razne
piramidalne {eme (Rusija, Jugoslavija, Albanija) gdje su gra|ani ulo`ili novac u banke (dali
kredit vlasnicima banaka), koji su propali. Ili problem du`ni~ke krize!5
Opet, namjera mi je da poja~am Va{ li~ni osje}aj za li~nu odgovornost.

Ili shvatanje pojma student. Umjesto da prihvatimo uobi~ajeno shvatanje da je to mlad


~ovjek koji poha|a Univerzitet i sprema se za budu}i poziv, ja smatram da je student »osoba
koja je po pravilu mentalni buntovnik«. To zna~i da ste Vi osoba koju niko ne smije da ubje-
|uje, da o~ekuje da ste slijepo poslu{ni, da ste uvijek u uniformi `elja Va{ih roditelja i naredbi
(strogosti) Va{ih profesora! Zato je za mene normalna haoti~nost a ne determinizam u razmi-
{ljanju studenta. Uostalom, i kolokvijalni rje~nik mladih ljudi ukazuje na to: »Kako si?«, »Su-
per«, »A ti?«, »Haos«. Izbjegnite da mladi ostarite!
Zato sam i ovu knjigu pisao, koliko je to bilo mogu}e, da probudim tu va{u mentalnu
buntovnost, a ne da je »nau~ite«!

Ili pojam socijalna pravda! Svi ka`emo da ekonomski sistemi imaju dva cilja: ekonom-
sku efikasnost i socijalnu pravdu! (distribucija). Mnoge partije isti~u tu humanu stranu razvo-
ja: pomo} svim ljudima kroz dr`avnu distribuciju dohotka ili proizvoda (oduzima se od onog
ko je proizveo i daje onom ko nema!). Kada se cilj socijalne pravde (ne zakonske i ustavne
pravde, politi~kih i ekonomskih sloboda) ne `eli od nekih unaprijed prihvatiti kao ideologija i
tabu tema, onda zagovornici humanosti »dobri ljudi« iz svih oru`ja biju po sebi~nosti takvih
ljudi! A kolika je snaga humanosti socijalne (distributivne) pravednosti ako je defini{emo
kao: »Legalno nasilje nad najsposobnijima?« Zar visoki porezi nijesu oduzimanje od najspo-
sobnijih? Zar obuzdavanje najsposobnijih u na{im kompanijama i dru{tvu zarad mira u ku}i,
nije nasilje nad najsposobnijima? Zar jednakost plata svih ministara i dr`avnih slu`benika,
profesora Univerziteta, nije nasilje nad onima koji najvi{e rade i koji su najefikasniji? Zar ni-
smo svi svjesni da Vam se sve mo`e oprostiti sem uspjeh! Zar se razvoj civilizacije ne oslanja
najvi{e na ple}a najsposobnijih pojedinaca: nau~nika, izumitelja, dr`avnika, biznismena...?
Zar bi se socijalizam uru{io sa milionima nesre}nika i poginulih, da je socijalisti~ka (distribu-
tivna) pravednost toliko sna`an podstrek razvoju? Zamislite da socijalnu (distributivnu) pra-
vednost uvedete na na{e studije! I da bih ja bio »dobar i human profesor« odlu~im da svim
studentima dam unaprijed istu ocjenu (socijalna pravednost). Npr. 8! [to bi se desilo?
Ili u sportu! Npr. radi mira u ko{arka{koj ekipi zabrani se da bilo ko smije da posti`e pre-
ko 12 ko{eva po utakmici! Re}i }ete: »Pa, profesore, sada karikirate«! Mo`da! A u ~emu je
razlika od ovog »karikiranja« i »ozbiljnosti« kontrole i redistribucije u ekonomiji? [to su zai-
sta visoki porezi? Ili su, zaista, iste plate svima? [to su, zaista visoka ograni~enja da budete
kreativni (»da ubacite vi{e od 12 ko{eva po utakmici«)?
O ovim pitanjima raspravlja}u sa onim studentima koji izaberu predmet Ekonomsku filo-
zofiju. Ovdje bih `elio samo da istaknem da ja pod, za nas neprihvatljivom distributivnom
pravedno{}u, podrazumijevam situaciju kada ti »humani distributeri« sebi kroz distribuciju
5
Vra}aju}i se iz Pariza, poslije uzetog velikog kredita od Francuske vlade, na pitanje Ministra finansija:
„Kako }e Srbija vra}ati ovoliki kredit?” Predsjednik Vlade, Nikola Pa{i} je odgovorio: „To vi{e nije problem Sr-
bije. To je problem Francuske”! Zar meksi~ka kriza nije potvrdila ta~nost ovog odgovora?

30
Uvodne informacije ili koncept knjige

prave posao i tr`i{te za svoje usluge, a ne aktivnosti ~iji je cilj rje{avanje problema nesposob-
nih i najsiroma{nijih u dru{tvu, i koji rje{enje tih slojeva stanovni{tva ne vide u tome »kako ih
nau~iti da love ribu«, ili im omogu}iti da sami zarade, ve} ih kroz »humanu distribuciju« stal-
no dr`ati u mraku (odnosno stanju zavisnosti). Isto tako, u okviru ovog pojma ja ne dovodim
u pitanje ljudsku solidarnost, obi~aje, moral i ono {to je ljudski sistem vrijednosti. Dovodim u
pitanje sve ono {to je birokratsko i administrativno, i {to je bez du{e...
U vezi sa tim je i definicija pojma op{ti ciljevi kao li~ni ciljevi grupe na vlasti! Ovo bi
nas ve} odvelo u raspravu o politi~koj demokratiji.
U ovu grupu definicija spadaju npr.: sujeta, rizik, svojina, kultura, konvergencija, kra|a,
informacija, ekonomija, determinizam, cijena, carina, haos, sinergija, moral, porez, plan, rast,
razvoj, investicije, suverenost, statistika,...
Zna~i, svi ovi pojmovi proizilaze iz dubine, eho su dubine razumijevanja u na{em mo-
zgu, i nikako nisu stvar horizontalnog, linearnog, bezrazmi{ljaju}eg pristupa tim pojmovima.
Navedena je bazi~na literatura. Svjestan sam da svaka ideja ima majku. Zato sam naveo
neke od knjiga iz svoje biblioteke koje su uticale na oblikovanje mog mi{ljenja. Razumije se i
prakti~an `ivot i mnogi ljudi imali su taj uticaj! Svakodnevno ~itanje je preduslov uspjeha u
poslu. Razumije se da menad`er, bankar ili profesor univerziteta ne}e ~itati iste knjige. Ipak,
ima jedan broj knjiga, op{tijeg karaktera, koje su va`ne za oblikovanje na~ina razmi{ljanja.
Moj Vam je savjet, da ukoliko ve} nijeste, po~nite sa formiranjem svoje li~ne biblioteke.
Ukoliko vam ova knjiga bude dala dovoljno argumenata za ova i sli~na pitanja, ja sam
uspio! Ukoliko vam je sve jasno, onda je to ozbiljan znak upozorenja za vas i mene da ne{to
nije u redu! Svakako, objasniti sebi da ne{to nije jasno je visok stepen na{eg saznanja! Na
ovom konceptu znanja insistira se u ovoj knjizi; {to vi{e znam, to mi je sve manje jasno; {to
vi{e znam, to imam sve vi{e pitanja; {to vi{e znam, to vi{e sumnjam u to {to znam!
Na na{u veliku `alost, kako ka`e Poper, na{e znanje je uvijek ograni~eno a neznanje neo-
grani~eno.
Otuda je klju~ni ekonomski problem kako pove}ati na{e znanje i kako koristiti to rasuto
znanje u jednom dru{tvu. (Znanje je u glavama pojedinca, pa se problem mo`e postaviti i ka-
ko sve pojedince motivisati da se kreativno uklju~e u stvaranje dohotka!).

* *
*
U prethodnom dijelu knjige sadr`ana je njena filozofija. Zato ovaj dio pa`ljivo ~itajte! To
se ne pita na ispitu! Ali ako to presko~ite, vi }ete presko~iti klju~ za razumijevanje ove knjige.
Otuda i moj savjet: presko~ite sve ostale djelove knjige, a ovaj pro~itajte!
Ina~e, razmi{ljaju}i u kategorijama studenata, ova knjiga tra`i oko 25 dana za one koji ne
posje}uju predavanja i oko 15 dana za one koji su ih posje}ivali, ukoliko se dnevno radi oko 8
efektivnih sati!
To zna~i da student koji ne posje}uje predavanja treba 25x8=200 sati, {to ako se tokom
jednog sata (u prosjeku) savlada oko 15 stranica, to zna~i da mo`ete pro~itati 3.200 stranica, od-
nosno knjigu mo`ete pro~itati ~etiri puta. To je i vi{e nego {to je neophodno da biste polo`ili!
Upozorenje je da ova materija tra`i da se „slegne”, tra`i vrijeme! Zato je u va{em raspo-
redu ispita ne sabijajte, niti je {irite na mjesec. Ako radite po uputstvima i 25 dana po 8 ~aso-
va dnevno (zna~i, jo{ 8 spavate i 8 u`ivate – {etate, kafi}, i sl.), nema {anse da ne budete za-
dovoljni ishodom, i znanjem i ocjenom! Istina, ova knjiga tra`i koncentraciju! To zna~i da se

31
Makroekonomski ra~uni i modeli

ne mo`e lako savladati ako se ona ~etiri puta pro~ita, usputno, uz slu{anje radija; ~este i duge
telefonske razgovore sa kolegama, komentarisanje {ta profesor pita! Shvatite: trebate
razumjeti cjelinu knjige, veze izme|u pojedinih djelova, i da ostavljate utisak kolege koji ra-
zumije, „koji razmi{lja”. Sitnice nijesu va`ne, sem kao dio cjeline! Zato ~itajte svaku stranicu,
po~ev{i od sadr`aja, preko stranica koje najavljuju poglavlje, do rezimea i primjera za
vje`banje! Ne preska~ite ni{ta! Knjiga je uvezana u jednu metodolo{ku cjelinu! Samo je tako
mo`ete razumjeti!
Ova knjiga je, do odre|ene mjere, nastavak ideja iz knjiga: „Osnovi ekonomije” M. La-
busa i „Teorija cijena”, profesora S. Babi}a i M. Milovanovi}a, koje ste ~itali na prvoj i dru-
goj godini studija! Zato poku{ajte da ih pove`ete sa ovom knjigom! U ovoj knjizi, osnovna
ideja je razra|enija i bli`a praksi. Zato se ne prevarite tim na prvi pogled ponavljanjem!
Zajedno sa navedene dvije knjige, ona treba da predstavlja ki~mu znanja iz ekonomije,
Va{eg na~ina razmi{ljanja. Ovo su knjige iz tzv. centralne linije ekonomije, koje na fakultetu
nastavlja „Ekonometrija” prof. dr Milene Jovi~i}. Radi se ne o najzna~ajnijim knjigama, ve} o
knjigama koje profiliraju na~in shvatanja ekonomije i koje kao takve, odre|uju kvalitet studija
koje ste zavr{ili. Zato ih imajte u Va{oj li~noj biblioteci!
Sinteti~ki na~in izra`avanja ekonomije u ovim predmetima ~ine da su oni fundament va-
{eg obrazovanja. Razumije se da njihovo razumijevanje pove}avaju znanja iz mnogih specija-
listi~kih disciplina koje izu~avate na fakultetu!
Uz to ova knjiga je pisana polemi~no i prilago|ena je mnogo vi{e ~itaocu koji razmi{lja i
ima koncentraciju dok je ~ita! U`asna je za bubanje!
* *
*
Na kraju knjige daje se na engleskom jeziku detaljan sadr`aj i filozofija knjige, kako
zbog inostranih interesenata, tako i zbog lak{eg priznavanja ovog ispita na fakultetima u ino-
stranstvu.
* *
*
Prijem ove knjige (skripte) (prvo izdanje 1995; drugo 1997; tre}e 1998; ~etvrto 1999. i
peto 2000) kod studenata bio je mnogo iznad mog o~ekivanja. To sam utvrdio kako na bazi
neposrednih razgovora sa studentima koji su polo`ili, tako i preko anketnog istra`ivanja. Stu-
denti su posebno prihvatili metod eksplikacije u obliku razgovora u knjizi, njenu prakti~nu
stranu i {to mi je posebno drago, da ona ~itaoca dr`i u misaonoj tenziji. Mnogi studenti su mi
rekli da su za diskusiju sa mnom (stavovi u knjizi) ~itali dodatnu literaturu, da bi me u toj di-
skusiji pobijedili ili podr`ali. Ipak, studentima sam vi{e zahvalan za konkretne primjedbe. Na
sugestiju studenata dopunio sam i jasnije obradio dio koji se odnosi na sistem ra~una raspo-
djele dru{tvenog proizvoda, kao i pojedine djelove kod makroekonomskih modela.
Posebno mi je drago da je ova knjiga „probudila” mnoge studente, da ih je motivisala i
pribli`ila studijama ekonomije. To mi je bio i dodatan motiv da je dopunim i jo{ jedanput pre-
radim, posebno neke djelove.
* *
*
U ovom izdanju (2001) knjiga je znatno pro{irena, posebno u dijelu koji se odnosi na ma-
kroekonomske modele i makroekonomsku politiku. Na taj na~in studenti mogu da zaokru`e
svoje znanje iz ekonomije, posmatrano sa statisti~ko–kvantitativnog aspekta.
32
Uvodne informacije ili koncept knjige

Mnogo je onih koji su mi pomogli tokom rada na ovoj knjizi. Posebnu zahvalnost dugu-
jem prof. dr Du{anu Miljkovi}u, svjetski poznatom ekspertu iz oblasti SNA i dr Danici Popo-
vi}, profesoru Ekonomskog fakulteta u Beogradu, koji su mi dali niz korisnih sugestija i ideja
o organizaciji ove knjige. Dr Marko Backovi} mi je pregledao tekst, prije svega sa aspekta ko-
rektnosti matemati~kih ra~una, na ~emu mu dugujem zahvalnost.
Poznati zagreba~ki profesor dr Mate Babi} mi je, istina, skoro deset godina ranije, recen-
zirao dva ~lanka iz oblasti me|usektorske analize, koje sam posredno uklju~io u ovu knjigu. Za-
hvalan sam mu na toj pomo}i i dru`enju u okviru kojeg su nastale mnoge ideje u ovoj knjizi.
Zahvalan sam i mojim saradnicima, mr Petru Ivanovi}u, Biljani Vujo{evi}, mr Dragani
Ostoji} i mr Zoranu \ikanovi}u.
Iskrenu zahvalnost dugujem Maji Ba}ovi}, saradniku na ovom predmetu, bez ~ije pomo-
}i i upornosti te{ko da bi ova knjiga bila objavljena.
Kolege sa Instituta za strate{ke studije i prognoze i iz Centra za preduzetni{tvo iz
Podgorice su mi pomogli u prikupljanju statisti~ke gra|e i podataka koje sam koristio u ovoj
knjizi. Moja zahvalnost njima je pomije{ana i sa nadom da }e ova knjiga doprinijeti i razvoju
tih institucija.
Hvala i svim studentima koji su mi dali sugestije i posebno onima koji su bili „imperativ-
ni” da skripte prevedem u knjigu.

Nadam se da }e ova knjiga, pored pomo}i u sticanju znanja, imati i svoju misiju, s obzi-
rom da se radi o vrlo osobenom prilazu obja{njenju ekonomije. To bi bila najve}a zahvalnost
svima i meni li~na satisfakcija za nemali trud ulo`en u nju!

* *
*

Va{u ocjenu o knjizi, o predmetu i meni kao profesoru i asistentima da}ete nakon polaganja
ispita u anonimnom upitniku, {to praktikujem u nekoliko posljednjih godina. Zaista te povratne
informacije od studenata su mi puno pomogle i poma`u da kvalitet nastave, a samim tim i
znanja studenata, stalno rastu. Iznala`enje novih metoda nastave i novih na~ina stimulisanja i
motivisanja studenata u~inili su ovaj predmet popularnim me|u studentima i predmetom na
kojem se posti`e najve}a prosje~na ocjena od svih ostalih na Fakultetu. Npr. u 1999. godini
prosje~na ocjena je bila oko 8,20 a u 2000. iznad 8,50 (pola`e oko 250 studenata godi{nje).

Uspjeli smo, moji saradnici i ja, da kod ve}ine studenata probudimo njihov li~ni ponos i
dostojanstvo. („Sramota je pasti na ovom ispitu”, napisali su u anketi mnogi studenti.)

Broj studenata koji ne polo`e ispit prvi put je veoma mali i uglavnom se svodi na one
studente koji nijesu informisani (ili to ne `ele) o metodu predavanja, o na~inu pripreme ispita
i o tome da se ne radi o kli{iranom ispitu!

Na{a tajna je zaista jednostavna: vjerujemo u studente i zainteresujemo ih!

Ako nakon ~itanja imate sugestija, ili imate potrebu da mi ne{to ka`ete, po{aljite ih na
e–mail: vukotic@cg.yu. Bi}u vam zahvalan!

33
Makroekonomski ra~uni i modeli

Pitanja koja otkrivaju na~in razmi{ljanja! Zato ih pro~itajte vi{e puta!

1. [ta je ekonomska statistika? Za{to nije pravilno re}i da je to primjena statistike u


ekonomiji? Za{to ka`emo da ekonomska statistika podi`e ekonomski jezik i ekonom-
sko rezonovanje na ve}i, kvalitetniji nivo?
2. Koja je razlika izme|u „pametnog ekonomiste” i „ekonomiste – zantalije”? U koju od
ovih grupa spadaju pojedini ekonomisti koje ste do sada upoznali? Na bazi ~ega to
zaklju~ujete? (Savladajte vje{tine da ljude diferencirate, jer }e vam to u `ivotu kori-
stiti).
3. U ~emu se sastoji kompatibilnost i sadr`ajna saglasnost ekonomije i statistike? Stati-
stika asocira na vjerovatno}u, neizvjesnost, nemogu}nost da sve unaprijed ta~no zna-
mo i odredimo. Po tom mi{ljenju, ovo va`i i za ekonomiju i ekonomske doga|aje.
Ako se sla`ete sa mojim mi{ljenjem, navedite argumente. Ukoliko se ne sla`ete, isto
tako navedite argumente! (Da bismo do kraja ove knjige mogli da se lak{e razumije-
mo na po~etku vam otkrivam da me je dosada{nje iskustvo nau~ilo da treba vi{e po-
{tovati „argumentovane neistomi{ljenike” od „neargumentovanih istomi{ljenika”
(poltrona). Prvi imaju svoju li~nost, a drugi naj~e{}e, ne).
4. Koja pitanja (djelove) obuhvata predmet Ekonomska statistika? Da li ste se tokom sa-
da{njih studija sreli sa nekim od navedenih pojmova i problema? Npr. u predmetima
Istorije ekonomske misli; Teorija cijena; Ekonomija.
5. Sa kakvim predubje|enjem ste pri{li studiranju ovog predmeta? „To je lak ispit”! „To
je te`ak ispit”!, „Profesor je ...”, „Veoma koristan i prakti~an”. Oslobodite se predra-
sude! Provjerite sami! Pro~itajte ovu knjigu! Ukoliko smatrate da vam materija i na-
~in njenog izlaganja nijesu korisni, do|ite na ispit da vam upi{em ocjenu {est. Tokom
razgovora morate me ubijediti da ste prethodno ipak pro~itali knjigu. Ukoliko vam
razlozi za odbijanje studiranja ovog predmeta budu ~injeni~ki i ubjedljivi, imate {an-
su da dobijete i ve}u ocjenu, ~ak i 10. Cijenim i nagra|ujem sposobnost studenta da
„proda” svoje mi{ljenje (svoj proizvod). [ta je, uostalom, ekonomija? Moj zadatak,
kao va{eg profesora, nije da vas u~im kako i {ta da odgovorite, ve} da vas podsti~em
da razmi{ljate i da brzo donosite odluke.
6. Da li ste pro~itali odjeljak: Kako savladati predmet? Razumije se, takvo pitanje ne fi-
gurira na ispitu! Zato neki „racionalni” studenti preska~u ovaj odjeljak. Takvi tek
drugi ili tre}i put shvate, da nije potrebno sve uobli~iti u vidu pitanja, da bi se shvati-
lo da li se ne{to dovoljno radilo ili nije!
7. Da li ste razmi{ljali o tome za{to sam izrazio zahvalnost mojim univerzitetskim u~ite-
ljima i prijateljima? Ako mislite da je zbog mene, varate se! Radi vas! Krajnje je vri-
jeme da po~nete shvatati da ~ovjek u `ivotu ni{ta ne mo`e posti}i sam. Uspjeh je re-
zultat va{e inicijative i kreativnosti i sposobnosti da svojim sponzorima date do zna-
nja da ste im zahvalni. Neuspjeh, po pravilu, nastaje kao rezultat neuravnote`ene se-
bi~nosti i nadmenosti. A neuravnote`ena sebi~nost i nadmenost dolaze do izra`aja
posebno kada ste na stazi uspjeha! Zato ta staza i ima svoj kraj! Oni koji na toj stazi
nijesu imali granica, postali su sveci. Zato ih je malo! Ne uobra`avajte da ste genijal-

34
Uvodne informacije ili koncept knjige

ci i jo{ manje da ste sveci. Poku{ajte da {to vi{e odlo`ite susret drugih sa va{om neu-
ravnote`enom sebi~no{}u!
8. „Ne gazite ljude dok se penjete ka vrhu! Sre{}ete ih kad budete silazili sa vrha!” Na-
`alost, ve}ina ovo razumije tek kada po~ne silaziti sa vrha (pada)!
9. Da li je moje insistiranje na filozofiji (razumijevanju) predmeta (ove knjige) u sagla-
snosti sa va{im pristupom studijama?
10. Da li vi{e vjerujete u „snagu dr`ave” ili u „haos tr`i{ta”? Za{to? Da li se i vi pona{ate
shodno principima iz va{eg odgovora?
11. Jedini kriterijum istinitosti mog iskaza su moji rezultati. [to to zna~i? To zna~i da ne
slu{ate ljude {to pri~aju, niti da procjenjujete {to misle, ve} da gledate {to rade i {to
su njihovi rezultati! Ne mo`e vam o otvorenosti privrede govoriti neko ko nije pre{ao
granicu svoje zemlje; o znanju jezika neko ko nije boravio u inostranstvu; o neadresi-
ranosti ekonomske politike neko ko nije bio u Vladi; ne mo`e vam niko govoriti o to-
me kako se zara|uje novac a da je sam veoma siroma{an! Za{to su npr. mnogi ekono-
misti, o kojima ste u~ili iz istorije ekonomske misli, bili i bogati ljudi (A. Smit, V. Pe-
ti, D. Rikardo, Kejnz, M. Fridman, D`. Saks, V. Klaus, A. ^ubajis,..)
Radi se o upozorenju: da li ja kao ~ovjek koji je napisao ovu knjigu zaista i razumi-
jem ono {to je u njoj napisano! Zna~i, napustite predrasudu: „Pa profesor to mora da
zna!” Ne mora da zna i ~esto ne zna! Svako od nas koristi monopolski polo`aj i ka`e
da morate nau~iti moju knjigu. Ja sam ga svjesno napustio!
Shvataju}i relativnost sopstvenog znanja, dao sam vam {ansu da za ispit mo`ete kori-
stiti, umjesto ove, tri druge knjige!
Ja sam procijenio da moje teorijsko znanje i prakti~no razumijevanje mogu izdr`ati
konkurenciju poznatih ud`benika!
12. Moja sloboda je ograni~ena slobodom drugih ljudi. „Moja pesnica se slobodno kre}e
do brade mog najbli`eg susjeda”. [to to zna~i sa aspekta iskaza: „Egoizam je vrlina”!
13. „Studiraju}i ovakve knjige i razumijevaju}i ideje ekonomije na ovakav, savremen na-
~in, ne brinem o svojoj poslovnoj karijeri”. Ovo je odgovor jednog od studenata koji
je dao o drugom izdanju ove knjige (skripte). Da li i Vi tako mislite? (Ovo odgovorite
na kraju, kad polo`ite!)

35
Makroekonomski ra~uni i modeli

6
Ekonomija – specifi~an na~in razmi{ljanja

A
Snaga ekon
ekonomskog na~ina
razmi{ljanja

U ovom dijelu knjige izla`em moj na~in shvatanja ekonomije u


~ijem svjetlu se prezentiraju i tuma~e makroekonomski ra~uni i
modeli

37
Snaga na~ina razmi{ljanja

38
Ekonomija – specifi~an na~in razmi{ljanja

1
Ekonomija – specifi~an na~in razmi{ljanja

Koristi za ~itaoce. Podsje}anje i razumijevanje:


♦ Anatomija pojma »Ekonomija« i mentalna mre`a ekonomije
♦ Usvajanje elemenata za druga~ije, modernije shvatanje ekonomije; informati~-
ka ekonomija
♦ Razumijevanje iskaza da u `ivotu nema besplatnog ru~ka; filozofija oportuni-
tetnih tro{kova
♦ Razumijevanje potrebe za uvo|enjem dimenzije vremena kao faktora proiz-
vodnje. »Vrijeme je prostor u kome se `ivi« (Stiv Hoking)
♦ „Red se ra|a iz haosa”! Stvarala~ka dimenzija haosa (Ilja Prigo`in)
♦ Svojinska prava i efikasnost ekonomije i politike (Stiv Pejovi})
♦ Hajekov spontani poredak nasuprot svjesnom, planskom poretku
♦ Razlika izme|u individualnog i javnog izbora; izme|u mehanizma tr`i{ta i po-
liti~kog glasanja (D`ems Bjukanen, Aleksis Tokwil)
♦ Princip neodre|enosti i uticaj na ekonomski na~in razmi{ljanja (Verner Haj-
zenberg)
♦ Za{to podjela rada, sloboda i otvorenost pove}ava ekonomsku efikasnost
(Adam Smit, Karl Poper, Fjodor Dostojevski, Milton Fridman)
♦ Za{to su institucije resurs! (Ronald Couse)
♦ Kvantna fizika i na~in razmi{ljanja ekonomista (Albert Ajn{tajn, Maks Plank)
♦ Za{to se insistira na iskazu: Ekonomija se ne mo`e objasniti samo ekonomi-
jom
♦ Austrijska {kola, shvatanje ekonomije i preduzetni{tvo
♦ Za{to su preduzetni{tvo i inovacije ekonomski resurs (Jozef [umpeter, Piter
Draker)

39
Snaga na~ina razmi{ljanja

40
Ekonomija – specifi~an na~in razmi{ljanja

1.1. Ekonomija – anatomija pojma

Ekonomija je, kao vje{tina, stara koliko i ~ovjek. Ipak, kao intelektualna aktivnost i inte-
lektualno zanimanje, ekonomija je veoma mlada. Mo`e se re}i da je ekonomija jedna od naj-
starijih vje{tina i jedno od novijih intelektualnih zanimanja.
Briga i vje{tina da se ekonomski pona{a dio je ~ovjekove svakodnevice. Pojedinac, bio
toga svjestan ili ne, svakodnevno donosi ekonomske odluke: bilo da se radi o prostoj kupovini
osnovnih namirnica (hljeba, mlijeka, soli, mesa) u najbli`em du}anu, bilo da se radi o kupovi-
ni dnevne {tampe ili kupovini novih knjiga za porodi~nu biblioteku, o izboru poklona za ~e-
stitku uspjeha svog ro|aka ili bliskog prijatelja, kao i o izboru da li }e se i}i na ljetovanje u
luksuzni hotel ili sagraditi svoju vilu na moru. Jo{ te`a je odluka da li svoj u{te|eni novac ulo-
`iti u banku ili kupiti akcije nekog preduze}a. Stalan `ivot sa ekonomijom stvara i varku o
njenoj jednostavnosti, lakom razumijevanju i dostupnosti znanja iz ove oblasti. Stoga, mnogi
ljudi imaju osje}aj kompetentnosti kada je u pitanju ekonomija. Nerijetko sam npr. susrio lje-
kara koji veoma „autoritativno” daje svoje sudove o zaposlenosti, kamatama, inflaciji ali koji
je istovremeno i vrlo plahovit i borbeno nastrojen kada Vi kao ekonomista poku{avate da mu
„objasnite” kako se vr{i operacija na srcu. Ne shvata da je ekonomija struka isto kao i medici-
na! Ali, za razliku od medicine gre{ke u ekonomiji ubijaju generacije !
Iza privida jednostavnosti ekonomije, krije se nepregledno podru~je veoma slo`enih i ni-
malo lako rje{ivih ekonomskih problema. Njihovo razumijevanje i rje{avanje zahtijeva veoma
egzaktna ekonomska znanja. Potreba za sistematizacijom znanja i nau~nim istra`ivanjem eko-
nomskog pona{anja pojedinca ili kolektiva, tj. potreba za ekonomijom kao nau~nom discipli-
nom je „stara” svega dva vijeka. Zapravo, pojavljivanje knjige Adama Smita (1776) „Bogat-
stvo naroda” prokr~ilo je put ekonomiji kao novoj nauci. Iste godine donesena je Deklaracija
o nezavisnosti u SAD (politi~ko osloba|anje SAD od Engleske). Da li su ova dva doga|aja
slu~ajno istovremena?1 Svakako ne! Afirmacija politi~kih sloboda nu`no je zahtijevala i una-
pre|enje ekonomskih sloboda. Politi~ko oslobo|enje od monarhije je istovremeno zahtijevalo
i slobodu formiranja cijena na tr`i{tu i eliminisanje dru{tvene regulacije u ovoj oblasti.
Iz bliskosti ova dva doga|aja mo`e se izvu}i i op{tiji zaklju~ak o povezanosti i uslovlje-
nosti politi~kih i ekonomskih sloboda, o tome da politi~kih sloboda nema bez ekonomskih i
obratno. Zapravo, potreba za ekonomskim slobodama javila se tek onda kada su ljudi postali
politi~ki slobodniji, kada je politi~ki ambijent omogu}io pojedincu da slobodnije razmi{lja i
kreativnije djeluje u domenu svojih privrednih poslova, u domenu zarade novca i njegove
upotrebe. Tek onda kada je ~ovjek, kao pojedinac, imao dovoljno stepena slobode da, svjesno
ili ne, donosi odluke, stvoren je ambijent za razvoj ekonomije kao nau~ne discipline.
Upravo to je i razlog da smatram ispravnim tvr|enje Alfreda Mar{ala da izraz „konkuren-
cija” nije najprikladniji da u moderno doba opi{e posebna obilje`ja industrijskog `ivota. Izraz
„konkurencija” upu}uje na ~ovjekovu sebi~nost, beskrupuloznost, uspjeh po svaku cijenu.

1
Interesantno je da je iste godine u Moskvi osnovan „Bolâ{oè teatr” (Bolj{oj teatr), duhovna i kulturna in-
stitucija ruskog naroda! Da li mo`emo govoriti o slobodi kulturnih potreba, ne samo politi~kih i ekonomskih?
Zaista interesantno da se na tri razli~ite ta~ke ove zemljine kugle dese tako tri krupna doga|aja? Da li je to zaista
slu~ajno? Da li je su{tina slu~aja da daje determinisane rezultate? Odnosno, da li se sve ovo mo`e nazvati „deter-
minizam slu~aja”? Kao {to vidite, „osje}aj me|uzavisnosti” uvijek gura u nepoznato, u novo razmi{ljanje. Zato
sam i rekao da mi je cilj da vas dalje podsti~em i razvijam „osje}aj za me|uzavisnost”!

41
Snaga na~ina razmi{ljanja

Stoga je ovaj izraz i stekao lo{ glas i po~eo podrazumijevati sebi~nost i ravnodu{nost prema
dobroti drugih. Me|utim, obilje`je novog doba nije neuravnote`ena sebi~nost, ve} hotimi~-
nost i pomaganje drugog. Zemlje gdje se rodila moderna konkurencija daju veliki dio svog
dohotka za dobrotvorne svrhe, ~esto vi{e nego one zemlje u kojima vlada direktivizam i admi-
nistrativna distribucija dohotka.
Konkurenciju treba manje shvatati kao borbu sa drugima a znatno vi{e kao borbu sa sa-
mim sobom: da sve uradim da danas budem bolji nego ju~e, sjutra nego {to sam danas. Ova-
kvo shvatanje konkurencije fokusira na{u pa`nju na nas same i na na{u obavezu da budemo
kompetentni {to je vi{e mogu}e samo stalnim radom, znanjem, kreativno{}u i inovacijama.
Ipak, razmah ekonomije u modernom dobu ne mo`e se opisati kroz izraz „konkurencija”.
Ovaj izraz je vi{e vezan za pojam koji ne podrazumijeva nikakve moralne osobine (sebi~nost
ili altruizam), bilo dobre ili lo{e, ve} koji ukazuje na neospornu ~injenicu da obilje`ja moder-
nog poslovanja i moderne radinosti tra`e vi{e samopouzdanja, vi{e smotrenosti i slobodnog
izbora. Duhu ovog obilje`ja (konkurencija) odgovara izraz sloboda poslovanja i preduzetni-
{tva, odnosno ekonomske slobode.
Zaklju~no, ekonomska sloboda i preduzetni{tvo, bez obzira na sva njihova ograni~enja u
praksi nastala udru`ivanjem i dr`avnom regulacijom, postaju bazi~ni razvojni princip organi-
zacije i preobra`aja ekonomije, bilo ekonomije pojedinca, bilo ekonomije kolektiva ili zajed-
nice u modernom dobu.
[ta je to ekonomija? Za{to se pojedinac ili kolektiv uop{te podvrgavaju surovosti eko-
nomskih pravila pona{anja? Da li je ekonomsko pona{anje nu`nost ili je to dobrovoljan, svje-
stan izbor pojedinca?
Ekonomsko pona{anje je nu`nost i neophodnost a i svjestan izbor. Nu`nost proizilazi iz de-
finisanih odnosa ~ovjekovih potreba s jedne strane i raspolo`ivih resursa, s druge strane. Zapra-
vo, zadovoljiti raznovrsne ~ovjekove potrebe oskudnim resursima jeste bazi~ni ekonomski pro-
blem, kako na nivou zajednice, tako i kod pojedinca, kako u dugom roku, tako i svakodnevno.
Bazi~ni ekonomski problem aktuelizuje tri bitna pojma:

! potrebu,
! oskudnost i
! izbor.

Ljudske su potrebe i `elje bezbrojne i veoma razli~ite. Sa razvojem pove}ava se broj i ra-
znolikost potreba kao i raznolikost metoda da se zadovolje. Naime, divljaci imaju malo potre-
ba, ali civilizacija donosi sa sobom `elju za raznoliko{}u zbog nje same. Potrebe ra|aju inte-
res a interes pokre}e, odnosno motivi{e pojedinca na djelovanje. Zna~i, iz potreba izviru inte-
res i motivacija, a na tome je zasnovano ljudsko djelovanje. Potrebe se zadovoljavaju dobri-
ma. Dobro je sredstvo koje je sposobno da zadovolji potrebe. Mali broj dobara je neograni~en
(vazduh, voda). Neograni~ena dobra imaju karakter slobodnih dobara. Ova dobra se mogu pri-
svojiti od prirode ne zahtijevaju}i ljudske napore. U svom prvobitnom stanju zemlja je bila
slobodan dar prirode. Ali, sa gledi{ta pojedinca, zemlja u naseljenim mjestima nije slobodno
dobro. U nekim brazilskim {umama drvo je jo{ uvijek slobodno dobro. Ipak, ve}ina dobara
nijesu slobodna dobra. Ona su ograni~ena, ona su oskudna. Iz oskudnosti proizilazi rijetkost,
odnosno, osnova ekonomije je rijetkost.

42
Ekonomija – specifi~an na~in razmi{ljanja

Pojam oskudnosti iziskuje detaljnije obja{njenje: u apsolutnom smislu sva su dobra ogra-
ni~ena. Ne postoje dobra koja bi priroda nudila u beskrajno velikim koli~inama. Ograni~enost
u apsolutnom smislu zbog toga za ekonomistu nije koristan pojam. Za ekonomiju je va`na sa-
mo relativna ograni~enost (relativna rijetkost) dobara, tj. ograni~enost dobara u pore|enju sa
ljudskim potrebama. Zna~i, potrebe, njihov nivo i struktura odre|uju da li je neko dobro rijet-
ko ili ne. Tako i veoma male koli~ine nekog dobra, koje nije predmet ljudskih potreba, ~ini to
dobro samo apsolutno ograni~enim. Dobra koja su relativno ograni~ena su ekonomska dobra.
Upravo ~injenica da su dobra oskudna (rijetka) je u osnovi ekonomije i ekonomskog pona{a-
nja. Kada zakon rijetkosti dobara ne bi djelovao, potreba za ekonomijom i ekonomisanjem ne
bi postojala. (U tom slu~aju ja ne bih bio profesor a Vi student ekonomije).
Pojedinac, su~eljavaju}i svoje potrebe i ograni~ena dobra za njihovo zadovoljavanje, na-
lazi se u situaciji da vr{i izbor, koje potrebe i u kojem obimu zadovoljiti sa raspolo`ivim do-
brima. Izbor je rezultat odluke pojedinca. Kod zadovoljavanja ekonomskih potreba u osnovi
izbora je ekonomski pristup. Svako nastoji da sa ograni~enom sumom sredstava (dobara) za-
dovolji {to vi{e potreba, odnosno da maksimizira korisnost. Izbor, odnosno dono{enje odluka,
uvijek je povezano sa neizvjesno{}u i rizikom. Reduciranje rizika na {to je mogu}e manju
mjeru jeste u osnovi ekonomskih odluka. Ni{ta ne koncentri{e kao rizik, strah od gubitka. Ne-
sre}a, neprilike i neda}e doprinose pove}anju koncentracije pojedinca. (F. Dostojevski)
Problem oskudnosti dobara se rje{ava privre|ivanjem. Privre|ivanje je svjesna djelatnost
sa ciljem da se smanji ograni~enost dobara za zadovoljenje potreba.
Do sada je navedeno nekoliko bazi~nih ekonomskih pojmova, koje treba tuma~iti u me-
|usobnoj povezanosti, odnosno u povezan par kategorija, bilo po vertikali, bilo po horizontali.
Tako dobijamo mre`u:

Potreba Interes Motiv

Dobro Rijetkost Privre|ivanje

Izbor Odluka Rizik

Ovo je mentalna mre`a shvatanja ekonomije. „Paukova mre`a” ekonomije. Mentalna ar-
hitektura ekonomije. Ekonomija je, prije svega, specifi~an na~in razmi{ljanja i pona{anja, spe-
cifi~an na~in tuma~enja i razumijevanja stvarnosti.

43
Snaga na~ina razmi{ljanja

Zaista mi se dojmila misao Ronalda Cousa, koji je rekao da „osnovni doprinos koji eko-
nomista mo`e da ponudi ostalim dru{tvenim naukama jeste jednostavno pogled na svijet”
(Couse, 1978, 210).
Na bazi iznesenog mo`emo poku{ati da damo i analiti~ku definiciju ekonomije. Ekono-
mija je prou~avanje na~ina na koji se ljudi i dru{tvo opredjeljuju, uz upotrebu novca ili bez
njega, da koriste oskudna proizvodna sredstva, koja bi se mogla koristiti i za alternativne svr-
he, da proizvedu u odre|enom vremenu razna dobra i da ih raspodijele na potrebe potro{nje,
sada{nje i budu}e, na razne ljude i dru{tvene grupe.
Ekonomija je egzaktna nauka. Sve ekonomske veli~ine su mjerljive. Me|utim, egzaktnost
ne isklju~uje subjektivnost. Kakvo }e biti opa`anje posmatranih ~injenica zavisi od konteksta,
od interpretativne klauzule, „teorijskih nao~ara”. Zapravo iste ~injenice kazuju razli~ite stvari
nau~nicima koji nose razli~ite „teorijske nao~are” (imaju razli~it na~in razmi{ljanja).
Ni{ta u ekonomiji nije toliko va`no, koliko shvatanje da za svaku potrebu postoji alterna-
tiva. Ekonomija je izbor izme|u vi{e alternativa. Korist od izabrane alternative mora biti ve}a od
gubitka svake druge, odba~ene alternative (od propu{tene {anse). Ako je suprotno, tj. da je opor-
tunitetni tro{ak ve}i od koristi od izabrane alternative, onda je to neekonomsko pona{anje.
U ekonomiji postoje odre|eni zakoni. Me|utim, izraz zakon asocira na tvrdo}u, krutost.
Ekonomski zakoni su ne{to druga~iji. Ekonomske zakone treba shvatiti kao ekonomska uop-
{tavanja. Izraz „zakon” zna~i uop{tenu izjavu ili tvrdnju o vi{e ili manje poznatim, o vi{e ili
manje odre|enim tendencijama. Ekonomski zakoni ili tvrdnje o ekonomskim tendencijama su
oni dru{tveni zakoni koji se odnose na one grane pona{anja u kojima se ve}ina glavnih pobu-
da mo`e mjeriti cijenom izra`enom u novcu. To dalje zna~i da se te tendencije mogu o~ekiva-
ti pod odre|enim uslovima, odnosno, ukoliko se ispune odre|eni uslovi, mogu se o~ekivati ta-
kva pona{anja.
Bez obzira na prilike i kontekst okolnosti, u svim dru{tvima, centralni ekonomski proble-
mi su [TA, KAKO i ZA KOGA proizvoditi. [TA }e se od svih mogu}ih dobara i usluga, po
vrstama i koli~inama, proizvoditi. KAKO }e se proizvoditi ova dobra, koriste}i prirodna bo-
gatstva. ZA KOGA }e se dobra proizvoditi, tj. na koji }e se na~in izvr{iti raspodjela dohotka
na pojedince i dru{tvene klase.
U odgovoru na ova pitanja razlikuje se vi{e tipova privrede. Dva su osnovna:

a) Centralnoplanski (birokratski) sistem.


b) Tr`i{ni sistem.

U kapitalisti~koj privredi slobodnog preduzetni{tva ova pitanja se rje{avaju prvenstveno


kroz sistem cijena (tr`i{te, profit, gubitak). U sistemu slobodnog privatnog preduzetni{tva ne-
ma pojedinca niti organizacije koja bi se svjesno ili sra~unato anga`ovala u rje{avanju bazi~-
nih ekonomskih pitanja: [TA, KAKO i ZA KOGA proizvoditi. Kako objasniti da 10 miliona
njujor{kih gra|ana mirno spava? Zar ih nije strah da }e ostati bez namirnica, jer se one naba-
vljaju bez ikakve prinude ili centralnog dirigovanja od nekog svjesnog organa. Bez obzira na
nepostojanje centralnog organa, milioni ljudi uspiju da kupe a milioni ljudi uspiju da prodaju.
Sve li~i na anarhiju i haos. Ipak, u svakom haosu postoji red, pravilnost, tendencija, postoje
procesi. (Zar na seoskoj pijaci nije haos. Niko nije u redu). Sistem slobodne konkurencije je-
ste jedan slo`en mehanizam nesvjesnog koordiniranja uz pomo} sistema cijena i tr`i{ta. Ovaj
sistem uspijeva da pokrene i uskladi odluke miliona ljudi. On to omogu}uje bez centralnog
znanja, bez svjesnih akcija. Niko taj sistem nije izumio niti organizovao. ^im nije izumljen

44
Ekonomija – specifi~an na~in razmi{ljanja

onda je to prirodan sistem. Ni ~ovjeka niko nije izumio, a on se kasnije razvijao i usavr{avao.
Kada su ljudi htjeli da izmisle ~ovjeka dobili su robota. I sistem slobodne konkurencije se po-
stepeno razvija i, sli~no ljudskoj prirodi, on se mijenja, ali ispunjava prvi kvalitet svake dru-
{tvene organizacije – pokazuje sposobnost da pre`ivi.
Ako ho}ete da uni{tite kapitalizam, onda uvedite visoku inflaciju i parali{ite mehanizam
cijena. Ipak, i pored nevidljive ruke postoji odre|eni sistem regulacije. Sistem slobodne kon-
kurencije nije nikada u praksi u potpunosti primijenjen. Te{ko je odgovoriti za{to nije i da li
bi on bio efikasniji od sistema u kojem postoji regulacija. Moje shvatanje je, da svaka admini-
strativna intervencija dr`ave smanjuje ekonomsku efikasnost, jer naru{ava prirodnost eko-
nomskih procesa, evolutivnost u razvoju.

1.2. Rijetkost resursa; problemi izbora i oportunitetni tro{kovi

Kao {to je re~eno, rijetkost resursa pri neograni~enim ljudskim `eljama ~ini su{tinu eko-
nomskog problema. Zato i polazim od radne definicije ekonomije u ovoj knjizi shodno kojoj
je ekonomija nauka o tome, kako individue sa neograni~enim `eljama vr{e izbor kombinacija
rijetkih resursa kojim zadovoljavaju najvi{e svojih `elja.
Zna~i, svaka kombinacija resursa koja je napravljena ima i svoju alternativu, odnosno
ima tzv. alternativne (oportunitetne) tro{kove. Veoma je va`no razumjeti filozofiju oportuni-
tetnih tro{kova (tro{kovi propu{tene {anse). Koji je oportunitetni tro{ak ~itanju ove knjige?
Mo`da izgubljeno zadovoljstvo dru`enja sa prijateljima u kafi}u? Mo`da izgubljni novac koji
bi zaradili anketiraju}i gra|ane za ra~un instituta koji vr{i ispitivanje javnog mnjenja? Za{to
ste ipak ostali ku}i da spremate ovaj ispit? Da li ste svjesni kako ste izvr{ili izbor? Kakav bi
bio Va{ izbor da ste ba{ ovih dana dobili dvomjese~nu stipendiju LSE?
Oskudnost resursa kao studenti, ne osje}ate samo u ograni~enoj koli~ini novca koju dobi-
jate ve} i u ograni~enom vremenu za sve aktivnosti koje biste `eljeli da obavite. Vrijeme je
ograni~en resurs. Mi na raspolaganju imamo 24 ~asa dnevno, 168 sati nedjeljno i oko 720 ~a-
sova mjese~no! Kako se raspore|uje ova koli~ina vremena? I to je rezultat na{eg izbora! Zato
se za nekog ka`e da je „dobro organizovan”, „sve sti`e”, dok su drugi stalno u `urbi, ni{ta ne
sti`u, „ne znaju da upravljaju vremenom”. U ovom kontekstu posmatrano, vrijeme mo`emo
shvatiti kao resurs, o~igledno ograni~en! Zar vrijeme Va{eg studiranja nije resurs?
Me|utim, pored individualnog izbora (npr. izme|u ~okolade i re`ima dijete), postoji i
javni izbor (public choices). Npr. izbor izme|u gradnje autoputa ili kupovine raketa za potre-
be vojnog naoru`anja! O javnom izboru bi}e vi{e rije~i u posljednjem dijelu knjige.
[to smatramo resursima?
Klasi~no shvatanje resursa (faktora proizvodnje) obuhvata rad, kapital i zemlju. To su
tzv. materijalni resursi. Me|utim, ako problemu resursa pri|emo sa aspekta njegove rijetkosti,
onda i ovi klasi~ni resursi dobijaju neke nove karakteristike i dimenzije. Upravo u tom novom
kontekstu se i razumiju klasi~ni faktori proizvodnje u ovoj knjizi.
Vezano za faktor rad, naglasak nije na koli~ini ve} na kvalitetu rada: znanje, vje{tine lju-
di, njihova inovativnost su tako|e resurs. Sve vi{e se kao resurs, vezan za rad, smatra i me-
nad`ment, odnosno upravljanje i strate{ko vo|enje kompanije.
Zato se i za rad sve vi{e koristi izraz ljudski kapital!

45
Snaga na~ina razmi{ljanja

Kapital je izraz koji obuhvata resurse kompanije u obliku ma{ina, opreme, zgrada koje
slu`e, direktno ili indirektno, za proizvodnju dobara i usluga. Kapital je tako|e rijedak. Ako
ho}emo da pove}amo iznos kapitala (ma{ine, oprema, energija i sl.) to }e uticati na smanjenje
proizvodnje potro{nih dobara i usluga (manje odijela, cipela, hrane i sl.). Za{to? (Ovo pitanje
je isto kao i pitanje o odnosu dijela dohotka namijenjenog potro{nji i dohotka namijenjenog
{tednji. [to se finansira iz {tednje a {to iz potro{nje?)
Zna~i, i pojedinci i dru{tvo (npr. dr`ava) moraju da, zbog rijetkosti, biraju izme|u potro-
{nje danas i potro{nje u budu}nosti. Ovaj izbor je klju~ni za ekonomski rast! (Prisjetite se
ovoga kad budete ~itali dio o modelima ekonomskog rasta).
Me|utim, za ekonomski rast va`ni su i ostali resursi kao {to su tehnologija i inovacije,
koji uti~u na efikasnije kori{}enje rada i kapitala.

Tehnologija, u najop{tijem, shva}ena kao know how, inovacije i kreativnost, uti~e na efi-
kasnije kori{}enje rijetkih resursa. Unapre|enje tehnologije nam omogu}ava da mi mo`emo
proizvesti vi{e iz date koli~ine resursa. Postoje}e tehnologije su rezultat mnogih inovacija, od
kojih neke dovode do novih resursa – kao {to su aluminijum ili razne hibridne `itarice. Sve
inovacije koje vode pove}anju produktivnosti rada i kapitala mogu se shvatiti kao unapre|e-
nje tehnologije. Inovacija nije ni{ta drugo do aplikacija tehnologije u proizvodnji dobara i
usluga. Tehnologija poma`e da ostali resursi budu manje rijetki.
(O zna~aju tehnologije za ekonomiju vidi u vi{e djelova ove knjige, posebno u dijelu koji se
odnosi na me|usektorske tabele, u kojima se govori o tehnolo{koj zavisnosti u okviru privrede.)

Informacija je oskudan resurs. Prikupljanje i obrada informacija koje su neophodne za


dono{enje odluka vezano je za tro{kove. Odnosno, informacije se ne dobijaju besplatno. Isti-
na, sa rzvojem kompjuterske tehnologije, cijena informacija je sve manja. Brzina prenosa in-
formacija naglo raste. To je i jedan od razloga da se svijet mo`e nazvati i globalnim selom:
svi djelovi svijeta su informati~ki (satelitski) povezani. (Vidi o informaciji kao resursu u slje-
de}em paragrafu)
Resursi, tj. rad, zemlja i kapital ne funkcioni{u u vakuumu. Oni uvijek postoje u nekom
realnom svijetu koji uklju~uje dr`avu, pravni sistem i svojinska prava.

Svojinska prava su takva pravila koja reguli{u svojinu i kontrolu nad resursima. Svojin-
ska prava su uspostavljena zakonom razvijenim unutar dru{tvene tradicije i socijalnih relacija.
„U su{tini, ekonomija je studija o svojinskim pravima nad rijetkim resursima….Alokacija ri-
jetkih resursa u dru{tvu jeste odre|ivanje prava na upotrebu resursa…. ekonomsko pitanje, ili
kako cijene treba odrediti, jeste pitanje kako }e svojinska prava biti definisana i razmijenjena i
pod kojim uslovima.”2
Svojina je pravna institucija koja je nastala kao posljedica rijetkosti resursa. Pravnici go-
vore o pravu svojine koje vlasnika ovla{}uje da resurse dr`i, koristi i njime raspola`e. Eko-
nomski gledano, vlasnik ima pravo da donosi odluke o upotrebi resursa, da prisvaja prinos od
upotrebe resursa (da u~estvuje u raspodjeli), kao i da raspola`e sa prihodima, da ovla{}enje ili
pak sa sve tri zajedno (da u~estvuje u razmjeni). Ekonomisti koriste termin svojinska prava, a
ne svojina zato {to za efikasnu upotrebu resursa ima zna~aja kakav je raspored svojinskih
ovla{}enja, odnosno kako su podijeljena ovla{}enja dr`anja, kori{}enja i raspolaganja izme|u
2
Furuboth, E.G; Pejovich, S. (1972): Property rights and Economic Theory: A Survey of recent literature,
Journal of Economy Literature, br.4, str. 1139

46
Ekonomija – specifi~an na~in razmi{ljanja

razli~itih lica. Na osnovu rasporeda svojinskih ovla{}enja, ekonomisti govore o razli~itim ob-
licima svojine i o tome kakve su posljedice razli~itih svojinskih oblika na efikasnost (privatna
svojina, dr`avna, kolektivna, zadru`na,…).

Institucije su suma tradicije, morala, zakona i dr`avne strukture koja reguli{e ekonomiju.
Neke od ovih institucija smanjuju prava raspolaganja odre|enim resursima. Neke, kao Ustav,
garantuju slobodu kretanja resursa unutar neke dr`ave. Zna~i, institucije su pravom, obi~ajem
i moralom ustanovljene veze i pravila pona{anja u me|usobnim ljudskim interakcijama koje
se ponavljaju. Institucije uvijek imaju odre|ene ekonomske efekte..
Ekonomija i pravo kojim se danas naj~e{}e kreiraju institucije djeluju u istom poslu – dono-
{enje efikasnih individualnih odluka o alokaciji resursa i u efikasnom povezivanju ovih odluka.
Institucije se mogu shvatiti kao pravila igre na bazi kojih se donosi odluka kako }e se
upotrijebiti rijetki resursi za postizanje odre|enih ekonomskih ciljeva. Zna~i, svaku odluku mi
donosimo u okviru odre|enih pravila koja treba da budu unaprijed poznata. Npr. odluku kada
}ete polagati Ekonomsku statistiku donosite na bazi unaprijed objavljenog godi{njeg raspore-
da polaganja i literature koja se koristi za ispit i na~ina polaganja (usmeno). Ili npr. pravila
igre u fudbalu; saobra}ajni znaci pored puta.
Institucije mogu nastati spontano na tr`i{tu institucija u procesu selektivne evolucije i on-
da ih pravo „usvaja” i formalizuje. Drugi na~in nastanka institucija je socijalni in`enjering ko-
jim se institucije egzogeno name}u ljudima. Npr. nacionalizacija fabrika poslije Drugog svjet-
skog rata.
Prema tome, efikasnost u alokaciji resursa zavisi od izabranih pravnih institucija i od izbora
kako da se upotrijebe resusri pod ograni~enjima koja postavljaju izabrane pravne institucije.
Razli~ita pravna pravila imaju razli~ite ekonomske efekte. Poznato je da ljudi ne donose
iste odluke i da se ne pona{aju isto pod razli~itim pravnim pravilima. Npr. pona{anje preduze-
}a u dru{tvenoj i privatnoj svojini. Ili, npr. gra|ana iz Crne Gore na radu u Zapadnoj Evropi
ili u Crnoj Gori.
Pravne institucije imaju ulogu da omogu}e ostvarivanje ekonomskih ciljeva, odnosno da
pove}aju ekonomsku efikasnost.
Zato, ekonomski posmatrano, o pravu, kao danas naj~e{}em na~inu kreiranja institucija,
mo`emo govoriti kao o kapitalnom dobru. Institucije na du`i period pru`aju usluge u obliku
informacije, {to su preovladavaju}a pravila pona{anja, odnosno {to jeste a {to nije dozvoljeno.
Na osnovu ovih informacija, ljudi znaju (o~ekuju) kako }e se drugi pona{ati i na osnovu toga
preduzimati razli~ite ekonomske aktivnosti.
Zna~i, institucije, tj. ekonomski (privredni) sistem uti~e na ekonomsku efikasnost, a prije
svega kroz unaprijed poznata pravila (pove`ite ovo sa djelovima koji govore o diskrecionom
vo|enju makroekonomske politike shodno pravilima u sljede}im djelovima knjige). Da li
tranziciju povezujete sa promjenama institucionalnog ambijenta – napu{tanje jednog i gradnja
novog ekonomskog sistema?

Na efikasnije kori{}enje rijetkih resursa uti~e i preduzetni{tvo.


Preduzetni{tvo treba povezati sa ekonomskim profitom. Zapravo, ekonomski profit je
prinos na poseban faktor proizvodnje koji se zove preduzetni{tvo. Na ovom faktoru je poseb-
no insistirala Austrijska ekonomska {kola (posebno Hajek i Israel Kizner). Oni su razvili
shvatanje preduzetnika kao osobe koja preuzima rizik za realizaciju odre|enih ideja i to shva-

47
Snaga na~ina razmi{ljanja

tanje preduzetni{tva je poznato kao austrijski pogled na preduzetni{tvo. U odnosu na tradicio-


nalno shvatanje preduzetni{tva („Zarada po svaku cijenu”), oni uklju~uju:

a) Preduzetnik je du`an da razvija razne karakteristike svojih proizvoda u zavisnosti od


`elja kupaca (prilago|avanje potro{a~u);
b) Konkurencija nije stati~an ve} revolving proces, stalan proces posebno ako postoji
sloboda ulaska na tr`i{te, tada se tr`i{ne strukture svakodnevno mijenjaju i stalno su u
disekvilibrijumu;
c) Va`nost informisanja potro{a~a postaje izuzetna (marketing);
d) Za razvoj i karakteristike preduzetni{tva va`na je i kultura i tradicija sredine u kojoj
se preduzetni{tvo obavlja.

Preduzetnik je primarni akter u ekonomskom procesu. On je pokreta~. Njegova ideja is-


punjava proces, on dr`i toplinu (`ivotnost) procesa proizvodnje. On razvija proizvod, unapre-
|uje organizaciju, iznalazi nova tr`i{ta, nalazi kapital neophodan za realizaciju sopstvene ide-
je. To su ljudi na ~ijim ple}ima se razvija neka kompanija, ljudi na ~ijim ple}ima se razvija
ova civilizacija. Preduzetnik uvijek tra`i novu i novu, efikasniju i efikasniju kombinaciju re-
sursa. (Suprotno preduzetniku je birokrata – aparat~ik)
U ovoj knjizi }e se pod faktorom proizvodnje uvijek podrazumijevati gore navedeni faktori,
odnosno napu{tena je klasi~na {ema faktora proizvodnje (rad, zemlja i kapital). Ovaj prilaz do}i
}e do izra`aja i u shvatanju informati~ke ekonomije o kojoj govorimo u sljede}em paragrafu.

1.3. Klju~ni principi ekonomskog na~ina razmi{ljanja

Manje–vi{e ekonomisti dijele sli~an na~in razmi{ljanja. Koji su klju~ni principi na koji-
ma se to mi{ljenje zasniva?
a) Resursi i aktivnosti ko{taju vi{e nego {to mislimo. Zapravo, tro{kove odre|enih ak-
tivnosti pratimo ra~unovodstveno. Zbir svih izdataka daje nam sumu eksplicitnih tro-
{kova. Me|utim, svaka aktivnost ima i tzv. posredne (implicitne) tro{kove, tzv. tro{kove
propu{tene {anse. Odnosno, ekonomisti polaze od koncepta tzv. oportunitetnih tro-
{kova, koji uklju~uje kako eksplicitne tro{kove tako i tro{kove izgubljenog dohotka.
Koncept oportunitetnih tro{kova je va`an i kod javnog izbora. Npr. da li zemlju kori-
stiti za podizanje planta`e ili kao gra|evinsko zemlji{te. Upravo polaze}i od koncepta
oportunitetnih tro{kova, proisti~e omiljeni iskaz ekonomista: „Ne postoji besplatan
ru~ak”. Svaka upotreba ima alternativu, propu{teni dohodak! Zato je i va{e razmi{lja-
nje u kategorijama alternative (oportunitetni tro{kovi) veoma va`no.
b) Ekonomsko pona{anje je racionalno. Ljudi se pona{aju shodno svom li~nom interesu.
Ekonomisti dokazuju ovaj postulat na pona{anju homo oeconomicusa. Dokazuje se
da homo oeconomicus pravi analizu tro{kova i koristi (cost – benefit) svake akcije i
na bazi toga donosi odluku. Odnosno, svako `eli da svoj li~ni interes zadovolji sa mi-
nimalnim resursima.

48
Ekonomija – specifi~an na~in razmi{ljanja

Adam Smit je pisao: „Ne o~ekujmo na{u ve~eru od dobre volje mesara, pivara ili pe-
kara, ve} iz njihove brige za sopstveni interes. Mi se ne obra}amo njihovoj humanosti
nego njihovom interesu”.
Da li ovakvo pona{anje zna~i sebi~nost? Da li ovo isklju~uje altruizam? Ne! Nekome
sre}a i ostvarenje potreba drugih ljudi mo`e biti li~ni cilj. Takav cilj se tako|e maksi-
mizira sa datim resursom. Milosr|e, rad u humanitarnim organizacijama ili spasava-
nje tu|ih `ivota su primjeri za postojanje ovakvih ciljeva.
c) Izbor se vr{i na margini. – Izbor se vr{i na bazi subjektivnih korisnosti koju nam do-
nosi dodatna jedinica. Koliko sam spreman da platim za dodatnu jedinicu? Ako treba
iz svog porodi~nog bud`eta da kupim pedesetak proizvoda onda }e se izbor i koli~ina
pojedinih proizvoda vr{iti na bazi dodatnog zadovoljstva (dodatne satisfakcije) koju
daje jedinica svakog od ovih proizvoda. (Koliko puta ste ne{to pogledali u radnji i re-
kli: „Ne, ne}u kupiti. Skupo je!” Ili, za{to kupujete cipele i pantalone (a ne dva para
cipela): Zato {to je marginalna korisnost pantalona ve}a od korisnosti drugog para ci-
pela!). Marginalna analiza je metod za nala`enje najpo`eljnije kombinacije dobara.
Pla}anje na margini omogu}ava razvijanje logike slobodnog tr`i{ta. Npr. logike slo-
bodnog formiranja cijena. Naj~e{}e u nesta{icama nekog proizvoda, dr`ava ograni~a-
va cijenu? Za{to? Cijene treba pustiti slobodno da rastu i one }e rasti sve do trenutka
kada vi{e niko nije spreman da plati dodatnu jedinicu po ve}oj cijeni (cijena na mar-
gini).
d) Cijene su signal za kupca i prodavca. – Potro{a~i odre|uju {to }e se proizvoditi – TV,
hljeb, automobil, javno parkirali{te,… – sa oskudnim resursima. Ekonomisti ka`u da
potro{a~i transformi{u njihove `elje preko tr`i{ta, koje, upro{}eno zna~i susret ponu-
de i tra`nje dobara i usluga. Cijene na tr`i{tu su esencijalni signal koji govori proiz-
vo|a~ima {to i kako da proizvode. Cijene su i signal potro{a~ima {to i koliko ~ega da
kupe.
e) Javni izbor se razlikuje od privatnog izbora. – Pojedinci vr{e privatni i javni izbor
(„public choices”). Njihov privatni izbor vr{i se preko tr`i{ta i uti~e na ponudu i tra-
`nju kola, ku}a i drugih privatnih dobara. Javni izbor se tako|e vr{i od individue i sa-
stoji se u tome {to taj pojedinac misli ili `eli da dr`ava radi. Koliko mi treba da tro{i-
mo za nacionalnu odbranu a koliko za nacionalne parkove,…?
Pojedinci koji vr{e privatni i javni izbor su iste individue. Polazi se od pretpostavke
da u oba slu~aja pojedinac polazi od li~nog interesa.
U ~emu je onda razlika izme|u ove dvije vrste izbora?
Javno odlu~ivanje se u demokratskim dru{tvima vr{i glasanjem, a glasanje nije isto
{to i tr`i{te. Da biste razumjeli razliku izme|u glasanja i tr`i{ta, treba da prostudirate
neku knjigu iz oblasti javnog izbora (Dijelom za ovo koristi i knjiga: D`ord` Soros,
1999). Ekonomisti se bave objema vrstama izbora (privatni i javni) jer oni, svaki na
svoj na~in, uti~u na alokaciju resursa kroz glasanje i preko tr`i{ta.
f) Ekonomisti ne odlu~uju {ta ko dobija. – Ekonomisti izu~avaju siroma{tvo i bogatstvo,
ali bez davanja ocjene o tom stanju. Ekonomista bazi~no treba da objasni da su eko-
nomske vrijednosti kojima pojedinac raspola`e, determinisane relativnim `eljama
(tra`njom) za njihovim uslugama. Onaj pristup zna~i da je bogat ~ovjek, onaj za ~ijim
uslugama i proizvodima postoji tra`nja. I obrnuto kad je u pitanju siroma{ni.

49
Snaga na~ina razmi{ljanja

Distribucija bogatstva, u krajnjem se odvija kroz politi~ki proces glasanja. Nije zada-
tak ekonomiste da govori o tome {to kome treba da pripada, ve} da analizira proces i
daje podatke za dono{enje odluka.
g) Glasa~i biraju odluku dr`ave – ekonomisti analiziraju. – U demokratskom sistemu
dru{tvo bira ekonomsku ulogu dr`ave preko parlamentarnih izbora. Generalno, ta
uloga uklju~uje aktivnosti kao {to su: porezi, ponuda novca, kolektivna dobra kao od-
brana, obrazovanje, bezbjednost, nezaposlenost, inflacija, siroma{tvo i sl.
Ekonomisti treba da se koncentri{u na analizu efekata odluka dr`ave, a ne da zaklju-
~uju da li su one dobre ili lo{e. O tome odlu~uju glasa~i na izborima.

Navedeni principi su okosnica modernog na~ina razmi{ljanja u ekonomiji. Vodite ra~una


o ovim principima tokom ~itanja knjige, posebno u dijelu agregatnih makroekonomskih mo-
dela! Izbjegavajte da ka`ete za ove principe: Znam ja to! Ne! Pitajte se da li ih razumijete!...
Treba}e vam mnogo novih znanja i iskustva da ih potpuno razumijete! Zato im se misaono
vra}ajte!

1.4. [to su glavni izvori ekonomskog progresa

Polaze}i od prethodnih principa ekonomskog na~ina razmi{ljanja, ovdje isti~emo osnov-


ne izvore progresa ekonomije, klju~ne bazi~ne ta~ke razvoja ekonomije. Upravo su one men-
talne potke ove knjige. To su, onako kako smatram:

1. Privatna svojina. – Ljudi }e biti preduzimljiviji i racionalnije }e koristiti svoje resurse


u sopstvenom privatnom vlasni{tvu. Privatno vlasni{tvo omogu}ava pojedincu da od-
lu~i na koji }e na~in koristiti svoju imovinu. Ali, on je tako|e odgovoran za nju. Ako
vlasnik ne odr`ava svoje vlasni{tvo ili ako dozvoli da bude zloupotrebljavano ili o{te-
}eno, snosi}e posljedice u obliku smanjenja vrijednosti vlasni{tva. Npr. ukoliko redovno
ne odr`avate svoj automobil, njegova vrijednost }e, kroz stalne kvarove, padati.
Kada je vlasni{tvo dr`avno, ili pripada velikom broju ljudi, motivacija za njegovo
odr`avanje je slabija. Npr. zajedni~ka svojina u stambenim zgradama rezultira u nji-
hovom neodr`avanju i nehigijeni.
Privatno vlasni{tvo motivi{e ljude da ga razvijaju i produktivno koriste. To pove}ava
dohodak vlasnika. Npr. imate svoj vinograd! Da li je to za vas isto kao da je dr`avni?
Isto tako privatni vlasnici su motivisani da koriste svoje resurse tako da od toga i dru-
gi imaju koristi. Iako se ~esto misli da privatni vlasnik »mo`e da radi {to god `eli« sa
svojim vlasni{tvom, priroda privatnog vlasni{tva }e ga motivisati da se povinuje `e-
ljama drugih. Privatni vlasnik mo`e pove}ati svoje bogatstvo samo ako zadovoljava
`elje drugih: potro{a~a njihovih proizvoda; zaposlenih u njegovoj kompaniji; uredno
pla}a dobavlja~e; redovno servisira obaveze prema dr`avi,...
Ako uposli i razvije svoje vlasni{tvo na na~in koji }e drugi smatrati privla~nim, uve-
}a}e tr`i{nu vrijednost svog vlasni{tva. Otuda i pitanje: Da li je zaista privatno vlasni-
{tvo vezano sa sebi~lukom, sa tzv. necivilizovanom sebi~no{}u (nevo|enju ra~una o

50
Ekonomija – specifi~an na~in razmi{ljanja

interesima drugih)? Zaista je paradoksalno koliko je razvijena ova predrasuda. Ali


istina je sasvim druga~ija. Privatno vlasni{tvo s jedne strane:

a) Obezbje|uje za{titu od sebi~nih (pohlepnih) ljudi koji bi uzeli i ono {to im ne


pripada, a s druge strane
b) Primorava vlasnika (korisnika) resursa da u potpunosti snosi tro{ak sopstve-
nih aktivnosti.

U su{tini, ~vrsto definisana vlasni~ka prava elimini{u upotrebu sile kao oru|e konku-
rencije. Proizvo|a~ vam ne mo`e zapaliti ku}u ako ne kupite njegov proizvod. Va{i
konkurenti u ponudi resursa tako|e ne}e smjeti da vam izbu{e gume na automobilu ili
da vam nanesu tjelesne povrede ukoliko su cijene va{ih proizvoda povoljnije od nji-
hovih. Vi dobijete posao a on ne dobije.
I na kraju, filozofija privatnog vlasni{tva omogu}ava decentralizaciju mo}i. Mo} koja
pripada privatnom vlasni{tvu je strogo ograni~ena. Vlasnici privatnih firmi vas ne
mogu primorati da radite za njih ili da kupujete od njih. Oni ne mogu namentnuti po-
rez na va{ dohodak ili va{u imovinu. Zamislite kakva je pozicija svakog u privredi u
kojoj je dr`ava jedini poslodavac? [ta se de{ava ako Vam dr`ava da otkaz?
Privatno vlasni{tvo je kamen temeljac ekonomskog progresa i li~ne slobode.

2. Sloboda razmjene. – Svaka ekonomska politika koja smanjuje obim razmjene uspora-
va i ekonomski progres. Zapravo, slobodna razmjena dobara i usluga je oblik dru{tve-
ne kooperacije (saradnje). U tr`i{nim uslovima, ni prodavac ni kupac ne mogu biti
prisiljeni da stupe u razmjenu. Li~na korist koju }e imati obezbje|uje i motivaciju za
dogovor o razmjeni.
Me|utim, dr`ava ima hiljade na~ina kako da gu{i slobodu razmjene. Tako npr. posto-
je propisi koji ograni~avaju slobodan ulazak (osnivanje firmi) u odre|ene oblasti i za-
nimanja. Tako se izmi{lja velika komplikovana procedura osnivanja firmi. Umjesto
da telefonom otvorite firmu, vi morate da molite razne birokrate da ulo`ite novac i
znanje u pove}anje njihovih prihoda (va{a proizvodnja je osnov za poreze). Ili, slo-
bodna razmjena se gu{i kada umjesto zakona (unaprijed propisana pravila) postoji
diskrecioni autoritet. Npr. dobra veza u vlasti!
Mnoge zemlje uvode kontrolu cijena, {to tako|e gu{i razmjenu. Dr`ava voli ovu mo}:
da propisuje cijene. Ali takve cijene su uvijek pogre{ne i daju pogre{ne signale i pro-
izvo|a~u i potro{a~u.
Ako zemlja `eli da ostvari svoj puni potencijal, restrikcije koje ograni~avaju trgovinu
i pove}avaju tro{kove poslovanja treba da budu svedene na minimum. Mogu}nost
obezbje|enja usluga koje su drugi dobrovoljno (bez prisile) spremni da kupe (plate na
margini) najbolji je dokaz da je neka aktivnost produktivna. Tr`i{te je najbolji regula-
tor. Svako ograni~enje ko{ta! Zapravo ko{ta onoliko koliko je potrebno platiti da se
ono savlada!

3. Konkurentna tr`i{ta. – Konkurencija promovi{e efikasnu upotrebu resursa i obezbje-


|uje stalno stimulisanje inovacija. Konkurencija je `ila kucavica tr`i{ne ekonomije.
Konkurencija je snaga privatne svojine!

51
Snaga na~ina razmi{ljanja

Konkurencija:

a) Iskorjenjuje neefikasnost
b) Motivi{e firme da razvijaju proizvode boljeg kvaliteta i da racionalizuju
proizvodnju
c) Optimalizuje veli~inu i strukturu firme.

4. Tr`i{te kapitala. – Tr`i{te kapitala je mehanizam alociranja kapitala na projektima


(preduzetni~kim idejama) koji najvi{e doprinose pove}anju bogatstva. Osnov {irenja
kapaciteta su investicije. One se finansiraju iz {tednje, koju shvatamo kao budu}u po-
tro{nju. Kako se i preko kojih mehanizama alocira {tednja na pojedine projekte? U
socijalizmu taj mehanizam je bila dr`ava (»pametna dr`ava«). U tr`i{noj ekonomiji to
je tr`i{te kapitala, gdje postoji konkurencija projekata za ograni~enu {tednju koja do-
lazi na tr`i{te kapitala. Odnosno, vi ako imate {tednju za koju `elite da kupite akcije
na tr`i{tu kapitala, vi birate (ili va{ broker) izme|u akcija razli~itih preduze}a (razli-
~itih projekata). Tr`i{te kapitala je srce tr`i{ne ekonomije: ukupna ekonomija pulsira
onako kako radi tr`i{te kapitala. Kada »zablokira« tr`i{te kapitala, proizvodnja ulazi
u krizu (npr. Azijska kriza kao rezultat krize azijskog tr`i{ta kapitala).

5. Monetarna stabilnost ili kontrola {tampanja novca. – Tr`i{na ekonomija (kapitalizam)


funkcioni{e na koordinaciji privredne aktivnosti putem cijena (tr`i{ni mehanizam ko-
ordinacije nasuprot planskom). Ukoliko je prisutna inflacija (rast cijena) tada cijene
daju pogre{ne signale. Privre|ivanje li~i na plivanje u mutnoj rijeci: ne znate dubinu,
gdje su virovi, podvodne stijene i sl.
Inflacija je, prije svega, monetarni fenomen. To zna~i da koli~ina ponude novca uti~e
na stopu inflacije. Ovo je mi{ljenje koje zastupam u ovoj knjizi, mada su, posredno i
neposredno prikazana i druga~ija shvatanja uzroka inflacije. Empirijski podaci poka-
zuju da svaka zemlja sa niskom stopom inflacije u posljednjim decenijama vodila je
politiku sporog rasta nov~ane mase. Obrnuto, svaka zemlja koja je imala visoku infla-
ciju vodila je ekspanzivnu monetarnu politiku. (O ovome vidi u dijelu: Modeli mone-
tarne politike).

6. Niske poreske stope i {iroka poreska osnova. – Visoki porezi obeshrabruju. Ljudi }e
biti vi{e motivisani ukoliko im je omogu}eno da zadr`e ve}i dio svoje zarade. Jo{
davne 1932. Frenklin Ruzvelt je rekao:«Porezi su pla}eni znojem svakog radnog ~o-
vjeka. Suvi{e veliki porezi dovode do zatvaranja firme, prodaje poljoprivrednih ima-
nja radi naplate poreza i do pojave hordi gladnih ljudi koji hodaju ulicama uzaludno
tra`e}i posao«
I kod poreza je va`no pravilo: pla}anje na margini. Odnosno, va`na je marginalna po-
reska stopa: veli~ina dodatnog dohotka koji se oduzima putem oporezivanja. Pove}a-
njem marginalne poreske stope smanjuje se udio dodatne zarade koju pojedinac mo`e
da zadr`i za sebe.
Za{to visoka marginalna poreska stopa smanjuje proizvodnju i dohodak? Po|imo od
toga da ste vi vlasnik nekog biznisa. Npr. proizvodnja softvera u oblasti primjene sta-
tisti~kih modela u ekonomiji.

52
Ekonomija – specifi~an na~in razmi{ljanja

1. Visoka poreska stopa dekura`ira (demotivi{e) i smanjuje produktivnu efika-


snost;
2. Visoki porezi zna~e i ve}e pla}anje dr`avi, {to smanjuje va{u akumulaciju.
Kako smanjenje akumulacije uti~e na {irenje i razvoj va{eg biznisa?
3. Visoka marginalna poreska stopa podsti~e vas da se odlu~ite za kupovinu ma-
nje `eljene robe koja u`iva poreske olak{ice, umjesto za robu koju vi{e `elite,
ali ~ija kupovina ima nepovoljniji poreski tretman.

Ukratko, praksa pokazuje da visoke poreske stope smanjuju produktivnost aktivnosti,


smanjuju akumulaciju kapitala i stimuli{u rasipni~ku upotrebu resursa. Za mene viso-
ka poreska stopa zna~i nepovjerenje u ljude iz biznisa, a povjerenje u dr`avne ~inov-
nike. Pove}anje marginalne poreske stope se od Vlade mo`e tuma~iti tako da Vlada
ka`e: „Po{to vi biznismeni (preduzetnici) ne znate dovoljno kako da koristite svoj no-
vac »tako da maksimizirate dru{tveno bogatstvo, mi smo kao Vlada, iz nacionalnih
interesa (pove}anje dru{tvenog bogatstva) odlu~ili da vam pomognemo i taj novac
ulo`imo tamo gdje daje najve}e efekte za dru{tvo u cjelini«. Mo`e da vam ovaj iskaz
izgleda karikaturalno, ali je istinit. To znam iz li~nog iskustva! Nema ljudi kojima se
~ini da su pametni kao ljudima iz administracije. „Pozicije koje daje funkcija, prije ili
kasnije, proizvode funkcionalnu pamet”. (B. Glu{~evi}).

7. Otvorenost privrede i slobodna spoljna trgovina. »Slobodna trgovina se«, kako ka`e
Henri D`ord` jo{ davne 1886. godine »sastoji jednostavno u tome da se ljudima do-
zvoli da kupuju i prodaju ono {to `ele da kupe i prodaju. Za{titne carine predstavljaju
primjenu sile isto tako kao i kordoni vojske za blokadu – cilj je isti – spre~avanje tr-
govine. Razlika je samo u tome {to je cilj kordona vojske koji vr{e blokadu da sprije-
~i neprijatelja u obavljanju trgovine; za{titne carine dr`ave spre~avaju gra|ane da tr-
guju,...«
Me|unarodna trgovina omogu}ava, kao i unutra{nja trgovina, partnerima da proizvo-
de i tro{e vi{e nego {to bi im ina~e bilo dostupno. Za to postoji vi{e razloga:

1. Kad postoji slobodna spoljna trgovina, onda se gra|ani jedne zemlje mogu
baviti proizvodnjom onih dobara i usluga u kojima imaju najve}u efikasnost,
a od prihoda kupovati proizvode i usluge iz inostranstva koji su tamo jeftiniji
nego da se proizvode u doma}oj zemlji. Zamislite apsurdnost da usljed viso-
kih za{titnih carina u Crnoj Gori po~inje da se proizvodi viski a [kotska raki-
ju? Kakav kvalitet i cijenu bi imali viski i rakija u tom slu~aju?
2. Me|unarodna trgovina {iri tr`i{te, {to omogu}ava ve}u i masovniju proizvod-
nju unutar zemalja. Ovo je posebno va`no za male zemlje. Npr. za Crnu Go-
ru. Bilo koji biznis u Crnoj Gori koji je oslonjen samo na tr`i{te Crne Gore
ima vidljive granice rasta. Razlog je tr`i{te od svega 700.000 ljudi. Zato je
potrebno nalaziti proizvode koji imaju i inostranog kupca – da su predmet
me|unarodne trgovine. Npr. turisti~ki proizvod. Zamislite koristi od turizma
u Crnoj Gori ukoliko bi gosti bili samo gra|ani Crne Gore (doma}i gosti). To
vam je skoro ista situacija kad biste svojoj majci pla}ali svakog dana ru~ak od

53
Snaga na~ina razmi{ljanja

novca koji ste po~etkom mjeseca dobili od nje! To je igra sa tzv. nultom su-
mom! Da li razumijete da kada Nijemci popiju »Nik{i}ko pivo« na terasi Mo-
grena da je to na{ izvoz? Da smo na taj na~in obezbijedili dodatni novac
(»novac izvana«) koji pove}ava na{e nacionalno bogatstvo? Da li je sa stano-
vi{ta nacionalnog bogatstva Crne Gore isto ako vi za diplomu na fakultetu do-
bijete 500 DEM od tetke iz Nik{i}a ili tetke iz Amerike?
3. Me|unarodna trgovina stimuli{e konkurenciju na doma}em tr`i{tu i omogu-
}ava potro{a~u da kupi {irok asortiman roba po povoljnim cijenama. Inostrani
konkurenti primoravaju doma}e proizvo|a~e da budu »kao zapeta pu{ka«.
Zamislite da u Podgorici postoji odjeljenje LSE iz Londona! Da li bi pozicije
Ekonomskog fakulteta bile tako lagodne kao sada? Da li bi i Ekonomski fa-
kultet u tom slu~aju imao sada{nji monopolski polo`aj?
Svaka blokada u odnosu na tokove roba iz i ka inostranstvu pove}ava tro{ko-
ve razmjene (tzv. transakcione tro{kove) i usmjerena je protiv dobrobiti gra-
|ana te zemlje. Pravdanja koja proizilaze iz pozivanja o za{titi nacionalnih in-
teresa ili oslonca na sopstvene snage, rijetko dolaze od ljudi koji voze doma}i
auto, piju doma}e pi}e ili se obla~e iz doma}e konfekcije.

1.5. Spontani poredak i mo} tr`i{ta

Shvatanje ekonomije izlo`eno u prethodnim poglavljima po~iva na teorijskoj osnovi koja


je u su{tini spontanog poretka i logike mo}i tr`i{ta, koji prevladavaju u ekonomskom `ivotu.
Sna`no je mi{ljenje da neki dr`avni organ, npr. Vlada ima mo} sveznanja i da mogu sve
da vide unaprijed, da sve unaprijed isplaniraju. To je logika tzv. svjesnog poretka odnosno,
planiranja (komandne ekonomije). Zar i danas ne ~ujete pitanje: [to }e Vlada sa »Obodom«,
{to }e sa »@eljezarom«, a {to }e sa tekstilnom industrijom. Iz tog pitanja proizilazi da bi Vla-
da, odnosno resorni ministri trebalo da vode ova preduze}a, da rade umjesto menad`menta tih
preduze}a. Da li tako treba da bude? Da li je odgovor: Ako pustimo tr`i{te ljudi }e ostati bez
posla – ispravan? Ukoliko neko prima platu (biva zapo{ljen) a da njihovi proizvodi nemaju
kupca (nekog ko je spreman da ih plati) pitanje je odakle je novac za platu? Obezbje|uje ga
Vlada, ministri! Odakle? Iz svog kapitala? Ne, iz bud`eta koji se puni porezima, koje mi kao
gra|ani pla}amo kad kupujemo kafu, ~okoladu, odje}u, kola, ma{ine za pakovanje,.. Zbog to-
ga {to obezbje|ujemo platu za one ~iji proizvodi nemaju tr`i{ta, a zarad politi~kog mira, cije-
ne svih proizvoda su ve}e. Svakog gra|anina ko{ta taj privremeni mir! Politi~ki izbori treba
da poka`u do kada se ve}ina gra|ana sa tim sla`e i pristaje da pla}a ve}e poreze. Poenta re~e-
nog je da treba smanjivati ulogu svjesnog poretka (planske, svjesne redistribucije, uzeti mjera-
ma dr`ave va{e, da biste dali meni i sl.) i poja~ati ono {to Hajek naziva spontani poredak.
U nastavku dajemo kratku su{tinu spontanog poretka, sa `eljom da se sa razumijevanjem,
makar osnovne filozofije spontanog poretka, pripremite za razumijevanje nove paradigme
ekonomije, koju sam dao u poglavlju: Informati~ka ekonomija.
Ljudski um nije sveznaju}i. On je ograni~en, iako nauka stalno pro{iruje njegove granice.
Otuda i ograni~enja principa racionalnosti. Kako isti~e ostrvska {kola (Hjum, Smit, Ferguson)
~ovjek je ograni~en, bilo u svom znanju, bilo u motivima i sopstvenoj mo}i. Nama vlada strah

54
Ekonomija – specifi~an na~in razmi{ljanja

i instinkt koliko i racio. Adam Smit isti~e da je ljudsko bi}e po prirodi vi{e lijeno, neodgovor-
no, sebi~no, nego {to je sklono umnom djelovanju i altruizmu. ^ovjek je lakom, po pravilu se
pona{a u skladu sa svojim trenutnim interesima i `eljama, a manje prema dugoro~nim ciljevi-
ma, posebno ako su ti ciljevi na horizontu (komunizam). Ako je tako, postavlja se pitanje: Da
li se ljudske jedinke mogu pona{ati racionalno? Ako da, da li je ta racionalnost proizvod stra-
ha od nekog autoriteta, vo|e koji svakom »propisuje« kako da se pona{a (svjesna koordinaci-
ja)? Ili je racionalnost rezultat odre|enih pravila i institucija, koji nastaju kao rezultat kontinu-
iranog odnosa i komunikacije me|u ljudima? Pokazuje se da i tako nesavr{ene individue uspi-
jevaju da u dugom vremenskom protoku spontano stvore neke ustanove, pravila, koja su
osnov pona{anja ljudi. »Dru{tvene ustanove su umnije od bilo kog pojedinca, jer uspijevaju
da na najmanje represivan na~in natjeraju jedinke ne samo da racionalno postupaju ve} i da
njihova djela donesu op{tu korist«.3
Prem tome, komunikacija me|u ljudima nije samo rezultat ljudskog uma ve} se velikim
dijelom oslanja »na tradiciju, obi~aje i ustanove« (Hjum). Upravo ovi dru{tveni okviri bolje i
efikasnije usmjeravaju individue nego bilo koji um. Hajek isti~e da mnoge od dru{tvenih usta-
nova, koje predstavljaju neophodan uslov za sprovo|enje na{ih svjesnih ciljeva, zapravo su
rezultat obi~aja, navika ili prakse, koje nijesu ni bile izmi{ljene sa tim svrhama, niti posmatra-
ne na taj na~in. Mi `ivimo u dru{tvu u kome se uspje{no orijenti{emo i u kome na{a djelanja
imaju dobre izglede da se ostvare, ne samo zato {to su na{i bli`nji rukovo|eni ciljevima koji
su im znani, ili zato {to znaju veze izme|u sredstava i ciljeva, ve} zato {to svoja pona{anja
podre|uju pravilima, ~iju svrhu ili porijeklo mi ~esto ne znamo i ~ije egzistencije ~esto nije-
smo svjesni«.4
Kako su nastala pravila i ustanove? Da li ih je neko izmislio, stvorio? Da li je neko stvo-
rio (unaprijed, po planu) novac, tr`i{te, pravo, slobodu, moral? Prema shvatanju ostrvske {ko-
le ekonomije, koju nastavlja austrijska {kola (Hajek, Menger, Mizes, Poper), civilizacija po~i-
va na pravilima i ustanovama koje nijesu rezultat ni~ijeg plana, ve} spontanog procesa unutar
kojih su se one postepeno, evolutivno oblikovale. »^ovjek je postao ono {to jeste, ne shvata-
ju}i kako« (\. Viko). Snala`enje u novim situacijama jeste znanje, ka`e Hajek. Da li se ~o-
vjek pona{a samo shodno svjesnom artikulisanom znanju, ili je njegovo pona{anje istovreme-
no i izraz pre}utnog znanja (tradicija, obi~aji, moral)? U~enje pona{anja, isti~e Hajek prije je
uzrok nego posljedica saznanja i razuma. ^ovjek se ne ra|a razuman, racionalan, znaven i do-
bar, nego ga treba nau~iti da bude takav. »Na{ intelekt je stvorio na{ moral; ljudske interakcije
kojima upravlja na{ moral omogu}uju razvoj razuma i onih sposobnosti koje idu uz to. ^o-
vjek je postao inteligentan zato {to je postojala tradicija – ono {to se nalazi izme|u instinkta i
razuma – iz koje je u~io. Tradicija ne proisti~e iz sposobnosti da se racionalno tuma~e opa`e-
ne ~injenice, nego iz navike na reagovanje. Ona je prije svega, nau~ila ~ovjeka {to treba da ~i-
ni a {to da ne ~ini pod izvjesnim uslovima, a ne {to mora o~ekivati da ispuni«.5 Iz ovog stava
proizilazi da je instinkt stariji od obi~aja i tradicije, kao {to su obi~aji i tradicija stariji od razu-
ma; obi~aji i tradicija su izme|u instinkta i razuma, i oni nijesu rezultat ne~eg nesvjesnog, niti
intuicije niti racionalnog razumijevanja. Oni su, prije svega, rezultat kulturne evolucije, a ne
nekog projekta razuma. »U svom pona{anju se rukovodimo nau~enim, ali ~esto ne znamo za-
{to ne{to ~inimo. Nau~ena moralna pravila, obi~aji, postepeno istiskuju uro|ene reakcije, ne

3
D. Laki}evi}, Ogledi o ustanovama slobode, Nolit, Beograd, 1994. isto, str.14
4
Prema: D. Laki}evi}, str.12
5
Prema: M. Damjanovi}: Izazovi modernoj upravi i upravljanju (Hrestomatija), Beograd, 1996, Isto, str. 64.

55
Snaga na~ina razmi{ljanja

zato {to su ljudi razumom priznali da su bolji, nego zato {to su omogu}ili razvoj pro{irenog
poretka koji prevazilazi vizije bilo kojeg pojedinca, u kojem je efikasnija saradnja omogu}ila
njenim ~lanovima da, mada nesvjesno, podr`avaju vi{e ljudi i istiskuju druge grupe«.6 Hajek
za poredak koji nastaje spontano koristi starogr~ki izraz kosmos, a za poredak koji je rezultat
plana, promi{ljenost – taksis.
Spontani poredak (kosmos) je samonastaju}i poredak. On nastaje od sile, snage koja se
nalazi u njemu (ne izvan njega). Ovaj poredak je dinami~an, stalno se mijenja. Ima i snagu sa-
moregulacije: elementi unutar ovog poretka stalno se jedan drugom prilago|avaju, a da ih na
to ne prilago|ava neki »spoljni upravlja~«. Spontani poredak onemogu}ava postojanje deter-
minizma. On je rezultat »stvarala~ke evolucije« (Bergson). Samoniklost, spontanost `ivota i
odnosa me|u individuama ogleda se u neprekidnom stvaranju novih organskih oblika, novih
pravila i ustanova. »Potreba za stvaranjem« (Maslou) odnosno »zakon situacije« (Naisbit) to
je osnov prilago|avanja, odnosno evolucije `ivih bi}a i dru{tvenih ustanova – njihovog spon-
tanog razvoja. Rije~ju, spontani poredak ima svoj unutra{nji »`ivotni elan« (Bergson). To je
»u~enje i razvoj na gre{kama« (Poper).
Proces prilago|avanja pojedinaca (pojedina~nih elemenata) novonastalim okolnostima
kao »vidljiv« i poznat rezultat ima nastanak i razvoj pravila. Me|utim, mi nijesmo u mogu}-
nosti da procijenimo subjektivno znanje svakog pojedinca. To je uvijek nepoznato i izvor je
mnogih slu~ajnih doga|anja.
No, pravila u spontanom poretku univerzalno va`e za sve njegove ~lanove. Ova pravila
su op{ta, apstraktna (neadresirana na pojedinca ili grupu). [to je poredak razvijeniji, pravila
su op{tija. Spontani poredak po~iva na sljede}im principima:

1. To je slo`en poredak i prevazilazi granice ljudskog intelekta i razuma, odnosno ova-


kvi poreci sadr`e vi{e ~injenica i informacija nego {to bilo koji ljudski um mo`e za-
hvatiti i kontrolisati.
2. Spontani poreci su apstraktni poreci, to nije konkretan, opa`ljiv, vidljiv poredak. Nje-
ga je mogu}e obuhvatiti samo visokim nivoom apstraktnog mi{ljenja.
3. Spontani poredak ne te`i nekom unaprijed postavljenom cilju. On nema neku unutra-
{nju svrsishodnost. No, iako nema zajedni~kog, sinteti~kog cilja, on uspijeva da
uskladi razli~ite pojedina~ne ciljeve i htjenja. To se posti`e tako da se preko pravila
jedinke navode (primoravaju) da neprestano koriguju svoje namjere, da se prilago|a-
vaju novim situacijama. Stoga, spontani poredak mo`e opstati samo ukoliko se po{tu-
ju pravila, bez obzira da li to jedinka radi svjesno ili ne. Nevidljiva mre`a pravila pre-
sudno uti~e na `ivot i opstanak ljudi. To je i razlog da Hajek ka`e, da ljudska vrsta
ima posebno svojstvo: sposobnost postupanja na osnovu pravila.

6
Isto, str. 65–66.

56
Ekonomija – specifi~an na~in razmi{ljanja

1.6. Informati~ka ekonomija

Razvoj dru{tva karakteri{u velike transformacije, tj. kvalitativni skok iz jednog oblika
dru{tva u novo, posve razli~ito dru{tvo od starog.
Danas `ivimo u takvom dobu: to je prelaz iz industrijskog u informati~ko dru{tvo.
Osnovni resurs postaje informacija, znanje.
Da li ovo uti~e na shvatanje ekonomije? Po mom mi{ljenju, da. Potrebna je, stoga nova
ekonomska paradigma (sistem vrijednosti i na~in razmi{ljanja). Me|utim, jo{ uvijek se poku-
{ava da se novi problemi rije{e na stari na~in. Takvo rje{avanje problema li~i na razmje{tanje
stolica na palubi Titanika.
Novo shvatanje ekonomije (nova paradigma) jo{ nije posve jasna. Ipak, elementi te para-
digme }e biti (ili su ve}):

• ne postoji determinisanost odnosa u ekonomiji, ve} slu~aj i neodre|enost,


• razmjena informacija sa okru`enjem je osnovni razvojni proces,
• ekonomski sistemi te`e samoregulaciji,
• informacija je konstitutivni element ekonomskog sistema,
• ekonomski sistemi su kompleksni (nelinearni), nova ekonomska struktura je
mre`na struktura.

Za biznis je ovo va`no jer potencira zna~aj nematerijalnih resursa: znanja, informacija,
(„Novi resursi su samo glave”) i vremena kao resursa. Umjesto: vrijeme je novac va`i novac
je vrijeme. (Novac koji imate u d`epu je kondenzovano vrijeme neophodno da ga zaradite).
Ekonomija je jedna vrsta plesa. Stalno ste u pokretu! Dinami~ki se prilago|avate infor-
macijama iz okru`enja (kod plesa je to muzika). Va`no je, stoga shvatiti da je jedina konstanta
u ekonomiji – stalna promjena. Otpornost na promjene je mjera zaostalosti!

Kompleksnost, haos i sinergija su va`ni elementi nove paradigme ekonomije

Novi na~in razmi{ljanja prirodan informati~kom dru{tvu polazi od principa neodre|eno-


sti (slu~ajnosti) umjesto principa kauzaliteta (determinizma, mehanizam uzrok – posljedica)
karakteristi~nog za razmi{ljanje u industrijskom dru{tvu.
Zapravo otkri}a kvantne teorije (Maks Plank, An{tajn, Bor, Hoking i drugi fizi~ari) dove-
la su u pitanje njihove zakone, odnosno mehanicisti~ki pristup obja{njenja svijeta. Istra`uju}i
strukturu atoma oni su po~etkom ovog vijeka dobili potpuno neo~ekivane rezultate. Naime,
prema vladaju}oj teoriji oni su o~ekivali da }e analiza atoma pokazati krute, ~vrste ~estice. No
umjesto toga pokazalo se da se oni sastoje od mnogo prostora u kojem malene ~estice, elek-
troni kru`e oko jezgra. Va`no je otkri}e da te najsitnije ~estice nemaju fiksiran polo`aj, one su
stalno u pokretu, nikad nijesu na istom mjestu. Nije mogu}e predvidjeti sa potpunom sigurno-
{}u njihov polo`aj u nekom slijede}em trenutku. Tu, kao {to je pokazao Bor, ne djeluje zakon
uzroka i posljedice. Predvidiva je samo vjerovatno}a njegova doga|anja. „Izvo|enja materi-
jalne ~estice su apstrakcije, a njihova se svojstva mogu odrediti i opa`ati samo kroz njihovo
uzajamno djelovanje s drugim sistemima” (Bor).

57
Snaga na~ina razmi{ljanja

Ovakvo shvatanje dovodi do pomaka sa tijela (materije) na odnose! Za ekonomiste to u


grubom zna~i: nijesu va`ne zgrade, ma{ine ve} organizacija, odnosi izme|u tih „materijalnih
~estica”. Zgrade, ma{ine i dr. same po sebi ne postoje! One postoje samo u odnosu na druge
elemente sistema! A to je ve} domen organizacije. Ovo je su{tina holisti~kog pristupa.
Novom holisti~kom shvatanju su imanentne tri nove karakteristike sistema:
Kompleksnost (slo`enost). – Za razliku od modeliranja raznih sistema koji se baziraju na
relativno jednostavnoj i zatvorenoj strukturi, kompleksne sisteme je te`e obuhvatiti. ^etiri su
klju~na razloga:

1. Kompleksni sistemi nijesu rezultat linearnog (postepenog, ravnomjernog) sli-


jeda doga|aja („skokovit razvoj”).
2. Ovi sistemi imaju veliki broj komponenti (stepena slobode).
3. Sistemi su otvoreni i u toj otvorenosti je njihova pokreta~ka snaga.
4. Ovi sistemi nijesu linearni {to je karakteristika svih dosada{njih pristupa.

Uz to, kompleksne forme imaju visok stepen individualnosti (npr. vrhunski muzi~ar,
sportista, nau~nik ...).

Haos je specijalna kompleksnost. U na{em obi~nom shvatanju, haos zna~i ne{to destruk-
tivno, negativno, razaraju}e. Me|utim, haos uvijek vodi u novu strukturu i novu komplek-
snost, {to ukazuje na njegovu stvarala~ku komponentu. Kada neki sistem u|e u stanje haosa,
onda je vrlo te{ko odrediti budu}e stanje. Ipak, izvjesno je da ovaj sistem ne mo`e poprimiti
strukturu (oblik, stanje), koje je dovelo do haosa. Odnosno, broj mogu}ih ishoda je n–1. Svaki
ishod ima i svoju vjerovatno}u (nije determinisan).

Sinergija (zajedni~ki rad): kompleksni sistem funkcioni{e tako {to njegovi djelovi spon-
tano funkcioni{u tako da posti`u ciljeve cjeline. Npr. organi u ~ovje~ijem organizmu: jetra, sr-
ce, plu}a, mozak i dr. svi rade spontano i samostalno, a imaju zajedni~ki rezultat: `iv organi-
zam. Zar sva preduze}a, rade}i samostalno i shodno svom interesu, ne vode ka zajedni~kom
rezultatu: `iva tj. efikasna privreda?
Sinergija se ne mo`e posti}i prisilom, mehani~ki, ve} spontano, prirodno, interesno.

Sistemi koji imaju ove tri katakteristike, imaju visok stepen samoregulacije, odnosno kod
njih dolazi do spontane promjene strukture (sloboda funkcionisanja).
Ekonomija je sistem koji ima ove tri karakteristike.

Umjesto vjere u determinizam ili u sudbinu, treba vi{e razmi{ljati o spontanosti, kreaciji,
slobodi i tr`i{tu. Umjesto krutih konstruktivisti~kih i apriornih rje{enja u koja se `eli ugraditi `i-
vot, treba omogu}iti spontanost interesa i otvoriti procese tra`enja rje{enja. Ovo, uostalom, treba
da bude i va{a `ivotna filozofija, sada i ovdje, danas i sjutra, u privatnom i poslovnom `ivotu!
To je filozofija da budete sposobni i kura`ni da, donose}i u `ivotu odluke, preuzmete i
odgovornost za njihove posljedice, bilo da su te posljedice po`eljne ili nepo`eljne. Ne upadaj-
te u zamku koju vam ambijent u kome `ivite vje{to postavlja: za sve {to je dobro zaslu`ni ste
vi, a za sve {to nije dobro krivi su drugi: dr`ava, {ef ili mama i tata!

58
Ekonomija – specifi~an na~in razmi{ljanja

Filozofija determinizma (pokornosti onome {to se de{ava) kod pojedinca razvija pona{a-
nje stalnog pravdanja sebe i dokazivanja {ta je uzrok neuspjeha; razvija bole}ivost prema sa-
mom sebi. Me|utim, filozofija slobode kod nas razvija opu{tenost, toleranciju za gre{ke dru-
gih i strogost prema sebi. Gdje ste Vi? Gdje su Va{i prijatelji?

* *
*
Iz svega ovoga proizilazi da je otvorenom dru{tvu imanentan spontani poredak. Odno-
sno, u otvorenom dru{tvu nije potrebna saglasnost i neki zajedni~ki i kontrolisani cilj, dovolj-
na je saglasnost o pravilima – univerzalno dopu{tenim sredstvima. Zna~i, razvoj otvorenog
dru{tva, spontanog poretka, tra`i saglasnost o pravilima i dopu{tenim sredstvima, dok ciljevi
ostaju univerzalni. Tr`i{na pravila ustanovljavaju op{te uslove u kojima jedinka mo`e ne{to
ste}i ili izgubiti. Tr`i{na pravila su apsolutno neutralna u odnosu na pojedine u~esnike u pro-
cesu konkurencije i one nikog svjesno ne favorizuju.

1.7. Savremeni mikroekonomski i makroekonomski problemi

S obzirom na cilj ove knjige, potrebno je da se istaknu klju~ni problemi koji se izu~avaju
na dva nivoa: nivo mikro i makroekonomije.
Mikroekonomija prou~ava pona{anje pojedinih privrednih subjekata (firmi i doma}insta-
va) i njihovu interakciju na jednom ili vi{e pojedina~nih tr`i{ta. Centralni pristup mikroeko-
nomiji je optimizacija: firme te`e da maksimiziraju profit, dok doma}instva maksimiziraju ni-
vo zadovoljstva svojih potreba (korisnost), suo~avaju}i se pri tome sa nizom ograni~enja na
koje ne mogu uticati. U okviru mikroekonomije se prou~ava:

a) Teorija proizvodnje (alokacija resursa izme|u alternativnih upotreba – rijet-


kost, izbor, oportunitetni tro{ak)
b) Teorija raspodjele (cijene i raspodjela proizvodnje izme|u pojedinih ekonom-
skih subjekata)
c) Ekonomija blagostanja – efikasnost proizvodnje i alokacije resursa.

U ovoj knjizi se ne raspravlja o ovim pitanjima, ve} se kroz statisti~ko prikupljanje poda-
taka o svakodnevnim aktivnostima na nivou mikroekonomije, stvara osnova za makroeko-
nomske modele koji slu`e za makroekonomsku analizu, odnosno prelazi se na teren makroe-
konomije.
Kao {to to isti~e prof. Danica Popovi}, makroekonomija je nauka koja se bavi prou~ava-
njem agregatnih privrednih kretanja!7 Istina, privredni `ivot zavisi od miliona pojedina~nih
poteza koje povla~e firme i gra|ani. Makroekonomija prati samo sveukupne posljedice njiho-
vih akcija.
Kako navodi D`efri Saks, makroekonomija sagledava privredna kretanja »pogledom sa
Olimpa«, pogledom koji nije optere}en pojedina~nim informacijama o sektorima, regionima,
firmama.

7
Danica Popovi}: „[to je to makroekonomija”, (materijal pripremljen za {tampu).

59
Snaga na~ina razmi{ljanja

Klju~na pitanja koja prou~ava makroekonomija jesu:

1. Proizvodnja
2. Zaposlenost
3. Cijene (inflacija)
4. Platni bilans
5. Privredni rast i struktura privrede

Ovo su klju~ne makroekonomske varijable koje }e se kroz odgovaraju}e modele obra|i-


vati u ovoj knjizi. Ali prilaz je specifi~an jer je te`i{te znatno vi{e na razumijevanju metodolo-
{ke i kvantitativne strane nego {to se `eli u}i u »klasi~nu« makroekonomsku analizu.

1.8. Neki pojmovi va`ni za shvatanje ekonomije u ovoj knjizi

Ekonomista
Ekonomista je jedno od privilegovanih i elitnih zanimanja u sistemu preduzetni~ke ekonomi-
je. Ovo zanimanje omogu}ava pojedincu da postigne uspje{nu poslovnu karijeru i da bude imu}an
i bogat. Tra`nja za ekonomskim znanjem je sve ve}a, posebno u zemljama u tranziciji.
Zadatak ekonomiste nije da za neku odluku ka`e da li je dobra ili lo{a. Ekonomista ne
razmi{lja u tim dimenzijama! Ekonomista je du`an da ka`e koje su konsekvence, posljedice
neke odluke, da te posljedice kvantificira i upozori donosioca odluke na njih. Tako, ako dr`a-
va kontroli{e cijenu nekog proizvoda, ekonomista treba da uka`e na konsekvence te odluke,
kao npr. nesta{ica, lo{iji kvalitet, pove}anje tro{kova i sl., a ne da daje odgovor u vidu suda da
je to dobro ili lo{e, ili ja se sla`em ili ne sla`em. Ideologizirane i moralne kategorije nijesu je-
zik ekonomista.
Studije ekonomije su sli~ne u~enju {aha. U~e se osnovna pravila a potom osnovne kom-
binacije, razne vrste otvaranja, razli~iti vidovi napada. Kada nakon studija po~nete da privre-
|ujete, mnoge ekonomske fenomene ne}ete prepoznati. Za to vam nije kriv fakultet, nijesu
krivi profesori! To {to ste nau~ili pravila {aha, jo{ ne zna~i da ste dobar {ahista. Isto je sa eko-
nomijom. Zavr{en fakultet ne zna~i i da ste odmah dobar ekonomista. Treba ulo`iti dodatan
trud, napor, misaonost. Samo ono {to se do`ivi to se i razumije. Samo ljudi koji su rje{avali
konkretne ekonomske probleme, kad ih taj ekonomski problem zaokupi, pro`me, tada ga
istinski i razumiju. Verbalizam „ja mislim”, „ja to sigurno znam”, govor sa „vrha jezika”, ne
mogu u tr`i{nom ambijentu da zamijene konkretno znanje i sposobnost prakti~nog rje{avanja
problema. Tr`i{te kupuje znanje a ne slatkorje~ivost i prazna obe}anja!

Pravna dr`ava
Kako ekonomista treba da shvati ovaj pojam? Tako {to }e tra`iti odgovor na pitanje koje
su ekonomske konsekvence ovog pojma, odnosno koje konsekvence pravna dr`ava ima na
ekonomsko pona{anje i na~in razmi{ljanja.

60
Ekonomija – specifi~an na~in razmi{ljanja

U pravnoj dr`avi ne mo`e da postoji zakon koji favorizuje jednu grupu u odnosu na dru-
gu. Svi u~esnici u privrednom, politi~kom, socijalnom `ivotu su jednaki pred zakonom, nema
povla{}enih.
U pravnoj dr`avi Vlada ima ulogu fudbalskog sudije na utakmici: ona obezbje|uje da se
po{tuju unaprijed propisana pravila. Nema ni{ta lo{ije za jednu ekonomiju nego da se mijenja-
ju i prave nova pravila igre u toku same igre. Ako dr`ava stalno mijenja zakone, ona uni{tava
svoj ugled, jer onda ljudi ne mogu da razmi{ljaju o budu}nosti ve} samo o trenutnom interesu.
To podsti~e {pekulativno pona{anje a uni{tava strategiju i strate{ko razmi{ljanje.
[to je konsekvenca pojma pravne dr`ave? Ve}a pravna sigurnost, ve}a je sloboda ~ovje-
ka da tra`i najbolja rje{enja za sebe, pravna sigurnost pove}ava mo} predvi|anja, ekonomija na
dugi rok dobija na zna~aju. Suprotno, kad se zakoni stalno mijenjaju, pove}ava se neizvjesnost,
ljudi optimiziraju pona{anje na kratki rok. [pekulacija i siva ekonomija postaju dominantne.

Preduzetni{tvo
Preduzetni{tvo je najrje|i resurs u privredi. Svega 3–5% populacije ima preduzetni~ku
sposobnost. Iz rijetkosti ovog resursa proizilazi njegova vrijednost i va`nost za razvoj. [ta je
zapravo preduzetni{tvo? Preduzetni{tvo je energija. Preduzetni{tvo je pogonska energija raz-
voja. Preduzetni~ka energija dr`i pojedinca, odnosno preduze}e i privredu u naponu, odr`ava
razvojnu toplinu sistema. Razvoj na{e civilizacije rezultat je mno{tva preduzetni~kih podu-
hvata, po~ev{i od otkri}a vatre i posebno otkri}a tajne ~uvanja vatre, Kolumbovih preduzet-
ni~kih otkri}a, do odlaska ~ovjeka na Mjesec. Ipak, najve}i preduzetni~ki poduhvat u istoriji
jeste uspon ~ovjeka od `ivotinjskog svijeta do racionalnog bi}a, bi}a koje ima misao. Ovaj
poduhvat nastao je zahvaljuju}i ~ovjekovim nemirenjem sa okolnostima, zahvaljuju}i mo}i
~ovjeka da mijenja okolnosti, da predvi|a, da se pona{a druga~ije.
Preduzetnik je, upravo, ~ovjek koji stvarnost i probleme vidi na druga~iji na~in u odnosu
na druge ljude. Preduzetnik na druga~iji na~in rje{ava probleme! Preduzetnik stalno inovira,
strastan je, koncentrisan na rje{enje problema! Preduzetnik je istrajan, jer je svjestan da rje{e-
nje problema uvijek postoji, samo ga treba na}i. Preduzetnik naru{ava ravnote`u, uobi~ajeno
pona{anje, razbija tiraniju status quo. Preduzetnik je nosilac inovacije, on upumpava snagu u
sistem, firmu, privredu. Zavisno od intenziteta preduzetni~kih poduhvata, privreda ulazi u ci-
kluse razvoja kao i svako preduze}e.
Profit je rezultat preduzetni~ke aktivnosti. On nastaje, kako navodi [umpeter, kao rezul-
tat uvo|enja novog dobra, uvo|enja nove metode proizvodnje, otvaranja novog tr`i{ta, nala-
`enja novog izvora sirovina i reorganizacije neke privredne grane.
Preduzetni~ke inovacije u ovim oblastima osnov su konkurencije. Taj konkurentski pro-
ces [umpeter je zvao proces „stvarala~kog razaranja”. Sam naziv nagla{ava da je konkurenci-
ja posljedica uticaja preduzetni{tva i inovacija na postoje}a preduze}a.
Preduzetni{tvo je stanje svijesti, na~in razmi{ljanja! To je mentalni proces!

Preduzetni{tvo ima i posebne karakteristike:


1. Osobenost i sklonost ekonomskoj avanturi, ali s vjerom u opravdanost vlasti-
tih ideja.
2. Samopouzdanost – vjera u ideju s kojom se po~inje i sposobnost za njeno o`i-
votvorenje.

61
Snaga na~ina razmi{ljanja

3. Snaga realizacije – jer preduzetni~ka ideja sama za sebe nije dovoljna, potre-
ban je veliki entuzijazam i jaki napor da bi se san pretvorio u realnost.
4. Velika energija – zato jer je potrebna emocionalna, du{evna i fizi~ka snaga za
naporan rad.
5. Spremnost na rizik – mora se i}i na kalkulisani rizik.

Birokratizacija
O ovom fenomenu govorim samo sa aspekta uticaja na ekonomiju i to u glavnim crtama.
Luj XIV je rekao „Ja sam dr`ava”. Savremeni etatist ka`e: „Ja sam sluga Dr`ave”, pola-
ze}i od toga da je dr`ava Bog. Problem je u tome {to etatista smatra da mu Bog delegira mo},
pa poprima filozofiju bo`anskog izaslanika. U toj misaonoj dubini krije se, izme|u ostalog, i
filozofija birokratije. Po toj logici, ljudi se mogu me|usobno boriti, voditi me|usobne ratove.
Me|utim, niko ne smije da se bori protiv Bo`anske dr`ave i „protiv nekog poniznog, uvijek
raspolo`ivog ~ovjeka, birokrate”.
[to Mizes ka`e o ovako shva}enoj filozofiji birokratije:
„Nemojmo sumnjati u iskrenost dobronamjernog slu`benika. On je u cjelosti zadojen ide-
jom kako je njegova sveta du`nost da se bori protiv sebi~ne svjetine. On je, prema vlastitom
mi{ljenju, vitez vje~nog bo`anskog zakona. Ne osje}a se moralno vezanim za ljudske zakone
koje su branioci individualizma zapisali u zakonima. Ljudi ne mogu mijenjati genijalne zako-
ne Bo`anske dr`ave. Pojedina~ni gra|anin, koji se ogre{uje o jedan od zakona svoje zemlje,
jeste kriminalac, koji zaslu`uje kaznu. On radi u korist svojeg vlastitog sebi~nog dobitka! Ali
sasvim je ne{to drugo ako dr`avni slu`benik izigra legalno usvojene nacionalne zakone u ko-
rist ‘Dr`ave'… Ali prema moralnom shvatanju, on je u pravu. On je prekr{io ljudski zakon ka-
ko ne bi oskrnavio bo`anski zakon.” (Mizes, 1996, str. 144)
Poku{ajte da ovu logiku prenesete na birokratiju sa kojom svakodnevno stupate u kon-
takt, po~ev{i od toga da se na {alteru morate sagnuti ({to vas stavlja u polo`aj da molite –
podre|en polo`aj) raznih korisnih za dr`avu malverzija i do nedodirljivosti rada nekih dr`av-
nih slu`benika.
Problem birokratske filozofije jeste da te{ko shvata da zakoni nijesu pisani da {tite dr`a-
vu od „nasilnika, hulja i kriminalaca”, ve} da {tite prava i slobode svakog gra|anina! Krimi-
nalca treba kazniti ne zbog dr`ave, ve} zbog toga {to ugro`ava imovinu i slobodu drugih ljudi.
Birokrate su stoga sluge zakona a ne bo`iji izaslanici. Nije njihovo da kritikuju zakon, a jo{
manje da ga kr{e „zbog va`nih interesa dr`ave”. „Bez obzira kako dobre mogu biti Va{e na-
mjere, naru{avanjem zakona Vi ste mo`da gori od mnogih gangstera…. I najgori zakon je bo-
lji od birokratske tiranije.” (Mizes) Svako kr{enje zakona i nejednak polo`aj razli~itih pojedi-
naca pred zakonom naru{ava koncept pravne dr`ave. (Ve} smo govorili o ekonomskim poslje-
dicama pravne dr`ave).
Svako mije{anje birokratije u ekonomiju proizvodi vi{e posljedica koje proizilaze iz pot-
puno razli~itih logika ove dvije oblasti: kod tr`i{ne ekonomije osnovno na~elo je profit, dok je
kod dr`avne kontrole to poslu{nost.
Dvije posljedice birokratskog mije{anja u ekonomiju su posebno zna~ajne:
1. Birokrata nikada nema u vidu cjelinu ekonomije. On ima „{alterski pogled”.
Ma koliko je taj {alter {irok ne obuhvata cjelinu. Takav prilaz je posljedica
mehanicisti~ke paradigme, koja polazi od toga da je cjelina mehani~ki zbir

62
Ekonomija – specifi~an na~in razmi{ljanja

djelova. Ali {to je sa me|uzavisnostima? Kako se jedna mjera, koju preduzi-


ma u svoju korist jedno ministarstvo odra`ava na druge djelove ekonomije.
Npr. pove}anje poreza kojim se rje{ava problem bud`eta tj. Ministarstva finan-
sija, ali ugro`ava proizvodnja, odnosno interes Ministarstva za ekonomiju?
2. Dr`ava nikom ne mo`e dati ako to nekom ne oduzme. Odakle dr`avi novac za
subvencije? Odakle za socijalnu pomo}? Od poreskih obveznika! Nas kao
gra|ana i preduzetnika i kao zaposlenih!
Ako dr`avni slu`benici tro{e na{ novac za{to se bune kada `elimo da njihov
rad bude javan i transparentan i podlo`an na{oj kontroli? Za{to sve birokrate
na svijetu ne `ele da je njihov posao da pru`aju usluge gra|anima i da mi
zbog usluga koje o~ekujemo od dr`ave (bezbjednost, komunalije, ~isto}a, in-
formacije, evidencija,…) pla}amo porez? Da pla}anje poreza nije obaveza od
Boga, ve} proizilazi jasno iz zakona, koji va`i i za nas da pla}amo porez i za
administraciju da u tom ekvivalentu pru`a nama usluge? Zaista, ljudima koji
imaju tr`i{nu logiku te{ko je shvatiti te`nju da oni koji rade, proizvode nove
vrijednosti i nose napredak dru{tva, budu u inferiornom polo`aju u odnosu na
administraciju!
Ali tu ve} otvaramo novu vje~nu temu: ko treba da bude gospodar: bira~i ili
birokrati! To je tema koju donekle otvaramo u poglavlju 16, ove knjige.

Konkurencija, poredak, ravnote`a


U ovoj knjizi se koristi pojam ravnote`e, bez obzira da li se radi o Valrasovom, Kejnzo-
vom ili nekom drugom shvatanju, u smislu nekog idealnog stanja. To zna~i, stanja koje nika-
da ne postoji u realnosti. To je stanje koje nam omogu}ava da se lak{e objasne odre|ene eko-
nomske teorije odnosno procesi. Uop{te, ukoliko se posmatra sa aspekta konkurencije, izraz
„ravnote`a” nije odgovaraju}i. Uobi~ajeno je da mi ekonomisti opisujemo poredak koji nasta-
je konkurencijom, kao ravnote`u {to donekle nije adekvatno, budu}i da takva ravnote`a pret-
postavlja da su sve ~injenice ve} otkrivene i da je konkurencija zbog toga prestala. Stoga,
koncept „poretka” u odnosu na koncept ravnote`e, ima prednost u tome {to on omogu}ava
procesnost, promjene, dinamiku.
Kao {to smo vidjeli u dijelu o spontanom poretku, taj poredak se manifestuje u prvom re-
du u okolnosti da se o~ekivanje transakcija koje treba da se zaklju~e sa ostalim ~lanovima
dru{tva, na ~emu se temelje planovi svih ostalih ekonomskih subjekata, prete`no ostvaruju.
To uzajamno prilago|avanje planova pojedinih individua, ostvaruje se uz pomo} onoga {to,
kako ka`e Hajek, pod uticajem fizike kao nauke koja se tako|e po~ela zanimati spontanim po-
retkom ili „samoreguliraju}im sistemima”, uobi~ajeno zovemo „negativna povratna sprega”.
„Svakako, kao {to inteligentni biolozi priznaju, davno prije nego {to su Claude Bernard, Clerk
Maxwel, Walter Canon ili Norbert Winer razvili kibernetiku, Adam Smit je isto tako jasno
koristio tu ideju u ‘Bogatstvu naroda.'” (Hajek) „Nevidljiva ruka” koja je do detalja regulisala
cijene, o~igledno je ta ista ideja.” Na slobodnom tr`i{tu, zapravo Smit ka`e: „Cijene su reguli-
sane negativnom povratnom spregom.” (Proizvo|a~ prima povratnu informaciju sa tr`i{ta o
svom proizvodu i cijeni koju tr`i{te nudi).
Isto tako, skre}em vam pa`nju i na pojam „savr{ene konkurencije”. I to je pojam koji se
koristi u ovoj knjizi, a odnosi se i na prikaz odre|ene teorije, kao npr. klasi~ne ekonomske te-

63
Snaga na~ina razmi{ljanja

orije. Stanje savr{ene konkurencije je tako|e nerealno stanje, i ima samo zna~aja za obja{nje-
nje i izvo|enje odre|enih teorijskih zaklju~aka. Stanje savr{ene konkurencije je situacija kada
su sve ~injenice, sve informacije poznate svima! U situaciji kada svi u~esnici imaju iste infor-
macije i iste uslove, nema konkurencije! (Sli~no kao i u stanju ravnote`e!) U stanju „savr{ene
konkurencije” proces konkurencije je zavr{en, proces konkurencije je ve} obavio svoj posao.
^uvajte se ovako stati~kog pristupa i na~ina razmi{ljanja! I sâm sam u va{im godinama bio
`rtva tog stati~kog shvatanja i obja{njenja ekonomije.
Konkurencija je energija privatne svojine! Ona je isto tako rezultat preduzetni~ke energi-
je pojedinca. Process konkurencije je stalan, ne prestaje, ne zaustavlja se u bilo kojoj ta~ki.
(Kao rijeka! Ni more nikada nije mirno i stalno!)
[to stalno pokre}e konkurenciju? Novi pronalasci, nove informacije, nove mogu}nosti,
novi proizvodi,…
Tr`i{te stalno i spontano prilago|ava svoje aktivnosti ~injenicama koje otkriva, prilago-
|ava se spontano (nesvjesno, ne na unaprijed zadat na~in) promjenama.
Tr`i{te proizvodi spontani poredak!
Ali taj spontani poredak je razli~it od pojma ekonomija, u njenom doslovnom zna~enju!
Ekonomija, u doslovnom smislu, predstavlja organizaciju ili aran`man u kojem neko svjesno
alocira svoje resurse prema sopstvenim preferencijama odnosno prema hijerarhiji ciljeva.
Spontani poredak nema cilja! U spontanom poretku ne postoji hijerarhija ciljeva. To je i glav-
ni razlog {to se ljudi sa njim ne sla`u! To je razlog da ljudi vole socijalizam: da unaprijed zna-
mo hijerarhiju ciljeva (kao u vojsci kada se dobije nare|enje da se zauzme odre|ena kota!).
Ne bih vam obja{njavao nedostatke ovog ciljnog prilaza, dominacije planiranja ishoda
nad pravilima!
Po mom mi{ljenju, do kojeg sam do{ao ne samo teorijski ve} i kroz praksu, jeste {to ta-
kav prilaz ograni~ava znanje i energiju samo na uzak krug ljudi (oni koji defini{u ciljeve i di-
zajniraju sistem) i svi ostali se moraju tome prilago|avati. Takav sistem gubi ogromnu snagu i
znanje koje imaju drugi pojedinci, koji su van te „dizajnerske grupe”.
Zaista, to je razlog da stalno isti~em: pustite ljude da rade, uspostavimo pravila i institu-
cije, i vidje}ete koliko }e nepoznatih ljudi isplivati na povr{inu. Zato i jesam pobornik sponta-
nog poretka, jer samo takav poredak poznaje, podsti~e i otkriva spontane i najsposobnije, ri-
je~ju, svakom daje {ansu da zavisi prije svega od sebe i sopstvene slobode izbora!
Druga strana ove diskusije jeste da li nauka i nau~no predvi|anje mo`e zamijeniti kulturu
i spontani poredak. Da li je um sveznaju}i? Mogu}nost na{eg predvi|anja i planiranja kao me-
toda ure|enja dr`ave datira od Platona i Aristotela! To je bila i jedna od premisa socijalizma:
mnogi od nas su ponosni da smo stvorili civilizaciju zahvaljuju}i svojoj inteligenciji. Ako u to
vjerujemo onda nijesmo daleko od tvrdnje da inteligencijom mo`emo stvoriti bolji svijet. Isto-
rija je pokazala zabludu ovakvog stava! (Ne zaboravimo da kad je ljudski um `elio da stvori
~ovjeka, dobio je robota. Zar to ne govori o ograni~enosti ljudskog uma?)
Potpuno sam pod uticajem Hajeka, da ljudska inteligencija nije stvorila dana{nje dru{tvo,
ve} da je to kulturna evolucija koja je stvorila inteligenciju. „Na{ mozak ne proizvodi inteli-
genciju, na{ je mozak samo aparat za apsorbovanje i u~enje tradicionalnog na~ina razmi{lja-
nja, tradicije interpretacije svijeta i pravila pona{anja koje smo nau~ili slijediti. Tako dru{tve-
ni poredak zavisi od sistema gledanja i mi{ljenja koje upijamo, naslje|ujemo i u~imo iz tradi-
cije koju ne mo`emo izmijeniti.” (Hajek)

64
Ekonomija – specifi~an na~in razmi{ljanja

Svi se revolucionarni prevrati protiv tr`i{nog dru{tva zasnivaju na ideji da `elimo dru{tvo
koje slu`i na{im prirodnim nagonima. Ali ono {to zovemo prirodnim nagonima upravo su na-
goni koje smo usvojili za vrijeme `ivota u malim grupama, zajednicama u kojima su se svi
poznavali i gdje su svi slu`ili istom cilju. (Da li ovo povezujete sa zna~ajem porodice za na{e
vaspitanje i na{e sklonosti? Ili sa narodnom: „S kim si, takav si!”) Kako onda unificirati te
razli~ite prirodne nagone? Nikako u svjesnom poretku!
Prema tome, poredak u kome `ivimo je rezultat evolucijskog odabira, odnosno na{a svi-
jest je rezultat kulturnog odabira. Pre`ivljavaju one stvari koje omogu}avaju vrstama da se
razmno`avaju… Moderni fizi~ari tvrde da je i atom rezultat evolucijskog procesa stvaranja
spojeva elementarnih ~estica koji }e biti otporan na uni{tenje i tako pre`ivjeti ostale spojeve.
Isto tako, nema sumnje da je ljudski organizam rezultat procesa odabira. I ljudsko dru{tvo je
dio istog procesa odabira onih zajednica koje su usvojile pravila i djelovanje koji najvi{e do-
prinose njihovom pre`ivljavanju i napretku.
Prema tome, konkurenciju treba shvatiti kao pronalaza~ki postupak, stalno usavr{avanje,
nove ideje, stalno razbijanje stati~kog stanja! Konkurencija je jedino vrijedna zbog toga i tako
dugo, dok njeni rezultati nijesu predvidljivi. Ali, konkurencija uklju~uje i niz razo~arenja i po-
raza pojedinih aktera, {to je tako|e pozitivan efekat konkurencije – pove}anje efikasnosti iz
straha da ne propadnete!
Konkurencija i njena efikasnost se ne mogu unaprijed, nau~no dokazati! To je mogu}e
samo kroz zajedni~ko iskustvo koje potvr|uje da su, u cjelini gledano, ti postupci bolje prila-
go|eni postizanju uspje{nih rezultata od alternativnih pristupa.
U tom smislu potrebno je da pojmove „ravnote`a” i „savr{ena konkurencija” u ovoj knji-
zi shvatate u {irem kontekstu, kontekstu spontanog poretka!

Intervencionizam
Pod intervencionizmom shvatamo mije{anje dr`ave odnosno vlade u ekonomiju. Odno-
sno, intervencionizam je ograni~avanje ekonomskih sloboda i razvoja spontanog tr`i{nog po-
retka.
Nije te{ko dokazati {to se de{ava kada se vr{i kontrola cijena proizvoda ili ako se odre|u-
je minimalna plata po satu. Kontrola cijena uvijek izaziva nesta{ice, dok }e npr. visoko odre-
|ena cijena rada pove}ati tro{kove poslodavca, smanjiti proizvodnju i pove}ati broj otpu{te-
nih radnika.
Sli~no je npr. i sa pomo}i nezaposlenima koje daje dr`ava ili sindikati. Svaka ovakva po-
mo} odga|a potrebu nezaposlenog da se radnik prilagodi novim uslovima (prekvalifikacija,
dodatno znanje i sl.).
Intervencionisti~ki duh je veoma prisutan u mnogim ekonomijama. Prosto se stvara uti-
sak da je pove}anje standarda i nacionalnog dohotka rezultat rada Vlade, dono{enja zakona,
birokratije u velikim dr`avnim zgradama. Ne! Dohodak ne raste shodno uredbama i naredba-
ma administracije. Porast dohotka, porast proizvodnje i standarda ljudi, uvijek su rezultat ra-
da, pregala{tva i kreacije poslovnih ljudi koji su pove}anjem veli~ine svojih fabrika, ili iz-
gradnjom nove fabrike, u{li u nove preduzetni~ke poduhvate.
Intervencionizam je naj~e{}e motivisan brigom za siroma{ne, odnosno socijalnim proble-
mima. Ali, naj~e{}i njeni rezultati su novo siroma{tvo, nerije{eni problemi i uz to podsticanje
diktatorskih i autokratskih procesa u dru{tvu. Uz to, intervencionizam je naj~e{}e igra sa nul-

65
Snaga na~ina razmi{ljanja

tom sumom! Zaista, iskustvo privreda sa velikim stepenom ekonomskih sloboda pokazuje da
ne postoji stvar kao „pretjerano zalaganje za ekonomsku slobodu”. U sistemu tr`i{nih slobo-
da, proizvodnja se usmjerava naporima svakog pojedinca da svoje pona{anje prilagodi tako da
ispuni `elje potro{a~a na najpovoljniji na~in, {to zna~i da brzo proda svoj proizvod ili uslugu
uz ve}u cijenu. Zaista, nije lako „uzeti” novac iz potro{a~evog nov~anika u sistemu tr`i{ne
konkurencije! Uz to se mora puno ulo`iti, kako novca tako i strpljenja, {arma, pregovara~ke
vje{tine,… A upravo ta muka i jeste klica napretka!

Sloboda
Mnogo je definicija slobode. Npr. »Sloboda je pravo na nejednakost« (Ber|ajev). [to
ovo zna~i? [to za svakog od nas zna~i pravo da mo`emo biti druga~iji od ostalih: druga~ije
misliti, davati druga~ije predloge, biti i ostati sam sa svojim mi{ljenjima u odnosu na ve}inu i
to bez posljedica?
Ipak, sloboda se naj~e{}e shvata kao odsustvo prinude. Odnosno, sloboda je uvijek zna~i-
la mogu}nost osobe da postupa prema sopstvenim odlukama i planovima, nasuprot postupanju
koje je pot~injeno volji drugog, odnosno koje je rezultat prinude.
Sloboda je uvijek odnos ljudi prema drugim ljudima i jedina njena povreda je prinuda od
drugih ljudi.
Ipak, u slobodnom dru{tvu slobodu ~uva prinuda dr`ave kroz zakone, institucije i pravila.
Sloboda i civilizacija zasnovana na njoj – slobodna civilizacija ima veliku stvarala~ku
mo}. Slobodna civilizacija doprinosi rastu znanja. Kako? Sokratovo na~elo da je uvi|anje na-
{eg neznanja, po~etak mudrosti, ima dubok zna~aj za na{e razumijevanje dru{tva. Preduslov
za to je da postanemo svjesni neminovnog neznanja. Slobodna civilizacija (oblik dru{tvenog
`ivota, dru{tvena komunikacija) omogu}ava pojedincu (vama, meni) da vu~e koristi iz vi{e
znanja nego {to ga pojedinac ima. Upravo slobodna civilizacija omogu}ava da svako od nas
pre|e granice svog neznanja, odnosno da koristi znanje drugog, odnosno izvla~e}i korist od
znanja koje sam posjeduje. Da li mi imamo koristi od znanja automehani~ara kad se pokvari
auto? Da li imamo kao menad`er koristi od znanja konsultanta?
Klju~na poruka ovog stava jeste: um pojedinca nije sveznaju}i! Zato svako od nas treba
da koristi rasuto znanje koje je oko nas! Dru{tvo koje uspostavi takvu organizaciju da na naj-
bolji na~in koristi znanje (znanje i kreaciju svakog pojedinca) je i najefikasnije dru{tvo. Da bi
koristili to rasuto znanje, pojedinci moraju biti slobodni i imati slobodu izbora.
Va`no je napomenuti da znanje postoji samo kao znanje pojedinca. Ne mo`e se govoriti
o znanju dr`ave kao o zbiru individualnog znanja. Zna~i, da bismo se koristili znanjem poje-
dinca moramo kreirati poredak slobode.
Mi smo svi ponosni na svoje znanje. Ali ve}e znanje uslovljava i ve}e neznanje! Jo{ u pro-
{losti, neki briljantni umovi su primijetili da sa »napretkom nauke raste obim neznanja«. Me|u-
tim, mnogi ovo zaboravljaju i misle da sa pove}anjem znanja, teorijski mo`emo do}i u ta~ku sa-
vr{enstva – ta~ka u kojoj sve znamo – nema neznanja! Ako sve znamo onda mo`emo bez pro-
blema planirati sve aktivnosti u dru{tvu, svjesno koordinirati i ure|ivati odnose izme|u ljudi,
preduze}a, potro{a~a i kupaca. Na na{u sre}u, takva ta~ka ne postoji! Neznanje uvijek postoji,
odnosno uvijek postoje neke nepoznate i slu~ajne okolnosti koje nam onemogu}avaju da sve
unaprijed predvi|amo i ure|ujemo! (Svjesna koordinacija nasuprot spontanoj koordinaciji – po-
retku). Kad bi vladali uslovi svjesnog poretka (npr. plana) ljudi bi li~ili na robote!

66
Ekonomija – specifi~an na~in razmi{ljanja

Svijest o neznanju je jedan od razloga opravdanja slodode. Zapravo, to podru~je koje je


za nas nepoznato, podrazumijeva slobodu pojedinca da kreativno reaguje na te nepoznate
okolnosti, da se snalazi u nepoznatom. Hajek ka`e da »oni koji brane slobodu razlikuju se od
ostalih u tome {to me|u neznalice uklju~uju i sebe, kao i najmudrije«. U ljudskom poslovanju
i djelovanju ne mo`emo da posti`emo izvjesnost i da bismo na najbolji na~in iskoristili znanje
kojim raspola`emo, moramo da se pridr`avamo pravila za koja je iskustvo pokazalo da, posma-
trano u cjelini, najbolje slu`e, mada ne znamo kakve }e biti posljedice ovog pridr`avanja u
svakom posebnom slu~aju. (Npr. iskustvo pokazuje da ako se pridr`avate pravila pripremanja
ispita iz Ekonomske statistike koja se daju po~etkom {kolske godine, imate najve}u {ansu da
taj ispit uspje{no polo`ite, mada to u svakom pojedina~nom slu~aju, niko ne mo`e garantovati!)
Sloboda nije prirodno stanje (nije proizvod prirode) ve} je to proizvod civilizacije i ne
nastaje planski (svjesno).
Postoje dvije tradicije u teoriji slobode:

a) Iskustvena, neinspirisana, evolucionisti~ka


b) Misaona, racionalna

Prva je vezana za engleske liberale (Dejvid Hjum, Adam Smit, Adam Ferguson), a druga
za Francuze (Monteskije) – otuda vjera u jaku dr`avu i planiranje u Francuskoj.
Koja je razlika izme|u evolucionista i racionalista?
Prvi nalaze su{tinu slobode u spontanosti i obustavi prinude, a drugi da se ona mo`e po-
sti}i samo u slije|enju i dostizanju jedne apsolutne kolektivne svrhe (op{teg cilja, nacionalnog
cilja). Evolucionisti se zala`u za organski, podsvjesni i polagan rast, drugi za doktrinarnu is-
planiranost; prvi su za metod poku{aja i pogre{aka, drugi su za unaprijed propisan obrazac po-
na{anja. Ovi drugi su po~etkom 20. vijeka »nadvladali« i otjelotvorili se kroz socijalisti~ku
ideju ili ideju dr`ave blagostanja! (Provjerite sada koje shvatanje slobode vam je bli`e? Da li
`elite da sve unaprijed isplanirate i da unaprijed znate kona~no rje{enje va{e aktivnosti, ili pola-
zite od pravila, ustanova, iskustva i nijeste optere}eni apriornom slikom kona~nog rje{enja?)
U ~emu je su{tinska razlika izme|u ova dva pristupa slobodi?
Ja tu razliku vidim u shvatanju `ivota! Svakodnevnog `ivota! U shvatanju kako su nasta-
le institucije, ustanove, pravila, moral, obi~aji.
Ustanove i institucije su uvijek proizvod ljudskog djelovanja, ali ne i ostvarenja ljudske
namjere. Ko je izmislio novac? Niko! Ko je izmislio tr`i{te? Niko! Ko je izmislio svojinska
prava? Niko! Sve je to proizvod dugovremene ljudske aktivnosti, duge evolucije, spontanog
djelovanja ljudi, metoda poku{aja i pogre{aka u ljudskom djelovanju i tra`enju rje{enja. (Kad
ka`emo: izmislio, to zna~i neko svjesno predvidio.)
Ljudski razum (mozak, pamet) ne postoji izvan iskustva (prakti~nih aktivnosti, svako-
dnevnog djelovanja). Ljudski razum ne prethodi na{em iskustvu!
Svako se od nas opekao na vatri (iskustvo) da bi nakon toga shvatio, razumio (razum) da
}e se svaki put ope}i ako dodirne vatru.
Razum nije izumio na{e ustanove! Ipak, razum ima veliku ulogu u razumijevanju stvar-
nosti. Ono {to sam poku{ao da vam skrenem pa`nju jeste da razum nije svemo}an. Moje upo-
zorenje je, kako ka`e Hajek, da razum treba promi{ljeno koristiti.

67
Snaga na~ina razmi{ljanja

Na kraju da ka`em i to da u slobodnom dru{tvu ne dobijamo nagradu za posjedovanje


vje{tine i znanja, nego za njeno prikladno i efikasno kori{}enje.
U slobodnom dru{tvu, va`an je rezultat! U tom dru{tvu, svaki pojedinac mora da na|e za
sebe rje{enje gdje }e da radi i zara|uje za `ivot!
Otuda, sve {to dru{tvo treba da nam ponudi jeste sloboda traganja za odgovaraju}im po-
lo`ajem, sa svim prate}im rizikom i neizvjesno{}u. (Da li iz svega ovoga izvla~ite zna~aj is-
kustva – shva}enog kao rezultat prakti~nih akcija, za na{e znanje i mogu}nost snala`enja u
ovom nesigurnom i turbulentnom svijetu? Da li kroz ovu prizmu prepoznajete zna~aj ~injeni-
ce da na Zapadu djeca rijetko studiraju od ku}e, da studenti preko ljeta zara|uju novac, da se
studenti bave sportom,... I ja imam osje}aj da su i studenti na{eg Fakulteta koji su tokom stu-
dija bili aktivni u raznim studentskim organizacijama, koji su preko ljeta radili, putovali; po-
stigli bolje karijere – bolje se sna{li u `ivotu).
Ovo sve navodi na ograni~enja apstraktnog znanja (nau~eno znanje) i potencijale kon-
kretnog znanja (do`ivljeno znanje).
Sloboda je uvijek povezana sa odgovorno{}u. Kao {to je sloboda vezana za pojedinca, ta-
ko je i odgovornost individualna! Zna~i, sloboda i odgovornost (po{tovanje pravila i instituci-
ja) su dvije strane iste stvarnosti. Jedno bez drugog ne mo`e da funkcioni{e. Kako mogu biti
odgovoran za ne{to gdje nemam slobode dono{enja odluke? Kako mo`emo govoriti o slobodi,
ako nepo{tovanjem pravila ugro`avamo druge ljude?

Transakcioni tro{kovi
U najop{tijem to su tro{kovi koje izazivaju otpori brzini obavljanja transakcija kao i tro{kovi
obavljanja samih transakcija. »Prilika da se prisvaja profit je magnet za resurse. Ukoliko
magnet ne djeluje, ekonomista ovo ne shvata kao znak da su ljudi glupi ili da imaju ~udne
ukuse ili da su prestali da budu racionalni ve} da postoje barijere slobodnom kretanju resursa«
(Rosner, R.A., 1992).

Pro~itajte jo{ jedanput ovaj citat! Prisjetite ga se uvijek kada Vam u `ivotu bude ~udno
»za{to su ljudi tako neracionalni i ne reaguju na priliku za profit!«

Transakcioni tro{kovi su teorijski vezani prije svega za Ronalda Cousea, a potom Olivera
Wiliamsona, Northa Douglasa, Scot Mastena. U osnovi, oni se defini{u kao tro{kovi razmjene
svojinskih prava. Odnosno, pored cijene inputa i outputa koju pla}a preduze}e u procesu
razmjene svojinskih prava (prodaja »mojih« proizvoda i usluga) preduze}ima su nametnuti i
drugi tro{kovi, kao {to su tro{kovi informisanja o mogu}im partnerima za transakciju, tro{kovi
utvr|ivanja kvaliteta i cijena i predvi|anje budu}ih cijena, tro{kovi pregovaranja, sklapanja
ugovora i kontrole izvr{enja ugovora, tro{kovi odr`avanja postoje}e institucionalne strukture
(sudstvo, vojska, policija – {to se pla}a preko poreza, taksi, doprinosa).

Za kupca i prodavca su zna~ajni ukupni tro{kovi: izdaci za cijenu plus transakcioni


tro{kovi. Za ekonomistu je va`no da se odvoje transakcioni tro{kovi od ukupnih. Postojanje
transakcionih tro{kova umanjuju korist i kupca i prodavca od transakcije. Klasi~na ekonomska
nauka je bila zaokupljena tro{kovima proizvodnje, zaboravljaju}i na transakcione tro{kove.
Doprinos Cousea i nove institucionalne ekonomije je upravo u tome da se kroz institucionalne
aran`mane i jasna pravila igre smanje transakcioni tro{kovi. (Poznata Coasova teorema
neutralnosti.)

68
Ekonomija – specifi~an na~in razmi{ljanja

REZIME

U ovom poglavlju dati su klju~ni elementi mog shvatanja ekonomije i ekonomskog na~i-
na razmi{ljanja. U kontekstu iznesenog na~ina razmi{ljanja potrebno je razmatrati i shvatiti
ostale djelove knjige.
Ovaj dio knjige je potrebno dobro razumjeti da biste se u kasnijim djelovima knjige lak{e
snalazili i razumjeli pojedine teorijske dileme.
Zapravo, ovaj dio je misaoni okvir ~itave knjige i razumijevanja su{tine odre|enih stati-
sti~kih i ekonomskih veli~ina i su{tine modela. Izlo`eno shvatanje ekonomije je kao teorijski
reflektor, koji obasjava dalje djelove knjige.
Kao dva klju~na elementa iznesenog shvatanja ekonomije isti~em:

a) izbor pojedinca kao racionalnog bi}a, koji je uvijek povezan sa oportunitet-


nim tro{kovima, i
b) na~elo neodre|enosti: sve se u `ivotu, u stvarnosti de{ava sa odre|enim stepe-
nom vjerovatno}e (ni{ta nije izvjesno i determinisano).

Za one koji `ele vi{e teorijskih znanja, preporu~ujem knjige Stiva Hokinga, fizi~ara:
«Kratka povijest vremena« i »Crne rupe Vaseljene«.

PITANJA:

1. Za{to ka`emo da je ekonomija specifi~an na~in razmi{ljanja?


2. Da li izneseni koncept shvatanja ekonomije povezujete sa onim {to ste do sada studi-
rali u drugim disciplinama? U ~emu je sli~nost a u ~emu je razlika?
3. Koji su klju~ni principi na{eg (ekonomskog) na~ina razmi{ljanja?
4. Kako povezujete slobodu i ekonomsku efikasnost?
5. Koja je razlika izme|u spontanog poretka i svjesnog poretka?
6. Koji su elementi nove ekonomske paradigme?
7. Da li je zadatak dr`ave i partija na vlasti preoblikovanje dr`ave ili osloba|anje poje-
dinca?
8. Za{to je sloboda tlo neophodno za pun procvat drugih vrijednosti?
9. Za{to za hijerarhijsku strukturu ka`emo da je institucionalizovano neznanje?
10. U ~emu su prednosti mre`ne organizacije?
11. Za{to determinizam istiskuje spontanost?
12. Da li ste mentalno bli`e racionalizmu ili evolucionizmu?

Na ova i druga pitanja, poku{ajte da odgovarate kroz raspravu sa kolegama, i odgovori na


ova pitanja treba da budu ne samo dio va{eg znanja ve} va{eg na~ina razmi{ljanja.

69
Snaga na~ina razmi{ljanja

KLJU^NE RIJE^I

Potreba, Izbor, Interes, Motiv, Ekonomska sloboda, Politi~ka sloboda, Preduzetni{tvo,


Rijetkost, Oskudnost, Oportunitetni tro{ak, Supstitucija, Centralno planski sistem, Komandna
ekonomija, Tr`i{ni sistem, Konkurencija, Hotimi~nost, Nevidljiva ruka (tr`i{te), Vidljiva ruka
(dr`ava), Interpretativna klauzula, „Teorijske nao~ari”, Ekonomija: [ta?, Kako?, Za koga?,
Varka kompozicije, Ekonomski model, Varijable, Relacije, Parametar, Haos, Sinergija, Infor-
macija, Slu~aj, Neodre|enost, Kompleksnost (nelinearnost), Determinizam.

70
Metodolo{ke osnove makroekonomskih agregata i ra~una

B
Ekonom
nomska
Ekonom ska stati
tisti
statistika
stika –
doku
dokumen
ku menta
mentaci
cioona i in
taci infor
forma
for maci
macio
ciona osno-
osno-
makro
va za ma kroe
kroekokonom
nomske
nom ske mo
mode
dele
dele
U ovom dijelu se odgovara na pitanje:
Kako statisti~ke institucije prikupljaju i obra|uju podatke o sva-
kodnevnim ekonomskim aktivnostima odnosno transakcijama.

Ovaj dio knjige obuhvata glave:


2. Ekonomska statistika i metodolo{ke osnove makroekonomskih
agregata i ra~una
3. Statistika agregata proizvodnje – mjerenje proizvodnje na ni-
vou privrede
4. Statistika makroekonomskih (nacionalnih) ra~una
5. Sistem nacionalnih ra~una (SNA)

71
Ekonomska statistika

72
Metodolo{ke osnove makroekonomskih agregata i ra~una

2
Ekonomska statistika i metodolo{ke osnove
makroekonomskih agregata i ra~una

Koristi za ~itaoca:
Razumijevanje:
♦ Kako su nastala i za{to su potrebna mjerenja ekonomske aktivnosti
♦ Razlika izme|u kapitala i dohotka
♦ Za{to je za statistiku va`no definisati oblasti u kojima se stvara dohodak
♦ [to su elementi modela, podjele modela i za{to je model pojednostavlje-
na stvarnost
♦ [to je ekonomska analiza, onako kako ju je definisao [umpeter
♦ Veza izme|u mikroekonomskih i makroekonomskih modela

73
Ekonomska statistika

74
Metodolo{ke osnove makroekonomskih agregata i ra~una

2.1. Za{to mjerimo ekonomske aktivnosti – zna~aj ekonomske statistike

»Podaci! Podaci! Podaci! Ja ne mogu praviti cigle bez gline«, govorio je S. Holmes. Zai-
sta, bez podataka ne mo`e se vr{iti ekonomska analiza i do}i do relevantnog rezultata i ocjena
o onome {to radimo u oblasti ekonomije. Kao i sve nauke i ekonomija je jedinstvo teorije i
opservacija (prakti~nog ispoljavanja teorijskih iskaza). Dok teorija obja{njava kako ekonomi-
ja radi, opservacije obezbje|uju bazu za na{e teorije. Na bazi njih provjeravamo validnost
ekonomske teorije. Upravo opservacije (podaci) nam poma`u da kao ekonomisti `ivimo u re-
alnom svijetu a ne da `ivimo u svijetu apstrakcija, odnosno »u svijetu u glavama ekonomista«
(R. Couse).
Svakodnevne opservacije su jedan od na~ina kako dobijate informacije o ekonomiji. Npr.
svaki dan idete u studentski restoran i primje}ujete kako cijene rastu. Ili, odlazite u poresku
kancelariju op{tine da platite porez i zaklju~ite kako su visoke stope poreza. Nezadovoljstvo
sa platom je signal da su li~na primanja stanovni{tva na niskom nivou, itd. Zato {to smo svi
svakodnevno u~esnici u ekonomskom `ivotu, svako od nas dobija odre|eni osje}aj o ekonom-
skim uslovima koji uti~u na na{ `ivot. Ipak, to su samo li~ne i nesistematizovane i nesre|ene
opservacije i podaci. Ekonomska analiza tra`i da imamo metodolo{ki prikupljene i sre|ene
podatke. To je zadatak ekonomske statistike.
Zato i ka`emo da je ekonomska statistika sistemati~niji i objektivniji izvor informacija.
Dr`ava, preko svojih organa, prije svega statisti~kog sistema (npr. u Crnoj Gori preko Zavoda
za statistiku) prikuplja i objavljuje podatke o ekonomskim aktivnostima. Prikupljanje i obrada
podataka vr{i se shodno unaprijed propisanoj statisti~koj metodologiji. Statisti~ka metodolo-
gija obuhvata definicije, pojmove, klasifikacije, nomenklature, procedure, formulare, formule,
upitnike, tabele, obradu, odnosno sve radnje koje omogu}avaju objektivnost, sistemati~nost i
upotrebljivost podataka.1
Zaista malo ljudi razumije koliko je rada iza neke statisti~ke publikacije. Npr. Statisti~-
kog godi{njaka. Ili iza mjese~nog podatka o porastu cijena u Crnoj Gori, tako|e stoji ogroman
posao i vrlo striktna metodologija. Uz to, odgovornost za ta~nost podataka je velika.
U svakom slu~aju, ekonomska statistika pru`a analiti~arima ekonomske aktivnosti i do-
nosiocima odluka neophodne informacije. Bez ekonomske statistike (podataka o ekonomskim
aktivnostima), ekonomska politika bi li~ila na gatanje, bila bi ~isti voluntarizam.
U ovoj knjizi, ekonomska statistika se prikazuje kroz statistiku agregata proizvodnje i
statistiku nacionalnih ra~una, odnosno SNA. Obra|ena je statistika agregata proizvodnje u na-
{oj statistici i SNA sistemu, tj. sistemu me|unarodnih ra~una. Zna~i, radi se o prikazu eko-
nomske statistike u kontekstu me|unarodne metodologije koja se primjenjuje u ve}ini zemalja
svijeta. Znanja koja sti~ete iz te oblasti imaju upotrebnu vrijednost u bilo kojoj zemlji svijeta!
Normalno, radi se o bazi~nim principima i rje{enjima, a svaka zemlja ima odre|ena konkretna
prilago|avanja, koja biste lako savladali. Isto tako, i svi modeli u ovoj knjizi imaju i me|una-
rodnu upotrebljivost. Zaista, nastojao sam da studirate iz ovog predmeta samo ono {to studira-
ju va{i kolege na bilo kom univerzitetu na Zapadu.

1
Me|unarodne organizacije propisale su i preporu~ile svim zemljama odgovaraju}e metodologije za mje-
renje rezultata svake ekonomske aktivnosti. Time se posti`e da i nedovoljno razvijene zemlje razvijaju svoju
ekonomsku statistiku, a istovremeno da podaci izme|u zemalja budu uporedivi.

75
Ekonomska statistika

U izlaganju dijela koji se ti~e statistike nastojao sam da ga {to vi{e pove`em sa ekonomi-
jom. Odnosno, statistiku nijesam posmatrao kao sistem za sebe, ve} isklju~ivo u kontekstu
njene uloge da se njome objasne ili testiraju odre|ene ekonomske pojave. I kada govorim o
statistici, naglasak je na ekonomiji, tj. prakti~nom `ivotu iz koga se »izvla~e« podaci. Bez ra-
zumijevanja ekonomije nije mogu}e razumjeti i tuma~iti podatak iz statistike. Ovakav moj
stav je vjerovatno rezultat uticaja mog mentora Arona Jakovljevi~a Bojarskog iz Moskve, koji
mi je rekao: »Samo ako mo`ete koristiti ekonomsku statistiku za ekonomsku analizu, Vi razu-
mijete {to je statistika«. Toga sam se dr`ao u ovoj knjizi!
Kao {to su me nervirali statisti~ari koji ne razumiju za{to slu`i ono ~ime se oni bave, tako
me nerviraju mnogi makroekonomisti koji ne razumiju elementarne metodolo{ke postupke
prikupljanja podataka za »njihove« makromodele. Li~no, nikada nijesam bio odu{evljen nji-
hovim razumijevanjem ekonomije jer oni govore o »ekonomskom sistemu« koji je u njihovoj
glavi ali ne postoji u realnosti. U ovoj knjizi, poku{ao sam da izlo`im to jedinstvo ekonomske
statistike, ekonomskih modela i ekonomske analize.
Zbog ovako postavljenog cilja samo izlaganje, terminologija i organizacija knjige druga-
~ija je od na{ih, doma}ih ud`benika, i u~injen je poku{aj da se, uz pomo} najboljih zapadnih
ud`benika i savjeta kolega, uradi knjiga koja prevazilazi potrebe lokalnih zahtjeva!
Siguran sam da }ete o pitanjima iz ove knjige lako i razumljivo komunicirati sa va{im
kolegama iz drugih zemalja.

2.2. Dohodak i kapital; Gdje se stvara dohodak; Sistem cijena u


obrazovanju dohotka

Za{to je va`no znati razliku izme|u dohotka i kapitala i u kojim oblastima se stvara (pro-
izvodi) dohodak?
Pojmovi dohodak i kapital su me|usobno povezani. Dohodak uvijek asocira na novac, na
nov~ani prihod. Zapravo, u naturalnoj privredi svaka porodica je gotovo sama sebi dovoljna.
Samo je mali dio dohotka ili prihoda imao karakter novca, i kada se misli o dohotku porodice
tu se ura~unava korist koju porodica dobija kako od kuhinjskog posu|a, tako i od pluga. Ne
povla~i se razlika izme|u pluga, kojim se zara|uje, i posu|a koje je zaliha. Sa ja~anjem nov-
~ane privrede sve vi{e se pojam dohotka ograni~avao samo na one prihode koji imaju karakter
novca. Shodno takvom shvatanju dohotka, dolazi i do diferenciranja bogatstva kojim pojedi-
nac raspola`e. Odnosno, ~itavo bogatstvo se vi{e ne smatra kapitalom. U skladu sa zna~enjem
dohotka kao prihoda u novcu, jezik tr`i{ta obi~no smatra ne~ijim kapitalom onaj dio njegovog
bogatstva koji se upotrebljava za sticanje dohotka u obliku novca, ili uop{tenije, putem poslo-
vanja. To je njegov poslovni kapital koji se mo`e sastojati iz fizi~kih dobara (fabrika, ma{ina,
oru|e) i prava (dati krediti, patenti).
Adam Smit je rekao da je kapital nekog ~ovjeka onaj dio njegove imovine (bogatstva) od
koje o~ekuje dohodak. A gotovo svaka u istoriji poznata upotreba izraza kapital odgovarala je,
vi{e ili manje vjerno, uporednoj upotrebi izraza dohodak: u gotovo svakoj upotrebi kapital je
bio onaj dio ~ovjekove zalihe od koje o~ekuje da }e ste}i dohodak.
Narodni dohodak je bolja mjera op{teg ekonomskog blagostanja od narodnog bogatstva.
Dohodak se sastoji od robe koja daje direktno zadovoljstvo, za razliku od sredstava za proiz-

76
Metodolo{ke osnove makroekonomskih agregata i ra~una

vodnju koja vr{e uslugu samo utoliko ukoliko pridonose proizvodnji robe spremne na potra-
`nju.
Mjerenje narodnog dohotka je jedno od najva`nijih podru~ja ekonomije. Zapravo, princip
racionalnosti, koji se afirmisao nastankom kapitalisti~kog na~ina proizvodnje, zasniva se na
mehanizmu dvojnog knjigovodstva: shvatanje svake transakcije kao prihoda i rashoda. Otkri-
vanje dvojnog knjigovodstva je jedan od bazi~nih preduslova nastanka moderne privrede.
Knjigovodstveni rezultat uvijek kazuje kuda se ide, u kom pravcu. Odnosno, preduze}e ili po-
jedinac koji, u svakom ~asu, ne zna rezultat svoje privredne aktivnosti, li~i na slijepog ~ovje-
ka, koji ide, ali ne zna kuda. Imaju}i u vidu zna~aj nacionalnog dohotka za vo|enje nacional-
ne privrede, dosta davno su po~ela mjerenja nacionalnog dohotka. I upravo mjerenje dohotka,
procjena vrijednosti kapitala i bogatstva kao i knjigovodstveno izra`avanje, veza u procesu re-
produkcije, i jeste su{tina ekonomske statistike.
Prvo mjerenje dohotka jedne zemlje izvr{io je jo{ 1665. godine Peti (William Petty) za
Englesku. Istovremeno, kada je Peti vr{io mjerenja dohotka u Engleskoj, Boagijber je mjere-
nje vr{io u Francuskoj. Otuda se kontinuelni razvoj teorije i prakse narodnog dohotka, po~ev
od XVII vijeka i mo`e pratiti samo u Engleskoj i Francuskoj. Oni su mjerenju dohotka pri{li
sa osnova {ire koncepcije materijalne proizvodnje. Po ovoj koncepciji, narodni dohodak sadr-
`an je u vrijednosti od rada i dobiti od kapitala, pri ~emu rad nije vezan za stvaranje materijal-
nih dobara. Koncepcija {ire proizvodnje bila je jedina sve do pojave fiziokrata u Francuskoj, a
u Engleskoj do pojave koncepcije materijalne proizvodnje (A. Smit). Smitova koncepcija je
bila dominantna sve do kraja XIX vijeka. Pred kraj XIX, vijeka najve}i broj gra|anskih pisaca
napu{ta Smita i vra}a se {iroj koncepciji materijalne proizvodnje.
Viljem Peti je, vr{e}i prvo mjerenje narodnog dohotka, udario temelje kvantitativnoj ana-
lizi ekonomskih pojava. Zapravo, do tada je postojala samo kvalitativna analiza ekonomskih
pojava. Sam Peti konstatuje da kvalitativna analiza nije dovoljna i razvija novi metod analize.
O njemu Peti ka`e: „Metod kojim se u prou~avanju prilika u zemlji slu`im jo{ nije uobi~ajen,
jer, mjesto raznih komparacija i intelektualnih argumenata, ja se izra`avam u brojevima, mje-
rama i te`ini, slu`im se samo argumentima koji imaju smisla i uva`avam samo takve koji su u
osnovi same prirode. Ja odbacujem argumente koji zavise od promjenljivih raspolo`enja, mi-
{ljenja, apetita i strasti pojedinaca.”
Peti je procjenu dohotka povezao sa procjenom dru{tvenog bogatstva, {to je i savreme-
ni problem statistike. Zapravo, veza izme|u narodnog dohotka i dru{tvenog bogatstva je ti-
jesna, jer jedan dio narodnog dohotka se odvaja za uve}anje dru{tvenog bogatstva – inve-
sticije.
Peti je udario temelje savremenim metodima obra~una narodnog dohotka, tj. rashodnom i
prihodnom metodu. U odsustvu bilo kakvih pouzdanih podataka on se upustio u procjenu po-
tro{nje, pri ~emu je po{ao od pretpostavke da godi{nja potro{nja zemlje mora da odgovara
njenom dohotku.
Peti je prvo procijenio prosje~nu potro{nju po glavi stanovnika. Po njemu, ona nije mo-
gla biti manja od prosje~nih izdataka radnika koji dnevno zara|uje 8 penija. Godi{nje izdatke
po glavi, on je procijenio na 7 funti, a ~itavu potro{nju, ra~unaju}i sa 10 miliona stanovnika
Engleske i Velsa, na 70 miliona funti sterlinga godi{nje.
Do istog rezultata do{ao je procjenom individualnih prihoda stanovni{tva, od ~ije ukupne
sume je pripisao rentijerima 30 miliona, a radnicima u poljoprivredi, industriji, trgovini i dru-
gim djelatnostima ostatak od 40 miliona funti sterlinga.

77
Ekonomska statistika

Petijeva djela su objavljena tek poslije njegove smrti 1691. godine, a pet godina kasnije
Gregori King je izveo svoju procjenu narodnog dohotka Engleske u knjizi „Prirodne i politi~-
ke observacije i zaklju~ci o dr`avi i stanju Engleske”. Za svoje prora~une koristio je dr`avne
fiskalne podatke, i njegovi prora~uni bili su znatno precizniji od Petijevih.
U osnovi ovih a i kasnijih obra~una bila je koncepcija {ire materijalne proizvodnje. Bitno
obilje`je ove koncepcije jeste da ona ne poznaje razliku izme|u materijalnih i nematerijalnih
obilje`ja proizvodnje i proizvodnju po njoj predstavlja svako stvaranje dobara sposobnih da
zadovolje neku ljudsku `elju, pod pretpostavkom da ta dobra imaju svoju cijenu ko{tanja ili
prodajnu cijenu. U tom smislu, svaki rad je produktivan koji rezultira u materijalnim dobrima
ili uslugama, a usluge mogu proizilaziti ne samo iz rada nego i iz upotrebe trajnih kapitalnih
dobara. Usluge i materijalna dobra se stalno razmjenjuju na tr`i{tu i ravnopravno u~estvuju u
razmjeni, jer proizvodnja i jednih i drugih iziskuje ulaganje rada i kapitala. Materijalna dobra
na taj na~in, po ovom shvatanju, predstavljaju samo zajedno sa uslugama rezultat ekonomske
aktivnosti dru{tva i u obra~unu vrijednosti proizvodnje ne mogu se odvojiti od ovih. Prema
tome, proizvodnom aktivno{}u se smatraju aktivnosti: a) da su u stvaranju dobara u~estvovali
i ljudski rad i kapital; b) da su dobra sposobna da zadovolje ljudske potrebe bilo neposredno,
ili, u slu~aju sredstava za proizvodnju, posredno; c) da dobra imaju svoju cijenu (cijenu pro-
daje ili ko{tanja), odnosno, ukoliko se radi o naturalnoj proizvodnji, da se njihova cijena mo`e
procijeniti.
Ipak, u praksi, primjena ove koncepcije zahtijeva fleksibilnije tuma~enje, odnosno, njena
primjena zahtijeva uspostavljanje ~iste konvencije u pojedinim slu~ajevima. Npr. da li poslovi
doma}ice u ku}i spadaju u proizvodan rad ili ne? Spremanje jela u hotelu jeste proizvodna ak-
tivnost. Da li je spremanje jela u doma}instvu proizvodna aktivnost? Odgovor je stvar dogovo-
ra, odnosno konvencije i on se ugra|uje u metodologiju obra~una dohotka. Sli~no se postupa i u
slu~aju stambenih usluga, usluga koje pru`aju trajna potro{na dobra i sli~no.
Neprikosnovenost koncepcije {ire materijalne proizvodnje dugo je trajala. Me|utim, sa
pokretanjem pitanja razlikovanja proizvodnog od neproizvodnog rada, nastaje druga koncep-
cija, koncepcija materijalne proizvodnje. U osnovi razlikovanja proizvodnog od neproizvod-
nog rada jeste shvatanje da svaki rad ne doprinosi pove}anju bogatstva zemlje. Adam Smit je
prvi vezao pojam proizvodnog rada za rad u proizvodnji materijalnih dobara i u tom smislu se
on i mo`e smatrati osniva~em koncepcije materijalne proizvodnje. Ipak, razlikovanje proiz-
vodnog od neproizvodnog rada zapo~eli su prvo fiziokrati. Zapravo, shodno shvatanju fizio-
krata, proizvodan je samo rad u poljoprivredi, {umarstvu, rudarstvu i ribolovu, tj. djelatnosti-
ma u kojima priroda sadejstvuje sa ljudskim radom. Samo u ovim djelatnostima, rad obezbje-
|uje rentu. Stoga se one i smatraju proizvodnim. Rad u ostalim djelatnostima, kao {to su za-
natstvo, industija, trgovina i sl. za njih nije proizvodan, jer ne daje rentu niti neku novu vrijed-
nost, sem one koja je ulo`ena u sam proces reprodukcije.
Ovakve konstatacije o stavovima fiziokrata mogu se izvu}i na bazi stavova Fransoa Ke-
neja. Zapravo, Kenej je u svojim „Ekonomskim tablicama”, cjelokupno stanovni{tvo podijelio
na tri klase, od kojih prvu i jedino produktivnu sa~injavaju seljaci, tj. obra|iva~i zemlje, drugu
vlasnici, gdje je, pored pravih sopstvenika ubrojio i crkvu zbog njenog prava na desetak kao
posebnog crkvenog poreza i dr`avu sa njenim civilnim i vojnim aparatom na ~elu sa kraljem,
i, najzad, sterilnu klasu u koju ulaze sve ostale djelatnosti, kao trgovci, zanatlije, industrijalci
sa njihovim radnicima, slobodne profesije i dr. Sterilnost posljednje dvije grupacije proizilazi
iz njihove nesposobnosti da proizvedu vi{ak dohotka iznad ~isto reprodukcionih tro{kova koje
ula`u u rad i materijal prerade, odnosno prometa. Ipak, Kenejeva istorijska zasluga jeste nje-
78
Metodolo{ke osnove makroekonomskih agregata i ra~una

gova analiza transakcija i nov~anih tokova koji kru`e u procesu proizvodnje. Njegova analiza,
prvi put u istoriji, pored transakcija sa finalnim proizvodima obuhvata i sam proces reproduk-
cije. Iako su njegove ideje i u to doba ocjenjivane kao najzna~ajnije otkri}e vijeka poslije
Njutnovih otkri}a, pro{la su dva vijeka da je ova ideja na{la primjenu u Leontijevljevim input
– output tabelama.
Adam Smit je prihvatio mnoga od shvatanja fiziokrata. U knjizi „Istra`ivanja prirode i
uzroka bogatstva naroda” (1776), on je, ipak, pored poljoprivrede, rudarstva i ribolova sma-
trao proizvodnim i rad u industriji, trgovini, transportu, jer ove djelatnosti, ukoliko ne odbacu-
ju rentu, ostvaruju ~ist dohodak u obliku profita i u stanju su da proizvo|a~u osiguraju vi{ak
dohotka, isto tako kao {to je, na poseban na~in, slu~aj sa poljoprivredom i sli~nim djelatnosti-
ma. Shodno tom kriterijumu, Smit je sve uslu`ne djelatnosti, kao {to je rad dr`avnog, civilnog
i vojnog aparata, slobodnih profesija i svih li~nih usluga obilje`io neproizvodnim.
Na taj na~in, Smit je proizvodno obilje`je pripisao djelatnostima koje svojim proizvodom
doprinose uve}anju bogatstva naroda, koje je nazvao „stanje dobara”. „Ima jedna vrsta rada,
koja pove}ava vrijednost predmeta na koji se primjenjuje, a ima i druga vrsta rada koja nema
takav u~inak. Prva vrsta rada, jer proizvodi vrijednost, mo`e se nazvati produktivnim radom a
druga neproduktivnim.” Dok je rad manufakturnog radnika proizvodan, rad ku}nog sluge ne
proizvodi novo dobro. Ovim postavkama, Adam Smit je udario temelje koncepcije materijal-
ne proizvodnje. Me|utim, kona~nu formulaciju koncepcije materijalne proizvodnje, koja
predstavlja osnovu prora~una vrijednosti proizvodnje u biv{im socijalisti~kim zemljama, dao
je Marks.
Marks vezuje kvalifikaciju proizvodnog rada za stvaranje vi{ka vrijednosti, pri ~emu ne
insistira i na materijalnom obilje`ju proizvodnje. On ~ak dozvoljava da se usluge kroja~a ili
nekog knji`evnika mogu tretirati proizvodnim pod pretpostavkom da je prvi anga`ovan od
kroja~kog kapitaliste, a drugi od nekog knji`ara kao najamni radnik. Zna~i, kriterijum proiz-
vodnog rada je vi{ak vrijednosti. „Osim ekstraktivne industrije, poljoprivrede i industrije po-
stoji jo{ ~etvrta oblast materijalne proizvodnje... to je transportna industrija, bilo da transpor-
tuje ljude ili robu.” Trgovina, sama po sebi, po Marksu, je neproizvodna djelatnost. Me|utim,
ona slu`i za povezivanje proizvo|a~a i krajnjih potro{a~a, odnosno ona na sebe preuzima je-
dan dio procesa reprodukcije, {to zna~i da i trgovina u~estvuje u podjeli profita koji je ostva-
ren u proizvodnji. Stoga se trgovina uklju~uje u krug proizvodnih djelatnosti.
Polaze}i od radne teorije vrijednosti, Marks je u raspodjelu narodnog dohotka, kao izrazu
~iste vrijednosti proizvodnje, uklju~io samo dva elementa, i to plate radnika, kao pla}eni dio
nove vrijednosti, i vi{ak vrijednosti, kao njen nepla}eni dio. Idu}i na strukturu dohotka po
djelatnostima, on je ta dva elementa tra`io u svakoj djelatnosti materijalne proizvodnje. U to-
me se ogleda i Marksovo odvajanje od Smitove koncepcije u kojoj se kapital pojavljuje kao
samostalni nosilac vrijednosti i faktor njegovog stvaranja. Bankarstvo, osiguranje, stambena
djelatnost i druge rentijerske djelatnosti, kao organizacione forme u kojima dolaze do izra`aja
usluge kapitala, tretirani su od gra|anskih sljedbenika Smitove koncepcije kao vrijednosti ko-
je sadejstvuju u stvaranju novih vrijednosti i imaju samostalno mjesto u strukturi narodnog
dohotka. Za Marksa su sve to usluge koje, zajedno sa ostalim tipi~nim uslu`nim djelatnosti-
ma, u~estvuju samo u preraspodjeli novostvorenih vrijednosti. On im ne osporava dru{tvenu
korisnost, ali ih ne ubraja u privredne djelatnosti u kojima se stvara vrijednost. Marks je ova-
kvim prilazom nastojao da odvoji djelatnosti u kojima se stvara nova vrijednost od onih koje
je samo naizgled stvaraju, a u stvari u~estvuju u njenoj preraspodjeli.

79
Ekonomska statistika

U prakti~noj primjeni i jedne i druge koncepcije pojavljuje se niz grani~nih aktivnosti, ~i-
je razvrstavanje nije jednostavno. U takvim situacijama se primjenjuje konvencija, a ta kon-
vencija je ugra|ena u metodologiju obra~una dohotka svake zemlje.
U krajnjem, razlika u obra~unu dohotka na osnovu {ire koncepcije materijalne proizvod-
nje i koncepcije materijalne proizvodnje svodi se na tretman usluga (sektora dr`ave, prosvjete,
zdravstva, vojske, sporta, i sl.). Koncepcija {ire materijalne proizvodnje kao izvor dohotka
smatra i usluge, dok koncepcija materijalne proizvodnje ih ne uklju~uje. Razumije se da iz
ove razlike proizilazi i velika razlika u veli~ini dohotka obra~unatog po jednoj ili drugoj kon-
cepciji. Ipak, ova razlika ubla`ava se sistemom cijena koji se koristi u obra~unu dohotka. Od-
nosno, pored odgovora na pitanje koje se djelatnosti i aktivnosti smatraju izvorima dohotka, i
izbor sistema cijena je zna~ajan faktor u obra~unu proizvodnje.
Zapravo, dohodak je uvijek dat u nov~anom izrazu. Do njega se dolazi mno`enjem koli-
~ine roba i usluga sa njima odgovaraju}im cijenama. Prilikom obra~una se mogu koristiti dva
sistema cijena: (1) Cijena faktora proizvodnje i (2) Tr`i{na cijena. Cijena faktora proizvodnje
je cijena koja treba da odrazi vrijednost koju je stvorio proizvo|a~, odnosno zbir izdataka pro-
izvo|a~a za faktore proizvodnje: rad, kapital i zemlja. Tr`i{na cijena pored faktora proizvod-
nje uklju~uje i vrijednost poreza i doprinosa u naj{irem smislu.
Koncepcija materijalne proizvodnje obra~un vr{i na bazi sistema tr`i{nih cijena, a kon-
cepcija {ire materijalne proizvodnje po cijenama faktora proizvodnje. S obzirom na to da se
sfera usluga pla}a iz poreza, a da su porezi uklju~eni u tr`i{nu cijenu, postavlja se pitanje da li
postoji razlika u veli~ini agregata po obje koncepcije?
Savezni zavod za statistiku je, po~ev od 1960. godine, grubo obra~unavao za potrebe
OECD–a osnovne agregate iz nacionalnih ra~una po metodologiji SNA. Bruto doma}i proiz-
vod, po metodologiji SNA, bio je ve}i za 11–13% u odnosu na dru{tveni proizvod obra~unat
po jugoslovenskoj metodologiji (materijalnom konceptu). Kasnija istra`ivanja potvrdila su i
ve}u razliku. D. Miljkovi} je detaljnijim postupkom za 1985. godinu utvrdio razliku od 18%
(D. Miljkovi}: „Prevo|enje osnovnih agregata iz privrednih bilansa Jugoslavije prema meto-
dologiji UN”, Savezni zavod za statistiku i Ekonomski institut, Beograd, 1990). Posljednje
studije o nacionalnim ra~unima Jugoslavije pokazale su jo{ ve}u razliku – 24,3% u 1997. i
21,5% u 1998. godini („Sistem nacionalnih ra~una Jugoslavije 1998”, Savezni zavod za stati-
stiku i Savezni zavod za razvoj i ekonomsku politiku”, Beograd, februar 2000). I obra~uni u
biv{im socijalisti~kim zemljama pokazali su razliku izme|u obje koncepcije i do 40%.
Iako ovo {to je re~eno obja{njava genezu rasprave o tome u kojim oblastima se stvara do-
hodak odnosno profit, ove informacije olak{avaju razumijevanje ~injenice da je u na{oj stati-
stici kori{}en i jo{ uvijek se koristi koncept u`e materijalne proizvodnje i njemu karakteristi-
~an sistem makroekonomskih bilansa. Prelaz na koncept {ire materijalne proizvodnje i prihva-
tanje SNA sistema je neizbje`nost koja proizilazi iz ukupne ekonomske reforme u nas i prela-
za na tr`i{nu ekonomiju.
Preure|enje na{e statistike na osnovama metodologije SNA je u toku, i ova knjiga }e
vam pomo}i da razumijete na{ novi statisti~ki sistem i da znate ~itati podatke iz statisti~kih
publikacija, kako doma}ih tako i inostranih.

80
Metodolo{ke osnove makroekonomskih agregata i ra~una

2.3. Ekonomska analiza

Ekonomske pojave imaju svoje specifi~nosti. Po tim specifi~nostima, ekonomske pojave


se i razlikuju od drugih pojava. Ipak, ekonomske pojave se mogu i grupisati po nekim svojim
zajedni~kim svojstvima. Uo~avanje i kvantifikovanje tih zajedni~kih svojstava i karakteristika
omogu}ava da se utvrde ekonomske zakonitosti u kretanju ekonomskih pojava i procesa. To
je zadatak ekonomske teorije. Zna~i, ekonomska teorija ima za zadatak da utvrdi zakonitosti u
kretanju ekonomskih pojava.
Odre|ivanje zakonitosti u nekom u`em skupu ekonomskih pojava ili procesa radi rje{a-
vanja nekog posebnog ekonomskog problema, predmet je ekonomske analize. Kao {to i isti~e
prof. M. Babi}, ekonomska analiza je primjena ekonomske teorije u rje{avanju odre|enih eko-
nomskih problema u odre|enoj ekonomskoj situaciji. To zna~i da ekonomska analiza obja-
{njava odre|eni ekonomski problem kao poseban slu~aj ekonomske teorije.
Stoga se, kao {to to isti~e [umpeter, ekonomska analiza defini{e kao skup ekonomske te-
orije, ekonomske statistike i ekonomske istorije. U toj cjelini ekonomska statistika daje podat-
ke o odre|enoj ekonomskoj pojavi i pomo}u svojih metoda izvla~i njene bitne karakteristike;
ekonomska teorija daje op{te zakonitosti kretanja, dok ekonomska istorija daje karakteristike
insitucionalnog ambijenta u kome se odre|ene ekonomske pojave doga|aju.
Ekonomska analiza svoj osnovni zadatak izvodi iz osnovnih karakteristika ekonomskih
pojava. Ekonomske pojave su egzaktne, te se manifestuju u obliku koli~ina, kvantiteta, koji se
u vremenu mijenjaju. Ekonomske pojave su me|usobno zavisne. Odnosno, promjena jedne
ekonomske pojave uti~e na promjenu ostalih. [to je neka privreda razvijenija, to je i me|uza-
visnost pojava ve}a. Ekonomska analiza ima zadatak da kvantifikuje me|uzavisnosti izme|u
pojava, odnosno, rasprostiranje u vremenu i prostoru efekata koje inicira promjena jedne eko-
nomske pojave na ostale.
Ekonomska analiza treba da odgovori na niz pitanja, kao {to su: Koja ekonomska pojava
se promijenila? Za{to se promijenila? Koliko ona uti~e na ostale pojave? Kakve su posljedice
promjene ove pojave? Kakva je vjerovatno}a da se ova pojava ponovo promijeni? [ta u~initi da
se doga|aj ponovi ili da se ponovo ne desi? Da li se mo`e upravljati promjenama te pojave?
Informacije dostupne na bazi odgovora na ova pitanja treba da slu`e za usmjeravanje raz-
voja, za vo|enje ekonomske politike, za rje{avanje odre|enih ekonomskih problema. Kad od-
govorite na pitanje {ta se dogodilo i u kojoj mjeri se neka pojava promijenila, a za {ta podatke
daje ekonomska statistika, pomo}u ekonomske teorije poku{ava se objasniti za{to se promje-
na dogodila, kakve }e biti posljedice. Tako, ekonomska statistika i ekonomska teorija omogu-
}avaju predvi|anja daljeg toka pojave. Ipak, optimizacija ekonomskog pona{anja zahtijeva
usmjeravanje razvoja u po`eljnom pravcu. Da biste to znali, treba imati dobro definisane eko-
nomske ciljeve. U postavljanju ciljeva ekonomske politike, poma`e ekonomska istorija, jer se
postavljanje ciljeva uvijek vr{i u odre|enom istorijskom i institucionalnom kontekstu.
Na bazi ovoga, ekonomska analiza se mo`e definisati kao skup ekonomskih na~ela i pra-
vila pomo}u kojih se mogu utvrditi me|uzavisnosti izme|u svih ekonomskih pojava i proce-
sa, objasniti njihovo nastajanje, dosada{nje kretanje i predvi|anje budu}eg razvoja, odrediti
optimalni pravac razvoja pojave, kao i mjere kojima }e se razvoj pojave usmjeriti u po`elj-
nom, optimalnom pravcu.
U ekonomskoj analizi dva su osnovna pristupa: (1) institucionalni (deskriptivni) i (2)
analiti~ki. Institucionalni stavlja naglasak na opis strukture i funkcionisanje privrednog siste-

81
Ekonomska statistika

ma, dok drugi stavlja naglasak na istra`ivanje uzroka ekonomskih pojava i procesa i na utvr|i-
vanje njihove me|uzavisnosti.
Postoje dvije vrste ekonomske analize:

1) Kvalitativna ekonomska analiza, koja pomo}u deskriptivnih metoda, istorijskih meto-


da i ostalih, ima za zadatak da utvrdi osnovne ekonomske zakonitosti u ekonomskom
svijetu;
2) Kvantitativna ekonomska analiza, koja primjenom statisti~kih i matemati~kih metoda
kvantificira me|uzavisnosti koje postoje me|u ekonomskim pojavama i procesima u
realnom ekonomskom svijetu. Ona odgovara na pitanje: Koliko? Npr. koliko }e se
pove}ati investicije pove}anjem zaposlenosti? Kvantitativna ekonomska analiza na bazi
utvr|ene me|uzavisnosti mo`e da kvantificira posljedice koje }e na cijeli skup eko-
nomskih varijabli imati autonomne promjene jedne od njih. Zato je ona conditio sine
qua non svakog predvi|anja. Kako isti~e Marks, ekonomska nauka je postala naukom
tek kada je po~ela da se slu`i matemati~kom i statisti~kom aparaturom i tehnikom.

Ipak, iako je „kvantitativni duh” ekonomije sr` njene su{tine i temelj za predvi|anje, ulo-
ga i zna~aj kvalitativne ekonomske analize je neprocjenjiv. Ona daje konceptualni okvir za ra-
zumijevanje su{tine brojki, koeficijenata, modela. Kvantitativni pokazatelji se mogu razumjeti
i znati tuma~iti samo u glavi ekonomiste koji razumije i koji vlada kvalitativnom ekonom-
skom analizom i teorijom. Otuda se u ekonomskoj analizi i insistira na cjelini znanja, na mre`i
znanja i {to je mogu}e vi{e u jednoj glavi. Rascijepljenost tih znanja ote`ava komunikaciju i
razmjenu mi{ljenja izme|u specijalista koji se bave istim problemom, ali sa dva aspekta –
kvantitativnog i kvalitativnog. Nivo razvijenosti ekonomske nauke upravo se najsigurnije
mjeri nivoom integracije ovih znanja u glavama liderske grupe ekonomista.

S obzirom na nivo posmatranja, ekonomska analiza se dijeli na:


a) Mikroekonomsku analizu, koja prou~ava pona{anje manjih jedinica ekonomskog si-
stema i utvr|ivanje me|uzavisnosti me|u njima. Te jedinice mogu biti doma}instva
ili preduze}a, uzeti pojedina~no ili grupno.
b) Makroekonomska analiza, koja se bavi prou~avanjem pona{anja cjelokupne narodne
privrede i utvr|ivanja me|uzavisnosti izme|u njenih va`nijih agregata (potro{nja, in-
vesticije, izvoz, uvoz) ali i analize va`nijih djelatnosti koje opredjeljuju ukupan rast
privrede (sektori u nacionalnim ra~unima).

Faktor vrijeme u ekonomskoj analizi ima razli~it tretman. Kada ekonomska analiza utvr-
|uje me|uzavisnosti u odre|enom vremenskom trenutku, onda se radi o stati~koj ekonomskoj
analizi. Ukoliko ekonomska analiza ispituje kako se u vremenskom toku de{avaju promjene
razli~itih ekonomskih varijabli, radi se o dinami~koj ekonomskoj analizi.
Ekonomska analiza se uvijek obavlja sa ciljem da se njeni rezultati koriste u prakti~nom
`ivotu i usmjeravanju svakodnevnih ekonomskih doga|aja. Odnosno, ona se koristi za eko-
nomsku politiku. Pod ekonomskom politikom podrazumijevamo svjesne promjene odre|ene
ekonomske varijable od subjekata ekonomske politike, radi ostvarivanja nekog unaprijed od-
re|enog cilja.

82
Metodolo{ke osnove makroekonomskih agregata i ra~una

2.4. Ekonomski modeli

Nakon prikupljanja i sistematizacije podataka o nekoj ekonomskoj aktivnosti, pristupa se


analizi te pojave. Jedan od instrumenata ekonomske analize jesu ekonomski modeli. Model
sadr`i strate{ka, odnosno bitna i kardinalna svojstva ekonomske pojave. Model na jasniji i vi-
dljiviji na~in prikazuje ekonomsku stvarnost, upravo iz razloga {to nije optere}en mno{tvom
manje bitnih svojstava neke pojave. Razumije se, pojednostavljivanje ekonomske stvarnosti u
modelu ima granicu, koja je odre|ena svrhom modela da se preko njega prepoznaje su{tina
stvarnosti. Model koji usljed pojednostavljivanja „izgubi” stvarnost koju treba da prika`e neu-
potrebljiv je za ekonomsku analizu. Prema tome, model jeste pojednostavljena slika stvarnosti
ali ne i pojednostavljena stvarnost.
Model se mo`e shvatiti i kao karakteristi~no pona{anje, odnosno, otkrivaju}i ekonomsko
pona{anje model ekonomistima slu`i za razumijevanje ekonomije.
Pojave koje se prou~avaju modelom nazivaju se varijablama modela. Model ima dvije
vrste varijabli: egzogene varijable i endogene varijable. Egzogene varijable dolaze izvana –
one su input u model. Endogene varijable su iznutra i one su modelov output. Drugim rije~i-
ma, egzogene varijable su fiksne i odnose se na momenat kada su uba~ene u model, dok su
endogene varijable determinisane modelom. To pokazuje sljede}i grafik:
Svaki model po~iva na nekim pretpostavkama (pretpostavka uvijek vodi pojednostavljenju,
odnosno, pretpostavka o stvarnosti je pojednostavljivanje stvarnosti). Pretpostavke u modelu se
nazivaju relacijama izme|u varijabli modela. Otuda se model i defini{e kao skup relacija koji
postoji u odre|enom skupu varijabli. S obzirom na to da su relacije me|u varijablama date
uglavnom u obliku jedna~ina (odnosno nejedna~ina i identiteta), mo`e se re}i da – je model skup
jedna~ina kojima se izra`ava me|uzavisnost izme|u ekonomskih varijabli u nekom sistemu.
Model treba da dâ rje{enje nekog problema ekonomske analize. Rje{enje se sastoji u od-
re|ivanju vrijednosti nepoznatih u skupu jedna~ina koje ~ine model. Ekonomski model –
upravo treba da nam odgovori na pitanja: Za{to? kako? koliko?
Postoje razli~ite vrste ekonomskih modela. Uobi~ajena je klasifikacija data u sljede}em
grafiku:

Ekonomski modeli

Matemati~ki Ekonometrijski

Mikromodeli Makromodeli

Agregatni Strukturni Modeli rasta

Grafik 2.1: Podjela ekonomskih modela

83
Ekonomska statistika

Podjela na matemati~ke i ekonometrijske modele izvr{ena je na bazi karaktera relacija iz-


me|u varijabli unutar modela.
Relacije mogu da budu matemati~ke odnosno deterministi~ke, i tada se radi o matemati~-
kom modelu, koji ima jedno determinisano rje{enje; odnosno statisti~ke relacije (vjerovatno}a),
kada se radi o ekonometrijskim modelima, u kojima je rje{enje uvijek sa nekim odstupanjem.
Ekonometrijski modeli se dijele na mikro i makro modele. U mikromodelima obuhva}eno je
pona{anje u manjim ekonomskim cjelinama (preduze}e, doma}instvo). Oni se ~esto zovu parci-
jalni modeli, jer obuhvataju samo djelove jedne ve}e cjeline (npr. tra`nja nekog proizvoda).
Makroekonomski model prou~ava pona{anje me|uzavisnosti izme|u ekonomske pojave i dru-
{tvene privrede kao cjeline ili ve}ih sektora. Agregatni makroekonomski modeli izra`avaju me-
|uzavisnosti izme|u osnovnih makroekonomskih agregata kao {to su: proizvodnja, dohodak,
potro{nja, investicije, uvoz, izvoz. Strukturni model pokazuje me|uzavisnost veli~ine i strukture
pojedinih makroekonomskih agregata, kao {to su proizvodnja, formiranje i primarna raspodjela
dru{tvenog proizvoda i veli~ine i strukture pojedinih kategorija finalne potro{nje. Strukturni
model se jo{ zove me|usektorski model. Modeli rasta mjere izra`avaju privredni rast kao pro-
centualnu promjenu odre|enog makroekonomskog agregata, naj~e{}e dru{tvenog proizvoda r,
izra`avaju kao funkciju odnosa izme|u stope {tednje s (kao izvora sredstava za investicije) i
grani~nog kapitalnog koeficijenta k (kao pokazatelja efikasnosti investicija).
Parametar je kvantifikacija me|uzavisnosti izme|u varijabli. To i jeste osnovni rezultat
svakog modela. Zapravo, cilj modela i jeste da se izra~unaju parametri. Npr. u modelu potro-
{nje C = α + β Y, α i β su parametri koji kvantificiraju zavisnost potro{nje od dohotka i ovaj
model ima smisla samo ukoliko kvantifikujemo ovu me|uzavisnost.
Ina~e, dio C ove knjige obuhvata izu~avanje sve tri grupe makromodela: agregatne,
strukturne i modele rasta.

2.5. Uloga mikroekonomije u makroekonomiji

Mikroekonomija je prou~avanje ekonomije na nivou individualnih jedinica u ekonomiji.


Tako mikroekonomija prou~ava kako doma}instva i firme donose odluke i kakve interakcije
na tr`i{tu donosioci odluka imaju. Klju~ni princip mikroekonomije jeste da stanovni{tvo i fir-
me optimiziraju svoje pona{anje. U mikroekonomskim modelima, doma}instva vr{e izbor ku-
povina tako da maksimiziraju njihovu satisfakciju koju ekonomisti zovu korisnost, dok firme
donose odluke o proizvodnji da bi maksimizirale profit.
Zato {to globalni ekonomski doga|aji proizilaze (izviru) iz interakcija velikog broja do-
ma}instava i velikog broja firmi, makroekonomija i mikroekonomija su jako povezane, one se
sna`no pro`imaju.
Kada prou~avamo ekonomiju u cjelini, mi moramo razmatrati odluke individualnih eko-
nomskih aktera. Npr. ako ho}emo da razumijemo {to determini{e ukupnu potro{nju, mi mora-
mo razmi{ljati o porodicama i njihovim odlukama koliko }e da tro{e a koliko da {tede. Isto je
ako `elimo da znamo {to determini{e investicionu potro{nju, moramo misliti o odlukama fir-
me da li }e da gradi novu fabriku.
Zato {to su agregati varijable, jednostavno re~eno, suma varijabli koje opisuju mno{tvo
individualnih odluka, makroekonomija neizbje`no uranja u mikroekonomiju.

84
Metodolo{ke osnove makroekonomskih agregata i ra~una

Zna~i, u makromodelima se pona{anje pojedinih individua, doma}instava i firmi uzima


kao implicite dato.
Va`no je da shvatite da makroekonomske veli~ine nijesu „nadveli~ine”, da one nijesu
„nadre|ene” pojedinim subjektima. Jednostavno shvatite da se radi o veli~inama koje nastaju
iz interakcija mno{tva individualnih odluka, individualnih varijabli. Odnosno, makroveli~ine
ne dolaze od „Boga” ve} vuku korijen iz na{eg realnog, svakodnevnog `ivota.

Upozoravam vas na shvatanje pojma „privreda”. Mnogi privredu shvataju kao neki
jedinstven organizam, kao jedno preduze}e. To odmah proizvodi pitanje: A ko rukovodi tim
preduze}em (privredom)? Ko je glavni menad`er? Implicitni odgovor je: Vlada. Napustite
ovu logiku ukoliko ste je do sada prihvatili! Ta logika je pogubna za va{u dalju karijeru; za
va{ privatni `ivot!

Privreda nije „organizam”! Privreda kao takva „nema ni svrhu, ni cilj, ni karijeru”
(D`ejms Bjukenen). Privredu defini{e struktura, skup pravila i institucija koje ograni~avaju
izbor mnogih pojedinaca u me|usobno povezanom lancu interakcija nalik na igru. Naravno,
za svakog pojedinca postoje „bolje” i „lo{ije” privrede, {to se neposredno prevodi u skupove
pravila ili struktura.

Zna~i, mi imamo privredu i preduze}a. Privreda su pravila, institucije, zakoni, kultura,


obi~aji, tradicija, dok su preduze}a igra~i. Privreda je institucionalni okvir za igru!

Mi mo`emo da uti~emo samo na institucionalni okvir ali se ne smijemo mije{ati u igru!


U igri va`i tr`i{te odnosno laisser–faire. Svaki igra~ unutar zadatih institucija i pravila igre
slobodno tra`i najbolje rje{enje za zadovoljenje njegovog interesa!

Zato se nikada ne mije{ajte u igru! Kao budu}i vlasnik, menad`er, politi~ar a i roditelj
uti~ite samo na pravila igre i ne mijenjajte ih dok igra traje!

2.6. Kako se obezbje|uju podaci za makroekonomske modele i


ekonomsku analizu

Da bismo mogli da konstrui{emo modele potrebni su nam podaci o npr. narodnom dohot-
ku, proizvodnji, nezaposlenosti, {tednji, investicijama, porezima, uvozu, izvozu, nov~anoj ma-
si, inflaciji, tro{kovima `ivota, dodatoj vrijednosti, amortizaciji, zalihama,… Ovo su sve agre-
gatni podaci, {to zna~i da globalni podatak mo`emo dobiti samo ukoliko imamo taj podatak
pojedina~no na nivou hiljada ili miliona individualnih jedinica.
Ove podatke obezbje|uje ekonomska statistika, odnosno sistem nacionalnih (makroeko-
nomskih) ra~una, koji je osnova svake nacionalne statistike. Ovaj Sistem je predmet rasprave
u dijelu B ove knjige.

85
Ekonomska statistika

REZIME

1. Ekonomska statistika je na~in organizovanog i metodolo{ki koherentnog prikupljanja


podataka o ekonomskim aktivnostima i ona je osnov za konstrukciju ekonomskih mo-
dela i ekonomske analize.
2. Kvantitativno mjerenje ekonomskih aktivnosti po~inje sa mjerenjima dohotka u [kot-
skoj i Engleskoj (Peti, Gregori King po~etkom XVII vijeka – prije trista godina) i
Francuskoj (Boagijber).
Ne{to kasnije, fundamentalni doprinos ovoj oblasti su dali Adam Smit i Fransoa Ke-
nej.
3. Gdje se stvara dohodak? Koje djelatnosti se smatraju proizvodnim (stvaraju doho-
dak), a koje ne. Retrospektivno imamo dvije koncepcije:
a) Koncepcija u`e materijalne proizvodnje – Peti, Smit, Marks (po kojoj moj rad
kao profesora nije proizvodan);
b) Koncepcija {ire materijalne proizvodnje (po kojoj moj rad kao profesora je
proizvodan)
4. Koje cijene se koriste u obra~unu proizvodnje? Cijene faktora proizvodnje ili tr`i{ne
cijene? U ~emu je razlika?
5. Ekonomski model: to je dominantan na~in razmi{ljanja ili pojednostavljena slika
stvarnosti. Za{to ka`emo da ekonomski modeli nijesu matemati~ki (deterministi~ki)?
Zato {to u ekonomiji va`i na~elo slu~ajnosti i neodre|enosti (pro~itajte knjige danas
najpopularnijeg fizi~ara, ina~e fizi~kog invalida Stiva Hokinga)
6. Ekonomska analiza je utvr|ivanje me|uzavisnosti me|u ekonomskim pojavama!
7. Privreda nema svrhe, niti cilja. To je skup pravila i institucija.

PITANJA ZA RASPRAVU

1. Kako razumijete put od ekonomske statistike do ekonomskih modela u ovoj knjizi?


2. Koja je razlika izme|u dohotka i kapitala?
3. Kako ovo poglavlje povezujete sa znanjima iz Istorije ekonomskih ideja? Na {ta vas
asocira ime Gregori King?
4. Za{to ka`emo da je model otvoren samo ako sadr`i egzogene varijable?
5. Kakva je veza mikroekonomije i makromodela? U ~emu predosje}ate vezu ovog
predmeta i Teorije cijena? Npr. pona{anje potro{a~a, pona{anje firmi, tr`i{ne struktu-
re,…!

KLJU^NE RIJE^I

Dohodak; Kapital; Model; Egzogene varijable; Endogene varijable; Ekonometrijski model;


Strukturni model; Modeli rasta; Agregatni model; Me|uzavisnost; Parametar; Relacija.

86
3
Statistika agregata proizvodnje
– Mjerenje proizvodnje na nivou privrede –

Samo kad znate metodologiju obra~una nekog agregata (pokazatelja) proizvodnje,


u stanju ste da shvatite njegovu su{tinu i da ga koristite u analiti~ke svrhe.

Koristi za ~itaoca:

♦ Razumijevanje za{to su agregati proizvodnje: DBP, DP i ND va`ni kako za


vo|enje makroekonomske politike, tako i za vo|enje poslovne politike i zasni-
vanje novog biznisa;
♦ Savladati osnovnu metodologiju i tehniku obra~una agregata proizvodnje u na-
{oj statistici.
Ekonomska statistika

88
Statistika agregata proizvodnje

3.1. Za{to mjerimo ekonomske agregate proizvodnje?

Tr`i{ta najve}eg broja individualnih dobara i usluga su uslovljena sa op{tim makroeko-


nomskim uslovima. Stoga menad`erske odluke naj~e{}e uklju~uju kako istra`ivanja tr`i{ta za
njihove proizvode, tako i procjenu i razumijevanje teku}e situacije na nivou ekonomije i njen
uticaj na tr`i{te konkretnog dobra ili usluge. Npr. menad`er u gra|evinskoj firmi mora da po-
|e od teku}ih uslova koje formiraju tra`nja za stanovima, kamatne stope i tro{kovi dr`ave
(bud`et). Menad`eri u bankama i finansijskim ustanovama moraju imati informaciju o stopi
inflacije, dr`avnom deficitu, dr`avnim prihodima i zaposlenosti. Ovi agregatni pokazatelji su
va`ni zato {to oni odre|uju okvire ponude i tra`nje. Tako, nivo zaposlenosti i nivo prihoda
sna`no uti~u na tro{enje u svim sektorima.
Mjerenje proizvodnje na agregatnom nivou va`no je i za nosioce makroekonomske poli-
tike (vladu). Kako vlada mo`e da vodi npr. monetarnu politiku ukoliko nema informacije o
veli~ini proizvodnje? Kako da vodi politiku kursa ukoliko nema sve podatke potrebne za sa-
stavljanje platnog bilansa?
Zna~i, agregati prozvodnje i njihova struktura va`ni su i za Vladu ali i za svakog mena-
d`era i preduzetnika! Prvima za vo|enje makroekonomske politike, drugima za vo|enje po-
slovne politike kompanije ili za zapo~injanje sopstvenog biznisa i vo|enje sopstvene firme.

3.2. Sadr`ina i ekonomski smisao agregata proizvodnje

Zadatak svake proizvodne aktivnosti jeste proizvodnja odre|enih dobara i usluga, koji
predstavljaju rezultat te aktivnosti. Na razli~itim nivoima privrede (preduze}e, narodna privre-
da) postoje razli~iti pokazatelji proizvodnje. Jedan od klju~nih zadataka statistike jeste mjere-
nje proizvodnje na makro nivou. Uostalom, prva empirijska ekonomska istra`ivanja i po~eci
kvantitativne ekonomske analize vezani su za obra~une narodnog dohotka i agregata proiz-
vodnje. U prethodnom poglavlju je dat kra}i prikaz nastanka kvantitativne analize dohotka,
kao i metodolo{ke osnove koncepcija proizvodnje i sistema cijena. U ovom dijelu daje se
osvrt na agregate proizvodnje u na{oj statistici.
Analiza proizvodnje mora da po|e od njenog svodnog izraza, tj. njene globalne vrijedno-
sti u koju su ura~unate vrijednosti ostvarene u svim privrednim djelatnostima. Ta globalna
vrijednost treba da poka`e ostvareni obim proizvodnje, ona determini{e obim raspodjele i za-
dovoljenje potreba dru{tva u cjelini i pojedinih njegovih kategorija.
Obra~un te globalne vrijednosti treba da bude izvr{en tako da omogu}ava sagledavanje
strukture, i to kako strukturu formiranja, tako i strukturu upotrebe po krajnjim korisnicima.
Odgovoriti ovim zahtjevima nije lako. Ne postoji jedan svodni rezultat koji je dovoljan
da zadovolji zahtjeve analize formiranja i upotrebe proizvodnih rezultata. Sve do pojave Ada-
ma Smita, autori raznih obra~una proizvodnje imali su u vidu samo jedan izraz proizvodnje –
narodni dohodak. Smit je formulisao dva agregata proizvodnje:

(a) nacionalni proizvod, kao izraz vrijednosti finalne proizvodnje i


(b) „neto prihod”, koji je predstavljao ~istu vrijednost narodnog dohotka.

89
Ekonomska statistika

Marks je koristio agregat „bruto proizvod” ili „bruto prinos” koji je predstavljao vrijed-
nost cjelokupnog reprodukovanog proizvoda. Na bazi ovog agregata Marks, je i izvr{io anali-
zu procesa reprodukcije na nivou kapitalisti~ke privrede.
U okviru SNA sistema postoji pet pokazatelja – me|u njima je Gross Domestic Product
naj~e{}e kori{}en. (O tome vidi u narednom poglavlju, str. 157 – 162).
Na{a statistika jo{ uvijek operi{e sa tri agregata proizvodnje:

(a) dru{tveni bruto proizvod;


(b) dru{tveni proizvod;
(c) nacionalni dohodak.

Razumijevanje su{tine na{ih agregata proizvodnje va`no je radi na{e ekonomske stvarno-
sti, a isto tako to je dobra priprema za razumijevanje agregata u SNA.
Dru{tveni bruto proizvod predstavlja vrijednost svih proizvoda reprodukcione potro{nje
(R), li~ne potro{nje (C), op{te potro{nje (G), bruto investicija (I) i salda izvoza i uvoza (E–U):

P = R + C + G + I + (E – U)

Osnovni problem kod dru{tvenog bruto proizvoda jeste vi{estruki obra~un. Zapravo, sva-
ki finalni proizvod je rezultat rada u vi{e faza. Rezultat proizvodnje jedne faze jeste input (tro-
{ak) sljede}e faze. [to je ve}i broj faza, to je i broj obra~una iste vrijednosti, ve}i.
Poka`imo to na primjeru proizvodnje pamu~nih odijela. Zapravo, pamu~no odijelo je fi-
nalni proizvod – slu`i za zadovoljavanje li~ne potro{nje. Me|utim, tehnolo{ki proces je takav
da proizvodnji odijela prethodi proizvodnja pamuka, prediva i tkanina u posebnim preduze}i-
ma, odnosno, sve {to proizvede proizvo|a~ pamuka, slu`i kao sirovina za preduze}e koje pro-
izvodi pamu~no predivo; proizvodnja pamu~nog prediva se prodaje proizvo|a~u pamu~nih
tkanina a ove slu`e kao sirovina za odijelo. To zna~i da se proizvodnja proizvo|a~a pamuka u
obra~unu bruto dru{tvenog proizvoda obuhvata ~etiri puta, pamu~nog prediva tri puta, pamu~-
nih tkanina dva puta. Sljede}i grafikon to i pokazuje:

I faza: Pamuk

II faza: Pamu~no predivo

III faza: Pamu~na tkanina

IV faza: Pamu~no odijelo

Grafik 3.1: Vi{estruki obuhvat u obra~unu DBP pamu~nih odijela

90
Statistika agregata proizvodnje

Ovaj vi{estruki obra~un se ne mo`e izbje}i. Stoga, ostaje konstatacija da dru{tveni bruto
proizvod nije pouzdan pokazatelj proizvodnje. Ipak, ovaj agregat je va`an za analizu ukupnog
procesa reprodukcije i strukturnih me|uzavisnosti unutar privrede. Na bazi njega, mogu}e je
sagledati me|uzavisnosti koje postoje izme|u pojedinih djelatnosti u domenu reprodukcione
potro{nje.
Dru{tveni proizvod predstavlja zbir vrijednosti finalne proizvodnje (roba i usluga). Od-
nosno, to je vrijednost finalnih proizvoda:

F = C + I + G + (E – U)

to je zbir vrijednosti li~ne potro{nje (C), bruto investicija (I), dr`avne potro{nje (G) i salda iz-
voza i uvoza (E–U). Ovaj zbir odra`ava vrijednost finalne proizvodnje, kao proizvodnje koja
je dobila sve kvalitete za zadovoljenje odre|enih dru{tvenih potreba – van proizvodnje. Bez
takvih informacija ne bismo mogli sagledati obim proizvodnje namijenjen za pokri}e li~nih
potreba stanovni{tva, op{te dru{tvenih potreba ili potreba bruto investicija. Upravo ovim
krupnim potrebama proizvodnja mora biti prilago|ena. Iz toga proizilazi i drugi kvalitet ovog
agregata, a to je da on u svojoj strukturi odra`ava tr`i{ne odnose uslovljene ponudom i tra-
`njom odre|enih grupa proizvoda, iz kojih proizilazi dati sistem cijena, bez ~ega se ne bi mo-
gla voditi politika uravnote`enog razvoja privrede. Prednost ovog agregata je i lak{e izra~una-
vanje.
Nacionalni dohodak predstavlja ~istu vrijednost proizvodnje, novostvorenu u posmatra-
nom periodu. On se dobija kada se od dru{tvenog proizvoda oduzme amortizacija, odnosno:

ND = C + G + In + (E – U)

Nacionalni dohodak nema robni pandan kao dru{tveni proizvod. Zato se i radi o izra~u-
natoj vrijednosti, jer se nijedan proizvod ne pojavljuje na tr`i{tu u svojoj ~istoj vrijednosti, do-
bijen u posmatranom periodu. To je i razlog da preko ovog pokazatelja ne mo`emo analizirati
potro{nju. Ipak, naprimjer, dohodak je va`an za mjerenje stope rasta proizvodnje i dinamike
proizvodnje, odnosno on mjeri razvojne mogu}nosti jedne privrede.

3.3. Osnovna metodolo{ka pitanja obra~una agregata proizvodnje

Obra~unu agregata proizvodnje u na{oj statistici treba da prethodi razre{enje nekih meto-
dolo{kih pitanja.
S obzirom da na{a metodologija jo{ nije prevedena na sistem SNA, navedimo samo ~etiri
pitanja koja su va`na za shvatanje na{e statisti~ke metodologije, i to:

1. Razvrstavanje djelatnosti na proizvodne i neproizvodne;


2. Princip obuhvata proizvodnje;
3. Sistem cijena za obra~un agregata proizvodnje;
4. Podjela proizvoda na me|ufazne i finalne.
91
Ekonomska statistika

1. Razvrstavanje djelatnosti na proizvodne i neproizvodne. – Jugoslovenska statistika


jo{ uvijek primjenjuje koncepciju materijalne proizvodnje. Po tom konceptu, proiz-
vodnim se smatraju sve djelatnosti koje za rezultat imaju materijalno dobro tj. materi-
jalne predmete koji posjeduju korisna svojstva i mogu zadovoljiti odre|ene ljudske
potrebe. Karakter proizvodnih imaju i djelatnosti koje za rezultat imaju proizvodne
usluge a koje se sastoje u odr`avanju korisnih svojstava materijalnih predmeta, kao
{to su saobra}aj i trgovina. Za djelatnosti koje nemaju ~ist karakter (putni~ki saobra-
}aj, jedan dio trgovine, komunalne djelatnosti), problem se rje{ava konvencijom.
Svaka zemlja ima svoju klasifikaciju djelatnosti. Prema najnovijoj klasifikaciji u nas,
sve djelatnosti su razvrstane u 14 grupa:

1. Industrija i rudarstvo,
2. Poljoprivreda i ribarstvo,
3. [umarstvo i lov,
4. Vodoprivreda,
5. Gra|evinarstvo,
6. Saobra}aj i veze,
7. Trgovina,
8. Ugostiteljstvo i turizam,
9. Zanatstvo (zanatske usluge i opravke),
10. Proizvodne komunalne usluge (proizvodnja i distribucija vode, proizvodnja,
prenos i distribucija gasa, proizvodnja toplote),
11. Finansijske, tehni~ke i poslovne usluge,
12. Obrazovanje, nauka i kultura,
13. Zdravstvo i socijalna za{tita i
14. Djelatnost dru{tvenih i dr`avnih organa i institucija.

2. Princip obuhvata proizvodnje. – Postoje dva osnovna principa: princip ~istih djelatno-
sti i organizacioni princip. Osnovna razlika je u karakteru statisti~ke jedinice. U pr-
vom slu~aju to je proizvod (odnosno pogon kao izvje{tajna jedinica, jer se pretposta-
vlja da se u okviru jednog pogona proizvodi jedan proizvod), u drugom preduze}e
(organizacija). U slu~aju da je jedinica posmatranja proizvod, tada privrednu djelat-
nost, odnosno granu, ~ine samo istovrsni, homogeni proizvodi. Naprimjer, grana pro-
izvodnja fri`idera u tom slu~aju obuhvata samo vrijednost fri`idera. Kada je jedinica
posmatranja preduze}e (organizacija) ono se razvrstava prema prete`noj djelatnosti
(proizvodnji). U tom slu~aju, u granu fri`idera uklju~ena su sva preduze}a u kojima je
proizvodnja fri`idera dominantna djelatnost (proizvodnja). Ova dva principa se razli-
kuju i po na~inu obuhvata djelova preduze}a izvan sjedi{ta matice preduze}a. Princip
~istih djelatnosti proizvodnju „vezuje” za mjesto (op{tinu) gdje dio preduze}a obavlja
svoje poslove, dok primjena organizacionog principa proizvodnju djelova „vezuje”
(knji`i) kao proizvodnju mjesta u kome se nalazi centrala (sjedi{te) sistema. Isto tako,
princip ~istih djelatnosti se vezuje i za djelatnost koja je razli~ita od osnovne. O ovo-
me treba voditi ra~una kada komentari{ete rezultate o proizvodnji po jednom i dru-

92
Statistika agregata proizvodnje

gom principu. (Pogledajte podatak o DP op{tine Plu`ine i primijeti}ete ogromnu raz-


liku izme|u veli~ine DP po ova dva metoda. Za{to? Gdje je sjedi{te Elektroprivrede?)

3. Sistem cijena za obra~un agregata proizvodnje. – Za obra~un agregata proizvodnje


koriste se tr`i{ne cijene. Me|utim, njihova primjena izaziva nekoliko problema, prije
svega rje{enje problema: a) op{ti nivo cijena, b) paritet cijena i c) odnos doma}ih i
stranih cijena. Prvo pitanje se odnosi na isklju~ivanje uticaja rasta cijena na agregate
proizvodnje. Odnosno, kako isklju~iti naduvavanje rezultata proizvodnje pod utica-
jem rasta cijena, odnosno inflacije? Pod uticajem rasta cijena raste i nominalni doho-
dak. Me|utim, okvir za zadovoljenje potreba je realni dohodak. Svo|enje nominalnog
na realni dohodak vr{i se: a) deflacijom nominalnih vrijednosti (preko indeksa cijena)
i b) metodom stalnih cijena. Me|usobni odnos cijena (paritet) se tokom vremena mi-
jenja, kao i op{ti nivo cijena. Naprimjer, sporiji rast cijena u poljoprivredi ima za po-
sljedicu i potcijenjenost dohotka u tim regionima, kao {to i br`i rast cijena u industriji
naduvava vrijednost proizvodnje regiona u kojima u strukturi privrede dominira indu-
strija. Rje{enje ovog problema se zasniva na nekom od poznatih teorijskih modela,
jer se, ustvari, radi o jednom od centralnih pitanja ekonomske nauke.
Odnos doma}ih i stranih cijena posebno je va`an prilikom upore|ivanja nivoa aktiv-
nosti dvije zemlje. Problem je lak{e rje{iv ukoliko se radi o pore|enju aktivnosti iz
zemalja koje imaju konvertibilnu valutu. Ukoliko to nije slu~aj, onda se pore|enje vr-
{i na bazi upore|ivanja kupovne mo}i doma}e i strane valute, {to opet podrazumijeva
upore|ivanje ne samo op{teg nivoa cijena ve} i strukture njihove privrede.

4. Podjela proizvoda na me|ufazne i finalne. – Kriterijum podjele proizvoda na me|ufa-


zne i finalne zavisi od toga da li se radi o podjeli na nivou preduze}a ili na nivou pri-
vrede. Na nivou preduze}a finalnim proizvodom se smatra svaki proizvod koji napu-
{ta preduze}e bez obzira da li je on tehnolo{ki zavr{en ili ne. Npr. daska koju proiz-
vodi pilana i isporu~i fabrici namje{taja, za pilanu je finalni proizvod, dok je za fabri-
ku namje{taja reprodukcioni proizvod. Ili, elektri~na energija je finalni proizvod za
elektroprivredu ali je reprodukcioni proizvod za proizvo|a~a aluminijuma.

Na nivou nacionalne privrede finalnim proizvodom se smatra svaki proizvod koji sektor
proizvodnje isporu~uje drugim sektorima: stanovni{tvu, dr`avi, investitorima, inostranstvu, tj.
svi posljednji kupci grupisani su u ~etiri kategorije:

1. Potro{nja doma}instava;
2. Kolektivna potro{nja;
3. Investicije;
4. Inostranstvo (Izvoz).

Svaki proizvod upotrijebljen od pomenute ~etiri kategorije potro{a~a jeste finalan, bez
obzira na stepen tehni~ke dovr{enosti. Odnosno, finalnim se smatra proizvod ili usluga kojom
se zadovoljava neki od oblika kona~ne potro{nje: li~na, op{ta, investiciona ili izvoz. Proizvodi
i usluge koji su predmet prodaje i kupovine unutar sektora proizvodnje imaju karakter repro-

93
Ekonomska statistika

dukcione potro{nje. Npr. bra{no koje od mlina kupi pekara ima karakter reprodukcione potro-
{nje. Me|utim, bra{no koje kupi doma}ica za pe~enje hljeba u svojoj ku}i, ima karakter final-
nog proizvoda – bra{no je napustilo sektor proizvodnje (mlin) i tro{i se u drugom sektoru –
sektoru stanovni{tva.
Prethodnom podjelom odre|eni su postoje}i oblici upotrebe finalnih proizvedenih dobara
radi zadovoljavanja teku}ih i budu}ih potreba.
Potrebe stanovni{tva (doma}instava) zadovoljavaju se potro{njom dobara i usluga za is-
hranu, obu}u, odje}u, stan, ogrijev, zdravstvenu za{titu, obrazovanje i dr. radi normalnog odr-
`avanja `ivota pojedinca i njegove reprodukcije.
Kolektivne potrebe (op{ta i zajedni~ka) u vidu potreba dr`avne administracije, vojnih,
zdravstvenih, obrazovnih i drugih slu`bi, koje su specifi~ne u odnosu na potrebe doma}instva,
tako|e se zadovoljavaju potro{njom raznih proizvodnih dobara i usluga (hrana, pi}e, topovi,
krede za {kolu, tenkovi, pisa}i papir, ...).
Finalni proizvodi uklju~uju i proizvode namijenjene za investicije. Oni se uklju~uju u fi-
nalne i radi toga {to se oni tro{e izvan teku}eg perioda (godinu dana) i stoga predstavljaju ka-
pitalna dobra. Nova kapitalna dobra pove}avaju osnovna sredstva koja doprinose pove}anju
finalnih proizvoda. Zna~i, investicije se mogu upotrijebiti kao finalni proizvodi u obliku zavr-
{enih proizvoda, ali i kao sirovi materijali i polufabrikati od kojih su investicioni objekti sa-
gra|eni. Kod izgra|enih objekata za tr`i{te (npr. stanovi za prodaju) svi ugra|eni materijali
imaju obilje`je me|ufaznih a samo gotovi objekti se smatraju finalnim proizvodom.
Proizvodi i usluge koji se izvoze u inostranstvo ne zadovoljavaju nijednu od navedenih
potreba, odnosno ne zadovoljavaju neku odre|enu doma}u potrebu i ne}e biti predmet dalje
obrade ili razmjene u doma}oj ekonomiji. Stoga se svi proizvodi i usluge koji se izvoze, bez
obzira na stepen tehnolo{ke zavr{enosti, smatraju finalnim! Nema novog rada na njima u do-
ma}oj ekonomiji.
U sistemu makroekonomskih bilansa kao kriterij klasifikovanja proizvoda i usluga na
me|ufazne i finalne proizvode uzeta je namjena izdataka za kupovinu odgovaraju}ih proizvo-
da i usluga. Ako je kupac preduze}e, onda se takvi izdaci smatraju kao izdaci za nabavku me-
|ufaznih proizvoda za dalju preradu ili preprodaju. Izuzetak je ukoliko je preduze}e investi-
tor, pa }e kupovina ma{ina biti finalni proizvod.

3.4. Metodi obra~una agregata proizvodnje

Kako obra~unati svodni rezultat u nekoj privredi? Nimalo lak zadatak, jer treba obuhvati-
ti rezultate rada hiljada zaposlenih. Za takav obra~un potrebna je metodologija i veliki broj
statisti~kih podataka. Metodologiju treba shvatiti kao unaprijed usvojena pravila i proceduru
obra~una.
Postoje tri metoda obra~una agregata proizvodnje. U na{oj statistici, kao i u SNA (vidi
str. 159) oni su zasnovani na tri posebna vida tokova u kojima se odvija ekonomska aktivnost.
Zapravo, proces ekonomske aktivnosti po~inje sa proizvodnjom a zavr{ava potro{njom. Izme-
|u ove dvije faze, kao karika izme|u njih, postoji raspodjela. Stoga se agregati proizvodnje
mogu utvrditi u sve tri ta~ke reprodukcije: proizvodnja, raspodjela i potro{nja.

94
Statistika agregata proizvodnje

Statistika je razradila tri metoda obra~una:

1. proizvodni, koji polazi od proizvodnje,


2. prihodni, koji polazi od raspodjele i
3. rashodni, koji polazi od potro{nje.

Tokovi proizvodnje, raspodjele i potro{nje, iako ~ine cjelinu procesa reprodukcije, razli-
kuju se u na~inu izra`avanja. Tokovi proizvodnje i potro{nje imaju robni oblik, dok se tok
raspodjele realizuje preko tr`i{ta i ima nov~ani oblik. Preko raspodjele proizvedenih vrijedno-
sti pojedine dru{tvene kategorije dolaze do nov~anih sredstava za nabavku dobara za zadovo-
ljenje svojih potreba. Ako su proizvedene koli~ine jednake vrijednosti potro{nje, onda to mora
biti slu~aj i sa sumom raspodijeljenih vrijednosti. U uslovima otvorene privrede, ovi odnosi se
ne{to komplikuju. Jedan dio doma}e proizvodnje realizuje se kao tok izvoza a dio potro{nje
zadovoljava se dobrima iz inostranstva (uvoz). Ukoliko su ova dva toka – uvoz i izvoz – jed-
naka, ranije izre~ene konstatacije o jednakosti tokova proizvodnje, raspodjele i potro{nje osta-
ju. Me|utim, to naj~e{}e nije slu~aj, pogotovu u kra}em periodu, ukoliko je uvoz ve}i od iz-
voza, tada taj negativan saldo pove}ava doma}u potro{nju iznad ostvarene doma}e proizvod-
nje. I obrnuto, ukoliko je uvoz manji od izvoza. Ipak, statistika je razradila metode koji obu-
hvataju i tokove privrede sa okru`enjem.
U jugoslovenskoj statistici evoluirala su mnoga rje{enja vezano za obra~un agregata pro-
izvodnje. Ta evolucija je prikazana u mnogim knjigama a posebno u knjizi Bo{ka Kitaljevi}a
„Dru{tveni ra~uni i njihova evolucija”. Ovdje se zadr`avamo samo na sada{njem presjeku i
rje{enjima ovih pitanja koja se ti~u metodologije obra~una agregata proizvodnje.
Proizvodni metod je osnovni metod u na{oj statistici. Po ovom metodu, prvo se utvr|uje
dru{tveni proizvod i to kao zbir svih proizvedenih dobara i izvr{enih proizvodnih usluga to-
kom godine. Ovakva definicija bila bi prakti~no primjenjiva samo pod uslovom da se svaki
proizvod obra|uje odnosno stvara samo u okviru jednog preduze}a. Me|utim, realnost je dru-
ga~ija. Svaki proizvod prolazi kroz vi{e faza, koje su, po pravilu, me|usobno vertikalno pove-
zane. (Kao {to smo prikazali kod proizvodnje pamu~nih odijela). Vertikalna povezanost faza
proizvodnje dovodi do vi{estrukog obra~una. Isklju~ivanje vi{estrukog obra~una mogu}e je
na dva na~ina:

1) preko metoda finalne proizvodnje (naturalno) i


2) preko metoda ~iste produkcije odnosno dodane vrijednosti (vrijednosno).

1. Metod finalne proizvodnje svodi dru{tveni proizvod na fizi~ki zbir materijalnih doba-
ra i usluga koje su namijenjene nekom od oblika krajnje potro{nje: li~na, bud`etska,
investiciona i izvoz. Me|utim, u praksi je, zbog raznovrsnosti proizvoda i usluga,
ovaj metod neprimjenljiv.
2. Metod ~iste produkcije odnosno dodane vrijednosti polazi od vrijednosne strukture
svakog proizvoda. Polazi se od strukture po kojoj je vrijednost:

V = Mt + Am + Ld + Ak
Ovaj metod je u upotrebi u na{oj statistici, kao i u SNA (vidi str. 155).

95
Ekonomska statistika

Pretpostavimo da se cjelokupna privreda sastoji od ~etiri tehnolo{ki povezana sektora, te


da je cjelokupna proizvodnja prethodnog sektora anga`ovana u proizvodnji narednog sektora
(sektora vi{eg nivoa obrade), te da su M1 prve faze dar prirode. Naprimjer:

C1=Am1+Ld1+Ak1 =20+5+5=30

C2= Mt2+Am2+Ld2+Ak2 =30+15+10+10=65

C3= Mt3+Am3+Ld3+Ak3 =65+20+12+13=110

C4= Mt4+Am4+Ld4+Ak4 =110+15+20+20=165

UKUPNO: Mt + Am + Ld + Ak =205+70+47+48=370

[ema 3.2. Metod ~iste produkcije (dodane vrijednosti)

DBP = Mt + Am + Ld + Ak = 205+70+47+48=370

ili kao zbir proizvodnje svih faza:

DBP = C1 + C2 + C3 + C4 = 30+65+110+165=370

Eliminisanjem vi{estrukog obra~una, tj. materijalnih tro{kova, dobija se dru{tveni proizvod:

DBP – Mt = DP = 370–205=165

ili kao zbir:

DP = Am + Ak + Ld = 70+47+48=165

ili kao zbir dodatne vrijednosti u svakoj fazi: 30+35+45+55=165

ND je novostvorena vrijednost koja se dobija kada se od DP oduzme amortizacija:

DP – Am = ND = 165–70 = 95

ili ND je zbir li~nih dohodaka i akumulacije:

ND = Ld + Ak = 47+48 = 95

96
Statistika agregata proizvodnje

Kako mo`ete povezati koncept poreza na dodatnu vrijednost (VAT) sa prikazanim obra-
~unom DP? Najjednostavnije, poreske stope se primjenjuju samo na dodatnu vrijednost u po-
jedinoj fazi (preduze}u). Tako bi se poreske stope primjenjivale na iznos od 30 jedinica u pr-
voj fazi; 35 u drugoj (65–30); 45 u tre}oj (110–65); 55 u ~etvrtoj fazi. (Pove`ite ovo sa
predmetom: Fiskalna ekonomija.)
Kod nas se porez jo{ uvijek obra~unava na bruto vrijednost. Da li mo`ete doku~iti razlog
za{to se oklijeva sa uvo|enjem VAT?
Ovakav obra~un omogu}ava postoje}i knjigovodstveni sistem. Zapravo, bilansiranje vri-
jednosti proizvodnih jedinica zapo~inje na nivou proizvodnih jedinica uz istovremeno prevo-
|enje vrijednosti proizvodnje, ukupnog prihoda i tro{kova na ekonomske kategorije.
Osnovni postupak se izvodi na sljede}i na~in:

1. REALIZACIJA
2. Nabavna vrijednost robe
3. Vanredni prihodi
4. Vanredni rashodi
5. Zalihe na po~etku godine
6. Zalihe na kraju godine
7. Porez na promet realizovane trgova~ke robe
8. VRIJEDNOST PROIZVODNJE (1+3+6–2–4–5–7)
9. Materijalni tro{kovi i proizvodne usluge
10. DRU[TVENI PROIZVOD (8–9) ili (11+12)
11. Amortizacija
12. NARODNI DOHODAK (10–11) ili (13+14)
13. Li~ni dohoci i li~na primanja
14. Vi{ak proizvoda (15+16+17)
15. Doprinosi i porezi za zajedni~ke i op{te potrebe
16. Izdvajanja za ostale namjene
17. Izdvajanja za fondove.

Zavr{ni ra~uni preduze}a su osnovna dokumentacija koja se koristi za obra~un agregata


proizvodnje. Odnosno, sve ove podatke (1 – 17) dobijamo iz zavr{nog ra~una preduze}a.
Prihodni metod (zbir dohodaka). – Ovaj metod polazi od prihoda koji pojedine grupe
ostvaruju u procesu raspodjele. U na{oj koncepciji ovih obra~una, ovdje se radi o prvoj raspo-
djeli vrijednosti, iz koje odre|ene kategorije dru{tva na osnovu svog u~e{}a u procesu proiz-
vodnje iz nje vuku odre|ene prihode i to u vidu li~nih dohodaka, akumulacije i amortizacije.
Stoga se ovaj metod naziva i li~ni metod i on polazi od nov~anih primanja. Ova raspodjela je
odre|ena strukturom cijena, odnosno bruto vrijednosti proizvodnje. Strukturu vrijednosti bru-
to proizvoda mo`emo izraziti sa ~etiri krupna elementa: materijalni izdaci, amortizacija, li~ni
dohoci i vi{ak rada. Odnosno,

DBP = Mt + Am + Ld + Ak
DP = DBP – Mt = Am + Ld + Ak
ND = DP – Am

97
Ekonomska statistika

Rashodni metod (zbir izdataka) je metod koji se koristi za obra~un dru{tvenog proizvoda.
On se zasniva na ekonomski opravdanoj pretpostavci da prihodima dru{tva odgovaraju njego-
vi rashodi, pri ~emu rashodovanje ne treba uvijek smatrati istovjetnim sa potro{njom. Rashodi
ovdje predstavljaju raspolaganje ste~enim proizvodima, pa bilo da se radi o efektivnoj potro-
{nji u smislu kupovine potro{ne robe ili investicionih dobara, ili pak o u{tedama. Prihodi
predstavljaju gornju granicu mogu}ih rashoda, ali to ne zna~i da rashodi u datom periodu ne
mogu da pre|u nivo prihoda. Mjerenje dru{tvenog proizvoda po rashodnom metodu zasniva
se na podjeli proizvodnje prema potro{noj namjeni. ^etiri su osnovne namjene dobara i uslu-
ga. Dobra i usluge mogu da slu`e individualnoj potro{nji (proizvodi {iroke potro{nje), op{te
dru{tvenoj i zajedni~koj potro{nji – bud`etska potro{nja (rashodi za vojsku, dr`avu, prosvje-
tu), zatim investicionoj potro{nji i zalihama robe. Ovim stavkama treba dodati uvoz i izvoz
robe, odnosno njihov saldo. Izvoz robe smanjuje potro{ne fondove robe proizvedene u zemlji,
a uvoz ih pove}ava, tako da saldo izra`ava efekat prometa robe sa inostranstvom na robne
fondove u zemlji. Iz toga se mo`e izvesti i postupak obra~una dru{tvenog proizvoda po ras-
hodnom metodu:

DBP = R + Ci + Cd + I + (E – U)
DP = Ci + Cd + I + (E – U)
ND= Ci + Cd + In + (E – U)
gdje je:

Ci – li~na potro{nja;
Cd – op{tedru{tvena i zajedni~ka potro{nja; (kasnije je obilje`avam sa G)
I – investiciona potro{nja;
In – neto investicije (I–Am);
E – izvoz roba i usluga;
I – uvoz roba i usluga.

Ovaj metod obra~una je va`an za sagledavanje strukture potro{nje neke zemlje, {to je va-
`no za vo|enje ekonomske politike jedne zemlje. Primjenom ovog metoda dobija se struktura
kona~ne potro{nje u jednoj zajednici.
Za menad`era je va`no da ima globalnu informaciju o strukturi potro{nje i promjenama u
toj strukturi. Npr. ako raste u~e{}e li~ne potro{nje, to zna~i da je biznis sa robama i uslugama
koje tra`i sektor stanovni{tva perspektivan ili, informacija da pada nivo dr`avne potro{nje,
signal je za promjenu strukture biznisa onim preduze}ima koja prodaju robu i usluge dr`avi
(npr. vojsci, {koli).

98
Statistika agregata proizvodnje

3.5. Realni ili nominalni agregati proizvodnje ili deflacija nominalnih


vrijednosti (vremenska upore|ivanja)

Kako od nominalnih do realnih vrijednosti

Agregatne veli~ine u statistici, samim tim i u bilansima, iskazani su vrijednosno. To zna-


~i: V = Q . C, odnosno vrijednost je dobijena kao proizvod koli~ine i cijena. Realno iskaziva-
nje agregata proizvodnje ili potro{nje odnosi se na ono {to se realno i dogodilo, na realnu ak-
tivnost i realni rezultat. To je ono {to je u prethodnom izrazu obilje`eno sa Q. Me|utim, za
obra~un agregata kori{}enje cijena je neophodno u tom agregiranju (spajanju) raznoraznih
proizvoda u jedan zajedni~ki agregat. Cijene su faktor konverzije (prevo|enja), zajedni~ki
imenitelj. Njihova uloga u obra~unu treba da bude neutralna. To zna~i, da ne uti~e na zama-
gljivanje realnih ekonomskih odnosa. Me|utim, ~esto se de{ava da se realna supstanca eko-
nomske pojave (npr. proizvodnja) nije promijenila, ali da se njena nominalna vrijednost pove-
}ava. Naivni interpretatori bi to nominalno pove}anje mogli protuma~iti kao rast proizvodnje.
Me|utim, istra`iva~ }e biti obazriviji, postavi}e pitanje. Da li je to pove}anje rezultat realno
ve}e proizvodnje, ili je to mo`da rezultat pove}anja cijena (inflacije). Da bismo do{li do real-
nog pove}anja, potrebno je isklju~iti uticaj promjena cijena. Postupak isklju~ivanja uticaja ci-
jena ima za cilj svo|enje nominalnih vrijednosti na realne veli~ine. Prevo|enje nominalnih na
realne veli~ine posebno se name}e kod proizvodnje i analize dinamike neke pojave, odnosno
kod vremenskih serija. Da li je moja plata, koja je u ovoj godini nominalno ve}a za 40%, i re-
alno ve}a nego pro{le godine? Da li je Va{a stipendija, koja se ove u odnosu na pro{lu godinu
nominalno pove}ala, i realno ve}a – tj. da li za nju mo`ete kupiti istu koli~inu robe? Da bismo
na ova pitanja odgovorili, potrebno je isklju~iti rast cijena. Kako to uraditi?

a) Metod stalnih cijena


Obra~un se vr{i u nepromijenjenim, stalnim cijenama. To su cijene iz neke bazne godine.
Npr. obra~un dru{tvenog proizvoda u cijenama 1988.

DP1988=Q1988 C1988
DP1989=Q1989 C1988
DP1990=Q1990 C1988
DP1991=Q1991 C1988

S obzirom da u svim godinama koristimo iste cijene, njihov uticaj na realni DP je isklju-
~en. Promjene u DP su rezultat isklju~ivo promjena u Q (C je nepromijenjena).
Izbor bazne godine je izuzetno va`an. Kao bazna godina uzima se neka godina koja je bi-
la normalna, tj. u kojoj nije bilo ve}ih poreme}aja (npr. veliki pad proizvodnje, visoka inflaci-
ja i sl.). Bazna godina ne bi trebalo da bude i suvi{e daleko od sada{njeg perioda. Zapravo,
osnovna pretpostavka na kojoj po~iva obra~un u stalnim cijenama jeste da ne}e do}i do prom-
jene strukture proizvodnje (proizvodi}e se isti proizvodi, u istim koli~inama i istim u~e{}em u
ukupnoj proizvodnji). To dalje zna~i da se isklju~uje mogu}nost pojavljivanja novih proizvo-

99
Ekonomska statistika

da. Zapravo, ukoliko se pojavi novi proizvod problem je {to oni nemaju cijenu iz bazne godi-
ne. To primorava da se njihova cijena aproksimira, {to smanjuje realnost obra~una. To je i
razlog da se stalne cijene ne koriste za analizu strukture privrede, ve} samo za pra}enje njene
dinamike.

Tabela 3.1. Nominalni i realni DBP

DBP deflator
godina Nominalni DBP Realni DBP
(1992=100)

1990. 5.546,1 93,7 5.919,0


1991. 5.724,8 97,3 5.883,7
1992. 6.020,2 100 6.020,2
1993. 6.343,3 102,2 6.206,8
1994. 6.738,4 104,3 6.460,6

DBP izra`en u teku}im cijenama


DBP deflator p = –––––––––––––––––––––––––––– ⋅ 100
DBP izra`en u cijenama iz 1992.

Iz ovoga, realni DBP je jednak

Nominalni DBP
Realni DBP = –––––––––––––––– ⋅ 100
p

Primjenom ove dvije formule imamo podatke u tabeli 3.1.

b) Indeksi cijena
Metod deflacije nominalnih vrijednosti polazi od pretpostavke da se direktna deflacija
mo`e vr{iti samo kod transakcija koje imaju za predmet robu i to iz prostog razloga {to roba
ima svoju cijenu.
Prevo|enje nominalnih u realne vrijednosti sprovodi se kori{}enjem indeksa cijena. Me-
|utim, indeks cijena iz redovne statistike, ne mo`e se koristiti u te svrhe. Potrebno je konstrui-
sati posebno indekse cijena, odnosno indekse cijena koji }e slu`iti kao deflator. Za ovu svrhu
se u UN koristi indeks do kojeg se dolazi zaobilaznim putem. Polazi se od indeksa pojedinih
kategorija finalne tra`nje, obra~unu njihove realne vrijednosti, i prema sumi ove vrijednosti
dobije realna vrijednost dru{tvenog proizvoda. U pitanju su proizvodi li~ne potro{nje (Ci), op-
{te potro{nje (Cd), investicije (J), zatim uvoz i izvoz (E i U).

F = Ci + Cd + J + E – U

100
Statistika agregata proizvodnje

Ako indeks cijena proizvoda li~ne potro{nje obilje`imo sa icd, op{te potro{nje sa icd, inve-
sticije ii, onda se realna vrijednost dru{tvenog proizvoda (F') dobija na slijede}i na~in:

Ci Cd I E U
F' = + + + +
I ci i cd i i i e u i

Na ovaj na~in se dobija indeks cijena – deflator. Ipak, skre}em pa`nju da se za deflaciju
ne mo`e koristiti „obi~ni” indeks cijena, ve} izndeks koji je za to posebno izra~unat.
Op{ti indeks cijena dobijemo iz odnosa nominalne i realne veli~ine dru{tvenog proizvo-
da, tj.
F
F' = F/iF onda je i F =
F'
Indeks cijena dru{tvenog proizvoda ima vi{estruku analiti~ku vrijednost.

c) Me|unarodna pore|enja
Uporedna prou~avanja vi{e zemalja imaju svoju posebnu analiti~ku vrijednost, jer omo-
gu}uju mjerenje rezultata jedne zemlje sa rezultatima druge zemlje. Pri tome se ne radi samo
o globalnim vrijednostima proizvodnje, nego o njenoj strukturi u razli~itim zemljama. Kako
uporediti vrijednost va{e stipendije sa stipendijom koju prima student u Rimu? Kako uporediti
neto profit va{eg preduze}a i preduze}a va{eg prijatelja u Francuskoj? Koliko bi penzija va{eg
djeda iznosila kada bi je primao i tro{io u SAD?
Ukoliko se radi o pore|enju zemalja ~ije su valute konvertibilne, problem je lak{e rije{iti:
primijenili biste zvani~an kurs (npr. marka i dolar). Me|utim, ni tada nije dobijena analiti~ka
upotrebljiva informacija. [to zna~i 500$ u SAD ili 775 DEM u Njema~koj (1:1,55).
Osnovu valutnih prera~unavanja predstavlja unutra{nja kupovna snaga pojedinih valuta u
odgovaraju}oj zemlji. Odnosno, koliko se proizvoda mo`e kupiti za nacionalnu valutu. Tako
u zemljama sa realtivno visokim `ivotnim standardom, kao npr. SAD, jedan dolar vrijedi vi{e
u spoljnotrgovinskim transakcijama sa zemljama ni`eg standarda nego u njegovoj unutra{njoj
snazi. To zna~i da unutra{nja kupovna snaga valute ne mo`e da bude ista kao spoljna, na kojoj
se zasnivaju obra~unski valutni kursevi.
Gilbert, Kravis, Kendrik i drugi istra`iva~i koristili su za me|unarodno pore|enje kvali-
tativne indekse. Odnosno, za upore|ivanje narodnog dohotka izme|u SAD i Njema~ke, kori-
ste se indeksi sa dvostrukim ponderisanjem: jedanput ponderisan sa cijenama SAD, drugi put
sa cijenama Njema~ke31, tako se dobijaju dvije formule:

∑ QnPa
prva,
∑ QaPa

∑ QnPn
druga,
∑ QaPn
31
Detaljnije u knjizi: Dr Veselin Vukoti}: Statisti~ka analiza produktivnosti rada, „UR”, Nik{i}, 1985, str.
175.

101
Ekonomska statistika

Pa – cijene ameri~kih proizvoda


Pn – cijene njema~kih proizvoda

Prva formula nam pokazuje odnose proizvoda Njema~ke prema proizvodu SAD na bazi
ameri~kih cijena, a druga isti taj odnos na bazi cijena Njema~ke.
Dvostruka ponderacija se koristi i kod odre|ivanja unutra{nje kupovne snage novca u
dvjema zemljama:

∑ PnQa
I=
∑ PaQa

∑ PnQn
II =
∑ PaQn

Ove dvije formule pokazuju odnos kupovne snage novca u dvjema posmatranim ze-
mljama, tako da dobijeni rezultat omogu}uje da se nominalna vrijednost jedne zemlje svede
na realnu vrijednost, ovoga puta odre|enu ne nekim baznim cijenama sa kojima smo se suo~a-
vali kod obra~una proizvodnje, nego cijenama druge zemlje koje su ovdje uzete kao odraz re-
alne vrijednosti.
Pore|enja izme|u parova zemalja (binarno pore|enje) ima ograni~enu vrijednost, jer se
rezultati mogu uporediti samo izme|u datog para zemalja, ali ne i sa nekom zemljom koja se
poredila u nekom drugom paru. Sve ve}a povezanost nacionalnih privreda i stvaranje regio-
nalnih organizacija od samostalnih dr`ava zahtijeva istovremeno pore|enje odabranih zemalja
u svijetu ili ~lanica zemalja koje pripadaju regionalnoj organizaciji. Od me|unarodnih organi-
zacija detaljno je razra|en dosta slo`eni metod istovremenog pore|enja realnih agregata bruto
doma}eg proizvoda izme|u vi{e zemalja. Naj~e{}i metod u ovom na~inu pore|enja svodi se
na upotrebu prosje~nih (svjetskih, regionalnih) cijena izra`enih u nekoj zajedni~koj valuti
(SAD dolar, euro, austrijski {iling) i valorizacije razli~itih dobara (za li~nu i kolektivnu potro-
{nju i investicije) odabranih po nomenklaturi koja odra`ava njihovu potro{nju u najve}em
broju zemalja za koje se vr{i pore|enje. (Vidi: D. Miljkovi}:«Obra~un bruto doma}eg proiz-
voda na me|unarodno uporediv valutni izraz«, SZS, Metodolo{ke studije 28, Beograd, 1992).

d) Indeks tro{kova `ivota kao mjera inflacije (Consumer Price Index)


Inflacija se defini{e kao op{ti rast cijena. Nivo cijena se obi~no mjeri indeksom tro-
{kova `ivota (CPI). Ovaj indeks se odnosi na proizvode koji ~ine korpu proizvoda za do-
ma}instvo. Na{a statistika dolazi do ovog indeksa snimanjem oko 100 doma}instava u vi-
{e gradova.
Teku}i tro{kovi korpe proizvoda
Indeks tro{kova `ivota = ––––––––––––––––––––––––––––––– ⋅ 100
Tro{kovi te korpe iz baznog perioda

Koja je razlika izme|u DBP deflatora i indeksa tro{kova `ivota?

102
Statistika agregata proizvodnje

Prvo, indeks tro{kova `ivota odnosi se samo na potro{na dobra, dok deflator DBP
uklju~uje sve inpute.
Drugo, indeks tro{kova `ivota uklju~uje cijene uvoznih proizvoda, za razliku od
DBP.
Tre}e, indeks tro{kova `ivota se uvijek odnosi na ta~no odre|enu strukturu proizvoda
(„Potro{a~ka korpa”), a deflator DBP se odnosi na promjenljivu strukturu proizvoda. (Ob-
uhvataju se novi rpoizvodi, isklju~uju oni koji se ne proizvode)
Indeks tro{kova `ivota je prije svega mjera `ivotnog standarda, dok se deflator DBP
odnosi na promjene u ukupnoj privredi u jednoj ekonomiji.

Inflacija se naj~e{}e mjeri preko indeksa tro{kova `ivota, tj.

Inflacija = Procenat promjena u CPI = % ∆CPI

Primjeri koji poma`u razumijevanju upore|ivanja ekonomskih veli~ina

1. Ako potro{a~ka korpa ko{ta 150 DEM u 1992, (bazna godina) i 180 DEM u 1995,
koliki je indeks cijena u 1995?

Rje{enje shodno prethodnoj formuli:

Teku}i tro{kovi potro{a~ke korpe 180


––––––––––––––––––––––––––––– ⋅ 100 = –––– ⋅ 100 = 120
Bazni tro{kovi potro{a~ke korpe 150

2. Ako je u 1994. godini DBP 600 a realni DBP 500, koliki je indeks cijena u 1994. go-
dini?

Nominalni DBP
Realni DBP = , tako da je
Indeks cijena
600
500 = ⋅ 100 ⇒ p = 120
p

3. Ako se indeks tro{kova `ivota mijenja od 110 u 1993. na 120 u 1994, kolika je
stopa inflacije?

Inflacija = stopa promjene indeksa tro{kova `ivota = (120–110) ⋅110 = 9,1 %

103
Ekonomska statistika

4. Pretpostavimo da je indeks tro{kova `ivota 100 u 1992. godini koja je bazna godina.
U 1993. i 1994, on je jednak 112 i 120. Tokom 1995. o~ekuje se inflacija od 10%.

a) Kolika je stopa inflacije u ekonomiji u 1994. godini?


b) Ako je nacionalna potro{nja u 1994. godini bila 300 DEM, kolika je po-
tro{nja u 1992?
c) Koliki je indeks tro{kova `ivota u 1995?

8
a) Inflacija = stopa promjena indeksa tro{kova `ivota = = 7,1%
112
Nominalna potro{nja 300
b) Realna potro{nja = = ⋅ 100 = 250
Indeks tro{kova `ivota 120

c) Po{to je inflacija u 1995. godini bila 10%, onda indeks tro{kova `ivota
mora da je porastao za 10% tokom 1995; 120·1,1=132

5. Pretpostavimo da je 1992. godine (bazna godina) indeks cijena bio 119 i prihod
900. Odgovaraju}i brojevi za 1993. godinu su 123 i 950.

a) [to ovogodi{nji dohodak zna~i u cijenama iz 1992. godine?


b) Kolika je bila inflacija ove godine (1993)?
c) Kolika je bila stopa rasta ove godine (1993)?

950
a) ⋅ 100 = 772,4
123

(123 − 119)
b) = 3,36%
119

c) Realni dohodak ove godine je 772,4, realni dohodak pro{le godine je bio
900 (772,4 − 756,3)
⋅ 100 = 756,3 . Rast je iznosio = 2,1%
119 756,3

6. Ukoliko neko ko radi u Njema~koj po{alje novac familiji u Crnoj Gori, da li se to


uklju~uje u DP?
Ako nacionalna statistika ima koncept doma}e proizvodnje, kao {to je slu~aj sa
na{om statistikom, to ne ulazi u obra~un DP. Ovo iz razloga {to doma}i (dome-
stic) koncept uklju~uje samo dohodak ostvaren u geografskim granicama Crne
Gore. Ukoliko `elimo da mjerimo raspolo`ivi dohodak ili primijenimo nacionalni
koncept, tada se to obuhvata u na{im agregatima proizvodnje.

104
Statistika agregata proizvodnje

7. Po istim cijenama, sada mogu da kupim kompjuter koji je nekoliko puta ja~i od
kompjutera koji sam prije nekoliko godina kupovao po istoj cijeni. Ovo zna~i da
je na{ DP porastao, ali kako: isti broj prodatih kompjutera po istoj cijeni, a DP po-
rastao?
Da li je zaista DP porastao? Ovaj primjer je dobra interpretacija problema koji si-
stem nacionalnih ra~una ima sa promjenama u kvalitetu. U nominalnom iznosu DP
ostaje isti, ali u realnom raste, jer za istu koli~inu mo`ete kupiti bolji kompjuter.

8. Da li agregati proizvodnje mogu da direktno mjere dru{tveno blagostanje?


Ne! Oni ne izra`avaju promjene u kvalitetu privrede, ne izra`avaju raspodjelu do-
hotka, kvalitet `ivotne sredine; nivo kriminala, sivu i crnu ekonomiju, prirodne
ljepote, li~nu slobodu.

3.6. Za{to analiza agregata proizvodnje nije dovoljna za makroekonomsku politiku


i menad`ere? Ili: Za{to su nam potrebni makroekonomski (nacionalni) ra~uni?

Agregati proizvodnje su kao svodni prikaz rezultata proizvodnje va`na osnova za analizu
njene dinamike i strukture. Ipak, ta analiza je ograni~ena samo na globalne elemente strukture
i na primarnu i kona~nu raspodjelu proizvedenih vrijednosti. Me|utim, izme|u proizvodnje i
potro{nje, odnosno prve i kona~ne raspodjele ne postoje direktne veze i direktni tokovi. Ko-
na~nim tokovima raspodjele prethodi mno{tvo tokova preraspodjele. Tokovi preraspodjele,
koji su rezultat me|uzavisnosti izme|u mno{tva subjekata koji u~estvuju u proizvodnji, raspo-
djeli, razmjeni i potro{nji, nijesu sagledivi kroz analizu agregata proizvodnje. U te svrhe se
koristi poseban analiti~ki instrumentarij: makroekonomski ra~uni (bilansi). Agregati proiz-
vodnje daju sliku ili presjek stanja u jednoj privredi. Me|utim, oni ne prikazuju procese koji
se u toj privredi de{avaju niti strukturu me|uzavisnosti u privredi. To prikazuje sistem makro-
ekonomskih ra~una koji su nastavak analize privrede zapo~ete agregatima proizvodnje. O nji-
ma se i govori u nastavku.

* *
*
Znanje o agregatima proizvodnje (npr. nacionalni dohodak) je sintetizovano ekonomsko
znanje! Nemate ve}e teorijske apstrakcije od, na prvi pogled, bezazlenog podatka o nacional-
nom dohotku! Za novinara koji mo`e shvatiti pojam nacionalnog dohotka uop{teno, podatak o
nacionalnom dohotku je inspiracija da napi{e neki popularan tekst npr. o standardu u toj ze-
mlji. Za ekonomistu to je informacija na bazi koje mo`e da donese va`ne zaklju~ke o eko-
nomskom stanju i uop{te funkcionisanju ekonomije u toj zemlji. Da biste se Vi kao ekonomi-
sta razlikovali od novinara, potrebno je da dobro razumijete metodologiju kako se obra~unava
taj dohodak, koji su njegovi „sitni” djelovi, da shvatite vezu izme|u konkretnog ekonomskog
`ivota i nacionalnog dohotka. Npr. da ste, u trenutku kada ste popili pivo u kafi}u, pove}ali
nacionalni dohodak zemlje! Ili kad vidite sastanak dr`avnih organa, npr. Vlade, sa ogromnim
papirnatim materijalom za sjednicu ispred svakog ~lana, pove}ao se dru{tveni proizvod ze-
mlje! Ili kad vidite no}u ~ista~a na ulici, sjetite se da on pove}ava nacionalni dohodak upravo

105
Ekonomska statistika

u tom trenutku! Isto kao i od`a~ar, kojeg, ako smo sujevjerni volimo da sretnemo na ulici!
Me|utim, da biste mogli da vr{ite detaljniju analizu svega onoga {to ~ini nacionalni dohodak
ili dru{tveni bruto proizvod, da utvrdite me|uzavisnosti izme|u svih onih „sitnih” djelova, da
sebi mo`da odgovorite na neke sumnje koje proizilaze iz prethodne re~enice potrebna je de-
taljnija analiza! Npr. da li zaista dr`avna administracija, kroz tro{enje papira, ~ini dobro svo-
jim gra|anima, te da Vas zabrine da kompjuterizacija dr`avne administracije, zbog smanjene
potro{nje papira, mo`e uticati na na{ standard kao gra|ana, ili kako da razrije{ite dilemu kad
sretnete pijana ~ovjeka, kako to da je on, piju}i u kafani, pove}ao na{ nacionalni dohodak, a
istovremeno, upropastio svoj porodi~ni bud`et?
I ovako, na prvi pogled poluozbiljno postavljena pitanja zahtijevaju da se nacionalni do-
hodak ili dru{tveni proizvod „razlo`e” na djelove! To razlaganje se obavlja na bazi slo`enih
metodolo{kih procedura. Rezultat te procedure su upravo nacionalni ra~uni (SNA). O njima je
zapravo rije~ u sljede}im potpoglavljima.
Figurativno, nacionalni dohodak (podatak o njemu) je {koljka koju je vje{t lovac (statisti-
~ar) izvadio iz mora. Da bismo vidjeli {to je unutar {koljke, potrebno je da je otvorimo! Naci-
onalni dohodak, odnosno agregate proizvodnje treba, da bismo vidjeli {ta je unutra, da „otvo-
rimo” odnosno da ih razlo`imo na djelove, poddjelove i utvrdimo me|uzavisnosti unutar tih
privrednih agregata, odnosno unutar nacionalne ekonomije.

U na{oj statistici je do sada to bio sistem makroekonomskih bilansa. U me|unarodnoj


statistici to je od 1993. godine Sistem nacionalnih ra~una (SNA).

Na{a statistika je otpo~ela sa uvo|enjem metodologije nacionalnih ra~una. Radi se o veo-


ma te{kom i ekspertskom poslu koji tra`i i dosta vremena i puno novog znanja, ne samo u sta-
tisti~kim institucijama (statisti~ki zavod) ve} i kod svih korisnika statisti~kih publikacija (npr.
Statisti~ki godi{njak Crne Gore, razne mjese~ne publikacije) a prije svega Vlada, banke, fa-
kulteti, menad`eri, studenti, ...

Prelaz na{e dosada{nje statisti~ke metodologije na metodologiju nacionalnih ra~una (ovu


metodu su razvile Ujedinjene nacije) de{ava se uporedo sa prelazom ekonomije iz centralno–
planskog i samoupravnog sistema u sistem tr`i{ne ekonomije.

Zna~i, sistemu tr`i{ne ekonomije saglasna je statisti~ka metodologija nacionalnih ra~una!

106
Statistika agregata proizvodnje

REZIME

1. Osnovni agregati proizvodnje u Jugoslovenskoj statistici su dru{tveni bruto proizvod,


dru{tveni proizvod i nacionalni dohodak.
2. Dru{tveni bruto proizvod prikazuje ukupnu proizvodnju u jednoj privredi tj. proiz-
vodnju finalnih proizvoda i proizvoda za reprodukcionu potro{nju.
3. Dru{tveni proizvod prikazuje ukupnu finalnu proizvodnju u privredi.
4. Nacionalni dohodak je izraz novostvorene vrijednosti.
5. Agregati proizvodnje se ra~unaju na osnovu tri metoda: proizvodni, prihodni i ras-
hodni.
6. Koncept agregata proizvodnje u Jugoslovenskoj statistici po~iva na konceptu u`e ma-
terijalne proizvodnje, konceptu doma}e proizvodnje i obra~unu po tr`i{nim cijenama.
7. Potro{nja obuhvata potra`nju doma}instva za trajnim potro{nim dobrima, potro{nim
dobrima i uslugama.
8. Investicije obuhvataju finalnu kupovinu ma{ina, opreme i alata, gra|evinske radove i
promjene u poslovnim zalihama robe i materijala.
9. Dr`avni izdaci su: izdaci federalne vlade, vlade federalnih dr`ava i lokalnih uprava
na kupovinu dobara i usluga za potrebe dr`ave kao i izdaci za finansiranje pla}anja
po osnovu transfera; izdavanja za zajedni~ku potro{nju (prosvjeta, zdravstvo, kul-
tura, ...).
10. Neto izvoz je razlika izme|u izvoza i uvoza dobara i usluga.
11. Iznosi utro{eni na godi{nju proizvodnju jednaki su dohocima dobijenim u proizvodnji
te godine.

PITANJA

1. ^emu slu`e agregati proizvodnje? Kakva je njihova va`nost za vo|enje ekonomske


politike?
2. Kakve su razlike u metodologiji obra~una izme|u sada{nje statisti~ke metodologije u
na{oj zemlji i metodologije obra~una u zemljama tr`i{ne privrede? (Pove`ite sa slje-
de}im poglavljima).
3. Objasnite kako biste izvr{ili mjerenje proizvodnje na nivou op{tine u kojoj `ivite? Da
li biste u obra~un uklju~ili rad konobara koji vam je donio kafu ili sok u kafi}u; da li
biste uklju~ili u obra~un rad apotekara u apoteci ili ljekara u bolnici?
4. U kojim statisti~kim publikacijama mo`ete na}i podatke o agregatima proizvodnje?
Ko izdaje te publikacije?
5. Da li poznajete veli~ine agregata proizvodnje i njihove strukture (granske, teritorijal-
ne, strukture po namjeni i sl.) koji imaju zna~aja za va{ biznis? Detaljnije objasnite na
primjeru sopstvene preduzetni~ke ideje.
6. Kakva je veza izme|u obra~una agregata proizvodnje i poreske osnovice?
107
Ekonomska statistika

7. Za{to se `enski pokreti bune i ne sla`u sa metodologijom obra~una dru{tvenog proiz-


voda? Za{to se DP pove}ava ukoliko raste potro{nja papira u dr`avnoj administraciji
a smanjuje ukoliko se pove}ava potro{nja papira u Va{oj firmi ili firmi Va{eg prijate-
lja? Da li pokvarene jabuke u stovari{tu pove}avaju DP? Za{to se pove}ava DP kada
se sru{i jedna zgrada?
8. Koja dokumenta (statisti~ka i knjigovodstvena) slu`e za obra~un agregata proizvod-
nje u nas? Kakva je veza izme|u bilansa preduze}a i obra~una DP?
9. Dajte svoj primjer obra~una agregata: a) kao zbir dodatne vrijednosti, b) kao zbir pri-
hoda faktora proizvodnje, c) kao zbir izdataka za potro{nju. Za{to se uvijek dobija isti
rezultat?
10. Objasnite razliku izme|u ekonomskih kategorija: a) koncept bruto i neto, b) doma}i i
nacionalni, c) tr`i{ne cijene i cijene faktora proizvodnje. (Vidi sljede}e poglavlje).

KLJU^NE RIJE^I

Makroekonomski agregati, Me|ufazni proizvodi, Finalni proizvodi, Investicije, Po-


tro{nja, Dr`ava, Plate, Akumulacija, Profit, Nekomercijalne institucije, Prihodni metod;
Rashodni metod.

108
4
Statistika makroekonomskih (nacionalnih)
ra~una

Kakva je veza izme|u kru`nog toka privrednih aktivnosti i statistike makroeko-


nomskih ra~una?

Koristi za ~itaoca:
U ovom poglavlju se raspravlja pitanje:
1. Za{to nam je potrebna statistika nacionalnih ra~una? Kako je nastala statistika
nacionalnih ra~una (Velika ekonomska kriza, Oktobarska revolucija)
2. Ekonomski `ivot se odvija kroz transakcije. Kako se one statisti~ki obuhvataju
i klasifikuju?
3. Ekonomska aktivnost je uvijek neko djelovanje. Ona se stalno odvija. To je
proces koji ima kru`ni tok. Kako kru`ni tok ekonomskih aktivnosti povezati sa
logikom makroekonomskih ra~una?
4. Kako se, na bazi kru`nog toka, ekonomska aktivnost mo`e prikazati u obliku
tabele a na bazi njih i jedna~ina!
Ekonomska statistika

110
Statistika makroekonomskih (nacionalnih) ra~una

4.1. Op{te postavke va`ne za shvatanje makroekonomskih ra~una


odnosno nacionalnih ra~una

Brz razvoj pove}ava broj i intenzitet me|uzavisnosti u privredi i izme|u privreda vi{e ze-
malja. Ova konstatacija proizilazi iz shvatanja razvoja kao razmjene informacija sa okru`e-
njem. U feudalnom dru{tvu, kada je dominirala naturalna privreda, a u okviru nje dominirale
male grupe proizvo|a~a koje su bile prili~no nezavisne jedna od druge, me|uzavisnost u pri-
vredi je bila mala. Industrijski razvoj naglo uve}ava broj i intenzitet me|uzavisnosti, da bi u
dana{njem, informati~kom dru{tvu svijet poprimio obrise globalnog sela.
Pove}anje me|uzavisnosti u ekonomiji podsti~e nastanak velikog broja problema. Npr.
sa razvojem robno–nov~ane privrede razvija se monetarni sistem, ~ija neadekvatna regulacija
dovodi do inflacije. Kako regulisati nov~anu masu da to ne dovede do inflacije? Ili, me|uza-
visnost vodi intenzivnoj me|unarodnoj razmjeni. Kakvu carinsku politiku treba voditi? Kakvu
politiku kursa? Naglo ja~a uloga dr`ave, a to sna`enje uloge dr`ave uvijek prati i uve}anje
tro{kova (bud`eta) dr`ave. Kako regulisati dr`avnu potro{nju da ona ne ugu{i preduzetnike
(preko visokih poreza)? Kako voditi investicionu politiku?
Iz ovih i niza drugih razloga, naglo ja~a uloga dr`ave u privredi (ovdje ne raspravljam o
tome kako ja shvatam ulogu dr`ave u privredi ve} o fakti~kom stanju). Dr`ava, odnosno vlade
i njihova ministarstva donose izuzetno va`ne ekonomske odluke koje se ti~u `ivota ne samo
dana{njeg stanovni{tva ve} i budu}ih generacija. Te odluke se donose u vidu makroekonom-
skih politika koje vodi Vlada – fiskalna, monetarna, spoljnoekonomska, politika kursa, politi-
ka dohotka, politika razvoja, socijalna politika (podsjetimo se da je su{tina rije~i „politika” –
dono{enje odluka).
Zamislite sebe kao ~lana Vlade koja treba da donese odluku o devalvaciji nacionalne va-
lute. Postavi}e Vam se mno{tvo pitanja: Za koliko procenata izvr{iti umanjenje vrijednosti
doma}e valute (5%, 20%, 30%)? Kakve }e to efekte imati na uvoz i izvoz zemlje? [to }e biti
sa deviznim rezervama Centralne banke? Kako }e to uticati na `ivotni standard stanovni{tva?
Da biste sebi odgovorili na ova pitanja, potrebne su vam informacije, podaci o svim navede-
nim ekonomskim pojavama. Potrebno je da se bri`ljivo i ekspertski protuma~e sve raspolo`i-
ve informacije.
Rije~ju, vo|enje bilo koje makroekonomske politike zahtijeva da raspola`ete podacima,
„statistikom”.
Me|utim, u problemima koji zahtijevaju razmatranje privrede kao cjeline, glavni pro-
blem se javlja u neznanju da se na organizovan na~in iskoriste ve} postoje}i brojni statisti~ki
podaci. Postoji mno{tvo raznovrsnih podataka o mnogim pojavama, ali ukoliko ovi podaci
nijesu prikazani na odgovaraju}i na~in, zbog njihove brojnosti mo`e se zamagliti su{tina poja-
ve ili se prikazati jednostrano.
Zaista, velika masa n e p o v e z a n i h statisti~kih podataka mo`e malo doprinijeti razumi-
jevanju ekonomskog sistema. Za to nam je potrebna ekonomska teorija, odnosno ekonomska
teorija nam omogu}uje da grupi{emo i kombinujemo tako nepovezane podatke u jednu konzi-
stentnu cjelinu. Samo konzistentna (metodolo{ki uvezana) cjelina od niza razli~itih statisti~kih
podataka mo`e dati realnu sliku {to se doga|a u privredi jedne zemlje. Metodolo{ki korektno
grupisani podaci omogu}avaju nam da uo~imo osnovne karakteristike i procese u ekonomskoj
stvarnosti. A svako od nas razumije stvarnost u mjeri u kojoj je sposoban da uo~i i zapazi

111
Ekonomska statistika

klju~ne procese koji se u njoj de{avaju. Podaci su statika, proces je dinamika. Realnost je di-
nami~na. Zato se ona i mo`e najbolje prepoznati na bazi razumijevanja procesa.
Ogroman doprinos razrje{enju ovog problema (grupisanju podataka u metodolo{ki konzi-
stentnu cjelinu) dao je razvoj makroekonomskih bilansa, odnosno nacionalnih ra~una. Razvoj
ove discipline ameri~ki ekonomista Goldsmit smatra najve}im otkri}em ekonomske nauke u
dvadesetom vijeku. Nacionalni ra~uni pru`aju okvir, model za kvantitativno prikazivanje te-
ku}ih operacija, doga|aja u ekonomskom `ivotu kao {to to ~ine ra~unovodstveni bilansi pred-
uze}a o njihovom poslovanju. Odnosno, otkri}e o kome govori Goldsmit je u tome {to se pre-
ko makroekonomskih ra~una uspostavilo („otkrilo”) ra~unovodstvo na nivou nacionalne eko-
nomije. Istina, ne radi se o mehani~kom preno{enju ra~unovodstvenih principa sa nivoa pred-
uze}a na nivo privrede, ve} o potpuno novoj teorijskoj i metodolo{koj kreaciji.
U su{tini, nacionalni ra~uni su sistem klasifikacija brojnih doga|aja u ekonomskom `ivo-
tu sa ciljem da se pru`i opis u obliku me|usobno povezanih ~inilaca o tome {to se doga|a u
privredi jedne zemlje. To je ustvari statisti~ko–ekonomska analiza odgovaraju}e nacionalne
privrede. Nacionalni ra~uni su tipi~an kibernetski model koji otkriva ne samo funkcionalne
veze sa kvalitativnog aspekta ve} tim vezama daje kvantitativne karakteristike tj. kvantitativ-
no izra`ava funkcionalne veze.
Najjednostavnije, nacionalni ra~uni su mre`a kvantitativno izra`enih funkcionalnih veza
u jednoj privredi.
Shvatanje nacionalnih ra~una kao mre`e, naglasak stavlja na cjelinu odnosa u privredi i
na brzo reagovanje promjene jedne veli~ine na ostale veli~ine u privredi.
Kao {to pauk dobija informacije i na najmanje udare u mre`u, tako i Vlada (ali i menad`eri)
dobija neophodne signale i informacije preko mre`e nacionalnih ra~una, {to se de{ava u privredi.
Bez razumijevanja nacionalnih ra~una nije mogu}e voditi ekonomsku politiku niti shvati-
ti poruke ekonomske politike. Zato su oni i va`ni i za Vladu i za menad`ere.

Nacionalni ra~uni koriste bilansni metod, koji je vezan s primjenom principa dvojnog
knjigovodstva. Sve materijalne vrijednosti se posmatraju sa gledi{ta prihoda i rashoda („svaki
prihod je ne~iji rashod”) kako pojedina~nih jedinica i preduze}a, tako i privrede u cjelini. Sto-
ga, promjene u jednom elementu sistema neizbje`no povla~e lan~ane izmjene u ostalim ele-
mentima sistema. Pored neposrednih (direktnih) veza izme|u dva ekonomska subjekta (npr.
izme|u dva preduze}a) postoje posredne veze i povratne sprege izme|u ekonomskih subjeka-
ta (preduze}a).
Zato su nacionalni ra~uni i dobro pedago{ko sredstvo da se razumije cjelina ekonomije,
da se shvate slo`eni procesi u ekonomiji, njihovi uzajamni odnosi i zavisnosti.
Smatram da svaki ekonomista, da bi razumio i rije{io bilo koji ekonomski problem, u ve}oj
ili manjoj mjeri, mora da misaono „uhvati” logiku i filozofiju mre`e nacionalnih ra~una!!! Ovdje
se ne radi o tome da se znaju svi detalji o mre`i, proceduri, modelu, i sl. ve} da se shvati logi-
ka i razvije na~in razmi{ljanja da se svaki pojedina~ni problem posmatra u kontekstu cjeline.
Treba razvijati sposobnost da vas detalji ne zarobe i znati se izdi}i iznad njih i gledati na to ta-
ko da vidite njihov ambijent i kontekst. Nije ista slika koju imate o rijeci ako je posmatrate s
obale (vidite samo malo par~e) i ako je posmatrate iz aviona (vidite ~itav tok – proces).
Koncept bilansiranja proizvodnje i potro{nje u sistemu nacionalnih ra~una uveo je u ana-
lizu agregate: dru{tveni bruto proizvod, nacionalni dohodak, potro{nju, akumulaciju.

112
Statistika makroekonomskih (nacionalnih) ra~una

Sa razvojem nacionalnih ra~una i razradom makroekonomskih modela vr{i se dalje ra{-


~lanjivanje navedenih agregata proizvodnje na njihove sastavne djelove. Na taj na~in nacio-
nalni ra~uni osvjetljavaju razli~ite aspekte dru{tvene reprodukcije. Oni sa~injavaju sistem koji
se sastoji od nekoliko grupa ra~una.
U okviru ovog dijela knjige obra|iva}emo teorijsko–metodolo{ke i statisti~ke osnove sva
~etiri bilansa, uz napomenu da }e se to uraditi u okviru prikaza SNA.
Sljede}i dio knjige (C) }e se odnositi na modele koji se konstrui{u na bazi statisti~ke gra-
|e koja je sadr`ana u nacionalnim ra~unima. Zapravo, smisao konstrukcije nacionalnih ra~una
i jeste da se obezbijedi ~injeni~na osnova za konstruisanje modela, koji kasnije slu`e za anali-
zu – kvantifikaciju me|uzavisnosti.

4.2. Usvojena terminologija

Radi lak{eg ~itao~evog snala`enja, potrebno je da na po~etku elimini{emo neke termino-


lo{ke nedoumice. Ovo tim prije {to se u radu koriste termini iz na{e doma}e statistike, koja se
bazira na konceptu u`e materijalne proizvodnje i statistike UN i razvijenih zemalja koja kori-
sti koncepciju {ire materijalne proizvodnje. Za nas shvatanje i terminologija UN postaju va-
`ni, jer na{a statisti~ka metodologija treba da se mijenja u tom pravcu.
Za makroekonomske bilanse se u statisti~koj praksi zemalja upotrebljavaju razli~iti ter-
mini: u zemljama tr`i{ne privrede – nacionalni ili dru{tveni ra~uni; u biv{im socijalisti~kim
zemljama – narodno–privredni bilansi; u Jugoslaviji – privredni bilansi. Mada je izme|u ovih
bilansa, odnosno ra~una postojala koncepcijska razlika zbog razli~ite definicije proizvodnje,
njihova funkcija u svim zemljama ostala je ista. Zbog toga je potrebno standardizovati termi-
nologiju. Po{to sve zemlje u svijetu prelaze na sistem nacionalnih bilansa koji je preporu~io
statisti~ki ured UN najprihvatljiviji je termin nacionalni ra~uni. Ipak, pored ovog izraza ja ko-
ristim izraz „Makroekonomski bilansi” (ra~uni) odnosno u ovoj knjizi, izrazi makroekonom-
ski bilansi, nacionalni ra~uni i makroekonomski ra~uni su sinonimi.
Isto tako, termin „Dru{tveni ra~uni” koriste se u istom zna~enju kao i izraz „Nacionalni
ra~uni”.

4.3. Nastanak i smisao nacionalnih ra~una


.
Makroekonomski ra~uni imaju za predmet analizu me|uzavisnosti procesa u fazi proiz-
vodnje, raspodjele i potro{nje. Preko makroekonomskih ra~una obezbje|uje se dokumentacio-
na osnova za kvantifikaciju tih me|uzavisnosti. Posebna analiti~ka vrijednost instrumentarija
makroekonomskih ra~una jeste u mogu}nosti kvantifikacije mnogih tokova preraspodjele i na
toj osnovi za analizu parcijalnih ravnote`a, kao i analizu op{te ravnote`e.
Sistem makroekonomskih ra~una sadr`i, uslovno re~eno, skup ra~una, koji zajedno daju
integralnu sliku privrede jedne zemlje i njene aktivnosti. U zapadnoj literaturi oni se zovu Si-
stem nacionalnih ra~una (System of National Accounts – SNA).
Sistem nacionalnih ra~una razvio se iz nekada{njih procjena nacionalnog dohotka. Cilj
tih procjena bilo je izra~unavanje veli~ine nacionalnog dohotka kao mjere bogatstva. Tako
procijenjeno bogatstvo je, u skladu sa proklamovanim na~elom pla}anja poreza prema spo-

113
Ekonomska statistika

sobnostima, slu`ilo kao osnova za procjenu veli~ine poreskih prihoda. Otuda je prvi oblik na-
cionalnih ra~una bila procjena nacionalnog dohotka u fiskalne svrhe. Postojanje takvog „fi-
skalnog ra~unovodstva” datira jo{ od Vavilona (3000 god. prije nove ere), dok je u starom
Egiptu dru{tveno ra~unovodstvo ve} poprimilo oblik „modela za predvi|anje”. Temelje mo-
dernog nacionalnog ra~unovodstva udarili su William Petty i Gregory King u Engleskoj kra-
jem 17. vijeka, te Vauban po~etkom 18. vijeka u Francuskoj.
„Glavni zamah ovom razvoju bila je prakti~na potreba za informacijama o funkcionisanju
ekonomskog sistema kao cjeline i na~inu na koji su njegovi razli~iti djelovi me|usobno pove-
zani. Ta prakti~na potreba naglo se pojavila zbog krize 30–tih godina i problema ekonomske
mobilizacije i ratnog finansiranja u Drugom svjetskom ratu. U poslijeratnom periodu, infor-
macije su bile potrebne radi rje{avanja problema obnove i razvoja i, uop{teno, kao podloge za
dono{enje mjera ekonomske politike” (M. Babi}).
Stoga se mo`e re}i da su ra~uni raspodjele bruto doma}eg proizvoda u sada{njem obliku
nastali sa radovima prof. Boulija i Stenta, koji poku{avaju da rekonstrui{u dugoro~ne serije
dohotka i njegove raspodjele i posebno studije Kolina Klarka, kao i mjerenje narodnog dohot-
ka koje je u SAD vr{io Simon Kuznec. Odmah nakon rata (1947. godine), objavljena je studi-
ja komiteta stru~njaka Ujedinjenih nacija o „Mjerenju nacionalnog dohotka i konstrukciji dru-
{tvenih ra~una”, kojoj su pridodata posebna pojmovna i metodolo{ka obja{njenja nobelovca
Ri~arda Stouna, koja je postala osnov za dalji razvoj discipline. Iza toga Organizacija za svjet-
sku ekonomsku saradnju (OEEC) po~ela je da koristi nacionalno ra~unovodstvo, dok su mno-
ge evropske zemlje prvi put izradile svoje nacionalne ra~une. U okviru OEEC formirana je is-
tra`iva~ka jedinica za nacionalne ra~une na ~elu sa R. Stounom, tada profesorom Univerziteta
na Kembrid`u, koja je izradila standardizovani sistem nacionalnih ra~una za potrebe ove orga-
nizacije. Ovaj sistem je usvojila 1953. godine Organizacija Ujedinjenih nacija i preporu~ila
~lanicama kao osnovu za izradu svojih ra~una. Na bazi iskustva u sprovo|enju ovog sistema,
1968. godine izvr{ena je revizija ovog sistema. Novi sistem nacionalnih ra~una UN je pro{i-
ren uvo|enjem bilansa me|usobnih odnosa privrednih djelatnosti (Input – Output tabele) i bi-
lansa finansijskih transakcija (tokova) i njihovim integrisanjem sa postoje}im bilansom u ra-
nijem sistemu – bilansom formiranja, raspodjele i upotrebe dru{tvenog proizvoda.
Najnovije usavr{avanje metodologije ura|eno je 1993. godine, na {to je uticala i potreba
prevo|enja metodologije koja je primjenjivana u isto~no–evropskim zemljama na metodologi-
ju SNA. Ura|ena je tzv. Plava knjiga, knjiga koja ima enciklopedijski format od 711 stranica.
Original knjige je „System of National Accounts 1993”. Ova knjiga je metodolo{ki standard za
izradu nacionalnih ra~una i neosporno je da }e ona uticati na dalji razvoj statistike u 21. vijeku.
Na osnovu SNA 1993. ura|en je Evropski sistem nacionalnih ra~una ESA 1995.
Osnovne metodolo{ke postavke ovog sistema date su u ovoj knjizi, razumije se uz prila-
go|avanja pedago{kog karaktera {to je proizilazilo iz cilja knjige. To prije svega zna~i da se
nije ulazilo u detalje ve} u osnovnu strukturu i bazi~ne metodolo{ke postavke.
Nacionalno ra~unovodstvo danas predstavlja conditio sine qua non razvoja moderne eko-
nomske analize. Ovome doprinosi, prije svega a) razvoj ekonomske teorije, u kojoj agregati kao
{to su nacionalni dohodak, ukupna potro{nja, investicije i sl. imaju najva`niju ulogu; b) porast
interesa za tuma~enje makroekonomskih uticaja na mikroekonomsko pona{anje preduze}a i
pojedinca; c) pove}ana primjena ekonometrijskih metoda u rje{avanju ekonomskih problema.
U ovoj knjizi se posebno insistira na razumijevanju me|uzavisnosti na nivou makroeko-
nomije i prevo|enju makroekonomskih informacija u poslovne informacije na nivou preduze}a.

114
Statistika makroekonomskih (nacionalnih) ra~una

Prije nego {to pre|emo na prikaz SNA i njegovu metodologiju, uvodno bih istakao kru-
`ni tok aktivnosti u privredi, koji je „iza sistema nacionalnih ra~una”. Odnosno, kru`ni tok
nam poma`e da razumijemo su{tinu SNA.

4.4. Osnovni principi tehnike nacionalnih ra~una i grupisanje transakcija

Nacionalni ra~uni su koncipirani na logici obuhvata tokova robe i tokova dohotka. Ovo
omogu}ava da se sagledaju mnoge parcijalne ravnote`e i me|uzavisnosti. Istina, i dru{tveno
ra~unovodstvo po~iva na jednakosti prihoda i rashoda, odnosno ravnote`e robnih i nov~anih
tokova. Sljede}a {ema pokazuje, istina jednostavno, odnos i funkcionisanje tokova robe i to-
kova dohotka.

Kupovina dobara i usluga

Dobra i usluge

Potro{a~
(javnost) Preduzetnik

Rad, zemlja, kapital

Najamnine, renta, kamata, profit

Grafik 4.1: Kru`ni tok robnih i nov~anih tokova na nivou privrede

Gornji dio grafika pokazuje robne tokove a donji dio tokove dohotka. Gornji dio prikazu-
je kako ljudi tro{e novac na finalna dobra (novine, ~okolada, dezodorans, knjiga, hljeb, ...).
Ukupni dolarski tok tih godi{njih izdataka jeste jedan na~in da se mjeri ukupna potro{nja. Na
donjem dijelu je prikazano kako se to isto mjeri ali sada u vidu godi{njeg toka tro{kova proiz-

115
Ekonomska statistika

vodnje ili dohotka koji privreda pla}a u vidu najamnina, renti, kamata, dividendi i ostvarenog
profita. Oba na~ina mjerenja uvijek daju identi~ne rezultate.
Da bi se obuhvatile sve promjene od kojih zavisi formiranje bruto doma}eg proizvoda u
datom periodu, u sistemu nacionalnih ra~una evidentiraju se svi prihodi i rashodi pojedinih
ekonomskih jedinica. Prihodi i rashodi su u tr`i{noj privredi vezani za odgovaraju}e transak-
cije u novcu, i otuda transakcije predstavljaju glavni predmet posmatranja. Svaka kupovina i
svaka prodaja predstavljaju transakciju a nju isto tako predstavlja pla}anje radnika, pla}anje
poreza, nabavka materijala za reprodukciju. Transakcija je kupovina novina, mlijeka, {e{ira,
automobila, bioskopskih karata. Pored transakcija ekonomska aktivnost se odvija i preko tran-
sfera. Dok je transakcija dvostrani (bilateralni) akt, transfer je jednostrani akt (npr. poklon, re-
paracije, pomo}).
Sistem nacionalnih ra~una obuhvata samo transakcije koje prolaze preko tr`i{ta. Istina,
postoji jedan broj transakcija koje se obuhvataju a ne prolaze preko tr`i{ta. Radi se o dijelu
naturalne proizvodnje u seoskim doma}instvima, ~ija vrijednost se procjenjuje, iako se one
fakti~ki ne de{avaju. Ovdje se, me|utim, postojanje transakcije pretpostavlja u tom smislu {to
se seosko gazdinstvo tretira kao proizvodna a doma}instvo kao potro{na jedinica, tako da pre-
laz proizvoda iz jedne u drugu jedinicu predstavlja transakciju ~ija se vrijednost procjenjuje u
novcu, iako do pla}anja ovdje uop{te nije do{lo.
Tehnika nacionalnih ra~una polazi od ~etiri obilje`ja svake transakcije koja dolaze do iz-
raza u njihovom evidentiranju. Dva od njih pripadaju kupcu a druga dva prodavcu robe. Ku-
pac je zabilje`io da je izdao novac a onda primio robu; prodavac, opet, da je izdao robu i pri-
mio novac. To su ~etiri pozicije koje bilje`i knjigovodstvo. Odnosno,

a) Kupac b) Prodavac

@iro ra~un Ra~un robe @iro ra~un Ra~un robe

– + + –

Prema tome, nacionalni ra~uni se koriste principom dvojnog knjigovodstva, tj. svaka
transakcija se knji`i kao prihod jednog sektora a rashod drugog. U nacionalnim ra~unima,
transakcije se ne prikazuju pojedina~no. Odnosno, primjenjuje se princip sinteti~kog prikazi-
vanja ekonomske aktivnosti. Nacionalno ra~unovodstvo, za razliku od individualnog ra~uno-
vodstva, posebno ne iskazuje neke pojedina~ne transakcije (kupovina novina, kafe, topova),
ve} vr{i njihovo grupisanje u ve}e grupe, tako da transakcije dobijaju sinteti~ki karakter, od-
nosno karakter makroekonomskih veli~ina (agregata).
Zna~i, nacionalno ra~unovodstvo daje kompletnu sliku aktivnosti privrede u odre|enom
vremenskom periodu, mjere}i ekonomske transakcije u tom periodu i klasifikuju}i ih u konzi-
stentan konceptualni okvir („conceptual framework”).

116
Statistika makroekonomskih (nacionalnih) ra~una

Ekonomske transakcije mogu biti robne ili finansijske. Pod robnim ekonomskim transak-
cijama podrazumijevamo proizvodnju, potro{nju ili razmjenu realnih ekonomskih dobara.
Robne transakcije mogu biti teku}e (odnose se na kupovine i prodaje tokom jedne godine) i
kapitalne (investicione). U okviru teku}ih robnih transakcija razlikuje se promet sa finalnim
proizvodima i sa me|ufaznim proizvodima.
Odnosno, klasifikacija transakcija, bilo da su bilateralne ili unilateralne (transferi) jeste i
osnov podjele makroekonomskih bilansa, {to pokazuje sljede}a shema.

Finansijske Finansijski ra~uni

Transakcije Kapitalne Bilans dru{tvenog bogatstva

Robne
Me|ufazne Input-output tabele
Teku}e (reprodukciona dobra)

Finalne Ra~uni raspodjele i


(dodatna vrijednost) upotrebe BDP

Shema 4.2: Priroda transakcija i struktura makroekonomskih bilansa

Napominjem da }e se ova klasifikacija detaljnije prikazati u okviru SNA, uz napomenu


da je ovo klasifikacija iz sistema makroekonomskih bilansa, koji su do sada kori{}eni u na{oj
praksi. (Vidi str. 173) Dao sam je, prije svega, iz pedago{kih razloga!
Makroekonomski ra~uni odnosno nacionalno ra~unovodstvo, prema tome, imaju za cilj
da cifarski, kvantitativno, prika`u cjelokupnu privrednu aktivnost zemlje u jednom logi~ki po-
vezanom sistemu ra~una. Po{to se privredna aktivnost odvija kru`nim tokom, po fazama pro-
izvodnje, raspodjele, razmjene i potro{nje, a u svim tim fazama u~estvuju razli~iti privredni
subjekti, nacionalno ra~unovodstvo ima za predmet da prati i kvantitativno izrazi sve te proce-
se kao i me|uzavisnosti izme|u njih.

4.5. Kru`ni tok privrednih aktivnosti i dohotka

Kru`ni tok privredne aktivnosti pokaza}emo kroz nekoliko uzastopnih koraka, po~inju}i
sa najjednostavnijim primjerom i uvode}i u po~etni model jednu po jednu veli~inu koje nas
vi{e pribli`avaju stvarnosti.
Prije toga pitanje: Za{to se insistira na kru`nom toku? Zbog toga {to na taj na~in mo`ete
razumjeti cjelinu ekonomije i razmi{ljati holisti~ki, ne mehanicisti~ki (vidi str. 58). Sjetite se
koliko su vam geografske karte pomogle da shvatite polo`aj npr. gradova u prostoru, njihovu
me|usobnu udaljenost i na~in povezivanja. Kao {to mapa nije prostor, tako ni ovi grafici ni-
jesu realna ekonomija, ali poma`u da je razumijete!

117
Ekonomska statistika

Pretpostavimo da postoji zatvorena privreda, koja se sastoji samo od dva sektora: sektor
proizvodnje i sektor potro{nje. Tok privredne aktivnosti u toj privredi mo`e se grafi~ki prika-
zati na slijede}i na~in:

Nov~ani dohodak potro{a~a


Tr`i{te
faktora
Proizvodna sredstva

Proizvodnja Potro{nja

Robe i usluge
Tr`i{te
kapitala
Nov~ani izdaci za robu i usluge

Nov~ani tok
Robni tok
Grafik 4.3: Kru`ni tok privredne aktivnosti u zatvorenoj ekonomiji

Sektor potro{nje raspola`e proizvodnim sredstvima. Uz odre|enu cijenu, koja se formira


na tr`i{tu, on ih ustupa sektoru proizvodnje. (Npr. roditelji vam ustupe sobu u potkrovlju ku}e
da zapo~nete biznis.) Za ustupljena sredstva sektor potro{nje dobija nov~ane dohotke. (Va{i
roditelji zakup od vas). Sa tim nov~anim dohocima sektor potro{nje pla}a robu i usluge koje
kupuje od sektora proizvodnje, po tr`i{nim cijenama koje se formiraju na tr`i{tu proizvoda,
radi zadovoljenja svojih potreba. Proizvodi i proizvodni faktori prolaze preko tr`i{ta. Stoga se
u makroekonomskim ra~unima i obuhvataju samo transakcije koje su pro{le kroz odgovaraju-
}e tr`i{te. Iz grafika se vidi da se robni (realni) i nov~ani tokovi kre}u u suprotnim smjerovima.
S obzirom na raznovrsnost i razli~itost izra`avanja pojednih roba u naturalnim jedinica-
ma, agregati se prikazuju u vrijednosnom izrazu. Do tog vrijednosnog izraza mo`e se do}i na
dva na~ina. Mo`emo robu i usluge koje prodajemo na tr`i{tu valorizovati po cijenama koje se
formiraju na tr`i{tu roba i usluga, odnosno njihovim tr`i{nim cijenama. Ili, agregate mo`emo

118
Statistika makroekonomskih (nacionalnih) ra~una

valorizovati po cijenama proizvodnih faktora anga`ovanih za njihovu proizvodnju. (Prisjetite


se uvodnog paragrafa ove knjige). S obzirom na to da smo po{li od veoma pojednostavljene
privrede u kojoj je zanemareno postojanje bud`etske potro{nje (poreza), tokovi na gornjim i
donjim lukovima su jednaki. U slu~aju kada postoji bud`etska potro{nja, valorizacija po tr`i-
{nim cijenama i cijenama faktora proizvodnje ne daje iste rezultate.
Ekonomska aktivnost u ovom prostom slu~aju mo`e se prikazati i preko knjigovodstve-
nih ra~una:

Ra~un proizvodnje Ra~un potro{nje

Proizvodna sredstva Robe i usluge Robe i usluge Proizvodna sredstva

+ – + –

Ovaj proces se mo`e jo{ ilustrativnije prikazati u obliku tabele ~iji redovi prikazuju nov-
~ane prihode a kolone rashode odgovaraju}eg sektora.

Tabela 4.1.
SEKTORI Proizvodnja Potro{nja
1 2
Proizvodnja 1 – F
Potro{nja 2 ND –

Prazna polja pokazuju da su ra~uni konsolidovani, {to zna~i da nijesu obuhva}ene tran-
sakcije unutar pojedinih sektora. To je sasvim u redu dok se radi o ovom stepenu agregirano-
sti. Me|utim, kada se sektori dezagregiraju (ra{~lane) i ta }e se polja popunjavati. U polju 1–2
nalazi se veli~ina F – vrijednost svih roba i usluga koje je sektor proizvodnje isporu~io sekto-
ru potro{nje, da bi potro{a~i zadovoljili svoje potrebe. S obzirom na to da se kao kupac ovih
proizvoda i usluga javljaju kona~ni potro{a~i, F se i zove finalna (kona~na) potro{nja procesa
potro{nje ili kona~na (finalna) proizvodnja procesa proizvodnje. F se mo`e interpretirati i kao
agregatna ponuda. U polju 2–1 nalazi se veli~ina ND. Ona ~ini vrijednost dodatu u procesu
proizvodnje, odnosno, sumu dohodaka svih proizvodnih faktora. To je veli~ina nacionalnog
dohotka. Na bazi osnovnog knjigovodstvenog na~ela proizilazi i jednakost:

ND = F (1)

{to zna~i da je u zatvorenoj privredi proizvodnja jednaka potro{nji, tj. nacionalni dohodak jed-
nak finalnoj potro{nji.

119
Ekonomska statistika

Sljede}i korak u analizi jeste:

a) Ra{~lanjivanje potro{nje na teku}u i investicionu

^itava finalna proizvodnja se, po pravilu, ne tro{i tokom godine. Jedan dio proizvoda se
akumulira radi razvoja privrede. To zna~i da se ne proizvode samo potro{na dobra, kako smo
to pretpostavili u po~etnom koraku analize, nego i investiciona. Stoga se proces potro{nje mo-
`e podijeliti na dva dijela: teku}u potro{nju – C i investicije – I. Sada se agregatna potro{nja
sastoji od te dvije komponente:

Y=C+I=F (2)

Novu situaciju prikazuje sljede}i grafik:

Nov~ani dohodak potro{a~a

Proizvodnja Potro{nja

Li~na potro{nja

Investicije

Grafik 4.4: Kru`ni tok privredne aktivnosti u zatvorenoj privredi sa ra{~lanjenom potro{njom
na teku}u i investicionu

U proces potro{nje priti~u nov~ani dohoci iz procesa proizvodnje kao naknada za proiz-
vodna sredstva koja je sektor potro{nje ustupio na kori{}enje sektoru proizvo|a~a. Iz procesa
potro{nje ka proizvodnji teku dva toka: izdaci za dobra za li~nu potro{nju i izdaci za dobra za
investicije. Suma ova dva toka izdataka jednaka je sumi nov~anih dohodaka.

120
Statistika makroekonomskih (nacionalnih) ra~una

Sljede}a tabela prikazuje ovu novu strukturu ekonomskih tokova na sljede}i na~in:

Tabela 4.2.
Proizvodnja Potro{nja Akumulacija
SEKTORI
1 2 3
Proizvodnja 1 – C I
Potro{nja 2 ND – –
Akumulacija 3 A S –

Pretpostavimo da je cjelokupna novostvorena vrijednost raspodijeljena, te da je {tednja


proizvodnog sektora (akumulacija) jednaka amortizaciji – A. Nacionalni dohodak uve}an za
prenesenu vrijednost (amortizaciju) daje vrijednost bruto doma}eg proizvoda BDP. Odnosno,

BDP = ND + A (3)

Pojavila se i {tednja sektora potro{nje – S, kao dio dohotka koji priti~e potro{a~ima, a ko-
jeg oni ne potro{e u teku}oj potro{nji, nego ga stavljaju na {tednju. Taj dio dohotka prikuplja-
ju od sektora potro{nje finansijske institucije i daju ga na tr`i{te kapitala, pa on zajedno sa
sredstvima za amortizaciju slu`i kao izvor sredstava za investicije. Stoga, sljede}i grafik pot-
punije izra`ava ove odnose:

Nov~ani dohodak potro{a~a

Proizvodnja Potro{nja

Li~na potro{nja

Tr`i{te
Neto investicije I kapitala [tednja

Grafik 4.5: Kru`ni tok privredne aktivnosti - uvo|enje tr`i{ta kapitala

121
Ekonomska statistika

Tok {tednje i investicija nijesu kontinuirani. Oni su povezani tr`i{tem kapitala. Odnosno,
na tr`i{tu kapitala {tedi{a odnosno banke kod kojih se ~uva {tednja ula`u u nove projekte (in-
vesticije). Preko tr`i{ta kapitala, Vi svoju u{te|enu zaradu turisti~kog vodi~a ovog ljeta ula`e-
te u kupovinu akcija „Svetog Stefana”. Od {tedi{e ste postali investitor!

Iz prethodne tabele proizilaze sljede}e jednakosti:

ND + A = C + I = F (4)

tj. bruto doma}i proizvod (zbir nacionalnog dohotka i amotrizacije) jednak je finalnoj potro-
{nji (zbir teku}e i investicione – zbir prve kolone i prvog reda).

Jednakost koja proizilazi iz drugog reda i druge kolone, tj.

ND = C + S (5)

pokazuje da se novostvorena vrijednost dijelom potro{i za li~nu potro{nju a dijelom {tedi.

Iz jednakosti tre}eg reda i tre}e kolone

A+S=I (6)

vidimo da su bruto investicije jednake zbiru bruto {tednje sektora proizvodnje koju sa~injava-
ju amortizacija i neto {tednja sektora potro{nje, koji su izvori za njihovo finansiranje.

Neto investicije }emo dobiti na sljede}i na~in:

I – A = In = S (7)

Iz ove jedna~ine se vidi da je veli~ina neto investicija jednaka veli~ini {tednje S. To zna~i
da je veli~ina neto investicija u zatvorenoj privredi odre|ena veli~inom {tednje. Mjerama mo-
netarne politike mo`e se uticati ho}e li sa tr`i{ta kapitala oti}i vi{e ili manje sektoru proizvod-
nje nego {to je u finansijski sektor u{lo iz sektora potro{nje. Npr. preko kamatnih stopa, {ta se
de{ava sa investicijama i {tednjom ako kamata poraste?

b) Dezagregiranje teku}e potro{nje na li~nu i kolektivnu


Na ovom koraku u analizu uvodimo dr`avu (poreze). Dr`ava ima svoje potrebe koje se
zadovoljavaju kroz bud`etsku, odnosno, dr`avnu (kolektivnu) potro{nju G. Kolektivna potro-
{nja ili izdaci dr`ave obuhvataju bud`etsku ili op{tu potro{nju i zajedni~ku potro{nju. To je
su{tina obilje`ja G u ovoj knjizi. U ovom slu~aju, teku}a potro{nja nije jednaka li~noj (kao u
prethodnom), ve} pored li~ne sadr`i i bud`etsku potro{nju kao dio kolektivne potro{nje. Sada
je agregatna potro{nja jednaka zbiru komponenti C + I + G.
122
Statistika makroekonomskih (nacionalnih) ra~una

Grafi~ki se novonastala situacija mo`e prikazati na sljede}i na~in:

Nov~ani dohodak potro{a~a

Proizvodnja Potro{nja

Li~na potro{nja

Tr`i{te
Neto investicije I kapitala [tednja

Op{ta potro{nja Dr`ava Porezi T

Grafik 4.6: Kru`ni tok privredne aktivnosti u zatvorenoj privredi - uvo|enje op{te potro{nje

Dohodak koji priti~e potro{a~ima (stanovni{tvu) iz proizvodnje razlikuje se od li~ne po-


tro{nje ne samo za veli~inu {tednje nego i za veli~inu direktnih poreza (umanjenih za transfer-
na primanja stanovni{tva). Kada se od ukupnog dohotka koji prime potro{a~i odbije porez,
ostaje im raspolo`ivi dohodak, koji se raspodjeljuje na li~nu potro{nju i {tednju. Na donjim
lukovima postoje dva prekida. To pokazuje da se nejednakost izme|u vrijednosti koja izlazi iz
tokova proizvodnje i ulazi u tokove proizvodnje u zatvorenoj privredi mo`e izazvati mjerama
monetarne politike (tr`i{te kapitala) i mjerama fiskalne politike (prihodi i rashodi dr`ave).

123
Ekonomska statistika

Sljede}a tabela ilustruje ovu situaciju:

Tabela 4.3.
Potro{nja
Proizvodnja Akumulacija
SEKTORI
1 2 3 4
Proizvodnja 1 – C G I
Li~na 2 W – Tr –
Potro{nja
Kolektivna 3 Tind Tdir – –
Akumulacija 4 A S B –

Red sektora proizvodnje (njegovi prihodi) pove}an je veli~inom dr`avnih izdataka za ro-
bu i usluge G. Na presjeku reda li~ne potro{nje i kolone dr`ave nalazi se veli~ina transfera Tr
koji predstavljaju pove}anje li~nih primanja (W) na osnovu razli~itih unutra{njih transfera
(socijalno osiguranje, penzije, invalide, socijalna pomo}). Na presjeku reda akumulacije (nje-
gov prihod) i kolone op{te potro{nje nalazi se saldo dr`avnog bud`eta B. Ako je on pozitivan,
taj }e bud`etski vi{ak slu`iti kao dodatni izvor sredstava za akumulaciju. U slu~aju da je B < 0
tada se za toliko smanjuje akumulacija, a time i mogu}e neto investicije. U tre}em redu prika-
zani su prihodi u aktivnosti potro{nje, koji zna~e op{tu, javnu, dr`avnu potro{nju. Ti se priho-
di sastoje od indirektnih Tind i direktnih Tdir poreza. Tre}a kolona pokazuje da su javni rashodi
jednaki zbiru izdataka za robu i proizvodne usluge G i transfera stanovni{tvu Tr. Eventualna
razlika izme|u prihoda i tih izdataka prikazana je veli~inom B koja pretpostavlja {tednju dr`a-
ve. Ako je B = O, bud`et je uravnote`en.
Po{tuju}i knjigovodstveno na~elo da postoji jednakost izme|u redova i kolona pojedinih
sektora, dobijamo sljede}e jedna~ine ravnote`e:

a) Sektor proizvodnje

W + Tind + A = C +G + I (8)

Lijeva strana pokazuje raspodjelu proizvodnje na li~ne dohotke W, amortizaciju A, indi-


rektne poreze Tind. To je tzv. prva, odnosno primarna raspodjela. Desna strana pokazuje kako
se ukupna raspodjela tro{i na pojedine kategorije finalne potro{nje. To je kona~na raspodjela
dru{tvenog proizvoda.

b) Sektor potro{nje

W + Tr = C + S + Tind (9)

ili, poslije prebacivanja Tind:

W + (Tr – Tind) = C + S (10)

124
Statistika makroekonomskih (nacionalnih) ra~una

Lijeva strana jedna~ine (10) pokazuje raspolo`ivi dohodak, tj. neto li~ne dohotke uve}ane
za razliku izme|u transfernih prihoda i rashoda sektora potro{nje (neto transfer). Desna strana
pokazuje kako se raspolo`ivi dohodak raspodjeljuje na potro{nju i {tednju.

c) Akumulacija

A+S+B=I (11)

Iz (11) proizilazi da su bruto investicije jednake zbiru amortizacije, {tednje i bud`etskog


salda. Prebacimo li amortizaciju na desnu stranu, imamo

In = I – A = S + B (12)

Neto investicije se finansiraju {tednjom i bud`etskim saldom. Prema tome, pove}anje ne-
to investicija u zatvorenoj privredi mogu}e je pove}anjem {tednje uz isti bud`etski saldo, ili
pove}anjem bud`etskog salda (vi{ka) uz nepromijenjenu veli~inu {tednje. Pozitivni saldo bu-
d`eta, bud`etski vi{ak je dodajni izvor za finansiranje investicija. Bud`etski deficit smanjuje
izvore investicija, pa uti~e na smanjenje investicija. Promjene u bud`etskoj potro{nji (prihodi
i rashodi dr`ave), {to je predmet fiskalne politike, mogu intenzivno uticati na veli~inu investi-
cione potro{nje i preko nje na sve makroekonomske agregate.

d) Sektor bud`etske potro{nje

G + Tr + B = Tind + Tdir = T (13)

Izdaci dr`ave za materijalna dobra i usluge (bud`etska potro{nja G) uve}ani za transferne


rashode Tr i saldo bud`eta B jednaki su poreskim prihodima T.

Ako u (13) Tr prebacimo na desnu stranu, dobijamo

G + B = T – Tr = Tn (14)

Tn predstavlja neto poreske prihode kojima se finansiraju dr`avni izdaci. Eventualna raz-
lika izme|u prihoda Tn i rashoda G bud`eta daje saldo bud`eta:

B = Tn – G (15)

Ako su bud`etski prihodi ve}i od rashoda, saldo je pozitivan, tj.

Tn > G ⇒ B > 0

Na taj na~in stvorena je mogu}nost da se neto investicije pove}aju iznad nivoa {tednje
preduze}a i stanovni{tva.

125
Ekonomska statistika

Ako su bud`etski prihodi manji od bud`etskih rashoda, saldo je negativan, imamo bu-
d`etski deficit:

Tn < G ⇒ B < 0

Bud`etski deficit (B < 0) ima za posljedicu da apsorbuje dio {tednje stanovni{tva i {ted-
nje privrede. To dovodi do smanjenja neto investicija.
Na kraju vidimo da izme|u primarne i kona~ne potro{nje postoji niz preraspodjela, koje
su u na{em slu~aju bile predo~ene agregatima Tr, S, B, Tdir, Tind.
Prije nego {to pre|emo na model uklju~ivanja tokova sa inostranstvom, da sebi jo{ jed-
nom pojasnite (bez obzira koliko vam se ~ini da je to jasno) da tokovi raspodjele i preraspo-
djele ne uve}avaju vrijednost onoga {to ve} postoji, {to je proizvedeno. Stalno pove}anje bro-
ja komponenti (sabiraka) u pojedinim jedna~inama mo`e nesvjesno da stvori predstavu o to-
me da tok raspodjele i preraspodjele uve}ava ukupan dohodak na nivou privrede. To zna~i da
ako pove}ate li~nu potro{nju, uz iste poreze, morate smanjiti {tednju. Ovo vam izgleda suvi{e
jasno, zar ne? Provjerite katkad sebe kad tra`ite pove}ani d`eparac! Da li ste svjesni da to po-
ve}anje d`eparca zna~i uzimanje od nekog drugog u porodici? Ili se npr. Ministar poljoprivre-
de zala`e za to da se ne pove}ava bud`et Vlade, a istovremeno tra`i da se pove}a dio bud`eta
namijenjen za poljoprivredu. To pove}anje za poljoprivredu je oduzimanje od nekog drugog
ministarstva! Zato ne treba da ga ljuti prijekoran pogled Ministra sporta nakon sjednice!
Nadam se da shvatate moju namjeru navo|enjem ovakvih primjera: ne da Vi to u~ite i
ka`ete: „[ta }e mi ovo! Ovo svako zna!”
Da, svako zna! Ali samo dobri ekonomisti to razumiju! Znanje i razumijevanje nikada ni-
jesu isto! Ima ljudi koji puno znaju, ali to u potpunosti ne razumiju! Kada ne{to razumijete su-
{tinski, onda lako prepoznajete pojavne manifestacije te su{tine (svakodnevni doga|aji, razne,
na prvi pogled banalnosti, itd.). Samo tada vidite iza ili ispod onoga {to je na povr{ini.
Zato ne preska~ite preko elementarnog znanja: {to vi{e ih ugra|ujte u svoj misaoni apa-
rat! U~inite ih da su ona dio va{eg profesionalnog refleksa – da su prirodan dio Vas i Va{eg
razumijevanja stvarnosti. Zato ih {to vi{e ponavljajte!
Zar vrhunski ko{arka{ nije dokazao da zna da ubaci loptu u ko{? Ali ipak, svakog dana
trenira (ponavlja) ubacivanje lopte u ko{! Zamislite da ka`e: „Pa, ja znam to!” i tako po|e na
utakmicu! Zato ne govorite: znam ja to! Govorite: znam, ali mo`e biti bolje! Zato stalno ra-
dim! Na utakmici niko ne pita da li znate ili ne, da ubacite loptu u ko{. Tra`i se rezultat! A tr-
`i{te je utakmica!

c) Analiza kru`nog toka privredne aktivnosti otvorene privrede

Napu{tanjem pretpostavke o zatvorenoj privredi, u analizu se uvodi ~etvrti sektor: ino-


stranstvo. Veli~ina makroekonomskih agregata treba biti korigovana za vrijednost spoljnotr-
govinskog salda.

126
Statistika makroekonomskih (nacionalnih) ra~una

Grafi~ki prikaz otvorene privrede dat je sljede}im grafikom:

Izdaci za uvoz M (nov~ani dohoci ispla}eni inostranim proizvo|a~ima)

Nov~ani dohodak potro{a~a

Proizvodnja Potro{nja

Li~na potro{nja

Tr`i{te
[tednja kapitala Neto invest.

Op{ta potro{nja Dr`ava Porezi T

Inostranstvo

Grafik 4.7: Kru`ni tok privredne aktivnosti - uklju~ivanje sektora inostranstvo

Sektoru inostranstva priti~u prihodi od naknada za proizvodne faktore koje su oni prodali
sektoru doma}e privrede (uvezene ma{ine, energija i sl.). Doma}im sektorima priti~u i dalje
nov~ani dohoci kao naknada za proizvodne faktore koje su oni ustupili na kori{}enje sektoru
proizvodnje. Na taj na~in gornji tok je razdijeljen na dva dijela.
Pored ranijih vidova potro{nje: C, G i I, sada se uklju~ivanjem sektora inostranstvo poja-
vljuju i izdaci za izvoz. Ukoliko je E > U, tada }e vi{e dohotka (novca) doticati iz inostranstva

127
Ekonomska statistika

u doma}u privredu nego {to }e iz nje oticati u inostranstvo. Taj vi{ak odlazi u potro{nju i po-
ve}ava dohodak, odnosno, pove}ani dohodak pove}ava potro{nju. U slu~aju da je E < U, nov-
~ani izdaci doma}eg sektora inostranstvu su ve}i od prihoda. To smanjuje prihode proizvod-
nje i uti~e na usporavanje proizvodne aktivnosti. Uticaj na makroekonomske agregate se,
shodno lukovima u donjem dijelu grafika 3.6, mo`e izvr{iti mjerama monetarne politike (fi-
nansijsko tr`i{te), mjerama fiskalne politike (bud`etska potro{nja) i mjerama politike spoljne
trgovine (uvoz i izvoz).

Sljede}a tabela jo{ jasnije pokazuje ekonomske tokove:

Tabela 4.4.
Potro{nja
Proizvodnja Akumulacija Inostranstvo
Li~na Bud`etska
1 2 3 4 5
Proizvodnja 1 – C G I E
Li~na 2 W – Tr – Trj
Potro{nja
Bud`etska 3 Tind Tdir – – Trg
Akumulacija 4 A S B – L
Inostranstvo 5 Tu Cu Gu Iu –

Prihod sektora inostranstvo sastoji se od prihoda ostvarenih prodajom reprodukcionih


proizvoda procesu doma}e proizvodnje Ru, te proizvoda i usluga namijenjenih za finalnu po-
tro{nju, i to li~nu Cu, bud`etsku Gu, investicije Iu. Rashodi sektora inostranstvo su izdaci za ro-
bu i usluge koje doma}a preduze}a izvoze u inostranstvo E, neto transfera koji priti~u sektoru
potro{nje Tri, neto transfera dr`ave Trg i kredita koji se daju za investicije L.

Jednakost koja prati ovaj sektor je :

Ru + Cu + Gu+ Iu = E + Tri + Trg + L (16)

Izraz (16) se mo`e srediti:

E – (Ru + Cu + Iu + Gu) + Tri + L + Trg = 0 ili

E – U + Tri + L + Trg = 0

Izraz E – U jeste saldo spoljnotrgovinskog bilansa. Ako je taj saldo negativan, tj. ako je:

E < U, tada je Tri + Trg + L >0

128
Statistika makroekonomskih (nacionalnih) ra~una

Negativni se saldo spoljnotrgovinskog bilansa finansira transferima iz inostranstva Tri + Trg


(najva`nije su iseljeni~ke doznake) i zadu`ivanjem u inostranstvu. Otuda platni bilans mo`e
biti uravnote`en i kada trgovinski bilans nije u ravnote`i.

Jednakosti za pojedine sektore a na bazi tabele 4 izgledaju:

a) Za sektor proizvodnje:

C + G + I + E = W + Tind + A + Ru (17)

Prebacivanjem R na lijevu stranu dobijamo:

C + I + G + E – Ru = W + A + Tind = Y (18)

To zna~i da je dru{tveni proizvod jednak zbiru doma}ih komponenti potro{nje (C + G + I)


korigovanih saldom izvoza i uvoza me|ufaznih proizvoda.

b) Za proces li~ne potro{nje C imamo jednakost:

W + Tr + Tri = C + S + Tdir + Cu (19)

Ako Tdir prebacimo na lijevu stranu, prethodni izraz se mo`e pisati kao

W + Tr + Tri – Tdir = C + S + Cu (20)

Na lijevoj strani imamo raspolo`ivi dohodak a na desnoj njegovu raspodjelu (upotrebu). Vi-
dimo da u modelu otvorene privrede raspolo`ivi dohodak je uve}an transferima iz inostranstva
Tri. Isto tako je li~na potro{nja uve}ana za potro{nju roba i usluga porijeklom iz inostranstva Cu.

c) Za proces akumulacije imamo ovakav identitet:

A + S + B + L = I + Iu (21)

Lijeva strana pokazuje izvore finansiranja investicija, dok je na desnoj strani prikazana
struktura izdataka za investiciona dobra doma}eg (I) i uvoznog (Iu) porijekla. Prihodna strana
sektora akumulacije u modelu otvorene privrede uve}ana je za kredite iz inostranstva, dok je
rashodna strana uve}ana izdacima za investiciona dobra inostranog porijekla.

d) Za proces op{te potro{nje imamo:

Tind +Tdir + Trg = G + Tr + B + Gu (22)

129
Ekonomska statistika

Prihodi za op{tu potro{nju jednaki su zbiru indirektnih i direktnih poreza, uve}anih za


transferne prihode dr`ave iz inostranstva Trg, tj. unilateralnih neto primanja dr`ave od stranih
dr`ava ili me|unarodnih organizacija (pomo}, poklon, i sl.). Rashodi se sastoje od izdataka za
robu i usluge doma}eg G i uvoznog Gu porijekla i transfera stanovni{tva. Razlika izme|u pri-
hoda i rashoda ~ini njegovu {tednju koja se ogleda kao saldo bud`eta B:

(Tind + Tdir) – ( G + Tr) + (Trg – Gu) = B (23)

Ako se razlici izme|u doma}ih prihoda i rashoda dr`ave doda saldo njenih odnosa sa ino-
stranstvom, dobijamo saldo dr`avnog bud`eta. Ako je B = 0, tada je:

(Tind + Tdir) – ( G + Tr) = Trg + Gu (24)

Ako je Trg > Gu , tj. ako su prihodi dr`ave od inostranstva ve}i od izdataka dr`ave za
uvozne robe i usluge, tada izdaci dr`ave za robu i usluge i transfere stranovni{tva mogu biti
ve}i od poreskih prihoda, a da se ne naru{i bud`etska ravnote`a.

Globalnu jednakost dobijamo ukoliko saberemo prihodnu i rashodnu stranu svakog vida
potro{nje. Dobijamo:

(W+Tr+TRi) + (A+S+B+L) + (Tind+Tdir+Trg) + (R+Cu+Iu+Gu) =

= (C+S+Tdir+Cu) + (I+Iu) + (G+Tr+B+Gu) + (E+Tr+L+Trg)

Sre|ivanjem dobijamo:

W + A + Tind + Ru = C + I + G + E

odnosno, to odgovara identitetu na nivou proizvodnje:

W + A + Tind = C + I + O + (E – Ru)

{to pokazuje da su prihodi ostvareni u procesu proizvodnje jednaki rashodima doma}ih sekto-
ra potro{nje korigovanih razlikom izme|u izvoza doma}e robe i uvoza proizvoda reprodukci-
one potro{nje.

Sve ovo mo`emo prikazati i na drugi na~in, uklju~ivanjem daljih tokova preraspodjele.

130
Statistika makroekonomskih (nacionalnih) ra~una

4.6. Jedna~ine robno–nov~ane ravnote`e

Statisti~ko obuhvatanje ekonomske aktivnosti ima za zadatak sagledavanje svih dimenzi-


ja proizvodnje, raspodjele, razmjene i potro{nje. Zato se ovdje ne mo`e prilaziti teorijskim ap-
strakcijama i odgovaraju}e veli~ine treba tra`iti u konkretnom `ivotu, tj. u njihovom pojav-
nom obliku. Tek poslije snimanja ~injeni~nog stanja, mogu se tra`iti ~iste ekonomske katego-
rije koje odgovaraju teorijskim postavkama.
Statisti~ki prikaz makroekonomskih bilansa po~iva na robno–nov~anoj ravnote`i. Rob-
no–nov~ana ravnote`a nije fikcija. Ona je izraz prakti~nog funkcionisanja privrednog mehani-
zma. Na toj osnovi je mogu}e uspostaviti i sistem jedna~ina koji odra`ava i odslikava tu rav-
note`u, odnosno megaprocese privredne aktivnosti.

1. Sistem jedna~ina prikaza}e se postupno. Po|imo od pretpostavke tzv. zatvorene pri-


vrede (apstrahovanje uvoza i izvoza). Pretpostavka je da sva proizvodnja u zemlji (doma}a
proizvodnja) slu`i isklju~ivo podmirenju doma}ih potreba.
Ako sa P obilje`imo sumu vrijednosti u novcu izra`enih svih proizvoda i usluga u datoj
godini, sa R – sumu dobara utro{enih u oblasti reprodukcione potro{nje (me|ufazna potro{nja
i potro{nja fiksnog kapitala), C – finalne proizvode utro{ene za li~nu potro{nju i I – finalne
proizvode utro{ene za investicije, G – finalne proizvode za dr`avnu potro{nju, dobi}emo:

P=R+C+I+G (25)

[to zna~i da je ukupna proizvodnja jednaka zbiru materijalnih utro{aka u reprodukciji,


teku}e (finalne) potro{nje i investicija. Veli~ina P odgovara veli~ini bruto proizvodnje.

Prethodnu jedna~inu mo`emo napisati i na slijede}i na~in:

P–R=C+I+G (26)

Odnosno na lijevoj strani dobijamo razliku izme|u ukupne proizvodnje i reprodukcione


potro{nje, a na desnoj zbir teku}e (finalne) potro{nje i investicija. C + I u zatvorenoj privredi
zajedno sa~injavaju finalnu proizvodnju, tj. proizvodnju koja je osposobljena za podmirivanje
kona~nih potreba i investicija. Vrijednost finalne proizvodnje odgovara pojmu bruto doma}eg
proizvoda.

2. Ipak, u realnosti svaka privreda ima odre|ene odnose sa inostranstvom. Odnosno mo-
del otvorene privrede je bli`i realnosti.
Odnosi sa inostranstvom mogu biti kroz E (izvoz) i U (uvoz) robe i usluga. U okviru te-
ku}ih transakcija u bilansu pla}anja postoje i druga pla}anja inostranstvu odnosno napla}iva-
nja iz inostranstva (kamate, profit na ulo`eni kapital, doznake i zarade u inostranstvu i sl.).
Ove ostale transakcije mogu da umanje odnosno pove}aju raspolo`iva sredstva zemlje. Zato i
ove stavke treba obuhvatiti u jedna~inama ravnote`e, obilje`avaju}i pla}anje inostranstvu po
ovom osnovu sa Yu a primanja sa Ye. Pored ovih simbola koristi}emo jo{ dva: F – izraz vri-
131
Ekonomska statistika

jednosti doma}e finalne proizvodnje ostvarene na teritoriji date zemlje (agregat bruto doma}i
proizvod), i Y – suma svih neto dohodaka iz teku}e ekonomske aktivnosti koje je zemlja
ostvarila u datom vremenskom periodu.

Jedna~ina (2) sada dobija novi oblik:

P+U=R+C+I+G+E (27)

Zbir ukupne vrijednosti proizvodnje u zemlji (P) i uvoza robe i usluga (U) na lijevoj stra-
ni jedna~ine sa~injava ukupna raspolo`iva sredstva koja zemlja mo`e koristiti u datom perio-
du. Desna strana pokazuje strukturu njihovog kori{}enja.

Ako R prebacimo na lijevu stranu:

P+U–R=F+U=C+I+G+E (28)

Dobijamo raspolo`iva sredstva finalnih proizvoda (na lijevoj strani) koja su jednaka vri-
jednosti finalne proizvodnje (F) uve}anim za vrijednost uvezenih roba i usluga. Ova vrijed-
nost predstavlja realne okvire za zadovoljenje dru{tvenih potreba. Tre}i dio jedna~ine kao zbir
teku}e potro{nje (C), investicija (I), i izvoza (E), predstavlja razne vidove upotrebe tih raspo-
lo`ivih sredstava. Njihova suma predstavlja finalnu tra`nju, tj. masu finalnih proizvoda iz do-
ma}ih i inostranih izvora koja je utro{ena u zadovoljavanju potreba zemlje.
Za razliku od finalne tra`nje koja proisti~e iz svih raspolo`ivih sredstava finalnih proiz-
voda, finalna proizvodnja sadr`i samo ova sredstva iz doma}ih izvora. To je ustvari, vrijed-
nost bruto doma}eg proizvoda (F) i po{to je prema (4):

F+U=C+I+G+E

To je bruto doma}i proizvod (finalna proizvodnja) ravan:

F = C + I + G (E – U) (29)

tj. on je od finalne tra`nje manji za veli~inu salda uvoza i izvoza.

Pored izvoza i uvoza roba i usluga, teku}i tokovi sa inostranstvom obuhvataju i transfere
vezane za tzv. usluge kapitala i rada, koji sadr`e primanja i pla}anja interesa na inostrana
sredstva, li~ne neto zarade u inostranstvu, ili i sam profit od inostranog kapitala. U pitanju je
pozicija u platnom bilansu: „ostale transakcije”, obilje`ene sa Ye i Yu prema tome da li u bi-
lansu sa~injava prihodnu ili rashodnu stavku.
Ako naprijed formulisani bruto doma}i proizvod korigujemo za saldo (Ye – Yu), dobijamo:

F + (Ye – Yu) = Y (30)

132
Statistika makroekonomskih (nacionalnih) ra~una

gdje Y obilje`ava raspolo`ivi dohodak tj. sumu svih dohodaka koji priti~u datoj zemlji – nje-
nom stanovni{tvu, preduze}ima, dr`avi i raznim institucijama iz doma}e proizvodnje i doho-
daka ostvarenih u inostranstvu, umanjenih za dohotke koje su ostvarili nerezidenti u doma}oj
proizvodnji.
Ako u jedna~inu (6) uklju~imo vrijednost F prema jedna~ini (5), onda }e biti:

Y = C + I + G (E – U) + (Ye – Yu) (31)

{to zna~i da je raspolo`ivi dohodak jednak sumi izdataka na teku}u potro{nju i bruto investici-
je i salda bilansa pla}anja. Zapravo, ovaj saldo se razlikuje od salda uvoza i izvoza (E – U) za
razliku (Ye – Yu), tj:

Ys = (E – U) + (Ye – Yu) (32)

Sada se jedna~ina (7) mo`e formulisati kao:

Y = C + I + G + Ys

pri ~emu negativni saldo treba odbiti a pozitivni dodati sumi vrijednosti (C) i (I).

Iz ovoga proizilazi da raspolo`ivi dohodak (Y) determini{e mogu}nosti zadovoljenja po-


treba date zemlje.

3. U (25) i (26) dali smo globalne tokove u zatvorenoj i otvorenoj privredi. Me|utim sa-
gledavanje me|uzavisnosti u proizvodnoj aktivnosti zahtijeva da detaljnije ra{~lanimo neke
od komponenti finalne proizvodnje, prije svega investicija.
Svaki bilans ekonomske aktivnosti odnosi se ta~no na odre|eni period (naj~e{}e kalen-
darsku godinu). S obzirom da je ekonomska aktivnost kontinuirana (nema prekida) onda u bi-
lansima moramo uvijek ra~unati sa zalihama, koje se redovno prenose iz jednog perioda u
drugi.
Tako privreda raspola`e zalihama gotove robe iz kojih se snabdijeva tr`i{te, ali i zaliha-
ma nedovr{ene proizvodnje, zapo~ete u prethodnoj i prenesene u narednu godinu, koje mogu
biti zna~ajne, posebno u djelatnostima sa du`im procesom proizvodnje (brodogradnja, gra|e-
vinarstvo i sl.).
Za{to zalihe posebno uklju~ujemo u bilanse proizvodnje?
Dva su cilja: s jedne strane, da se proizvodnji date godine pripi{u samo one vrijednosti koje
su stvorene u toj godini (zalihe su iz prethodne godine), a s druge strane, da se sagledaju raspolo-
`iva sredstva u datoj godini bez obzira na to da li su ona u cjelosti stvorena u tom periodu.
Za{to zalihe tretiramo kao investicije?
Zalihe se tretiraju kao investicije u obrtna sredstva jer one nijesu poslu`ile za zadovolje-
nje teku}ih nego su namijenjene za zadovoljenje budu}ih potreba (za potrebe izvan perioda za
koji se vr{i obra~un a sve {to je izvan tog teku}eg perioda ima karakter investicija).

133
Ekonomska statistika

Ako pozitivne ili negativne promjene u zalihama (odnos na kraju i po~etku godine) obi-
lje`imo sa (Z) a investicije u osnovna sredstva sa Io, onda je:

I = Io + Z (33)

Vrijednost zaliha ostvarena u datoj godini, bi}e odre|ena sa:

Z = (P + U) – (E + R + C + G + Io) (34)

i mo`e se tretirati kao rezidualna vrijednost koja ostaje kada se iz ukupnih raspolo`ivih sred-
stava (P + U) podmire sve druge potrebe tj. reprodukcija (R), izvoz (E), teku}a potro{nja (C) i
investicije u osnovna sredstva (Io), pri ~emu se Io odnosi na investicije u privredne i nepri-
vredne djelatnosti tj. sve fiksne fondove (Vidi poglavlje o nacionalnom bogatstvu, str. 226).
Jedna~ina (33) predstavlja bruto investicije. Me|utim, dio bruto investicija – amortizacija
(A), slu`i za zamjenu osnovnih sredstava utro{enih u teku}em procesu reprodukcije. Ako se ta
nadoknada ve} utro{enog odbije od bruto investicija, dobijaju se neto investicije (In), koje
predstavljaju prirast (pove}anje) dru{tvenog bogatstva.

Odnosno, bruto investicije su:

I = A + In = A + Ion + Z (35)

gdje Ion predstavlja veli~inu neto investicija u osnovna sredstva.

Vrijednost neto investicija se ne mo`e odrediti direktno iz statisti~kog materijala, ve} se


izvodi posredno iz:

In = I – A (36)

tj. neto investicije odgovaraju razlici izme|u bruto investicija i amortizacije.

4. U dosada{njem dijelu nijesmo govorili o agregatu: narodni dohodak. Govorili smo o


bruto proizvodnji, koja predstavlja vrijednost ukupne proizvodnje i bruto doma}em proizvo-
du, koji predstavlja vrijednost finalne proizvodnje.
U nas narodni dohodak izra`ava vrijednost finalne proizvodnje, ali u ~istom obliku. Me-
|utim, shodno metodologiji Ujedinjenih nacija narodni dohodak treba da obuhvati novostvo-
renu vrijednost, ali ne samo iz doma}ih izvora (kao u sada{njoj na{oj metodologiji) ve} i iz
inostranih izvora. Ako uklju~imo i izvore formiranja nacionalnog dohotka iz inostranstva, on-
da je narodni dohodak manji od raspolo`ivog dohotka za iznos amortizacije.
S obzirom da raspolo`ivi dohodak (Y) po svojoj vrijednosti odre|uje raspolo`iva sred-
stva finalne proizvodnje, tako je ovdje nacionalni dohodak Yu jednak:

Yu = Y – A

134
Statistika makroekonomskih (nacionalnih) ra~una

odnosno:

Yu = C + G + In + (E –U) + (Ye – Yu) (37)

S obzirom da je (E – U) + (Ye – Yu) = Ys, tj. saldo bilansa pla}anja onda je:

Yu = C + G + In + Ys (38)

Zna~i, nacionalni dohodak bi, shodno uklju~ivanju njegovih izvora iz inostranstva bio
jednak zbiru vrijednosti plata i akumulacije i fondova koji se formiraju u privredi. Odnosno,
vrijednost na{eg nacionalnog dohotka mo`e se svesti na dva nov~ana toka, od kojih jedan iz-
ra`ava nov~ana sredstva za finansiranje li~ne i op{te potro{nje, a drugi nov~anu akumulaciju
namijenjenu finansiranju neto investicija.
Ako nov~anu akumulaciju, koju ovdje ne smijemo poistovjetiti sa veli~inom iz prve nego
kona~ne raspodjele, obilje`imo sa Ak, sa C potro{nju (op{tu i li~nu), onda je narodni dohodak
(Yu) jednak:

Yu = C + G + Ak

odakle je :

Ak = Yu – (C + G) (39)

{to zna~i da akumulaciju sa~injava onaj dio nacionalnog dohotka koji nije utro{en za zadovo-
ljavanje teku}ih potreba.
U jedna~ini (39) radi se samo o akumulaciji iz doma}ih izvora. Me|utim, u praksi ta
sredstva su smanjena ili uve}ana zavisno od tokova sa inostranstvom, tj. od pozitivnog ili ne-
gativnog izvoza i uvoza robe i usluga. Ove implikacije mo`emo sagledati preko sljede}e jed-
na~ine:

Yu = C + G + In + (E – U)

Yu – (C + G) = In + (E – U) (40)

Na osnovu (16):

Yu – (C + G) = Ak

tako da je:

Ak = In + (E – U) (41)

135
Ekonomska statistika

{to zna~i da akumulacija (nov~ana) ravna neto investicijama plus saldo uvoza i izvoza roba i
usluga.

Ovo se odnosi na akumulaciju iz vlastitih (doma}ih) izvora.


Me|utim, raspolo`iva akumulacija }e zavasiti i od ostalih elemenata odnosa sa inostran-
stvom, koji gore nijesu obuhva}eni, a to je saldo „ostalih transakcija” sa inostranstvom (Ye –
Yu). Ako raspolo`ivu akumulaciju obilje`imo sa (Akr) onda }emo imati:

Akr = In + (E – U) + (Ye – Yu) (42)

odnosno, po{to je (E – U) + (Ye – Yu) saldo bilansa pla}anja (Ys), onda je raspolo`iva aku-
mulacija jednaka:

Akr = In + Ys (43)

Iz ovoga se vidi da veli~ina raspolo`ive nov~ane akumulacije predstavlja zbir neto inve-
sticija iz doma}ih izvora uve}an za pozitivan saldo bilansa pla}anja, odnosno umanjen za ne-
gativan saldo.
Zaklju~ak va`an za shvatanje jeste da se odliv ili priliv inostranih sredstava u vezi sa kre-
tanjem spoljnih transakcija reperkutuje na akumulaciju, odnosno investicije, a ne na teku}u
potro{nju. Odnosno, saldo bilansa pla}anja treba uvijek pripisati formiranju investicija i aku-
mulacije a ne i drugim pozicijama u raspodjeli narodnog dohotka.

*
* *
Makroekonomski ra~uni su otkri}e XX vijeka. Njih je iznjedrila praksa `ivota. Naime,
kada je do{lo do ja~anja uloge dr`ave i na Istoku (socijalizam – Oktobarska revolucija 1917) i
na Zapadu (dr`avni kapitalizam – Velika ekonomska kriza 1930) pojavila se potreba da se
„razbacani” statisti~ki podaci metodolo{ki konzistentno integri{u i kao takvi predstavljaju
osnovu za dono{enje odluka na nivou dr`ave, odnosno da postanu informativna osnova ma-
kroekonomskih politika. Podizanje ideje ra~unovodstva sa nivoa preduze}a (poslovno ra~uno-
vodstvo) na nivo nacionalne privrede (nacionalno ra~unovodstvo ili makroekonomski ra~uni)
– u ~emu i jeste su{tina ovog otkri}a u ekonomiji – po~iva na prirodi kru`nog toka ekonom-
skih aktivnosti. (Kao {to je poznato, na ovakvu prirodu ekonomskih pojava prvi je ukazao fi-
ziokrat Fransoa Kenej – ljekar, koji je nacionalnu privredu posmatrao kao krvotok u organi-
zmu).
Kru`ni tok privrednih aktivnosti bazi~no proizilazi iz ~injenice da je svaki prihod, ne~iji
rashod.
Kvantitativan izraz kru`nog toka privrednih aktivnosti prikazuju jedna~ine ravnote`e jer
kru`ni tok uvijek po~iva na principu ravnote`e (jednakosti) u odnosima pojedinih djelova. Ra-
zumije se, to nije stati~ka, jednom za uvijek uspostavljena ravnote`a. To je dinami~ka ravno-
te`a koja se u stvarnosti nikada ne mo`e posti}i. Zapravo, ravnote`u treba da shvatite kao ten-
dencije da se neke ukupne veli~ine izjedna~e, odnosno uspostave odre|eni odnosi. Najbli`e

136
Statistika makroekonomskih (nacionalnih) ra~una

ovom shvatanju ravnote`e su cijene akcija na berzi koje osciliraju u veoma kratkim periodima
vremena. Danas uspostavljena ravnote`a ne zna~i da }e va`iti i sjutra. Stalne i brze promjene
ne omogu}avaju postojanje stati~ke ravnote`e.
Na kraju, va`no je da makroekonomske ra~une vezujete za „helikopterski pogled na pri-
vredu” – pogled cjeline!
@ivot nije zbir organa u na{em tijelu: potrebno je da ti organi funkcioni{u, da svaki, oba-
vljaju}i svoju posebnu funkciju u organizmu doprinosi efektu (rezultatu) cjeline: a to je da
smo `ivi, da mislimo, hodamo, pjevamo, nerviramo se, … (Istina, tajna `ivota nije do kraja
obja{njena: za{to svi ti organi zajedno daju taj rezultat!). Makroekonomski ra~uni i na njima
konstruisani modeli pomo}i }e vam da bolje razumijete funkcionisanje ekonomije kao cjeline,
i da na bazi razumijevanja cjeline donosite efikasne odluke na svom nivou odlu~ivanja, (Pred-
sjednik Vlade, menad`er, bankar, itd.).

137
Ekonomska statistika

REZIME

1. Makroekonomski ra~uni su nastavak analize procesa reprodukcije zapo~ete preko


agregata proizvodnje: bruto proizvodnje, doma}eg bruto proizvoda i nacionalnog do-
hotka. Oni otkrivaju i na bazi njih se mogu kvantificirati me|uzavisnosti koje postoje
unutar i izme|u pojedinih sektora i makroekonomskih kategorija.
2. Makroekonomski ra~uni su dokumentaciona osnova za vo|enje makroekonomske po-
litike, kao {to je to ra~unovodstvo u preduze}u za vo|enje poslovne politike. Razumi-
jevanje makroekonomskih ra~una je va`no za menad`ere i biznismene posebno radi
procjene tr`i{ta njihovih proizvoda i usluga kao i iznala`enje novih tr`i{ta i realizaci-
ju novih preduzetni~kih ideja.
3. Cjelokupna ekonomska aktivnost odvija se kroz transakcije i transfere. U makroeko-
nomskim ra~unima one se prikazuju sinteti~ki. Sinteti~kom prikazivanju prethodi kla-
sifikacija transakcija. U osnovi makroekonomskih ra~una je podjela transakcija na:
nov~ane, kapitalne, transakcije sa me|ufaznim proizvodima i transakcije sa finalnim
proizvodima.
4. Pojedini makroekonomski ra~uni detaljnije analiziraju me|uzavisnosti u domenu po-
jedinih grupa transakcija: raspodjele i upotrebe bruto doma}eg proizvoda (finalne),
odnose izme|u pojedinih djelatnosti (me|ufazne), stanje dru{tvenog bogatstva (kapi-
talne) i finansijske tokove (nov~ane).
5. Privredna aktivnost se mo`e prikazati preko grafika i odgovaraju}im tabelama. Na
bazi tabela mogu}e je konstruisati odgovaraju}e jedna~ine robno–nov~ane ravnote`e.

PITANJA

1. Navedite nekoliko transakcija: nov~anih, robnih ili kapitalnih.


2. Prika`ite grafik otvorene privrede i njemu odgovaraju}u tabelu i jedna~ine koje prate
tu tabelu.
3. Kako se dolazi do jedna~ine Akr = In + Ys. [to prikazuje ova jedna~ina?
4. Za{to se zalihe tretiraju kao investicije u obrtna sredstva?
5. Kako se dolazi do jedna~ine raspolo`ivog dohotka Y = C + I + Ys?

KLJU^NE RIJE^I

Makroekonomski bilansi; Nacionalni ra~uni; Robne transakcije; Kapitalne transakcije;


Finansijske transakcije; Kru`ni tok; Tr`i{te kapitala; Robno–nov~ana ravnote`a.

138
5

Sistem nacionalnih ra~una


(System of National Accounts – SNA)

Tranzicija na{eg statisti~kog sistema i njegov dalji razvoj u osnovi se svodi na


uvo|enje metodologije SNA, koju su razvile Ujedinjene nacije.

Struktura glave 5. i koristi za ~itaoca:

# Prikazan je Sistem nacionalnih ra~una iz 1993. („Plava knjiga”)


# Data je metodologija obra~una agregata u SNA sistemu
# Prikazani osnovni ra~uni SNA
# Polaze}i od SNA, data je {ira statisti~ko–ekonomska analiza sljede}ih oblasti:

5.2. Analiza potro{nje GDP


5.3. Finansijske transakcije i finansijski ra~uni
5.4. Investicije i nacionalno bogatstvo
5.5. Input – output tabele
Ekonomska statistika

140
Elementi SNA

5.1.

Elementi SNA

Kako hiljade i milione svakodnevnih transakcija (kupovine i prodaje roba i uslu-


ga) statisti~ki prikupiti i obraditi?

U ovom dijelu }ete upoznati:

# Osnovnu strukturu SNA


# Pokazatelje proizvodnje u SNA i metodologiju njihovog obra~una
# Vrste transakcija u SNA
# Sektori u SNA
# Sistem ra~una u SNA

Va`no je da shvatite metodolo{ke probleme mjerenja proizvodnje u SNA.

141
Ekonomska statistika

5.1.1. Sinteti~ki prikaz SNA

Vidjeli smo u prethodnom poglavlju da SNA obezbje|uje statisti~ko–dokumentacionu


osnovu za analizu ekonomske aktivnosti. U svojoj su{tini SNA je nastavak metodolo{ke
razrade statistike agregata proizvodnje.
SNA ima obilje`je sistema. – To zna~i da su svi elementi ovog sistema me|usobno
povezani i uslovljeni. Shodno tome, SNA se sastoji od koherentne, konzistentne i integralne
mre`e makroekonomskih ra~una, bilansa i tabela baziranih na me|unarodno dogovorenom
metodolo{kom konceptu, definicijama, klasifikacijama i ra~unovodstvenim pravilima. SNA
obezbje|uje {irok ra~unovodstveno–statisti~ki okvir, unutar kojeg su ekonomski podaci
prezentovani tako da mogu poslu`iti za ciljeve ekonomske analize, dono{enje odluka i
ekonomske politike. Ra~uni sami po sebi pru`aju, istina u sinteti~kom izrazu, mno{tvo
informacija o ekonomskoj aktivnosti u jednoj zemlji. Ovi ra~uni obezbje|uju obuhvatan i
detaljan izvje{taj o ekonomskim aktivnostima na nekom podru~ju (dr`ava, region, unija) kao i
o me|uzavisnosti izme|u razli~itih ekonomskih agenata, grupa, koji se susrije}u na tr`i{tu ili
negdje drugdje. SNA ne daje podatke samo o teku}im ekonomskim aktivnostima, ve} i o na-
cionalnom bogatstvu u odre|enom vremenskom trenutku. Isto tako SNA sistem uklju~uje i ra-
~un odnosa sa inostranstvom koji pokazuje veze izme|u ekonomije i „ostatka svijeta”.(Detalj-
nije: D. Miljkovi}, 1999).
Logi~no pitanje koje Vi ve} mo`da sebi postavljate jeste: da li ovi ra~uni slu`e samo za
analizu na makronivou? Ne! SNA mo`e da se koristi za razli~ite nivoe agregiranja: od nivoa
individualnih ekonomskih agregata ili institucionalnih jedinica (kako se u SNA zovu u~esnici
u ekonomskom `ivotu), za grupu institucija do nivoa nacionalne ekonomije.
SNA je okvir za ekonomsku analizu i ekonomsku politiku. U tom smislu, SNA mo`e da
nam poslu`i za analizu i procjenu:
a) Strukture ukupne privrede. Npr. dodatna vrijednost i zaposlenost po djelatno-
stima, regijama; raspodjela dohotka po sektorima; uvoz i izvoz po proizvod-
nim grupama; izdaci za finalnu potro{nju po proizvodnim grupama; investici-
je u fiksni kapital i stanje fiksnog kapitala; struktura stanja finansijske aktive
po sektorima;
b) Odre|enih djelova ili aspekata ukupne privrede: bankarstvo, uloga dr`ave i sl.;
c) Makroekonomske analize: analiza rasta BDP, analiza inflacije i analiza se-
zonskih kretanja, analiza finansijskih instrumenata...
d) Me|unarodna pore|enja: pore|enje proizvodnje, dohotka, plata, inflacije, ne-
jednakosti izme|u zemalja i sl.

Koja su glavna obilje`ja Sistema nacionalnih ra~una? Odnosno, koji su najva`niji ele-
menti ovog sistema? To su na konstitutivnom nivou sljede}i elementi:
a) Statisti~ke jedinice i njihovo grupisanje (Ko?)
b) Tokovi i stanja ([ta?)
c) Sistem ra~una i agregati (Ko i {to?)
d) Input – output tabele (Ko i {to?)
142
Elementi SNA

Ovo je struktura koju }emo pratiti u daljem izlaganju. U ovom dijelu daje se samo kratko
obja{njenje svakog od elemenata sistema, a potom }e se svaki pojedina~no prikazati detaljnije.

a) Statisti~ke jedinice i njihovo grupisanje. – U ovom sistemu se vr{i upotreba


dvije vrste statisti~kih jedinica i dva na~ina ra{~lanjivanja privrede koji se
razlikuju i koji slu`e dvjema razli~itim namjenama.
Prvo je grupisanje na sektore. Radi opisivanja tokova dohotka, finansijskih iz-
dataka, bilansa stanja imovine, ~itav ekonomski sistem se grupi{e u sektore, a
na osnovu njihove glavne funkcije.
Radi opisivanja procesa proizvodnje i za input–output analizu, grupisanje se
vr{i po djelatnostima.
U sistemu se sve institucionalne jedinice grupi{u u {est institucionalnih sektora:

1. Nefinansijska preduze}a
2. Finansijska preduze}a
3. Dr`ava
4. Doma}instva
5. Neprofitne ustanove koje slu`e doma}instvima
6. Inostranstvo

b) Tokovi i stanja. – U sistemu se evidentiraju dvije vrste informacija: tokovi i


stanja. Tokovi se odnose na djelovanje i posljedice doga|aja koji su se dogo-
dili unutar odre|enog vremenskog perioda, dok se stanje odnosi na nivo poja-
ve u jednom trenutku (npr. 31.XII).
Postoje dvije vrste tokova: to su transakcije i ostale promjene imovine.
Postoji bezbroj transakcija. One se u sistemu grupi{u u ~etiri grupe:

1. Transakcije proizvodima i uslugama


2. Transakcije raspodjele (opisuju kako se dodatna vrijednost stvorena u
procesu proizvodnje raspodjeljuje na rad, kapital i dr`avu; opisuju prera-
spodjelu dohotka i bogatstva (porezi na dohodak i bogatstvo i ostale
transakcije).
3. Finansijske transakcije, koje opisuju neto pove}anje finansijske aktive ili
neto pove}anje finansijskih obaveza.
4. Transakcije koje nijesu uklju~ene u ove tri prethodne, kao {to su promje-
na fiksnog kapitala.

Me|utim, sistem evidentira i neke transakcije koje se de{avaju unutar institucio-


nalnih jedinica. Npr. potro{nja fiksnog kapitala. Ili, proizvodnja i potro{nja unutar seo-
skih doma}instava. Ovo su tzv. naturalne transakcije, za razliku od transakcija koje se
obavljaju izme|u razli~itih institucionalnih jedinica preko tr`i{ta – tr`i{ne transakcije.

143
Ekonomska statistika

Ostale promjene imovine (pored transakcija, drugi vid ekonomskih tokova) obu-
hvataju:

1. Ostale promjene u veli~ini imovine i obaveza (npr. po`ari, razni nepred-


vidivi doga|aji, fizi~ko nestajanje imovine)
2. Vlasni~ki dobici i gubici, koji proizilaze iz promjene cijene aktive (razni
vidovi sredstava i hartije od vrijednosti).

Stanja prikazuju vlasni{tvo nad imovinom i obavezama u odre|enom vremenskom


periodu. Stanja se evidentiraju na po~etku i na kraju ra~unovodstvenog razdoblja. Ra~uni
koji prikazuju stanja zovu se bilansi stanja imovine (kapitala). Ova stanja se utvr|uju
za pojedine sektore kao i za privredu u cjelini. Bilans stanja imovine na nivou nacio-
nalne ekonomije zove se nacionalno (dru{tveno) bogatstvo. (Vidi odjeljak 5.4, str. 225.)

c) Sistem ra~una i agregati. – Ra~uni imaju knjigovodstveni karakter: {to zna~i


da svaki ra~un ima prihodnu i rashodnu stranu (duguje – potra`uje).
Za evidentiranje se koristi sistem dvojnog knjigovodstva. Ovo je princip koji
va`i za knji`enje na nivou jedinice odnosno sektora. Svaka transakcija se na
jednom ra~unu knji`i kao prihod a na drugom kao rashod. („Svaki prihod je
ne~iji rashod”). (Kada vam baka da nagradu za uspje{no polo`en ispit iz Eko-
nomske statistike, to je za nju rashod a za vas prihod.)
Me|utim, na nivou razmjene izme|u dvije institucionalne jedinice, koristi se
na~elo ~etvorostrukog knjigovodstva. Svaka transakcija se mora evidentirati
kod obje jedinice po dva puta. Kupac: pove}anje ra~una robe i smanjenje `iro
ra~una; Prodavac: pove}anje novca a smanjenje robe.
Cijene koje se koriste za obra~un mogu biti:
1. tr`i{ne cijene (teku}e)
2. stalne cijene (iz pro{log perioda)

Vremensko evidentiranje se vr{i po obra~unskom principu, {to zna~i u mo-


mentu kada je ekonomska vrijednost stvorena, ili uga{ena, ili u vrijeme kada
su potra`ivanja i obaveze nastale ili ukinute. U osnovi je princip obra~unatih
a ne napla}enih potra`ivanja.
Konsolidacija predstavlja me|usobno potiranje dugovanja i potra`ivanja na
nivou jedne jedinice (sektora). Zna~i, kada se prikazuje ukupna proizvodnja
na nivou sektora proizvodnje, onda se sva potra`ivanja i dugovanja izme|u
preduze}a potiru, (sli~no, kao kad biste izra~unali koliko imate novca na ni-
vou va{e porodice). Ra~uni u sistemu su zbog toga konsolidovani.

Kako su konstruisani ra~uni u sistemu? Kakav je njihov slijed?

Ra~uni svakog sektora se sastoje iz tri dijela koji imaju sljede}u logiku:

1. Teku}i ra~un proizvodnje, raspodjele i preraspodjele dohotka i upotrebe


dohotka (Prikaz teku}e aktivnosti);

144
Elementi SNA

2. Ra~un akumulacije (promjene u imovini i obavezama), (Krajnji rezultat


teku}e aktivnosti – profit ili gubitak);
3. Bilans stanja imovine ({to se desilo sa bogatstvom na kraju teku}e aktiv-
nosti, profit ga pove}ava, gubitak smanjuje).

Koji su agregati u sistemu? Odnosno, koji se pokazatelji proizvodnje koriste u si-


stemu? Postoje dvije grupe agregata:

1. Agregati koji se odnose neposredno na transakcije u sistemu. Npr. proiz-


vodnja dobara i usluga, stvorena finalna potro{nja, bruto investicije i sl.
2. Agregati na nivou sistema, kao npr. bruto doma}i proizvod po tr`i{nim
cijenama, nacionalni dohodak i sl.

d) Input–output tabele. – Ove tabele pokazuju odnose unutar sektora proizvod-


nje, odnosno one prikazuju tokove me|ufazne potro{nje. Ovo je i dalje u
SNA 1993. ostao poseban sistem ra~una.1
U nastavku se metodolo{ki razvijaju svi ovi elementi. Ovaj kratak prikaz je
imao za cilj da dobijete globalnu sliku, te da biste na bazi nje mogli lak{e da
pratite djelove koji se obja{njavaju u nastavku. Zna~i, nastavak rasprave o
SNA je samo detaljniji prikaz skice koja je data u 5.1.1. Prije toga u 5.1.2. da-
je se odgovor na pitanje {to se smatra proizvodnjom u SNA i koji su agregati
proizvodnje u SNA. (U prethodnom poglavlju dali smo odgovor na ova pita-
nja sa aspekta na{e statistike).

Ovaj paragraf (5.1.1) je kratak prikaz sadr`aja izlaganja koje dalje slijedi kroz ~itavo
poglavlje 5!!!

5.1.2. Proizvodnja i mjerenje proizvodnje u SNA sistemu

5.1.2.1. Definicija proizvodnje u tr`i{nim privredama

Dok se u na{oj statistici koristi koncepcija u`e materijalne proizvodnje, u zemljama sa tr-
`i{nim privredama koristi se {ira koncepcija proizvodnje (Teorijske rasprave vidi na str. 78).
To je su{tinska razlika (iz koje proizilaze i sve ostale) izme|u agregata proizvodnje u na{oj
statistici i statistici Ujedinjenih nacija (SNA), koja je metodolo{ki saglasna sa statistikom raz-
vijenih zemalja tr`i{ne privrede.
1
Prezentirana konfiguracija sektora mo`e se povezati sa ranije datom strukturom u Sistemu nacionalnih
ra~una 1968. godine (vidi str. 113 i str. 117), shodno kojoj je bilo 4 bilansa:

1. Ra~un raspodjele dru{tvenog proizvoda ({to uslovno odgovara Teku}em ra~unu)


2. Finansijski ra~uni (odnosno ra~un akumulacije)
3. Bilans dru{tvenog bogatstva (Bilans stanja imovine)
4. Input–output tabele
145
Ekonomska statistika

[ta se smatra proizvodnjom i kako se ona mjeri shodno metodologiji SNA?

Prema konceptu SNA, proizvodnja obuhvata ne samo djelatnosti koje imaju za rezultat pro-
izvod u materijalnom obliku ve} i usluge (ne samo saobra}aj i trgovinu kao u na{oj statistici).
U osnovi definisanja proizvodnje je stvaranje koristi koje imaju materijalni i nematerijalni
oblik. Rezultat procesa proizvodnje su dobra i usluge kojima se zadovoljavaju ljudske potrebe,
koje su relativno oskudne i imaju ekonomsku vrijednost koja, po pravilu, ima nov~ani izraz.
U SNA, proizvodnja se prikazuje kroz vrijednost dobara i usluga. Dobra i usluge mogu
da slu`e za zadovoljavanje kona~nih oblika potro{nje (finalna potro{nja) ili slu`e za me|ufa-
znu potro{nju (kao sredstva za proizvodnju). Dobra i usluge su predmet tr`i{nih transakcija.
Ipak, jedan dio dobara i usluga te~e van mehanizama tr`i{ta. Ovaj dio proizvodnje je poznat
kao netr`i{na (naturalna) proizvodnja. Ona obuhvata dvije kategorije:

• netr`i{na proizvodnja koja slu`i za finalnu potro{nju proizvo|a~a (npr. seoska


doma}instva proizvode meso i njime zadovoljavaju svoju li~nu potrebu za
mesom) i
• usluge dr`ave i drugih nekomercijalnih organizacija.

Radi lak{eg razumijevanja nekih metodolo{kih postupaka pri obra~unu proizvodnje po-
trebno je ukazati na:

a) razliku u „statisti~kom” tretmanu proizvoda i usluga i


b) tretman aktivnosti u doma}instvima (tj. tretman „sive ekonomije”).

Osnovna razlika izme|u dobra i usluge je u tome {to se proizvodnja dobara mo`e oba-
vljati sasvim odvojeno od isporuka (proizvo|a~ isporu~uje trgovini, trgovina ima vi{e posred-
nika do krajnjeg potro{a~a). Usluge se proizvode po narud`bini. Moraju se direktno isporu~iti
pojedincu ili grupi pojedinaca odmah po zavr{etku proizvodnje. Organizacija proizvodnje i
prodaje usluga je sasvim razli~ita od proizvodnje dobara. Potro{a~ anga`uje proizvo|a~a uslu-
ga da izvr{i neka pobolj{anja (ili sprije~i pogor{anja).
Shodno tome, usluge mogu imati razli~ite oblike i to:

a) Promjena stanja ili uslova za kori{}enje potro{nih dobara koja pripadaju po-
tro{a~u; pru`anje saobra}ajnih usluga, usluge opravki, odr`avanje, ~i{}enje i
sli~no.
b) Pobolj{anje zdravlja, znanja, izgleda, kvalifikacija, informacija i drugih svoj-
stava pojedinaca, pru`anjem usluge prevoza, smje{taja, obrazovanja, zabave,
konsultantske usluge i sl.
c) Pobolj{anje op{teg ekonomskog i bezbjednosnog stanja institucionalnih jedi-
nica i pojedinaca pru`anjem usluga za{tite, osiguranja, zajmova, finansijskih
usluga i sl.

Usluga je obi~no inkorporirana u dobro, imovinu ili osobu, pa ju je zbog toga te{ko
odvojiti od njih. To je i razlog da se ne mo`e definisati neka op{ta jedinica za mjerenje obima
146
Elementi SNA

usluga, kao {to su du`ina, povr{ina, te`ina i sl. S obzirom na to da neka pobolj{anja koja se
pru`aju uslugama mogu trajati i du`i vremenski period (npr. obrazovanje), takvi izdaci se ~e-
sto tretiraju kao investicije. Postoje i kolektivne usluge kao {to su odr`avanje reda, zakona,
odbrana zemlje. Ve}inu ovih usluga finansira dr`ava iz poreza i drugih prihoda, jer se takve
usluge ne mogu direktno naplatiti od pojedinca.
Doma}instvo ima specifi~an statisti~ki tretman. Zapravo, neke aktivnosti unutar njih se
ne obuhvataju kao proizvodnja, dok se dio tih aktivnosti smatra proizvodnjom. Tako napla}e-
ne li~ne usluge za potro{nju u doma}instvu se ne obuhvataju kao proizvodne. To se odnosi na:

a) ~i{}enje i odr`avanje stanova,


b) ~i{}enje i odr`avanje trajnih dobara (vozila, fri`idera,....),
c) pripremanje hrane,
d) ~uvanje djece,
e) prevoz ~lanova doma}instva sopstvenim automobilom...

Ukoliko su ove usluge pla}ene, tada se uklju~uju u obra~un proizvodnje.


Ipak neke usluge unutar doma}instva imaju karakter proizvodnje dobara i usluga. Ovo se
odnosi na proizvodnju za sopstvene potrebe, tj. za potro{nju doma}instva:

$ proizvodnja poljoprivrednih proizvoda,


$ sje~a drva,
$ skupljanje prirodnih plodova,
$ lov, ribolov, vr{idba, klanje stoke,
$ tkanje, proizvodnja mlije~nih proizvoda,
$ proizvodnja rakije, vina, sokova
$ izrada grn~arije, alata i sl.

Isto tako, usluge na principu „uradi sam” imaju karakter proizvodnih usluga: odr`avanje
krovova ku}a, opravke stanova i sl. Siva ekonomija i ilegalna proizvodnja (droge, narkotici),
za koje ima ta~nih podataka, procjenjuju se i uklju~uju u obra~un proizvodnje. Procjene se vr-
{e uz pomo} posebnih anketa, primjenom metoda robnih tokova i sl.
Odnosne proizvodne djelatnosti za koje se obra~unava bruto doma}i proizvod (GDP) u
SNA jesu:

1. Poljoprivreda, lov i {umarstvo


2. Ribarstvo
3. Va|enje rude i kamena
4. Prera|iva~ka industrija
5. Elektri~na energija, gas i voda
6. Gra|evinarstvo

147
Ekonomska statistika

7. Trgovina na veliko i malo, opravka motornih vozila i predmeta za li~nu upo-


trebu i doma}instva
8. Hoteli i restorani
9. Saobra}aj, skladi{tenje i veze
10. Finansijsko posredovanje
11. Nekretnine, iznajmljivanje, poslovne aktivnosti
12. Javna uprava i odbrana, obavezna socijalna za{tita (socijalno osiguranje)
13. Obrazovanje
14. Zdravstvo i socijalna za{tita
15. Komunalne, dru{tvene, sportske, kulturne i uslu`ne djelatnosti
16. Privatna doma}instva sa zaposlenim licima

Proizvodnja je proces koji se odvija u nekoj institucionalnoj jedinici (pogon, preduze}e,


korporacija) u odre|enom vremenu. Proces po~inje ulaganjem (anga`ovanjem faktora proiz-
vodnje), a zavr{ava dobrima i uslugama na kraju procesa. Ulaganja u proizvodna dobra i uslu-
ge se vrednuju po odre|enim cijenama.
Razlika izme|u bruto vrijednosti proizvodnje i me|ufazne potro{nje jeste bruto dodatna
vrijednost, koja se sastoji od sljede}ih elemenata:

1. bruto dodatna vrijednost (zbir od 2 do 5)


2. potro{nja (amortizacija) osnovnih sredstava
3. zarade zaposlenih
4. poslovni vi{ak (1 minus zbir 2 i 3)
5. porezi na proizvode (umanjeni za subvencije).

Proizvodnja se obra~unava za pogon ili preduze}e. Naj~e{}e se kao statisti~ka jedinica


koristi pogon. Pogon je proizvodna jedinica koja obavlja jednu aktivnost na odre|enoj terito-
riji. Iako se pogon i preduze}e mogu „poklopiti”, naj~e{}e je pogon dio preduze}a. Proizvod-
nja pogona se sastoji od:

# dobara i usluga koje pogon isporu~uje drugim pogonima,


# proizvodnih dobara koja su ostala na zalihama,
# proizvodnje koja }e se upotrijebiti unutar samog pogona – nedovr{ena proiz-
vodnja.

Proces proizvodnje razli~ito traje. Obra~un se, po pravilu, vr{i za period od godinu dana.
U proizvodnjama u kojima ciklus proizvodnje traje du`e (npr. brodogradnja) potrebno je ta~-
no „podijeliti” proizvodnju po pojedinim vremenskim jedinicama. Sve ovo stvara odre|ene
probleme na prakti~nom nivou. Na njih ukazujemo u daljem dijelu ovog rada.

148
Elementi SNA

Sve ove metodolo{ke probleme obra~una proizvodnje mo`emo grupisati u sedam grupa:

a) mjerenje tr`i{ne proizvodnje


b) mjerenje netr`i{ne proizvodnje
c) mjerenje amortizacije
d) mjerenje me|ufazne potro{nje
e) mjerenje proizvodnje u nekim djelatnostima
f) cijene po kojima se vrednuje proizvodnja
g) mjerenje dodatne vrijednosti

U nastavku pojedina~no obja{njavamo svih sedam grupa metodolo{kih problema obra~u-


na GDP.

a) Mjerenje tr`i{ne proizvodnje


Prilikom mjerenja tr`i{ne proizvodnje (dobra i usluge koji su prodati ili }e biti prodati na
tr`i{tu po tr`i{nim cijenama) nailazi se na problem mjerenje promjena u vrijednosti zaliha
proizvodnje i nedovr{ene proizvodnje.
Cilj obra~una proizvodnje je da se iska`e vrijednost proizvedenih dobara po teku}im tr`i-
{nim cijenama, bez obzira da li su ta dobra prodata do tog trenutka ili su zadr`ana na zalihama
i kasnije prodata. Iz toga proizilazi da zalihe moraju biti vrednovane po teku}im cijenama.
Proizvodi ulaze ili izlaze sa zaliha u razli~ito vrijeme. Zbog promjena cijena vrednuju se po
razli~itim cijenama. To zahtijeva ta~an obra~un koli~ina i cijena u obra~unskom periodu. Po-
{to je to te{ko, pristupi}e se pribli`noj procjeni vrijednosti zaliha. Utvrdi}e se razlika u koli~i-
ni proizvoda koji se nalaze na zalihama na osnovu stanja na po~etku i na kraju obra~unskog
perioda, pa se ta razlika vrednuje po prosje~nim cijenama obra~unatim za taj period. U po-
slovnom ra~unovodstvu zalihe se obra~unavaju po principu FIFO i LIFO.
Kad je proces proizvodnje du`i od obra~unskog peroda, javlja se nedovr{ena proizvod-
nja. Nedovr{ena proizvodnja je posebno velika u poljoprivredi, gra|evinarstvu, brodogradnji,
projektovanju. Vrednovanje nedovr{ene proizvodnje je slo`eno. To proizilazi iz ~injenice da
je te{ko na}i odgovaraju}u tr`i{nu cijenu za vrednovanje proizvoda koji jo{ nijesu dobili tr`i-
{ni oblik. Npr. nedovr{en brod. Naj~e{}e, u uslovima stabilnih cijena, obra~un se vr{i prema
ostvarenim tro{kovima proizvodnje. U slu~aju rasta cijena (inflacija), obra~un se vr{i prema
o~ekivanoj prodajnoj cijeni u datom periodu.

b) Mjerenje netr`i{ne proizvodnje


Kod netr`i{ne proizvodnje dobra i usluge se ne proizvode za tr`i{te. Vrijednost netr`i{ne
proizvodnje sa~injavaju:
# vrijednost dobara za sopstvenu finalnu potro{nju (preduze}a ili doma}instva)
# vrijednost proizvodnje dr`ave i nekomercijalnih organizacija

Proizvodnja za sopstvenu finalnu potro{nju sastoji se od dobara i usluga koje vlasnik


preduze}a u kojem su proizvedeni, zadr`ava za sopstvenu finalnu potro{nju. Npr. to je slu~aj

149
Ekonomska statistika

sa poljoprivrednom proizvodnjom. Proizvodi se vrednuju na bazi cijena po kojima bi se ti


proizvodi mogli prodati da su iznijeti na tr`i{te. Ukoliko se te cijene ne mogu utvrditi, vr{i se
procjena na bazi sabiranja me|ufazne potro{nje, zarada zaposlenih, amortizacije i poreza. Ob-
ra~un proizvodnje usluga za sopstvenu potro{nju nije do sada bio poznat jugoslovenskoj prak-
si. Ve}inu usluga za sopstvenu potro{nju u preduze}ima (transportne usluge, skladi{tenje, odr-
`avanje, ....) proizvode pomo}ne djelatnosti, pa se zbog toga ne prikazuju kao proizvodnja.
Npr. toplana u Kombinatu aluminijuma. Ona se ne vrednuje kao proizvo|a~. Me|utim, shod-
no metodologiji SNA, sve usluge koje proizvodi posebna doma}a posluga (kuvari, voza~i, ~i-
sta~ice), uklju~uju se u proizvodnju. Proizvedene usluge tro{i ista jedinica koja ih proizvodi,
pa zbog toga one ~ine oblik proizvodnje u sopstvenoj re`iji.
Proizvodnja dr`ave i nekomercijalnih organizacija. – Ovo je dio netr`i{ne proizvodnje
koji se sastoji od dobara i usluga koje dr`ava i nekomercijalne organizacije isporu~uju drugim
institucijalnim jedinicama ili zajednici u cjelini, besplatno ili po cijenama koje nijesu od eko-
nomskog zna~aja. Dr`ava proizvodi dvije vrste usluga: usluge pojedincima i usluge kolektivi-
ma. Netr`i{na proizvodnja usluga dr`ave i drugih nekomercijalnih organizacija se defini{e
kao proizvodnja za druge za koje nema prihoda od prodaje ili su prihodi mali u odnosu na tro-
{kove proizvodnje. To zna~i da prodaja ne pokriva tro{kove proizvodnje. Vrijednost proiz-
vodnje se imputira (procjenjuje) i uzima se da je jednaka tro{kovima proizvodnje. Njih sa~i-
njavaju: a) me|ufazna potro{nja, b) naknada zaposlenima, c) porezi na proizvodnju, d) amor-
tizacija. Po{to ne postoji tr`i{na cijena usluga, onda nema ni vi{ka iznad tro{kova. Neto po-
slovni vi{ak jednak je nuli.
Prema metodologiji SNA i dr`ava se pojavljuje kao proizvo|a~. Ve}ina proizvodnje data
je besplatno, tj. pla}ena je porezima, a ne kroz tr`i{ne transakcije preko cijena. Istina, tu treba
razlikovati one dr`avne djelatnosti koje posluju po tr`i{nim cijenama. Npr. dr`avna preduze-
}a. Ipak ih pri obra~unu treba razlikovati od dr`avnih institucija. Isto tako, u nekim djelatano-
stima, paralelno sa netr`i{nom proizvodnjom postoji i tr`i{na, kao npr. privatne {kole, bolni-
ce, ambulatne, ... Npr. na Ekonomskom fakultetu pored netr`i{nog dijela posluje tr`i{ni: po-
slovna {kola. Ovaj dio se obra~unava po tr`i{noj cijeni. Nekomercijalne dr`avne institucije –
dr`avni univerziteti, bolnice, nacionalni parkovi itd. pokrivaju samo dio svojih poslovnih tro-
{kova kroz naknade i druge da`bine. One posluju na isti na~in kao i dr`avne institucije, a ne
kao dr`avna preduze}a. Privatne nekomercijalne organizacije (sindikalne, obrazovne, religio-
zne, dobrotvorne organizacije) imaju sli~an tretman.

c) Mjerenje me|ufazne potro{nje

Me|ufaznu potro{nju ~ine dobra i usluge namijenjeni proizvodnoj potro{nji (za razliku
od finalne potro{nje koja obuhvata dobra i usluge namijenjene za zadovoljavanje nekog od
oblika finalne potro{nje: li~na, op{ta, investicije, izvoz). Me|ufazna (reprodukciona) potro-
{nja preduze}a sastoji se od dobara i usluga proizvedenih u drugim preduze}ima.
Postoje dvije vrste me|ufazne potro{nje: prva, koju ~ine materijali, sirovine ili poluproi-
zvodi koji su ugra|eni ili transformisani u gotove proizvode (energija, ruda, amortizacija –
kao alikvotni dio utro{ka ma{ina u tom obra~unskom periodu); i druga, koja se sastoji od go-
tovih proizvoda i usluga, koji mogu biti upotrijebljeni za me|ufaznu, ali i za finalnu potro-
{nju. Npr. hrana, odijelo, pi}e, lijekovi.

150
Elementi SNA

Razgrani~enja me|ufazne potro{nje od ostalih oblika potro{nje su veoma slo`ena i te{ka.


Razlika izme|u me|ufazne potro{nje i zarada zaposlenih. – Tokom proizvodnje neka do-
bra i usluge potro{e radnici. Npr. hrana u fabri~kom restoranu. Da li te proizvode tretirati kao
me|ufaznu potro{nju ili kao zarade zaposlenih u naturi? Ukoliko se takvi proizvodi upotrebe
od zaposlenih tokom radnog vremena, tretiraju se kao me|ufazna potro{nja. Ukoliko posloda-
vac takva dobra i usluge daje da se koriste u slobodnom vremenu za zadovoljavanje potreba
zaposlenih, tretiraju se kao zarade u naturi (npr. karte za prevoz radnika). Shodno tome kao
me|ufazna potro{nja se smatraju i usluge kao {to su alati i oprema, uklju~iv{i i vozila koja
zaposleni upotrebljavaju pri radu; odje}a i obu}a koju zaposleni ne bira i ne kupuje, a koju no-
si pri radu (fabri~ko odijelo, cipele); potrebe za smje{tajem (barake, kabine, spavaonice); tran-
sportne i hotelske usluge za putovanje zaposlenih; potrebe vezane za prirodu posla (kupatila,
ljekarski pregledi i sl.)
Razlika izme|u me|ufazne potro{nje i bruto investicija u osnovna sredstva. – Vrijednost
me|ufazne potro{nje se odre|uje za obra~unski period. To zna~i da ona ne obuhvata kapitalna
dobra, tro{kove istra`ivanja i razvoja. Potrebno je razgrani~iti ove izdatke i me|ufaznu potro-
{nju. Kapitalna dobra se koriste za proizvodnju i to su trajna i skupa dobra. Trajno dobro je
ono ~iji je vijek upotrebe du`i od obra~unskog perioda (godine dana), odnosno, ono se koristi
za proizvodnju u vi{e obra~unskih perioda. Ipak, ni sva takva dobra nemaju karakter kapital-
nih. Ukoliko se radi o jeftinim sredstvima (lopate, no`evi, sjekire, ~eki}i, zavrtnji, ...), iako se
koriste u vi{e obra~unskih perioda, oni nemaju karakter kapitalnih dobara.
Kako se vr{i razlikovanje izme|u odr`avanja i investicija? Da li npr. rekonstrukciju hale
smatrati me|ufaznom potro{njom ili kao investiciju?
Kao odr`avanje (me|ufazna potro{nja) se smatraju:

♦ aktivnosti koje vlasnici ili menad`eri preduzimaju periodi~no ili na teret teku}ih tro-
{kova da bi omogu}ili kontinuirano kori{}enje toga dobra tokom njegovog vijeka tra-
janja (npr. obavezni servis ma{ine, vozila ili ure|aja)
♦ sve aktivnosti koje nemaju za cilj da promijene kapitalno dobro i njegove funkcional-
ne osobine, niti mijenjaju njihov kapacitet

Karakter bruto investicija imaju sljede}e aktivnosti:

♦ ukoliko je do{lo do velike popravke, rekonstrukcije ili promjene kapaciteta dobra, a


koje nijesu uslovljene zahtjevima teku}e proizvodnje, ve} zahtjevima neke budu}e
proizvodnje (npr. uve}ane, kvalitetnije proizvodnje, {irenje zgrade i sl.)
♦ opravke i rekonstukcije koje imaju za cilj produ`enje vijeka trajanja kapitalnog dobra
(zamjena krova na zgradi, motora na ma{ini i sl.)

Postoje i drugi izdaci koje treba razdvojiti. Tako npr. tro{kovi istra`ivanja tr`i{ta imaju
karakter me|ufazne potro{nje (tro{kova), dok izdaci za istra`ivanje razvoja su ulaganja u bu-
du}nost – investicija. Po istoj logici i geolo{ka istra`ivanja imaju karakter investicija.
Me|ufazna potro{nja i usluge dr`ave i nekomercijalnih organizacija. – Netr`i{ne usluge
koje dr`ava pru`a preduze}ima (kolektivne usluge) nijesu uklju~ene u me|ufaznu potro{nju
151
Ekonomska statistika

preduze}a (bezbjednost, sigurnost, ...). Usluge nekomercijalnih institucija (npr. poslovna


udru`enja crne metalurgije, alumunijuma, privredne komore), koja {tite interese svojih ~lano-
va, ulaze u me|ufaznu potro{nju u nivou pla}ene ~lanarine i doprinosa.
Kakav je tretman vojne proizvodnje? To je jedna od grana proizvodnje dr`ave. I u meto-
dologiji UN postoje dileme, koje su rje{avane konvencijom i bez ubjedljivog obja{njenja.
Shodno tome, sva dobra koja je dr`ava nabavljala za vojnu (namjensku) proizvodnju tretiraju
se kao me|ufazna potro{nja, bez obzira da li su potro{ena ili ne. Tako se npr. brodovi, avioni,
vozila tretiraju kao me|ufazna potro{nja. Sli~no je sa zgradama, putevima, aerodromima, lu-
kama. Ova rje{enja, koja jo{ uvijek va`e, predmet su velikih rasprava i za o~ekivati je promje-
ne u ovom domenu, a u pravcu primjene istih ili sli~nih principa koji va`e za „civilnu” proiz-
vodnju. Istina, uvijek ostaje dilema da li oru`ja koja slu`e za razaranje treba da se tretiraju kao
proizvodnja!
Granica izme|u me|ufazne potro{nje i dodatne vrijednosti. – Da li je neka aktivnost
usmjerena na dalje odvijanje proizvodnje ili je to ve} rezultat proizvodnje? Ovu granicu je te-
{ko utvrditi kod nekih aktivnosti (toplana u KAP). Ukoliko KAP nabavlja toplotu izvana, tada
se pove}ava i me|ufazna potro{nja preduze}a, a dodatna vrijednost smanjuje. Ukoliko se to-
plota proizvodi unutar KAP–a, tada i taj dio ima karakter potro{nje, ali se procjena vrijednosti
usluge vr{i po cijeni ko{tanja (ne po tr`i{noj cijeni kao kad se kupuje izvan KAP–a). Ili, pred-
uze}e ima dilemu da li da sagradi zgradu ili da zgradu uzme u zakup. Ukoliko sagradi zgradu,
onda se cijena njene upotrebe tretira kao amortizacija (neme|ufazna potro{nja). Zakup se tre-
tira kao tro{ak – me|ufazna potro{nja.
Razlikovanje me|ufazne potro{nje od ostalih oblika finalne potro{nje nema samo zna~aj
za statisti~ku metodologiju. Ono ima zna~aj i za prakti~no pona{anje i poslovni uspjeh predu-
ze}a. Npr. porezi. Razli~ite su stope poreza za proizvode i usluge koji imaju karakter me|ufa-
zne potro{nje i dobra i usluge koji imaju karakter finalnih. To je dodatni razlog da svaki eko-
nomista treba da razumije ovu problematiku, bez obzira koji posao konkretno obavlja.

d) Mjerenje potro{nje (amortizacije) osnovnih sredstava

U metodologiji SNA koristi se termin „potro{nja osnovnih sredstava” ili „potro{nja fik-
snog kapitala”. Ovim izrazima odgovara na{ termin „amortizacija”. Zavisno od toga da li neki
agregat sadr`i amortizaciju ili ne, postoje dva koncepta konstrukcije agregata: bruto i neto.
Bruto agregati su vjerodostojniji i pouzdaniji od neto, jer je obra~un amortizacije vezan za
mnogo te{ko}a. Potro{nja osnovnih sredstava se defini{e kao smanjivanje teku}e vrijednosti
osnovnih sredstava u toku odre|enog perioda. Do smanjivanja dolazi zbog fizi~kog tro{enja,
normalne zastarjelosti i slu~ajnih {teta. Potro{nja osnovnih sredstava treba da izra`ava tro{ko-
ve zamjene odgovaraju}ih djelova osnovnih sredstava u vrijeme kada se obavlja proizvodnja.
Zbog toga treba da bude obra~unata po teku}im cijenama ili prema cijenama zakupa u to vri-
jeme, a ne u vrijeme kada su osnovna sredstva bila prvobitno nabavljena. „Istorijski tro{kovi”
osnovnih sredstava, tj. cijene pla}ene kad su sredstva nabavljena nijesu uop{te pogodne za ob-
ra~un potro{nje osnovnih sredstava.
Po mnogima, potro{nja osnovnih sredstava bila bi realnije obra~unata ako bi se zasnivala
na cijenama zakupa pojedinih djelova osnovnih sredstava. Za to postoje ekonomski razlozi,
jer zakupnina je iznos koji prema ugovoru pla}a korisnik osnovnih sredstava njegovom vla-
152
Elementi SNA

sniku za pravo upotrebe proizvodnje u odre|enom vremenu. Zakupnina treba da bude dovolj-
na da vlasniku pokrije ne samo smanjivanje vrijednosti osnovnih sredstava u datom periodu,
tj. njihovu potro{nju ve} i da mu obezbijedi kamatu na vrijednost osnovnih sredstava, odno-
sno fiksnog kapitala na po~etku, kao i druge tro{kove koje je imao u vezi sa tim sredstvima.
Ukoliko je vlasnik pozajmio sredstva (novac) za nabavku osnovnih sredstava, kamata predsta-
vlja iznos pla}en na pozajmljena sredstva, a ukoliko je to u~injeno iz sopstvenih sredstava on-
da je nastao gubitak kamate kao rezultat investiranja sopstvenih sredstava u kupovinu osnov-
nih sredstava, umjesto da ta sredstva ulo`i u kupovinu hartija od vrijednosti i druge finansij-
ske imovine.
Postoje razli~iti na~ini obra~una potro{nje osnovnih sredstava (amortizacije) u nacional-
nim ra~unima. Pri tome, potro{nju osnovnih sredstava odre|uju budu}i, a ne pro{li doga|aji.
Ovo je razumljivo, jer se iznos zakupa (od kojeg zavisi vrijednost osnovnih sredstava) odre-
|uje zavisno od koristi koja se o~ekuje u budu}nosti od sredstva koje se zakupljuje. Vrijed-
nost osnovnih sredstava u datom momentu zavisi samo od preostalih koristi koje se mogu do-
biti njihovom daljom upotrebom. Iz svih ovih razloga proizilazi i zaklju~ak da amortizacija,
kako se iskazuje u poslovnom ra~unovodstvu, ne pru`a pravu informaciju za obra~un potro-
{nje osnovnih sredstava. Ako se koriste podaci amortizacije oni moraju da budu korigovani od
istorijskih tro{kova na teku}e cijene. Sa obra~unom amortizacije se u poslovnom ra~unovod-
stvu u velikoj mjeri proizvoljno manipuli{e, posebno prilikom oporezivanja pove}ana amorti-
zacija smanjuje poresku osnovicu i prije se vra}a ulo`eni kapital. Zbog toga se u novoj metodo-
logiji nacionalnih ra~una preporu~uje da se izra|uju nezavisne procjene potro{nje fiksnog ka-
pitala koje bi se zasnivale na ocjeni o stanju sredstava, tj. uzimale bi se u obzir teku}e cijene.
Jedan od metoda koji slu`i za to jeste i metod stalne inventarizacije (o njemu vi{e u po-
glavlju Bilansa dru{tvenog bogatstva). [to se ti~e odre|ivanja samog iznosa potro{nje (amor-
tizacije) postoje razli~iti na~ini obra~una. Naj~e{}e se koristi jedan od dva: metod linearne
amortizacije i metod duplog smanjivanja (geometrijska stopa), i u prvoj godini se, zbog ve}e
efikasnosti sredstva, sredstvo otpisuje duplo vi{e nego u sljede}oj godini, i tako do kraja vije-
ka trajanja osnovnog sredstva. (O obra~unu amortizacije, prisjetite se znanja iz predmeta Ana-
liza bilansa i Ra~unovodstvo).

e) Mjerenje proizvodnje u nekim djelatnostima

U nizu djelatnosti mjerenje proizvodnje ima svojih specifi~nosti. To se posebno odnosi


na one djelatnosti koje po dosada{njoj jugoslovenskoj metodologiji nijesu smatrane proizvod-
nim. U nastavku }emo ukazati na osnovne specifi~nosti i na~in njihovog obuhvatanja u nekim
djelatnostima.
1. Proizvodnja poljoprivrede, {umarstva i ribarstva. – Mjerenje proizvodnje u ovim dje-
latnostima je slo`eno, jer proces proizvodnje traje mjesecima i godinama. Gajenje usjeva, pri-
rast drveta, riba ili stoka su u su{tini nedovr{ena proizvodnja sve do momenta dok nijesu pri-
premljeni za tr`i{te, tj. dok usjevi nijesu po`njeveni, drvo posje~eno a stoka prodata za klanje.
Shodno tome, vr{i se i obra~un vrijednosti proizvodnje tako {to se, grubo poja{njeno, podijeli
zavr{ena proizvodnja po periodima (mjesec, kvartal, ...), {to se stvarni tro{kovi i ostvareni po-
slovni vi{ak rasporede po periodima srazmjerno broju ~asova rada koje je vlasnik ulo`io u
proizvodnju. ^asovi rada se grubo procjenjuju.

153
Ekonomska statistika

2. Proizvodnja saobra}ajne djelatnosti. – Ona se mjeri iznosom prihoda primljenih za


prevoz dobara ili lica. Smatra se da dobro na nekoj lokaciji ima druga~iji kvalitet nego na dru-
goj, tako da prevoz sa jedne na drugu lokaciju jeste proizvodni proces u kome se obavlja zna-
~ajna ekonomska transformacija dobra. Saobra}aj je tipi~na uslu`na djelatnost, koja spaja pro-
izvo|a~e i potro{a~e nekog dobra.
3. Djelatnost skladi{tenja. – Za{to se skladi{tenje smatra proizvodnjom? Zbog toga {to do-
bro koje je uskladi{teno poslije izvjesnog vremena ima razli~it kvalitet od nekog dobra koje je bi-
lo raspolo`ivo u neko ranije vrijeme (npr. promjena ponude i tra`nje). Dok su saobra}ajne uslu-
ge, usluge transporta u porastu, skladi{tenja su usluge u vremenu i mjere se danima skladi{tenja.
4. Proizvodnja trgovine na veliko i malo. – Proizvodna aktivnost trgovine sastoji se u
pru`anju usluga nabavke, skladi{tenja, isporuke dobara na mjesto koje je pogodno za kupca,
izlaganje dobara na vidan i privla~an na~in i pakovanje dobara prema zahtjevima pojedinih
kupaca. Usluge trgovine mjere se ostvarenom trgovinskom mar`om (razlika u cijeni).
5. Proizvodnja finansijskih posrednika. – Finansijski posrednici su: banke, brokeri, tr`i{te
novca, po{tanske {tedionice i sl. U ~emu se sastoji njihova proizvodnja? Ona se sastoji iz dva
dijela:

♦ razlike u visini kamate koju pla}aju na primljena sredstva i kamate na plasirana sred-
stva
♦ posredni~ke usluge koje obavljaju svojim komitentima besplatno (~uvanje ~ekova,
knjigovodstvene usluge, kupovina i prodaja strane valute, naplata ~ekova, savjeti in-
vestitorima, razne poslovne informacije).

6. Proizvodnja preduze}a za osiguranje. – Postupak obra~una je sli~an kao kod finansij-


skih posrednika. Zapravo, osiguravaju}a dru{tva su tako|e finansijski posrednici. Njihova
proizvodnja se sastoji iz:

♦ premije osiguranja
♦ plasiranja novca prikupljenog premijama osiguranja (iznosi iznad aktuarske rezerve)
♦ razne posredni~ke usluge koje se ne napla}uju

Tro{ak ovih preduze}a su pla}ene od{tete.

7. Proizvodnja penzionih fondova. – Penzioni fondovi su {tedionica za starost. Pojedinci


izdvajaju u te fondove dio svojih sredstava da bi u budu}nosti dobili naknadu u vidu penzija
tj. dohodak. U penzionom fondu svaki pojedinac ima svoj ra~un, odnosno izdvajanje i uplate
penzionom fondu, koji imaju isti karakter kao i izdvajanje za {tednju. Novac koji se prima po
osnovu penzije nije novac koji penzioneru daje dr`ava. To je njegov novac, koji je on, radi so-
cijalne sigurnosti u starosti, upla}ivao na svoj ra~un ({tednu knji`icu) kod penzionog fonda. Tim
novcem u penzionom fondu upravljaju menad`eri. Njihova proizvodnja sastoji se od admini-
strativnih tro{kova potrebnih za upravljanje fondovima amortizacije i naknade zaposlenima.
8. Proizvodnja djelatnosti istra`ivanja i razvoja. – Istra`iva~ka funkcija unutar preduze}a
vrednuje se po tro{kovima proizvodnje. Ista djelatnost u samostalnim institucijama, koje svoje
usluge prodaju na tr`i{tu, vrednuje se po tr`i{nim cijenama (ostvarenim prihodima). Istra`iva-

154
Elementi SNA

nja unutar dr`avnih institucija (univerzitet) imaju karakter proizvodnje usluga dr`ave, a ova
proizvodnja se tretira kao netr`i{na i vrednuje se na osnovu ostvarenih tro{kova.

f) Cijene koje se koriste za obra~un u SNA

Za obra~un agregata koristi se vi{e cijena, zavisno od cijena i komponente koja se procje-
njuje. U osnovi se koriste:

$ Teku}e cijene;
$ Stalne cijene (za pra}enje dinamike).

Sljede}a tabela pokazuje cijene za vrednovanje proizvodnje:

Minus Minus
Primljene subvencije subvencije subvencije

Cijena proizvo|a~a
Me|ufazna potro{nja
Osnovna cijena
faktora
Cijena

proizvodnje

Nabavna cijena kupaca


Naknade zaposlenima

Tr`i{na cijena
Bruto poslovni vi{ak
Porezi na proizvodnju
(direktni porezi)
Tro{kovi isporuke robe

Porezi na proizvode
(posredni porezi)

g) Mjerenje dodate vrijednosti

Polazi se od metodologije koja je opisana u dijelu o agregatima proizvodnje u na{oj stati-


stici, a slu`ila je za eliminisanje vi{estrukog obra~una (vidi str. 96). Zna~i, u svakoj fazi proiz-
vodnje obuhvata se samo onaj dio proizvodnje koji je rezultat te faze proizvodnje.

5.1.2.2. Agregati proizvodnje u SNA sistemu

Sljede}i grafik pokazuje kru`ni tok aktivnosti u privredi: odnose izme|u pojedinih sekto-
ra i tr`i{ta. SNA sistem upravo prikazuje do detalja ove odnose.

155
Ekonomska statistika

Ostatak
Tr`i{te dobara voz svijeta
n je na u
e
i usluga Tro{
oza
zv
o di

je )
di
ho

ci
Pri

sti
ve
in
+

Ra
ja

sh
Invest
{n

od
ro
ot

iz
(P

ai
ic
je

ije

nv
n
{e

est
o
Tr

icij
e
Doma}instva Dr`ava
Preduze}a
ri
s fe
ta

an
efici

Tr zi
Raspo

a
re cij
Po sti
nje d

ve
in
lo`ivi

je
a

n
r

a
i

sir
n s

n
dohod

na
Fina

[ te Fi
dn
ja ja
ak

dn
[ te
Finansijska tr`i{ta
Do
h od
ak
do e
m
a} e nj
in o{
stv Tr
a
Tr`i{te faktora
proizvodnje

Grafik 5.1: Kru`ni tok dohotka

Ovaj grafik mo`da jednostavnije prikazuje isto ono {to i grafik 4.6. na str. 123.
Na prvom nivou analize zapazite da se cijela aktivnost odvija izme|u ~etiri sektora (pred-
uze}a – finansijska i nefinansijska; dr`ava; doma}instva i inostranstvo). Va`no je zapaziti da
se veze izme|u sektora uspostavljaju preko tr`i{ta (ne direktno). Ta tr`i{ta su: tr`i{te dobara i
usluga, finansijsko tr`i{te (koje uklju~uje i tr`i{te kapitala i tr`i{te novca) i tr`i{te faktora pro-
izvodnje (koje uklju~uje tr`i{te rada, sirovina, energije, zemlje i sl.)

156
Elementi SNA

Koji su osnovni tokovi izme|u sektora i preko kojih tr`i{ta se uspostavljaju?


Analizirajte ovaj grafik! Misaono ga upijte! Pove`ite ga sa analizom kru`nog toka iz
prethodnog poglavlja (ili iz nekih drugih knjiga koje ste ~itali). Isto tako, pove`ite ga i sa gra-
fikom na po~etku dijela C ove knjige, koji prikazuje zna~aj tr`i{ta za ekonomske modele, od-
nosno grafi~ki eksplicira tezu o tome da je integralno tr`i{te (sva tr`i{ta me|usobno povezana)
osnov makroekonomskih modela. (Vidi str. 300.)
Oko dva sata provedena na analizi ovog grafika, a u kontekstu njemu korespodentnih
grafika iz ostalih djelova (koje sam naveo), mogu Vam mnogo pomo}i u razumijevanju ove
knjige: Zaista, ovo je jedan od klju~eva za razumijevanje ove knjige!
Tako npr. postavite sebi zadatak analizu sektora preduze}a: postavite sebi mogu}a pitanja
tipa: [to obuhvata sektor preduze}a? Koji kriterijumi su kori{}eni za svrstavanje neke institu-
cionalne jedinice u sektor preduze}a? Koja je zajedni~ka karakteristika svih institucija koje su
obuhva}ene u ovom sektoru? Koji su osnovni tokovi formiranja sredstava ovog sektora? Koji
su osnovni tokovi upotrebe sredstava ovog sektora? Preko kojih tr`i{ta ovaj sektor ima vezu
sa sektorom dr`ave; sa sektorom doma}instava; sa sektorom „ostatak svijeta”? Koje transakci-
je mo`ete nabrojati koje ovaj sektor ima sa finansijskim tr`i{tem; sa tr`i{tem rada?
Svakako, ovo su samo neka od mogu}ih pitanja! Na njih logi~no odgovarajte! Svaki od-
govor je opis onoga {to se u realnosti doga|a. Kada „uhvatite” ove globalne tokove, potpuno
ste pripremljeni za sljede}i korak njihove analize, koji sadr`i vi{e detalja. Siguran sam da
ukoliko poku{ate da detalje (pojedine transakcije) shvatite van konteksta cjeline, globalnih to-
kova, da mo`ete imati te{ko}a i da }ete izgubiti volju da to savladate!
Bazi~ni agregat proizvodnje u SNA je GDP – Gross Domestic Products. GDP se mo`e
dobiti na tri razli~ita metoda: a) Proizvodni; b) Prihodni i c) Rashodni (kao i agregati u na{oj
statistici).
Proizvodni metod. – Shodno ovom metodu GDP je jednak sumi bruto dodatne vrijednosti
u ~itavoj ekonomiji, ili kao razlika izme|u vrijednosti ukupne proizvodnje (output) i vrijedno-
sti svih dobara i usluga koje su kori{}ene kao reprodukciona potro{nja. Odnosno,

GDP = ΣVA

gdje je VA–zbir dodatne vrijednosti (value added) svih sektora u ekonomiji. (Sjetite se nume-
ri~kog primjera o isklju~ivanju vi{estrukog obra~una u 3.5)
GDP se zasniva na konceptu doma}e proizvodnje, {to zna~i da obuhvata samo proizvod-
nju od doma}ih rezidenata. Isto tako radi se o agregatu koji se zasniva na „bruto” konceptu
(uklju~uje i amortizaciju fiksnih fondova).
Ako od GDP oduzmemo amortizaciju D2 dobijamo NDP (Net Domestic Product):

NDP = GDP − D

Zbog problema u vezi sa mjerenjem amortizacije na nivou privrede u praksi se vi{e kori-
sti GDP kao agregat proizvodnje, bez obzira {to on precjenjuje vrijednost proizvodnje (usljed
uklju~ivanja amortizacije).

2
D = A iz ranijih jedna~ina; D–depresiation.
157
Ekonomska statistika

Prihodni metod. – GDP se mo`e izra~unati kao zbir prihoda koji su generisani od doma-
}ih proizvo|a~a:

GDP = W + OS + TSP

gdje
• W – predstavlja kompenzacije zaposlenima, uklju~uju}i plate, nadoknade,
socijalna davanja
• OS – Bruto akumulacija (gross operating surplus of enterprises (profit, renta,
kamata, amortizacija))
• TSP – taxes less subsidies on products (porezi umanjeni za subvencije)

Rashodni metod. – GDP je shodno ovom metodu jednak zbiru finalnih upotreba.

GDP = C + I + ( E − I )
gdje je:
• C – teku}a potro{nja dr`ave i nedr`avnog sektora
• I – investicije
• (E–I) – saldo izvoza i uvoza roba i usluga

Ostali agregati proizvodnje u SNA. – Zato {to GDP mjeri samo prihod ostvaren iz doma-
}e proizvodnje, to zna~i da on u potpunosti ne pokriva prihode iz svih izvora koji imaju uticaj
na agregatnu tra`nju. Shodno tome, SNA defini{e jo{ dva dodatna agregata:

• Gross National Income (GNI)–(Bruto nacionalni dohodak)


• Gross National Disposable Income (GNDI) – (Bruto nacionalni raspolo`ivi
dohodak)

Ova dva agregata se formiraju na nacionalnom ne doma}em konceptu proizvodnje.


Shodno nacionalnom konceptu, GNI je jednak:

Bruto nacionalni dohodak = Bruto doma}i proizvod + Neto faktorski dohoci nerezidenata
GNI = GDP +Yt
gdje Yt predstavlja razliku u faktorskim dohocima koji su ispla}eni nerezidentima i koji su
napla}eni od nerezidenata. Kao faktorski prihod se pojavljuje:

a) prihod od kapitala, koji uklju~uje dohodak od investicija u obliku divi-


dendi na direktne investicije i kamate na kredite;
b) prihod od rada (migranata i sezonskih radnika);
c) prihod od usluga od zemlje, gra|evinarstva i sl.

158
Elementi SNA

Me|utim, raspolo`ivi dohodak uklju~uje i neto transfere, odnosno

GNDI = GNI + Tr f

Bruto nacionalni raspolo`ivi dohodak = Bruto nacionalni dohodak + Neto transferi iz


inostranstva

Ukupan prihod koji stoji na raspolaganju rezidentima za potro{nju i {tednju je Gross Na-
tional Disposable Income. Dobija se kada se na GNI dodaju teku}i neto transferi primljeni iz
inostranstva. Ovi transferi mogu biti privatni i javni (primanja radnika ili razne dr`avne po-
mo}i). Razlika izme|u kapitalnog i teku}eg transfera je ~esto te{ko uhvatljiva, {to uti~e na ob-
ra~un agregata {tednje (S).

S = GNDI − C

gdje je C–finalna potro{nja.

Prethodno re~eno mo`emo prikazati u vidu tabele.

Agregati proizvodnje u SNA3


Proizvodni metod Prihodni metod Rashodni metod

Dodatna vrijednost u Primanja zaposlenih (W) Li~na potro{nja


- poljoprivredi +Bruto akumulacija + dr`avna potro{nja
- industriji = GDP (u cijenama ko{tanja) + bruto investicije
- uslugama +porezi umanjeni za subvencije + izvoz roba i usluga
(TSP) – uvoz roba i usluga
- dr`avne usluge
= GDP (u tr`i{nim cijenama) = GDP (u tr`i{nim cijenama)
= GDP (u cijeni ko{tanja)
+neto faktorski prihod iz + neto faktorski prihodi iz
+ porezi umanjeni za subvencije
inostranstva (Yt) inostranstva (Yt)
=Gross National Income (GNI) (u =GNI (u tr`i{nim cijenama)
=Bruto doma}i proizvod GDP (u tr`i{nim cijenama)
tr`i{nim cijenama) + neto teku}i transferi
+neto teku}i transferi (Trf)
= GNDI (u tr`i{nim cijenama)
=Bruto raspolo`ivi doma}i dohod-
– amortizacija
ak (GNDI) (u tr`i{nim cijenama)
=NNDI (u tr`i{nim cijenama)
–amortizacija (D)
=Neto raspolo`ivi doma}i dohodak
(NNDI) (u tr`i{nim cijenama)

U sljede}oj tabeli se daju osnovni odnosi izme|u agregata proizvodnje u SNA sistemu
obra~unati po konceptu doma}e i konceptu nacionalne proizvodnje.

3
Uklju~ene promjene iz 1993. godine
159
Ekonomska statistika

Bruto doma}i proizvod Bruto nacionalni raspolo`ivi


Bruto dohodak
Neto doma}i nacionalni
proizvod dohodak
Upotreba Izvori Izvori Upotreba

Stvarna potro{nja doma}instava


Amortizacija Amortizacija Amortizacija
Izdaci za potro{nju
doma}instava

Naknade zaposlenima

Naknade zaposlenima
Naknade Naknade
zaposlenima zaposlenima

Izdaci za
kolektivnu Kolektivna
potro{nju Dohodak od Kamate Kamate zajedni~ka
svojine potro{nja

Poslovni vi{ak Dividende Dividende Kolektivna


javna Bruto Bruto
Bruto Dohodak od
potro{nja investicije {tednja
investicije Profit dr`ave
preduzetni{tva Profit

Bruto investicije
Porezi na
Porezi na Porezi na Porezi na proizvode
Izvoz (neto) proizvode proizvode proizvode Doma}e Doma}e
(neto)
(neto) (neto) (neto)
Kamate Strane Zadu`e-
nja u ino-
Dohodak od stranstvu
svojine iz Dividende Izvoz (neto)
inostranstra-
nstva (neto)
(neto) Transferi
(neto)

Odnosi izme|u osnovnih agregata u sistemu nacionalnih ra~una

Vrlo je va`no da razumijete grafik odnosa izme|u osnovnih agregata u SNA. Ne `alite
vrijeme za to!

U nastavku dajemo obra~un agregata proizvodnje u statistici SAD (metodologija SNA),


koji }e vam olak{ati da razumijete prethodni grafik i su{tinu agregata u SNA! Zato ga pa`ljivo
analizirajte. U razumijevanju ovih agregata i njihovih odnosa krije se tajna razumijevanja
statisti~ke strane ove knjige!!!

Sljede}a tabela prikazuje strukturu GDP na primjeru SAD, 1996, (u milijardama US $)


po rashodnom metodu.

160
Elementi SNA

Obra~un GDP po rashodnom metodu, SAD, 1996.

Potro{nja 4.925
Trajna dobra 606
Potro{na dobra 1.486
Usluge 2.833
Investicije 1.066
Investicije u osnovna sredstva 1.029
Promjene zaliha 37
Dr`ava 1.358
Federalni izdaci za odbranu 346
Ostali federalni izdaci 1.012
Neto izvoz –95
Izvoz 807
Uvoz 902

GDP 7.254

Da li mo`ete zamisliti veli~inu GDP od 7.254.000.000.000 US $? Analizirajte veli~inu i


strukturu GDP!
Kako se vr{i obra~un svih agregata SNA po prihodnom metodu dajemo u sljede}oj tabeli,
a na primjeru SAD iz 1996. godine.

Obra~un GDP po prihodnom metodu, SAD, 1996.


Nadoknade zaposlenima 4.223
Prihod od imovine 478
Profit korporacije 587
Prihodi od rente 122
Neto kamata 404

Nacionalni dohodak 5.814


Plus: poreske takse 626
Manje: subvencije 18
Plus: statisti~ka razlika –1
Neto nacionalni produkt 6.421
Plus: amortizacija 826
GNP 7.247
Plus: pla}anje dohotka strancima 215
Manje: naplata dohotka iz inostranstva 208
GDP 7.254

161
Ekonomska statistika

Prethodne dvije tabele prikazuju obra~un GDP u SAD po rashodnom i prihodnom me-
todu. U oba slu~aja dobijamo GDP u iznosu od 7.254 milijarde $.
U ovom paragrafu smo dali odgovor na pitanje koje djelatnosti stvaraju dohodak (proiz-
vodne djelatnosti) i koji su osnovni agregati u SNA. U sljede}im poglavljima nastavljamo sa
obja{njenjem SNA, koji je dalji nastavak analize agregata proizvodnje. (Za{to je potrebno
pro{iriti analizu agregata proizvodnje sa ra~unima, vidi str. 105.)

5.1.3. Prikaz metodolo{kih postupaka u izradi nacionalnih ra~una

– veza sa ra~unovodstvom individualnih institucionalnih jedinica

5.1.3.1. Op{ta {ema

U prethodnim poglavljima je obja{njena metodologija obra~una proizvodnje (agregata) u


SNA. U ovom potpoglavlju obja{njavaju se klju~ni koraci metodologije izrade nacionalnih ra-
~una (bilansa) – tj. kako od pojedinih transakcija do}i do nekog od nacionalnih ra~una

Zapravo, {ta mi ho}emo da postignemo sa SNA?

Sa SNA `elimo da „uhvatimo” realan ekonomski `ivot! Da registrujemo sve transakcije i


transfere koji se svakog dana de{avaju u privredi, odnosno u ekonomiji jednog sektora, regije
ili zemlje!
Gdje se registruju transakcije?
Transakcije se registruju u ra~unovodstvu svakog poslovnog subjekta: preduze}a, banke,
osiguravaju}a dru{tva, dr`ave.
U ra~unovodstvu institucionalnih jedinica se registruje kupovina sirovina, prodaje goto-
vih proizvoda, isplata plata, pla}anje poreza, kupovina slu`benog auta, tro{kovi poslovnih
ru~kova, topli obrok,... (Njihovo knji`enje ste savladali u predmetu: Ra~unovodstvo.)
Zato se u prvom koraku polazi od ra~unovodstva institucionalnih jedinica i ra~unovod-
stvenih ra~una. (Kao {to smo vidjeli Sistem uklju~uje i „nera~unovodstvene” stavke, koje su
rezultat imputacije (procjene)).
Na bazi ra~unovodstvenih ra~una prave se ekonomski ra~uni preduze}a. Ekonomski ra-
~uni preduze}a, odnosno institucionalnih jedinica, slu`e za grupisanje stavki iz ra~unovod-
stvenih dokumenata institucionalnih jedinica u ekonomske kategorije sadr`ane u nacionalnim
ra~unima. Ekonomski ra~uni su pogodna osnova za izradu nacionalnih ra~una.
Sljede}a {ema to i pokazuje:

162
Elementi SNA

[ematski prikaz metodolo{kog postupka u izradi nacionalnih ra~una


I Korak

A. Poslovni (ra~unovodstveni) ra~uni preduze}a

Ra~uni finansijskog
Bilans stanja Bilans uspjeha polo`aja

II Korak

B. Ekonomski ra~uni preduze}a

Ra~un
Ra~un proizvodnje Ra~un raspodjele {tednje - investicija

III Korak

C. Ekonomski ra~uni sektora

Privreda Doma}instva Dr`ava Inostranstvo


1. Proizvodnja 1. Proizvodnja 1. Proizvodnja 1. Proizvodnja
2. Raspodjela 2. Raspodjela 2. Raspodjela 2. Raspodjela
3. Investicije 3. Investicije 3. Investicije 3. Investicije

IV Korak

D. Sistem nacionalnih ra~una (SNA)

Sistem ra~una Sistem ra~una za Integrisani sistem ra~una Input-output


za ekonomiju u cjelini svaki sektor svih sektora tabele

163
Ekonomska statistika

Ova {ema prati sljede}i tok izlaganja u ovom poglavlju. Zato joj se vra}ajte da biste lak{e
razumjeli tekst! Uz to podsje}am vas na znanja koja ste stekli iz ra~unovodstvenih predmeta.

5.1.3.2 Ekonomski ra~uni preduze}a

Poslovno ra~unovodstvo je informaciona osnova za izradu nacionalnih ra~una. Odnosno,


ra~unovodsto preduze}a je prvi korak ka sistemu nacionalnih ra~una.
Ra~unovodstvo preduze}a je informacioni osnov za izradu nacionalnih ra~una. Zapravo,
sve transakcije koje su rezultat poslovne aktivnosti preduze}a, odnosno institucionalnih jedi-
nica evidentiraju se u ra~unovodstvu. Evidencija se vr{i po posebnim kontima koja se vode
shodno principu dvojnog knjigovodstva. (Aktivirajte znanje iz Ra~unovodstva.) Na bazi tih
konta sastavljaju se osnovna finansijska dokumenta, npr. Zavr{ni ra~un. Ova dokumenta slu`e
za konstruisanje ekonomskih ra~una svakog preduze}a, a potom na nivou pojedinih sektora.
Me|utim, ra~uni na ve}em nivou agregiranja (npr. sektor) ne mogu se sastaviti prostim
zbrajanjem odgovaraju}ih veli~ina pojedinih preduze}a. Takva kompatibilnost izme|u ra~una
preduze}a i nacionalnih ra~una sada ne postoji. Stoga se nacionalni ra~uni ne mogu dobiti
agregirano, prostim zbirom podataka za pojedina preduze}a. Na mikro nivou se za obuhvata-
nje transakcija koristi druga~ija metodologija od one koju koriste nacionalni ra~uni (npr. obra-
~un amortizacije, poslovno ra~unovodstvo koristi istorijske tro{kove, a nacionalni ra~uni me-
tod vrijednosti; razli~itost ciljeva obra~una i sl.). Razlike u metodologiji zahtijevaju da se vr{i
prethodna korekcija pojedinih podataka i koncipiraju ekonomski ra~uni preduze}a, odno-
sno ra~uni koji su saglasni (kompatibilni) sa ekonomskim ra~unima sektora i nacionalnim ra-
~unima.

Ekonomski Ekonomski
Poslovno Ra~unovodstveni ra~uni ra~uni Nacionalni
ra~unovodstvo ra~uni preduze}a sektora ra~uni

[ema: Tok konstrukcije nacionalnih ra~una

Osnovna finansijska dokumenta koja slu`e za sastavljanje ekonomskih ra~una preduze}a


odnosno institucionalnih jedinica jesu: bilans stanja sredstava, ra~un dohotka (poslovnog
uspjeha) i ra~un promjena finansijskog polo`aja.

Bilans stanja sredstava pokazuje:

♦ kolika je vrijednost kapitala preduze}a i u kojim oblicima


♦ kolike su obaveze (dugovanja) preduze}a
♦ kolika su sopstvena sredstva vlasnika preduze}a.

164
Elementi SNA

Bilans ima sljede}i izgled:

Bilans stanja sredstava

IMOVINA POTRA@IVANJA
Teku}a imovina Teku}a potra`ivanja
Finansijska imovina Zajmovi
Gotovina i sl. Potra`ivanja povjerilaca
Nenapla}ena dugovanja kupca Obveznice
Zalihe Potra`ivanja dioni~ara
Hartije od vrijednosti Dioni~arski kapital
Osnovna sredstva Neraspodijeljeni profit
Zgrade i oprema
Zemlji{te
Minus: Kumulirana amortizacija

Ukupna sredstva Ukupna potra`ivanja i


potra`ivanja dioni~ara

odnosno,

Ukupna sredstva = Potra`ivanja + Sopstvena imovina (kapital)

Lijeva strana predstavlja sredstva i mogu}e oblike koje sredstva mogu da poprime. Na
desnoj strani su potra`ivanja (obe}anje da }e se neka suma novca isplatiti povjerenicima), od-
nosno, to su obaveze preduze}a prema bankama, povjeriocima, vlasnicima obveznica, dioni-
~arima. Sopstvena imovina (kapital) je razlika izme|u ukupnih sredstava i potra`ivanja. Sop-
stvenu imovinu predstavljaju potra`ivanja dioni~ara (pojedina~nih vlasnika). Odnosno, desna
strana pokazuje na~in na koji se sredstva (kapital) finansiraju. To su tri ve}a izvora:

♦ kredit,
♦ sredstva vlasnika i
♦ neraspore|eni profit preduze}a.

Ra~un dohotka (poslovnog uspjeha). Ovaj ra~un odgovara na{em zavr{nom ra~unu.
Poslovni uspjeh se dobija kao rezultat prihoda i rashoda preduze}a u odre|enom vremen-
skom periodu:

165
Ekonomska statistika

Ra~un dohotka (poslovnog uspjeha preduze}a) krajem decembra 2000.


PRODAJE
Minus: Tro{kovi prodatih roba i usluga
Materijal
Zarade zaposlenih
Amortizacija
Posredni porezi
Saldo zaliha
Jednako: Dohodak od poslovanja
Plus: Primljene kamate i dividende
Minus: Pla}ene kamate
Plus: Prihod od prodatih HOV i osnovnih sredstava
Jednako: Neto dohodak prije oporezivanja
Minus: Porez na dohodak
Jednako: Neto dohodak poslije oporezivanja
Minus: Pla}ene dividende
Jednako: Neraspodijeljeni profit

Ra~un promjena finansijskog polo`aja. Ovaj ra~un povezuje izvjesne transakcije iz ra~u-
na dohotka i bilansa stanja i pokazuje efekte poslovanja preduze}a na njegovu likvidnost.

Promjena u poslovnom kapitalu

Promjene u teku}im sredstvima


Gotovina
Neispla}ena dugovanja kupaca i dati avansi
Zalihe
Minus: Promjene u teku}im potra`ivanjima
Zajmovi
Potra`ivanja povjerilaca i primljeni avansi
Jednako: Pove}anje obrtnog kapitala
Iz poslovanja
Neto dohodak poslije oporezivanja
Amortizacija
Jednako: Dobici od prodaje osnovnih sredstava i
HOV
: Ostala sredstva
Prodaja osnovnih sredstava i prodaja HOV i
izdavanje obveznica i dionica
Minus: Pla}ena dividenda
Kupovina HOV
Povla~enje obveznica
Povla~enje dionica
166
Elementi SNA

Zna~i, ra~un pokazuje promjene u obrtnom kapitalu u obliku pove}anja sredstava od po-
slovanja, od prodaje i kupovine hartija od vrijednosti, pla}ene dividende i promjena u neizmi-
renim obveznicama i dionicama. Osnovna jednakost u ovom ra~unu jeste: promjene preduze-
}a u obrtnom kapitalu jednake su promjenama u teku}oj imovini umanjene za promjene u te-
ku}im potra`ivanjima.

Na bazi ovoga se prave ekonomski ra~uni preduze}a.

[ta je svrha ekonomskih ra~una preduze}a? Prije svega ra~uni preduze}a slu`e za pregru-
pisavanje stavki iz ra~unovodstvenih dokumenata preduze}a u ekonomske kategorije sadr`ane
u nacionalnim ra~unima. Ekonomski ra~uni su pogodna statisti~ka osnova za izradu nacional-
nih ra~una.
Osnovni ekonomski ra~uni su:

♦ Ra~un proizvodnje i dodatne vrijednosti


♦ Ra~un raspodjele
♦ Ra~un {tednje – investicija.

1. Ra~uni proizvodnje i dodatne vrijednosti. – Ovaj ra~un pokazuje koliki je doprinos predu-
ze}a u pove}avanju ukupne proizvodnje u obra~unskom periodu. Kako se mjeri taj doprinos?
Mjeri se dodajnom vrijedno{}u koja izra`ava ono {to je preduze}e ulo`ilo u neki proizvod (rad,
kamate, amortizacija), odnosno to je vrijednost ukupne proizvodnje umanjene za me|ufaznu
potro{nju (vrijednost proizvodnje prethodne tehnolo{ke faze). Kada saberemo dodatnu vrijed-
nost svih faza (preduze}a), dobijamo finalnu proizvodnju na nivou grane, sektora, privrede.
Kako izgleda ovaj ra~un?

Ra~un proizvodnje i dodatne vrijednosti preduze}a

UPOTREBA IZVORI
Zarade zaposlenih Bruto proizvodnja
Amortizacija Prodaja
Pla}ene kamate Promjene u zalihama
nedovr{ene i gotove proizvodnje
Minus: primljene kamate Minus: potro{nja nabavljenog
materijala
Posredni porezi Minus: promjene u zalihama
sirovina
Profit
Neto dohodak prije oporezivanja
Minus: dobici od prodaje osnovnih
sredstava i HOV
Plus: Amortizacija

Izdaci za dodatnu vrijednost Dodatna vrijednost

167
Ekonomska statistika

Da li prihodi preduze}a moraju biti jednaki njegovim prodajama? Svakako, ne. Preduze-
}e mo`e imati dohodak koji ne poti~e iz proizvodnje (kamata, renta, dividenda). Da li su pro-
daje jednake ukupnoj bruto proizvodnji preduze}a? Nijesu, jer preduze}e mo`e imati prodaje
iz zaliha gotovih proizvoda iz prethodnog perioda ili zbog plasiranja teku}e proizvodnje u ne-
dovr{enu proizvodnju ili zalihe gotovih proizvoda. Da li je ukupni prihod preduze}a jednak
vrijednosti bruto proizvodnje? Nije, jer preduze}e mo`e uklju~iti u svoju proizvodnju materi-
jal ili usluge nabavljene od drugih preduze}a. Upravo, ova tri pitanja i odgovori na njih uka-
zuju razliku izme|u ra~unovodstvenih kategorija (prihodi preduze}a, prodaja, ukupan prihod)
i ekonomskih kategorija u nacionalnim ra~unima (bruto proizvodnja, profit). Koja je razlika
izme|u profita i neto dohotka prije oporezivanja? Neto dohodak prije oporezivanja nije jed-
nak profitu, tj. dobiti preduze}a koja poti~e od proizvodnje. Profit isklju~uje primljene divi-
dende i dobitke od prodaje osnovnih sredstava i hartija od vrijednosti.
2. Ra~un raspodjele. – Ovaj ra~un se naslanja na ra~un dohotka. I kod ovog ra~una u~i-
njena su dva koraka. Prvo su stavke iz ra~una dohotka koje se odnose na obra~un profita preu-
re|ene u obliku T–ra~una. Stavka „neto dohodak prije oporezivanja” nalazi se na desnoj strani
kao izvor sredstava, dok se stavke „porez na dohodak preduze}a”, „pla}ene dividende” i „ne-
raspodijeljeni profit” nalaze na lijevoj strani T–ra~una.

Izvo|enje ra~una raspodjele firme

Ra~un profita

UPOTREBA IZVORI
Porez na dohodak preduze}a Neto dohodak prije
oporezivanja
Pla}ene dividende
Neraspore|eni profit

Raspodjela neto dohotka prije Neto dohodak prije


oporezivanja oporezivanja

Da bi se dobio ra~un raspodjele preduze}a, potrebno je izmijeniti T ra~un profita.

168
Elementi SNA

Ra~un raspodjele

UPOTREBA IZVORI
Porez na dohodak preduze}a Profit
Pla}ene dividende Neto dohodak prije
oporezivanja
Minus: Primljene dividende
Minus: primljene dividende Minus: dobici (umanjeni za
gubitke)
Neraspore|eni profit Minus: promjene u zalihama
sirovina od prodaje osnovnih
sredstava i HOV
Minus: dobici od prodaje osnovnih
sredstava i HOV

Raspodjela profita i {tednja Profit

Izvr{ena je ispravka neto dohotka prije oporezivanja i njegovih komponenti da bi se ovaj


iznos doveo u sklad sa profitom definisanim u ra~unu proizvodnje. Primljene dividende i do-
bici (umanjeni za gubitke) od prodaje osnovnih sredstava i hartija od vrijednosti su oduzeti sa
obje strane ra~una. Poslije ovih korekcija definisana je nova rezidualna stavka „neraspodije-
ljeni profit” koja uklju~uje pove}anje profita, a isklju~uje dobitke (umanjene za gubitke) od
prodaje osnovnih sredstava i hartija od vrijednosti.
3. Ra~un {tednje – investicija. – I do ovog ra~una dolazi se preure|ivanjem stavki iz
osnovnih finansijskih dokumenata. Na po~etku se preurede stavke iz Ra~una promjene finan-
sijskog polo`aja preduze}a u obliku T–ra~una sa ciljem da se poka`u promjene u svakoj stav-
ci bilansa stanja sredstava (kapitala) u obra~unskom periodu.
Ra~un {tednje – investicija

UPOTREBA IZVORI
Kupovina zgrada, opreme i zemlji{ta Neraspodijeljeni profit
Minus: prodaja zgrada, opreme, Pove}anje neraspodijeljenog profita
zemlji{ta
Promjene u zalihama Minus: dobici (umanjeni za gubitke)
od prodaje osnovnih sredstava i HOV
Neto nabavka finansijske imovine Amortizacija
Promjene u teku}oj finansijskoj imovini
Plus: Kupovina HOV
minus: prodaja HOV
Promjene u teku}im potra`ivanjima
Plus:emisija obveznica i dioni~kog
kapitala
Minus: Povla{}ene obveznice i
dioni~ki kapital

Bruto investicije Bruto {tednja


169
Ekonomska statistika

Zna~i, ra~un {tednje se dobija tako {to se na desnoj strani pokazuje profit koji ostaje
preduze}u (to je {tednja), a na lijevoj strani upotrebu te {tednje.
Pojedine stavke imaju sljede}u sadr`inu:

♦ „neto nabavka finansijske imovine” – sastoji se od promjena u teku}oj finansijskoj


imovini, uve}anih za kupovinu hartije od vrijednosti i umanjenih za prodaje hartije od
vrijednosti;
♦ „neto porast potra`ivanja” – sastoji se od promjena u teku}im potra`ivanjima, uve}a-
nim za emisiju obveznica i dioni~arskog kapitala i umanjenih za povla~enje obvezni-
ca i dioni~arskog kapitala;
♦ „{tednja” – dio profita koji ostaje u preduze}u, a uklju~uje amortizaciju i neraspore-
|eni profit.

Zbirni ekonomski ra~uni preduze}a. Na bazi knjigovodstvenih dokumenata i tri ekonom-


ska ra~una preduze}a mo`e se izraziti cjelovit, sumarni – zbirni ra~un preduze}a. Cilj zbirnih
ra~una jeste da cjelovito prika`u proizvodnju, raspodjelu i upotrebu dohotka u obra~unskom
periodu. Zbirni bilans se sastoji od Ra~una proizvodnje i dodatne vrijednosti, Ra~una raspo-
djele profita i Ra~una {tednje – investicija. Ra~uni su me|usobno povezani tako {to je krajnja
stavka prethodnog ra~una i po~etna stavka narednog ra~una. U Ra~unu proizvodnje prikazuje
se doprinos preduze}a teku}oj proizvodnji (odbijeno je ono {to je kupljeno od drugih preduze-
}a). Ovaj ra~un na lijevoj strani pokazuje primarnu raspodjelu dohotka (zaposlenima, dr`avi,
kapitalu), a stavka profita je predmet daljeg „razbijanja” na Ra~unu raspodjele profita. Profit
se dalje dijeli: direktni porezi koji pripadaju dr`avi, dividenda dioni~arima i neraspore|eni dio
koji ima karakter {tednje preduze}a (akumulacija), ~iju upotrebu prikazuje Ra~un {tednje.

Sve prethodno re~eno mo`emo {ematski prikazati na sljede}i na~in:

170
Elementi SNA

Ekonomski ra~uni preduze}a

Ra~un proizvodnje i dodatne vrijednosti

UPOTREBA IZVORI
Zarade zaposlenih Prodaja
Amortizacija Promjene u zalihama
Pla}ene kamate Bruto proizvod
Minus: primljene kamate Minus: utro{eni materijal i usluge
Posredni porezi
Profit
Izdaci za dodatne vrijednosti Dodatna vrijednost

Ra~un raspodjele profita

UPOTREBA IZVORI
Porezi na profit Profit
Pla}ene dividende
Minus: primljene dividende
Neraspore|eni profit
Raspodjela profita i {tednje Profit

Ra~un {tednje - investicija

UPOTREBA IZVORI
Nabavka postrojenja, opreme i Neraspore|eni profit
zemlji{ta
Minus: prodaja postrojenja, opreme i Amortizacija
zemlji{ta
Promjene u zalihama
Nabavka finansijske imovine
Minus: neto porast potra`ivanja
Bruto investicije Bruto {tednja

Pojednostavljivanjem ekonomskih ra~una preduze}a, odnosno izbacivanjem nekih deta-


lja, pre{lo se sa ra~unovodstvenih termina na terminologiju nacionalnih ra~una. Sada se ve}
mo`e i}i na obja{njenje SNA, {to i jeste cilj sljede}eg paragrafa.
* *
*
171
Ekonomska statistika

Kratko da sumiramo:
Do sada smo u ovoj glavi dali op{ti prikaz SNA. Dali smo njegovu anatomiju ko-
ju }emo dalje pratiti.
Prije toga smo postavili i objasnili odgovore na dva pitanja koja prethode kon-
strukciji SNA:

1. Gdje se stvara dohodak i kako se mjere agregati SNA.


2. Kakva je metodologija prikupljanja podataka za SNA, odnosno kako se poda-
ci iz ra~unovodstva institucionalnih jedinica koriste za SNA.

Sa ovim saznanjima u nastavku se vra}amo na SNA.

5.1.4. Povezivanje proizvodnje i potro{nje u nacionalnim ra~unima

Vratimo se na nastavak eksplikacije skice ra~una date u 5.1.1.


Ekonomski proces ima dva dijela: proizvodnju i potro{nju. U SNA iz 1993. godine proiz-
vodnja i potro{nja su prikazane cjelovito. To se posti`e kroz na~in definisanja institucija, tran-
sakcija, prikazivanja ekonomske aktivnosti preko ra~una. U nastavku detaljnije raspravljamo
o ovim pitanjima koja, ne zaboravite, treba da shvatite u cilju razumijevanja povezanosti pro-
izvodnje i potro{nje, njihovog me|uuticaja i me|uzavisnosti; odnosno u cilju razumijevanja
cjeline ekonomske reprodukcije.

5.1.4.1. Statisti~ke jedinice i njihovo grupisanje

Vratimo se na 1.1 i strukturu sistema SNA. Po~nimo sa obradom pojedinih elemenata tog
sistema. Prvi elemenat su statisti~ke jedinice i njihovo grupisanje. Prije toga da ka`emo da
smo mi ve} definisali {to je proizvodnja u SNA sistemu i kako se ona mjeri.
Privreda jedne zemlje je rezultat velikog broja ekonomskih entiteta (jedinica) koji oba-
vljaju brojne transakcije razli~itih vrsta u sferi proizvodnje, finansija, osiguranja, preraspodje-
le i potro{nje. Sve ove transakcije se obavljaju preko jedinica koje imaju prete`nu ekonomsku
djelatnost na podru~ju te zemlje. Te jedinice, poznate kao rezidenti mogu a ne moraju imati
nacionalnost te zemlje, mogu ali ne moraju biti pravni subjekti, te mogu ali ne moraju biti pri-
sutni na podru~ju te zemlje kada se neka transakcija obavlja. To zna~i da kao rezidenti se mo-
gu smatrati mnoga strana predstavni{tva i organizacija na podru~ju Crne Gore.
Statistika obuhvata tzv. institucionalne jedinice koje imaju samostalnost u dono{enju
ekonomskih odluka i po pravilu vode svoje ra~unovodstvo. U situacijama kada ekonomski su-
bjekti ne ispunjavaju oba ova kriterijuma primjenjuju se dodatna na~ela, kao npr.: doma}in-
stva uvijek u`ivaju samostalnost, pa iako ne vode knjigovodstvo, tretiraju se kao institucional-
ne jedinice. Shodno SNA sistemu sljede}e jedinice se smatraju institucionalnim:

172
Elementi SNA

a) Jedinice koje imaju pravni status i vode ra~unovodstvo

1. Privatna i javna preduze}a


2. Zadruge i partnerska dru{tva
3. Neprofitne organizacije koje imaju pravni status
4. Dr`avne agencije

b) Jedinice koje ne vode knjigovodstvo niti imaju pravni status, ali imaju samo-
stalnost

1. Doma}instva
2. Uslovne rezidentne jedinice

c) Holding preduze}a i druga zavisna preduze}a

Veliki broj institucionalnih jedinica je nepodesan za analizu. Zato se one moraju grupisa-
ti tj. agregirati. Agregiranjem institucionalnih jedinica dobija se sektor. Institucionalne jedini-
ce koje ulaze u sastav sektora imaju istu ili sli~nu ekonomsku funkciju. Svaki sektor se mo`e
podijeliti u podsektore.
Osnovni sektori u SNA sistemu su:

1. Nefinansijska preduze}a odnosno poslovni sektor


2. Finansijski sektor koji obuhvata banke, monetarne finansijske institucije, fi-
nansijske posrednike, osiguravaju}a dru{tva i penzione fondove.
3. Sektor dr`ave (dr`avna uprava, lokalna uprava, fondovi socijalne sigurnosti)
4. Sektor neprofitnih organizacija koje pru`aju usluge doma}instvima
5. Sektor doma}instva, koji obuhvata fizi~ka lica kao potro{a~e, a tako|e i kao
preduzetnike, s obzirom da odgovaraju}e proizvodne aktivnosti nijesu izdvo-
jene iz doma}instava
6. Sektor odnosa sa inostranstvom, koji obuhvata transakcije izme|u institucio-
nalnih jedinica cijele ekonomije i jedinica nerezidenata (inostranstvo) koje ~i-
ne ovaj sektor.

5.1.4.2. Vrste transakcija

Ve}ina ekonomskih aktivnosti se obavlja obostranom saglasno{}u izme|u institucional-


nih jedinica preko tr`i{ta putem transakcija. Npr. prodaja ku}e, kupovina odijela, turisti~ki
aran`man – plovidba Amazonom i sl. Tako u slu~aju prodaje ku}e npr. Vi ste prodavac a dr-
`ava kupac – za potrebe nove dr`avne agencije za za{titu `ivotne okoline. Veza izme|u insti-
tucionalnih jedinica se, u osnovi, uspostavlja preko tr`i{ta. (Neka institucionalna jedinica nudi
svoj proizvod, druga `eli da ga kupi – ponuda i tra`nja). Zato i ka`emo da tr`i{te povezuje
ekonomske subjekte i spontano koordinira njihove aktivnosti preko transakcija koje se svako-
dnevno obavljaju (pove`ite sa transakcionim tro{kovima i teorijom Ronalda Cousea).

173
Ekonomska statistika

U tr`i{noj ekonomiji, ve}ina transakcija ima karakter monetarnih, nov~anih. Me|utim,


neke transakcije mogu imati karakter naturalnih, kao {to smo i rekli u prethodnom paragrafu
(potro{nja fiksnog kapitala, potro{nja i proizvodnja unutar doma}instava).
Postoji bezbroj osnovnih transakcija, koje se u SNA grupi{u u ~etiri grupe:

a) Transakcije dobara i usluga


b) Transakcije raspodjele
c) Finansijske transakcije
d) Ostale transakcije

U nastavku obja{njavamo sve ~etiri grupe transakcija.

a. Transakcije dobara i usluga. – U prethodnom paragrafu (1.2.1) dali smo


detaljniji prikaz proizvodnih transakcija, a kroz definisanje {to je proiz-
vodnja i kako se ona mjeri, istakli niz metodolo{kih problema kao {to su
kriteriji razdvajanja tr`i{nih i netr`i{nih transakcija, obuhvatanje repro-
dukcione potro{nje, cijene obra~una i sl.
Da to ponovimo samo na op{tijem nivou, a koriste}i se sljede}im grafi-
kom:

Za Za sopstvenu
me|ufaznu Tr`i{na
Dobra proizvodnja finalnu
potro{nju potro{nju
Proizvodnja
Netr`i{na Dr`ava i
Usluge Za finalnu druge neprof.
potro{nju proizvodnja organizacije

Zna~i, proizvodnja (znamo li u kojim djelatnostima se stvara shodno me-


todologiji SNA sistema?) se sastoji od vrijednosti dobara (ma{ina, ku}a,
sladoled, ~okolada, kompjuteri, odijela, parfemi,…) i usluga (putovanja,
osiguranje za auto, posjeta koncertu omiljenog pjeva~a, ostavljanje pr-
tljaga u garderobi da biste razgledali grad, pla}anje kursa jezika,…)
Sva dobra i usluge mogu biti namijenjeni za me|ufaznu potro{nju (i da-
lje se zadr`avaju u sektoru proizvodnje) i finalnu potro{nju (ulaze u ko-
na~nu upotrebu, odnosno napu{taju sektor proizvodnje – sa izuzetkom
investicionih dobara i usluga).
Sama proizvodnja, shodno metodologiji SNA, mo`e imati karakter tr`i-
{ne (robne – jer je roba kao {to ste ve} u~ili, proizvod ili usluga namije-
njen da se proda na tr`i{tu) i netr`i{ne (nerobna, tj. ne realizuje se preko
tr`i{ta ve} direktno, „svjesno”, planski).
U slu~aju tr`i{ne proizvodnje, cijene pokrivaju tro{kove faktora proizvod-
nje dok netr`i{na (nerobna) proizvodnja mo`e biti odre|ena ekonomskim i

174
Elementi SNA

socijalnim politikama zajednice (pomo}i, subvencije, besplatno {kolova-


nje,…), najve}im dijelom se finansiraju preko dr`ave putem poreza i do-
prinosa. Struktura njihove vrijednosti ne sadr`i poslovni vi{ak i vrijed-
nost je jednaka: materijal + naknada zaposlenima + porezi + amortizacija.
U naturalnu proizvodnju se uklju~uju i usluge neprofitnih organizacija
stanovni{tvu (npr. usluge koje pru`aju sindikati – za{tita nivoa prosje~ne
plate; udru`enja – davanje informacija ili organizovanje savjetovanja
kao {to to radi Savez ekonomista Crne Gore; partije – da izaberemo one
za koje mislimo da nas mogu najbolje predstavljati u sistemu vlasti; cr-
kva – molitve,..) koje se finansiraju dobrovoljno od korisnika.4

b. Transakcije raspodjele. – Ove transakcije se sastoje od transakcija putem


kojih se dodata vrijednost, stvorena proizvodnjom, raspodjeljuje zapo-
slenima (radu), kapitalu i dr`avi i transakcija koje uklju~uju preraspodje-
lu dohotka i bogatstva. Pri tome sistem pravi razliku izme|u teku}ih i
kapitalnih transfera, smatraju}i da kapitalni transferi raspodjeljuju {ted-
nju i bogatstvo a ne dohodak (teku}a aktivnost).
Ove transakcije obuhvataju:

1) Nadnice zaposlenima: ove transakcije se defini{u kao ukupne nadok-


nade u novcu ili naturi, pla}ene od poslodavaca zaposlenima u za-
mjenu za njihov rad tokom obra~unskog perioda, (npr. Vi ste preko
ljeta radili mjesec dana u Hipotekarnoj banci i dobili platu u iznosu
od 2.000 DEM bruto). Ove nadoknade se u SNA ra{~lanjuju na: a)
nadnice i plate; b) doprinose poslodavaca za socijalno osiguranje.
Nadnice i plate mogu biti u novcu i naturi. Nadoknade i plate u nov-
cu obuhvataju sve (bruto) izdatke prema zaposlenima (uklju~uju se i
njihovi doprinosi za socijalno osiguranje). (Na va{e pitanje ocu ili
majci: kolika ti je plata, oni odgovaraju npr. 700 DEM, misle}i na
neto – ne uklju~uju poreze i doprinose koje za njih pla}aju poslodav-
ci koji su kod nas ve}i od neto plate. To {to ne „vidimo” jeste penzi-
ja, besplatno {kolovanje, socijalno osiguranje,… Ne zaboravite i to
da se pitanje: Kolika ti je plata? grani~i sa nepristojno{}u! Za{to?
Odakle Vam pravo da ulazite u moju privatnost?)
SNA sistem primjenjuje bruto princip, {to }ete lako zapaziti u razgo-
voru sa strancem, koji uvijek govori: „To je ono {to mi ostaje nakon
pla}anja poreza”.
Tako nadnice i plate u novcu obuhvataju: osnovna plata koja se pla-
}a sedmi~no ili mjese~no; uve}anje plate za no}ni i prekovremeni
rad; razne dodatke za pove}anje produktivnosti ili dobiti firme; do-
4
Ova dobrovoljnost me asocira na jedan doga|aj: Davne 1982. godine profesor Bo{ko Glu{~evi} je me|u
prvima u tada{njoj Jugoslaviji, javno, o{tro i argumentovano kritikovao stari sistem. Izme|u ostalog je kazao da
mu nije jasno za{to je obavezan da pla}a sindikalnu ~lanarinu koju on pla}a ve} tri decenije. Tih dana u posjeti je
bio zamjenik rektora Univerziteta iz Moskve (MGU). Kada smo mu ispri~ali i ovaj dio kritike prof. Glu{~evi}a,
prokomentarisao je: „Neka profesor ne plati sindikalnu ~lanarinu dva mjeseca, pa }e brzo shvatiti za{to je pla}ao
tri decenije. Ja mu preporu~ujem da je i dalje pla}a „dobrovoljno”.
175
Ekonomska statistika

datke za Bo`i} ili Novu godinu; dodatke za prevoz ili topli obrok;
naknade za godi{nji odmor; provizije; direktne nagrade zaposlenima;
otpremnine, pla}anje stanarina i sl. (ovo svakako ne „u~ite” napa-
met! Pove`ite sa primanjima svojim ili ~lanova porodice, postavlja-
ju}i pitanje: Odakle sve poti~u moji prihodi, odnosno prihodi moje
porodice? Ovo upozorenje va`i za sve „detalje”, o kojima }u govori-
ti u ovom dijelu knjige!)
Nadnice i plate u naturi sastoje se od dobara i usluga i ostalih koristi
koje poslodavci pru`aju besplatno ili po sni`enim cijenama. Najuo-
bi~ajenije su: hrana i pi}e u restoranu firme (prijatelj vas poziva na
ru~ak, jer je u ban~inom restoranu jeftinije); radne uniforme i drugi
izdaci koji se daju zaposlenima za kupovinu odje}e (npr. voditeljke
na TV); kori{}enje vozila (sa voza~em ili bez voza~a, tzv. slu`beni
auto); usluge proizvedene u poslodav~evom vlastitom prostoru, koje
se dobijaju besplatno ili po ni`oj cijeni (npr. besplatan prevoz zapo-
slenih i ~itave porodice `eljeznicom, avionom, besplatan ugalj za ru-
dare, besplatno vo}e za radnike „Planta`a”)5 , pla}anje dje~jeg vrti}a
za zaposlene, dionice sa bonusom date zaposlenima i menad`mentu,
davanje kredita (npr. stambenih) zaposlenima bez kamate ili sa ni-
skom kamatom.
2) Pla}anje za porez na proizvodnju i uvoz. Ove transakcije se odnose
na obavezna pla}anja, u novcu ili naturi, nametnuta od dr`ave ili ne-
ke druge asocijacije (npr. Evropske unije), na proizvodnju i uvoz do-
bara i usluga, zapo{ljavanje radnika, pla}anje poreza na zemlji{te i
zgrade. Ovi porezi se pla}aju nezavisno od poslovnog uspjeha i ukup-
nih primanja. (Mo`da ste bili zamoljeni od va{eg djeda koji `ivi na
selu da za njega platite porez na imanje, ili od svojih roditelja da pla-
tite porez na ku}u ili stan ili mo`da vikendicu na planini ili moru?)
Porez na proizvodnju i uvoz se dijeli na:

– poreze na dodatnu vrijednost (pla}a se na onaj dio vrijednosti


koji preduze}e doda u procesu proizvodnje – pove`ite sa obra-
~unom dodate vrijednosti iz prethodnih poglavlja); koji se uvi-
jek prenosi na finalnog kupca (pla}a ga potro{a~ tog proizvoda);
– porezi i nadoknade na uvoz isklju~uju}i poreze na dodatu vrijed-
nost (npr. carine; pla}anje dozvola za uvoz, npr. upla}ujete Mini-
starstvu da vam dozvoli uvoz. Da li se sa tim sla`ete); porezi na
uvoz poljoprivrednih proizvoda (npr. kao da Crna Gora napla}u-
je porez na uvoz gro`|a iz Makedonije, da bi obezbijedila kon-
kurentnost gro`|a proizvedenog u Planta`ama, na koji se pla}a
porez), op{ti porez na promet koji se pla}a prilikom uvoza; takse-

5
Ova definicija, koja postoji i svugdje u svijetu, nikada mi ne}e biti jasna. Za{to onda moja djeca nijesu
„besplatno” dobila diplomu Ekonomskog fakulteta! Ili, za{to svi zaposleni na Ekonomskom fakultetu nijesu do-
bili diplome o zavr{enom fakultetu ili magistarsku diplomu. Po mom mi{ljenju, ovo je naru{avanje principa jed-
nakih prava i sloboda pojedinca!
176
Elementi SNA

ne marke, provizije na razna pla}anja; porezi na registraciju vo-


zila; porezi na zabavu i igre na sre}u; porezi na premije osigura-
nja; zatim porezi na vlasni{tvo; porezi na dohodak i drugi porezi.
3) Subvencije. – To su teku}a nepovratna pla}anja koja dr`ava ili neke
druge asocijacije (npr. Evropska unija) ispla}uje rezidentnim proiz-
vo|a~ima, s ciljem ulaganja na nivo njihove proizvodnje, njihove ci-
jene ili lak{eg kori{}enja nekog od faktora proizvodnje. Odnosno,
subvencija je izraz pomaganja dr`ave pojedina~nim proizvo|a~ima.
Po pravilu subvencije se odnose na proizvode, ali se katkada odnose
i na proizvodnju. Npr. dr`avne subvencije poljoprivrednim proizvo-
|a~ima da bi bra{no prodavali po ciljanim (manjim) cijenama. Odno-
sno, subvencija je nadoknada „izme|u realnih (tr`i{nih) cijena fakto-
ra (npr. 1,2 DEM) i ciljane cijene (0,5 DEM). Razliku od 0,7 DEM
proizvo|a~u nadokna|uje dr`ava. Isto tako subvencije se daju za osva-
janje neke nove proizvodnje (npr. proizvodnje kivija ili softvera).
4) Dohodak od vlasni{tva. – To su transakcije koje se odnose na prima-
nja vlasnika finansijske imovine. Ova vrsta dohotka obuhvata:
Kamate. – (Iznos koji du`nik treba da plati povjeriocu; a mogu se
odnositi na kamate na depozite, obveznice, kredite, ostala potra`iva-
nja kao i kamate koje pla}ate bratu ili sestri, na pozajmljeni novac –
mada to SNA ne bilje`i). Tako banka pla}a kamatu na depozite (no-
vac) koji dr`ite kod nje. (Za{to se odlu~ujete za banku koja pla}a
najve}u kamatu? Da li vam visoka kamata mo`e prije biti znak za
uzbunu nego motiv za ulaganje?) Kamata na hartije od vrijednosti se
pla}a na razliku izme|u nominalne vrijednosti i cijene koja je pla}e-
na u momentu izdavanja (tj. diskont).
U ovo se uklju~uju i kamatni swapovi i sporazumi o terminskom
kursu. To su ugovorni sporazumi izme|u dvije institucionalne jedi-
nice koje se dogovore o pla}anju i naplati u odre|enom vremenskom
trenutku. („Vrati}u ti novac kroz dva mjeseca po kursu koji va`i tog
dana ili kamati koja bude va`ila za taj dan”).
Po pravilu, kamate se bilje`e po obra~unskom principu: obra~unava-
ju se tokom vremena za iznos nenapla}ene glavnice. Za{to su ~esto
obra~uni kamata ve}i od glavnice? Za{to u privatnim dugovanjima
niko ne pomi{lja da mu povjerilac oprosti obra~unatu kamatu! Sama
pomisao je mnoge ko{tala `ivota! dok je za dr`avna preduze}a sa-
svim „normalno” da tra`e otpis „obra~unatih kamata”, jer je to lihva-
renje od banaka, odnosno banke niza{ta, „bez rada”, uzimaju velike
kamate i „gu{e” privredu! [to mislite o ovome? Da li dr`avnim
preduze}ima treba oprostiti kamatu? Da li }ete odustati od kamate
koju vam na kupljene obveznice Crne Gore treba da plati Ministar-
stvo finansija, jer nema smisla da „iz patriotskih razloga” uzimate
novac od dr`ave, koja vas besplatno {koluje, lije~i,… obezbje|uje
sigurnost, „daje” penzije baki i deki. Da li }ete stvarno odustati od
svoje kamate? Ako da, obavezno mi to recite na ispitu! Lako }ete
polo`iti ako me ubijedite da tako stvarno mislite!
177
Ekonomska statistika

Nikada ne zaboravite da je kamata cijena koju pla}ate za upotrebu


tu|eg novca koji ste dobrovoljno uzeli ili napla}uje za novac koji ste
nekom dobrovoljno pozajmili ili povjerili na ~uvanje. Su{tina kama-
te je uvijek ista: i kad je pla}ate i kad je napla}ujete; cijena kori{}e-
nja ili pozajmice novca. Istina, osje}aj zadovoljstva je ve}i kada je
napla}ujete (nego kada je pla}ate) ali to nije razlog da uvijek insisti-
ramo na neisplati kamata i izbjegavanju njenog pla}anja.
Dividende. – To su transakcije koje se odnose na primanje dohotka
od vlasni{tva po osnovu dionica (akcija, {to je isto). Me|utim, za
razliku od zajmovnog kapitala, dioni~ki kapital ne daje pravo vlasni-
cima dionica preduze}a na fiksni ili unaprijed odre|eni dohodak
(kod zajma je to kamata koja je unaprijed ugovorena). (Kako ko-
mentari{ete ~este pojave radnika – dioni~ara da oni od dr`ave tra`e
da im plati dividendu? Razlog je npr. „pa dr`ava nije obezbijedila
povoljne uslove privre|ivanja. To je njena obaveza”.
Dividenda je „nagrada” za rizik koji prihvatate ulaganjem novca u
neko preduze}e, banku, osiguravaju}e dru{tvo i sl.6
Najamnine na zemlji{te. – Najamnine koje primaju vlasnici zemlji{ta
od njihovog korisnika predstavljaju dohodak od vlasni{tva. (npr. iz-
najmite parcelu u Zeti da biste gajili paradajz i papriku i {kolovali
sebe i svoju bra}u i sestre. Cijenu koju pla}ate „gazdi” SNA bilje`i
kao prihod od vlasni{tva. Razumije se, da ste prethodno potpisali
ugovor ovjeren u sudu).
U ovu grupu (dohodak od vlasni{tva) spadaju i prihodi koje npr. op{ti-
ne napla}uju od „izdavanja” rijeke ili Skadarskog jezera za ribarenje,
za razne druge aran`mane; ili iznos koji napla}uje Elektroprivreda od
privatnika za kori{}enje Pivskog jezera za uzgoj i eksploataciju ribe.
5) Teku}i porezi na dohodak i bogatstvo. – Putem ovih transakcija pla-
}aju se obaveze, u novcu ili naturi, nametnute od dr`ave i inostran-
stva na dohodak koji se prima tokom godine i bogatstvo kojim se
raspola`e (ku}a, stan, zemlja, hartije od vrijednosti).
Porez na dohodak uklju~uje porez na dohotke, dobit i kapitalni dobi-
tak. Sam obra~un poreza mo`e biti razli~it, {to bli`e znate iz pred-
meta Fiskalna ekonomija.
Ovi porezi uklju~uju i niz drugih poreza kao npr. porez na nasljed-
stvo, poreze na poklone, poreze na me|unarodne transakcije (taksa
za izlaz iz zemlje – {to je svojevrsni apsurd, jer to zna~i da dr`ava
bolje zna gdje }e mi biti prijatnije: u zemlji ili inostranstvu, i to moje
„neznanje” ka`njava, odnosno ote`ava mi da izlazim iz zemlje. „Pa
dobro, to je malo, svega nekoliko DEM”. Nije va`an iznos koliko pri-
stup i transakcioni tro{kovi da tu obavezu ispunim: „Nala`enje i kupo-
vina formulara, ispunjavanje, ~ekanje u redu, razmjena valuta i sl.)

6
Razgovor sa vlasnicima mnogih preduze}a koji su tra`ili da im dr`ava Crna Gora (u licu Fonda za razvoj
Crne Gore) treba platiti dividende, zavr{avao sam pitanjem: „Da li biste u slu~aju da vam posao dobro ide do{li u
Fond da podijelimo dobitak?” Logika je jednostavna: gubitak se dijeli na isti na~in kao i dobitak!
178
Elementi SNA

6) Socijalni doprinosi i nadoknade. – Radi se o nadoknadama u novcu


ili naturi koje dr`ava, po raznim osnovama, pla}a stanovni{tvu. Npr.
po osnovu bolesti, invaliditeta, nesre}a na poslu, starosti, podsticanja
zaposlenosti, naknada za nezaposlene, obrazovanje, stanovanje, ma-
terinstvo („trudni~ko bolovanje”).
Isto tako ova grupa transakcija obuhvata i razne vrste doprinosa za
socijalno osiguranje kao {to su: doprinosi poslodavaca za socijalno
osiguranje („doprinos koji pla}aju „gazde” preduze}a u kojem ste
zaposleni”); doprinosi koje pla}aju zaposleni u preduze}u, doprinosi
za socijalno osiguranje samozaposlenih osoba (u svojoj frizerskoj
radnji, mesari, hemijskoj ~istioni,…) i nezaposlene osobe (obezbije-
|eno besplatno lije~enje za sve prijavljene Zavodu za zapo{ljavanje).
Socijalni transferi (u novcu ili naturi) tako|e ulaze u ovu grupu tran-
sakcija. Npr. narodne kuhinje, pla}ena bolovanja, socijalna pomo},
op{te medicinske usluge i sl.
7) Ostali teku}i transferi, koji obuhvataju premije osiguranja, teku}ih
transfera unutar dr`ave, teku}a me|unarodna saradnja (npr. humanitar-
na pomo}) i razni teku}i transferi (kazne, lutrije i igre na sre}u i sl.)
8) Dioni~ki kapital stanovni{tva u rezervama penzionih fondova. Ovo
je za nas jo{ uvijek novina. Zapravo, mi jo{ uvijek imamo dr`avne i
prazne penzione fondove. To je tzv. sistem iz „ruku u usta”, po ko-
jem se sve ono {to mi koji smo danas zaposleni upla}ujemo naime
na{e penzije u budu}nosti, tro{e sada{nji penzioneri, jer su njihove
uplate u pro{losti potro{ene. Me|utim, u sistemu privatnog penzio-
nog osiguranja, ja upla}ujem svoj doprinos za penziono osiguranje
na moj {tedni penzioni ra~un, i na taj iznos od fonda (koji radi sa mo-
jim novcem kao i banka) se pla}a kamata ili dividenda, tako {to mi
svakog mjeseca dolazi uplata na moj teku}i ra~un ili se ona pripisuje
mojem penzionom ulogu, uve}avaju}i ga uve}ava i osnovu za penzi-
ju. (Kako u ovom kontekstu komentari{ete napadne izvje{taje iz PIO
da je Vlada obezbijedila penzije za ovaj mjesec! Kako to Vlada stva-
ra novac da bi isplatila penzije? Mora da ministri prodaju svoju imo-
vinu i upla}uju za isplatu penzija?)
9) Kapitalni transferi. – Kapitalni transferi se razlikuju od teku}ih tran-
sfera utoliko {to obuhvataju pove}anje ili smanjenje imovine. Bez
obzira da li se izra`avaju u novcu ili naturi, oni dovode do proporcio-
nalne promjene u finansijskoj ili nefinansijskoj imovini koji se prika-
zuju u bilansu stanja imovine jedne ili obje strane u transakciji.
Kapitalni transferi obuhvataju porez na kapital (porezi nametnuti od
dr`ave a koji se pla}aju na neto vrijednost imovine neke institucio-
nalne jedinice); investicione potpore, koje se odobravaju od dr`ave
za nadoknadu tro{kova koje prouzrokuju odr`avanje aktive (npr. tran-
sfer vojne opreme, odr`avanje puteva, kamatne olak{ice i sl.)
Isto tako, u okviru ovog sistema se obuhvataju i ostali kapitalni tran-
sferi (pla}anje dr`ave vlasnicima za uni{tenje usjeva – npr. vojne vje-

179
Ekonomska statistika

`be; ratne od{tete, od{tete u vanrednim prilikama (zemljotres, po`ar,


poplava) pokrivanje gubitaka preduze}a uzrokovanih mjerama dr`ave.

c. Finansijske transakcije. – Ovo su transakcije u finansijskoj imovini i


obavezama me|u institucionalnim jedinicama, te izme|u institucional-
nih jedinica i inostranstva.
Finansijske transakcije se odnose na istovremeno smanjenje ili stvaranje
finansijske imovine i odgovaraju}ih protivrijednosti u pasivi, na promje-
nu nad vlasni{tvom u finansijskoj imovini ili na preuzimanje duga. Po-
jam finansijske imovine (imovine pretvorljive u novac) treba shvatiti kao
zbir sredstava pla}anja, finansijskih potra`ivanja te ekonomske imovine
(odbacuje prinos). Sredstva pla}anja se sastoje od: monetarnog zlata,
specijalnih prava vu~enja, gotovine i prenosivih depozita.
Razlikujemo sedam kategorija finansijske imovine:

1. monetarno zlato i specijalna prava vu~enja


2. gotovina i depoziti
3. du`ni~ke hartije od vrijednosti
4. krediti
5. dioni~ki i ostali vlasni~ki kapital
6. rezerve osiguranja
7. ostali ra~uni potra`ivanja / obaveza

Vlasni{tvo nad finansijskom imovinom i obavezama u odre|enom vre-


menskom periodu evidentiraju se u bilansu stanja imovine.
O finansijskim promjenama vi{e }emo govoriti u okviru finansijskih ra-
~una.

d. Ostali tokovi. – Ovi tokovi obuhvataju potro{nju fiksnog kapitala, pove-


}anje ili smanjenje nefinansijske neprivredne aktive i ostalih oblika imo-
vine.
Potro{nja fiksnog kapitala predstavlja veli~inu iskori{}ene finansijske
imovine tokom posmatranog perioda kao rezultat normalnog tro{enja i
upotrebe sredstava. (Ovo uslovno mo`emo shvatiti kao amortizaciju uz
napomenu da postoji razlika u obra~unu, koju ne bih izlagao jer bih ula-
`enjem u te detalje ugrozio osnovnu nit izlaganja!) u Sistemu se koristi
izraz „bruto” (bez oduzimanja potro{nje fiksnog kapitala) i „neto” (kada se
potro{nja fiksnog kapitala oduzme od ukupne vrijednosti). (To je isto kao
kad ka`ete kolika vam je stipendija „bruto” i kad ka`ete da imate dugove
30% i to {to ostaje je „neto” iznos).
O ovim promjenama i bilansu stanja imovine vi{e }e se govoriti u dijelu
o nacionalnom bogatstvu.
* *
*
180
Elementi SNA

Insistiram na razumijevanju transakcija. Ne u smislu „u~enja”, nabrajanja, ponavljanja.


@elim da shvatite da je realni `ivot, `ivot ispunjen mno{tvom pojedina~nih i svakodnevnih
transakcija. I ovo {to sam vam prikazao (ili }u prikazati kroz ra~un finansijskih tokova i naci-
onalnog bogatstva) je samo agregatni (op{tiji) nivo prikazivanja stvarnosti. Va`no je da sve
~etiri grupe transakcija razumijete, da razumijete pojedina~ne transakcije i pojedine grupe. Na
ispitu se ne tra`e detalji, ali bez detalja ne mo`ete razumjeti globalne veli~ine. Potrebno je da
poku{ate razumjeti, ali da li }ete sve iz knjige nabrojati ili }ete dodati ne{to {to znate iz `ivota
ili drugih predmeta, to je Va{a individualna stvar. Va`no je da „hvatate” veze, me|uzavisnosti
izme|u „banalne”, „prakti~ne” svakodnevice (ono {to se vama ili oko vas de{ava) sa apstrak-
cijama kao {to su: agregati, ra~uni, modeli! Da shvatite da kad platite kaznu za saobra}ajni
prekr{aj, odmah uti~ete na pove}anje prihoda na ra~unu dr`ave i Ministar finansija zadovoljno
trlja ruke, ali istovremeno smanjujete sredstva sektora stanovni{tvo. Ili, ako svi svoju {tednju
damo u banke, to }e dovesti do pada kamatnih stopa, a pad kamatne stope uti~e na pove}anje
investicija i pove}anje ponude novca!
Ja `elim da shvatite da su milioni obi~nih transakcija koje vi i ostali stanovnici, preduze}a,
dr`ava, NGO i drugi subjekti svakodnevno obavljaju (svakodnevni posao) osnov svih daljih
agregacija (ra~una i modela). Ukoliko ne razumijete ovaj proces „od dna ka vrhu” odnosno od
„transakcije ka agregatu” ovaj predmet }e vam biti dosadan i beskoristan! @ivotnost svih mode-
la, formula i grafika, mo`ete shvatiti samo ukoliko razumijete ove pojedina~ne transakcije!
U grubom, mi u ovom predmetu dajemo odgovor na pitanje: Kako moje, va{e svako-
dnevno i pojedina~no pona{anje uti~e na makroekonomiju zemlje? Kako moja odluka da ku-
pim novine uti~e na makroekonomiju? Neko }e re}i: pa to nema veze za nacionalnu ekonomi-
ju ako ja kupim ili ne kupim novine! [ta ako ve}ina ili niko ne kupuje novine? [ta ako ve}ina
ili niko ne {tedi? Makroekonomija je (ra~uni i modeli) rezultat mnogih individualnih odluka!
Ne zaboravljajte to! (Vidi str. 84 i 317.)
Istina, to je moj prilaz koji je ne{to druga~iji od prilaza velikog broja ekonomista koji
makroekonomiju shvataju kao datu, kao ne{to izvan pojedinca, i koja determini{e pona{anje
pojedinca.
Zato je i sve manje razlika izme|u mikro i makroekonomije! Odnosno, njihovo tematsko
pro`imanje je toliko intenzivno da je klasi~na podjela izme|u mikro i makro dobrim dijelom
prevazi|ena. (Vidi str. 616.)

5.1.4.3. Sistem ra~una

5.1.4.3.1. Struktura ra~una

Kako se prikazuju rezultati ekonomske aktivnosti kroz ra~une (bilanse)? Kako se pret-
hodno opisane transakcije (preko kojih se obavlja ekonomska aktivnost) i institucionalne jedi-
nice (izme|u kojih se obavlja ekonomska aktivnost) obuhvataju i prikazuju u ra~unima?
Sistem evidentira tokove i stanja u ure|enom skupu ra~una koji opisuju kru`ni tok eko-
nomske aktivnosti od stvaranja dohotka preko njegove raspodjele i preraspodjele i kona~no do
njihove akumulacije u obliku aktive odnosno imovine. Zna~i, sve ono {to prikazuje kru`ni
tok, sada se prikazuje u obliku ra~una. Svaki od ra~una prikazuje transakcije koje se uravnote-

181
Ekonomska statistika

`uju (bilansiraju) bilo zbog upotrijebljenih definicija, bilo zbog iznala`enja i pronala`enja sal-
da sa jednog na drugi ra~un.
S obzirom na na~in grupisanja (pra}enja) transakcija prema srodnosti, onda se one mogu
sabirati i tako dobijati odre|eni agregati (pokazatelji aktivnosti) na vi{em nivou: djelatnosti,
sektora ili ukupnoj privredi. Ra~uni su ra{~lanjeni, tako da se otkriju najzna~ajnije ekonomske
informacije.
Prikazivanje ekonomske aktivnosti na svim ra~unima vr{i se na isti na~in, tj. jednoobra-
zno. Struktura svakog ra~una je ista. Ra~uni su grupisani u tri osnovne kategorije:

a) Teku}i ra~uni
b) Ra~uni akumulacije
c) Ra~uni stanja imovine

Teku}i ra~uni se odnose na teku}e (svakodnevne) aktivnosti. Prikazuju proizvodnju


(stvaranje) raspodjelu i preraspodjelu dohotka i njegovu upotrebu u obliku finalne potro{nje.
Na kraju, ovaj ra~un omogu}uje da se izra~una {tednja koja je bitan dio akumulacije ({tednja
kao razlika izme|u ukupnog dohotka i onog dijela koji je potro{en u teku}oj godini).
Ra~uni akumulacije obuhvataju sve promjene u imovini, obavezama i sopstvenim sred-
stvima sektora u cjelini.
Ra~un stanja prikazuje ukupnu aktivu i pasivu razli~itih jedinica na po~etku i na kraju
obra~unskog perioda (po~etkom i krajem godine), zajedno sa njihovom neto vrijedno{}u. To-
kovi svake stavke aktive i pasive zabilje`eni na ra~unima akumulacije mogu se ponovo vidjeti
u obliku promjena na ra~unima bilansa stanja.
Da li ovu podjelu ra~una mo`ete povezati sa tekstom iz dijela C ove knjige? Da li prepo-
znajete da se na teku}im ra~unima prati finalna potro{nja, odnosno teku}e transakcije sa final-
nim proizvodima? Ra~uni akumulacije (nov~ani izraz sredstava namijenjenih za investicije)
obuhvataju finansijske transakcije, dok ra~uni stanja imovine obuhvataju bogatstvo sa kojim
se raspola`e i koje nastaje kao rezultat investicione aktivnosti, odnosno kapitalnih transfera.
Ra~uni se odnose na sektore, djelatnosti i ukupnu privredu.
Ra~uni se prikazuju na tri na~ina:

1. Preko sistema pojedinih ra~una


2. U obliku integralnih ekonomskih ra~una (svi ra~uni u okviru jedne tabele)
3. U obliku matrice

Prva dva oblika se prikazuju u nastavku izlaganja.

5.1.4.3.2. Prikazivanje redosljeda i strukture ra~una

Sljede}a tabela na pojednostavljen na~in prikazuje osnovne kategorije ra~una za ekono-


miju u cjelini i za svaki sektor njihove me|usobne odnose ne samo unutar doma}e ekonomije
ve} i u njihovim odnosima sa inostranstvom.
Tabela ima zaglavlje a potom „prostor” za sve tri vrste ra~una.

182
Elementi SNA

Po sredini zaglavlja nalazi se kolona: Transakcije, bilansne stavke imovine i obaveza. Sa


lijeve i desne strane od te kolone (koju mo`ete shvatiti kao 0 na brojnoj osi), nalaze se po tri
kolone sa istim nazivima: inostranstvo, ukupna ekonomija i institucionalni sektori. Uslovno
lijeva strana prikazuje prihode a desna rashode. Ispod tako konstruisanog zaglavlja su sve tri
vrste ra~una, tako da zaglavlje ima „karakter krova”: odnosi se na sve tri vrste ra~una.

Tabela 2. Povezanost ra~una sektora i ukupne privrede

Transakcije, „bilansne
Ukupna Institucionalni Institucionalni Ukupna
Inostranstvo stavke”, imovina i Inostranstvo
ekonomija sektori sektor ekonomija
obaveze
UPOTREBA TEKU]I IZVORI
RA^UNI
PROMJENE U IMOVINI RA^UNI PROMJENE U OBAVEZAMA I
AKUMULACIJE SOPSTVENOJ IMOVINI (KAPITALU)
IMOVINA BILANSI OBAVEZE I SOPSTVENA IMOVINA
STANJA I (KAPITAL)
IMOVINE

Ova tabela prikazuje „logiku” prikazivanja koja dalje slijedi i zato je treba razumjeti. Ne
~itajte dalje ukoliko ovo ne razumijete!
Kao {to vidite, prikaz svih ra~una se vr{i zajedno, u jednoj tabeli i zaglavlje va`i za sve
ra~une. Suprotno ovom prilazu, mi smo mogli odvojiti ra~une i imati tri odvojene tabele
(umjesto ove jedne) sa istim zaglavljem, od kojih bi se jedna odnosila na teku}e ra~une, druga
na ra~un akumulacije a tre}a na ra~une bilansa stanja imovine.
Teku}i ra~uni na lijevoj strani bilje`e sve transakcije koje se odnose na upotrebu a na de-
snoj strani transakcije koje se odnose na izvore (kako se formira dohodak). Ovo je dato po
sektorima: na lijevoj strani npr. kako je ukupna ekonomija raspodijelila sva sredstva a na de-
snoj strani kako je ukupna ekonomija ta sredstva formirala.
Komentar za ostala dva sektora lako je izvesti iz tabele.
Ovi ra~uni se prikazuju za svaki institucionalni sektor pojedina~no, nefinansijski (poslov-
ni), finansijski sektor, dr`avu i doma}instva. Tako npr. poslovni sektor (preduze}a) se prika-
zuje preko teku}ih ra~una (pokazuje teku}e transfere tog sektora), ra~uni akumulacije (finan-
sijske transakcije u sektoru) i ra~uni stanja imovine (stanje bogatstva sektora preduze}a). Isto
tako za nefinansijski sektor, dr`avu i doma}instva.

Prikaz redosljeda ra~una sektora, saldo na ra~unima i glavne agregate daje sljede}a ta-
bela:

183
Ekonomska statistika

Ukupan redosljed ra~una za institucionalne sektore


Teku}i ra~uni I. Ra~un proizvodnje I. Ra~un proizvodnje
II. Ra~uni raspodjele i II. 1. Ra~un primarne II. 1.1. Ra~un stvaranja dohotka
upotrebe dohotka raspodjele dohotka
II. 1.2. Ra~un alokacije II. 1.2.1. Ra~un preduzetni~kog
primarnog dohotka dohotka
II. 1.2.2. Ra~un alokacije ostalog
primarnog dohotka
II. 2. Ra~un sekundarne
raspodjele dohotka
II. 3. Ra~un preraspodjele
dohotka u naturi
II. 4. Ra~un upotrebe dohotka II. 4.1. Ra~un upotrebe
raspolo`ivog dohotka
II. 4.2. Ra~un upotrebe
korigovanog prilago|enog
raspolo`ivog dohotka

Ra~uni III. Kapitalni ra~un III. 1. Kapitalni ra~un III. 1.1. Ra~un promjene neto
akumulacije vrijednosti zbog {tednje i
transfera kapitala
III. 1.2. Ra~un pove}anja
nefinansijske aktive
III. 2. Finansijski ra~un imovine
III. 3. Ra~uni ostalih promjena III. 3.1. Ra~un ostalih promjena
stanja imovine
III. 3.2. Ra~un revalorizacije III. 3.2.1. Neutralni vlasni~ki
dobici/gubici
III. 3.2.2. Realni vlasni~ki
dobici/gubici
Bilans stanja IV. Bilans stanja imovine IV. 1. Po~etni bilans stanja
imovine
IV. 2. Promjene u bilansu stanja
imovine
IV. 3. Krajnji bilans stanja
imovine

184
Elementi SNA
0. Ra~un Transakcijski ra~uni
dobara i 0. Ra~un dobara i usluga
usluga
V. Ra~un sektora inostranstva (ra~un inostranih transakcija)
V.I. Ra~un inostranstva za
dobra i usluge
V.II. Ra~un inostranstva za
primarne dohotke i
teku}e transfere
Ra~uni V.III. Ra~uni inostrane V.III.1. Kapitalni ra~un V.III.1.1. Ra~un promjena
akumulacije akumulacije sopstvene imovine
(kapitala) zbog {tednje
i kapitalnih transfera
V.III.1.2. Ra~un pove}anja
nefinansijske imovine
V.III.2. Finansijski ra~un
V.III.3. Ra~un ostalih promjena V.III.3.1. Ostale promjene u
imovine stanju imovine
V.III.3.2. Ra~uni revalorizacije
Bilans stanja V.IV. Ra~un inostrane V.IV.1. Po~etni bilans stanja
imovine imovine i obaveza
V.IV.2. Promjene u bilansu
stanja
V.IV.3. Krajnji bilans stanja

185
Ekonomska statistika

5.1.4.4. Prikazivanje osnovnih faza dru{tvene reprodukcije kroz sistem


nacionalnih ra~una

Sada je potrebno da prethodnu tabelu (tabela 2) potpunije objasnimo. Odnosno da prika-


`emo svaki ra~un pojedina~no. Zadr`avamo se samo na osnovnim ra~unima, kako bismo iz-
bjegli detaljisanje, koje bi za svrhe pripreme ispita moglo da izazove i dosadu.
Zato pratite tabelu 2. i njenu op{tu sliku sada spu{tamo na pojedina~ne ra~une. Tabela 2.
vam je vodi~ za razumijevanje! Siguran sam da }ete, pogotovu kod prvog ~itanja, do}i u situa-
ciju da ljutito ka`ete: „Pa odakle mu sad ovo”? Strpljivo se vratite na tabelu 2. i dobi}ete od-
govor. Ina~e, ni meni nije nimalo lako da metodologiju koja je izlo`ena u knjizi „System of
National Accounts 1993” (UN, World bank,…) na 710 stranica velikog formata, izlo`im na
na~in razumljiv studentu ({to podrazumijeva da se ne ulazi u detalje), a da se usljed velikog
uop{tavanja ne izgubi su{tina sistema. Vjerujte, i meni je ovo peti poku{aj da ovu oblast eks-
pliciram na {to je mogu}e razumljiviji na~in.
[ta mi je cilj u prikazivanju ovih ra~una? Nije mi cilj da savladate prakti~nu metodologi-
ju sastavljanja ra~una (do detalja). Cilj mi je da shvatite su{tinu metodologije i da procesno,
preko ra~una, pratite tok dru{tvene reprodukcije. Ra~une treba da shvatite kao dio cjeline, ni-
kako kao separatne, izdvojene djelove. Ako im tako pri|ete, onda nema mnogo koristi od
ovog dijela za vas! Ekonomska aktivnost se odvija kao proces, u kontinuitetu, sve je povezano
i uslovljeno, svaki prihod je ne~iji rashod. Odnosno, pratite to kao tok rijeke! Me|utim, eko-
nomija je suvi{e `iva, dinami~na, puna vrtloga, tako da je asocijacija sa brzom i bukovitom ri-
jekom mnogo bli`a realnosti nego tok mirne rijeke. Ovi ra~uni prikazuju pojedine (uslovno
re~eno) djelove rijeke!
Zato kao sljede}i korak dajem da shvatite {emu globalnih odnosa u ekonomiji, koja je iza
logike integralnog sistema ra~una za cijelu ekonomiju, da bi se onda lak{e spustili na sektore
(„soft lending”).

186
Elementi SNA

Reprodukciona
potro{nja

Transferi sa inostranstvom
Proizvodnja

izvoz
Dodatna vrijednost uvoz
Izdaci za finalnu Primanja iz
Dobra i usluge

potro{nju inostranstva
Raspodjela i
upotreba dohotka
Kapitalni
transferi
Neto {tednja
Bruto
investicije

Neto pozajmice
Akumulacija

Stanje na
Stanje na kraju
po~etku perioda
perioda

Dijagram integrisanih ekonomskih ra~una za cijelu ekonomiju

187
Ekonomska statistika

Va`no je uo~iti osnovne tokove. Proizvodnja je bazi~ni sektor. Ukupna masa dobara i
usluga je sastavljena od dobara za reprodukcionu potro{nju (sirovine, energija, repromateri-
jal,…) i finalnu potro{nju (~okolada, kola, kompjuteri,…). Transakcije sa reprodukcionom po-
tro{njom }e se prikazati u input–output tabelama, dok ovaj sistem prikazuje transakcije sa fi-
nalnim proizvodima. Odnosno, ono {to „ulazi” iz sektora proizvodnje u sistem jeste dodatna
vrijednost (ukupna vrijednost manje reprodukciona potro{nja).
Dodatna vrijednost iz proizvodnje se raspodjeljuje i preraspodjeljuje (kroz mehanizam ci-
jena, poreza, doprinosa, subvencija,…). Ono {to ostane nakon teku}e upotrebe dohotka (potr-
o{nja u teku}oj godini) jeste {tednja koja pove}ava akumulaciju u ukupnoj privredi.
Sektor inostranstva tako|e, kroz tokove roba i usluga i kroz kapitalne transfere pove}ava
odnosno umanjuje robne i nov~ane fondove u nacionalnoj ekonomiji.
Iz grafika se vidi da se teku}i ra~uni odnose na proizvodnju (ra~un I) i raspodjelu i upo-
trebu dohotka (ra~un II), zatim akumulaciju (ra~un kapitala ili ra~un III), zatim stanje na po-
~etku i kraju (ra~un IV: Bilans stanja) i odnosi sa inostranstvom (Ra~un V: ra~un sektora ino-
stranstvo). Svi ovi ra~uni proizilaze iz ra~una dobara i usluga (ra~un 0).

Prema tome, ovaj grafik nam pokazuje pet osnovnih ra~una:

I. Ra~un proizvodnje
II. Ra~un raspodjele i upotrebe dohotka
III. Kapitalni ra~un
IV. Bilans stanja imovine
V. Ra~un sektora inostranstva

Svi ovi ra~uni se, shodno tabeli 2. mogu dalje dijeliti. U nastavku prikazujemo svaki od
ovih pet ra~una, uz napomenu da }e se kod nekog od njih uklju~iti i njihovi podra~uni, i neka
vas to ne zbuni. Da}u vam i cifre koje su sadr`ane u knjizi SNA 1993, da biste lak{e pratili to-
kove.
Isto tako, svaki od ovih ra~una se mo`e sastaviti za pojedine sektore, tj. za 6 sektora (po-
slovni sektor, finansijski sektor, dr`ava, doma}instva, neprofitne organizacije i inostranstvo).
To zna~i da u baznoj strukturi sistema imamo 30 osnovnih ra~una (6·5) odnosno 84 ra~una
ako uklju~imo podra~une (14·6=84). (Vidi tabelu 2. i drugu podjelu! II 1, II 2, II 3.)
Na ispitu za obja{njenje ra~una mo`ete koristiti knjigu! Ne zavaravajte se da ih mo`ete
objasniti, ukoliko ih nijeste dobro shvatili!

I. Ra~un proizvodnje

Ovo je ra~un iz grupe teku}ih ra~una (obuhvata teku}e transakcije). To je osnovni ra~un,
jer svi ostali ra~uni proizilaze iz njega.
Ovaj ra~un se izvodi iz bazi~nog (tzv. nultog ra~una), ra~una dobara i usluga, koji obu-
hvata ukupno raspolo`iva sredstva kojima raspola`e nacionalna ekonomija a koja poti~u od
doma}e proizvodnje ({to prikazuje ra~un I) i uvoza iz inostranstva. Taj polazni ra~un, koji ~ini
okvir za sve ostale ra~une, ima sljede}i izgled:
188
Elementi SNA

Ra~un 0: Ra~un dobara i usluga


Izvori Upotreba

P.17 Proizvodnja 3.604 P 2 Me|ufazna potro{nja 1.883


D 21 Porez na proizvode 141 P 3/P 4 Izdaci za teku}u potro{nju 1.399
(li~nu i kolektivnu)
D 31 Subvencije na proizvode –8 P 51 Bruto investicije u osnovna 376
sredstva
P 7 Uvoz dobara i usluga 499 P 52 Promjene u zalihama 28
P 53 Nabavke dragocjenosti 10
P 6 Izvoz dobara i usluga 540

Ukupno izvori 4.236 Ukupna potro{nja 4.236

Desna strana ra~una pokazuje ukupnu potro{nju u zemlji u iznosu od 4.236.


Ova potro{nja je pokrivena doma}om proizvodnjom u iznosu od 3.737 (vrijednost doma-
}e proizvodnje je 3.604 uve}ana za poreze na proizvode umanjena za subvencije 133), a razli-
ka do ukupnih izdataka za potro{nju od 4.236 pokrivena je uvozom dobara i usluga 499.
Ipak, iz ovog ra~una se ne dobijaju osnovni agregati Sistema, kao {to su dodatna vrijed-
nost, potro{nja i {tednja, koji su sumarni pokazatelji i klju~ne veli~ine za potrebe makroeko-
nomske analize i pore|enja u vremenu i prostoru. Sistem pru`a upro{}enu, ali potpunu i de-
taljnu sliku ekonomije, tako da obra~un agregata nije jedini niti glavni cilj nacionalnog ra~u-
novodstva.8
Klju~ni pokazatelj (agregat) koji ~ini polaznu osnovu Sistema jeste Bruto doma}i proiz-
vod, ~ija se raspodjela i upotreba prikazuju sa razli~itih aspekata kroz brojne i me|usobno po-
vezane ra~une Sistema.
Ovaj pokazatelj je prikazan u ra~unu I – Ra~un proizvodnje.
Bruto doma}i proizvod predstavlja rezultat proizvodne aktivnosti proizvodnih jedinica
rezidenata (1854 = 3737 – 1883. 3737 = 3604 + 141 – 8).

Ra~un 1: Ra~un proizvodnje


Upotreba Izvori

P 2 Me|ufazna potro{nja 1.883 P 1 Proizvodnja 3.604


B 1 Bruto doma}i proizvod 1.854 D 21 Porezi na proizvode 141
K 1 Potro{nja osnovnih sredstava –222 D 31 Subvencije –8
B 1 Neto doma}i proizvod 1.632

7
Brojke ispred naziva transakcije predstavljaju {ifru iz klasifikacije transakcija koja postoji u Sistemu.
8
Obra~un agregata proizvodnje za ukupnu ekonomiju i po djelatnostima obavlja se po postoje}oj metodo-
logiji, detaljno prikazanoj u knjizi dr Du{ana Miljkovi}a: „Od poslovnih do nacionalnih (makroekonomskih) ra-
~una)”, SZS, 1994.
189
Ekonomska statistika

Koncept dodatne vrijednosti treba da isklju~i potro{nju osnovnih sredstava (amortizaci-


ja), jer ona nije novostvorena vrijednost. Zbog toga, i teorijski radi se o dodatnoj vrijednosti u
neto iznosu (1.632 = 1.854 – 222), pa se sve transakcije u ra~unima odnose na novostvorenu
vrijednost, koja se „prenosi” na sljede}i ra~un Raspodjele i upotrebe dohotka.

Ra~un II: Raspodjela i upotreba dohotka

Procesi raspodjele i preraspodjele u Sistemu se prikazuju preko ra~una koji prikazuju tri
faze raspodjele dohotka. Te faze su:

1. Prva faza, primarna raspodjela, koja se odnosi na raspodjelu dodatne vrijed-


nosti faktora rada, kapitala i dr`ave (za ekonomiju u cjelini, neto dodatna vri-
jednost je nacionalni dohodak).
2. Druga faza, sekundarna raspodjela obuhvata preraspodjelu dohotka kroz nov-
~ane transfere.
3. Tre}a faza, preraspodjela u naturi.

Primarna raspodjela dohotka prikazana je kroz dva ra~una:

II 1.1. Ra~un stvaranja dohotka


II 1.2. Ra~un alokacije primarnog dohotka

Ra~un stvaranja dohotka (ra~un II 1.1) se sastavlja za institucionalne jedinice rezidente,


odnosno sektore, u njihovom svojstvu proizvodnje dobara i usluga. Ra~un stvaranja dohotka
prikazuje sektore ili djelatnosti u kojima se stvara dohodak, za razliku od sektora koji takav
dohodak primaju.

Ra~un II 1.1 : Ra~un stvaranja dohotka


Upotreba Izvori

D 1 Naknade zaposlenima 762 B 1 Neto doma}i proizvod 1.632


D 2 Porezi na proizvodnju i uvoz 235
D 3 Subvencije –44
B 2 Poslovni vi{kovi (neto) 247
B 3 Mje{oviti dohodak (neto) 432

1.632 1.632

190
Elementi SNA

Neto doma}i proizvod je sa ra~una I (strana upotrebe) a na ovom ra~unu je izvor za ras-
podjelu (1632).
Na lijevoj strani je prikazana upotreba dodatne vrijednosti. Proizvo|a~ pla}a naknade
(plate) zaposlenima i poreze (na proizvodnju, uvoz, radnu snagu, ma{ine, zgrade i drugu imo-
vinu) umanjene za subvencije. Po odbitku ove dvije stavke od neto doma}eg proizvoda dobija
se stavka POSLOVNI VI[AK (247) i MJE[OVITI DOHODAK (432). Poslovni vi{ak odgo-
vara dohotku koji proizvodne jedinice ostvare vlastitom upotrebom svojih proizvodnih kapa-
citeta. (Vidi str. 148.)
U slu~aju doma}instava imamo mje{oviti dohodak, koji implicitno sadr`i elemenat koji
odgovara naknadi za rad koji obavlja vlasnik ili ~lanovi njegove porodice, a koji se ne mo`e
izdvojiti iz njegove dobiti kao preduzetnika.

Ra~un akumulacije primarnog dohotka (II 1.2). Ovaj ra~un prikazuje institucionalne jedi-
nice u svojstvu potro{a~a (primaoca) a ne proizvo|a~a (kao u II 1.1). primarni dohodak obu-
hvata iznos dohotka od vlasni{tva koji su primile ili platile institucionalne jedinice ili sektori.

Ra~un II 1.2 : Ra~un raspodjele primarnog dohotka


Upotreba Izvori

D 4 Dohodak od svojine 391 B 2 Poslovni vi{kovi (neto) 247


B 3 Mje{oviti dohodak (neto) 432
D 1 Naknade zaposlenima 766
D 2 Porezi na proizvodnju i uvoz 235
D 3 Subvencije –44
B 5 Nacionalni dohodak 1.661 D 4 Dohodak od svojine 416
2.052 2.052

Desna strana ra~una odgovara na pitanje: Odakle se obezbje|uju primarni dohoci?

Postoje dva toka:

1. Tok iz nesvojinskih dohodaka ( D 1; D 2; D 3; B 2 i B 3) {to je prikazano na


prethodnom podra~unu na strani upotrebe.
2. Tok iz svojinskih dohodaka (kamate, dividende i drugi dohoci koje primaju
vlasnici novca i kapitala; odnosno rente koje primaju vlasnici zemlji{ta ili
imovine).

Lijeva strana odgovara na pitanje: gdje se tro{i primarni dohodak! I ovdje imamo dva to-
ka. Prvi, koji se odnosi na svojinu (to je ono {to npr. preduze}e pla}a zajmodavcima, vlasnici-
ma akcija, zemljoposjednicima,…). Drugi se odnosi na saldo primarnih dohodaka (1.661) koji
primaju institucionalne jedinice (ono {to ostaje npr. preduze}u). Na nivou nacionalne ekono-
mije ovaj iznos ~ini nacionalni dohodak.
191
Ekonomska statistika

II 2. Sekundarna raspodjela dohotka

Kako se dohoci iz primarne raspodjele dalje preraspodjeljuju i postaju raspolo`ivi doho-


dak. (Zamislite prihode svoje porodice: roditelji donose plate. To je primarna raspodjela. Sada
Vi dobijate novac za kupovinu ove knjige – to je sekundarna (ponovna) raspodjela).
Sve stavke u sekundarnoj raspodjeli dohotka sastoje se od teku}ih transfera. Transfer je
transakcija u koju jedna institucionalna jedinica daje dobro, uslugu ili imovinu drugoj jedinici,
a od nje u zamjenu ne dobija nikakvo dobro, uslugu ili imovinu. Kapitalni transfer je onaj u
kome je vlasni{tvo nad imovinom prenijeto na nekog drugog.
Tri glavna oblika teku}ih transfera su:

a) Teku}i porezi na dohodak, bogatstvo i sl. (porez na dohodak doma}instava,


porez na profitne kategorije, porez na bogatstvo)
b) Dru{tveni doprinosi i pomo}i (primanja stanovni{tva na osnovu bolesti, neza-
poslenosti, penzija, stanarina, obrazovanja, pomo} od socijalnog osiguranja i
socijalna pomo})
c) Ostali teku}i transferi (neto premije osiguranja, transferi izme|u dr`avnih or-
gana)

Ra~un II 2 : Ra~un sekundarne raspodjele dohotka


Upotreba Izvori

D 5 Porezi na dohodak, bogatstvo 212 B 5 Nacionalni dohodak (neto) 1.661


D 61 Socijalni doprinosi 322 D 5 Porezi na dohodak, bogatstvo 213
D 62 Socijalna primanja u novcu 332 D 61 Socijalni doprinosi 322
D 7 Ostali teku}i transferi 269 D 62 Socijalna primanja u novcu 332
B 6 Raspolo`ivi dohodak (neto) 1.632 D 7 Ostali teku}i transferi 239

2.767 2.767

Na ovom ra~unu se dolazi do pojma raspolo`ivi dohodak (1.632). On se dobija kada se


od ukupnog dohotka sa desne strane (nacionalni dohodak 1661 + zbir svih teku}ih transfera
1.106) oduzme iznos svih ispla}enih transfera (1.135), tj. od 2.767 – 1.135 = 1.632.

II 3. Ra~uni preraspodjele dohotka u naturi.

Sve stavke u ovom ra~unu sastoje se od socijalnih transfera u naturi, koje stanovni{tvu i do-
ma}instvima daju dr`avni organi, fondovi socijalnog osiguranja, neprofitne organizacije i sl.
Naj~e{}a vrsta netr`i{nih dobara i usluga su obrazovne i zdravstvene usluge koje se daju
besplatno ili po cijenama koje su ekonomski bezna~ajne.
192
Elementi SNA

Postoje ~etiri glavne kategorije socijalnih transfera u naturi, i to:

1. Davanja iz socijalnog osiguranja uklju~iv i nadoknade za pla}anja koja su iz-


vr{ila doma}instva;
2. Ostala davanja iz socijalnog osiguranja;
3. Socijalna pomo} u naturi;
4. Transferi pojedinih netr`i{nih dobara i usluga

Sam ra~un ima sljede}i oblik:

Ra~un II 3 : Ra~un preraspodjele dohotka u naturi


Upotreba Izvori

D 6.3. Socijalni transferi u naturi 228 B 6 Raspolo`ivi dohodak 1.632


D 6.3. Socijalni transferi u naturi 228

Korigovani raspolo`ivi dohodak 1.632

Poslije preraspodjele socijalnih transfera u naturi, dobija se uve}ani korigovani raspolo`i-


vi dohodak kao saldo na ra~unu II 3. Dobija se od raspolo`ivog dohotka na nivou sektora na
sljede}i na~in:

a) Sabiranjem vrijednosti socijalnih transfera u naturi koje su primile te jedinice


ili sektori;
b) Oduzimanjem vrijednosti socijalnih transfera u naturi ovih jedinica ili sektora
(oduzimanjem njihove sopstvene naturalne potro{nje koja je ve} uklju~ena u
raspolo`ivi dohodak – 1632)

(U na{em slu~aju primljeni i raspolo`ivi socijalni transferi u naturi – 228 su jednaki, pa je


i raspolo`ivi dohodak jednak korigovanom raspolo`ivom dohotku – 1.632).
Korigovani raspolo`ivi dohodak doma}instava odre|uje okvirne maksimalne potro{nje
doma}instava. Jednak je zbiru raspolo`ivog dohotka plus dio koji doma}instva dobiju od dr-
`ave u naturi (npr. bra{no i ulje za najsiroma{nije, odje}u ili obu}u preko humanitarnih orga-
nizacija, knjige za djecu siroma{nih,…)

II 4. Ra~un upotrebe dohotka

Prethodna tri ra~una prikazala su nam kako je i gdje nastao dohodak (proizvodnja) i kako
se on kroz mehanizme primarne raspodjele (npr. kroz cijene) raspodjeljuje me|u razli~itim

193
Ekonomska statistika

faktorima proizvodnje i sektore, te kako se onda taj dohodak dalje preraspore|uje (sekundarna
raspodjela kroz poreze, doprinose, subvencije, transfere i sl.). U najgrubljem, prethodni ra~uni
nam pokazuju gdje se nalazi proizvedeni dohodak, tj. kako je raspodijeljen ili kome je koliko
pripalo. Uslovno, sada znamo koliko ko i odakle ima u d`epu ili na ra~unu. Kako se tro{i taj
dohodak? Za {ta se on koristi? [to imaoci dohotka od njega kupuju ili gdje ga ula`u?
Odgovore na ova pitanja daje ra~un upotrebe dohotka. Ra~un II 4. pokazuje kako se ras-
polo`ivi dohodak dijeli na izdatke za finalnu potro{nju i {tednju. U Sistemu postoje dva na~i-
na prikazivanja procesa upotrebe dohotka (otuda i dva podra~una).
Prvi koncept polazi od raspolo`ivog dohotka: polazi od izdataka za finalnu potro{nju, ko-
ju finansiraju razli~iti sektori: doma}instva, dr`ava, neprofitne organizacije. Ovaj koncept je
dat na podra~unu II 4.1 – Ra~un upotrebe raspolo`ivog dohotka.

Ra~un II 4.1 : Ra~un upotrebe raspolo`ivog dohotka


Upotreba Izvori

P 3 Izdaci za finalnu potro{nju 1.399 B 6 Raspolo`ivi dohodak (neto) 1.632


Izdaci za li~nu potro{nju 1.243 D 3 Korekcije za promjene u neto 11
Izdaci za kolektivnu potro{nju 156 dohotku doma}instava iz rezervi
penzionih fondova

D 3 Korekcije za promjene u neto 11


dohotku doma}instava iz rezervi
penzionih fondova
D 8 [tednja 233

1.643 1.643

Drugi koncept polazi od korigovanog raspolo`ivog dohotka doma}instava (raspolo`ivi


dohodak uve}an za naturalnu potro{nju – sopstvenu i dobijenu od drugih sektora). To je pri-
kazano na ra~unu II 4.2.

Ra~un II 4.2 : Ra~un upotrebe korigovanog raspolo`ivog dohotka


Upotreba Izvori

P 4 Korigovana finalna potro{nja 1.399 B 7 Korigovani raspolo`ivi 1.632


dohodak (neto)
Korigovana li~na potro{nja 1.243
Korigovana kolektivna potro{nja 156
D 3 Korekcije za promjene u neto 11 D 8 Ispravka za promjene u neto 11
dohotku doma}instava iz rezervi dohotku doma}instava iz rezervi
penzionih fondova penzionih fondova
D 8 [tednja 233

1.643 1.643

194
Elementi SNA

Za{to su brojke na oba podbilansa iste? Zato {to se radi o prikazivanju tokova na nivou
ukupne privrede (ne po sektorima) a sektorska davanja i primanja su na tom nivou konsolidova-
na (potiru se). Zna~i, razlike bi postojale samo na nivou sektora. U oba podbilansa postoji stavka
{tednje. To je rezidualna stavka („{to ostane poslije svega”). Njena vrijednost je ista za sve
sektore, bez obzira da li je dobijena oduzimanjem izdataka za finalnu potro{nju od raspolo`i-
vog dohotka ili oduzimanjem stvarne finalne potro{nje od korigovanog raspolo`ivog dohotka.
[tednja je (pozitivna ili negativna) iznos koji rezultira iz teku}ih transakcija, a koji ostva-
ruje vezu sa akumulacijom. Ako je {tednja pozitivna, nepotro{eni dohodak se koristi za priba-
vljanje nove aktive (ma{ine, oprema, hartije od vrijednosti i sl.). Ako je {tednja negativna, ne-
ka se aktiva unov~ava (likvidira, „ostaje se bez nje”), odnosno, smanjuje se na{e bogatstvo.

[tednja je veza izme|u teku}ih ra~una i ra~una investicija (akumulacije) u Sistemu. Zato
sada i prelazimo na kapitalni ra~un. (Pove`ite ovo sa modelom rasta, str. 757.)
Prije toga da ukratko sumiramo ovo {to je do sada re~eno.
Vratite se na tabelu: Sinteti~ki prikaz ra~una. Vidite da imamo tri grupe ra~una: teku}i ra-
~uni, kapitalni ra~un i bilans stanja imovine. U okviru ove tri grupe postoje pet ra~una: dva
koja se odnose na teku}e ra~une (Ra~un proizvodnje i Ra~un raspodjele i upotrebe dohotka),
Kapitalni ra~un, Bilans stanja imovine i Ra~un odnosa sa inostranstvom.
Mi smo do sada govorili o teku}im ra~unima: I i II, i njihovim podra~unima. Do sada
smo tuma~ili: gdje se stvara dohodak i koliko je iznos dohotka (ra~uni proizvodnje); kako se
taj dohodak raspodjeljuje u procesu primarne a potom sekundarne raspodjele (nove preraspo-
djele) i kako se vr{i njegova potro{nja (za{to se tro{i). Otprilike, mi smo do sada odgovorili na
dva pitanja koja vam neko u privatnom `ivotu mo`e postaviti: Odakle Vam novac za studije?
(iz proizvodnje – npr. radite, primarna raspodjela – renta od va{e ku}e koju izdajete u Pljevlji-
ma, dok vi studirate u Podgorici i preraspodjela – dobijate stipendiju kao najbolji student od
dr`ave ili Vam tetka {alje neku „crkavicu”); i drugo pitanje: za {ta ste potro{ili (upotrijebili)
va{ raspolo`ivi dohodak za studije (ili va{ korigovani raspolo`ivi dohodak koji uklju~uje, po-
red nov~anog dohotka i dohodak u naturi – npr. pr{ut koji su vam poslali od ku}e).
I posljednje pitanje: Da li vam je {to od novca ostalo? Da, u{tedio sam – pozitivna {ted-
nja. Ne, du`an sam kolegi – negativna {tednja (pla}anje od budu}ih prihoda). Zna~i, teku}a
aktivnost zavr{ava, poslije hiljada transakcija, uslovno jednom cifrom koja se zove {tednja!
Ta {tednja je veza teku}eg, sada{njeg perioda sa budu}no{}u! To je razlog da se sada prelazi
na ra~une akumulacije odnosno kapitalni ra~un. Prije toga jedna napomena: Upotreba (potro-
{nja) je data u dosada{njem dijelu ra~una veoma oskudno. O njoj }emo vi{e govoriti u sljede-
}em poglavlju. To je onaj dio SNA koji se dodatno mo`e razvijati u nacionalnoj statistici.

III. Kapitalni ra~un odnosno ra~uni akumulacije


O ovom ra~unu }e se tako|e dati osnovne informacije, da bismo u dijelu koji se odnosi
na direktno kori{}enje ovih ra~una za analizu, vi{e rekli o njihovoj analiti~koj upotrebi.
Ra~uni akumulacije su ra~uni tokova. Oni evidentiraju razne uzroke promjena imovine i
obaveza jedinica i promjene njihove sopstvene imovine (kapitala).
Promjene imovine evidentiraju se na lijevoj strani ra~una (plus ili minus), promjene oba-
veza i sopstvene imovine na desnoj strani (plus ili minus).

195
Ekonomska statistika

Ra~uni akumulacije obuhvataju tri ra~una:

III 1. Ra~un kapitala


III 2. Finansijski ra~uni imovine
III 3. Ra~uni ostalih primanja

U nastavku vi{e o svakom pojedina~no.

III 1. Ra~un kapitala

Ovaj ra~un evidentira neto sticanje (pove}anje minus smanjenje) nefinansijske imovine
rezidentnih jedinica i mjeri promjene sopstvene imovine izazvane {tednjom i kapitalnim tran-
sferima (ovo zna~i promjene u imovini – sredstva, ma{ine, nekretinine, do kojih dolazi pod
uticajem {tednje (nove kupovine) ili raznih kapitalnih transfera).
[to pokazuje ovaj ra~un? Na koje pitanje on odgovara? U osnovi ovaj ra~un pokazuje u
kojoj mjeri je nefinansijska imovina smanjena ili pove}ana pod uticajem {tednje ili kapitalnih
transfera. Ra~un ima sljede}i oblik.

Ra~un III 1 : Ra~un kapitala


Promjene u imovini Promjene u obavezama i sopstvenim
sredstvima

P 51. Bruto investicije 376 N 8. [tednja, neto 233


K 1. Potro{nja osnovnih sredstava –222 D 9. Potra`ivanje kapitalnih transfera 62
P 52. Promjene u zalihama 28 D 9. Dugovanje kapitalnih transfera –65
P 53. Nabavke minus rashodovane 0
dragocjenosti B 10.1. Promjene u sopstvenim sred- 230
stvima zbog {tednje i kapitalnih tran-
sfera
K 3. Nabavke minus rashodovane 10
neproizvedene finansijske imovine
B 9. Neto pozajmice (+) i neto 38
zadu`ivanje (–)

Lijeva strana ra~una prikazuje vrijednost nabavljene ili rashodavane nefinansijske imovi-
ne. Imovina mo`e biti kupljena ili prodata, ili nabavljena ili primljena kao rezultat kapitalnog
transfera u naturi, trampom ili upotrebom iz sopstvene proizvodnje. Kao {to se vidi iz stavki
na lijevoj strani ra~una, postoji pet kategorija promjena u imovini (bruto investicije, amortiza-
cija, promjene u zalihama i nabavke umanjene za rashode odr`avanja i neproizvedenu finan-
sijsku imovinu). Desna strana ra~una predstavlja okvir {tednje (npr. mogu}nost novih ulaga-
nja). Razmatranje svake od ovih kategorija bi}e dato u poglavlju gdje se razmatra upotreba
bruto doma}eg proizvoda za potrebe investicija.
196
Elementi SNA

III 2. Finansijski ra~un

Ra~un III 2 : Finansijski ra~un


Promjene u imovini Promjene u obavezama i sopstvenim
sredstvima

F Neto nabavke finansijske imovine 641 F Neto finansijske obaveze 603


F 1 Monetarno zlato i SPV –1 F 2 Valuta i depoziti 132
F 2 Valuta i depoziti 119 F 3 Hartije od vrijednosti, osim 123
akcija
F 3 Hartije od vrijednosti, osim 138 F 4 Zajmovi 214
akcija
F 4 Zajmovi 244 F 5 Akcije 43
F 5 Akcije 44 F 6 Tehni~ke rezerve osiguranja 36
F 6 Tehni~ke rezerve osiguranja 36 F 7 Ostala dugovanja 52
F 7 Ostala potra`ivanja 61 B 9. Neto pozajmica/neto zadu`enje 38

Neto {tednja je bilansna stavka (saldo) na ra~unu upotrebe dohotka (ra~un II). Neto {ted-
nja uve}ana (ili umanjena) za neto kapitalni transfer mo`e biti upotrijebljena za akumulaciju
nefinansijske imovine (kupovinu opreme, kola, ma{ine,…) Ako ova {tednja (novac) nije isko-
ri{}ena za ove svrhe, ostatak ~ini neto pozajmica (nekome se pozajmljuje, jer postoji vi{ak
novca). I obrnuto, ako neto {tednja i kapitalni transferi nijesu dovoljni da pokriju neto akumu-
laciju nefinansijske imovine, rezultat je deficit koji se naziva neto zadu`enje. Ovaj vi{ak ili
deficit (neto pozajmica ili neto zadu`enje) je bilansna stavka (saldo) koji se sa ra~una kapitala
(III 1) prenosi na finansijski ra~un (III 2).
Ovaj ra~un evidentira sve promjene aktive i pasive jedinica, osim onih koje su izazvane
{tednjom i kapitalnim transferima (koji se bilje`e na III 1. i na III 2)

III.3. Ra~un ostalih primanja

Ovaj ra~un ima dva podra~una. To su:

III 3.1. Ra~un ostalih promjena u imovini


III 3.2. Ra~un revalorizacije

Ra~un ostalih promjena u imovini (III 3.1) uti~u na neto vrijednosti u bilansu stanja jedi-
nica.

197
Ekonomska statistika

Ra~un III 3.1 : Ra~un ostale promjene u imovini


Promjene u imovini
Promjene u obavezama i sopstvenim sredstvima

AN Nefinansijska imovina 10 AF Obaveze –2


AN 1. Proizvedena imovina –7
AN 2. Neproizvedena imovina 17
AF Finansijska imovina 5 B 10.2 Promjene u sopstvenim 17
sredstvima zbog ostalih promjena u
imovini

15 15

Na lijevoj strani se nalazi nefinansijska imovina (proizvedena i neproizvedena) kao i fi-


nansijska imovina. Stavke o promjenama obaveza i bilansne stavke (saldo) odnosno promjene
u sopstvenim sredstvima nalaze se na desnoj strani ra~una.

III 3.2. Ra~un revalorizacije

(III.3.2.) Promjene zbog revalorizacije imovine pokazuju se na posebnom ra~unu revalo-


rizacije. Ovaj ra~un pokazuje pozitivne ili negativne dobitke vlasnika dobijene u odre|enom
periodu, od finansijske ili nefinansijske imovine i obaveza. Dobici vlasnika na imovinu, pozi-
tivni ili negativni, prikazuju se na lijevoj strani a obaveza na desnoj strani ra~una.

Ra~un III 3.2 : Ra~un revalorizacije


Promjene u imovini Promjene u obavezama i sopstvenim
sredstvima

K 11. Nominalni dobici/gubici K 11. Nominalni dobici/gubici


vlasnika vlasnika
AH Nefinansijske imovine 280 AF Obaveze 76
AF Finansijske imovine 84 B 10.3. Promjene u sopstvenim 288
sredstvima zbog nominalnih
dobitaka / gubitaka vlasnika

Nominalni dobici vlasnika su rezultat pove}anja cijena, odnosno njene obra~unske vri-
jednosti u obra~unskom periodu.
198
Elementi SNA

Neutralni dobici vlasnika su vrijednost dobitka koja nastaje ako je porast cijena imovine
promijenjen u istom odnosu kao i op{ti nivo cijena, tj. uglavnom je zadr`alo istu stopu inflaci-
je ili deflacije. To je ustvari dobit vlasnika potreban da bi se sa~uvala realna vrijednost odgo-
varaju}e imovine u vremenu.
Realni dobitak vlasnika je vrijednost dodatnih sredstava iznad realnih izvora da bi se za-
dr`ala imovina zbog promjene cijene dobara ili usluga u ekonomiji.

IV. Bilans stanja imovine

Cilj bilansa stanja imovine jeste da da sliku imovine i obaveza i promjene sopstvene imo-
vine jedinica na po~etku i na kraju obra~unskog perioda i promjene u bilansu stanja koje su se
dogodile u me|uvremenu.
Zato i Sistem predvi|a da se Bilans stanja imovine izra|uje na po~etku (Ra~un IV 1) kao i
na kraju obra~unskog perioda (Ra~un IV 3). Sistem tako|e prikazuje i promjene u vrijednosti ra-
znih stavki u bilansu stanja imovine izme|u po~etka i kraja obra~unskog perioda (Ra~un IV 2).

Ra~un IV 1 : Po~etni bilans stanja imovine


Imovina Obaveze i sopstvena sredstva

AH Nefinansijska imovina 9.922 AF obaveze 6.298


AF Finansijska imovina 6.792 B 90 Sopstvena sredstva 10.416

Ra~un IV 2 : Promjene u bilansu stanja


Imovina Obaveze i sopstvena sredstva

Promjene u imovini Promjene u obavezama


AH Nefinansijska imovina 482 AF Obaveze 677
AF Finansijska imovina 730 B 10 Promjene u sopstvenim
sredstvima
– [tednja i kapitalne transakcije 230
– Druge promjene u obliku imovine 17
– Nominalni dobici/gubici vlasnika
288

199
Ekonomska statistika

Ra~un IV 3 : Zavr{ni bilans stanja


Imovina Obaveze i sopstvena sredstva

AH Nefinansijska imovina 10.404 AF Obaveze 6.975


(9.922+482)
AF Finansijska imovina 7.522 B 90 Sopstvena sredstva 10.951
(6.792+730)

Vrednovanje stavki u bilansu stanja imovine treba da bude konzistentno sa ra~unima aku-
mulacije u Sistemu, tj. treba da budu vrednovane kao da su bile nabavljene u periodu na koji
se bilans odnosi, uklju~uju}i sve prate}e tro{kove prenosa imovine. To zna~i da imovina i
obaveze se vrednuju koriste}i teku}e cijene va`e}e na dan na koji se bilans stanja imovine od-
nosi i da se prikazuje vrijednost odgovaraju}e imovine. Idealno je ako su to teku}e cijene.

V. Ra~un sektora inostranstvo

Ra~uni sektora inostranstvo evidentiraju sve transakcije izme|u rezidentnih (doma}ih) i


nerezidentnih jedinica. Sektor inostranstva ne ~ini institucionalni sektor kao takav, ali u struk-
turi sistema ima sli~nu ulogu.
Ra~uni sektora inostranstvo mogu imati isti op{ti raspored kao ra~uni ostalih institucio-
nalnih sektora, tj.

a) Ra~un dobara i usluga sa inostranstvom


b) Ra~un primarnih dohodaka i teku}ih transfera sa inostranstvom
c) Ra~un akumulacije sa inostranstvom koji obuhvata
a. Ra~un kapitala, koji pokriva transakcije kapitalne transfere i nabavku
umanjenu za rashode neproizvedene finansijske imovine
b. Finansijski ra~un, koji pokriva transakcije finansijske imovine i obaveza
c. Ra~un ostalih promjena u obliku imovine, koji obuhvata nenadokna|e-
nu oduzetu imovinu i sl.
d. Ra~un revalorizacije, koji obuhvata nominalne gubitke ili nominalne
dobitke.
d) Ra~un imovine i obaveza inostranstva, koji prikazuje po~etno i krajnje stanje
imovine kao i promjene izme|u ova dva stanja.

200
Elementi SNA

Radi dobijanja op{tih informacija o ovim ra~unima, prikaza}emo one koji najvi{e odra`a-
vaju si{tinu ovog sektora.

Ra~un V 1 : Ra~un dobara i usluga sa inostranstvom


Upotreba Izvori

P 6. Izvoz dobara i usluga 540 P 7. Uvoz dobara i usluga 499


P 61. Izvoz dobara 462 P 71. Uvoz dobara 392
P 62. Izvoz usluga 78 P 72. Uvoz usluga 107
B 11. Bilans dobara i usluga sa –41
inostranstvom

499 499

Ovaj ra~un ima na strani izvora tokove „uvoza dobara” i „uvoza usluga”, a na strani upo-
trebe dobra i usluge koje je obezbijedila doma}a ekonomija. Obezbijedila inostranstvu u vidu
„izvoza dobara” i „izvoza usluga”. Ra~un ima saldo: ako je pozitivan to zna~i da ekonomija
zemlje ima vi{ak dobara i usluga prema inostranstvu, i obrnuto, deficit doma}e ekonomije ako
je saldo negativan.

Ra~un V 2 : Ra~un primarnog dohotka i teku}ih transfera sa inostranstvom


Upotreba Izvori

D 1 Naknade zaposlenima 7 B 11. Bilans roba i usluga –41


D 2 Porezi na proizvodnju i uvoz 0 D 1 Naknade zaposlenima 2
D 3 Subvencije 0 D 2 Porezi na proizvodnju i uvoz 0
D 4 Dohodak od svojine 63 D 3 Subvencije 0
D 5 Porezi na dohodak, bogatstvo 0 D 4 Dohodak od svojine 38
D 6 Socijalni doprinosi i pla}anja 0 D 5 Porezi na dohodak, bogatstvo 0
D 7. Ostali teku}i transferi 9 D 6 Socijalni doprinosi i pla}anja 0
D 8 Korekcije 0 D 7. Ostali teku}i transferi 39
D 8 Korekcije 0
B 12. Saldo teku}eg bilansa –41

Stavke na lijevoj strani (naknade zaposlenima, porezi,…) zajedno sa bilansom roba i


usluga ~ine saldo teku}eg bilansa sa inostranstvom. Kad je saldo pozitivan ozna~ava vi{ak te-
ku}ih transakcija inostranstva sa doma}om ekonomijom (deficit ukupne ekonomije) dok, kad
je saldo negativan ozna~ava deficit inostranstva u teku}im transakcijama.

201
Ekonomska statistika

U okviru ra~una akumulacije sa inostranstvom postoje dva podra~una: ra~un kapitala


(V.III.1) i finansijski ra~un (V.III.2) koji zajedno obuhvataju „Ra~un kapitala i finansiranja” u
platnom bilansu. Prvi ra~un evidentira neto sticanje nefinansijske imovine nerezidentnih jedi-
nica i mjeri promjene neto vrijednosti sopstvene imovine (kapitala) zbog {tednje i kapitalnih
transfera.
Finansijski ra~un sektora inostranstvo ima isti izgled kao i finansijski ra~un ostalih sektora.

* *
*

Na ovaj na~in prikazali smo Sistem nacionalnih ra~una u obliku sistema povezanih ra~u-
na (bilansa). Pored ovakvog na~ina koristi se prikazivanje preko dijagrama i preko jedna~ina.
Poseban dio sistema predstavljaju integrisani Ekonomski ra~uni. Integracijom je prikazan
cio niz ra~una ne samo za naciju u cjelini ve} i za sve institucionalne sektore na jednom mje-
stu. Zna~i, integrisani Ekonomski ra~uni na jednom mjestu obuhvataju sve sektore, sve ra~une
i sve podra~une (oko 90 ra~una). Iako tabela koja to prikazuje nije te{ka za razumijevanje, su-
vi{e je velika i pla{im se da bi izazvala odbojnost studenata, {to nikako ne `elim da „postig-
nem”. Zato studente i ~itaoce upu}ujem na originalni tekst knjige „SNA 1993.” Ili „ESA
1995.” (Evropski sistem nacionalnih ra~una).
U prethodnom dijelu, poku{ao sam da maksimalno pojednostavim prikaz ovih ra~una, ali
da o~uvam njihovu ideju i metodolo{ke osnove konstrukcije. Opet vas vra}am na Tabelu si-
stematskog prikaza ra~una i grafik odnosa, jer }ete tako najlak{e (od op{teg ka posebnom) ra-
zumjeti ovu materiju. Ne ulazite odmah u detalje! Logi~ki zaklju~ujte, ne u~ite napamet!
Kao {to smo rekli na po~etku, posebni ra~uni ovog sistema su me|usektorske tabele (in-
put–output tabele). Prije nego {to pre|emo na njihovo obja{njenje, `elim da se zadr`imo na
nekoliko aspekata kori{}enja prikazanog sistema ra~una u nekim oblastima, i to:

1. Analiza potro{nje bruto doma}eg proizvoda


2. Finansijski ra~uni i analiza
3. Bilans dru{tvenog bogatstva

202
5.2.

Analiza potro{nje bruto doma}eg proizvoda (GDP)

Za{to je va`no da znamo (statisti~ki obuhvatimo) ne samo proizvodnju GDP ({to


je prikazano u 5.1) ve} i njegovu potro{nju?

U ovom dijelu se detaljnije obra|uje potro{nja GDP


1. Li~na potro{nja
2. Kolektivna potro{nja
3. Investiciona potro{nja
4. Potro{nja dobara i usluga iz razmjene sa inostranstvom

Pove`ite ovaj dio sa agregatnim makroekonomskim modelima, i posebno: Funkci-


ja potro{nje (poglavlje 6), Funkcija investicija (poglavlje 7), Modeli fiskalne poli-
tike (poglavlje 8) i Model otvorene privrede (poglavlje 9). Da li zapa`ate da je
ovo poglavlje statisti~ka osnova za navedene agregatne modele?
Ekonomska statistika

5.2.1. Bruto doma}i proizvod – zbir finalnih proizvoda i usluga

U prethodnom dijelu smo govorili o Sistemu nacionalnih ra~una i prikazali proizvodnju,


raspodjelu, preraspodjelu i osnovnu upotrebu proizvodnje odnosno dohotka. Ipak, izostala je
analiza potro{nje. Ina~e, u Sistemu su veze izme|u potro{nje i proizvodnje date globalno, za
razliku od ranijih metodologija (1952; 1968) gdje su te veze sa proizvodnjom bile date ~vrsto
i u detaljima! Zato neki eksperti iz ove oblasti, posebno prof. dr Du{an Miljkovi}, smatraju da
bi budu}i jugoslovenski sistem nacionalnih ra~una ovu vezu izme|u proizvodnje i potro{nje
trebao da ima, jer na taj na~in obezbje|uje cjelovitost prikaza procesa reprodukcije (proizvod-
nja, raspodjela, potro{nja).1
Podsje}am vas na definiciju potro{nje koju ste usvojili na po~etku studija. Jedna od njih
jeste da je potro{nja proces tro{enja ili kori{}enja materijalnih dobara i usluga radi zadovolje-
nja ljudskih potreba. Va`no je da shvatite da u sferi potro{nje imamo robu (proizvode i uslu-
ge), odnosno robne fondove, (ne nov~ane) jer se svaka na{a potreba zadovoljava kori{}enjem
dobara i usluga (istina, potreba za buntom kroz {trajk gla|u nema taj karakter).
Potro{nja se dijeli na proizvodnu i neproizvodnu potro{nju. Proizvodna potro{nja obu-
hvata reprodukcionu i investicionu potro{nju, a neproizvodna li~nu i kolektivnu (op{tu i za-
jedni~ku potro{nju). Ova podjela potro{nje vr{i se sa aspekta namjene! (Za razumijevanje
ovog dijela vratite se na dio u kome smo govorili o agregatima proizvodnje kao i o kru`nom
toku privrednih aktivnosti).
Okvir potro{nje ~ini bruto doma}i proizvod (GDP). (Za{to vas stranci naj~e{}e pitaju:
Koliki je GDP u Crnoj Gori, a ne npr. koliki je neto raspolo`ivi dohodak?)
Bruto doma}i proizvod se mo`e definisati kao zbir finalnih (kona~nih ) proizvoda. (Zna-
~i, on ne uklju~uje me|ufazne proizvode). Koriste}i ekonomske kriterijume, finalnim proizvo-
dom se smatra proizvod koji ulazi u oblast kona~ne potro{nje: 1. potro{nja doma}instava; 2.
kolektivna potro{nja; 3. investicije; 4. izvoz. Svaki proizvod upotrijebljen od pomenutih kate-
gorija jeste finalan, bez obzira na stepen njegove tehni~ke dovr{enosti.
Upotrebu bruto doma}eg proizvoda (potro{nja finalnih proizvoda) prikazuje rashodni
metod njegovog obra~una. Odnosno, bruto doma}i proizvod se koristi za: li~nu potro{nju +
kolektivnu potro{nju + bruto investicije u osnovna sredstva + prirast zaliha + saldo uvoza i iz-
voza. ^esto se bruto doma}i proizvod naziva i doma}a proizvodnja. (Vidi str. 161.)
U nastavku se daje kra}a analiza ovih komponenti bruto doma}eg proizvoda. Ova analiza
je va`na za razumijevanje agregatnih modela u dijelu C!!!

5.2.2. Li~na potro{nja

Ovaj dio potro{nje odnosi se na izdatke za dobra i usluge doma}instava (stanovni{tva). Od-
nosno, ovu potro{nju sa~injavaju, izme|u ostalog svi oni proizvodi i usluge koje svako od nas
svakodnevno kupuje (daje novac za neki proizvod ili uslugu). Npr. kupovina sendvi~a, soka u
pauzi ~asova, kupovina novina, prevoz gradskim saobra}ajem do stana, pi}e u kafi}u,…
1
Vidi: dr Du{an Miljkovi}: „Me|unarodni model sistema nacionalnih ra~una 1993”, SZS, Metodolo{ke
studije, br. 37, Beograd, 1998.

204
Analiza potro{nje GDP

Izdaci za potro{nju doma}instava mogu se definisati kao:

a) stvarni (koji su se desili)


b) imputirani (procijenjeni, jer se nijesu desili u ~istoj formi)
Sljede}i grafik pokazuje osnovne elemente na prihodnoj strani stanovni{tva (doma}insta-
va) odnosno odgovara na pitanje odakle stanovni{tvu novac, a na rashodnoj strani, strukturu
kupljenih dobara i usluga, odnosno odgovor na pitanje za {ta su potro{eni nov~ani prihodi sta-
novni{tva!

Prihodi i rashodi stanovni{tva

RASHODI PRIHODI
Porezi

Prihodi od
Prihodi u novcu
doprinosi
Porezi i

Doprinosi

rada
Takse
Ostalo Prihodi u naturi
Pokloni Kamate
Transferi

Premije osiguranja Prihodi od svojine Dividende

Inostranstvu Renta
Hrana, obu}a,
duvan Od{tete od osiguranja
Stvarna potro{nja

Li~na potro{nja u
novcu i naturi
doma}instava

Namje{taj Iz inostranstva
Stanovanje
Penzije i
Saobra}aj invalidnine
U novcu

Obrazovanje
Socijalne pomo}i
Zdravstvo
Socijalni transferi

Iz inostranstva
Ostale usluge
Ostali
Obrazovanje
Kolektivna
zajedni~ka

Zdravstvo Obrazovanje
potro{nja

Socijalna za{tita
U naturi

Ostale usluge Zdravstvo

Socijalna za{tita
[TEDNJA
Ostalo

Ne `elim da posebno obja{njavam ovaj ra~un. Ve} imate dosta informacija da biste ga
razumjeli. Uz to, savjetujem vam da sebi postavite pitanje: Odakle va{oj porodici novac (kako
se formira mjese~ni porodi~ni bud`et – iz kojih izvora) odnosno za {to va{a porodica tro{i
mjese~ni bud`et (koja dobra i usluge kupuje odnosno pla}a)?
Tako npr. na pitanje: odakle prihod porodici, dolazi se do tri krupna izvora:

1. Prihod od rada (zaposlenje donosi prihod u obliku plate – novac; ili prihod u
naturi od vinograda iz kojeg obezbje|ujete godi{nju potro{nju u va{em
doma}instvu vina i rakije – {to jeste prihod).

205
Ekonomska statistika

2. Prihod od svojine (izdali ste ku}u i dobijate rentu, ulo`ili novac u


EUROBANK i dobijate kamatu; kroz vau~ere dobili akcije Telecoma i
primate dividendu; na rekreativnoj utakmici povrijedili nogu i dobijate
od{tetu od ZOIL „Lov}en”; preko Interneta kupujete i prodajete akcije na
NASDAQ sistemu i ubirate prihod iz inostranstva,..)
3. Socijalni transferi (va{a baka redovno prima penziju, vi dobijate studentski
kredit, dobili ste novac od fondacije za Otvoreno dru{tvo za ljetnu {kolu u
Londonu, ili imate besplatno {kolovanje kojeg ni vi nijeste svjesni sve dok ne
morate da platite upis godine kad pre|ete na samofinansiranje (re`im studija))

Rashodna strana (na {to se tro{i novac doma}instva) obuhvata rashode za:

1. Poreze i doprinose (porez na ku}u, stan, zemlju, dohodak; takse – tra`ite da


produ`ite voza~ku dozvolu i molbu mora da „taksirate”)
2. Transferi (pokloni, osiguranje ku}e)
3. Stvarna potro{nja doma}instava obuhvata sve proizvode i usluge koji su
utro{eni.

Na kraju, kao razlika izme|u prihoda i rashoda javlja se {tednja! Sistem sadr`i i posebnu
klasifikaciju izdataka za potro{nju doma}instava.
Iako vam se ~ini da ste sve ovo ve} znali, ipak da napomenem makar dvije koristi za
unapre|enje va{eg znanja:

a) Razmi{ljajte u kategorijama prihoda i rashoda


b) Sistematizacija znanja.

Isto tako, ovo pove`ite sa agregatnim modelom potro{nje iz narednog dijela knjige
(str. 323).

5.2.3. Kolektivna potro{nja

Kolektivna potro{nja (op{ta i zajedni~ka) obuhvata izdatke za dobra i usluge, koje dr`ava
i neprofitne organizacije pru`aju ili svim ~lanovima dru{tva ili pojedinim kategorijama.
Sljede}i ra~un pokazuje osnovne tokove potro{nje u ovoj oblasti.

206
Analiza potro{nje GDP

Prihodi i rashodi za kolektivnu potro{nju

RASHODI PRIHODI
Transferi Penzije, invalidnine i sl.
u novcu Socijalne pomo}i Porezi na proizvode
Inostranstvu
Obrazovanje

POREZI I TAKSE
(zajedni~ka

Porezi na proizvodnju
potro{nja)
Socijalni
transferi

Zdravstvo
Socijalna za{tita
Ostale usluge
Ostali porezi
SUBVENCIJE
Op{te usluge dr`ave,
Stvarna potro{nja

odbrane i bezbjednosti
Javna potro{nja

Usluge transporta i Porezi od stanovni{tva


dr`ave –

komunikacije
Ostale ekonomske usluge
Usluge obrazovanja, Doprinosi za socijalno osiguranje
zdravstva i sl.
Ostale usluge Transferi iz inostranstva
[TEDNJA
Odakle dr`avi novac? To je pitanje na koje odgovor pru`a prihodna strana, (kao {to vidi-
te, porezi su osnovna stavka). Kakvu vezu vidite izme|u ovog grafika i parlamentarnih izbora
u dr`avama zapadne demokratije? (Vidi poglavlje: Makroekonomske politike i javni izbor.)
Na {ta dr`ava tro{i novac? Odnosno, koji su osnovni izdaci dr`ave? Na to pitanje odgo-
vara rashodna strana ra~una.
Kolektivne usluge se, shodno Sistemu 1993, dijele na:

1. Zajedni~ku potro{nju (individualisti~ka potro{nja), koja se razlikuje od potro{nje


„javnih dobara”, jer:

a) postoji mogu}nost da se utvrdi pojedina~no doma}instvo ili lice koje tro{i


dobro ili uslugu;
b) da ova dobra, namijenjena konkretnom doma}instvu ne mogu zadovoljavati
li~nu potrebu ili nekih drugih ~lanova zajednice;
c) da mo`e da se utvrdi kad je doma}instvo ili pojedinac dobio tu uslugu.

2. Javna potro{nja, usluge se pru`aju kolektivno svakom ~lanu zajednice – bezbjednost,


odbrana, odr`avanje zakonitosti i reda, za{tita `ivotne sredine, istra`ivanje i razvoj.
Svi ~lanovi zajednice imaju koristi od takve usluge!

207
Ekonomska statistika

U ~emu se sastoji proizvodnja dr`ave? U uslugama koje ~ini ostalim sektorima.


Funkcionalna klasifikacija usluga dr`ave obuhvata:

1. Op{te usluge dr`ave (izvr{ni i zakonodavni organi, finansijski i fiskalni poslovi,…)


2. Poslovi odbrane i usluge (Vojna administracija i njeno funkcionisanje)
3. Poslovi javnog reda i bezbjednosti (policija, sudstvo, vatrogasci)
4. Poslovi i usluge obrazovanja (pred{kolsko i {kolsko obrazovanje, univerziteti)
5. Poslovi i usluge zdravstva (bolnice, klinike, ljekovi, proteze,…)
6. Socijalno osiguranje, poslovi socijalne pomo}i i usluga
7. Stanovanje, poslovi komunalnih slu`bi i usluga (stanovanje i komunalne slu`be,
snabdijevanje vodom, smanjenje zaga|enosti i kontrola, uli~no osvjetljenje
8. Poslovi i usluge rekreacije, kulture i religije
9. Poslovi i usluge u vezi sa gorivom i energijom (nafta, gas, toplana, elektrana)
10. Poslovi i usluge u poljoprivredi, {umarstvu, rudarstvu i lovu (djelatnosti dr`ave u
ovoj oblasti)
11. Poslovi i usluge u rudarstvu i mineralnim izvorima (razna istra`ivanja,…)
12. Poslovi i usluge transporta (poslovi u trgovini, skladi{tenje, robne rezerve, usluge
turizma,…)

Ovo su kolektivne usluge koje pru`a dr`ava. Opet je cilj da ih {to vi{e sistematizujete i
pove`ete sa npr. modelima fiskalne politike (str. 371). Shvatanje ove veze (izme|u kategorija
unutar kolektivne potro{nje i modela) veoma je va`no i samo uz razumijevanje te veze,
razumije se i ekonomska stvarnost. Su{tina kategorije u modelu upravo je data kroz navedene
kategorije usluga dr`ave.

5.2.4. Investiciona potro{nja

Investiciona potro{nja obuhvata proizvode i usluge namijenjene za ulaganje:

a) Zamjenu dotrajalih ma{ina, opreme, zgrada i sl.


b) Ulaganje u nova osnovna sredstva (pro{irenje kapaciteta – nova fabrika ili
uve}anje bogatstva – nova ku}a)
c) Ulaganje u obrtne fondove (prave se zalihe – npr. goriva, sirovina, da bi se
izbjegao rizik diskontinuiteta proizvodnje ili neredovnog snabdijevanja).

Sljede}i ra~un pokazuje investicionu potro{nju:

208
Analiza potro{nje GDP

Investicije i na~in njihovog finansiranja

Bruto investicije u osnovna sredstva


Proizvedena
osnovna Neto {tednja

Bruto {tednja
sredstva

Potro{nja
Neproizvedena osnovnih
osnovna sredstava
sredstva (amortizacija)

Prirast zaliha Transferi iz


inostranstva

Dragocjenosti Zadu`enja u
inostranstvu

Kao {to vidite, osnovni izvor investiranja jeste {tednja! (Da li u tom kontekstu razumijete
narodnu izreku: „Ko {tedi i ima”.) Da li mo`ete zamisliti razvoj svog biznisa ako nemate
sredstava za ulaganje – a ona su bazi~no iz {tednje. Da li razumijete razliku u finansiranju
Va{eg projekta iz sopstvenih sredstava – {tednje i iz kredita na koji pla}ate kamatu?
[to zna~i stavka „dragocjenosti” na lijevoj strani? Za{to se dragocjenosti (zlato,
umjetni~ke slike i sl.) smatraju investicijama? (Da li kada vidite neku gospo|u sa puno
prstenja, ogrlica, narukvica, zaklju~ujete da je {tedljiva i investiciono orijentisana?).
Gornji ra~un na desnoj strani, pokazuje nov~ani tok (izvore sredstava za investicije),
odnosno odakle novac za investiranje, a na lijevoj strani, robni tok (proizvode i usluge) koji
su namijenjeni za investicije.
Tako bruto investicije zna~e izdatke za nabavku kapitalnih dobara ili druge izdatke
neophodne da se kapaciteti zadr`e na istom nivou ili se pro{ire (kupljene ma{ine, kre~, opeka,
kompjuter, prevoz, skladi{tenje,…)
Investicije su, kao {to je ve} re~eno, veza teku}eg perioda sa budu}no{}u.
Vi{e o investicijama u okviru analize dru{tvenog bogatstva (str. 225), kao i kod makroe-
konomskog modela koji uklju~uje i investicije (str. 349) kao i u modelima rasta (str. 759).
Neophodno je da pove`ete sve djelove u knjizi koji sa razli~itih aspekata govore o nekom fe-
nomenu, u ovom slu~aju o investicijama. Pogotovo poku{ajte u drugom i tre}em ~itanju da to
misaono pove`ete u cjelinu! Nemojte ovo shvatiti kao ponavljanje! U svakom dijelu isti po-
jam ili misao dati su u drugom kontekstu. Npr. u ovom poglavlju sa aspekta statisti~kog obu-
hvata investicija i investicione potro{nje, u funkciji investicija sa aspekta zavisnosti investicija
npr. od kamatne stope, a u Modelima rasta sa aspekta uticaja investicija na rast i vo|enje poli-
tike razvoja. Sve ovo zajedno daje vam cjelovitiju sliku o pojmu investicija! Isti slu~aj je i sa
ostalim fenomenima. Ovo vam je jo{ jedna potvrda »uvezanosti« ove knjige. Zar vam ne li~i
na paukovu mre`u?

209
Ekonomska statistika

5.2.5. Potro{nja dobara i usluga iz razmjene sa inostranstvom

U Sistemu se za svaki sektor prikazuju i transakcije koje se obavljaju sa nerezidentima.


Ti odnosi se, kao {to je ve} re~eno, prikazuju preko Ra~una dobara i usluga, Ra~una primar-
nih dohodaka i transfera, Ra~una strane akumulacije i Ra~una strane imovine i obaveza. Ovi
ra~uni su prikazani tako da izvori, odnosno sredstva iz inostranstva, predstavljaju njihovu
upotrebu za datu ekonomiju, i obrnuto. (Vidi str. 200.)
Izvoz uti~e na priliv kupovne snage iz inostranstva u doma}u ekonomiju (izvoz vina
„Vranac” pove}ava iznos deviza na ra~unima „Planta`a”), dok uvoz predstavlja smanjivanje
doma}e kupovne snage zbog njihovog odliva u inostranstvo (pla}ate italijanske cipele u
prodavnici u Rimu – dio va{eg novca – kupovne snage, odliva se u d`ep italijanskog rezidenta).
Razlika izme|u uvoza i izvoza roba i usluga naziva se trgovinski bilans, a ako se uklju~e
i dohoci od rada i svojine i transferi stanovni{tva i dr`ave, onda se ova razlika naziva platni
bilans. Ako je izvoz pomenutih stavki ve}i od uvoza, postoji suficit platnog bilansa, koji
pove}ava devizne rezerve zemlje, i obrnuto, ako je uvoz ve}i od izvoza (ve}a pla}anja
inostranstvu od naplate iz inostranih kupaca na{ih roba i usluga) nastaje deficit platnog
bilansa koji smanjuje devizne rezerve ili pove}ava zadu`enost u inostranstvu. (Vidi str. 407.)
Danas je nemogu}e zamisliti zatvorenu ekonomiju. Zato su tokovi uvoza i izvoza
neophodnost. Oni doprinose ne samo usagla{avanju strukture doma}e proizvodnje i strukture
potro{nje (izvozi se ono ~ega zemlja ima kao vi{ak, uvozi ono {to je manjak) ve} i zbog toga
{to se kroz tu razmjenu vr{i i razmjena tehnolo{kih, organizacionih i drugih razvojnih
informacija. Zato je i va`no da se u Sistemu ovom dijelu posveti posebna pa`nja.
Sljede}i ra~un pokazuje osnovne tokove u ovoj oblasti.

P r ih o d i i ra s h o d i iz o d n o s a s a in o s tr a n s tv o m

P R IH O D I RASHODI

P r ih o d i o d i z v o z a R ash o d i za u v o z
ro b a ro b a

P r ih o d i o d i z v o z a
u s lu g a R ash o d i za u v o z
u s lu g a
P r ih o d i o d
fa k to rsk ih d o h o d a k a
R a sh o d i z a fa k to rs k e
T r a n s f e r n i p r ih o d i u s lu g e
sta n o v n i{tv a

T r a n s f e r n i p r ih o d i T ra n sfe rn i ra sh o d i
d r`av e sta n o v n i{tv a

D e fic it p la tn o g T ra n sfe rn i ra sh o d i
b ila n s a d r`av e

210
Analiza potro{nje GDP

Da biste bolje razumjeli terminologiju u ovoj oblasti koja se koristi u Sistemu, objasni}e-
mo neke termine.
Rezident. – Ovaj koncept se ne zasniva na konceptu pripadnosti naciji ili na zakonskim
kriterijumima. On podrazumijeva koncept ekonomske teritorije i centra ekonomskog interesa.
Ekonomska teritorija jedne zemlje sastoji se od geografske teritorije kojom upravlja dr`a-
va, u kojoj postoji slobodno kretanje ljudi, dobara i kapitala. Ekonomska teritorija obuhvata i:

a) vazdu{ni prostor i teritorijalne vode


b) teritorijalne enklave u inostranstvu
c) slobodne zone ili skladi{ta i preduze}a koja posluju u slobodnoj zoni

Da bi se institucionalna jedinica smatrala rezidentom mora da ima centar ekonomskog


interesa u toj zemlji. Najmanji period aktivnosti uzima se period od godinu dana.
Statistika me|unarodne razmjene dobrima zasniva se najve}im dijelom na carinskoj
dokumentaciji podnijetoj u vrijeme carine na granici.
Ovaj dio treba da posebno pove`ete sa modelima otvorene privrede i dijelom o deviznom
kursu (vidi str. 414) kao i sa analizom uvozne zavisnosti upotrebom me|usektorskog modela
– matrica G (vidi str. 699).

I ovdje, u slu~aju uvoza i izvoza, ponavlja se situacija da se o uvozu i izvozu govori na


vi{e mjesta u ovoj knjizi. Ne radi se o ponavljanju ve} o posmatranju ovog fenomena sa razli-
~itih aspekata. (Siguran sam da se sla`emo da se nijedan ekonomski fenomen ne mo`e shvatiti
ukoliko znamo samo jednu njegovu dimenziju i ako ga ne posmatramo u vezi koju ima sa dru-
gim ekonomskim pojavama). Tako, u ovom paragrafu govorimo o statisti~kom obuhvatanju
uvoza i izvoza, u Modelima otvorene privrede, o tome kako uvoz i izvoz uti~u na multiplika-
tor; kakva je veza izme|u ovih tokova (bilans pla}anja) sa deviznim kursom i kretanjem kapi-
tala, dok u me|usektorskim modelima utvr|ujemo tehnolo{ku zavisnost doma}ih preduze}a
od uvoza sirovina i energije, tj. da odgovorimo na pitanje: Koliko treba da uvezemo sirovina i
energije da bismo npr. pove}ali dru{tveni bruto proizvod Crne Gore za 1%? Da li shvatate da
}e ovako dobijen podatak u me|usektorskim modelima biti ulazni podatak u modelu otvorene
privrede i prilikom ra~unanja uticaja uvoza na multiplikator? Mislim da mo`ete zaklju~iti da
ova knjiga pokriva i pokazuje osnovne principe, tokove i odnose koji se realno i svakodnevno
de{avaju u ekonomiji, tu oko nas! U mnogima i vi svakodnevno nesvjesno u~estvujete!

211
5.3.

Finansijske transakcije u nacionalnim ra~unima

Poglavlje 5.2. prikazuje robne tokove. Kako statisti~ki obuhvatiti i prikazati nov-
~ane (finansijske) tokove koji prate tokove potro{nje roba i usluga?

U 5.3. upozna}ete se sa:

# Klasifikacijom i su{tinom finansijskih transakcija


# Finansijskim ra~unima
# Ra~unovodstvenim pravilima za finansijske transakcije

Nov~ani (finansijski tokovi) iako su samo druga~iji izraz za robne tokove, nijesu
neutralni (bez uticaja) na robne tokove. Odnosno, finansijski tokovi imaju veliki
uticaj na nivo i efikasnost proizvodnje.
Finansijske transakcije u SNA

U ovom paragrafu se daje ne{to {ira analiza finansijskih transakcija i finansijskih ra~una.
Kada smo govorili o ukupnom sistemu ra~una, prikazali smo u okviru ra~una kapitala
finansijski ra~un (III 2). U nastavku se taj ra~un izla`e op{irnije, a u kontekstu ukupnog
finansijskog sistema u jednoj zemlji, posebno modela monetarne politike.
Drugo, finansijski ra~uni su fokusirani na varijablama kao {to su novac, kredit, strana
imovine i obaveza igraju centralnu ulogu u makroekonomskoj analizi otvorene ekonomije.
Razli~ite klasi~ne i moderne teorije razvijaju obja{njenja kako dohodak, cijene ili saldo
bilansa pla}anja zavise od ovih varijabli.
Tre}e, program strukturnog prilago|avanja MMF, kao jedan od najva`nijih instrumenata
programa koristi upravo monetarne varijable, odnosno vezu monetarnih agregata i fiskalnih
operacija, kao i vezu sa bilansom pla}anja. Te{ko je razumjeti program MMF–a bez dobrog
poznavanja monetarnih agregata.1
Finansijske transakacije nastaju u finansijskom sistemu. Finansijski sistem obuhvata
finansijske institucije, finansijska tr`i{ta i finansijske instrumente. Vrlo kratko bih se zadr`ao
na obja{njenju bazi~ne strukture ovog sistema, iako vam to mo`e izgledati kao iskakanje iz
ideje prezentacije SNA. Ne! Naprotiv, mi sada razvijamo i sektor finansijskih preduze}a i
finansijske transakcije i na taj na~in pripremamo teren za razumijevanje monetarnih agregata i
modela monetarne politike. Isto tako, `elim da vas podsjetim na ono {to ste ve} studirali u
okviru drugih disciplina i da ta znanja uklju~ite u razumijevanje finansijskih ra~una.
[to je bazi~na ideja na kojoj po~iva finansijski sistem? Neke ekonomske jedinice, teku}e,
tro{e vi{e nego {to zara|uju (od svojih prihoda) i tra`e da pozajme novac. Druge ekonomske
jedinice zara|uju vi{e nego {to tro{e i tra`e na~in kako da sa~uvaju ili oplode svoju {tednju.
Finansijska tr`i{ta i finansijski posrednici obavljaju va`nu funkciju kanalisanja novca od onih
koji imaju vi{ak ({tedi{a) ka onima kojima je novac potreban (pozajmljiva~, zajmotra`ilac).
Kao pozajmljiva~i novca u krajnjem se pojavljuje sektor biznisa (preduze}a), dok sektor
doma}instvo ima ulogu {tedi{e. Tako kad se otvara novi McDonalds, potreban je novac za
gradnju i opremu prije nego {to se po~ne ostvarivati prihod od prodaje. Pojedinci {tede iz vi{e
razloga: za vrijeme odlaska u penziju, za obrazovanje djece, odnosno {tedi se i za crne dane.
Dva ostala va`na sektora: dr`ava i sektor inostranstva, pojavljuju se u objema funkcijama.

Kako novac od {tedi{e te~e ka pozajmljiva~ima?

Sljede}i grafik to jasno prikazuje:

1
Upu}ujem ~itaoce na MMF–ovu publikaciju: International Financial Statistics (IFS). Publikuje se
mjese~no i sadr`i monetarnu statistiku i statistiku banaka sa uporednom bazom.

213
Ekonomska statistika

Novac

Finansijski
posrednici

Depoziti
[tedi{e Ugovorne Pozajmljiva~i
{tednje
Investitori
Doma}instva Doma}instva
Firme Firme
Dr`ava Dr`ava
Inostranstvo Inostranstvo

Finansijska
tr`i{ta

Nov~ano tr`i{te
Obveznice
Akcije

Grafik 1. Struktura finansijskog sistema

[tedi{e svoj novac mogu da dr`e kao novac, kao depozit kod finansijskih posrednika ili
za kupovinu na finansijskom tr`i{tu. Finansijski posrednici kupuju na finansijskom tr`i{tu,
kupuju finansijske instrumente ili pozajmljuju novac,
Pozajmljiva~i imaju dva izvora: kredite finansijskih posrednika i novac koji je dobijen od
emisije finansijskih instrumenata na finansijskom tr`i{tu.
Sve ove veze se realizuju kroz veliki broj pojedinih finansijskih transakcija.

5.3.1. Klasifikacija finansijskih transakcija

Sve finansijske transakcije izme|u institucionalnih jedinica i u okviru njih, radi potrebe
dalje analize se klasifikuju u odre|ene grupe. Klasifikacija finansijskih transakcija se zasniva

214
Finansijske transakcije u SNA

na dva kriterijuma: likvidnost imovine i zakonske karakteristike koje reguli{u odnose izme|u
du`nika i povjerilaca.

Klasifikacija finansijskih transakcija

F 1. Monetarno zlato i specijalna prava vu~enja

F 2. Gotovina i depoziti
F 2.1. Gotovina
F 2.2. Prenosivi depoziti
F 2.3. Ostali depoziti

F 3. Hartije od vrijednosti osim akcija


F 3.1. Kratkoro~ne
F 3.2. Dugoro~ne (obveznice, fju~ersi, swapovi)

F 4. Zajmovi
F 4.1. Kratkoro~ni
F 4.2. Dugoro~ni

F 5. Akcije i druga imovina

F 6. Tehni~ke rezerve osiguranja


F 6.1. Neto imovina doma}instva u osiguranju `ivota i penzionim fondovima
F 6.2. Pretplate premija i rezervi iznad napla}enih zahtjeva

F 7. Ostali ra~uni primanja / pla}anja


F 7.1. Robni krediti i zajmovi
F 7.2. Ostalo

DODATNE STAVKE:

Direktne strane investicije


Akcije
Zajmovi
Ostalo

Iz prethodne klasifikacije vidimo da razlikujemo sedam kategorija finansijske aktive: F1


– monetarno zlato; F2 – gotovina i depoziti; F3 – Hartije od vrijednosti (bez akcija); F4 – Zaj-
movi; F5 – Akcije; F6 – Tehni~ke rezerve osiguranja; F7 – Ostali ra~uni.

U Sistemu, svaka stavka iz finansijske aktive ima protivstavku u pasivi, sem F1 – mone-
tarno zlato. To zna~i da se razlikuje {est kategorija pasive s obzirom na kategorije pretpostav-
ki u finansijskoj aktivi.
215
Ekonomska statistika

Finansijske transakcije se klasifikuju u kategorije podijeljene u potkategorije od kojih su


dalje neke podijeljene na potpozicije. Klasifikacija transakcija u finansijskoj aktivi i pasivi od-
govara klasifikaciji finansijske aktive i pasive u bilansu nacionalnog bogatstva.
Kao {to je re~eno, klasifikacija finansijskih transakcija vr{i se na osnovu likvidnosti (br-
zine naplativosti nekog instrumenta) i pravnim karakteristikama finansijske aktive. Klasifika-
cijom nije obuhva}ena funkcionalna raspodjela. Definicija kategorija je nezavisna od klasifi-
kacije institucionalnih jedinica. Ali, prema potrebi klasifikacije aktive i pasive mo`e se dalje
detaljizovati kombinacijom finansijske klasifikacije sa klasifikacijom institucionalnih jedini-
ca. Npr. vrsta depozita izme|u razli~itih monetarnih finansijskih institucija. Sam stepen deta-
ljizacije klasifikacije finansijske imovine i obaveza zavisi od institucionalnog sektora koji je
predmet analize.
Veliki broj finansijskih transakcija dijeli se na kratkoro~ne i dugoro~ne. Razli~ite inova-
cije na finansijskim tr`i{tima su relativizirale ovu podjelu. Me|utim, ako je va`na analiza
shodno roku dospije}a (kao npr. kod analize kamata i prinosa imovine) zahtijeva se podjela
prema roku dospjelosti. U tom slu~aju, kratkoro~na finansijska imovina (obaveze) je imovina
(obaveze) sa rokom dospije}a do jedne godine (sem nekoliko izuzetaka), dok se dugoro~na
imovina (obaveze) odnosi na rok dospije}a du`i od jedne godine.
Smatram da je izuzetno va`no da klju~ne finansijske transakcije odnosno njihovu meto-
dolo{ku definiciju u potpunosti usvojite. Radi se o svakodnevnim ekonomskim terminima. Uz
to, potrebno je da kada razgovarate sa svojim kolegama iz inostranstva (npr. sa studentom
inostranog fakulteta kojeg }ete sresti za vrijeme Va{e prakse u inostranstvu ili posje}ivanja
neke ljetne {kole) ili sjutra kada kao menad`er ili vlasnik preduze}a, banke, brokerske ku}e,
budete pregovarali, savladate me|unarodno prihva}enu metodologiju i za iste rije~i koristite
istu sadr`inu kao i Va{e kolege, odnosno partneri. Kao {to sam Vam ve} rekao, da biste po~eli
da sklapate re~enice (pravilno izra`avate svoje ekonomsko znanje, shvatanje i rezon) potrebno
je razumjeti klju~ne rije~i (definicije pojmova). Zato u nastavku dajemo osnovna metodolo{ka
i definiciona svojstva pojedinih finansijskih kategorija.

Monetarno zlato i specijalna prava vu~enja. – Za ovu vrstu finansijske aktive ne postoji
protivvrijednost u pasivi. Iz tog razloga, transakcije u monetarnom zlatu uvijek uklju~uju pro-
mjene u vlasni{tvu nad finansijskom aktivom.
Monetarno zlato se sastoji od svih transakcija prodaja i kupovina zlata izme|u monetar-
nih vlasti. Samo zlato koje se ~uva kao finansijska imovina i kao komponenta deviznih rezervi
kod Centralne banke je monetarno zlato. Transakcije ostalih sektora, sem Centralne banke,
smatraju se kao nabavke dragocjenosti (kao kad npr. Vi kupite zlatnu ogrlicu ili lan~i}). Me-
|utim, depoziti, zajmovi i hartije od vrijednosti (sve izra`eno u zlatu) tretiraju se kao i ostala
imovina dekomponovana u stranoj valuti.
Monetarno zlato uobi~ajeno se nalazi u obliku zlatnih {ipki najmanjeg stepena ~isto}e
995/1000.
Transakcije u monetarnom zlatu prvenstveno se sastoje od kupovine i prodaje monetar-
nog zlata me|u monetarnim vlastima. Kupovine monetarnog zlata se u finansijskom ra~unu
doma}ih monetarnih vlasti evidentiraju kao pove}anje finansijske aktive. Smanjenje finansij-
ske aktive inostranstva predstavlja protivstavku. Za{to?
(Pojam monetarna vlast odnosi se na Centralnu banku i dr`avne organe koji reguli{u mo-
netarne tokove, npr. Ministarstvo finansija, Monetarni savjet i sl.).

216
Finansijske transakcije u SNA

Specijalna prava vu~enja (Special Drowing Rights – SDR) je me|unarodna rezerva imo-
vine koju stvara MMF i raspodijeljena je ~lanicama Fonda kao dopuna rezerve njihove imovi-
ne. Ova prava se ne smatraju obavezom MMF–a (nijesu njegove obaveze) i ~lanica MMF ko-
joj je dodijeljeno pravo vu~enja nemaju bezuslovnu obavezu da ova sredstva otplati. Sredstva
dr`e Centralne banke i prenosiva su izme|u u~esnika ako u okviru specijalnog odjeljenja MMF
daju na to pristanak. Specijalna prava vu~enja predstavljaju sigurnost svakom vlasniku i bezu-
slovno pravo da dobiju druge rezerve imovine naro~ito u stranoj valuti. Rije~ju, Centralna
banka mo`e da povu~e od MMF–a neophodnu koli~inu deviza da o~uva monetarnu stabilnost.

Valuta (gotovina) i depoziti. – Valuta (gotovina) obuhvata nov~anice i monete u opticaju


kojim se obi~no vr{e pla}anja. Pravi se razlika izme|u nacionalne i strane valute, jer za nacio-
nalnu valutu odgovara doma}a Centralna banka, dok je druga obaveza stranih banaka. Svi
sektori dr`e valutu (stanovni{tvo, dr`ava, preduze}a, neprofitne organizacije, banke) ali je
mogu izdavati (emitovati) samo finansijske korporacije i dr`ava. Gotovina se smatra obave-
zom institucionalne jedinice koja je izdaje (njenim vlasni{tvom).2

Prenosivi depoziti obuhvataju sljede}e depozite:

1. Isplate na zahtjev po vi|enju


2. Slobodne isplate ~ekom ili preko `iro ra~una
3. Obi~no upotrijebljen depozit na drugi na~in radi pla}anja

Ostali depoziti obuhvataju sve zahtjeve, osim prenosivih depozita od Centralne banke,
drugih depozitarnih institucija i dr`avnih jedinica. Tipi~an oblik ovih depozita su neprenosivi
depoziti na {tednju, oro~eni depoziti i neprenosivi depoziti u stranoj valuti.

Hartije od vrijednosti, osim akcija, obuhvataju: mjenice, akceptne naloge, isprave po de-
pozitima, komercijalne zapise, finansijske derivate koji se prodaju i sli~ne instrumente koji se
prome}u na finansijskim tr`i{tima. Me|u dugoro~nim hartijama od vrijednosti, posebno su
zna~ajne obveznice i finansijski derivati.
Kada se govori o obveznicama misli se na:

♦ Obveznice na donosioca
♦ Obveznice sa alternativnim rokom dospije}a

2
Sve nov~anice dinara (i kovane nov~anice) prije 1991. godine (kada po~inje raspad Jugoslavije) bile su
vlasni{tvo Narodne banke Jugoslavije iz Beograda. NBJ je preko svoje filijale u republici „zadu`ivala” tu repu-
bliku sa odre|enom koli~inom nov~anica (papirni i kovani novac). U momentu raspada SFRJ, sve republike su
imale dug prema NBJ u vrijednosti nov~anica dinara sa kojima su bile zadu`ene. (Zadu`enja se vr{e po cijeni iz-
rade nov~anice odnosno metalnog novca, ne po nominalnoj ili kupovnoj vrijednosti ve} po cijeni {tampanja).
Ovaj dug }e biti predmet diobnog bilansa SFRJ: zato su neke republike vratile dio dinara NBJ kako bi smanjile
dug, {to je NBJ prihvatila, jer joj je to bilo jeftinije nego da {tampa nove dinare (ovo je ra|eno i tokom ratnih
mjeseci!) a neke su, zbog te`ine transporta, sav kovani novac (metalne nov~anice) pretopile i to ~uvaju u trezoru,
da kad do|e dan podjele imovine biv{e zemlje, vrate svoj dug! (Da li znate: DEM koje imate u d`epu, ~ija je
obaveza?)

217
Ekonomska statistika

♦ Obveznice bez datuma ili perpetualne obveznice


♦ Obveznice sa velikim diskontom ili obveznice bez kupona
♦ EURO obveznice, ~ije se izdavanje vr{i istovremeno na tr`i{tu barem dvije
zemlje
♦ Zajmovi sa kojima je po~elo da se trguje na sekundarnom tr`i{tu
♦ Hartije koje proizilaze iz konverzije zajmova. Konverzija uklju~uje dvije fi-
nansijske transakcije: likvidacija zajma i kreiranje novih hartija.

Finansijski derivati koji obuhvataju opcije, varante, fju~erse i zamjene. Opcije su uslovna
imovina koja njihovim vlasnicima daje pravo ali ne i obavezu na kupovinu (u slu~aju call op-
cije), na prodaju (u slu~aju put opcije) izdava~u (emitentu) opcije potpisnik opcije instrume-
nata finansijske ili nefinansijske imovine (osnovnog instrumenta) po unaprijed utvr|enoj cije-
ni (ugovorna cijena) u odre|enom vremenskom periodu (ameri~ke opcije) ili ta~no utvr|enog
datuma (evropske opcije). Kupac opcija pla}a premiju (cijenu opcije) uz obavezu potpisnika
opcije da }e prodati ili kupiti odre|eni iznos osnovne aktive ili da }e dati, na zahtjev kupca,
odgovaraju}u nadoknadu.
Varanti su oblik utu`ivih opcija koji njihovom imaocu daju pravo na kupovinu odre|e-
nog broja dionica ili obveznica od izdavaoca varanta (naj~e{}e preduze}a) pod posebnim
uslovima u odre|enom vremenskom periodu, (npr. ko kupi akcije preduze}a x do datuma x
ima cijenu x).

Terminski ugovori i ugovori sa terminskim kursom (oblici fju~ersa) se uklju~uju u finan-


sijsku aktivu samo ako su utu`ivi (sklopljeni po zakonu). Terminski ugovor predstavlja oba-
vezu isporuke ugovorenih koli~ina robe stalnog kvaliteta, strane valute ili hartija od vrijedno-
sti po fiksnoj cijeni i u ta~no odre|enom danu isporuke. Terminski ugovori se mogu zasnovati
i na indeksu i to ~e{}e nego na odre|enoj finansiskoj ili nefinansijskoj aktivi.
Ugovori sa terminskim kursom su ugovorni aran`mani kod kojih dvije strane, s ciljem
za{tite od promjene kamatne stope, dogovaraju kamatnu stopu koja treba biti pla}ena na odre-
|eni datum. Pla}anje se odnosi na razliku izme|u dogovorenog terminskog kursa i postoje}eg
kursa u momentu pla}anja. To se u sistemu evidentira kao dohodak od vlasni{tva.

Zamjene (SWAP) se odnose na uslovne ugovore izme|u dvije strane kojim se one spora-
zumijevaju oko razmjene tokom vremena i po unaprijed dogovorenim pravilima. Dva naj~e-
{}a modaliteta su kamatni swapovi i valutni swapovi. Kamatni swapovi uklju~uju zamjenu
pla}anja kamate razli~itih obilje`ja kao npr. fiksne za varijabilnu kamatnu stopu, dviju raznih
varijabilnih stopa, fiksne stope u jednoj valuti za varijabilnu u drugoj valuti i sl. Valutni swa-
povi uklju~uju zamjenu odre|enih iznosa dviju razli~itih valuta (po unaprijed dogovorenim
pravilima).

Zajmovi obuhvataju finansijsku imovinu koja je stvorena:


1. Kada povjerioci pozajme sredstva direktno du`nicima
2. Kad je evidentirana neprenosivim dokumentima
3. Za koje povjerilac ne dobija hartije od vrijednosti koje evidentiraju transakciju.

218
Finansijske transakcije u SNA

Ova kategorija uklju~uje zajmove i avanse (osim robnih kredita i avansa) poslovnim
preduze}ima, doma}instvima a od strane banaka, finansijskih kompanija i sl.
U ve}ini slu~ajeva, finansijske ustanove nude specijalne zajmove koji su namijenjeni do-
ma}instvima. Finansijska ustanova odre|uje uslove i doma}instva mogu da ih prihvate ili ne
prihvate. Postoji razlika izme|u zajma i du`ni~ke hartije od vrijednosti, a prije svega u tome,
{to su kod zajma mogu}i pregovori izme|u povjerioca i du`nika, kod hartija to nije mogu}e.
Ova kategorija finansijske imovine, izme|u ostalog, uklju~uje:

1. Zajmovi kreirani na osnovu swapova


2. Finansijski lizing i ugovori o najmu – otkupu
3. Zajmovi za finansiranje trgova~kih kredita
4. Hipotekarni zajmovi
5. Potro{a~ki krediti
6. Revolving krediti
7. Garancijski zajmovi i sl.

Akcije (vlasni~ke hartije od vrijednosti) su vlasni~ka prava nad preduze}em. One daju
pravo na upravljanje, pravo na u~e{}e u profitu kao i pravo na u~e{}e u likvidaciji preduze}a.
Akcije se izdaju po ta~no odre|enoj proceduri, koju, po pravilu, provodi Komisija ili
Agencija za hartije od vrijednosti jedne dr`ave.
Postoje akcije koje se kotiraju odnosno kojima se svakodnevno trguje na berzi ili vanber-
zanskom tr`i{tu (OTC – over the counter)
Sistem uklju~uje razne vrste akcija:

1. Kapitalne akcije izdate od akcionarskih dru{tava (u~e{}e u vlasni{tvu)


2. Preferencijalne akcije – pravo pre~eg u~e{}a u raspodjeli profita
3. Razni oblici dividendnih akcija

U Sistemu se posebno prate akcije uzajamnih (mutual) fondova. To su akcije koje izdaje
posebna vrsta finansijskih institucija, ~ija je isklju~iva svrha ulaganje u fondove prikupljene
na nov~anom tr`i{tu, tr`i{tu kapitala ili tr`i{tu nepokretnosti.

Tehni~ke rezerve osiguranja podijeljene su izme|u neto udjela doma}instva za pla}eno


osiguranje i penzionih fondova i unaprijed pla}enih premija i rezervi umanjenih za napla}ena
potra`ivanja svih vrsta osiguranja, izuzev `ivotnog.
Neto udio doma}instava u rezervama penzionih fondova (zaposleni ili poslodavci) smatra
se imovinom doma}instva (moj ulog u penzioni fond je moja imovina kao i moj {tedni ulog u
banci) a ne imovina penzionih fondova. Promjene na ovom ra~unu nastaju usljed novih uplata
kao i prihoda koji se ostvaruju od penzionog fonda koji „radi” sa na{im ulozima i sve to uma-
njeno za tro{kove upravljanja penzionim fondom (tro{kovi svih zaposlenih u penzionom
fondu).
219
Ekonomska statistika

Ostali ra~uni obuhvataju razne kredite i avanse date korporacijama, dr`avi, doma}instvi-
ma, neprofitnim organizacijama i inostranstvu, kao i kredite za nedovr{enu proizvodnju. Osta-
la pla}anja obuhvataju sve ostalo {to nije pomenuto (porezi, dividende, kupovine ili prodaje
HOV, naknade zaposlenima, doprinosi.

Dodatne stavke: direktna strana ulaganja, koja se sastoje od svih transakcija tj. ulaganja
koja podrazumijevaju dugoro~nu saradnju koja odra`ava trajne interese rezidenta jedne pri-
vrede („direktni ulaga~i”) i rezidenata doma}e ekonomije („preduze}a dodatnog ulaganja”).
Svrha direktnog ulaganja je u znatnom pove}anju uticaja na menad`ment u preduze}u u koje
se ula`e strani kapital (npr. ulaganje u KAP). (Pored direktnih stranih investicija – DSI, posto-
ji portfolio ulaganje – tj. kupovina akcija preko tr`i{ta kapitala, ali bez posebnog interesa da
se uti~e na menad`ment!)

5.3.2. Neka ra~unovodstvena pravila za finansijske transakcije

Ovdje `elimo da uka`emo na specifi~nost finansijskih transakcija sa ra~unovodstvenog


aspekta, a prije svega sa stanovi{ta njihovog vrednovanja i evidentiranja. Ula`enje u detalje,
smatram da bi smanjilo Va{ interes za ovom problematikom.
Zato samo nekoliko op{tijih napomena i upozorenja da upravo ova oblast za Vas mo`e
biti interesantna i izazovna kao budu}eg specijaliste, eksperta.
Finansijske transakcije se evidentiraju s obzirom na transakcionu vrijednost tj. vrijednost
u nacionalnoj valuti po kojoj su finansijska imovina ili obaveze nastale, likvidirane, zamije-
njene,.. Transakciona vrijednost se mo`e obuhvatiti na dva na~ina:

a) u nacionalnoj valuti
b) u stranoj valuti

Za pojedine kategorije finansijske aktive postoje posebni kriterijumi. Zna~i, postoji po-
sebna metodologija vrednovanja kredita, HOV, i sl.
Finansijske transakcije se evidentiraju istovremeno kad i njihove protivstavke na finansij-
skim i nefinansijskim ra~unima.

5.3.3. Finansijski ra~un

Ovaj ra~un u okviru sistema nacionalnih ra~una prikazuje promjene u aktivama svakog
sektora u nacionalnoj privredi. Radi se o tabeli koja pojednostavljeno prikazuje one transakci-
je koje su klasifikovane na na~in koji je prikazan u 2.2.1. Te se transakcije prikazuju za sve
sektore privrede u cjelini i inostranstvo. Na lijevoj strani su promjene imovine a na desnoj
promjene obaveza.
Ovakav prikaz je mogu} jer se klasinfikacije finansijskih transakcija podudaraju sa klasi-
fikacijom imovine i obaveza.

220
Finansijske transakcije u SNA

Finansijske transakcije me|u institucionalnim jedinicama evidentiraju se u finansijskim


ra~unima relevantnih sektora. Finansijske transakcije izme|u institucionalnih jedinica i ino-
stranstva evidentiraju se u finansijskim ra~unima razmatranih sektora i u ra~unu inostranstva
koji predstavlja finansijski ra~un inostranstva (rekli smo da „inostranstvo” ima sve ra~une kao
i ostali institucionalni sektori).
Finansijski ra~un sektora ili inostranstva (grupa III) na lijevoj strani pokazuje neto stica-
nje finansijske imovine dok se na desnoj strani prikazuje pove}anje obaveza. Neto pozajmlji-
vanje (+) ili neto dugovanje (–) je stavka saldiranja (zatvaranja) ovog ra~una i predstavlja neto
pove}anje finansijske imovine, umanjeno za neto pove}anje obaveza.
Finansijska transakcija izme|u dvije institucionalne jedinice pove}ava neto potra`ivanje /
neto dugovanje jedne institucionalne jedinice i za isti iznos smanjuje neto potra`ivanje / neto
dugovanje druge institucionalne jedinice. Finansijske transakcije koje se doga|aju me|u insti-
tucionalnim jedinicama unutar istog sektora ne mijenjaju neto poziciju tog sektora (npr. pla}a-
nje izme|u preduze}a ne pove}ava niti smanjuje finansijski iznos sektora preduze}a: one do-
vode do preraspodjele izme|u preduze}a ali ne i do promjene finansijske pozicije sektora)
U redosljedu ra~una finansijski ra~un je zavr{ni ra~un koji bilje`i transakcije. Iz tog raz-
loga, finansijski ra~un nema izravnavaju}u stavku (saldo) koja se unaprijed prenosi na drugi
ra~un, (kao npr. bruto dodatna vrijednost sa Ra~una proizvodnje na Ra~un primarne raspodje-
le dohotka). U sistemu, saldo na ovom Ra~unu, jednak je saldu na Ra~unu kapitala (Vidi bi-
lans nacionalnog bogatstva u sljede}em poglavlju). S obzirom da se ove dvije stavke izra~u-
navaju razli~itim metodama, mogu se pojaviti neke razlike u veli~ini.
Finansijske transakcije uvijek imaju svoju protivtransakciju u sistemu, (svaki prihod je
ne~iji rashod i obrnuto). Kontra transakcija mo`e biti neka finansijska ili nefinansijska tran-
sakcija.
Istovremeni porast (ili pad) finansijske imovine i finansijskih obaveza evidentira se samo
unutar finansijskog ra~una tog sektora (npr. preduze}a). U slu~aju kada je kontrastavka finan-
sijskoj transakciji nefinansijska transakcija, neto pozicija tog sektora }e se promijeniti.

Sumarni prikaz mo`e dati sljede}a tabela:

221
Ekonomska statistika
Promjene u imovini Promjene u obavezama i sopstvenim sredstvima

Nefinansijske

Nefinansijske
Doma}instva

Doma}instva
Inostranstvo

Inostranstvo
organizacije

organizacije
Finansijske

Finansijske
korporacije

korporacije

korporacije

korporacije
Neprofitne

Neprofitne
ekonomija

ekonomija
Ukupno Transakcije i bilansne stavke (saldo)

Ukupno
Ukupna

Ukupna
Dr`ava

Dr`ava
Neto pozajmice (+) neto zadu`enja (–)
691 50 641 32 181 120 237 71 Neto nabavke finansijske imovine –69 5 –50 148 4 38 –38 0

Neto pove}anja obaveza 140 232 170 33 28 603 88 691

1 –1 –1 Monetarno zlato i SDR

130 11 119 12 68 7 15 17 Valuta i depoziti 130 2 132 –2 130


37 3 34 2 10 2 15 5 Valuta 35 35 2 37
64 2 62 7 41 4 10 Prenosivi depoziti 63 2 65 –1 64
29 6 23 3 17 1 2 Ostali depoziti 32 32 –3 29

143 5 136 12 29 26 53 18 Hartije od vrijednosti osim akcija 71 53 64 123 20 143


56 2 54 2 22 11 4 15 Kratkoro~ne 16 34 15 51 5 56
87 3 84 10 17 15 49 3 Dugoro~ne 55 19 49 72 15 87

254 10 244 5 45 167 27 Zajmovi 94 28 24 217 37 254


86 3 83 3 1 63 16 Kratkoro~ni 32 11 17 76 10 86
168 7 161 2 44 104 11 Dugoro~ni 62 17 7 141 27 168

46 2 44 3 36 3 2 Akcije i dugovanja tre}im licima 26 13 4 43 3 48


36 36 36 Tehni~ke rezerve osiguranja 36 36 36
33 33 33 Neto udio doma}instava u rezervama 33 33 33
`ivotnog osiguranja i penzionih fondova
22 22 22 U `ivotnom osiguranju 22 22 22
11 11 11 U penzionim fondovima 11 11 11

3 3 3 Unaprijed pla}ene premije i rezerve iznad 3 3 3


nepla}enih potra`ivanja

82 21 61 8 40 6 7 Ostali ra~uni 37 10 5 52 30 82
36 18 18 11 1 6 Robni krediti i avansi 8 6 4 18 18 36
46 3 43 8 29 5 1 Ostali ra~uni 29 4 1 14 12 46

222
Finansijske transakcije u SNA

Ne treba da vas pla{i ova tabela.


Prvo, primijetite da je centralna kolona u tabeli: Transakcije i bilansne stavke (koja je ista
kao u tabeli u 2.2.1). Ova kolona daje naziv stavki koje imaju svoju vrijednost na lijevoj strani
(promjene u imovini) i desnoj strani (promjene u obavezama). Na lijevoj i desnoj strani smo
mogli imati samo jedan sektor, npr. nefinansijske korporacije. U tom slu~aju bismo imali fi-
nansijski ra~un nefinansijske korporacije (preduze}a). Ili da smo imali samo sektor dr`ave,
imali bismo finansijski ra~un dr`ave. U prikazanoj tabeli mi smo sve finansijske ra~une poje-
dinih sektora prikazali zajedno.
Ako bi vam se postavilo pitanje: Koje stavke prikazuje finansijski ra~un ukupne privrede,
{ta biste odgovorili? Analizirali biste kolonu „ukupno” sa lijeve i desne strane ra~una, a sve
ostale brojke biste zanemarili! Da li primje}ujete npr. da su neto nabavke finansijske imovine
(69) na lijevoj strani jednake neto pove}anju obaveza (69) na desnoj strani; valita i depoziti
(130; 130); zajmovi (254; 254). Za{to monetarno zlato nema kontrastvaku na strani pasive?
Ako bismo sve ovo posmatrali u kontekstu individualnog ra~unovodstva, onda bismo mi
imali 8 pojedina~nih finansijskih ra~una, (5 sektora, inostranstvo, doma}a ekonomija kao cje-
lina, nacionalna ekonomija–korekcije doma}e ekonomije neto tokovima sa inostranstvom).
Pored toga, postoje ostali ra~uni u sistemu (teku}i, bilans stanja). Ova tabela pokazuje saldo
svih mogu}ih transakcija koje postoje izme|u razli~itih sektora po osnovu razli~itih transakci-
ja. Ona je sumarni izraz svega {to se de{ava unutar i izme|u sektora.

* *
*

Ovaj ra~un je osnova za utvr|ivanje monetarnih agregata, mada izvo|enje monetarnih


agregata iz ovih ra~una nije direktno. Potrebna su odre|ena prera~unavanja i pregrupisavanja.
Finansijski ra~uni su osnov modela monetarne politike, datih u sljede}em dijelu knjige.
(Da li mo`ete zamisliti vezu izme|u ovog ra~una i kvantitativne teorije novca? Da li mo`ete
razumjeti diskusije o ponudi novca ako ne razumijete finansijske transakcije? Upravo to pove-
zivanje statistike i ekonomske teorije jeste jedan od ciljeva ove knjige!) (Vidi str. 445)

223
Ekonomska statistika

REZIME

1. U ovom poglavlju smo detaljnije prikazali finansijski ra~un (III 2.) i finansijske tran-
sakcije. Cilj je bio da se shvati da finansijske transakcije nijesu neutralne ni na teku}u
aktivnost niti na kapitalno stanje sektora i privrede.
Isto tako, ova znanja vas povezuju sa znanjima iz predmeta iz grupe finansija, ali sada
ne njihovo izolovano posmatranje, ve} u kontekstu razumijevanja cjeline dru{tvene
reprodukcije.
2. Finansijski ra~uni su osnov za utvr|ivanje monetarnih agregata i vo|enje monetarne
politike. Finansijski ra~un (statistika) je osnov za vo|enje makroekonomske politike
(ekonomska teorija).
3. Savladavanjem su{tine pojedinih komponenti {iri se i produbljuje razumijevanje eko-
nomije i razvijanje ekonomskog na~ina razmi{ljanja i tuma~enja stvarnosti.

PITANJA ZA RASPRAVU

1. Za{to ka`emo da je statistika finansijskih ra~una osnov za monetarnu teoriju?


2. Kakva je veza ovog ra~una sa ra~unom bogatstva?
3. Koji su osnovni subjekti finansijskog sistema?
4. Klasifikacija finansijskih transakcija!
5. Finansijski ra~un – sinteti~ki prikaz.
6. Kako se knji`i {tampanje novca u Centralnoj banci?

KLJU^NE RIJE^I

Finansijske transakcije; Monetarno zlato; Specijalna prava vu~enja; Depozit; Swap; Op-
cija; Terminski ugovor; Kredit; Varant; Akcija; Dividenda; Berza; OTC; NASDAQ – sistem;
RM–sistem

224
5.4. Investicije i nacionalno bogatstvo

–Bilans stanja na nivou nacionalne privrede–

U prethodnim poglavljima prikazana je statisti~ka metodologija obuhvatanja


teku}ih transakcija (robnih i nov~anih). Kako se u okviru SNA obuhvataju
kapitalne transakcije?

Kakva je veza izme|u teku}e aktivnosti i nacionalnog bogatstva? Za{to ka`emo


da je nacionalno bogatstvo zbir kumuliranih investicija u du`em vremenskom
periodu?

U ovom dijelu detaljnije se obra|uje:

# Veza investicija i nacionalnog bogatstva (kapitalne transakcije)


# Podjela i struktura nacionalnog bogatstva
# Valorizacija nacionalnog bogatstva
# Kako se prati dinamika nacionalnog bogatstva
# Pokazatelji nacionalnog bogatstva
Ekonomska statistika

5.4.1. Investicije i nacionalno bogatstvo

Kao {to smo rekli, u okviru SNA imamo tokove (transakcije) i bilans stanja imovine. Bi-
lans stanja je izvje{taj, pripremljen u odre|enom vremenskom trenutku, o vrijednosti imovine
koja je u posjedu i o postoje}im obavezama.
Bilans stanja imovine se priprema za sektore (preduze}a, dr`ava, doma}instva), za ukup-
nu privredu i za sektor inostranstva.
Bilans stanja imovine na nivou privrede ~esto se naziva nacionalno (dru{tveno) bogatstvo.
Promjene u bilansu stanja imovine su rezultat tokova (transakcije i transferi) o kojima
smo govorili u prethodnim djelovima knjige (transakcije proizvodima, transakcije raspodjele,
finansijske transakcije, ostali tokovi,…)
Bilans stanja na nivou nacionalne privrede (nacionalno bogatstvo) prije svega je pod uti-
cajem investicija, odnosno svih tokova (finansijskih i nefinansijskih) koji uti~u na investicije.
U ovom dijelu upravo se govori o toj vezi izme|u investicija i dru{tvenog bogatstva, i o tome
kako je struktuirano dru{tveno bogatstvo, te kako se vrednuju (procjenjuju) pojedine kategori-
je bogatstva.
U ovom poglavlju ne}e se prikazivati bilansi pojedinih sektora. To za neke sektore, kao
npr. sektor preduze}a, ve} znate. To su bilans stanja imovine i bilans uspjeha. Kao {to poziti-
van finansijski rezultat u ovoj godini pove}ava bilans stanja imovine u sljede}oj godini (na ni-
vou preduze}a) tako i neto investicije (pozitivan finansijski rezultat na nivou privrede) pove-
}avaju bilans stanja imovine ukupne ekonomije – nacionalno bogatstvo, (izraz nacionalno bo-
gatstvo koristim kao sinonim).
Zna~i, za razumijevanje ovog dijela i njegovo uklju~ivanje u {emu SNA, va`no je da
uo~ite:

1. Vezu izme|u bilansa stanja imovine pojedinih sektora i njihovog konsolido-


vanog zbira na nivou nacionalne ekonomije – nacionalno bogatstvo
2. Vezu izme|u investicija i promjene u bogatstvu nacije

5.4.2. Teku}a ekonomska aktivnost i nacionalno bogatstvo

Svaki sektor, i ekonomija u cjelini raspola`e odre|enim bogatstvom (imovinom, potra`i-


vanjima,..). Bogatstvo se koristi u du`em vremenskom periodu. Kakva je veza izme|u bogat-
stva i teku}e aktivnosti, odnosno izme|u teku}ih i kapitalnih transakcija?
U teku}oj raspodjeli proizvodnih vrijednosti na osnovne kategorije finalne tra`nje, tj. te-
ku}u potro{nju i investicije, investicije predstavljaju dio proizvodnje koji je namijenjen odr`a-
vanju postoje}eg i formiranju novog bogatstva. U ovom stalnom odvajanju jednog dijela pro-
izvodnje za investicije, sastoji se i uska povezanost izme|u teku}e proizvodne aktivnosti i for-
miranja dru{tvenog bogatstva. Ipak, bogatstvo je u odnosu na teku}u aktivnost pojava svoje
vrste. Kao teku}a aktivnost, proizvodnja slu`i stvaranju novih vrijednosti koje se redovno
mjere u kra}im vremenskim intervalima, uglavnom do godinu dana.

226
Investicije i nacionalno bogatstvo

Dru{tveno bogatstvo predstavlja vrijednost kumuliranih investicija u du`em vremenskom


periodu tj. bogatstva stvorenog tokom vi{e generacija. Ono samo po sebi ne stvara nove vri-
jednosti ali se sastoji od objekata namijenjenih svrhama proizvodnje i trajne potro{nje. Shva-
}eno u tom smislu, nacionalno bogatstvo predstavlja postoje}e kapacitete kojima je determi-
nisana teku}a aktivnost.
Iz ovoga proizilazi uska povezanost i uslovljenost proizvodne aktivnosti i bogatstva. Pri-
vredni razvoj je odre|en kako porastom proizvodnje tako i kumuliranim bogatstvom. I u pri-
kazivanju i knjigovodstvenom evidentiranju postoji razlika izme|u bogatstva i teku}e aktiv-
nosti – dohotka. Takva razlika se pravi u ra~unima preduze}a, gdje se u bilansu stanja sred-
stava preduze}a prikazuje imovina (bogatstvo) a u ra~unu dohotka–dohodak. Bilans imovine
pokazuje stanje imovine preduze}a u nekom trenutku, obi~no krajem godine.
Za mjerenje dru{tvenog bogatstva, veliki broj pojedina~nih bilansa stanja imovine (pred-
uze}a, banaka,…) treba da bude konsolidovan. „Krajnji rezultat je fotografski snimak, stanje
imovine, odnosno sredstva privrede u jednom odre|enom trenutku u toku godine. Nasuprot
tome, dohodak se tretira kao tok dobara i usluga u istom periodu i za njegovo snimanje je po-
trebna filmska kamera, odnosno teku}a evidencija”1 Odnosno, bogatstvo je stanje, fond, a do-
hodak je tok. Odnosno, tok asocira na rijeku koja te~e, a bogatstvo na jezero. Dohodak prika-
zuje brzinu toka rijeke, a bogatstvo nivo vode u jezeru.

1
Dr Du{an Miljkovi}: Od poslovnih do nacionalnih ra~una, prema metodologiji UN, SZS, Metodolo{ke
studije 30, str.88.

227
Ekonomska statistika

Grafi~ki, ova veza izme|u investicija i bogatstva se mo`e prikazati na sljede}i na~in:

Formiranje i struktura nacionalnog bogatstva

Bruto doma}i proizvod


Amorti-
zacija

Neto

Proizvedeno bogatstvo
invest. Period 6

Materijalno bogatstvo
Period 5

Nacionalno bogatstvo
Period 4

Period 3

Neproizvedeno
bogatstvo
Period 2

Nematerij.
Period 1 bogatstvo

Kao {to mo`ete zaklju~iti iz grafika, nacionalno bogatsvo je nastalo kao kumulirani zbir
neto investicija u du`em periodu (u na{em slu~aju u 6 perioda). Neto investicije se defini{u
kao bruto investicije umanjene za amortizaciju. Neto investicije pove}avaju nacionalno bogat-
stvo odgovaraju}e zemlje. (Kako vi mo`ete pove}ati svoje bogatstvo? [to su „neto investici-
je” na primjeru va{e garderobe?”)

5.4.3. Pojam i podjela dru{tvenog bogatstva


Ovdje dajemo informacije koje proizilaze iz ekonomske teorije. Sama metodologija SNA
data je na str. 196.
Prema vladaju}oj koncepciji, dru{tveno bogatstvo sa~injavaju nagomilani proizvodi
ljudskog rada na teritoriji jedne zemlje u odre|enom momentu. Prema ovom shvatanju, u dru-
{tveno bogatstvo spadaju tzv. proizvedeno bogatstvo, tj. ono koje je proizvedeno ljudskim ra-

228
Investicije i nacionalno bogatstvo

dom i koje se mo`e reprodukovati. Tu spadaju svi fizi~ki objekti, kao {to su zgrade, oprema,
infrastruktura koja slu`i za obavljanje privredne (proizvodne) aktivnosti. Me|utim, ovakva
definicija izaziva neke dileme.
Postavlja se pitanje {to je sa prirodnim darovima koje posjeduje neka zemlja, ali koji se
ne mogu reprodukovati i u koje nije ulo`en ljudski rad. To je slu~aj sa poljoprivrednim ze-
mlji{tem u koje je samo djelimi~no utro{en ljudski rad (kr~enje, navodnjavanje) ali koji se ne
mo`e reprodukovati.
Slijede}i problem su umjetni~ka djela, istorijski i kulturni spomenici u koje je ulo`en
ljudski rad, ali se ne mogu reprodukovati. Umjetni~ko djelo je nastalo u trenutku umjetni~ke
inspiracije koji je nepredvidiv. Dalji, slu~aj je sa rijekama i prirodnim ljepotama koje nijesu
niti rezultat ljudskog rada niti se mogu reprodukovati, ali su va`ne za privredni razvitak. Od
svih ovih slu~ajeva samo se zemlji{te uklju~uje u dru{tveno bogatstvo. Iz ovoga proizilazi da
treba razlikovati dva dijela materijalnog bogatstva kojim raspola`e neka zemlja, ono koje je
rezultat ljudskog rada (dru{tveno bogatstvo) i dijela koji poti~e iz prirode, kao prirodno bogat-
stvo, koje obuhvata prirodne rezerve u njihovom prirodnom stanju. One se javljaju kao netak-
nuti dio prirode i predstavljaju samo potencijalno bogatstvo zemlje, a da li }e postati dio dru-
{tvenog bogatstva zavisi od toga da li }e biti obuhva}eno u procesu eksploatacije i prerade.
Da bi postalo dru{tveno bogatstvo, u isto treba ulo`iti ljudski rad. Ne treba zaboraviti da je
prirodno bogatstvo preduslov za razvoj mnogih djelatnosti (poljoprivreda, ribarstvo, vodopri-
vreda, energetika, drvna industrija i sl.).
Shodno vladaju}oj koncepciji u na{oj statistici, nacionalno bogatstvo se mo`e podijeliti na:

(a) proizvedeno (ono koje se mo`e obnavljati – ponovo proizvesti) i


(b) neproizvedeno (koje se ne mo`e obnavljati i zemlji{te).

Sljede}i grafik prikazuje ovu podjelu nacionalnog bogatstva:

DRU[TVENO BOGATSTVO

Proizvedeno Neproizvedeno
(obnovljivo) (neobnovljivo)

Gra|evine Zemlji{te
Oprema Umjetni~ka djela
Sto~ni fond Prirodni izvori
Zalihe u proizvodnji
Drvo na panju
Trajna potro{na dobra

229
Ekonomska statistika

Ukoliko podjelu bogatstva vr{imo na nivou bilansa preduze}a, onda imamo osnovne fon-
dove i obrtne fondove.
Osnovni fondovi obuhvataju vrijednost gra|evina, opreme, zemlji{ta, sto~nog fonda i dr-
vo na panju (~esto se ~uje i pojam za sve to: fiksni fondovi). Obrtni fondovi: obuhvataju zali-
he trajnih potro{nih dobara.

5.4.4. Kategorije va`ne za shvatanje ra~una nacionalnog bogatstva

Smatram da je va`no da se objasne kategorije imovine i kapitalnih dobara, koja su osnov-


ni sadr`aj investicija i kapitalnih transfera. Kako teku}a aktivnost uti~e na na{e bogatstvo, na
na{u imovinu? Stanje imovine je rezultat uticaja investicija i kapitalnih transfera! [to sadr`e
pojedine od ovih kategorija, cilj je obja{njenja u ovom paragrafu.

a) Imovina (aktiva)2

U Sistemu nacionalnih ra~una, imovina je shva}ena kao ekonomska imovina (aktiva).


Karakteristike ekonomske imovine su:

1. Da nad njom postoji svojinsko pravo pojedinca ili dr`ave (da se zna ~ija je),
{to vlasniku daje pravo dr`anja, kori{}enja i raspolaganja. (Za{to divlje zvijeri
nijesu imovina a ku}ni ljubimci jesu?);
2. Da imovina obezbje|uje ekonomsku korist. Neke koristi se dobijaju upotre-
bom imovine (upotreba fabri~ke hale, ma{ine, kompjutera, automobila i sl.), ne-
ke koristi imaju karakter dohotka (kamata, renta, dividenda i sl.). Katkad se ko-
rist mo`e pojaviti i u obliku raspolaganja (npr. zlato, nakit na ruci, ogrlica i sl.).

Imovina koja se uve}ava i oplo|uje, odnosno ostvaruje dohodak naziva se kapital. Ku}a u
kojoj stanujete jeste imovina ali nije kapital. Ukoliko je rentirate, tada dobija karakter kapitala!

Postoje dvije vrste imovine: finansijska i nefinansijska.

Finansijska imovina je u ve}em dijelu u obliku finansijskih potra`ivanja. Ukoliko neko-


me pozajmimo novac, onda je to na{e potra`ivanje koje ima karakter imovine – mi to imamo!
Ukoliko smo taj novac dali i uz kamatu, onda }e se potra`ivanje uve}ati i za iznos kamate, a
uve}anjem ukupnog potra`ivanja uve}ava se i na{a imovina.
Finansijska potra`ivanja ne uklju~uju samo potra`ivanja u obliku gotovine ili depozita
(npr. kod banaka) ve} i zajmove, date akontacije (npr. za slu`beni put), avanse (unaprijed dat
novac za izgradnju npr. poslovne zgrade) i druge hartije od vrijednosti kao mjenice (dokaz da
mi je izdavalac mjenice du`an i da priznaje dug i da je mogu naplatiti kako od emitenta, tako i
od garanta – lica koja su se potpisala kao garanti, ili banke koja je prihvatila da mi garantuje
da }e platiti dug, ukoliko to emitent ne uradi), obveznice (novac koji mi duguje, uz kamatu,

2
Aktiva i pasiva su knjigovodstvene kategorije koje izra`avaju imovinu i obaveze, i potra`ivanja u vezi sa
imovinom.

230
Investicije i nacionalno bogatstvo

onaj koji je emitovao obveznicu i koji njenim izdavanjem priznaje da je od mene uzeo na po-
zajmicu novac uz kamatu. Naj~e{}i emitenti su dr`ava, javna preduze}a i dr.).
Pored finansijskih potra`ivanja, finansijska imovina mo`e biti u obliku monetarnog zlata
(zlato u svojini Centralne banke, npr. kao dio deviznih rezervi zemlje), specijalnih prava vu-
~enja (dio rezervi svake zemlje ~lanice MMF koju dobija od MMF–a za uve}anje svojih devi-
znih rezervi), akcija korporacija (dokaz o ulo`enom novcu u vlasni{tvo) i u obliku drugih fi-
nansijskih derivata (npr. ugovor o fju~ersima, vidi str. 215).

Nefinansijska imovina obuhvata proizvedenu (obnovljivu) imovinu i neproizvedenu


(neobnovljivu) imovinu.
Proizvedena imovina mo`e biti u obliku osnovnih sredstava (fiksna imovina), zaliha i
dragocjenosti. Prve dvije vrste dr`e proizvo|a~i za potrebe proizvodnje.
Osnovna sredstva su proizvedena imovina koja se upotrebljava vi{e puta, ili stalno u pro-
cesu proizvodnje, vi{e od jedne godine.
Zalihe se sastoje od zaliha sirovina i gotovih proizvoda.
Dragocjenosti imaju ekonomsku korist, jer imaocu pru`aju ekonomsku sigurnost da se
ne}e obezvrijediti zbog promjene u cijenama.

Neproizvedena imovina obuhvata neobnovljivu imovinu. To su resursi privrede koji ni-


jesu stvoreni u proizvodnji („stvorio ih je Svevi{nji”): zemlji{te, {ume, kao i dobra koja je
stvorio ~ovjek, ali su neponovljivo umjetni~ko djelo (npr. Mona Liza) ili patenti (eksploziv
koji je patentirao Nobel – po njemu Nobelova nagrada).
Iz ovoga proizilazi da Sistem nacionalnih ra~una obuhvata samo ekonomsku imovinu, a
ne obuhvata imovinu u prirodi.

U sistemu SNA, imovina u najgrubljem zavisi od tokova:

1. Kapitalnih transakcija (investicije)


2. Kapitalnih transfera
Objasnimo tu zavisnost:

b) Kapitalne transakcije
Kapitalna dobra su dobra proizvedena kod jednog proizvo|a~a a nakon toga se koriste
kod drugih proizvo|a~a u periodu du`em od godine dana. Odnosno, su{tina kapitala je da ku-
pac tog dobra, dobro koristi za potrebe proizvodnje. U tom slu~aju, radi se o tzv. kapitalnim
transakcijama (odnosno investicijama).
U Sistemu nacionalnih ra~una postoje tri kategorije dobara koje se ne tretiraju kao kapi-
talna dobra:
a) Male i jeftine alatke. – Ove se tretiraju kao potro{ni materijal (~eki}, testera,
male baterijske lampe, zavrtnji, jeftini d`epni ra~unari). Ipak, lap–top je kapi-
talno dobro. Za{to?
b) Vojno naoru`anje. – Ono nije kapitalno dobro, jer je namijenjeno destrukciji
(bombe, topovi, avioni i sl.). Ru{enje i ubijanje, ma koliko da su razlog od-
brane zemlje i `ivota, nijesu kapitalno dobro!

231
Ekonomska statistika

c) Trajna potro{na dobra u doma}instvima: (automobili, ma{ine za pranje ve{a,


televizori). Me|utim, stanovi se smatraju kapitalnim dobrima. Kupovina stana
ima tretman investicije. Vlasnik se tretira kao preduzima~ u sopstvenom pred-
uze}u u kome se stan upotrebljava kao kapitalno dobro koje proizvodi uslugu
stanovanja.
Investicije su opredme}ene ideje (zamisli) u prostoru. Odnosno, investicije su kapitalna
dobra koja su proizvo|a~i kupili da bi odr`ali i pove}ali svoje kapacitete u budu}nosti. Ukoli-
ko isto preduze}e ima dvije ma{ine koje proizvode 100.000 proizvoda x, menad`er preduze}a
procjenjuje (ima ideju) da se tr`i{te za tim proizvodom stalno {iri. Odluku da kupi jo{ jednu
ma{inu da pove}a u budu}nosti (od momenta instalacije ma{ine – sada do kraja vijeka trajanja
ma{ine, npr. 10 godina) proizvodnju na 150.000 jedinica. Kupljena ma{ina ima karakter kapi-
talnog dobra a sama kupovina karakter investicije.
Investicija je uvijek ulaganje u neku zamisao. Investicije mogu biti u osnovna i obrtna
sredstva.
Investicije u osnovna sredstva. – Investicije mogu biti bruto investicije, neto investicije i
nove investicije.
Bruto investicije u osnovna sredstva imaju tri glavne komponente:

a) izdatke za nova ili postoje}a kapitalna dobra;


b) izdaci za pobolj{anje proizvodnih kapaciteta postoje}ih kapitalnih dobara i
zemlji{ta;
c) izdaci za istra`ivanje i razvoj.

Sistem nacionalnih ra~una defini{e Bruto investicije u vidu izdataka (stvarnog ulaganja).
Neto investicije u osnovna sredstva se defini{u kao bruto investicije u osnovna sredstva
umanjena za potro{nju osnovnih sredstava (amortizacija). Neto investicije pove}avaju nacio-
nalno bogatstvo zemlje.
Nove investicije obuhvataju ulaganje u nove kapacitete ili njihovo pro{irenje (neto inve-
sticije uve}ane za investicije u zamjenu (godi{nja ulaganja amortizacije u zamjenu osnovnih
sredstava)).
Bruto investicije u osnovna sredstva obuhvataju nekoliko vrsta ulaganja:

1. Ulaganje (nabavka, gradnja, pro{irenje) u materijalna osnovna sredstva (sta-


nove, zgrade, ma{ine i oprema, kultivisana imovina – drve}e i stoka – koja se
koristi za proizvodnju npr. vo}a, povr}a, mlijeka, sira, itd.);
2. Ulaganje u nematerijalna osnovna sredstva: istra`ivanje minerala, kompjuter-
ski programi, kupovina umjetni~kih slika (npr. kupovina slika Dada \uri}a);
3. Kapitalne opravke (redovno odr`avanje, rekonstrukcija, isu{ivanje zemlji{ta,
za{tita od poplava i sl.)
4. Tro{kovi vezani za prenos vlasni{tva (kupovina zgrade izaziva ulaganje: iz-
nos koji se pla}a ranijem vlasniku i iznos koji pla}a u op{tinskom katastru da
se zgrada prenese na novog kupca).

232
Investicije i nacionalno bogatstvo

Investicije u obrtna sredstva su investicije u zalihe. One su dio bruto investicija. Postoje
~etiri vrste zaliha:

1. Zalihe sirovina i poluproizvoda koji su namijenjeni proizvodnji i imaju karak-


ter me|ufaznih proizvoda i utro{aka;
2. Nedovr{ena proizvodnja, proizvodi koji su proizvedeni ali nijesu dovr{eni u
teku}em obra~unskom periodu (godina od 1. I – 31. XII), (npr. stolica koja je
pravljena u decembru, ali }e biti tek tapacirana i farbana u januaru, tj. nije
tehnolo{ki zavr{ena).
3. Zalihe gotovih proizvoda koji }e biti prodati u sljede}em obra~unskom perio-
du (stolica zavr{ena u decembru ali }e biti prodata u februaru).
4. Zalihe sirovina ili gotovih proizvoda koje ~uva dr`ava iz strate{kih razloga
(hrana: ulje, oriz, nafta i sl.). To su tzv. robne rezerve! („Vlada je pustila iz
robnih rezervi ulje i {e}er”, to ~esto ~ujete kao vijest na TV).

Mjerenje promjena u vrijednosti u zalihama je slo`eno. Podsje}am Vas na probleme mje-


renja koji su obra|eni u poglavlju o obra~unu agregata proizvodnje.

Potro{nja osnovnih sredstava (amortizacija)


Amortizacija je jedna od najslo`enijih ekonomskih kategorija za mjerenje. To je u siste-
mu nacionalnih ra~una jedan od glavnih imputiranih tokova (procijenjenih tokova, nerealno
mjerenih). U Sistemu nacionalnih ra~una, potro{nja osnovnih sredstava se smatra negativnom
promjenom u vrijednosti osnovnih sredstava upotrijebljenih u proizvodnji.
Potro{nja osnovnih sredstava se mo`e definisati kao smanjenje vrijednosti stanja kapital-
nih dobara kod proizvo|a~a u toku obra~unskog perioda, mjerena preko odre|enog umanjenja
kapitalnih dobara.
Smanjenje vrijednosti osnovnih sredstava mo`e se pripisati sljede}im faktorima:

1. Pogor{anje u fizi~kom kvalitetu zbog habanja, tro{enja ili zuba vremena;


2. Slu~ajne {tete (poplave, zemljotres,…);
3. Tehnolo{ko zastarijevanje (prvi IBM ra~unar iz 70–ih godina imao je opreme
koja je mogla stati u prostor od oko 30 m2. Lap–top se nosi u ta{ni i ima mno-
go ve}i kapacitet od prvih IBM ra~unara. Ili razlika izme|u ra~unara 386 i
Pentiuma!).
Veoma je te{ko mjeriti potro{nju osnovnih sredstava. O tome postoje mnogi teorijski
koncepti. O tome ste ve} slu{ali iz Ra~unovodstva i Analize bilansa. Prisjetite se!
U knjigovodstvu se koristi linearna amortizacija, tj. godi{nja amortizacija se dobija kao
odnos vrijednosti osnovnog sredstva i vijeka trajanja.

c) Kapitalni transferi
Transfer se defini{e kao transakcija u kojoj jedna institucionalna jedinica snabdijeva do-
brom, uslugom ili imovinom drugu jedinicu, bez primanja nadoknade u dobru, usluzi ili imo-
vini. U su{tini, transfer za jednu stranu ima karakter poklona, ili to jeste, za razliku od tran-
233
Ekonomska statistika

sakcije, koja je „dvosmjerna”, jednostran akt. Transfer mo`e biti u gotovini (nov~ano pla}a-
nje) ili u naturi (prenos vlasni{tva dobra ili imovine, poni{tavanje potra`ivanja ili obavljanje
usluge bez nadoknade).
Transferi se mogu podijeliti na teku}e i kapitalne transfere.
Kapitalni transfer u natiru sastoji se od prenosa imovine ili otpisa potra`ivanja bez na-
doknade. Kapitalni transfer u novcu imamo u situaciji kada je jedna strana drugoj dala novac,
bez prethodne protuusluge, a ova je du`na da ga iskoristi za kupovinu imovine (npr. Fakultet
primi pomo} od Fonda za otvoreno dru{tvo u obliku novca za nabavku elektronske u~ionice).
Kapitalni transferi se mogu pojaviti kao:

a) Kapitalne takse, takse na imovinu ili takse na prenos vlasni{tva;


b) Investicioni pokloni, naj~e{}e dr`ava daje novac nekoj instituciji da ova ne{to
namjenski kupi (opremu, sagradi zgradu, i sl.);
c) Ostali kapitalni transferi, npr. otpis kredita.

Kapitalni transfer mo`e imati razli~ite oblike:

a) Velike isplate kao nadoknade za ogromne {tete (od eksplozije, izlivanje nafte,
zemljotres i sl.);
b) Transferi od dr`ave privatnim i javnim preduze}ima za pokri}e gubitaka;
c) Transferi od centralne dr`ave na lokalnu dr`avu (npr. republika daje za pute-
ve u op{tini);
d) Legati ili ve}i pokloni;
e) Velike donacije pojedinaca ili institucija neprofitnim organizacijama – npr.
pomo} biblioteci, poklon univerzitetu i sl.

* *
*
Prema tome, mi smo prikazali imovinu i {to na nju uti~e, kapitalne transakcije i kapi-
talni transferi. U grubom, aktiva (imovina) je jezero u koje se ulivaju dva toka (dvije rije-
ke): kapitalne transakcije i kapitalni transferi.
U nastavku detaljnije prikazujemo klasifikaciju imovine i kako se neke od kategorija
vrednuju (odre|uje njihova vrijednost koja se evidentira u knjigovodstvu).

5.4.5. Struktura nacionalnog bogatstva

SNA preporu~uje sljede}i na~in u klasifikovanju imovine.


To prikazujemo grafi~ki i na op{tijem nivou.

234
Investicije i nacionalno bogatstvo

Strukture dru{tvenog bogatstva

Teku}a aktivnost

Kapitalne transakcije
Imovina (aktiva)
Kapitalni transferi

Nefinansijska aktiva Finansijska aktiva

Proizvedena Neproizvedena

Osnovna sredstva Zalihe Dragocjenost Materijalna Nematerijalna • Monetarno zlato


• Valute i depoziti
• HOV (osim
• stambene zgrade • Materijal i • Plemeniti metali • Zemlji{te • Patenti akcija)
• gra|evinski inventar i drago kamenje • Rezerve uglja, • Za{titni znak • Akcije
objekti • Proizvodnja u • Antikviteti i nafte • Good will • Krediti
• ma{ine i oprema toku ostali unikatni • Rezerve metala (dobar glas, • Tehni~ke
• transportna • Gotovi proizvodi proizvodi
• Rezerve imid`) rezerve
sredstva • Roba za dalju • Ostale nemetala • Ugovori osiguranja
dragocjenosti
• kultivisana prodaju • Nematerijalni
imovina (osnovna biolo{ki resursi
stada, vinogradi) • Vodeni resursi
• neobnovljiva
osnovna sredstva
(softver, zabava)

235
Ekonomska statistika

Nemojte odmah da negodujete i ka`ete: „Pa, profesore, ko }e ovo zapamtiti”. Niko ne


treba da zapamti. Treba razumjeti! Po|ite odozgo (od op{tih podjela) prema dolje (prema ni-
`im podjelama, detaljima)! Spustite se misaono niz stepenice. Ipak, ovo }ete lak{e razumjeti
ako grafik pratite uz odgovore na pitanje: [to ~ini imovinu va{e porodice? Da li kao porodica
posjedujete: ku}u, stan, zemlji{te, stoku, vo}njak, vinograd, kola, {umu, ku}ni inventar? Da li
vi ili neko od va{ih uku}ana ima prsten, narukvicu, akcije nekog preduze}a (kroz MVP ili tzv.
radni~ke dionice), kredit koji ste uzeli od banke? Da li mo`da imate i neku umjetni~ku sliku?
Vrijedan suvenir?3
Zna~i, ovaj (a i mnogi drugi grafici u ovoj knjizi) poma`u vam da sistematizujete (dove-
dete u vezu) ono {to ve} znate! Aktivnog znanja nema bez sistematizacije. U tome i jeste
klju~na razlika izme|u ljudi koji su redovno zavr{ili {kolu i fakultet, i onih koji su to radili
pre~icama i na preskoke.
Nekoliko definicija koje vam mogu olak{ati razumijevanje ovog grafika.
Iako smo to ve} naveli, nefinansijska imovina obuhvata dobra na koja institucionalne je-
dinice imaju vlasni~ka prava, te iz kojih ekonomsku korist mogu izvla~iti njihovi vlasnici, sa-
mim posjedovanjem ili njihovom upotrebom tokom odre|enog vremenskog perioda.

Finansijska imovina je aktiva koja se sastoji od sredstava pla}anja, finansijskih potra`iva-


nja i ekonomske aktive koja je po svojoj prirodi sli~na finansijskim potra`ivanjima.
Sredstva pla}anja se sastoje od monetarnog zlata, specijalnih prava vu~enja, valuta i pre-
nosivih depozita.

Finansijska potra`ivanja ovla{}uju svoje vlasnike i povjerioce da prime uplate ili niz
uplata bez nadoknade, od drugih institucionalnih du`nika, kod kojih je nastala korespodentska
obaveza.
Primjeri ekonomske imovine koja je po svojoj prirodi sli~na finansijskim potra`ivanjima
jesu obveznice, dionice i dioni~arski kapital.

Proizvedena aktiva. – Nefinansijska imovina koja se pojavljuje kao output iz procesa


proizvodnje. Sastoji se od osnovnih sredstava (fiksna imovina), zaliha i dragocjenosti.

Kultivisana imovina obuhvata osnovno stado za rasplod, mu`u, vu~u i sl., te vinograde,
vo}njake i zasade.

Zalihe su proizvedena imovina koja se sastoji od dobara i usluga koje su nastale u teku-
}em periodu ili u ranijim periodima a dr`e se za prodaju, dalju proizvodnju ili za druge svrhe
u budu}em periodu. U ovo su uklju~ene sve zalihe koje se nalaze u posjedu dr`ave, uklju~uju-
}i i zalihe strate{kog materijala, `itarice (p{enica i kukuruz) kao i druge proizvode koji su od
posebnog zna~aja za dr`avu. (Kako su robne rezerve uklju~ene u nacionalno bogatstvo?)

3
Pi{u}i ovo, pratio sam i imovinu svoje porodice! I nai|oh na metodolo{ki problem: gdje bih, u okviru ove
{eme, i po kojoj cijeni, u svoju aktivu uklju~io svojih desetak hiljada knjiga, bez kojih ne bih mogao da funkcio-
ni{em? Gledano samo ra~unski, ja sam na ~istom gubitku: ne bih mogao da za njih dobijem ni pribli`no onoliki
iznos, koliko sam za njih platio.

236
Investicije i nacionalno bogatstvo

Dragocjenosti su proizvedena aktiva koja se primarno ne upotrebljava za proizvodnju ili


potro{nju, te za koju se o~ekuje da }e joj rasti realna vrijednost, ili da se barem ne}e smanjiva-
ti, da se ne}e istro{iti tokom vremena u normalnim uslovima.

Krediti su finansijska imovina koja se stvara kada povjerioci pozajmljuju sredstva du`ni-
cima, bilo direktno bilo preko brokera.

Dionice su finansijska imovina koja predstavlja vlasni~ka prava na preduze}a i kvazipre-


duze}a (npr. preduze}a k}erke, holding preduze}a, i sl.) ili dionice uzajamnih (mutual) emito-
vanih od fondova ~ija je ekskluzivna namjena investiranje sredstava prikupljenih na tr`i{tu
novca, tr`i{tu kapitala ili tr`i{tu nekretnina.
Sistem sadr`i i dvije tzv. memorandumske stavke (prikazivanje imovine koja se ne prika-
zuje odvojeno) i to su:

Trajna potro{na dobra kao dio nefinansijske imovine, a to su dobra koja koriste doma}in-
stva za finalnu potro{nju (fri`ider, kola, kompjuteri,…)

Direktna strana ulaganja obuhvataju dugoro~ne odnose koji odra`avaju trajne interese re-
zidenata institucionalnih jedinica u jednoj privredi (direktni investitor).

5.4.6. Kako se vr{i valorizacija (procjena) dru{tvenog bogatstva

Kada se utvrdi {to spada u dru{tveno bogatstvo, postavlja se pitanje: kolika je vrijednost
bogatstva na nivou zemlje. Heterogena struktura bogatstva ne omogu}ava njegov jedinstven
prikaz u naturalnom izrazu, ve} se zbrajanje vr{i u vrijednosnom izrazu. Odnosno,

D=Q⋅C
Problem je: Koje cijene koristiti prilikom utvr|ivanja vrijednosti bogatstva? Odgovor na
pitanje nije jednostavan, jer se za razli~ite oblike imovine koriste razli~ite cijene, odnosno po-
jedini elementi dru{tvenog bogatstva se razli~ito procjenjuju. (To je sli~no problemu procjene
vrijednosti preduze}a.)
Statistika ne mo`e ni na ovom podru~ju da zaobi|e tr`i{nu cijenu kao osnovu za procjenu
vrijednosti bogatstva. Time nijesu prestale sve dileme o su{tini te vrijednosti. Npr. ukoliko
poku{amo da ra~unovodstvenu vrijednost iska`emo u bilansu preduze}a po principu nabavne
cijene, prevedeno na njenu tr`i{nu vrijednost, na{a dilema }e se sastojati u tome da li treba ci-
jeniti neku fabriku kao cjelinu ili kao zbir vrijednosti djelova – zgrada, ma{ina i ostalog in-
ventara od kojeg se ta fabrika tehni~ki sastoji. Izme|u te dvije vrijednosti postoji velika razli-
ka, jer fabrika koja je uhodala svoju proizvodnju, dobrom organizacijom i povoljnim plasma-
nima svojih proizvoda, posjeduje tr`i{ni imid`, vi{e vrijedi od fabrike koja neracionalno po-
sluje i nema svoje tr`i{te. Odnosno, tr`i{na cijena akcija prve fabrike je znatno iznad zbira vri-
jednosti tehni~kih elemenata fabrike. U tom slu~aju, dvije potpuno iste fabrike u tehni~kom
smislu, imaju potpuno razli~ite tr`i{ne vrijednosti.

237
Ekonomska statistika

U obra~unu dru{tvenog bogatstva, ova dilema je rije{ena tako da se vrijednost utvr|uje


kao zbir vrijednosti tehni~kih elemenata. Ovo je koncepcijsko re{enje jer treba uspostaviti ve-
zu izme|u sredstava koja sa~injavaju dru{tveno bogatstvo i tehni~kih ulaganja u njihovo po-
ve}anje, kao dio raspodjele nacionalnog dohotka. Ova teku}a ulaganja se izvode putem inve-
sticija i iskazuju u Sistemu ra~una raspodjele bruto doma}eg proizvoda.
Princip valorizacije elemenata dru{tvenog bogatstva, po tr`i{nim cijenama nije jedno-
stavno primijeniti. Tu se ne radi o jednostavnoj primjeni momentalnih tr`i{nih cijena. Pristup
treba shvatiti kao tro{kove ponovne nabavke odre|enih sredstava na tr`i{tu po nekim prosje~-
nim cijenama, po kojima se sada{nje sredstvo mo`e zamijeniti. Za prakti~no sprovo|enje
ovog principa potrebno je utvrditi listu takvih prosje~nih tr`i{nih cijena za sve vrste sredstava
u pitanju i po njoj jednoobrazno procijeniti vrijednost svih sredstava.
Me|utim, postoji razlika u primjeni ovog principa na pojedine oblike dru{tvenog bogat-
stva:

1. Osnovna sredstva se valorizuju (procjenjuju) po tr`i{noj cijeni. Po{to se radi o


materijalnim dobrima koja su proizvedena u razli~itim vremenskim periodi-
ma, na koje su uticale produktivnost rada, tehni~ki progres, i promjene u ku-
povnoj snazi novca, tr`i{na cijena treba da poka`e stvarnu vrijednost u tom
smislu da predstavlja tro{kove ponovne nabavke tih sredstava da bi se mogla
izvr{iti njihova zamjena. (To je nova, odnosno reprodukciona vrijednost: koli-
ko bi osnovno sredstvo ko{talo kada bi ga sada ponovo kupovali ili gradili).
Tako osnovna sredstva imaju:

(a) novu vrijednost i


(b) sada{nju vrijednost (kad se od nove vrijednosti odbije amortizacija).

Problem je obra~un amortizacije, jer je to obra~unska kategorija.

2. Me|utim, sva osnovna sredstva ne podlije`u ovom postupku: Sto~ni fond, ze-
mlji{ni fond, {umski fond. Ove tri grupe se izdvajaju zbog toga {to se njihova
nova i sada{nja vrijednost poklapaju. Odnosno, njihova procjena se vr{i po
sada{njoj vrijednosti, (u teku}im cijenama).
3. Trajna potro{nja dobra, (automobil, fri`ider, ma{ina za pranje su|a). Za njih
se izvodi valorizacija za nabavnu i stvarnu vrijednost. Osnovni princip valori-
zacije je po tro{kovima zamjene, odnosno prosje~noj tr`i{noj cijeni, ve}i i ov-
dje za nabavnu vrijednost, ako se od ove vrijednosti odbije amortizovana, do-
bija se stvarna vrijednost. (Npr. kako biste valorizovali – procijenili vrijed-
nost svog automobila koji je kupljen prije tri godine. Ili drugim rije~ima, za
koliko biste ga Vi prodali?).
4. Zalihe. – Zalihe bi trebalo da se vrednuju po cijenama koje preovladavaju na
dan sastavljanja bilansa stanja, a ne po cijenama po kojima bi se proizvodi
vrednovali kad su u{li na zalihe.
5. Dugovno–potra`ni odnosi. – Njihova procjena zavisi od roka dospije}a. Ako
dospijevaju na kratki rok onda se valorizuju po nominalnoj vrijednosti. Ukoli-

238
Investicije i nacionalno bogatstvo

ko je rok du`i od godine dana treba izvr{iti njihovo diskontovanje po va`e}oj


kontnoj stopi i dobiti realnu vrijednost.
6. Dionice i ostali dioni~ki kapital se procjenjuju, po pravilu, po teku}im cijena-
ma. Za stranu aktive i stranu pasive primjenjuje se ista teku}a cijena, iako
pravno gledaju}i dionice i ostali dioni~ki kapital nijesu obaveza emitentna,
ve} vlasnikovo pravo na likvidacionu vrijednost preduze}a, ~iji se iznos ne
zna unaprijed. Dionice koje se kotiraju na berzi valorizuju se po srednjoj tr`i-
{noj cijeni.
7. Gotov novac. – Valorizuje se po nominalnoj vrijednosti.

Napominjem da smo o problemu procjene bogatstva govorili samo na nivou principa.


Prakti~na valorizacija je izuzetno te{ka, {to potvr|uje i ~injenica da u mnogim zemljama, kao
i na{oj, nema podataka o vrijednosti bogatstva.

5.4.7. Kako se prati dinamika nacionalnog bogatstva?

Re{avanjem problema valorizacije, mi dobijamo vrijednost dru{tvenog bogatstva (procje-


njujemo ga) u jednoj godini. Kako pratiti dinamiku bogatstva kroz du`i vremenski period?
Problem je {to se cijene mijenjaju iz godine u godinu. Mi treba da, odvojimo promjene u bo-
gatstvu, koje su rezultat realnih ulaganja od promjena koje su rezultat pomjeranja samo u cije-
nama.
Za rje{enje tog problema postoje dva metoda:

1. Metod deflacije,
2. Metod stalne inventarizacije.

O su{tini metoda deflacije bilo je ve} rije~i (vidi str. 99). Ovdje bismo ukratko prikazali
metod stalne inventarizacije.
Metod stalne inventarizacije je zasnovan na pretpostavci da je vrijednost bogatstva u da-
toj godini ravna njegovoj vrijednosti u nekoj ranijoj godini, uve}anoj za kumulirane vrijedno-
sti investicija u periodu izme|u po~etne i date godine.4 Po istoj pretpostavci mogu}e je utvrdi-
ti bogatstvo za ranije godine, ako od vrijednosti bogatstva poznate godine oduzmemo kumula-
tivno bogatstvo i docnije godine, za koju nam je vrijednost poznata (godina inventarisanja).
(Vidi grafik: Formiranje i struktura nacionalnog bogatstva, str. 228).
Rije~ju, ovaj metod polazi od toga da je dru{tveno bogatstvo u godini t, jednako vrijed-
nosti dru{tvenog bogatstva iz perioda t – 1, uve}ano za neto investicije. Naime, bogatstvo se
pove}ava neto iznosom investicija:

DB1 = DBt -1 + J n (t -1, t )

4
Procjene bogatstva SFRJ vr{io je poznati zagreba~ki i jugoslovenski ekonomista prof. Ivo Vinski. Zainte-
resovane upu}ujem na njegove radove koje je objavio Ekonomski institut iz Zagreba.

239
Ekonomska statistika

DBt +1 = DB1 + J n (t i t1 +1)


DBt + 2 = DBt + 1 + J n (t +1,t + 2 )

Npr. bogatstvo na po~etku 2000. godine je inventarisano i vrijedilo je 100.000.000 DEM.


Neto investicije tokom 2000. godine 5.000.000 DEM. Iznos bogatstva na po~etku 2001. godine:

DB2001= 100.000.000 + 5.000.000


DB2001= 105.000.000

Tako, ako su neto investicije u 1999. godini bile 4.000.000; 1998–6.000.000; 1997–
3.000.000; 1996–4.000.000, koliko je bilo DB na po~etku 1996. godine?

DB2000= DB1996+ In1996+ In1997+ In1998+ In1999

2000
100.000.000 = DB1996 + ∑ In
1996

100.000.000 = DB1996 + 17.000.000

DB1996 = 100.000.000 − 17.000.000 = 83.000.000

Na ovaj na~in mo`emo da utvrdimo seriju podataka (dinamiku) DB od 1996. do 2001, po


godinama, polaze}i od njegove inventarizacije (popisa) u 2000. godini i neto investicije za po-
jedine godine.
Zna~i, da bi se odredila dinamika bogatstva, potrebno je znati vrijednost bogatstva u jed-
noj godini i neto investicije u pojedinim godinama.

5.4.8. Pokazatelji nacionalnog bogatstva

Dru{tveno bogatstvo, odnosno njegova analiza mo`e se uklopiti u op{tu ekonomsku ana-
lizu, preko odgovaraju}ih pokazatelja bogatstva. Postoji vi{e pokazatelja koji slu`e za analizu
dru{tvenog bogatstva, odnosno pokazatelji nam daju va`ne informacije o bogatstvu koje nam
slu`e za na{ biznis ili referat koji vodimo u slu`bi dru{tvene statistike.

1. Stopa rasta dru{tvenog bogatstva. – Ona je izraz privrednog rasta, i ona je, zbog svoje
stabilnosti, pouzdaniji pokazatelj rasta nego stopa rasta proizvodnje. Zapravo, stopa
rasta proizvodnje oscilira zavisno od tr`i{nih uslova. Ona se dobija kao i sve ostale
stope rasta: odnos prirasta izme|u veli~ina dru{tvenog bogatstva na kraju perioda sa

240
Investicije i nacionalno bogatstvo

dru{tvenim bogatstvom na po~etku perioda. ([to zna~i godi{nja stopa rasta 5%? Za
koliko vremena se pri ovoj stopi mo`e udvostru~iti neka pojava?)

Kolika je stopa rasta DP u na{em primjeru u 2000. godini?

DB2001 − DB2000 105.000.000 − 100.000.000 5.000.000


r= = = = 5%
DB2000 100.000.000 100.000.000

2. Nacionalno bogatstvo po glavi stanovnika se koristi u analizi dinami~kih promjena


bogatstva. Kao i kod nacionalnog dohotka i ovdje se polazi od toga, da samo porast
bogatstva po glavi stanovnika odra`ava ekonomski rast.
3. Nacionalno bogatstvo po zaposlenom radniku, kao pokazatelj i indikator tehni~ke
opremljenosti rada. – (Ve}a vrijednost dru{tvenog bogatstva zna~i ve}u vrijednost
ma{ina, opreme, zgrada, po radniku).
4. Veli~ina nacionalnog bogatstva po djelatnostima odra`ava se preko sektorskih poka-
zatelja, odnosno ona je izraz strukture bogatstva po djelatnostima. Koje su djelatnosti
u doti~noj privredi razvijenije (industrija ili vanprivreda, bankarski sektor i sl.).
5. Koeficijenti finansijskih odnosa, koji odra`avaju odnose izme|u finansija super
strukture prema realnoj infrastrukturi. Po Goldsmitu, ovaj pokazatelj je dobar indik-
ator privredne razvijenosti pojedinih zemalja: ukoliko je koeficijent ve}i, to je razvi-
jenost ve}a, izme|u ostalog, zbog toga {to kredit igra sve ve}u ulogu u teku}em po-
slovanju. Odnosno, {to je ve}e u~e{}e finansijskih sredstava u ukupnoj imovini pri-
vreda je razvijenija (npr. u SAD vrijednost imovine u hartijama od vrijednosti je ve}a
od vrijednosti nekretnina. Kakav je odnos ove dvije veli~ine u Va{em doma}instvu?).
6. Najzna~ajniji pokazatelji dru{tvenog bogatstva su kapitalni koeficijenti: prosje~ni i
marginalni. Ovi koeficijenti pokazuju efikasnost upotrebe dru{tvenog bogatstva. Pro-
sje~ni kapitalni koeficijenti pokazuju koliko jedinica bogatstva treba anga`ovati za
jednu jedinicu godi{njeg proizvoda. Ako npr. iznosi 5, to zna~i da je za svaku jedini-
cu vrijednosti godi{nje proizvodnje anga`ovano pet puta vi{e vrijednosti bogatstva.
Zbog poznatih nedostataka prosje~nog kapitalnog koeficijenta, za finiju analizu, po-
sebno za utvr|ivanje investicione politike, slu`e marginalni kapitalni koeficijenti. Ko-
liko treba ulo`iti dru{tvenog bogatstva da bi se proizvela dodatna jedinica proizvod-
nje. (Ako je proizvodnja do sada bila 100 jedinica, koliko nas ko{ta samo 101 (stopr-
va) jedinica. Sjetite se izvoda u matematici). Ovaj koeficijenat je zasnovan na pretpo-
stavci da svaki porast dru{tvenog bogatstva ima za posljedicu pove}anje proizvodnje.
Ova pretpostavka nije uvijek realna, jer, npr. porast bogatstva u neprivredi ne dovodi
do direktnog pove}anja proizvodnje. Marginalni kapitalni koeficijenti mogu biti sin-
hronizovani (vrijednost bogatstva i proizvodnje su iz istog perioda) i nesinhronizova-
ni (ne poti~u iz istog perioda).
7. Koeficijenti efikasnosti dru{tvenog bogatstva su koeficijenti odnosa izme|u proiz-
vodnje i bogatstva. To je recipro~na vrijednost kapitalnog koeficijenta. Ipak, smisao
mu je druga~ija. Kapitalni koeficijenat je vezan za budu}nost: pokazuje veli~inu an-
ga`ovanih sredstava po jedinici proizvodnje, odra`ava vrijednost invesicije u novo

241
Ekonomska statistika

bogatstvo da bi se ostvario planirani obim proizvodnje. Koeficijent efikasnosti je


usmjeren na postoje}e stanje. On odra`ava vrijednost proizvodnje koja je ve} ostva-
rena po jedinici raspolo`ivog bogatstva. Ovdje je poenta za nekori{}enje bogatstva.
8. Za analizu dru{tvenog bogatstva mogu se koristiti proizvodne funkcije, posebno Kob
– Daglasova proizvodna funkcija: Q = A ⋅ K α L1−α (Vidi modele rasta).

* *
*

Informacije o nacionalnom bogatstvu neke zemlje i njegova dinamika mogu biti va`ni za
va{ biznis. Preko ovog bilansa dobijete globalne, okvirne informacije o kretanjima u jednoj
privredi jedne zemlje ili neke djelatnosti. Samo u uslovima kada dolazi do pove}anja dru{tve-
nog bogatstva, stvara se klima poleta koju izaziva preduzetni~ka strast.
Ove informacije su va`ne i za sve one koji rade u dr`avnim organima i one predstavljaju
dokumentacionu osnovu za vo|enje makroekonomske politike i politike razvoja.
Ovaj odjeljak pove`ite sa investicijama u SNA, sa modelom investicija kod agregatnih
makroekonomskih modela i posebno sa modelima rasta (vidi str. 196, 349. i 759).

242
Investicije i nacionalno bogatstvo

REZIME

1. Bilans dru{tvenog bogatstva je makroekonomski bilans, koji obuhvata kapitalne tran-


sakcije.
2. Bilans dru{tvenog bogatstva asocira na du`i vremenski period. Me|utim, preko inve-
sticija, povezan je sa teku}om ekonomskom aktivno{}u.
3. Bilans dru{tvenog bogatstva je predmet izra~unavanja kod mnogih poznatih ekono-
mista. Rejmond Goldsmit i Moris Kouplend iz SAD, TIbor Barna iz V. Britanije, O.
Okrust i J. Bjerks iz Norve{ke. U nas Ivo Vinski, Gojko Gr~i} i Ljuban Stjepanovi}.
4. Poseban problem kod dru{tvenog bogatstva je utvr|ivanje njegove vrijednosti. Valo-
rizacija bogatstva se vr{i po pojedinim djelovima i uz primjenu razli~itih cijena.
5. Metod stalne inventarizacije je osnovni metod za tra`enje dinamike dru{tvenog bo-
gatstva.
6. Analiti~ke informacije o dru{tvenom bogatstvu preduze}a za sistem pokazatelja dru-
{tvenog bogatstva.

PITANJA

1. [to je dru{tveno bogatstvo?


2. Objasnite vezu izme|u statistike dru{tvenog bogatstva i ra~unovodstva preduze}a?
3. Objasnite strukturu dru{tvenog bogatstva po Metodologiji UN.
4. Konstrui{ite primjer kojim biste objasnili su{tinu metoda stalne inventarizacije.
(Uzmite hipoteti~ke brojke za bogatstvo i investicije).
5. Na bazi hipoteti~kih brojki, objasnite dobijanje svih pokazatelja dru{tvenog bogat-
stva.
6. Koja je razlika izme|u kapitalnog koeficijenta i koeficijenta efikasnosti.
7. Da li znate da znanja iz ovog paragrafa mogu biti va`na za va{u budu}u profesiju?
Objasnite?

KLJU^NE RIJE^I:

Dru{tveno bogatstvo, Valorizacija, Konsolidacija, Metod stalne inventarizacije, Dinami-


ka bogatstva, Stope rasta, Kapitalni koeficijenti, Koeficijenti efikasnosti, Teku}a aktivnost,
Kapitalna aktivnost, Kapitalni transfer, Imovina, Finansijska potra`ivanja

243
5.5.

Input – output tabele (Me|usektorske tabele)

Kako se statisti~ki obuhvataju i mjere proizvodne zavisnosti izme|u pojedinih


preduze}a u jednoj makroekonomiji?

U prethodnim poglavljima prikazano je statisti~ko obuhvatanje transakcija sa fi-


nalnim proizvodima (5.2), finansijskih transakcija (5.3) i kapitalnih transakcija
(5.4.). U poglavlju 5.5. obja{njava se statisti~ko obuhvatanje me|ufaznih transak-
cija odnosno reprodukcione potro{nje.

Ovaj dio je strukturiran na sljede}i na~in:

5.5.1. Op{te karakteristike input – output tabela


5.5.2. Matemati~ke osnove input – output tabela
5.5.3. Statisti~ke osnove input – output tabela

Ovo poglavlje je statisti~ka osnova za me|usektorske modele i me|usektorsku


analizu date u poglavljima 17. i 18.
Input – output tabela

5.5.1.

Op{te karakteristike input – output tabela

U ovom dijelu se obra|uje:

# [to je ideja input – output tabela


# Op{ti oblik input – output tabela
# Posebni oblici input – output tabela (tabele sa odvojenim uvoznim tokovima,
regionalne tabele, tabele korporacije)

245
Ekonomska statistika

5.5.1.1. Op{te napomene

Zadaci ra~una input–output tabela (me|usektorska tabela)

Input–output tabela je ra~un u okviru makroekonomskih ra~una koji prikazuje dio teku-
}ih robnih transakcija–transakcije sa me|ufaznim proizvodima (reprodukciona potro{nja).
Zadatak input–output tabela jeste upravo da statisti~ki evidentiraju sve kupoprodaje unu-
tar proizvodnog sektora (izme|u preduze}a), da tako prikupljene statisti~ke podatke prika`u u
obliku koji omogu}ava njihovo modeliranje. Na kraju, ti modeli, koji se nazivaju strukturni
modeli (za razliku od makroekonomskih agregatnih modela potro{nje, modela fiskalne politi-
ke, modela investicija, modela uvoza i izvoza) slu`e za analizu strukture privrede i strukturnih
odnosa me|uzavisnosti u privredi, vidi poglavlje 17. i 18).
Shodno osnovnom zadatku koji imaju input–output tabele, strukturirano je i njihovo pri-
kazivanje u ovoj knjizi:

Me|usektorska Me|usektorski Me|usektorska


→ (strukturni) → analiza
tabela modeli (primjena
modela)

Odnosno, prvo se raspravlja o me|usektorskim tabelama, njihovim karakteristikama,


konstrukciji, prikupljanju podataka. (Ovaj dio knjige). Potom se u dijelu C na bazi tabela, iz-
la`u modeli i njihovi elementi i karakteristike.
Osnovni termini: proizvodni sektor, reprodukciona potro{nja i strukturna zavisnost
Privreda funkcioni{e sli~no `ivom organizmu. Svi organi u ~ovje~jem tijelu rade samo-
stalno, imaju svoju posebnu funkciju (srce, bubreg, jetra, mozak...) ali svi zajedno imaju za re-
zultat: ~ovjeka kao `ivo i racionalno bi}e. Sli~no je i sa privredom. Njeni djelovi – preduze}a,
svako radi samostalno, samostalno obavlja svoj zadatak, ali sva zajedno kao cjelina, daju sek-
toru potro{nje finalne proizvode za zadovoljenje finalnih potreba. Hiljade i hiljade preduze}a
koja obavljaju neku proizvodnu aktivnost, sa ciljem da ostvare profit svojim vlasnicima, re-
zultat su podjele rada koja postoji u svakoj privredi. [to je privreda razvijenija, to je i podjela
rada ve}a, to je ve}i i stepen decentralizacije (ve}i broj samostalnih preduze}a radi pojedine
sitne faze u proizvodnji nekog finalnog proizvoda npr. automobila). (Prisjetite se Adama Smi-
ta i njegovih stavova o zna~aju podjele rada za razvoj.)
Kako su pojedina preduze}a me|usobno povezana? Ona su povezana preko mnogobroj-
nih isporuka i kupovina sirovina, poluproizvoda, energije i proizvodnih usluga. Npr. Rudnik
boksita iz Nik{i}a je povezan sa KAP, jer mu isporu~uje boksit. KAP je povezan sa Boksitima
jer od njih kupuje sirovinu. Ili, KAP je povezan sa J@, jer se ruda boksita iz Nik{i}a do Pod-
gorice prevozi teretnim vozom. To zna~i da J@ isporu~uje KAP–u svoju proizvodnu uslugu, a
KAP od J@ kupuje njihovu proizvodnu uslugu. Da li bi KAP mogao funkcionisati bez rude

246
Input – output tabela

boksita i proizvodne usluge `eljeznice? Ne! Da li bi (pod pretpostavkom potpuno zatvorenog


sistema) Boksiti i J@ mogli funkcionisati bez KAP–a? Ne! To zna~i da su ova proizvodna
preduze}a me|usobno povezana, ali i zavisna. Svaka veza je oblik zavisnosti. Ona su zavisna
jedno od drugog zbog strukture njihove potro{nje i strukture njihove ponude. Otuda se ta za-
visnost i naziva strukturna zavisnost.
[to je u osnovi strukturne zavisnosti? Za{to preduze}a me|usobno trguju, tj. kupuju i
prodaju proizvode i usluge? Za{to su u vezi ba{ KAP i Boksiti? Da li zbog ro|a~kih i prijatelj-
skih veza njihovih menad`era? U osnovi strukturne povezanosti jeste tehnologija, odnosno
tehnolo{ka povezanost dva i vi{e preduze}a. Tako su Boksiti i KAP povezani zbog „zakona”
tehnologije.
Svaki finalni proizvod prolazi kroz veliki broj tehnolo{kih faza, odnosno, finalni proiz-
vod je rezultat cjeline tehnolo{kog procesa. Iz ~injenice da se finalni proizvod ne proizvodi da
bi se testirao zna~aj i funkcionisanje tehnologije, ve} radi prodaje i maksimalne zarade, proiz-
ilazi da ekonomski motiv o`ivljava ina~e mrtve ma{ine (tehnologiju). U uslovima jake tr`i{ne
konkurencije, svaki preduzetnik „kida” za sebe jedan dio tehnolo{kog lanca, i za njega se spe-
cijalizuje. [to je ve}a specijalizacija, to su i tro{kovi ni`i, a zarada ve}a. Tako ekonomski mo-
tiv zarade o`ivljava cjelinu tehnolo{kog procesa, a istovremeno tu cjelinu organizaciono dijeli
na mno{tvo samostalnih preduze}a. Postojanje velikog broja samostalnih preduze}a, samo-
stalnih u smislu organizacije preduzetni~ke funkcije, raspodjele profita, izbora menad`era i sl.
zamagljuje njihovu zavisnost od tehnologije. Odnosno, tehnologija djeluje uvijek i neumitno.
Njene zakonitosti se ne mogu izbje}i. Tehnologija je potka, osnova na kojoj po~iva ekonom-
ska aktivnost. [teta je da to veliki broj ekonomista ne shvata! Na tom tehnolo{kom lancu (teh-
nolo{kom procesu) koji rezultira finalnim proizvodom, ni~e hiljade preduze}a, koja rade sa-
mostalno i imaju svoj cilj. Istovremeno, ona su tehnolo{ki povezana sa preduze}ima koja pro-
izvode za njih sirovine (ono {to ekonomisti nazivaju tr`i{te nabavke) i preduze}ima koja su u
narednoj fazi tehnolo{ke obrade (ekonomski, to je tr`i{te prodaje – ukoliko smo i dalje unutar
sektora proizvodnje). Nivo tehnolo{ke razvijenosti opredjeljuje stoga i organizaciju preduze-
}a, na~in upravljanja, efikasnost proizvodnje. Da li je ista ekonomska organizacija proizvod-
nje u rudnicima Boksita kada se ruda eksploati{e i prevozi ru~no ili kada se za to koriste ma{i-
ne? Da li je ista efikasnost rada i organizacija `ivota studenta koji na predavanja dolazi iz
predgra|a pje{ice ili svojim automobilom? Da li je na~in i organizacija `ivota porodice koja
nema televizor i telefon isti sa na~inom `ivota porodice koja ima te aparate? Da li je efika-
snost pilane u kojoj radnici ru~no sijeku drvo, ista sa pilanom u kojoj se to radi elektri~nim re-
za~ima? Da li je mogu}nost gre{ke na pismenom ispitu iz matematike ve}a kod studenta koji
sve operacije ra~una „pje{ke”, ili studenta koji ima moderan kalkulator? Sve ove primjere sam
naveo da uka`em na zna~aj tehnologije za ekonomski efikasno pona{anje preduze}a. Isto ta-
ko, preduze}a su du`na da po{tuju tehnolo{ku disciplinu, odnosno, tehnolo{ke faze se ne mo-
gu preskakati! One su neumitne kao i biolo{ko starenje ~ovjeka!
Prema tome, kada se ka`e „strukturna zavisnost”, to nu`no asocira na nivo razvijenosti
tehnologije i tehnolo{ku povezanost. Kad se ka`e „strukturno prilago|avanje” (koje je motivi-
sano tr`i{nim signalima), onda se prije svega misli na tehnolo{ko prilago|avanje! Ili, kad se
ka`e da se na{ proizvod treba ambala`om prilagoditi tr`i{tu, to u su{tini zna~i da dosada{nju
ma{inu koja je slu`ila za pakovanje, treba promijeniti tehnolo{ki savremenijom. Prema tome,
strukturno prilago|avanje privrede je tehnolo{ki razvojno prilago|avanje privrede tr`i{tu. Sto-
ga je ono bolno, izaziva kratkoro~ne recesije i, po pravilu, tra`i vrijeme i novo znanje i novu
organizaciju preduzetni~ke funkcije. Kako da se student koji na predavanja dolazi pje{ice,

247
Ekonomska statistika

strukturno prilagodi trendu da na fakultet dolazi automobilom, jer to ve} rade svi drugi (on za-
ostaje)? Svi proizvodi i usluge koji teku logikom tehnolo{kog procesa od po~etka procesa
proizvodnje do njegovog kraja, a imaju tehnolo{ku obradu i ekonomski ulaz i izlaz u preduze-
}ima nastalim na tom tehnolo{kom lancu, nazivaju se reprodukcionim proizvodima, odnosno
oni ~ine reprodukcionu potro{nju.
Me|usektorske tabele, me|usektorski modeli i me|usektorska analiza upravo imaju za
cilj obuhvatanje, analizu i pru`anje informacija nosiocima ekonomske politike iz oblasti od-
nosa i zavisnosti koje nastaju u reprodukcionoj potro{nji, koja je nastala kao odraz nivoa teh-
nologije u toj privredi.

* *
*

Ovaj dio knjige posebno razvija osje}aj za me|uzavisnost ekonomskih procesa i osje}aj
za va`nost tehnologije za ekonomiju kao cjelinu i za svaki biznis pojedina~no. Princip multi-
plikatora se mo`e znatno pouzdanije shvatiti i prakti~nije do`ivjeti preko pojedinih strukturnih
modela. Shvatanje principa multiplikatora i za pojedina~an biznis je izuzetno va`no, odnosno
va`no je za svakog menad`era. Kako upravljati novcem u firmi? Upravo u `elji da se novac
{to vi{e „okre}e” u firmi (multiplicira) nastale su korporacije, vr{e se integracije preduze}a,
mo}na preduze}a otvaraju svoje banke, osiguravaju}a dru{tva, sektor usluga i sl. Isto tako, in-
formacija da se gradi novi hotel, mo`e da bude izazov za proizvo|a~e tekstila koji, na bazi
strukturnih modela mogu kvantificirati uticaj investicija u sektoru ugostiteljstva na proizvod-
nju tekstila.
Strukturni modeli su va`ni i za vo|enje politike strukturnog prilago|avanja privrede i
preduze}a. Mogu poslu`iti za planiranje privrednog razvoja koje vodi dr`ava. Va`ni su i za iz-
ra~unavanje uvozne zavisnosti svakog sektora. Tako, ukoliko se ograni~i uvoz nekog repro-
materijala, koji mi kao preduze}a ne koristimo u proizvodnji, ve} na{ dobavlja~, mo`emo iz-
ra~unati koliko }e to uticati i na na{ biznis i blagovremeno se pripremiti. Isto tako, kada me-
nad`er ~uje vijest da su npr. pove}ane plate zaposlenih u J@, treba da izra~una koliko }e to
uticati na njegove tro{kove, s obzirom da }e pove}anje plata dovesti do pove}anja cijena pre-
voza `eljeznicom.
Analiza strukturne zavisnosti pojedinih sektora mo`e dati korisne informacije o tome
gdje ulo`iti svoj kapital. Da li u granama i fazama proizvodnje koje imaju ve}e zavisnosti ili
manje zavisnosti sa ostalim sektorima? Informacija da se sklopio ugovor o gradnji nove fabri-
ke automobila, proizvo|a~u plastike odmah {alje signal da pove}a i prilagodi proizvodnju toj
novoj fabrici, i da izra~una koliko }e se pove}ati proizvodnja plastike (proizvoda od plastike
potrebnih za automobil) usljed pove}anja proizvodnje automobila, tu planiranu proizvodnju
uporedi sa postoje}im kapacitetima fabrike plastike, i do|e do informacije da npr. 30% po-
trebne proizvodnje plastike nedostaje. To je alarm i za tog proizvo|a~a da pove}a svoje kapa-
citete!
Rije~ju, me|usektorska mre`a li~i na paukovu mre`u. Svaki udar insekta u paukovu mre-
`u, ma gdje da se desio, osje}a se u svim djelovima mre`e. Pauk tako dobijenu informaciju
koristi da do|e do plijena najkra}im putem. Mislim da znanja o me|usektorskoj mre`i, i zna-
nje da se te zavisnosti mogu kvantificirati, poma`u svakom ekonomisti i menad`eru, da mno-
ge informacije koje drugi le`erno saop{tavaju („danas su neki Italijani kod nas bili u hotelu i

248
Input – output tabela

potpisuju nekakav ugovor o gradnji ski lifta na Bjelasici”), mogu biti podstrek da stupite u po-
slovnu akciju. (Ako se bavite npr. prodajom ulja za podmazivanje, onda ova „le`erno” saop-
{tena informacija o gradnji ski lifta mo`e biti podstrek za dodatni posao). Shvatite, me|usek-
torska mre`a je va{a paukova mre`a! Zato uvijek morate biti na oprezu i raspoznavati udar
vjetra koji trese mre`u i udar insekta! Pauk je to razvio kao instinkt, a ekonomista–menad`er
znanjem i vje{tinom!
Osje}aj me|uzavisnosti (sposobnost da na bazi jedne „slu~ajne” informacije saznamo
cjelovitu istinu) koji ste razvili u svom na~inu razmi{ljanja i koji je postao dio va{ih vje{tina
(kao i vje{tina plivanja, skijanja i sl.), vi{e vam ne dozvoljava da budete mirni i pasivni!

5.5.1.2. Sistem input – output tabela u SNA

Podsjetimo se da su osnovni elementi SNA:

1. Statisti~ke jedinice i njihovo grupisanje


2. Tokovi i stanja
3. Sistem ra~una i agregati
4. Input – output tabele

U ovom dijelu nastavljamo raspravu o ~etvrtom elementu iz strukture SNA.


U okviru SNA, sistem input–output tabela se sastoji od tri vrste tabela:

a) Tabele ponude i upotrebe


b) Tabele koje povezuju tablice ponude i upotrebe sa simetri~nim ra~unima
c) Simetri~ne input–output tabele.

Analiti~ka upotreba ovog sistema je velika. U ovoj knjizi }e se ipak obraditi tradicionalna
me|usektorska tabela, ~ija ideja stoji iza gore navedenih tabela i koje je lak{e razumjeti ukoli-
ko se poznaje.

5.5.1.3. Me|usektorska tabela proizvodnog sistema

Me|usektorska tabela je tablica odre|enog oblika koja slu`i za prikazivanje tokova for-
miranja proizvodnje odre|enog sektora i raspodjele tako proizvedenih koli~ina. U ovim tabe-
lama, ~itava privredna aktivnost je prikazana preko pojedinih sektora. Aktivnost svakog sek-
tora je prikazana sa dva aspekta: (a) kao lanac isporuka proizvoda drugim sektorima i (b) kao
lanac nabavki proizvoda od drugih sektora. Razumljivo, na nivou sektora treba da postoji rav-
note`a izme|u davanja i primanja.

249
Ekonomska statistika

Me|usektorska tabela koja se danas koristi u modernoj statistici sastavljena je od dvije


pravougle matrice:

II I
III

U okviru nje imamo tri dijela – tri kvadranta, od kojih svaki ima svoju samostalnu va-
`nost, a istovremeno je organski povezan sa ostalim.

I kvadrant: finalna potro{nja koja prikazuje komponente finalne (kona~ne) potro{nje: li~na,
op{ta, investicije, izvoz. U ovom kvadrantu nalaze se podaci koji pokazuju koliko
svaki pojedini sektor izdvaja proizvoda i usluga za pojedine oblike finalne tra`nje.

II kvadrant: prikazuje reprodukcionu potro{nju. U okviru ovog kvadranta, prikazana su dava-


nja jednog sektora drugom sektoru za potrebe reprodukcione potro{nje. Npr. sek-
tor proizvodnje namje{taja daje (prodaje) sektoru hotelijerstva odre|enu vrijednost
namje{taja. Ovo je najva`niji dio me|usektorske tabele, jer se upravo na bazi njega
kvantificiraju me|usektorske veze i zavisnosti koje vladaju u proizvodnji.

III kvadrant: dodatna vrijednost (primarna ulaganja), obuhvata anga`ovanje resursa (osnovna
sredstva i rad) u svakom pojedinom sektoru. Ova ulaganja imaju karakter pri-
marnih u tom smislu, {to nijesu proizvedena u ovoj godini.

U tabeli, svaki sektor ima svoj red i svoju kolonu. U redu su prikazana davanja tog sekto-
ra a u koloni njegova primanja (kupovine). Tabela mo`e imati n sektora, {to zavisi od cilja ko-
me slu`i.
Primjer za konstruisanje tabele:
Pretpostavimo da se ukupna privredna aktivnost u nekoj privredi odvija preko tri sektora:
industrija, poljoprivreda i ostalo. Na osnovu statisti~ke dokumentacije utvr|eno je da svaki od
ovih sektora formira i raspodjeljuje svoja sredstva na sljede}i na~in:

Industrija: Ukupna davanja (prodaje) me|ufaznih proizvoda ovog sektora iznose 650 dinara, a
finalnih proizvoda 610. Struktura ovih komponenti je sljede}a: sektor industrije
zadr`ava za sebe svojih proizvoda u vrijednosti 140, prodaje poljoprivredi 270 i sek-
toru ostalo 240; za teku}u potro{nju se izdvaja proizvoda u vrijednosti 340; inve-
sticije 150, i izvoz 120. Ukupna dodatna vrijednost u ovom sektoru je 590, od ~ega
amortizacija 100, li~ni dohoci 250, i akumulacija i fondovi 240. Ukupan uvoz 420.

Poljoprivreda: Ukupna davanja za me|ufaznu potro{nju 390, a za finalnu potro{nju 170. Od


toga za davanja industriji 80; zadr`ava za sebe 160, i sektoru ostalo 150; za teku}u
potro{nju 120, investicije 0; izvoz 50. Ukupna dodatna vrijednost iznosi 90 i to za
amortizaciju 30, li~ne dohotke 40, i akumulaciju i fondove 20. Uvoz je 20.

250
Input – output tabela

Sektor ostalo: Ukupna reprodukciona potro{nja iznosi 120 a finalna potro{nja 600. Od toga su
prodaje industriji 30; poljoprivredi 20, i zadr`ava za sebe 70; za teku}u potro{nju
150, investicije 210, i izvoz 240. Dodatna vrijednost 190, od ~ega amortizacija 50,
LD – 60, i akumulacija 80. Ukupan uvoz je 70.

Na osnovu ovih podataka, treba konstruisati me|usektorsku tabelu.

Me|usektorska tabela privrede

Sektori potro{a~i Svega Finalna potro{nja Raspo-


Sektori Indu- Poljop- Ostalo ispo- Te- Investi- Izvoz Svega dijeljena
isporu~ioci strija rivreda ruke ku}a cije sredstva
1. Industrija 140 270 240 650 340 150 120 610 1.260
2. Poljoprivreda 80 160 150 390 120 0 50 170 560
3. Ostalo 30 20 70 120 150 210 240 600 720
Svega 250 450 460 1.160 610 360 410 1.380 2.540
kupovine
Amortizacija 100 30 50 180
Plate 250 40 60 350
Akumulacija 240 20 80 340
Ukupna
dodajna
vrijednost 590 90 190 870
Doma}a 840 540 650 2.030
proizvodnja
Uvoz 420 20 70 510
Raspolo`iva 1.260 560 720 2.540
sredstva

Kako se ~itaju cifre u tabeli? Red pokazuje raspodjelu (namjenu) sredstava tog sektora.
Od ostvarene proizvodnje prvog sektora 140 jedinica je namijenjeno za sopstvenu reprodukci-
onu potro{nju (npr. industrijska preduze}a koriste elektri~nu energiju koja je tako|e proizvod
industrije), 270 jedinica za potro{nju poljoprivrede (npr. vje{ta~ka |ubriva) i za ostale sektore
240 jedinica. Tako|e, prvi sektor izdvaja proizvode za teku}u potro{nju (npr. tekstil, hrana,
odje}a, kreda, topovi) u vrijednosti 340 jedinica, proizvoda za investicije (kre~, cement, cigla,
elektri~ni materijal, ma{ine, bageri) u iznosu 150 jedinica i za izvoz (energija, boksit, alumini-
jum, vuna, prediva) u vrijednosti od 120 jedinica.
Kolona sektora prikazuje svoje kupovine. Tako prvi sektor kupuje od poljoprivrede re-
promaterijala (npr. p{enica za mlinsku industriju, meso za klanicu) u iznosu 80 jedinica, anga-
`uje sredstva koja prenose na proizvode dio svoje vrijednosti (amortizacija), radnike i ostvaru-
je se neki vi{ak (akumulacija).

251
Ekonomska statistika

Sli~no se mogu objasniti i stavke kod ostalih sektora. Da li, analogno dosada{njem obja-
{njenju, mo`ete odgovoriti {ta zna~e 0 u koloni investicija sektora poljoprivrede? Da li to zna-
~i da su investicije u poljoprivredi u toj godini bile jednake 0? Ili, da poljoprivreda nije izdva-
jala (davala) svojih proizvoda koji su slu`ili za investicije?
Prikaz u me|usektorskoj tabeli vr{i se kao i kod ostalih nacionalnih ra~una. Zapravo, red
i kolonu svakog sektora mo`emo prikazati u obliku knjigovodstvenog ra~una T. Prika`imo
sektor industrije iz tabele:

Primanja Davanja
Primanja od proizvodnih djelatnosti: Davanja proizvodnim djelatnostima:
• Industrija 140 • Industrija 140
• Poljoprivreda 80 • Poljoprivreda 270
• Ostalo 30 • Ostalo 240

Primarna ulaganja Za finalnu potro{nju


• Amortizacija 100 • Teku}a potro{nja 340
• Plate 250 • Investicije 150
• Akumulacija 240 • Izvoz 120
• Uvoz 420
♦ Ukupna primanja 1.260 ♦ Ukupna davanja 1.260

Me|utim, ovakav prikaz svakog sektora pojedina~no ne bi omogu}avao da se tabela kori-


sti za ozbiljnije analiti~ke svrhe. Tabela je vrlo zgodno rje{enje, jer omogu}ava da se svi sek-
tori prika`u po principu ra~una T, a da svi zajedno ~ine jednu cjelinu, koja je pogodna za ana-
liti~ku obradu. Shodno tome, tabela se mo`e shvatiti i kao sinteti~ki ra~un sektora proizvod-
nje.
Ovakav na~in prikazivanja procesa reprodukcije omogu}ava da se u njenoj analizi koriste
slo`ene matemati~ke aparature. Da bi se mogli primijeniti razni matemati~ki postupci, potreb-
no je da tabela ispuni odre|ene zahtjeve tehni~ke prirode. To su sljede}i zahtjevi:
Prvi zahtjev je da II kvadrant, po svojoj formi odgovara kvadratnoj matrici, tj. da drugi
kvadrant ima isti broj redova i kolona. U na{em primjeru taj uslov je ispunjen. Drugi kvadrant
ima tri reda i tri kolone (3 x 3).
Drugi zahtjev je da je globalni zbir svih redova i kolona u drugom kvadrantu jednak. To
proizilazi iz toga {to je zbir svih kupovina na nivou sektora jednak zbiru prodaje, tj. sektor
proizvodnje je konsolidovan, odnosno 650 + 390 + 120 = 250 + 450 + 460 = 1.160
Tre}i zahtjev je da su globalne vrijednosti tre}eg i prvog kvadranta jednake. Ta jednakost
proizilazi iz ravnote`e robnih fondova (koje prikazuje prvi kvadrant) i nov~anih fondova (koje
prikazuje tre}i kvadrant). U prethodnoj tabeli to je 870 + 510 = 610 + 360 + 410 = 1.380.
U me|usektorskim tabelama, pored standardnih agregata proizvodnje: dru{tvenog proiz-
voda (vrijednost dodajnih ulaganja) i dru{tvenog bruto proizvoda (vrijednost doma}e proiz-
vodnje), imamo i dva nova pokazatelja: (a) raspolo`iva sredstva, agregat koji pokazuje kako

252
Input – output tabela

se formiraju sredstva na nivou pojedinog sektora i (b) raspodijeljena sredstva, agregat koji po-
kazuje kako se koriste sredstva sektora, tj. kakva je njihova namjena. Dok agregati proizvod-
nje (DBP, DP i ND) obuhvataju samo doma}u proizvodnju, raspolo`iva i raspodijeljena sred-
stva uklju~uju i uvozne tokve.
Na nivou svakog sektora, kao i na nivou cjelokupne privrede postoji jednakost raspolo`ivih
(formiranih) sredstava i raspodijeljenih (upotrijebljenih) sredstava. To istovremeno zna~i da me-
|usektorska tabela prikazuje privrednu ravnote`u postignutu u jednom vremenskom periodu.

Input–output (me|uresorska) tabela u op{tim simbolima

Kako umjesto konkretnih brojeva tabelu napisati u op{tem obliku? Op{ti oblik je va`an
zbog njegove pogodnosti za matemati~ku obradu i izvo|enje odgovaraju}ih modela i kvantifi-
kacije me|usektorskih zavisnosti.

Ukoliko davanje sektora sektoru ozna~imo sa xij, proizvode sektora i namijenjene final-
noj potro{nji sa xij, dodatna ulaganja sa Dj raspolo`iva sredstva sa j a raspodijeljena sa i, tabe-
lu mo`emo napisati u op{tem obliku.

Input – output tabela u op{tem obliku

Sektori potro{a~a S Finalna potro{nja Raspodijeljena


Sektori 1 2 3 Svega Teku}a Investicije Izvoz Svega sredstva
isporu~ioci
1 x 11 x 12 x 13 ∑
3
x1 j C1 J1 E1 x1 X1
j =1
j 1

2 x 21 x 22 x 23 ∑
3
x2 j C2 J2 E2 x2 X2
i =1
i 1

3 x 31 x 32 x 33 3
∑ x3 j C3 J3 E3 x3 X3
1= 1

Svega ∑i x i 1 ∑i x i 2 ∑i x i 3 ∑∑x ij C J E x X

Amortizacija A1 A2 A3 A
Plate L1 L2 L3 L
Akumulacija Ak 1 Ak 2 Ak 3 Ak
(dobit)
Dodajna D1 D2 D3 D
ulaganja
Doma}a P1 P2 P3 P
proizvodnja
Uvoz U1 U2 U3 U
Raspolo`iva X1 X2 X3 X
sredstva

253
Ekonomska statistika

Stavke koje se odnose na redove ozna~ene su sa supskriptom i, a stavke koje se odnose


na kolonu sa supskriptom j. Kada se u isto vrijeme upotrebljavaju oba supskripta, onda oni
ozna~avaju presjek odnosnog reda i kolone. Npr. x12 predstavlja presjek prvog reda i druge
kolone. Po{to se u redovima prikazuju isporuke sektora a u kolonama kupovine, to x12 zna~i
da sektor 1 isporu~uje za potrebe reprodukcione potro{nje sektoru 2; ili da sektor 2 za svoje
potrebe kupuje od prvog sektora. Lako se zapa`a da isporuke sektora i za finalnu potro{nju se
obilje`avaju samo sa jednim supskriptom, supskriptom i. Za{to? Zato {to se kupac (potro{a~)
tih proizvoda ne zna na bazi podatka koje sadr`i tabela, za razliku od reprodukcione potro{nje
gdje se pored isporu~ioca (sektora i) zna i kupac (sektor j). Ina~e, finalna potro{nja u ovoj tabeli
ozna~ava dio proizvoda svakog sektora koji se potro{i izvan sistema (proizvodnog sistema).
Na isti na~in, kao {to smo prikazali tabelu sa tri sektora, mo`emo prikazati i tabelu sa n
sektora!
Osnovne bilansne jedna~ine u tabeli. – Na bazi prethodne tabele mo`e se konstruisati si-
stem od n jedna~ina, koji bi u razra|enom obliku glasio:

x11 + x12 + x13 + x1 = X 1


x 21 + x 22 + x 23 + x 2 = X 2
x31 + x32 + x33 + x3 = X 3

gdje je x1 = C1 + J 1 + E 1

Ove jedna~ine samo preslikavaju stanje proizvodnog sistema koji je prikazan u tabeli u
apsolutnim brojevima, odnosno, da suma svih isporuka me|ufaznih proizvoda (xij) uve}ana za
isporuke finalnoj tra`nji za svaki sektor pojedina~no daje vrijednost ukupnih raspodijeljenih
sredstava. Sa`eto, to se mo`e napisati kao:

n
X i = ∑ xij + xi (1)
j =1

S obzirom na njen ekonomski smisao, ova jedna~ina odra`ava strukturu raspodjele sred-
stava i uslova ravnote`e u svakom sektoru. Stoga se i naziva: bilans raspodijeljenih sredstava.
Ona predstavlja jedna~inu namjenske raspodjele proizvoda sektora i. Tako se, npr. na bazi bi-
lansa raspodijeljenih sredstava industrije:

n
X 1 = ∑ x1 j + x1
j =1

1.260 = 650 + 610

jasno shvata da se od ukupno raspodijeljenih sredstava industrije (1.260), u okviru proizvodn-


og sistema (reprodukciona potro{nja) tro{i 650 jedinica, dok se van proizvodnog sistema, tro{i
(finalna potro{nja) 610 jedinica.

254
Input – output tabela

Prethodna jedna~ina se mo`e preformulisati:

X i − ∑ x ij = x i

{to zna~i, da ako se od ukupno raspolo`ivih sredstava sektora i oduzme dio namijenjen za repro-
dukcionu potro{nju, ostaje dio proizvoda namijenjen za finalnu potro{nju (1.260 – 650 = 610).
Kolone u tabeli prikazuju kupovine sektora, odnosno odakle je (iz kojih sektora) sektor i
anga`ovao faktore proizvodnje (nabavka sirovina, energiju, radnike, ma{ine) da bi stvorio
(proizveo) odre|enu proizvodnju. Na taj na~in dobijamo bilans raspolo`ivih sredstava, ili:

n
X j = ∑ x ij + A j + L j + Akj + U j
i =1

ukoliko su A j + L j + A kj = D j dobijamo
n
X j = ∑ xij + D j + U j (2)
i =1

Ova jedna~ina odra`ava strukturu raspolo`ivih sredstava ~ija je vrijednost jednaka zbiru
ukupnih nabavki proizvoda potrebnih za me|ufaznu potro{nju (predmeti rada), dodatne vri-
jednosti (rad, ma{ine, preduzetni~ka dobit) i uvoza.
S obzirom da kolone predstavljaju kupovine sektora j, dobili smo i vrijednosnu strukturu
proizvodnje sektora j (kao {to smo u redu dobili namjensku raspodjelu proizvodnje svakog
sektora). Vrijednosna struktura proizvodnje ra{~lanjena je na (1) utro{ak reprodukcionih pro-
izvoda proizvedenih u sektorima proizvodnog sistema (2), utro{ak proizvoda izvan sistemi
(3), dodatnu vrijednost. Ukoliko sve utro{ke svedemo na jedinicu, dobijamo prikaz ra{~lanje-
ne strukture cijene (ovo koristimo kod me|usektorskog modela cijena, str. 715).
Iz jedna~ine (1) i (2) mo`e se izvesti bilans ravnote`e na nivou sektora.
n
X i = ∑ x ij + x i
j =1
n
X j = ∑ x ij + D j + U j
i =1

s obzirom da je X i = X j , tada je

n n

∑ xij + xi =∑ xij + D j + U j .
i =i i =1
(3)

pri tome je:

255
Ekonomska statistika

n n


j
x ij ≠ ∑ x ij
=1 i =1

Izraz (3) je bilans ravnote`e pojedinih sektora. Iz njega proizilazi da su sredstva tog sek-
tora prodata kupcima me|ufazne potro{nje i finalne potro{nje, jednaka sredstvima koja je sek-
tor kupio (nabavio) za svoju vlastitu proizvodnu potro{nju uve}anu za dodajnu vrijednost i
vrijednost uvoza (nabavke iz vana), tj. suma raspodijeljenih sredstava na nivou sektora, jedna-
ka je sumi raspolo`ivih sredstava.
Polaze}i od bilansa ravnote`e pojedinih sektora, dolazi se do ravnote`e ukupne privrede.
Ona predstavlja zbir odgovaraju}ih stavki iz tabele:

∑∑
i j
x ij + x i = ∑∑ x ij + D j + U j
j i

gdje su x, D, U, odgovaraju}e vrijednosti za ~itavu privredu, dok vrijednost ΣΣxij ozna~ava


cjelokupnu me|ufaznu potro{nju na nivou privrede. Za razliku od bilansa ravnote`e po sekto-
rima, gdje nivo me|ufazne kupovine nije jednak nivou me|ufaznih isporuka na nivou cjelo-
kupne privrede (proizvodnog sistema, proizvodnog sektora), ta jednakost postoji, odnosno

∑∑ x ij = ∑∑ xij

Bilans ravnote`e na nivou privrede se svodi na

x = D +U (4)

tj. da je finalna potro{nja jednaka dodajnoj vrijednosti i uvozu, {to potvr|uje raniji zaklju~ak o
jednakosti prvog i tre}eg kvadranta.
Iz ovog bilansa, lako se izvodi i kategorijalna razlika izme|u finalne proizvodnje (D) i fi-
nalne tra`nje (potro{nje). Su{tinska razlika je u tome {to finalna tra`nja predstavlja finalnu po-
tro{nju iz doma}ih izvora i iz inostranstva, dok je finalna proizvodnja ograni~ena na doma}u
proizvodnju finalnih proizvoda. Odnosno, doma}a finalna proizvodnja je:

D = x −U (5)

5.5.1.4. Pokazatelji proizvodnje u me|usektorskoj tabeli

Prikaz proizvodne aktivnosti u tabeli omogu}ava da se direktno ili posredno izra~una


vrijednost agregata proizvodnje: bruto proizvodnja, bruto doma}i proizvod i nacionalni doho-
dak. Pored ova tri bazi~na pokazatelja proizvodnje, tabela sadr`i i jo{ dva: raspolo`iva sred-

256
Input – output tabela

stva i raspodijeljena sredstva. Dok prva tri pokazatelja (BP, BDP i ND) prikazuju vrijednost
doma}e proizvodnje, raspolo`iva sredstva prikazuju i proizvode iz drugih privreda koji se tra-
`e kod nas u zemlji, bilo kao reprodukciona potro{nja (uvezeni mazut za elektranu) ili za fi-
nalnu potro{nju (NIKE patike).

BP jednak je ∑x ij + D j odnosno Mtj + Aj + Lj + Ak j

BDP je jednak vrijednosti dodajnih ulaganja D j = A j + L j + Akj

ND se posredno dobija kao razlika izme|u D j − A j = L j + Akj


n
Raspolo`iva sredstva su jednaka zbiru kolone sektora j, tj. X j = ∑ x ij + U j + D j
i =1
n
Raspodijeljena sredstva su jednaka zbiru vrijednosti u redu, tj. X i = ∑ x ij + x i
i =1

Izra~unajte na bazi podataka iz tabele svih pet pokazatelja i utvrdite koliko se i za{to ra-
zlikuju!

5.5.1.5. Me|usektorska tabela sa odvojenim doma}im i uvoznim tokovima

Tabele koje smo do sada prikazali su tabele sa neodvojenim doma}im i uvoznim toko-
vima. Ipak, to su tabele otvorene privrede, jer u njima figurira tok uvoza. Me|utim, obuhvatanje
uvoznih tokova i njihova statisti~ka evidencija te`ak je posao. Pitanje je: Kako u tabeli
tretirati proizvode koje smo uvezli da bismo organizovali proizvodnju? Npr. nafta. Postoje
razli~iti na~ini obuhvatanja uvoznih tokova. Ipak, u tabelama se koriste dva osnovna na~ina:
(1) Obuhvatanje uvoza prema porijeklu. – Odnosno, uvezeni proizvodi se klasifikuju u
onaj sektor u kojem bi bili proizvedeni u doma}em proizvodnom sistemu, bez obzira da li ih
je taj sektor stvarno i uvezao. Tako }e se uvoz odijela u tabeli registrovati kao uvoz tekstilne ind-
ustrije, iako su stvarno taj uvoz izvr{ile robne ku}e (sektor trgovine). Primjenom ovog principa,
– uvozni tokovi se ne mogu odvojiti od doma}ih, jer ne znamo njihovu namjenu. Ovaj princip je
primijenjen u do sada prikazanim tabelama. Iz tabele se vidi da je uvoz klasifikovan u tre}em
kvadrantu, kao uvoz sektora j, ali bez informacije, gdje je tako uvezeni proizvod utro{en.
Npr. industrija je uvezla 420 jedinica ali, gdje su i za {to utro{ene ovih 420 jedinica, ne
mo`emo znati.
(2) Obuhvatanje uvoza, po principu porijekla i principu namjene. – Shodno ovom princi-
pu, uvozni tokovi se iskazuju odvojeno od doma}ih tokova. Svi se uvozni proizvodi, razvrsta-
ni po sektorima porijekla u odvojenim redovima, i raspodjeljuju na reprodukcionu potro{nju
pojedinih sektora i na pojedine komponente finalne potro{nje. Na taj na~in se dobija posebna
matrica uvoznih tokova, na bazi koje se mo`e konstruisati analiti~ki materijal za analizu
uvozne zavisnosti privrede.

257
Ekonomska statistika

Obilje`imo sa d tok iz doma}e proizvodnje, a sa U tok iz uvoza. Npr. xijd – zna~i davanje
i–og sektora j–om sektora proizvoda iz doma}ih izvora a xiju – davanje i–og sektora j–om sek-
tora proizvoda iz uvoza. Na bazi prethodnog mo`emo konstruisati tabelu sa odvojenim uvo-
znim tokovima:

Me|usektorske tabele sa odvojenim uvoznim tokovima

Sektori Sektori potro{a~i Finalna Proizvodnja X


isporu~ioci 1 2 3 Svega potro{nja Uvoz U
x
A. Doma}a proizvodnja
1. xd11 xd12 xd13 n xd1 X1
∑x
j =1
d
1j

d d d
2. x x x n xd2 X2
∑x
21 22 23 d
2j
j =1
d d d
3. x x x n xd3 X3
∑ x2d j
31 32 33

j =1

B. Uvoz
1. xu11 xu12 xu31 xu1 U1
∑ x1uj
j =1
u u u
2. x x x xu2 U2

21 22 23
x 2u j
j =1
u u u
3. x x x xu3 U3

31 32 33
x3u j
j =1
Dodatna vrijednost D1 D2 D3 D
Proizvodnja X1 X2 X3 X

Tabele sa odvojenim uvoznim tokovima omogu}avaju detaljnu analizu uvozne zavisno-


sti, o kojoj }emo govoriti u dijelu „Me|usektorski modeli” u narednom dijelu knjige (str. 699).

5.5.1.6. Me|usektorska tabela zatvorenog tipa

Prva me|usektorska tabela, koju je konstruisao Vasilij Leontijef, bila je zatvorenog tipa
(tabele koje smo do sada prikazali su otvorenog tipa). U tabelama zatvorenog tipa, funkcioni-
sanje privrednog sistema je prikazano u krugu i to u smislu {to se svi sektori pojavljuju kao
proizvo|a~i koji svoju robu isporu~uju drugim sektorima i kao potro{a~i koji svoju potro{nju
258
Input – output tabela

alimentiraju kupovinama od drugih sektora. U istoj formi su prezentirani i sektori finalne tra-
`nje – li~na i op{ta potro{nja. Li~nu potro{nju su prezentovala „doma}instva”, a op{tu potro-
{nju „dr`ava”. Pretpostavka je da se svaki sektor pojavljuje kao proizvo|a~ i potro{a~ i da su
ove funkcije me|usobno povezane, tako da promjene u jednoj, izazivaju isto tolike promjene
u drugoj. Ovi funkcionalni odnosi su mjereni tzv. koeficijentima proizvodnje. U tabeli zatvo-
renog tipa postoji samo jedan kvadrant, tj. nijesu izdvojeni kvadrant finalne potro{nje i kva-
drant dodatnih vrijednosti, kao kod tabela otvorenog tipa. S obzirom da ima samo jedan kva-
drant, tabela zatvorenog tipa je kvadratnog oblika.

Me|usektorska tabela zatvorenog tipa

Industrija Poljoprivreda Ostalo Doma}instvo Dr`ava Izvoz Ukupno


Industrija
Poljoprivreda
Ostalo
Doma}instvo
Dr`ava
Uvoz

Ukupno

Sektor doma}instva ima svoju proizvodnju (red) i svoju potro{nju (kolona). Proizvodnja
ovog sektora sastoji se od li~nih primanja zaposlenih u industriji, poljoprivredi i ostalim sek-
torima. Potro{nja se sastoji od proizvoda anga`ovanih li~nom potro{njom.
Sektor dr`ave ima proizvodnju koja se sastoji od poreza i drugih transfera od privrede i
stanovni{tva, te amortizacije sredstava kojima dr`ava raspola`e. Utro{ci se sastoje od investi-
cionih ulaganja i rashoda za op{tu potro{nju.
Kod sektora inostranstvo, uvoz se javlja kao potro{nja a izvoz kao proizvodnja.
Na taj na~in sve transakcije su obuhva}ene me|usektorskim vezama i sistem je potpuno
zatvoren, a svi odnosi u privredi su tehnologizirani, tj. polaze od tehnolo{kih normativa. Sve
robe i usluge imaju karakter me|ufaznih proizvoda, tako da finalna tra`nja i primarni utro{ci
nestaju.
Tipi~na bilansna jedna~ina u ovom sistemu jeste

X j = ∑ xij

Ova jedna~ina se razlikuje od iste kod otvorenog sistema jer ne sadr`i xi. Sve promjenlji-
ve u zatvorenom tipu tabela su endogenog karaktera, tako da modeli, konstruisani na bazi ove ta-
bele, imaju karakter zatvorenih modela. (Objasnite kako model koji ima karakter zatvorenog
tipa mo`e sadr`avati komponente uvoza i izvoza?). Rje{enje ovog modela nije mogu}e, jer je
broj nepoznatih ve}i od broja jedna~ina. Stoga se zatvoreni modeli ne mogu koristiti za utvr-
|ivanje budu}eg obima proizvodnje (nijesu rje{ivi). Me|utim, oni su pogodni za analizu struktu-
re privrede. Zna~i, zatvoreni model mo`e da prika`e strukturu ali ne i veli~inu proizvodnje.

259
Ekonomska statistika

Slabost za analiti~ku upotrebu ovih modela je u tome {to oni polaze od pretpostavke kon-
stantne proporcionalnosti izme|u utro{ka i proizvodnje. Npr. ako se pove}aju plate za 10% za
toliko }e se npr. automatski pove}ati potro{nja hljeba. Ako se izvoz pove}a 20%, za toliko se
pove}ava i uvoz. To je i razlog da Leontijef nije na bazi svoje prve tabele donosio neke dale-
kose`ne zaklju~ke, ve} je prije svega nastojao da opi{e strukturne karakteristike ameri~ke pri-
vrede.
Zbog ovih krutosti, zatvoreni model je napu{ten. Pretpostavka o postojanju me|usektor-
skih odnosa (tehnolo{kih veza) zadr`ana je samo za II kvadrant u otvorenom modelu (to je
proizvodni sektor). Naime, i u otvorenom modelu postoji jedan zatvoreni dio, to je drugi kva-
drant.
„Otvoreni” dio tabele ~ine I i III kvadrant, ~ije vrijednosti su povezane samo u globalu
kroz potrebu ravnote`e (jednakosti) izme|u kupovnih i robnih fondova. Ovi sektori se naziva-
ju i autonomnim jer, za razliku od elemenata me|ufaznog prometa, imaju posebno autonomno
pona{anje na koje uti~u egzogeni faktori (mijenjaju se nezavisno od tehnolo{kih uslova i zavi-
snosti) za razliku od zatvorenog modela u kojem tehni~ki uslovi jedino, (isklju~ivo) determi-
ni{u pona{anje svih sektora.
U otvorenom modelu proizvodnja je prikazana kao:

X i = ∑ xij + xi

U ovom modelu xi je egzogena varijabla, koja se odre|uje van sistema proizvodnje (npr.
li~na potro{nja zavisi od dohotka pojedinca, potro{nja dr`ave od visine poreske stope koja
nije odre|ena tehnologijom proizvodnje ve} politikom u Skup{tini) i ona slu`i za izra~una-
vanje endogenih varijabli tj. onih u sistemu. Npr. ako se pove}a poreska stopa, (egzogena –
varijabla) kako to uti~e na obim potro{nje (endogena varijabla). (Objasnite sebi su{tinsku
razliku izme|u otvorenog i zatvorenog tipa me|usektorskih tabela! Ona je u „stepenu
tehnologiziranosti”. [ta to zna~i?).

5.5.1.7. Regionalne me|usektorske tabele

Me|usektorski modeli se vrlo ~esto koriste u regionalnoj analizi. „Nije pretjerano re}i da
regionalnim istra`ivanjima nakon Drugog svjetskog rata gotovo potpuno dominira primjena
regionalnog input–output modela”.1 Primjena ovih modela vr{i se u tri podru~ja regionalne an-
alize: (a) analiza unutra{njih proizvodnih me|uzavisnosti; (b) analiza regionalnih pla}anja, i (c)
analiza me|uregionalnih tokova. Posebno je va`na analiza me|uregionalnih tokova, koja po-
kazuje strukturne me|uzavisnosti me|u odre|enim regijama. U ovu grupu spada i tzv. „Svjet-
ski model” Vasilija Leontijefa.2 U ovom tipu tabela, regije imaju funkcije sektora. Tabela ima
sljede}i izgled.

1
S. M.Tiebont: „Regional and Interregional 1–0 Models”, SE Journal vol. 24, 1977.
2
W. Leontijef: The Future of the World Economy, UN, N.York, 1977.

260
Input – output tabela

Regionalna me|usektorska tabela sa agregatnim tokovima


Reprod.potro{nja Finalna Isporuke
Sektori sektora potro{nja regiji Ukupno
isporu~ioci 1................ n regije S
1 r r
X 11 ... X 1 n r
x1 X1rS
X 1r + X 1rR
– – – – – –
– – – – – –
– – – – – –
N r
X n1 ... X nnr r
xn XnrS
X n + X nSR
r

Bruto doma}i D1r Dnr


proizvod
Vrijednost X 1r X nr
proizvodnje
Nabavke iz regije S X 1sr X nsr

Simboli u tabeli prikazuju: X ir ozna~ava proizvodnju sektora i regije r X irs dio proiz-
vodnje sektora i regije r isporu~en regiji s. Mogu}i su i drugi tokovi me|uregionalnih tabela,
pogotovu ukoliko uklju~uju i uvoz. No, oblik tabele zavisi od toga koji je cilj analize.

5.5.1.8. Me|usektorske tabele korporacija


Me|usektorske tabele se mogu koristiti i u mikroekonomskoj analizi. Veliko preduze}e,
odnosno korporacija je sastavljeno od vi{e organizacionih djelova. U tom slu~aju organizacio-
ni djelovi (npr. dioni~ka dru{tva – DD) imaju karakter sektora, a ~itava korporacija (ili kako
se to kod nas ~esto shvata kao holding – {to nije isto) predstavlja ukupan proizvodni sistem
({to je privreda u bazi~nim me|usektorskim tabelama).

Me|usektorska tabela korporacije

Organizacioni Isporuke izvan


DD1 DD2 DD3 Ukupno Ukupno
djelovi korporacije
DD1 x 11 x 12 x 13 ∑ x1 j x1 X1
DD2 x 21 x 22 x 23 ∑ x2 j x2 X2
DD3 x 31 x 32 x 33 ∑ x3 j x3 X3
Ukupno x 11 x 12 x 13 ∑ ∑x j 1
x X

Nabavka izvan korporacije U1 U2 U3 U


Primarna ulaganja D1 D2 D3 D

Ukupna proizvodnja X1 X2 X3 X

261
Ekonomska statistika

Zadr`ana je ista simbolika kao i u bazi~noj tabeli radi lak{eg shvatanja ideje. Tako x11
zna~i davanje proizvoda dioni~kog dru{tva 1, dioni~kom dru{tvu 2. x1 – to su proizvodi koje
dioni~ko dru{tvo prodaje izvan sistema (korporacije). Nabavke od drugih preduze}a izvan
korporacije imaju tretman uvoza. Ovakva tabela je osnova za utvr|ivanje tehnolo{kih zavi-
snosti unutar jedne korporacije. Kvantifikacija tih zavisnosti ima veliku upotrebnu vrijednost
za vo|enje strategije razvoja korporacije od njenog upravnog odbora, kao i za operativne ak-
cije glavnog menad`era korporacije.

5.5.1.9. Me|usektorske tabele jugoslovenske privrede

Jugoslavija (SFRJ) je imala bogatu statistiku me|usektorskih tabela. Tabele je obja-


vljivao Savezni zavod za statistiku. Prva tabela objavljena je 1957. godine, za 1955. godinu, a
od 1960. objavljuju se svake druge godine (1960, 1962, 1964, ... 1988, 1990). Tabele se rade
na 6 nivoa agregiranosti: 8, 16, 29, 50, 76. i 98. sektora. Metodolo{ku osnovu ~ini metodolo-
gija obra~una agregata proizvodnje, prikazana u prvom dijelu ove knjige. To zna~i da je i u
osnovi tabela koncepcija materijalne proizvodnje. Tabele su otvorenog tipa.
Za sastavljanje tabela koriste se podaci iz redovnih statisti~kih istra`ivanja kao i iz po-
sebne ankete koju sprovodi Savezni zavod za statistiku i koja se zove „Izvje{taj o reprodukci-
onoj potro{nji, zalihama, nabavci i prodaji”. Koriste se podaci iz Kompleksnog godi{njeg iz-
vje{taja (KGI), koji predaju sva preduze}a statistici krajem godine a odnose se na aktivnost
preduze}a tokom godine. (Na ~asovima su podijeljeni primjeri na{ih tabela!).

5.5.1.10. Kako je nastala ideja o konstrukciji tabela

Iz dosada{njeg prikaza input–output tabela dâ se zaklju~iti da one kvantitativno prikazuju


proces reprodukcije u odre|enom trenutku na odre|enom podru~ju. Ovaj metod ekonomske
analize zapo~eo je svoj razvoj tridesetih godina ovog vijeka u radovima Vasilija Leontijefa,
koji je istra`ivao strukturu odnosa u ameri~koj privredi.3 Rad, pod nazivom „Struktura ame-
ri~ke privrede od 1919. do 1939,” objavljen 1941, prvi je pru`io teorijske osnove me|usektor-
ske analize.
Od tada, interes za ovom metodom raste i on se dalje brzo razvija, kako u teorijskom, ta-
ko i prakti~nom smislu. Prve tabele zatvorenog tipa su vrlo brzo napu{tene, a sam Leontijef je
vr{io mnoge korekcije. Me|utim, u nauci su va`ne ideje, a njihova prakti~na analiza je vi{e
zavisna od upornosti i rutine, nego od nekih posebnih intelektualnih napora. Odnosno, geni-
jalnost je u dobro razra|enoj i jasno shva}enoj ideji! (Sjetite se Platona: Svijet je podvojen na
svijet ~ulnih opa`aja i svijet ideja koji se mo`e saznati samo razumom. Popularno obja{njenje
ovog u~enja je dato u romanu o istoriji filozofije Norve`anina Justejn Gordera: Sofijin svet,
Geopolitika, Beograd, 1966, (prevod).
Daljom razradom me|usektorskih tabela bavili su se poznati nau~nici: u Americi @eneri,
Dofman, Samujelson; Fri{ i Sevaldson; Francuz Malenvo, Englez Ri~ard Stoun (otac nacio-

3
Vasilij Leontijef: Struktura amerikanskoj ekonomiji, Moskva, „Progres”, 1968, (prevod).

262
Input – output tabela

nalnih ra~una) Poljak Oskar Lange, u Rusiji: Nem~inov, Ejdeljman, Baranov, Kosov, Gran-
berg. Kod nas, Gojko Gr|i}, Bo{ko Kitaljevi}, Du{an Miljkovi}, kao i Branko Horvat, Mijo
Sekuli} i Mate Babi} iz Zagreba.
Otkud ideja s obzirom da svaka ideja ima svoju majku?
Prakti~no, ideja o me|uzavisnosti sektora i njihovoj kvantifikaciji rodila se u SSSR–u
dvadesetih godina za vrijeme Leontijevljevog rada u Gosplanu SSSR–a na bilansima privrede
SSSR. No, teorijska inspiracija za nastanak ideje o kvantifikaciji me|usektorskih zavisnosti
nalazi se kod Fransoa Keneja, a kasnije kod Marksa. Me|usektorske tabele su veoma sli~ne
{emama reprodukcije, i konstruisane su na istim principima ravnote`e. (Prisjetite se lekcije iz
oblasti istorije ekonomskih ideja, posebno Vam preporu~ujem knjigu: K. Napoleoni: Istorija
ekonomske misli, „Cekade”, Zagreb, 1987, (prevod)).
Kao i kod {ema reprodukcije, cilj me|usektorskih tabela je analiza kru`nog toka privred-
nih aktivnosti. Dok se u {emama reprodukcije ~itava privreda agregira u dva sektora (sektor
za proizvodnju sredstava rada i sektor za proizvodnju sredstava za potro{nju), u tabelama je, n
takvih sektora.4 Iako je Marks izveo i uslove ravnote`e, kojih je dao tri, oni se svi svode na
uslov V1+m1=c2, tj. da su varijabilni kapital i vi{ak vrijednosti u prvom sektoru jednaki vrijed-
nosti postojanog kapitala u drugom sektoru. Ipak, u {emama nije izvr{ena kvantifikacija zavi-
snosti izme|u sektora, ve} samo uslovi kada su oni u ravnote`i. Upravo, taj cilj imaju me|u-
sektorske tabele. Neka metodolo{ka rje{enja u tabelama i kasnije u analizi, Leontijef je preu-
zeo ili adaptirao na bazi Valrasovog modela op{te ravnote`e. Ovo se posebno odnosi na Val-
rasove „koeficijente fabrikacije”, koji su kod Leontijeva poznati kao tehni~ki koeficijenti.

4
Marks polazi od dva sektora ~ija struktura proizvodnje je data kao C+V=m
P1 = 4.000 C1 + 1.000 V1 + 1.000 m1 = 6.000
P2=2.000 C2 + 500 V2 + 500 m2 = 3.000

tri uslova ravnote`e koje je dao Marks, ipak se mogu svesti na samo
I. 1.000 V1 + 1.000 m1 = 2.000 C2
II. (4.000 C1 + 1.000 V1 +1.000 m1)= (4.000 C1+2.000 C2)

Ili C1+V1+m1 {to je jednako V1+m1 = C1


III. 1.000 V1 + 1.000 m1 + (500 V2 + 500 m2) = 2.000 C2 + 500 V2 + 500 m2
ili V1 + V2 + m1 + m2 = C2 + V2 + m2, odnosno dobijeno je V1+m1 +C2
Zna~i, uslov ravnote`e je samo jedan: V1+m1 +C2
Izraz V1+m1 >C2, Nem~inov je nazvao „potencijalom pro{irene reprodukcije”.

263
Ekonomska statistika

REZIME

1. Analiza reprodukcione potro{nje u sektoru proizvodnje vr{i se preko me|usektorskih


tabela. U tome je i njihova specifi~nost i samostalna uloga u sistemu nacionalnih ra-
~una.
2. Me|usektorske tabele su tablice odre|enog oblika koje slu`e za prikazivanje tokova for-
miranja proizvodnje odre|enog sektora i raspodjele, tako proizvedenih koli~ina.
3. Cilj me|usektorskih tabela jeste da obezbijede podatke na bazi kojih se mogu kvanti-
ficirati me|uzavisnosti izme|u sektora.
4. Prva me|usektorska tabela Vasilija Leontijeva bila je zatvorenog tipa. Ona je ubrzo
napu{tena i danas se koristi tabela otvorenog tipa.
5. Tehnologija je osnova na kojoj nastaju me|usektorske zavisnosti!

PITANJA ZA RASPRAVU:

1) Sastavite tabelu na bazi podataka datih u ranijem primjeru. Sastavite tabelu u op{tim
brojevima! Objasnite tehni~ke zahtjeve!
2) Objasnite zna~aj tehnologije za uspostavljanje me|uzavisnosti izme|u sektora!
3) Poka`ite specifi~nosti tabele zatvorenog tipa? Da li se one koriste za predvi|anje?
4) Kako se uvoz tretira u me|usektorskim tabelama? Objasnite to u jugoslovenskim ta-
belama!
5) Objasnite logiku konstrukcije me|usektorskih tabela i tabela korporacije!
6) Na bazi bilansnih jedna~ina, poka`ite da je ravnote`a na nivou privrede uslovljena
jednako{}u kupovnih i robnih tokova!
7) Na bazi tabele iz ranijeg teksta, izra~unajte agregate proizvodnje: DBP, DP, ND, Xj i Xi.
8) [ta zapravo zna~i zalaganje za strukturnim prilago|avanjem privrede ili preduze}a?
9) Da li mo`ete uspostaviti misaonu relaciju izme|u zatvorenog i otvorenog me|usek-
torskog modela i otvorenog i zatvorenog dru{tva Karla Popera? Ukoliko da, eksplici-
rajte! Ukoliko ne, tako|e eksplicirajte!
10) Kako mo`ete misaono povezati Platonovu misao o razdvojenosti svijeta na ~ulni i
svijet ideja sa prikazom privredne stvarnosti u me|usektorskim tabelama?
11) Kakva je veza u razvoju ekonomskih ideja kod Fransoe Keneja, Karla Marksa, Vasi-
lija Leontijeva?
12) Kakva je misaona veza izme|u Kejnza i Nem~inova? ([tednja – objasnite).
13) Za{to ka`emo da je podjela rada i posebno tehni~ka podjela rada, osnov i podsticaj za
formiranje i postojanje velikog broja preduze}a?

KLJU^NI POJMOVI:

Proizvodni sistem, Me|uzavisnost, Tehnolo{ka zavisnost, Tabela zatvorenog tipa, Endoge-


na i egzogena varijabla, Bilans ravnote`e, Raspodijeljena sredstva, Raspolo`iva sredstva, Primar-
na ulaganja, Nabavke izvan sistema, Isporuke izvan sistema, Uvozni tokovi, Doma}i tokovi

264
5.5.2.

Matemati~ke osnove me|usektorskih tabela

U ovom dijelu ~itaoci }e shvatiti:

# [to su tehni~ki koeficijenti (aij)


# Koeficijenti bruto doma}eg proizvoda
# Leontijevljeva proizvodna funkcija
Ekonomska statistika

5.5.2.1. Definisanje tehni~kih koeficijenata (aij)

Podaci koji su sadr`ani u tabeli dati su u apsolutnim brojevima. Njihova dalja analiza je
mogu}a ukoliko se apsolutne brojke prevedu u neke relativne veli~ine. Tako dobijene relativ-
ne veli~ine omogu}avaju dalju i cjelovitiju me|usektorsku analizu. Relativne veli~ine nose
ve}u informaciju, jer u sebi sadr`e i uporednu i odnosnu komponentu s obzirom da je relativ-
na veli~ina uvijek izra`ena „u odnosu na ne{to”. Npr. apsolutna veli~ina u tabeli x12 = 270 ko-
ja pokazuje davanje sektora industrije sektoru poljoprivrede, sama po sebi ne govori mnogo.
Da li je poljoprivreda zavisna od repromaterijala iz industrije u visokom, srednjem ili pak ma-
lom stepenu? Na ovo pitanje se mo`e odgovoriti samo ukoliko se veli~ina x12 = 270 stavi u
odnos sa nekom drugom veli~inom i tako dobije relativan broj. Postupak za prevo|enje apso-
lutnih brojki u neke relativne veli~ine (procenti, koeficijenti i sl.) mora se zasnivati na odre|e-
nim teorijskim postavkama. Teorijski osnov tog postupka i kasnije me|usektorske analize ~ini
Leontijevljeva proizvodna funkcija, o kojoj }e se detaljnije raspravljati u sljede}em paragrafu.
Iz karaktera Leontijevljeve proizvodne funkcije proizilaze i odre|ene pretpostavke analize (a
znamo da svaka pretpostavka ograni~ava analizu, i svodi je samo na jedan, u`i ili {iri seg-
ment). Za obja{njenje postupka prevo|enja apsolutnih brojki u relativne, o kojem je rije~ u
ovom paragrafu, va`no je da anticipiramo samo jednu od tih pretpostavki. To je pretpostavka
da su utro{ci (xij) potpuno odre|eni nivoom proizvodnje (Xj ).
Po|imo od osnovne bilansne jedna~ine svakog sektora, ~iju su{tinu ste ve} savladali u
prethodnom poglavlju.

∑x ij + xi = Xi

Problem se sastoji u tome kako xij (kao apsolutnu brojku) prevesti u neku relativnu veli~i-
nu, veli~inu koja bi bila strukturno invarijantna, tj. neosjetljiva. Na bazi gore navedene pretpo-
stavke o odnosu xij i Xj mo`e se napisati sljede}i izraz:

xij = f (X j ) (1)

odnosno, utro{ci su zavisni (funkcija) od ukupne proizvodnje.


Zna~i, davanje sektora i sektoru j, jeste funkcija ukupne proizvodnje sektora j. Ta zavi-
snost mo`e biti linearna ili nelinearna. Linearnost se mo`e shvatiti kao ravnomjernost, jedna-
kost u veli~ini promjena na svakom nivou neke pojave. Ne{to sli~no kao razmak izme|u ste-
penice na stepeni{tu u soliteru. Razmak, {irina, nagib izme|u stepenica je svuda isti, nezavi-
sno da li ste na prizemlju, petom ili desetom spratu. Asocijacija za nelinearnost je neravno-
mjernost, nejednakost u promjenama na razli~itim nivoima neke pojave. Tako je nivo promje-
na koje ~inite jednim korakom (u ekonomiji dodatna jedinica) na spratnom stepeni{tu, razli~it
od promjena koje ~inite na stepeni{tu koje vodi potkrovlju zgrade (ve}i nagib u odnosu na
spratove) ili u odnosu na korak koji pravite na, uza zid, fiksiranim stepenicama koje vode na
krov zgrade (razli~it nagib u odnosu na potkrovlje i sprat). Zna~i, zavisno od toga gdje se u
zgradi nalazite (nivo pojave, nivo proizvodnje, nivo potro{nje), korak izaziva razli~ite promje-

266
Matemati~ke osnove me|usektorskih tabela

ne (dodatna jedinica izaziva razli~ite efekte: tro{kove, prihode, dobit i sl.) Po mom mi{ljenju,
tako je i u ekonomiji. Odnosno, ekonomska stvarnost se mo`e bolje prikazati preko nelinear-
nih zavisnosti, ekonomija vi{e asocira na uzburkano, a ne na mirno more.5
Me|utim, ekonomska analiza nema jo{ uvijek razra|eni metodolo{ki instrumentarij za
pra}enje nelinearnih veza. Stoga, ona polazi od pretpostavke linearnosti. Uvo|enjem ove pret-
postavke, ekonomija je pojednostavljena i analiza se odnosi samo za jedan manji dio ekonom-
skog toka, ekonomskog procesa na kra}i vremenski period.
No, ako se taj segment odnosi na kra}i vremenski period, tada analiza mo`e da dâ dobre
rezultate jer u kratkom roku i stabilnim uslovima postoje intervali linearnosti. Ne{to sli~no,
kao kad biste pretpostavili da se kre}ete samo spratnim stepenicama i dok su stabilni uslovi.
Zavisnost izme|u xij i Xj, uz sve nedostatke ove pretpostavke, ima karakter linearne.
Po{to i linearna zavisnost mo`e biti razli~itog oblika, dalje se pretpostavlja da se radi o line-
arnoj homogenoj funkciji, tj. funkciji koja nema slobodnog ~lana.
Polaze}i od pretpostavke linearnosti i homogenosti funkcionalna zavisnost:

x ij = f (X j )

mo`e se napisati u obliku:

xij = aij X j (2)

gdje je aij parametar, kao {to je to b u funkciji y = bx. Izraz (2) je funkcija tro{kova. Na osn-
ovu te funkcije tro{kova mo`e se izra~unati funkcija proizvodnje (rje{enje izraza (2) po Xj), tj.
1
Xj = xij (3)
aij
Izraz (3) je poznat kao Leontijevljeva proizvodna funkcija. S obzirom da proizvodna
funkcija pokazuje odnos izme|u inputa i outputa (ulaganja i rezultata) te da su ti odnosi uslo-
vljeni nivoom razvijenosti tehnologije, to i parametar aij pokazuje (mjeri) tehnolo{ku zavi-
snost, i mora imati tehnolo{ki karakter. Odnosno, pitanje koje se postavlja jeste koliko treba
da bude ulaganja nekog sektora (utro{ci) da se pri postoje}oj tehnologiji dobije odre|ena koli-
~ina proizvodnje u drugom sektoru. Otuda i odre|enost izraza (3) tehnologijom.

Iz izraza (2) i (3) mo`emo odrediti vrijednost koeficijenta aij


xij
aij = (4)
Xj

5
Ljude koji se vole kupati kada su talasi, mo`emo shvatiti kao preduzetnike. Oni imaju `elju da savlada-
ju opasne struje mora tj. da „savladaju” rizike. Kao {to u talase ulaze oni koji su ne samo hrabri ve} i oni koji
znaju }udi morskih struja, tako u preduzetni{tvo ulaze ne samo hrabri ve} i oni koji znaju tajne biznisa. Kao
{to najve}u {ansu (ili najmanji rizik) imaju pliva~i koji znaju }udi mora, tako i najve}u {ansu da zarade (naj-
manji rizik) imaju ljudi koji znaju posao. To opovrgava mi{ljenje da su preduzetnici ljudi koji „vole najve}i ri-
zik. Ne! Obrnuto je! Oni ‘vole' najmanji rizik”.

267
Ekonomska statistika

Su{tina tehnolo{kog koeficijenta aij mo`e se shvatiti i na drugi na~in: Po{to je xij davanje
i–tog sektora j–om sektoru, postavlja se pitanje: za{to je sektor j utro{io xij proizvoda sektora
i? Sektor j je utro{io tu vrijednost proizvodnje sektora i u svoju reprodukcionu potro{nju da bi
proizveo vrijednost svoje proizvodnje Xi. Iz toga, prostom logikom, slijedi zaklju~ak: ako je
sektor j utro{io xij proizvoda sektora i radi ostvarenja Xj svoje proizvodnje, to zna~i da je sek-
tor j za svaku jedinicu svoje proizvodnje prosje~no utro{io aij proizvoda i–tog sektora. Otuda
se i aij javlja kao neka tehni~ka norma.
Zna~i, tehni~ki koeficijent nastaje kao rezultat tehnolo{ke zavisnosti izme|u sektora i i
sektora j, i on kvantificira tu zavisnost. Tehni~ki koeficijent je mjera direktne tehnolo{ke zavi-
snosti sektora i i sektora j.

Ra~unanje tehni~kih koeficijenata aij


x ij
Koriste}i izraz a ij = , a na bazi podataka iz tabele na str. 251, mogu se izra~unati teh-
Xj
ni~ki koeficijenti koji mjere zavisnosti u ovom konkretnom slu~aju (Xj predstavlja red doma}e
proizvodnje u tabeli).

x 11 140
Koeficijenat a 11 = = = 0,16 , {to zna~i da prvi sektor zadr`ava za sebe 0,16 jedi-
X1 840
nica svojih proizvoda, da bi proizveo jedinicu ukupne proizvodnje. Koeficijent aij izra`avamo
na sljede}i na~in:

x 12 270
a 12 = = = 0,50 , {to zna~i da prvi sektor treba da isporu~i drugom sektoru 0,50
X 2 540
jedinica svojih proizvoda, da bi drugi sektor proizveo jedinicu ukupne proizvodnje.

Na isti na~in se dobijaju i ostali koeficijenti a13, a21, a22, a23, a31, a32, a33.

Izra~unati tehni~ki koeficijenti omogu}avaju da se drugi kvadrant tabele napi{e u sljede-


}em obliku:

Industrija Poljoprivreda Ostalo


Industrija 0,16 0,50 0,37
Poljoprivreda 0,09 0,30 0,23
Ostalo 0,04 0,03 0,10

Na taj na~in umjesto apsolutnih iznosa xij, sada raspola`emo sa, relativnim veli~inama
(aij). Koeficijenat aij je relativna veli~ina radi toga {to je apsolutni iznos xij stavljen u odnos sa
doma}om proizvodnjom Xj.

268
Matemati~ke osnove me|usektorskih tabela

Za potrebe analize, umjesto tabelarnog oblika, koeficijenti se prikazuju u obliku matrice.


To je matrica tehni~kih koeficijenata koja se obiljele`ava sa A, odnosno:

0,16 0,50 0,37 


A = 0,09 0,30 0,23 
0,04 0,03 0,10 

Na taj na~in tehnolo{ka matrica A mjeri tehnolo{ke zavisnosti u privredi. (Nastavak obja-
{njenja ove matrice je na str. 657).

5.5.2.2. Koeficijenti dru{tvenog proizvoda (dj)


U teku}oj proizvodnji sektora j, pored predmeta rada (aij) ula`u se ma{ine, anga`uju rad-
nici, ostvaruje profit tj. dodajna ulaganja (Dj). To zna~i da je po svakoj jedinici proizvodnje
Dj
anga`ovano prosje~no jedinica dru{tvenog proizvoda (dodajnih ulaganja). Zato se odnos
Xj

Dj
dj = (5)
Xj

naziva direktni koeficijent dru{tvenog proizvoda sektora j. Taj direktni koeficijent dru{tvenog
proizvoda sektora j, pokazuje veli~inu dru{tvenog proizvoda koja se u sektoru j prosje~no
ostvari po osnovu jedinice njihove proizvodnje.
S obzirom da se dru{tveni proizvod sastoji od amortizacije (oj) plata (Wj) i dobiti (aku-
mulacije) (Vj), mo`emo dobiti i direktne koeficijente njegovih komponenata: amortizacija,
plata i dobiti.
Tako dobijeni koeficijent amortizacije sektora j je jednak
Oj
Oj = (6)
Xj
i pokazuje veli~inu amortizacije koja se prosje~no ostvaruje po svakoj jedinici proizvodnje
sektora j (koliko je sektor j anga`ovao ma{ina za svoju teku}u proizvodnju).
Na isti na~in se dobijaju direktni koeficijenti plata po jedinici
Wj
Wj = (7)
Xj
Vj
a direktni koeficijent dobiti V =
Xj

(Ovo izvo|enje }emo koristiti u poglavlju 18, str. 691.)

269
Ekonomska statistika

U na{em primjeru

a) Koeficijenti amortizacije su:

A1 100 A 30 A 50
O1 = = = 0,12;O 2 = 2 = = 0,6;O 3 = 3 = = 0,08
X1 840 X 2 540 X 3 650

b) Koeficijenti plate:

W1 250 W 40 W 60
W1 = = = 0,30; W2 = 2 = = 0,07; W3 = 3 = = 0,07
X1 840 X 2 540 X 3 650

c) Koeficijenti dobiti:

V1 240 V 20 80
V1 = = = 0,29; V2 = 2 = = 0,004; V3 = = 0,12
X1 840 X 2 540 650

Ovi koeficijenti (0, W, V) su poznati i kao koeficijenti raspodjele.

5.5.2.3. Struktura vrijednosti jedinice proizvoda

Ako raspola`emo tehni~kim koeficijentima i koeficijentima bruto doma}eg proizvoda


(koeficijent raspodjele) mo`emo napisati jedna~inu vrijednosti strukture jedinice proizvodnje
sektora j. Jedna~inu Xj=Σxij+Dj mo`emo izraziti u relativnim brojevima. Ukoliko u kvadrantu
II i kvadrantu III, umjesto apsolutnih brojki upi{emo tehni~ke koeficijente i koeficijente ras-
podjele, dobi}emo strukturu vrijednosti jedinice proizvodnje, odnosno odgovor na pitanje o
koli~ini pojedinih faktora proizvodnje anga`ovanih na njenom stvaranju.
Struktura vrijednosti jedinice proizvodnje

Industrija Poljoprivreda Ostalo


Industrija 0,16 0,50 0,37
Poljoprivreda 0,09 0,30 0,23
Ostalo 0,04 0,03 0,10
Ukupno 0,29 0,83 0,70
Amortizacija 0,12 0,06 0,08
Plate 0,30 0,07 0,07
Dobit 0,29 0,04 0,12
Bruto doma}i proizvod 0,71 0,17 0,28
Vrijednost proizvodnje 1,00 1,00 ≈1,00

270
Matemati~ke osnove me|usektorskih tabela

Tabela pokazuje da u strukturi vrijednosti jedinice proizvodnje prvog sektora materijalni


tro{kovi u~estvuju 29% a dodatna vrijednost 71%.
Poznavanje detaljne vrijednosne strukture jedinice proizvoda svakog pojedinog sektora,
polazna je osnova za analizu cijena pomo}u me|usektorskih modela koje obra|ujemo u po-
glavlju 18 (str. 715).
Pitanje koje dalje raspravljamo jeste: da li postoji neka teorijska osnova definisanja teh-
ni~kih koeficijenata i ukupne me|usektorske analize?

5.5.2.4. Leontijevljeva proizvodna funkcija

U osnovi me|usektorskih tabela (njihove teorijske konstrukcije), me|usektorskih modela


i me|usektorske analize je Leontijevljeva proizvodna funkcija. Karakteristike ove funkcije su
teorijske odnosno matemati~ke pretpostavke me|usektorske analize.
Prije toga, kratko obja{njenje, {to je proizvodna funkcija uop{te.
Proizvodna funkcija je analiti~ki sumarni opis veze izme|u proizvodnih utro{aka s jedne
strane i koli~ine gotovih proizvoda, s druge strane. Ona ukazuje koje se sve kombinacije goto-
vih proizvoda mogu dobiti na osnovu razli~itih kombinacija proizvodnih utro{aka. Prema to-
me, ona sumira (odra`ava) postoje}i nivo tehnologije i ona je analiti~ki izraz tehnolo{ke osno-
ve u datom sektoru privrede i raspolo`ivog fonda tehnolo{kih znanja. Proizvodna funkcija je
opis veze izme|u ulaganja i rezultata.
Bli`i se pojam proizvodne funkcije mo`e objasniti na slijede}i na~in:

Input Rezultati
PROIZVODNI PROCES
Faktori proizvodnje Output

Gdje se vr{i transformacija inputa u outpute, tj. faktora proizvodnje u gotove proizvode?
Ta transformacija se vr{i u proizvodnom procesu. Kako taj proces analiti~ki izraziti, odnosno
kako objasniti {ta se de{ava u toj crnoj kutiji? Jedan od na~ina jeste proizvodna funkcija koja
predstavlja veoma va`an analiti~ki instrument u ekonomskoj analizi.
Ako pretpostavimo da se za proizvodnju koriste samo dva faktora: sredstva za rad i rad,
tada se funkcija proizvodnje mo`e prikazati kao:

Q = f (x1, x2) ; x1, x2, q > 0

Postoje vi{e pretpostavki na kojima se zasniva ova funkcija6.

6
1. Da se radi o neprekidnoj funkciji, ~iji domen je definisan samo onim kombinacijama utro{aka koje da-
ju negativne veli~ine.
2. Da ima neprekidne prvi i drugi izvod.

271
Ekonomska statistika

Najva`niji pojmovi koji se koriste kod analize proizvodne funkcije su supstitucija i ela-
sti~nost supstitucije.
Supstitucija zna~i zamjenljivost jednog faktora drugim. U procesu proizvodnje u~estvuje
vi{e razli~itih utro{aka. ^esto je mogu}a njihova supstitucija. Tako se npr. ako se pove}a cije-
na elektri~ne energije, ovaj input mo`e zamijeniti jeftinijim (pr.ugljenom). Data proizvodnja
se mo`e dobiti na osnovu beskona~no mnogo kombinacija proizvodnih utro{aka, pri ~emu se
smanjenje koli~ine jednog utro{ka kompenzira pove}anjem koli~ine drugog utro{ka. Grafi~ki
se to mo`e prikazati na sljede}i na~in:

x2

x12 A

x22 B
q3
C
x32 q2
q1

x11 x21 x31 x1

Grafik 5.1: Kriva izokvante

Du` koordinatnih osa mjere se koli~ine pojedinih utro{aka. Njihovom kombinacijom do-
bija se odre|eni obim proizvodnje (q1, q2, qj). Linija koja prikazuje obim proizvodnje, naziva
se izokvanta. Izokvanta je geometrijsko mjesto ta~aka koje ozna~ava one kombinacije proiz-
vodnih utro{aka koje odgovaraju istom obimu proizvodnje (Ta~ke A, B, C). [to je izokvanta
dalja od koordinatnog po~etka, to ona predstavlja ve}i obim proizvodnje. (q1<q2<q3<…<qn)
Brzinu zamjene jednog utro{ka x1 drugim utro{kom x2 mjeri stopa supstitucije. Stopa
supstitucije pokazuje za koliko mora da se pove}a koli~ina drugog utro{ka, ukoliko se koli~i-
na prvog utro{ka smanji za jednu jedinicu i ukoliko se zahtijeva da obim proizvodnje ostane

3. Utro{ci su neprekidne promjenljive i mogu uzeti sve nenegativne veli~ine.


4. Pretpostavlja se da odre|eni tehnolo{ki proces daje samo jedan homogen proizvod.
(O tome vidi: Dr Ljubomir Mad`ar: Osnovi teorije proizvodnje, Beograd, 1972).

272
Matemati~ke osnove me|usektorskih tabela

isti. Ako se du` izokvante q2 izvr{i pomjeranje iz ta~ke A u ta~ku B, tada relativno velikom sma-
njenju utro{ka X2 odgovara relativno malo kompenzirano pove}anje utro{ka X1. To se uvijek de-
{ava u podru~ju u kome je koli~ina utro{aka X2 relativno velika, a utro{aka X1 relativno mala.
Brzina supstitucije zavisi od zakrivljenosti izokvante. Supstitucija tako ne postoji tamo
gde su izokvante paralelne sa koordinatnim osama. Ve}a zakrivljenost izokvante, zna~i i ve}u
mogu}nost supstitucije.
Za ekonomsku analizu se uglavnom koriste linearne proizvodne funkcije. To zna~i da se
ukupna proizvodnja pove}ava u istom procentu koliko se pove}aju i utro{ci. Npr. utro{ci se
pove}aju za 10%, proizvodnja za 10%. Me|utim, u praksi, zbog ekonomije obima7 ili diseko-
nomije obima naj~e{}e se de{ava da pove}anje utro{ka za 10% u prvom slu~aju (ekonomija
obima) izaziva pove}anje proizvodnje 15% a u drugom slu~aju (disekonomija) 7%. Klasa
funkcija u kojima je porast proizvodnje proporcionalan porastu utro{aka proizvodnje jeste kla-
sa linearno homogenih funkcija.
U okviru klase linearno homogenih funkcija, a imaju}i u vidu nivo elasti~nosti supstituci-
je, izdvaja se klasa funkcija sa konstantnom elasti~no{}u. U okviru ove klase najpoznatije su
sljede}e tri funkcije:

1. Funkcija ~ija je elasti~nost supstitucija jednaka 0. To je Leontijevljeva proizvodna


funkcija oblika:
1
X= xij
aij
2. Funkcija ~ija je elasti~nost supstitucije jednaka jedinici. To je Cob–Douglasova funk-
cija:

X = A ⋅ Qα ⋅ K1−α

3. Funkcija sa konstantnom elasti~no{}u supstitucije izme|u 0 i 1. ili tzv. CES – funkcija.

Prema tome, Leontijevljeva i Kob–Daglasova funkcija su specijalni slu~ajevi CES–funk-


cije.
Dalji tok odnosi se na Leontijevljevu proizvodnu funkciju.

Oblik Leontijevljeve proizvodne funkcije. – Centralni dio me|usektorske tabele ~ine teh-
ni~ki koeficijenti. Oni i odre|uju oblik funkcije proizvodnje koja le`i u osnovi Leontijevlje-
vog sistema. Ipak, Leontijev ne postavlja funkciju proizvodnje u obi~nom smislu, tj. ne kao
odnos svih anga`ovanih sredstava (faktora), ve} proizvodnu funkciju izvodi iz jednog utro{ka
(faktora). U funkciji oblika:

X j = f( x1j ; x2 j ; ..... xij ) (9)

7
Koeficijent ekonomije obima prvi je definisao Ragner Fri{, kao odnos izme|u infinitezimalnog relativ-
nog porasta proizvodnje i infinitezimalnog relativnog prirasta proizvodnih utro{aka. Ukoliko je taj odnos ve}i
od 1, imamo rastu}e prinose, ako je jednak 1, konstantne prinose, i ako je manje od 1, opadaju}e prinose.

273
Ekonomska statistika

Leontijev daje tehni~ki proizvodni postupak za svaku industriju pomo}u serije ta~no ono-
likog broja homogenih linearnih jedna~ina koliki je i broj raznovrsnih funkcija za proizvodnju
(inputa) uklju~en u proizvodnju:

x1 j = a1 j X j ; x2 j = a 2 j X j ...... X ij = aij X j

Zna~i dato je vi{e proizvodnih funkcija za sektor j, tj. onoliko koliki je broj sektora (utro-
{aka).
Kako se uspostavlja veza izme|u op{teg oblika proizvodne funkcije i Leontijevljeve pro-
izvodne funkcije?
Izraz xij = aij Xj je funkcija tro{kova. Me|utim, funkcija proizvodnje treba da izra`ava
output kao funkciju utro{aka i to kao funkciju ukupnih koli~ina inputa koji su potrebni za od-
nosnu proizvodnju, tj. za svaku vrijednosnu grupu (xj) obra~unava se output koji joj pripada.
Odnosno:

1 1 1
Xj = x1 j ; Xj = x2 j ; Xj = xij (10)
a1 j a2 j aij

Ukoliko su lijeve strane ovih jedna~ina jednake (Xj = Xj = Xj) onda su jednake i lijeve
strane:

1 1 1
xij = xij = xij
a1 j a2 j aij

Ipak, ova jednakost je mogu}a samo ukoliko je ispunjen jedan uslov. To je uslov koji
obezbje|uje pravilnost uzajamnih odnosa koli~ina upotrijebljenih sredstava za proizvodnju
(input relacije) i uzajamnost odnosa tehni~kih koeficijenata.

x1 j : x2 j : x3 j : xij = a1 j : a 2 j : a3 j : aij (11)

Me|utim, sa ovim uslovom pojedini utro{ci vi{e nijesu nezavisni jedan od drugoga tj.
pod pretpostavkom da je ovaj uslov ispunjen, dovoljno je poznavanje samo jedne input koli~i-
ne (jednog xij) da bismo mogli da odredimo output (X).
Op{ta funkcija proizvodnje:

X j = f (x1 j ; x 2 j ... xij )

prelazi na taj na~in u prostiju funkciju j e d n e nezavisne promjenljive veli~ine

X j = f(x ij ) (12)

274
Matemati~ke osnove me|usektorskih tabela

gde xij predstavlja jednu od veli~ina (x1j; x2j; x3j; xij).


Kao jedna takva funkcija Xj = f(xij) mo`e se razmatrati svaka inverzna funkcija oblika:

1
Xj = xij
aij

ukoliko takva funkcija mo`e da se pove`e sa uslovom da se input koli~ine upotrijebljenih


sredstava za proizvodnju me|usobno odnose kao njihovi tehni~ki koeficijenti jedan prema
drugom. To je Leontijevljeva proizvodna funkcija.
Na taj na~in je uspostavljena veza izme|u Leontijevljeve serije funkcija tro{kova i op{teg
oblika funkcije proizvodnje.
Karakteristike Leontijevljeve funkcije. – Osnovne karakteristike Leontijevljeve proizvod-
ne funkcije su linearnost, homogenost i konstantnost tehni~kih koeficijenata.

a) Linearnost. – Ukoliko je ispunjen uslov konstantnosti odnosa izme|u ulaganja i re-


zultata na nivou sektora, tj. konstantnosti tehni~kih koeficijenata, funkcija proizvod-
nje

1
Xj = xij
aij
je linearna.

Ovu funkciju mo`emo prikazati kao pravu, tj. ona posjeduje konstantan nagib. Svakom
promjenom nivoa inputa mijenja se u istoj srazmjeri i obim outputa. Time se isklju~uje posto-
janje poslovnog optimuma i mogu}nost degresije i progresije tro{kova po jedinici proizvoda.

275
Ekonomska statistika

xij

xij =aij Xj

Xj

Grafik 5.2: Leontijevljeva funkcija tro{kova

Pretpostavke linearnosti zna~e da ova funkcija nema ekstremnih vrijednosti. Nepostoja-


nje degresije i progresije tro{kova kao i poslovnog optimuma, isklju~uje iz analize i problem
kori{}enja kapaciteta tj. na osnovu ove proizvodne funkcije ne mo`emo zaklju~iti da li se u
posmatranom sektoru kapaciteti koriste sa 50%, 70% ili 95%.

b) Homogenost. – Ograni~enja linearnosti su u direktnoj vezi sa ograni~enjima koje pro-


izilaze iz homogenosti ove funkcije. Ovdje se homogenost shvata u matemati~kom
smislu, tj. radi se o funkciji koja ne sadr`i konstantni ~lan. Tako je npr. jedna~ina

Y = ax

homogena, ali ne i jedna~ina Y = ax + b .


Leontijevljeva funkcija tro{kova (x ij = a ij X j ) i njegova funkcija proizvodnje
 
 X j = 1 x ij  predstavljaju takve homogene linearne funkcije. One nemaju konstantne ~lano-
 a ij 

ve, tj. njihove prave polaze iz koordinatnog po~etka.

276
Matemati~ke osnove me|usektorskih tabela

Homogenost sa ekonomskog stanovi{ta zna~i proporcionalnost tro{kova. Ova pretpostav-


ka je tim vi{e naru{ena, ukoliko je u~e{}e fiksnih tro{kova ve}e i ukoliko se analiza vr{i u
kratkom roku.

c) Konstantnost tehni~kih koeficijenata.

Iz funkcije tro{kova:

x 1 j = a 1 j X j ; x 2 j = a 2 jX j : x ij = a ij X j

i uslova x1 j : x 2 j = a 1 j : a 2 j proizilazi konstantnost tehni~kih koeficijenata.


Konstantnost tehni~kih koeficijenata je u vezi sa karakteristikom da je supstitucija utro-
{aka jednaka nuli. To zna~i da se utro{ci xij i x1j i x2j ne mogu supstituirati. (Elasti~nost sups-
titucije je jednaka nuli).
Grafi~ki se to mo`e prikazati na sljede}i na~in

xij
xij =aij Xj

C
x1j3 X3j

x1j2 B Xj
2

x1j1 A X1j

α
x12j x22j x32j Xj

Grafik 5.3: Izokvante Leontijevljeve proizvodne funkcije

Izokvante Leontijevljeve funkcije su paralelne sa koordinatnim osama.


Na izokvantama Leontijevljeve funkcije postoji samo jedna ta~ka optimalne kombinacije
dva utro{ka (x1j i x2j). Spajaju}i te ta~ke na razli~itim izokvantama, dobija se Leontijevljeva
proizvodna funkcija.

277
Ekonomska statistika

To zna~i, da pove}anju utro{aka npr. x2j (1) na x2j (2) ne odgovara smanjenje utro{aka
faktora x1j. Iz toga proizilazi da se faktor x2j neracionalno tro{i (rasipa). Za svaki obim proiz-
vodnje (Xj) postoji samo jedna optimalna ta~ka kombinacije utro{aka x1j, x2j (A, B, C).
Ako po|emo od uslova funkcije proizvodnje Leontijeva:

x1 j : x 2 j = a1 j : a 2 j

tada se vidi da su to samo kombinacije funkcija koje le`e na pravoj koja povezuje pravougle
izokvante, ~iji se nagib odre|uje prethodnim input–output odnosom, odnosno:

x 1j a 1j
= = tgα = const.
x 2j a 2j

Iz prethodnog se tehni~ki koeficijenat mo`e shvatiti kao koeficijent pravca Leontijevljeve


funkcije tgα koji je konstantan!
Pretpostavka je ove funkcije da kao {to nema supstitucije faktora proizvodnje, nema ni
supstitucije procesa. Ukoliko bi se dozvolila pretpostavka o mogu}nosti supstitucije tehnolo-
{kih procesa tada bi me|usektorski model poprimio karakteristike modela linearnog progra-
miranja. (kada postoji vi{e optimalnih kombinacija utro{aka proizvodnje.) Npr. optimum pro-
izvodnje elektri~ne energije se kod linearnog programiranja mo`e tra`iti u kombinaciji tri raz-
li~ita tehni~ka procesa dobijanja struje: hidro, termo i nuklearna. Me|usektorska analiza pola-
zi od pretpostavke da se tehnolo{ka struja mo`e dobiti samo na jedan na~in, {to zna~i da nema
mogu}nosti supstitucije.
I na kraju, pretpostavka je da u sistemu nema ograni~avaju}ih faktora, tj. da nema defici-
tarnih proizvoda. Za svako pove}anje proizvodnje sektora j ima dovoljno sirovina, energije,
ma{ina, radne snage ...
* *
*
Za{to se proizvodna funkcija mo`e koristiti za obja{njenje {ta se de{ava u „crnoj kutiji”,
tj. proizvodnom procesu?
Zbog toga {to je u njenoj osnovi uspostavljanje tehnolo{kih odnosa koji realno postoje u
procesu transformacije inputa (sirovine, energija) u gotove proizvode! Zato i veli~ine u Leon-
tijevljevoj proizvodnoj funkciji imaju tehnolo{ki karakter (zavise od tehnologije). Otuda se ~i-
tava ideja me|usektorske analize mo`e svesti na pitanje: [to se de{ava u ostalim sektorima
kada se promijeni obim proizvodnje u jednom sektoru? Za{to ostali sektori reaguju na tu pro-
mjenu proizvodnje? Zbog tehnolo{ke povezanosti!
U kojoj mjeri reaguju ostali sektori?
U mjeri veli~ine tehni~kog koeficijenta – aij!

To zna~i, tehni~ki koeficijent, koji se teorijski obja{njava Leontijevljevom proizvodnom


funkcijom, klju~ni je element u me|usektorskoj analizi. Sve po~inje od tog koeficijenta – aij!.
Zato poku{ajte da ga razumijete!! Na njemu po~iva me|usektorska analiza, (vidi poglavlje
17. i 18).

278
Matemati~ke osnove me|usektorskih tabela

REZIME

1. Prevo|enje apsolutnih veli~ina iz drugog i tre}eg kvadranta me|usektorske tabele u


relativne (tehni~ki koeficijenti i koeficijenti raspodjele) je uslovljeno potrebom
kvantifikacije me|uzavisnosti me|u sektorima.
2. Tehni~ki koeficijent je osnovna mjera me|uzavisnosti sektora i i sektora j.
3. Leontijevljeva proizvodna funkcija svojim karakteristikama odre|uje pretpostavke
(ograni~enja) analize:
a) Odre|eni proizvod proizvodi se samo u jednom sektoru i po jednom istom
tehnolo{kom postupku,
b) Utro{ci su neprekidne promjenljive i uzimaju sve nenegativne vrijednosti. To
je pretpostavka o djeljivosti utro{ka,
c) Utro{ci su linearna i homogena funkcija proizvodnje tj. Xj = f(xij)
d) Pretpostavka o konstantnosti input–output odnosa tj. x12 : x13 = a12 : a13
e) Pretpostavka o konstantnosti tehni~kih koeficijenata, (aij=const.)
f) Elasti~nost (brzina) supstitucije utro{aka i tehnolo{kih procesa jednaka je 0.
g) U proizvodnom sistemu nema ograni~avaju}ih faktora, tj. nema deficitarnih
proizvoda ili nema nesta{ica,
h) Analiza se vr{i u okviru otvorenog me|usektorskog modela (za razliku od po-
~etnog zatvorenog modela),
i) Model je stati~an, tj. radi se o stati~noj (ne dinami~koj) analizi

PITANJA

1. Kako se dolazi do xij? Kako se xij prevodi u relativne veli~ine? Objasnite!


2. Detaljno objasnite su{tinu tehni~kog koeficijenta, odgovaraju}i na pitanja za{to se aij
zove tehni~ki koeficijent; otkud tehnolo{ka komponenta u koeficijentu; koje zavisno-
sti mjeri, kako se izra~unava; {to je tehnolo{ka matrica A?
3. Za{to je tehni~ki koeficijenat osnov za me|usektorsku analizu?
4. Na bazi podataka iz me|usektorske tabele 1, samostalno izra~unajte tehni~ke koefici-
jente.
5. [ta su i kako se izra~unavaju koeficijenti raspodjele? Poka`ite na primjeru.
6. Objasnite strukturu vrijednosti jedinice proizvodnje u sektoru industrije!
7. [ta je to proizvodna funkcija? Izme|u ulaganja u proizvodnju i rezultata proizvodnje
postoji proces proizvodnje i njihova organizacija {to se de{ava u tom procesu za eko-
nomiste je ~esto nepoznato (to je tzv. crna kutija). Da li proizvodna funkcija i kako
otkriva sadr`aj odnosa i zavisnosti u procesu proizvodnje? Kako da de{ifrujete crnu
kutiju?
8. U ~emu se ogleda specifi~nost Leontijevljeve proizvodne funkcije u odnosu na op{ti
oblik proizvodne funkcije? Objasnite grafik funkcije i njenih izokvanti!

279
Ekonomska statistika

9. Najva`nija pretpostavka analize jeste konstantnost tehni~kih koeficijenata! Kako vi


shvatate ovo ograni~enje analize? Uop{te, za{to se ka`e da svaka pretpostavka unosi
ograni~enje u analizu?
10. Na bazi podataka iz me|usektorske tabele 1, poka`ite na koliko na~ina mo`ete odre-
diti proizvodnju sektora 1, a na koliko sektora 2.
11. Ne zaboravljajte da armaturu odnosa i zavisnosti izme|u preduze}a ~ini tehnologija,
kao {to to unutar preduze}a, pored tehnologije, ~ini i organizacija posla i tehnolo{ka
disciplina. Za{to je va`no ovo upozorenje? Za{to je ovo upozorenje va`no za va{ bi-
znis?
12. Da li se faze tehnolo{kog procesa i procesa organizacije mogu preskakati? Napravite
asocijaciju sa postupno{}u u {kolskom sistemu! Za{to se ljudi odmah ne upisuju na
fakultet?
13. U ~emu se ogleda strukturno prilago|avanje preduze}a i privrede u cjelini? Ka`emo
da je to kvalitativno prilago|avanje okru`enju! Za{to? Koje su posljedice tog
procesa? Kakva je veza izme|u politike strukturnog prilago|avanja, politike
zapo{ljavanja i oblika svojine? Kakav je zna~aj malih preduze}a u procesu podizanja
kvaliteta (efikasnosti) privrede? Da li ona i za{to mogu biti podstrek razmahu
preduzetni~ke inicijative? O ovom pitanju razmi{ljajte kao o svom problemu, tj. da li
je strukturalno prilago|avanje privrede {ansa za vas i kako mislite da je iskoristite?
Da li ste razmi{ljali o sopstvenom biznisu poslije studija? Ako nijeste, za{to nijeste?
Da li ste dobro procijenili svoje alternative? Rje{enje nije u odgovoru: vidje}u kad
zavr{im. Ako ne znate kuda idete, tamo }ete i sti}i! (sva ova pitanja posmatrajte kroz
prizmu proizvodne funkcije i tehni~kih koeficijenata).
14. Kako biste znanja o Leontijevljevoj proizvodnoj funkciji mogli iskoristiti za svoj
biznis?
15. Ekonomiju ipak karakteri{u nelinearni odnosi. Ekonomija vi{e podsje}a na
uzburkano, nego na mirno more! Ipak, mi koristimo pretpostavku linearnosti! Po koju
cijenu?

KLJU^NE RIJE^I

Tehni~ki koeficijenat; Matrica tehni~kih koeficijenata; Koeficijent raspodjele; Koefici-


jenti bruto doma}eg proizvoda; Proizvodna funkcija; Elasti~nost supstitucije; Izokvante; Eko-
nomija obima, Disekonomija obima; Rastu}i, konstantni i opadaju}i prinosi; Linearnost, neli-
nearnost, haos, slu~ajnost; Strukturno prilago|avanje; Homogenost; Fiksni tro{kovi; Varija-
bilni tror{kovi; Substitucija procesa.

280
5.5.3.

Statisti~ke osnove me|usektorskih tabela

Koje statisti~ko–metodolo{ke zahtjeve treba da ispuni me|usektorska tabela?

Su{tina ovog poglavlja:

# Klasifikacija privrednih djelatnosti i problem agregiranja


# Posebni statisti~ki problemi
# Cijene u kojima se sastavljaju input – output tabele
Ekonomska statistika

Me|usektorske tabele su prije svega rezultat konkretne statisti~ke akcije koju sprovodi
nadle`ni dr`avni organ, ukoliko se radi o tabelama privrede na nivou dr`ave ili regije, ili
nadle`ne slu`be za korporaciju, ukoliko se konstrui{e tabela za korporaciju. Zadatak je da se u
tabelu uklju~e i obuhvate sve transakcije koje se de{avaju u privredi. To su prodaja daske iz
pilane na Veru{i fabrici „M. Radovi}”, kupovina mermera iz Danilovgrada od „Lov}eninve-
sta”, prodaja aluminijuma koju vr{i „KAP” u Gr~koj, kupovina svje`eg mesa iz Zrenjanina od
strane „Cetinjeturista” i su{enje na Njegu{ima; prodaja apartmana u Pr`nom; primljene plate u
KAP; prodati bageri iz „Radoja Daki}a” „Kongrap” iz Beograda; prodato vino „13. jul” trgo-
va~koj ku}i u Bufalu; i stotine hiljada sli~nih transakcija. Ekonomski `ivot je akcija, aktivira-
nje energije, {to se de{ava kroz razli~ite transakcije (kupovine i prodaje). Za ovo poglavlje ni-
je va`no kako su te akcije inicirane, ~ime su motivisane, ve} je va`no da se one de{avaju i da
vi shvatite da se radi o konkretnim (prakti~nim) a ne izmi{ljenim ili zami{ljenim poslovima,
te da }ete vi sjutra biti pla}eni samo za konkretno ura|en posao (transakciju) a ne za „dobre
namjere i genijalne ideje”. Upravo, zadatak statistike jeste da sve te transakcije evidentira i na
odgovaraju}i na~in prika`e u tabelama, koje sadr`e informacije o tome {to se de{ava u eko-
nomskoj praksi. Informacije iz tabela se kori{}enjem me|usektorskih modela uop{tavaju, od-
nosno modeliraju. Pri tome se model shvata kao uobi~ajeno pona{anje ili uobi~ajena (o~ekiva-
na) reakcija menad`era, preduze}a, grane, vlade na neku mjeru ili doga|aj koji se desio. Npr.
kako pove}anje cijene nafte uti~e na na{u privredu, ili preduze}e. Ili, {to }e se desiti ukoliko
se pove}a proizvodnja automobila u „Zastavi” za 50.000 komada? Kako politika Vlade da vo-
di politiku visokih plata uti~e na va{ biznis? Nije to samo va{a obaveza da zaposlenima u va-
{em preduze}u pove}ate plate! I cijene va{ih sirovina (inputa) postaju skuplje, jer su se pove-
}ale plate kod proizvo|a~a sirovina. Uz to, ve}e cijene zna~e i ve}i porez, a ve}e plate i ve}e
doprinose, (i mnogo ~ega drugoga). Te uticaje treba kvantificirati! Da bi tabela dala takav sta-
tisti~ki materijal ona mora da ima (a) odre|eni oblik i na~in razvrstavanja transakcija, (b) teo-
rijsko–matemati~ke osnove i (c) da se zasniva na statisti~koj metodologiji koja omogu}ava (a)
i (b). O zahtjevima (a) i (b) raspravljano je u prethodnim poglavljima. U ovom raspravljamo o
uslovu pod (c).
Statisti~ki problemi se mogu podijeliti u ~etiri grupe: (1) klasifikacija privrednih djelat-
nosti i problemi agregiranja, (2) posebni problemi u vezi sa konstrukcijom tabele, (3) priku-
pljanje podataka, (4) problem cijena u kojima se iskazuju tokovi u me|usektorskoj tabeli.

5.5.3.1. Klasifikacija privrednih djelatnosti i problem agregiranja

Pojam sektora je centralni pojam u me|usektorskoj tabeli. Me|utim, sektor nema neko
odre|eno statisti~ko zna~enje i za razli~ite namjene tabele, razli~ito se defini{e. Teorijski, broj
sektora u tabeli mo`e biti onoliki, koliki je broj proizvoda. Pretpostavka me|usektorske anali-
ze jeste da se jedan proizvod proizvodi samo u jednom sektoru. No, takva tabela, sa nekoliko
hiljada sektora bila bi i suvi{e glomazna i analiti~ka. Bila bi malo upotrebljiva. Stoga se pri-
stupa spajanju, zdru`ivanju sli~nih proizvoda i njihovom zajedni~kom obuhvatanju u okviru
jednog sektora. Taj proces odnosno postupak sjedinjavanja, skupljanja sli~nih proizvoda u je-
dan sektor naziva se agregiranje.8

8
Agregacija – gomilanje, zdru`enje, zdru`ivanje, sjedinjenje, Agregirati – skupiti, ujediniti, spojiti. Agregatno
stanje – na~in na koji su spojeni najmanji djelovi cjeline.

282
Statisti~ke osnove me|usektorskih tabela

Problem agregiranja je ina~e jedan od klju~nih problema od ~ijeg rje{enja zavisi upotreb-
na vrijednost mnogih instrumenata ekonomske analize. (Npr. proizvodnih funkcija, u kojima
se agregiraju faktori proizvodnje: rad, kapital. Tako rad kao faktor nije homogen–iako se u
proizvodnim funkcijama pretpostavlja da jeste – jer npr. imamo kvalifikovan i nekvalifikovan
rad, rad sa manje ili vi{e intenziteta i sl.).
U ~emu se ogleda problem agregiranja u me|usektorskim tabelama?9 Ovaj problem se
defini{e na slede}i na~in: kako dobiti sektor u kojem svako preduze}e:

1. Proizvodi samo jedan proizvod (isti output)


2. Da se u svakom preduze}u u tom sektoru primjenjuje isti proizvodni (tehnolo-
{ki) postupak (ista struktura inputa).

Formiranje sektora u me|usektorskoj tabeli po~iva na nau~no razra|enoj klasifikaciji dje-


latnosti nacionalne privrede. Svaka zemlja ima svoju klasifikaciju djelatnosti, koja, prije sve-
ga zavisi od koncepcije proizvodnje. Klasifikacija djelatnosti je sli~na kontnom planu, jer sa-
dr`i vi{e nivoa sakupljanja podataka, odnosno vi{e grozdova. Na{a klasifikacija na nivou 14
oblasti ve} je prikazana u poglavlju o agregatima proizvodnje (str. 92). Svakako, ona se mo`e
dalje razbijati i svaka djelatnost ima svoju {ifru. (Klasifikaciju ste koristili kada ste osnovali
svoje privatno preduze}e – ili }ete je koristiti kada ga budete osnivali – da upi{ete poslove ko-
jima }e se baviti preduze}e, {to je neophodno za registraciju preduze}a u privrednom sudu.
Ista klasifikacija objavljena u Slu`benom listu ili kao poseban metodolo{ki materijal u izdanju
nadle`nog zavoda za statistiku, slu`i za formiranje sektora u me|usektorskoj tabeli).
Iako postoji zvani~na klasifikacija djelatnosti ni to nije dovoljno da se lako formiraju
sektori. Zapravo, pravilna konstrukcija me|usektorskih bilansa i otkrivanja me|usektorskih
veza i njihova kvantifikacija mogu}a je samo ukoliko su sektori jednorodni, homogeni. Da bi
se to obezbijedilo, potrebno je primijeniti princip ~istih djelatnosti (koji polazi od proizvoda)
a ne organizacioni, koji polazi od organizacije (preduze}a). Ako smo prihvatili taj princip ~i-
stih djelatnosti onda se prije po~etka izrade tabele re{avaju dva pitanja:

1. Koliki broj sektora treba da ima tabela,


2. Postoji li neki nau~ni kriterij koji dozvoljava odre|ivanje optimalnog broja
sektora u me|usektorskoj tabeli.

Broj sektora treba da bude toliki da omogu}ava kvantifikaciju osnovnih me|uzavisnosti


u privredi, a koje `elimo da sagledamo. Zna~i, namjena tabele odre|uje broj sektora. Tako u
nas, za sagledavanje globalnih me|usektorskih veza koristi se tabela sa osam sektora. Za sa-
gledavanje detaljnijih veza koristi se tabela sa 98 sektora. Uop{teno, u praksi se izra|uju me-
|usektorske tabele i primjenjuju me|usektorski modeli od svega nekoliko do 3.250, koliko je
iznosila tabela za Norve{ku privredu 1966. Razumljivo, u centralizovanom sistemu broj sek-
tora u tabeli }e biti manji, a u decentralizovanim sistemima potreban je ve}i broj sektora. Ovo
iz razloga {to decentralizacija ja~a i uve}ava broj veza.
Formalno, proces spajanja dva sektora u jedan novi jeste:

9
Detaljnije: dr Branko Horvat: Me|usektorska analiza, Zagreb, „Narodne novine”, 1967.

283
Ekonomska statistika

X k + X l = X(k + 1) ako (k + 1) obilje`imo sa j, dobijamo X j

Koeficijenti utro{ka izgledaju

x ij x i (k + 1) x ik + x il a X + a il X1
a ij = = = = ik k =
Xj X k +1 X k + X1 X k + X1

Xk x1
= a ik + a il
X k + X1 X k + X1

Koeficijenti se pojavljuju kao ponderisani zbirovi koeficijenata ranijih sektora. Ako sada
do|e do porasta proizvodnje Xk i , novi koeficijenti utro{aka dobijeni fuzijom sektora k i l }e
ostati nepromijenjena samo ako:

a) oba ranija sektora imaju iste ili bar sli~ne koeficijente utro{ka pa su a ik = a il ,
usljed ~ega promjene u ponderima ostaju bez uticaja; ili,
b) proizvodne funkcije su razli~ite, ali proizvodi k i l su komplementarni, {to
zna~i da se tra`e u fiksnim proporcijama, usljed ~ega ponderi ostaju nepromi-
jenjeni.

Postoje razli~iti kriteriji agregiranja. Kriterijumi agregiranja se mogu klasifikovati u tri


grupe:
1. Matemati~ki kriterijumi agregiranja,
2. Tehnolo{ka sistematizacija proizvodnih aktivnosti,
3. Agregiranje prema tehni~kim karakteristikama.

1. Matemati~ki kriteriji polaze od nekih matemati~kih mjerila koja mogu poslu`iti kao
kriterij. Tako se kao jedna od mjera koristi kriterij minimalnog rastojanja koji je for-
mulisao Fi{er.

min. c = ∑ C R
gdje je C R = ∑(a ik − a il )
2

Poznati ruski ekonomista V. Kosov je predlo`io primjenu koeficijenta korelacije, tj. agre-
giranje onih grana koje imaju najve}i koeficijent korelacije.10
Za ove svrhe predla`e se ~esto i kori{}enje linearnog programiranja, tj. tra`enje nekog
optimalnog broja sektora u tabeli.11

10
V. Kosov: Me`duotreclovie modeli. „Progres”, Moskva, 1978.
11
I. Granberg: Matemati~ki metodi i modeli, „Progres”, Moskva, 1977.

284
Statisti~ke osnove me|usektorskih tabela

2. Druga grupa kriterija polazi od karakteristika tehnolo{kih procesa. Tako se npr. izvr{i
klasifikacija svih proizvoda u svim granama privrede kroz 4 osnovne operacije:

Prva operacija: dobijanje sirovina;

Druga operacija: ~i{}enje sirovina, koje obuhvata operacije


posredstvom kojih se podsti~u nu`ne izmjene
proizvoda za dalju proizvodnju,

Tre}a operacija: kori{}enje tih materijala u stvaranju nekih


polufabrikata,

^etvrta operacija: fabrikacija i izrada finalnog proizvoda.

Proizvodi se klasifikuju u jednu od ~etiri navedene operacije.


Ograni~enje ovog kriterija je da neki proizvodi prolaze kroz dvadeset i vi{e procesa, pa ih
je te{ko agregirati u neke od ove ~etiri operacije.

3. Tre}a grupa, polazi od tehni~kih karakteristika proizvoda koji se klasifikuju i oslanja


se na prethodnu sistematizaciju tehnolo{kih procesa. U tom smislu, mo`emo razliko-
vati tri oblika agregiranja:

• Vertikalno agregiranje: kad je proizvodnja jedne industrije potpuno apsorbo-


vana od druge industrije, a proizvodna funkcija ne dozvoljava supstituciju,
onda se te dvije industrije mogu kombinovati. Npr. proizvodnja gvozdene ru-
de, gvo`|a i ~elika i valjanih proizvoda mo`e se agregirati u crnu metalurgiju.
Vertikalno agregiranje je opravdano kad se radi o fazama proizvodnje ~iji
proizvodi se uop{te ili najve}im dijelom ne pojavljuju na tr`i{tu.
• Horizontalno agregiranje faza proizvodnje: proizvodi koji se nalaze u istoj fa-
zi proizvodnje grupisani su zajedno. Npr. u slu~aju obojenih metala mogu se
svi rudnici i flotacije grupisati zajedno, zatim sve topionice i elektrolize i na
kraju sve valjaonice. Me|utim, ovakvo grupisanje podrazumijeva da se ne {iri
asortiman proizvoda.
• Horizontalno agregiranje proizvoda: agregiraju se isti proizvodi iako su proiz-
vedeni na razli~ite na~ine. Npr. so koja se mo`e dobiti iz morske vode ili ka-
mena so. Ili, elektri~na energija koja se mo`e dobiti iz hidrocentrala, termo-
centrala i nuklearnih elektrana, agregiraju se u jedan sektor: sektor proizvod-
nje elektri~ne energije.
• Parcijalnim horizontalnim agregiranjem uslu`nih procesa: procesi koji su za-
jedni~ki za razli~ite industrije, zbog toga {to nijesu specifi~ni za neki materi-
jal, agregiraju se u posebne grupacije. Npr. transport, trgovina, skladi{tenje.

285
Ekonomska statistika

U praksi je te{ko obezbijediti visok stepen homogenosti sektora12. Stoga i tehni~ki koefi-
cijenti predstavljaju samo prosje~ne vrijednosti, koje – kao i sve prosje~ne vrijednosti –
imaju svoje manjkavosti i aproksimiraju (prikazuju) stvarnost samo sa odre|enim stepenom
ta~nosti.
Uslov homogenosti, sâm Leontijev je formulisao na sljede}i na~in: „U skladu sa ap-
straktnom teoretskom {emom, sva proizvodna preduze}a moraju biti podijeljena u nekoliko
homogenih industrijskih grana, pri ~emu se homogenost defini{e (a) sa identitetom proizvoda,
(b) kvalitativnom i kvantitativnom sli~no{}u strukture tro{kova preduze}a u okviru svake gra-
ne ...”. Ali, Leontijev je morao dodati, da ovaj zahtjev nije mogu}e u potpunosti ispuniti:
„Stvarno, ne mo`e se ostvariti nijedna od ovih `elja”.13

5.5.3.2. Posebni statisti~ki problemi.

Ovi problemi se posebno odnose prije svega na kvadrant reprodukcione potro{nje. Najva-
`niji me|u njima je na~in obuhvatanja trgovine i transporta. Zapravo, trgovina i transport se
mogu obuhvatiti (a) na isti na~in kao svi ostali sektori, (bruto princip obuhvata), (b) obuhvata-
njem samo trgovinske mar`e (ili saobra}ajne usluge). Objasnimo ova dva principa na primjeru
koji polazi od pretpostavke da imamo tri sektora: I–proizvodnja sirovina, II–prerada te sirovi-
ne, i III–trgovina.
Shodno bruto principu, trgovina kao i sve ostale djelatnosti, prima robu od drugih sektora
kao svoje „utro{ke”, tome dodaje svoju mar`u koja pokriva tro{kove trgovine i dodajnu vri-
jednost i tako formiranu ukupnu vrijednost proizvoda prodaje sljede}em sektoru. Sljede}a ta-
bela to prikazuje, uz dodatni podatak da je ukupna vrijednost sirovina 100.000 („cijena proiz-
vo|a~a”) i mar`a 15.000.

Tabela: Obuhvatanje usluga trgovine po „bruto principu”

Proizvodnja Prerada Trgovina


sirovina
1 2 3
Proizvodnja sirovina x13
1. (100.000)
Prerada
2.

Trgovina x32
3. (115.000)

12
Da li je skup studenata homogen? Unutar tog skupa postoji mno{tvo razlika (pol, generacijska
pripadnost, uspjeh). Ipak, i pored tih razlika, skup studenata se koristi kao agregat, koji izra`ava npr. razli~it
agregat agregatu: penzioneri.
13
W. Leontiev: Struktura Amerikanskoj Economii, 1919–1939, str. 162 i 163.

286
Statisti~ke osnove me|usektorskih tabela

Proizvo|a~ sirovina prodaje trgovini sirovine u iznosu 100.000 (x13). Trgovina ovako ku-
pljenu robu prodaje sektoru prerade (x32) za 115.000 (uklju~uju}i mar`u).
Prikazuju}i na ovaj na~in djelatnost trgovine, gube se me|uzavisnosti izme|u sektora 1 i
2 koji su u prirodnoj tehnolo{koj vezi. U ovom slu~aju, gubi se veza izme|u proizvodnje siro-
vina i njihove prerade. Ta veza je posredna – preko trgovine. Na ovaj na~in mi nijesmo u mo-
gu}nosti da izra~unamo tehni~ki koeficijent koji pokazuje zavisnost izme|u proizvodnje siro-
vina i sektora njihove prerade. Stoga se u tabelama primjenjuje neto princip: sektor trgovine
ne zahvata bruto vrijednost (115.000) ve} samo „neto vrijednost” – 15.000.

Tabela: Obuhvatanje usluga trgovine po neto principu

Proizvodnja Prerada Trgovina


sirovina
1 2 3
Proizvodnja sirovina x12
1. (100.000)
Prerada
2.

Trgovina x32
3. (15.000)

Sad sektor 1 po cijeni proizvo|a~a isporu~uje sirovine sektoru prerade (100.000), a sek-
tor 2 pla}a tro{kove trgovini (x32). Odnosno sektor prerade pla}a 115.000 i to 100.000 za siro-
vine i 15.000 za usluge trgovine.
Neto princip obuhvata usluga koristi se i u jugoslovenskim tabelama. To zna~i da se u redu i
koloni saobra}aja i trgovine nalazi samo vrijednost njihove neto usluge (provizija, mar`a i sl.).

Prikupljanje podataka. – To je statisti~ki posao koji sprovodi Savezni i republi~ki zavod


za statistiku (u dijelu o tabeli date su bli`e informacije o izvorima podataka). Samo da istak-
nem da se to prikupljanje vr{i putem specijalnog instrumentarija.

Cijene u kojima se iskazuju tokovi u me|usektorskoj tabeli. – Nekada su se tabele sasta-


vljale u naturalnim jedinicama. Danas se to radi rijetko. One se sastavljaju u vrijednosnim je-
dinicama, kao umno`ak koli~ine i cijene. Koje cijene koristimo za obra~un? Odgovor na ovo
pitanje treba tra`iti u kontekstu osnovnog cilja me|usektorske analize: kvantifikacija tehnolo-
{kih me|uzavisnosti izme|u sektora. Pitanje je, koja cijena najbolje otkriva i kvantificira ove
tehnolo{ke me|uzavisnosti, odnosno koja cijena najmanje zamagljuje tehnolo{ke zavisnosti.
U praksi se koriste:

1. Cijene proizvo|a~a
2. Nabavna cijena

287
Ekonomska statistika

Razlika izme|u ovih cijena je {to se nabavna cijena dobija kada se na cijenu proizvo|a~a
dodaju tro{kovi transporta i trgovine.
Tabele se, po pravilu, sastavljaju u cijenama proizvo|a~a. Cijene proizvo|a~a znatno vi{e
zavise od tehnologije, odnosno one jasnije mjere zavisnost me|u sektorima. Nabavna cijena
obuhvata pored tro{kova proizvodnje i elemente prometa i trgovine, elemente koji su nezavi-
sni od tehnologije.
Posmatrajmo tu razliku izme|u ova dva koncepta cijena na sljede}em primjeru: Sektor
energetike isporu~uje sektoru ma{inske industrije svojih proizvoda u vrijednosti od 1.000.000,
po cijeni proizvo|a~a. Ukupni tro{kovi transporta, trgovine i skladi{tenja iznose 300.000.
Ukupna proizvodnja sektora ma{inske industrije iznosi 5.000.000. Tehni~ki koeficijenti po
oba koncepta }e biti:

x ij 1.000.000
a) cijena proizvo|a~a a ij = = = 0,201
X j 5.000.000
x ij 1.300.000
b) nabavna cijena a ij = = = 0,262
X j 5.000.000

Realniju tehnolo{ku zavisnost izme|u sektora energetike i ma{inske industrije prikazuje


aij, izra~unat na bazi cijene proizvo|a~a. Za{to? Zato {to aij izra~unat na bazi nabavne cijene
sadr`i neke tro{kove koji nijesu zavisni od tehnologije. Da li tro{kovi skladi{tenja zavise od
vrste tehnologije u sektoru energetike?
Isto tako, uslijed pove}anja transportnih tro{kova dolazi do promjene tehni~kog koefici-
jenta, bez obzira {to nije do{lo ni do kakvih promjena u tehnolo{koj zavisnosti. Npr. do{lo je
do pove}anja transportnih tro{kova za 100.000. Kako to pove}anje uti~e na tehni~ke koefici-
jente, po konceptu nabavne cijene?

1.400.000
a ij = = 0,28
5.000.000

Do{lo je do promjene tehni~kog koeficijenta i kada se ne bi znao uzrok pove}anja, moglo


bi se pogre{no zaklju~iti da je do{lo do pove}anja tehnolo{ke zavisnosti ova dva sektora. Ka-
da se obra~un vr{i po cijeni proizvo|a~a, ovaj problem ne postoji. U tome se i sastoji prednost
i ve}a analiti~ka vrijednost tehni~kog koeficijenta izra~unatog na bazi cijene proizvo|a~a.

Reprodukciona i finalna potro{nja. – Prilikom sastavljanja me|usektorske tabele vr{e se


obi~no razli~ita prilago|avanja materijalnih tro{kova iskazanih u uobi~ajenoj knjigovodstvenoj
evidenciji preduze}a. Definicijom proizvodnog sektora, odre|ene su one djelatnosti ~iji se proiz-
vodi registruju kao utro{ci me|ufaznih proizvoda u matrici reprodukcione potro{nje. U skladu sa
koncepcijom materijalne proizvodnje, usluge ostalih djelatnosti isklju~ene su (u jugoslovenskim
tabelama) iz matrice reprodukcione potro{nje. Tako su npr. izdaci za osiguranje, kamate, tro{kovi
platnog prometa, koji ina~e ulaze u tro{kove poslovanja, uklju~eni u matricu dru{tvenog proizvo-
da kao ugovorene ili zakonske obaveze.
288
Statisti~ke osnove me|usektorskih tabela

Razgrani~enje izme|u reprodukcione i finalne potro{nje iz teku}ih i kapitalnih transakcija u


nas se vr{i na bazi postoje}e knjigovodstvene prakse. Sve nabavke koje terete tro{kove poslovanja
smatraju se teku}im, a sve nabavke koje terete ra~un investicije smatraju se kapitalnim. Tako tro-
{kovi investicionog odr`avanja terete tro{kove poslovanja i dio su reprodukcione potro{nje.
Investiciona potro{nja kao komponenta finalne potro{nje odnosi se na bruto investicije i obu-
hvata materijalna dobra i proizvodne usluge namijenjene pro{irenoj reprodukciji i zamjeni osnov-
nih sredstava, te izgradnji neprivrednih objekata. U tabelama je investiciona potro{nja data kao
sinteti~ki stubac. No, i ovaj stubac se mo`e ra{~laniti po sektorima u kojima su investicije izvr{e-
ne, i na taj na~in dobija se novi informacioni sadr`aj, koji omogu}ava njihovo {ire analiti~ko ko-
ri{}enje. Tada bismo imali posebnu matricu investicione potro{nje, koja bi korisno poslu`ila
za vo|enje investicione politike.

* *
*

Detaljan prikaz statisti~ke metodologije koji obuhvata svakodnevne ekonomske aktivno-


sti (transakcije) kroz sistem nacionalnih ra~una (SNA), stvorio je osnovu za prelazak na kon-
strukciju odgovaraju}ih modela. Zapravo, pitanje koje se postavlja glasi: Da li se preko siste-
matizovanih podataka u SNA mo`e do}i do mjere zavisnosti izme|u pojedinih ekonomskih
agregata (ekonomskih varijabli)? Da bismo do{li do ove zavisnosti potrebno je da konstrui{e-
mo odgovaraju}e modele! Zapravo, parametri u modelu su mjera zavisnosti (vidi str. 84).

U dijelu C, upravo polaze}i od ~injenice da, nakon prou~avanja SNA, razumijete su{tinu
svih agregata i njihove strukturne odnose, prelazimo na konstrukciju makroekonomskih mo-
dela.

^itava statisti~ka gra|a bila bi malo upotrebljiva za analizu bez konstrukcije modela!

289
Ekonomska statistika

REZIME

1. Tabela mora da zadovolji odre|ene statisti~ke zahtjeve da bi bila pogodna za


konstrukciju analiti~ki upotrebljivih me|usektorskih modela.
2. Osnovni statisti~ki problem je problem agregiranja. Cilj agregiranja je da se dobiju
homogeni sektori, (da elementi tog sektora imaju {to vi{e zajedni~kih karakteristika).
3. U praksi se koristi agregiranje po principu ~istih djelatnosti i po organizacionom
principu (sjetite se agregata proizvodnje).
4. U obra~unu me|usektorskih tokova koriste se cijene proizvo|a~a i nabavne cijene.
5. Sektor usluga u tabelama obuhvata se po „neto principu”, bilje`i se samo vrijednost
usluge.
6. Statisti~ka rje{enja uvijek treba da budu takva, da ne zamagljuju tehnolo{ku zavisnost
izme|u sektora. Cilj analize je kvantifikacija tehnolo{kih me|uzavisnosti, i svako
obuhvatanje netehnolo{kih utro{aka smanjuje analiti~ku vrijednost tabele i modela.

PITANJA

1. Koje statisti~ke probleme treba rije{iti prilikom sastavljanja me|usektorskih tabela?


2. U ~emu se sastoji problem agregiranja? Za{to ka`emo da je to centralni statisti~ki
problem prilikom sastavljanja tabele?
3. Kako problem agregiranja uti~e na tehni~ke koeficijente? Za{to za tehni~ke
koeficijente ka`emo da su to prosje~ne veli~ine?
4. Da li znate {ta je i kako izgleda klasifikacija djelatnosti kod nas? Kako izgleda u
SNA? Da li vam je ona potrebna prilikom registracije preduze}a? Ako da, za{to? Da
li znate kako biste na molbu va{eg prijatelja koji otvara svoj biznis, da mu pribavite
klasifikaciju, do nje do{li?
5. Opi{ite vertikalno agregiranje, npr. {to zna~i sektor tekstilne industrije? [to obuhvata
sektor crne metalurgije, a {to sektor obojene metalurgije?
6. Kako se u tabelama obuhvataju trgovina i transport? [to su njihovi inputi a {to
outputi?
7. Koje su prednosti cijene proizvo|a~a u prikazivanju me|usektorskih tokova?
8. Kako se vr{i razdvajanje teku}ih i kapitalnih transakcija u tabelama? Na koji na~in su
obuhva}ene kamate, premije, investiciono odr`avanje?
9. Za{to je amortizacija obuhva}ena u III a ne u II kvadrantu? Za{to su plate u III a ne u
II kvadrantu? Za{to su samo predmeti rada u II kvadrantu?
10. Kako se prikupljaju podaci za me|usektorsku tabelu? Da li ste imali u rukama knjigu
koju izdaje Savezni zavod za statistiku: Me|usobni odnosi privrednih djelatnosti
Jugoslavije.

290
Statisti~ke osnove me|usektorskih tabela

11. Da li neka saznanja iz ovog poglavlja mogu biti korisna za va{ biznis: Za{to? Da li
vam ovo poglavlje poma`e da shvatite zna~aj bitnih od manje bitnih ~injenica za
postizanje cilja?

KLJU^NE RIJE^I:

Homogenost, Jednorodnost, Agregiranje, Klasifikacija djelatnosti, Vertikalno agregiranje,


Horizontalno agregiranje, Cijena proizvo|a~a, Nabavna cijena, Matrica investicione potro{nje.

291
Makroekonomski ra~uni i modeli

6
C
Makroekonomski modeli

Kako, polaze}i od teorijskog shvatanja ekonomije (dio A) i


statisti~ke metodologije obuhvata ekonomske aktivnosti (dio B),
mjeriti i tuma~iti me|uzavisnosti u jednoj ekonomiji (dio C)?

Ovaj dio knjige obuhvata tri dijela:

I. Agregatni makroekonomski modeli


II. Strukturni (input–output) modeli
III. Modeli rasta
Makroekonomski modeli

294
Teorijske osnove makroekonomskih modela

Uvodne informacije

U uvodnim informacijama se daju, prije svega, tr`i{ne osnove makroekonomije, a na bazi


shvatanja ekonomije iz dijela A.

Makroekonomski model je prikaz dominantnog, preovla|uju}eg pona{anja na nivou pri-


vrede. Odnosno, makroekonomski modeli prikazuju, istina upro{}eno i na visokom stepenu
apstrakcije, {to se de{ava na nivou privrede, zemlje, u njenoj strukturi i performansama nje-
nog rasta. Oni nam omogu}avaju da shvatimo procese u privredi, da zamislimo u svojoj glavi
tokove koji se de{avaju u stvarnom `ivotu. Tako i treba da im pri|ete: da ne „u~ite” napamet
formule i modele, ve} da vidite iza njih, da kroz njih proniknete u stvarnost. Ova znanja su iz-
uzetno zna~ajna za razumijevanje „teorije i prakse ekonomije”.

Makroekonomski modeli obuhvataju tri vrste modela:

1. Agregatne makroekonomske modele;


2. Strukturne makroekonomske modele (me|usektorske modele);
3. Modele privrednog rasta.

Shodno ovoj klasifikaciji, oni }e biti prezentirani u ovom dijelu knjige.


Makroekonomski modeli su osnov za vo|enje makroekonomske politike, kao i politike
rasta i razvoja i strukturne politike u jednoj zemlji.
Kakva je veza ovog dijela sa prethodnim dijelom knjige?
Makroekonomski modeli se konstrui{u na bazi podataka koji se obezbje|uju preko siste-
ma nacionalnih ra~una, koji su obra|eni u prethodnom dijelu knjige.
Zahvaljuju}i znanjima iz prvog dijela, vi ve} razumijete osnovne pojmove, kako se mjere
pojedini agregati, imate sliku globalnih tokova, veza i me|uzavisnosti u privredi. U ovom di-
jelu knjige, ta znanja se jo{ vi{e produbljuju, jer se sada prelazi na podru~je kvantifikacije me-
|uzavisnosti izme|u pojedinih veli~ina. Kada ste utvrdili me|uzavisnosti izme|u dvije ili vi{e
pojava, onda raspola`ete va`nom informacijom kako da uti~ete na te pojave, odnosno, u mo-
gu}nosti ste da, sa odre|enim stepenom vjerovatno}e (rizika) upravljate, ili bolje re}i, usmje-
ravate globalne procese. Zna~i, su{tina svakog modela je da utvrdi me|uzavisnost! Zato kod
svakog modela se zapitajte: koju(e) me|uzavisnost(i) se u okviru njega kvantifikuju? Mjera
me|uzavisnosti se zove parametar! Veli~ine izme|u kojih se ta me|uzavisnost mjeri, zovu se
varijable. Izme|u varijabli (kao i izme|u ljudi) postoje razli