You are on page 1of 24

SUTSATA TI CULTURA ARMÃNIASCÃ REVISTÃ TI ISTORII CULTURÃ SHI LIMBÃ ARMÃNIASCÃ

ALUNAR - KORRIK 2010


1

DIRECTOR: KRISTO GOCI PERIODIKE - ANU VI ALI TIPUSERI GJIROKASTËR - Nr. 33


EDITOR - CHIEF: SPIRO POCI PERIODIKE - VITI i BOTIMIT VI ALUNAR - KORRIK 2010

shi adunara ma bunã esti veara, iu propogandishtlji ali idei, cã taha vintu. Cu unã experientsã ahtari
EDITORIALU cilimanjlji ljinu ti vacantsã la hoarili noi aviamu aoa tu Arbinishii negative, azã nu poati s-lathusim.
di armãnj. unoarã shi un chiro shcoli Cãrtsili, curricula u s-i-asã di mãnjli
Idea ti shcolili di viara, spusi tu Cu unã curiculã di 36 di sãhãts armãneshti, aru altu scupo. Atseli a noasti. Tora ahurhimu shi nu ni
practicã, cã easti obsionu ma bunu ti nvitsari, pistusimu cã esti unã cali nu eara shcoli armãneashti, ma turãmu dinãpoi. Vreara ti limba a
ti nvitsari limba pãrintiascã. bunã tu ahurhitã. Easti prota oarã rumuni. noastã, caftã nihiamã di pidhimo
Nu himu ca unãsutã di enj ma aoa tu Arbinishii, iu si nviatsã Atseli eara un cãtsut tu pulterã shi nu chiedits. Esti unã
ninti, tsi earam tu grupuri limba ali dadi cu lucru puro a arãmãnjlu. Atsa eara unã experientsã nau, ma esti puro
compacti. Azã noi himu rãspãndits armãneascu. Shtimu ghini, cã propogandã, tsi lj-alãsã armãnjlji pi armãneascã.

Ahurhirã shcolili di veara


Nauâ
perspectivâ ti
tutâ
Armânamea
tu Evropa
Deadunu
Di Niculaki Caracota

Ditu etili veclji, acâ nu


s-mintea cu alantsâ,
elji bâna deadunu cu
ilyrlji sh cu gretslji. Nu
easti vârâ sicretu câ
ninti di prota giumitati
a etâljei 19, limba
francã tu Balkanu eara
limba greacâ, ufilisitâ
ma multu ca limbâ ti
culturâ sh emburlâki
sh ma ptsânu ti
expansiuni natsiunalâ.
PAGINA 4

Ndoauâ minduiri ti numa, Stã Mãria s-neaflã Moskopole 2010


limba, isturia, cultura shi
identitatea armâneascâ
Di Yioryi Vrana

Mi-ntribai multi ori, tsi angreacâ


ma multu tu cultura a noastrâ:
ontoloyia/ existentsa i limba?
Ishã tu padi câ-angreacâ ma
multu ontoloyia, ama, cara cheari
limba va si-astingâ shi-ontoloyia,
câtse tu limbâ, virtualu easti
siminatu atsea tsi noi putemu s-
himu nu mash ti noi armânjlji,
ama sh-ti xenji. Tu limbâ sãntu
adunati virtualu a tutãlor hãrili a
noastri, tutâ filosofia,
PAGINA 10
2 ALUNAR - KORRIK 2010

Ahurhirã shcolili di veara


KËSHILLI BOTUES:
Nikolas Karakota
Ilia Kuro
Thanas I. Hanxhara
Manol Basho
Thoma Puriqi
Foto Jano
Ilia Kolonja
Arqile Piperi

ART DESIGNER:
Telnis Skuqi

ADRESA:
Mob: +355 68 22 24 053
Tel: +355 42 25 8316
Tel: +355 84 269148
e-mail:
gazetavlahe@yahoo.com

Shtypur në
shtypshkronjën
“Argjiro”-Gjirokastër
Mob: +355 69 20 62 780
ALUNAR - KORRIK 2010
3

Shcolili di viara
ahurhirã. Proata,
aestã vreari ti
limba armãneascã
si spusi tu hoara
“A. Poci”.
Feati shi ficior, cu
vreara a loru, s-
apunarã pi stolili,
ta s-nviatsã limba
ali dadia. Aestã
experientsã u su
dutsemu shi la
alanti hor iu
bãnadzã
armãnjlji. Aistã
esti un
evenimentu mult
important ti noi
armãnjlji tu
Arbinishii. Shcolili
ahurhirã. Aidits
tuts, s-ni scrirãm
la aisti shcoli.
Su anvitsãm shi s-
nu agãrshim
limba ali dadi.
Prints! Vini oara ta
spunem vreara a
noastã ti limba
armãneascã.
Mumãnj, tsi cu
boatsia shi mãnjli
a voasti, ni avets
cãntatã shi
ligãnatã tu
surmunitsã,
adutsetsi-lj
ficiorljã shi fetili
di mãnã la shcolili
di veara.
4 ALUNAR - KORRIK 2010

Nauâ perspectivâ
Di Niculaki Caracota

mintits tu strateghii natsiunali cari


yinu ditu craturi xeani.

3
Tu Bulgaria/Vâryârii,

Di Spiro Poci ti tutâ Armânjilji suntu naima


ptsânji icâ, vahi, suntu naima
asimilats. A shibâ câ aestâ easti

Armânamea tu
catastisea, pozitsiunea cratlui
vâryârescu nu easti neutralâ. Ca tuti
alanti craturi sh -Vâryâria nyiseazâ

Evropa Deadunu
s-agiungâ niheamâ ma mari, sh -ti
itia aestâ minduiashti câ tu unâ
Evropâ iu pe-anarga sinurli va s-
cadâ, elementulu vâryârescu ditu
Elada sh -ditu Ripublica Makidunia

Ditu etili veclji, acâ nu s-mintea (FYROM) va s-angroashâ populu


vâryârescu. Armânjilji potu s-lj-

cu alantsâ, elji bâna deadunu cu ambudyiseascâ mash tu ipotheza


iu, ma s-creascâ icâ s-dishteaptâ shi
Tu kirolu ditu soni, dupu
amintarea Consillui Armânjiloru, ilyrlji sh cu gretslji. Nu easti vârâ sâ sadunâ cu gretslji, cu cari bânarâ
ma multu deadunu sh- cu cari au
videmu tuts câ easti ma lishoru sn-
adunãmu sh s-aflãmu cãljiuri ti sicretu câ ninti di prota giumitati a afinitãts culturali i cu arbineshlji, ti
idyea furnjii. Ti elji naima bunâ
andridzearea problemloru cari nâ
frimitâ. Tru idyiulu kiro dukimu câ etâljei 19, limba francã tu variantâ easti s-nu s-azburascâ dipu
di Armânji.
sãntu sh mbodyiuri cari nâ
Balkanu eara limba greacâ,
Tsi sinferu au Armânjilji tu
ankeadicâ s-nâ akicâsimu cumu Vâryârii? Aeshtsâ câts armasirâ s-
lipseashti. Aoatsi va svidemu di iu nu-shi kiarâ limba sh cultura sh sâ-
yinu aesti mbodyiuri sh tsi simasii ufilisitâ ma multu ca limbâ ti lj cândâseascâ vâryarlji câ suntu
aru eali ti alumta a noastâ. naima bunâ apunti andicra di grets.
A s-hibâ câ s-pari câ tuti craturli
ditu Balkanu aru sinferlu a loru ti
culturâ sh emburlâki sh ma ptsânu Acâ suntu vitsinji cu Rumânia sh
au sinferu s-agiutâ elementulu
Armânami sh caftâ s-nâ ufiliseascâ
acshi cumu lâ cadi ma ghini, nu tuti
ti expansiuni natsiunalâ. vâryârescu tsi s-aflâ pisti Duna,
Vâryâria nu poati s-accepteadzâ
n-andregu icâ n-aspargu lucurlu. mintearea ali Rumânii tu problemlu
Va s-ahurhimu tu aradhâ alfabeticã, tsi ankidicã ti multu kiro, calea tsi alanti craturi ditu Balkanu easti armânescu. Vâryâria ari kirutâ
s-nu s-parâ câ tsânemu vârâ di eali u-avea acâtsatâ alanti milets. Easti multu efcula. Cadrilaterlu dupu tsi nu putu s-
ma aproapea icâ ma largu di zborlu di sculiili rumâneshtsâ tu Dupu 1990, andrupându-shi amintâ tutâ Dobrogea sh-lu lo cu
vrearea noastrâ. cari unâ njicâ parti di Armânji fu politica pi idyili idhei ditu eta 19, greu nâpoi. Singura ipothezâ cari
traptâ sh mintitâ tu minduiarea a Rumânia ahurhi diznãu sminteascâ poati s-u aproaki Vâryâria, nafoaâ

1
Tu Arbinishii, Armânjilji ljei identitarâ . Siyura câ naima tu problemlu armânescu. Tu di tukeari, easti s- veadâ câ
sãntu naima multsâ dupu multsâ di Armânji armasirâ sumu Arbinishii, fârâ s-hibâ ufitsialu, Armânjilji suntu unu populu
atselji tsi bâneadzâ tu Elada. influentsa sculiiloru gãrtsiascã agiutâ icâ tsâni apreasâ dukearea ti ahoryea, cari s-nu hibâ ufilisitu ca
Tuts himu sinfunji câ elji bâneadzâ maxusu câ elji avea alumtatâ ti limba rumânâ tu sculia di Divjaka unâ arrière-garde andicra di
ditotna aoa, câ suntu vidzuts ca unu amintarea cratlui gârtsescu. Ti sh andrupândalui cu paradz unâ sinferlu a ljei.
populu ahoryia, cu unâ limbâ sh aeshtsâ va s-anyrâpsimu ma-nclo. efimiridâ tsânutâ di ndoi Armânji

4
culturâ a loru, cari nu easti idyia cu Ti Armânjilji tsi s-dusirâ la icâ Arbineshi tsi au ma multu Tu Elada, Armânjilji suntu
vârâ ditu atseali tsi lâ dzâtsemu sculiili rumâneshtsâ, shtimu câ aclo sinferu ti paradzlji cari-lj ljia ditu naima multsâ shi s-dukescu
natsiunali dianvârliga. elji nvitsa mash limba sh-isturia ali Rumânii. naima aproapea di vecljiulu
Ditu etili veclji, acâ nu s-mintea Rumânie. Tsiva ditu identitetlu a Cumu altâ alternativâ nu ari sh populu elinu, di cari minduiescu câ
cu alantsâ, elji bâna deadunu cu loru istoricu icâ culturalu nu eara cumu catastisea cratlui Arbinesu s-tragu ditu antikitati. Ma s-hibâ
ilyrlji sh cu gretslji. Nu easti vârâ adusu aminti tu aesti sculii, ti easti tora di oara pseftâ, multsâ di dealihea câ Armânjilji suntu vecljilji
sicretu câ ninti di prota giumitati a furnjia câ limba armânâ eara Armânji s-ducu tu Elada ti lucru icâ Makedonji sh câ Alexandru cu
etâljei 19, limba francã tu Balkanu luyursitâ ca dialectu ali limba ti bânari. Ma multu, cratlu Elada popullu a lui zbura unâ limbâ
eara limba greacâ, ufilisitâ ma rumânâ sh orighinea Armânjiloru lucreadzâ cu multu pidimo sh ahoryea, ama avea cultura elinâ,
multu ca limbâ ti culturâ sh eara idyea cu a Rumânjloru. paradz s-tragâ Armânjilji sumu putemu s-dzâtsemu câ Armânjilji
emburlâki sh ma ptsânu ti Aestâ politicâ dusâ di Rumânia, influentsa lui, maxusu di cându suntu singura lumaki ditu popullu
expansiuni natsiunalâ. andrupâ dupu defturlu polimu hiindalui tu Comunitatea elinu tsi eara bilingvu sh câ aestâ-lj
Aestâ limbâ nu avea vârâ mari balkanicu, caftarea shaprukearea Evropeanâ avu paradz fârâ sâ-lj fâtsea naima bunâ apunti andicra
influentsâ tu comunitãtsli di Cadrilaterlui, iu emigrarâ unâ parti misurâ. di alanti culturi ditu Evropa. Cumu
Armânji sh Arbineshi tsi bâna di-atselji tsi anvitsarâ icâ furâ sumu ghini shtimu, cultura greacâ di adzâ

2
ahoryea, ahântu kiro câtu nu avea influentsa sculiiloru rumâneshtsâ. Tsi sinferu ari Arbinishia s-andrupashti multu pi cultura
alâncitâ sculia, ca turlii di Ti aeshtsâ Armânji pali va s- andicra di Armânji? Ca armâneascâ, la cântits sh giocuri.
culturalizari di masâ. Easti azburâmu ma nclo. populu njicu, cu puteari njicâ Pânâ tora, gretslji avea frixi s-nu
evidentu câ mash acshi s- Dupu defturlu polimu ari sinferu i snâ tukeascâ dipu tu armânâ fârâ Armânji tsi-lj luyursea
exiyiseashti câtse atumtsea cându s- mundialu, regimlu comunistu ditu elementulu arbinesu i s-nâ agiutâ ti lumakea naima sânâtoasâ a
amintarâ craturli natsiunali, limbili Rumânia ancljisi sculiili ditu s-nu murimu, ca Armânji, ditu cari elinizmolui, maxusu di cându
azburâti mash oralu sh cari nu aru Arbinishii sh Armânjilji nvitsarâ potu s-tragâ amintaticu di la sculiili rumâneshtsâ featsirâ ahânta
muritâ vârâoarâ, pali ishirâ tu mash tu limba arbineasâ. Acâ nu dhoarâli naturali ti cari himu znjii tu eta 19 sh ahurhita di etâ 20.
miydhani sh agiumsirâ limbi nvitsarâ limba armânâ tu sculii, aclo cânâscuts. Ti yinitorlu evropeanu Dupu defturlu polimu mundialu,
anyrâpsiti sh adyivâsiti. iu bâneadzâ tu comunitãts ma mãri, ali Arbinishii, Armânjilji suntu di Gretslji bâgarâ mari presiuni pi
Ti Armânji, cari s-pari câ nu avea limba easti spastritâ multu ghini, mari simasii sh- sinferlu a loru Armânji sâ-shi agârsheascâ limba
vocatsiuni natsiunalâ, deftura parti acshi turlii câ comunicarea cu prindi s-hibâ sâ-sh veaglji
a etâljei 19 adusi unu nu elementu alantsâ Armânji tsi bâneadzâ tu identitetlu culturalu sh nu s-alasâ continueshti tu pagina 5
ALUNAR - KORRIK 2010
5
continueshti di pagina 4 « makedonji » sh nitsi di Vâryari
cari nu vedu cu oclji bunji
sh- adetsli sh -adzâ videmu câtu di dispârtsarea di popullu vâryârescu,
catastrofalâ fu aestâ politicâ tsi ari ti cari-lj lâyursescu. Aestâ apofasi
izolatâ Elada di Evropa. Doxâ alu adutsi limbidzari ti tsi politica tu
Dumnidzâ , Armânjilji nu kirurâ aestu cratu adarâ tutu tsi poati tra
didipu sh -adzâ ahurheashti unâ s-blokeadzâ itsi developari di
nauâ etâ ti elji. Evropa ahurhi di identit ts xeani di populu
multsâ anji s-ancurageadzâ limbili makedonski .
reghionali tsi li luyurseashti ca Tsi sinferu au icâ prindi s-aibâ
aveari/patrimoniu evropeanu tsi Armânjilji tu aestâ ripublicâ? Tu
agiutâ la aprukearea populiloru ipotheza câ mutrescu Europa ca
evropeani sh cari adarâ unu omu unâ vlihurii iu tuts au idyili
evropeanu ma sânâtosu sh ma axi ndrepturi sh- identitatea easti
s-lucreadzâ ma ghini sh ma problemlu la cathi unu, Armânjilji
autonomu. Au gretslji sinferu slj- prindi s-dzâcâ limbidu câ tu
astingâ Armânjilji? Va s-hibâ naima Ripublica Makidunia suntu
mari alathusi tsi potu s-u adarâ, va Makedon-Armanji acshi cumu
s-hibâ actulu suitsidaru tsi va s- slâyursescu elji sh -Makedon-
astingâ sh -cultura elinâ sh -populu Slavunji , ti atselji tsi nu voru s-
elinu. Tsi sinferu au Armânjilji tu lâyurseascâ Vâryari. Cu aestâ
Elada? Cumu elji s-luyursescu ca ipothezâ potu s-hibâ sinfunji sh
dealihea Elinji sh -cumu suntu Gretslji.
pirifanji câ azburãscu di totna dauâ

7
limbi, Armânjilji shtiu câ suntu Tu Rumânia, Armânjilji aru
singura lumaki a elinizmolui tsi agiumtâ pritu emigrari dupu
poati s-ascapâ cultura elinâ tu naua tsi Rumânia fu singurlu cratu
catastisi di mondialidzari. Elji suntu tsi adrã sh -adarâ ninga unâ politicâ
puntea tsi leagâ antikitatea di imperialistâ tu Balkanu. Sculiili
prizentu sh- suntu atselji tsi tu adrati dupu 1864 nu avurâ canâoarâ
yinitoru potu s-sigurâpseascâ bana sinferlu s-lji-agiutâ Armânjilji sâ-
Eladâljei ca unu cratu, fârâ sinuri, shi veaglji limba sh- cultura. Easti
cu unu populu bilingvu tsi s- limbidu dupâ 150 di anji sh-
andrupashti pi unâ lumaki cu maxusu dupu 1925, cându
mâduuâ sânâtoasâ sh- cari spusi/ Armânjilji emigrarâ tu Cadrilateru,
prob di eti câ nu cadi ni tu vimtu ni aclo iu pistipsea câ va s-aflâ
tu ploai. Cultura elinâ, mash cu Armânia , câ singurlu sinferu ali
Gretslji cari s-ankisirâ tu câsâbadzlji Rumânia easti s-tukeascâ
a loru, nu poati s-bâneadzâ fârâ Armânjilji tu limba sh cultura
universalitatea Armânjiloru tsi rumânâ. Ti Rumânia, Armânjilji
ahurhi la Philip sh- Alexandru sh- suntu Rumânji , limba easti dialectu
cari fu dusâ ma largu mash di ali limbâljei rumânâ sh Armânjilji
cultura latinâ. nu aru ni isturia loru, nu aru ni
cultura loru sh nitsi identitatea loru cându Armânjilji s-vâtâma unu soni s-lâ da Armânjiloru

5
Multsâ di oaminjilji politits ahoryea. Ti furnjia aestâ, di ma alantu. andrepturli tsi lâ si cadu.
ditu Elada dukescu aestu multu di 85 di anji sh- maxusu di Lj-agiutâ aestâ politicâ ali Dupu cumu s-veadi ditu
averu sh- vini oara sâ s- candu mass-media fatsi cânâscutâ Rumânie? Apandisea easti limbidâ: entipusli di ma-ndzeanâ, catastisea
andreagâ unâ alathusi tsi tsâni di cultura la alti populi ditu Rumânia, nu. Sh- nu mash câ nu lj-agiutâ, ama Armânjiloru easti unâ catastisi
ma multu di 150 di anji. Limba sh - Armânjilji furâ ascumtsâ ca unu lj-aspardzi imaghinea, ninti di tuti spetsialâ, tsi nu sh-adutsi cu canâ
cultura armâneascâ prindi sâ sh- pericljiu ti contaminari. Doxâ alu tru ocljilji a Armânjiloru dinuntru altâ.
aflâ loclu tu Pantheonlu a Dumnidz , elji nu kirurâ, ama nu di sh -di nafoara sh dapoaia tru ocljilji Noi minduimu câ singura cali tsi
culturâljei elinâ, di iu nu ari fudzitã vrearea Rumânjloru, ma di itia câ a alâtoru craturi sh -milets cari nu poati s-andreagâ lucurlu sh tsi va
canâoarâ sh s-facâ ligâtura cu instinctulu a loru di conservari âlj potu s-hibâ sinfunji cu mintâtura s-aducâ isihia tu Balkanu, easti
cultura latinâ cari u ari organicu tsânu deadunu tu hoari iu armasirâ tsi-u fatsi Rumânia andicra di alâxearea nomlui tsi
nâuntrulu a ljei. deadunu pânâ aoa sh 30-40 di anji, Armânjilji ditu craturli a loru. Cari reglementeadzâ minorit tsli
di cându s-veadi câ peanarga limba easti sinferlu a Armânjiloru ditu natsiunali acshi cumu easti elu

6
Tu Republica Makidunia sh cultura keari. Dupu 1990, Rumânia? ufilisitu adzâ. Contseptulu di
(FYROM), Armânjilji suntu unâoarâ cu dishcljidearea minoritati natsiunalâ la cari s-

8
pricânâscuts ca populu sinurloru, Armânjilji s-dishtiptarâ Cumu s-veadi dupu atsea agiumsi sh- tu Rumânia ti Armânji
ahoryea, ama definitsiunea easti sh -adzâ caftâ statutu di minoritati dealihea dukeari, Armânjilji nu poati s-andreagâ lucurlu trâ tuts
ambiguuâ sh- nu agiutâ dipu la natsionalâ, tamamu aclo iu s-dzâtsi nu voru s-hibâ ufilisits contra Armânjilji.
vigljearea a limbâljei sh -adetsloru cã taha easti patridha loru. la alanti milets ditu Balkanu sh- ma Calea naima bunâ, prota ti
armâneshtsâ. Cumu contseptulu di Tu kirolu ditu soni, maxusu di nsusu di tuti, nu voru sh-kearâ Armânji, sh vahi sh ti alantsâ easti
« populu makedonescu» easti cându Armânjilji s-adunâ tu sutsati isnafea sh identitetlu cari l-adutsi s-cilâstâsimu ti unu nu contseptu
artifitsialu sh -nu multu vecljiu, ma ditu tuti craturli sh -ma multu di tuti hãrli cu cari suntu durusits. Tru cari easti ufilisitu tu alanti craturi
multu contestatu di Grets, sh cându alânci Consillu Armânjiloru, Evropa cari s-adarâ adzâ, elji ditu Evropa: populi sh -culturi
anyisatu di Vâryari, elu ascundi Rumânia i ma ghini spusu niscânti luyursescu elefteria/libertatea cari reghionali, maxusu ti atseali populi
mash frixea s-nu kiarâ vârâoarâ structuri tsi shârnescu ditu u au, s-hibâ punti anamisa di alanti tsi suntu autohtoni tu locurli iu
cându Evropa va-shi tindâ sinurli mintâtura tsi u adutsi ankizma sh populi sh -nu unâ andrupari ti bâneadzâ. Easti calea tsi s-
sh- aclo. Tsi potu s-adarâ atselji tsi- nivrearea, bagâ suli sh-andrupashti atselji tsi voru s-azburascâ tu numa uiduseashti trâ tuti craturli iu
sh loarâ numa di « makedonski » ? grupuri tsi nu aru dukeari a loru. Rumânia di adzâ nu ari bâneadzâ Armânamea sh cari poati
Sinferlu a loru easti s-nu s-alasâ armâneascâ sh -voru iara s-aducâ putearea sâ-lj manipuleadzâ contra s-li aproaki fârâ ankizmâ sh-
apitrusits ni di Grets, cari nu va lâ ancâcearea tu mesea di Armânami, la alanti milets sh- pritu cãljiuri nivreari.
da vârâoarâ andreptulu sâshi dzâcâ acshi cumu fu tu ahurhita etâljei 20, juriditsi va s-cândâseascâ pân tu Paris, 20 di Alunaru 2010
6 ALUNAR - KORRIK 2010

MOSCOPOLEA
Isturia shi leghenda a lje
ali Muscoluli veaclji. Aoa va s- imperatoribus Turcarum absque 16-17 agiumsi unã zvilupari mult
Di Pirro Enina armãnem toatãna. (Dhori Falo, exemplo ornata incluta. Cives eius mari. Esti construitã tu 1150 di metri
Trayedia ali Muscoluli, pagina 13) omne unus sunt nationis et religionis pisti amari, tu unã pozitã mult
Eara anu 1330. Esti data cãndu esti christianai graeci ritus, eiusdem lingue bunã, cai esti shi scupolu tsi
“Cãndu protslji picurari thimiljãsitã aestu metropol legend, quaeab ipsis appelatur Romana ut pote agiumsi si facã un metropol
numadz, dit mãyeili-a muntsilor cu tsi crishtia cathi secul shi u si tura complata ex maxima parte latinis Balcanicu.Tuts istorianjlji shi
robulj shi dzadi,vidzurã valea la tu un metropol Evropianu. vocabulis, ipsicue inter se romani cãlãtorljã, tsi aru tãrcutã Moscopoli
ciciorili-a lor – unã vali lungã, largã, (Niscãnts dzãcu, cã thimiljisera ali discutur et nominatur”. tu anjlji 1650-1769, dzãcu ti nãsã
nvilitã cu iarbã shi lilici anjurizmati, Moscopoli esti faptã ma cãntroarã Pi armãneashti: multi lãvdãciunj, cã ea avia unã
udati di rãcljii (arãuri) shi izvuri cu di aestu an). Azã stãrnipotsljã a lje, “Politia ali Moscopoli si aflã tu zvilupari economic shi cultural shi
apã limpidi, ashtirnutã dultsi, rãspãndits iutsido tu lumã, caftã Makedonii, tu sinur cu Arbinishia. u considura a dauli Politii dupu
tãcuti, mplini di soari shi avrã sh- rãdzãtinjli, niljamã di jãr di legenda Esti politia atsa ma mara, nu goalã Costandinopoli. Shi aistã scãpãrari
umplurã plimunjli cu vimtu curat, di prota, ta s-tsãnã apresã vatrili a tu Gãrtsii, ma tu tutã Perandoria a lje u s-bitisia tu anu 1769, cãndu
curmats di imnari shi arãmasãrã loru, ti bãrili tsi yinu. Vecljiljã u Turcã. Casili a loru sãntu construiti niscãnts fur, u su fura pãnu di
ciudusits….Vinjãrã sh-multi alti ori. achiamã tutuna Muscopuli. cu petri shi acatsã shifra 12 000. Ea thimelju.
Pãnã aoa tut mushat, nu nai tsi s- Un documentu shcurtu, tsi hãrãseshti privilege shi libertati Ambasadoru ali franci ningã Ali
dzãts. Ama legenda, tsi urdãnã sh- dadeshti seculu 18, aflat tu arcljivili mari, dati di Sultanu ali Turkii. Pashãlu Franshois Charle Hugue
pãnã azã, adavgã ninga tsiva…..Elj di Budapest shi scrirat pi limba Natsionalitetia shi pistia a ishtãlor Laurant tu “VOYAGE DANS LA
alãsarã toamna un foc mari shi lu latinã dzãtsi: “Moscopolis sita est in bãnãtor esti Greco-crishtin, ma GRECE” (Paris, 1820, vol. II),tu un
aflarã napoi après, primuveara tsi Macedonia, confinus Albaniae, urbs limba a lor si numeshti romana raport, tsi lj-pitirtsia al ministru a
s-turarã.Ti aestã ciudii, fetsãrã amplissima non modo in tota Graecia, (armãneshti) shi si componeshti di lui scrirã: “Armãnjlji aru
cãrutsia minduits shi zburarã tuts sed etiam fere per totum Turcarum. multi zboari latini. Grest namãsa di thimiljãsitã shi zvilupatã
diadun ti aestu mistiryiu. Ti atsa Numero domorum ex solida materia nãsh limba armãnã shi sinia u Moscopola”. Cousinery tu lucrara
loarã apofasi s-adarã unã vãcufi, tu constractarum, quid ad dodecim mila akiamã arãmãn. a lui “VOYAGE DANS LA
loclu atsel vrut, Stã-Vinãra.Aistu facili excurit et singularibus privilegiis, Moscopoli tu thimiljãsita a lje,
esti shi dzua cãndu s-bãgã thimelju libertatus ad imunitatibus ab eara unã hoarã njicã, ma tu seculu continueshti tu pagina 7
ALUNAR - KORRIK 2010
7
continueshti di pagina 6 portselanu shi alti mushutets.
Moscopola eara shi ca un cientur ti Statu Helen. Presidentu ali Gãrtsii
MACEDONIE” scrirã: “…. Cãndu adunari shi rãspãnderi plashcuri ti No. 76. Cãtã Domnu Simon Sina.
ãlj treghi tsi hits voi? Elji da tutu Balcanu. Tuti aisti si fitsia cu
apandasi tu limba aloru: Noi him cãrvãnjli a arãmãnjlu, tsi u avia ca “Amu loatã cu multã hãrau suma di 2007 di taleri, tsi
armënj. Shi alantu francezu monopol. Aisti cãrvani tãrtsia tu
Pouqueville, konsull ningaë Ali
cu alts Greco-Vlahi di Vienã, li avetsi datã ti institutsionili
tutu Balcanu. Elj agiundzia pãnã
Pashãlu scrirã: “Multi eara scolili Beograd, Vienã, Budapeshti,
publici a statu Gãrtsescu”…shi tu fundu cartia si cljidi:
grece, tsi funxiona Moscopoli, cu Bucureshti, Leiptsingu, pãnã shi “Ma cã shi altsi conpatriots u s’da contributu cu idhia
unã tsivilizatã shi economii Odesa.Cãljurã ma important ti hãrau shi inãma largã, ti agiutari tinãrljã grets la shcuoli
zvilupatã, tu patronaju ali biserclji emburljã moscopolitanji, eara cãtã shi institutsioni culturali tu tutã Gãrtsia, tu hoari shi
Greco-Ortodoxã, tsi tuti ãlj da Durahu, Avlona shi cala politii, bãrili tsi yinu, u s-lja educatã shi u s-ibã etimi ti
aishtãlje poli unã panoramã Moscopole-Sãruna Costandinopuli, unã fati ma bunã, ti cai himu acljimats di Dumudzã. S-
brilantã shi tutã prosperitetu. iu tãrtsia poshta di Italii tu Balcanu.
Un altu professor di
da Dumudzãlu, tsi contributu shi exemblu a vostu, su
Moscopolitanjlji avia disfaptã
Universitetu di Halles, John aghentsii ti emburlaki tu tuti
facã shi alts grets, tsi aru vreari ti Patridha, ma nu aru
Thunmann, dupu tsi tãrcu poartili al Adriaticu, ca tu Trieste, datã agiutari…”Presidentu Yioanis Capodistria u cljidi
Muscopuli tu1774 (tsintsi enj dupu Venetsia, Ancona, Bari, Durah, cartia a lui cu aisti zboarã: “Pi numa a voastã Domne,
ardera di prota ali Muscopuli)tu Shcuoder shi Avlona. Ahtari lu pitrecu a tutuloru conpatriotslji Greco-Vlahi
lucrara a lui “KÃFTARI TI ISTURIA aghentsii si s-discljisãrã shit u bunãvreari mari di cãtã oarfinjlji, agiutats shi dila mini”.
A POPULOR DI DATÃ scrirã: “Esti Marseljã, Valentsia pãnã Tunis. Si Tutu respect shi tinjii
unã politii mari, tu unã distantsã shtia cã cãljurã ti emburlaki, eara Nafplion (capucientru di prota ali Gãrtsii), 16 Mai 1830.
shcurtã di politia ali Curciau, iu esti cãtãvãroarã multi pericolozi di
shi cientru administrative, niscãnti bandili a furlu, tsi fura sum nara a
kilometric dila lacu ali Ohridi shi autoritatili turce. Ti aistu scãpo, Presidentu ali Gãrtsii
ali Prespi. Tuts bãnãtorljã a lje grscu emburljã arãmãnji, cu vreara ali I. A. Kapodistria
limba armãneascã. Scãpãrara ali Porti atsa Analta (Sultanu), ta
Moscopoli eara disfaptã tu tutã sapãra aisti cãljur, organizarã grupi Secretaru al Statu ti Culturã shi Nvitsari
Europa. di oaminj armatusits, tsi s-akima N. Hrisoyelos
Ãilliam Martin Leak, tu studili a “Armatol”. Poarta atsa Analta u
lui “RESEARCHES IN GREECE” alãsã aistu luc, cã loa di arãmãnjlji
(Csanacãftari tu Gãrtsii) (Londra, taxi mult mari tu bugetu a Sultan. colaborari namãsa di moscopolita- modernã, cu mermer di Pendeli
1814) ,scrirã ti Moscopula: Unã agiutari tu emburlãki, njlji shi venedicanji, iu aestã (Athina) shi Karara (Italii).
“Namãsa di munts, tsi arãmãnjlji avurã di limbili atseli colaborari si vidzu la lilicera al Biblioteca atsa Mara, Academia
avirãgestu, ca unã cãruni di partia multi tsi shtia. Xon di limba mtropolu di Balcan, Moscopolea. Nau, shcolili, infrastructura
di datã, si vedu gãrmadhili moarti armãneascã shi ngãrtseshti, elji Politia ali Moscopoli avia pãn tu modern, construiti cu mermer, fetsi
a une politii mari, bãnatã mult kiro shtia shi turtseshti, tsi eara multu anu 1769 aproapia 60 000 di tsi Moscopolea si acljima shi
dininti, ma azã unã hoarã di disfaptã tu Balcanu shi multi limbi bãnãtor, 45 di bisertsi, shcuoli ti “Athina atsa Nau”. Tu Moscopoli
arãmãnj, sãrãmi di un sceletu tãrcut iu fitsia emburlãki. Cu un zboru, njits shi ghimnazu, tuti pi limba eara shi Tipografia, dupu atsa di
shi scãpãros. Moscopolea agiumsi si facã unã gãrtsiascã. Biblioteca numura vãrã Costandinopoli, iu si tipusia cãrtsi
Tutã ashi Ãilliam Leak tu punti di ligãturi namãsa di Datã shi 60 000 di volume di libri, tuti tu nu mash pi limba gãrtsiascã, ma shi
“TRAVELS IN NORTHERN Scãpãtatã. Minduera easti, tsi limba gãrtsiascã, ma shi pi limbili tu atsa latinã shi slave. Aoa nvitsa
GREECE” (Imnari tu Voriu ali liluciera ali Moscopoli esti fapte tu italikeshti, frantsezi, inglezã shi nu goalã ficiorljã a armãnjlu, ma shi
Gãrtsii) (1835) scrirã: “Tu satia 10 seculi 16, cãt u aestu kiro avemu shi ghermanã. Tuti shcolili eara arbnish shi slavinj. Di aoa di
shi 45 ali dati 12 di Yizmãciun 1805, sculara a Venedicu. Avemu unã construiti cu unã infrastructurã Moscopoli u oaru origina mults
amu agiumtã Moscopoli, bãgatu tu oaminj mar ca embur, bancljierã, tsi
rãdzãmu a muntsãlu analtsi, azã dupu aspãrdzera ali Moscopoli,
unã hoarã njicã, avirãgljitã di nesãrã tu Austrii, Hungarii shi alti.
gãrdinj cu plepi, cu variant Niscãnts di aishtsi ca Yorgo shi
Lombardicu, pisti gãrmadhili a une Simon Sina, tsãnu titlu “Eveghets
politii mari. Natsional Grets”, ti contributu
Historianu grec, Aravantinos, tu finantsiaru, tsi aru datã la
studiara a lui “Kronika al Epiru”, construera al statu modern Grecu.
scrirã tu anu 1858: “Voskopolis, Aistã si vedi shit u unã carti a
achimatã shi Moscopolis, esti Presidentu di astumtsãna grecu
zvilupatã tu ahurhita a seculu 16, Yioanis Capodistria, pitãrcutã a
un kiro diadun cu activitatea ti ishtãloru oaminji. Aisti zboarã
emburlaki a venetsianlu tu amarea lãvdãciunji, ti aici oaminji mar,
Adriaticã dupu polimu ankisitoari spuni contributu a armãnjlu ti
di Dininti-Scãpãroasã , ali construera al Statu Modern Helen.
democratsii a dogãve, contra a Nu esti goalã fumelja Sina, ma ari
turtsãlu, tsi li cumandusia shi alts donator cu origin di
Francesco Morozini, cara ari loatã Moscopoli, tsi aru datã contributu
shi Poloponezu. Aici aru faptã a loru la Statu Helen, ca bunoarã
ligãturã comertsiale, naparti di bancljieru di Viena G. Dumba.
Adriaticu, cãtã Balcan shi Mitropolitu Andrea Shaguna
Costandinopoli, cu agiutara a (baron), tsi ari faptã organizara a
emburlu shi a cãrvãnarlu di bisertsilu di Ardel. Avemu oamilji
Moscopoli”. Emburlãkili tsi fitsia a cãrtsilu ca Teodor Cavalioti,
moscopolitanjlji eara lãna shi Nectar Tãrpo, Daniel
derivatili a lje, cashu, tsi shtia su Moscopoleanu, Mihal Boljagi shi
fitsia goalã arãmãnjlji, cara, tser, alts, shi alts. Moscopolea eara shi u
untulemu di masini, pustavuri, tsi s-ibã unã jãrãti, tsi nu u s-aplacã shi
li adutsia di Italii, lucrari di ti bãrili tsi yinu.
8 ALUNAR - KORRIK 2010

VOSKOPOJA
Historia dhe legjenda e saj
të ngrinin një vakëf në vendin e Budapestit dhe i shkruar në gjuhën qyteti më i madh jo vetëm në Greqi, por
Nga Pirro Enina dëshiruar, Shëneprëmten. Kjo ishte latine thotë: në të gjithë Perandorinë Turke. Sa
dita e themelimit të Voskopojës së “Moscopolis sita est in shikon shtëpitë e tij ato janë ndërtuar
herëshme, këtu do të qëndëronin Macedonia, confinus Albaniae, me mur guri dhe kapin shifrën prej
“Kur blektorët e parë vllehë, nga përgjithmonë” (Dhori Falo, Tragjedia urbs amplissima non modo in tota 12.000. Qyteti gëzon privilegje dhe liri
majat e maleve panë luginën nën e Voskopojës faqe 1). Graecia, sed etiam fere per totum të madhe të dhëna nga ana e Sulltanit
këmbët e tyre, me bar e me lule Ishte viti 1330. Data e themelimit Turcarum. Numero domorum ex turk. I vetmi nacionalitet dhe besim i
kundërmonjëse, të njomur prej të këtij qyteti legjendar, që çdo vit solida materia constractarum, quid popullsisë të qytetit është ai greko-
prrenjësh e burimesh me ujë të e shekull do rritej e rritej derisa do ad dodecim mila facili excurit et kristian, por gjuha e tyre emërtohet
kulluar, të shtruar, të ëmbël, të qetë, të kthehej në një metropol evropian. singularibus privilegiis, libertatus romanë (vllahe) formuar nga shumë
plot diell e freski, mbushën me ajër (Ndoshta ky nuk është viti saktë, ad imunitatibus ab imperatoribus fjalë nga gjuha latine. Flasin midis tyre
të pastër mushkëritë e lodhura nga sepse ka mendime, se është Turcarum absque exemplo ornata gjuhën Romane (vllahe-arãmãnã) dhe
udhëtimi dhe qëndëruan të themeluar edhe më shpejt). Sot incluta. Cives eius omne unus sunt veten e quajnë roman”.
mahnitur…. Erdhën edhe shumë stërnipërit e tij, të shpërndarë kudo nationis et religionis christianai Voskopoja në themelimin e saj,
herë të tjera, por legjenda që në botë, kërkojnë rrënjët, pak prush graeci ritus, eiusdem lingue quaeab nuk qe veçse një fshat i vogël deri
qarkullon edhe sot e kësaj dite, nga legjenda e parë, që të mbajnë ipsis appelatur Romana ut pote sa arriti kulmin e zhvillimit të saj
shton edhe diçka tjetër…Ata lanë të ndezur vatrat e tyre dhe tua complata ex maxima parte latinis në shekujt 16 dhe 17-të. Ajo është
një zjarr të madh në vjeshtë dhe e përcjellin brezave që vijnë. Të vocabulis, ipsicue inter se romani vendosur në një lartësi 1150 m mbi
gjetën përsëri të ndezur pranverën vjetërit e thërasin edhe me emrin discutur et nominatur”. nivelin e detit, në një pozitë tepër
e ardhëshme. Bënë kryqin të Moskopoli. Dhe i përkthyer në shqip do të të favorshme, e cila ndikoi shumë
menduar, e pleqëruan të gjithë së Një dokument i shkurtër i shek. thotë: “Qyteti i Voskopojës gjendet në
bashku këtë mrekulli dhe vendosën të 18-të i gjetur në arkivat e Maqedoni, në kufi me Shqipërinë. Është vijon në faqen 9
ALUNAR - KORRIK 2010
9
vijon nga faqja 8 të larta, sot një fshat i vogël, i tregëti. Pra Voskopoja arriti të bëhet Voskopoja, e kanë origjinën shumë
rrethuar me kopështe me plepa me një urë lidhëse ndërmjet Lindjes njerëz të shquar si tregëtarë,
që ajo të kthehej në një metropol variant lombardik, mbi gërmadhat dhe Perëndimit. Mendohet se bankierë, që pas prishjes të
ndër Ballkanik. Pothuajse të gjithë e një qyteti të madh”. fillimi i lulëzimit të Voskopojës Voskopojës u shpërndanë në
historianët dhe udhëtarët, që kanë Historiani grek, Aravantinos, në shënohet në shekullin e 16-të, sepse Austri, Hungari etj. Disa nga këta
vizituar Voskopojën ndërmjet studimin e tij “Kronika e Epirit”, në këtë kohë kemi edhe ngritjen e si Jorgo dhe Simon Sina, mbajnë
viteve 1650-1769, i thurin asaj shkruan në vitin 1858: “Voskopolis, Venedikut. Kemi pra një titullin e lartë “Bamirës Kombëtarë
lëvdata duke ju referuar zhvillimit emërtuar dhe Moskopolis ka marrë bashkëpunim të voskopojarëve me Grekë”, për kontributin e madh
të saj tregëtar dhe kulturor dhe e zhvillim në fillim të shek. të 16-të, venedikasit, që i dha frutet e veta financiar që dhanë në ndërtimin e
konsideronin atë të dytin qytet pas periudhë që përkon me aktivitetin në lulëzimin e metropolit ballkanas. Greqisë Moderne. Kjo duket qartë
Kostandinopojës. Dhe ky shkëlqim tregëtar të venecianëve mbi detin Qyteti i Voskpojës kishte deri në në një letër të Presidentit të
do të ndërpritej në vitin 1769, kur Adriatik, pas luftrave të tyre vitin 1769 rreth 60.000 banorë, mbi atëhershëm grek Joanis
disa banda kusarësh do ta fitimtare të Pra-Ndriçuares, 45 kisha, shkolla fillore dhe Kapodistria, dërguar këtyre
plaçkisnin atë që nga themelet. demokraci të dogëve, kundra gjimnaze të gjitha në gjuhën greke. njerëzve të shquar.
Ambasadori i francez pranë Ali turqëve dhe të udhëhequra nga Biblioteka e saj numuronte rreth Këto fjalë lavdëruese për këta
Pashës Franshois Charle Hugue Françesko Morozini, i cili ka 60.000 volume të gjitha në gjuhën njerëz të shquar, tregon kontributin
Laurant në “VOYAGE DANS LA pushtuar edhe Peloponezin. Këta i greke dhe disa edhe në gjuhët e madh të vllehëve për ndërtimin e
GRECE” (Paris, 1820, vol. II)në një kanë shtrirë lidhjet e tyre tregëtare italiane, franceze, angleze dhe shtetit modern grek.
raportim që i bënte ministrit të tij përtej Adriatikut drejt Gadishullit gjermane. Pothuajse të gjitha Përveç familjes Sina, ka edhe
shkruante: “Vllehët kanë themeluar Ballkanik dhe Kostandinopojës shkollat ishin ndërtuar me një donatorë të tjerë me origjinë nga
dhe zhvilluar Moskopolin (më nëpërmjet tregëtarëve të mëdhenj arqitekturë moderne me mermer të Voskopoja, që kanë kontribuar në
mbrapa emërtuar Voskopojë)”, dhe karvanarëve nga Voskopoja”. ardhur nga Pendeli (Athina) dhe shtetin grek si G. Dumba, një
kurse Cousinery në punimin e tij Artikujt bazë me të cilin Karara (Italia). Biblioteka e madhe, bankier i madh në Vienë. Njerëzit e
“VOYAGE DANS LA tregëtonin në fillim voskopojarët, Akademia e Re, ndërtimet e shumta shquar me preardhje voskopojare
MACEDOINE” shkruan si më ishin leshi dhe nënproduktet e tij, me mermerin e përmendur më janë të shumtë. Kështu kemi
poshtë: “…. Kur i pyet: ç’farë jeni djathërat e shumta, që dinin të sipër, shkollat, infrastruktura mitropolitin Andrea Shaguna
ju? Ata të përgjigjen në gjuhën e bënin vetëm mjeshtrat vllehë, mish, moderne bënë që Voskopoja të (Baron),që ka organizuar kishat e
tyre: Noi him armënj (ne jemi qirinj, vaj ulliri, stofra të ndryshëm emërtohet edhe “Athina e Re”. Në Ardelit. Dallohen njerëzit e shquar
vllehë). Edhe francezi tjetër që i importonin nga Italia, Voskopojë ishte instaluar gjithashtu të letrave si Teodor Kavalioti,
Pouqueville, konsull pranë Ali prodhime porcelani, zbukurime të edhe e para shtypshkronjë greke, Nektar Tërpo, Daniel
Pashës shkruan: “Të panumurta ndryshme etj. etj. Voskopoja pas asaj të Kostandinopojës, ku Moskopoleani, Mihal Bojaxhi etj.
ishin shkollat greke që shërbente edhe si qendër grosiste shtypeshin libra jo vetëm në gjuhën etj.
funksiononin në Voskopojë, me një dhe shpërndarëse të mallrave të greke, por edhe në gjuhët latine dhe Voskopoja pra, ka qenë dhe
civilizim dhe ekonomi të lulëzuar, ndryshme për gjithë Ballkanin. Të sllave. Këtu studionin jo vetëm mbetet një prush që nuk do të
nën mirëmbajtjen e Kishës Greko- gjitha këto artikuj transportoheshin fëmijët e vllehëve, por edhe shuhet kurrë edhe për brezat që
Ortodokse,të gjitha duke i dhënë me karvane, të cilët e kishin shqiptarë, sllavë etj. Këtej, nga vijnë.
qytetit një pamje të shkëlqyer dhe monopolizuar vetëm vllehët. Këto
plot prosperitet”. karvane i binin kryq e tërthoe
Një tjetër profesor i Universitetit Ballkanit. Ato arrinin deri në Shteti Helen. Presidenti i Greqisë.
të Halles, John Thunmann, pasi Beograd, Vienë, Budapest,
vizitoi Voskopojën në vitin 1774 Bukuresht, Leipcing deri dhe në No. 76. Drejtuar Z. Simon Sina.
(pesë vjet pas plaçkitjes së parë në Odesa. Rrugët më të përdorura
punimin e tij “KËRKIME tregëtare të voskopojarëve ishin “Kam marrë me kënaqësi të madhe shumën prej 2007
HISTORIKE PËR POPUJT E drejt Durrësit dhe Vlorës si dhe taleri, të cilën me të tjerë Greko-Vllehë nga Viena, ia
LINDJES” shkruan: “Është një rruga Voskopojë-Selanik keni ofruar Institucioneve publike të shtetit të Greqisë”…
qytet, i madh i vendosur në një Kostandinopojë, ku dhe dhe në fund letra mbyllet: “Në qoftëse edhe të tjerë
distëncë të shkurtër nga qyteti i qarkullonte edhe posta e rregullt
nga Italia në Ballkan. Voskopojarët
bashkëpatriotë, do të kontribojnë me tënjëjtin zell dhe
Korçës, ku ndodhet edhe qendra
administrative, disa kilimetro nga kishin hapur agjesi tregëtare në të
zemërgjerësi, për ndihmesën e rinisë greke nëpërmjet
liqeni i Ohrit dhe i Prespqës. Të gjitha portet e Adriatikut si në krijimit të shkollave dhe institucioneve kulturore në
gjithë banorët e saj flasin gjuhën Trieste, Venecia, Ankona, Bari, gjithë zonën e Greqisë, në fshatra e qytete, brezi i
vllahe”. Durrës, Shkodër, Vlorë. Agjensi të ardhshëm do të edukohet dhe pregatitet për një fat më
Shkëlqimi i Voskopojës kishte tilla u hapën edhe në Marsejë, të mirë, për të cilët jemi thirrur nga Zotëria e Qiellit. Të
hapur rrezet e saj në të gjithë Valencia gjer në Tunis. Dihet që japi zoti që veprimi dhe shëmbulli juaj, të ndiqet edhe
Europën. William Martin Leak, në rrugët tregëtare nganjëherë nga grekë të tjerë nga mërgimi, të cilët, me gjithëse kanë
studimin e tij “RESEARCHES IN bëheshin të rrezikëshme nga të përfshirë të njëjtin dashuri për Atdheun, nuk e kanë
GREECE” (Rikërkime në Greqi) veprimtaria e bandave të kusarëve, provuar me veprime dhe bamirësi…” Dhe Presidenti
(Londra, 1814) shkruan për të cilat vepronin nën hundën e Ioanis Kapodistria e mbyll letrën e tij me këto fjalë: “Ju
Voskopojën: autoriteteve turke. Për këtë arsye, shprehemi juve Zotëri dhe nëpërmjet jush
“Ndërmjet maleve që e rrethojnë tregëtarët vllehë, me pëlqimin edhe bashkëpatriotëve tuaj Greko-Vllehë, mirënjohje të
si një kurorë nga ana lindore, të Portës së Lartë, për të mbrojtur madhe nga ana e jetimëve të ndihmuar dhe nga ana
shikohen gërmadhat e vdekura të këto rrugë, krijuan forca të ime”.
një qyteti të madh, i populluar armatosura të quajtura “Armatol”.
shumë kohë përpara, kurse sot Arsyeja e lejimit të këtyre forcave
Gjithë respekt dhe nder!
afërsisht një fshat me vllehë, nga Porta e Lartë ishte se, tregëtarët
thërime skeleti të një të kaluare të vllehë paguanin taksa të larta, që
shndritëshme”. shkonin në arkën e Sulltanit. Një
Nafplion (kryeqyteti i parë i Greqisë), 16 Maj 1830.
Po kështu William Leak në ndihmesë në tregëti, vllehët patën
“TRAVELS IN NORTHERN edhe nga gjuhët e shumta që Presidenti i Greqisë
GREECE” (Udhëtim në veriun e zotëronin. Përveç gjuhës bazë I. A. Kapodistria
Greqisë) (1835) shkruan: “Në orën vllahes dhe greqishtes, ata
10 e 45 të datës 12 shtator 1805 kam zotëronin edhe turqishten, që ishte Sekretari i shtetit për Kulturën dhe Arsimin
arritur në Moskopole (Voskopojë), shumë e përhapur në Ballkan dhe N. Hrisojelos
i vendosur në shpatet e disa maleve gjuhët e disa vendeve ku bënin
10 ALUNAR - KORRIK 2010

Ndoauâ minduiri ti
numa, limba,
isturia, cultura shi
identitatea
armâneascâ
Di Yioryi Vrana

Mi-ntribai multi ori, tsi angreacâ romanji, shi u loarâ numa a noastrâ:
ma multu tu cultura a noastrâ: shi dzâsirâ romei. A nau, a
ontoloyia/ existentsa i limba? armânjiloru tsi earamu di-alithea
Ishã tu padi câ-angreacâ ma romani/romei nâ dzâsirâ vlahi,
multu ontoloyia, ama, cara cheari prota ta si scoatâ tu padi unu
limba va si-astingâ shi-ontoloyia, populu latinofonu shi-di-apoia ma
câtse tu limbâ, virtualu easti amânatu, ti pezâ sh-ti prusvulisiri.
siminatu atsea tsi noi putemu s- Dupâ Iustinian, ahurhindalui cu
himu nu mash ti noi armânjlji, ama Heraclius, niheamâ câti niheamâ,
sh-ti xenji. Tu limbâ sãntu adunati limba latineascâ easti alâxitâ tu
virtualu a tutãlor hãrili a noastri, bisearicâ shi administratã cu limba
tutâ filosofia, tutâ praxea. grâtseascâ. Limba latineascâ easti
Noi armânjljii earam imperilji di- uzurpatâ, iara gretsiji si luyursescu
alithea, ama unâ shi-unâ, tsi clirunomiji a Imperiului romanu di-
câdzumu di-tru imperiu, tru apiritâ.Gretsiji sãntu imperialiji,
identitatea a noastrâ si-adrã iara armânjiji sãntu vlahiji,
identitati interioarâ shi-fu hiptâ tu varvariji. Easti multu interesantu
catacombâ. Alithea identitati a câ, tu limba armâneascâ numa di
noastrâ easti unâ pnevmaticâ. armânu, arumânu, râmãnu, dipunâ
Numa di armânu easti shi-ea unâ oryanicu di-tu limba latinâ shi di-
numâ pnevmaticâ. Ea siyura, s- tu numa di romanu, iara tu limba
tradzi di numa di romanu, ama greacâ numa di romeu/ romios,
simasia a ljei easti ligatâ ma multu easti un constructu artificialu tsi nu
di Roma orthodoxâ sh-ma putsãnu ari unâ ligâturâ oryanicâ lingvisticâ
di Roma clasicâ. cu numa romanu acshi cumu
Nu shtiu cara shtii, ama tu scoasirâ tu padi shi-cumu exiyisirâ
chirolu a amirãlui Custandin atselu tuts filoloyiji cu-anami evropeanâ.
Marli, sintayma clasicâ pângânâ Easti di-apoia interesantu câ zboru. Cându ahurhii cuvenda cu Românie shi Republica
romanâ, di Imperator Caesar, fu armânjiji nu lâ dzâsirâ vârnâoarâ a numa a noastrâ, zburamu câ nâ Machidunia/ F.IR.O.M. u
alâxitâ tu documentili oficiali, cu gretsiloru, romei. Tu limba himu ti paradoxu sh-ti-apurisiri. luyursescu tracâ i traco-ilirâ. Atse¾i
sintayma Dominus Noster. Tu armâneascâ, armânjiji lâ dzâsirâ a Anamisa di armânu – românu, di-tru Elladhâ u luyursescu safi
vârnâ limbâ neolatinâ nu si-aflâ gretsilor, mash gretsi. Tu idhyea romanu easti unâ identitati elenicâ. Io u luyursescu elenicâ, cã
zborlu dominus[1]. Aestu zboru si- limbâ a noastrâ unu armânu nu nominalâ, ama nu easti unâ tu-aestu arãdzâmu si-adrâ unâ
aflâ mash tu limba armâneascâ shi putea s-dzâcâ vârnâoarâ câ easti identitati di-alithea/ realâ, câtse sintezâ spiritualâ eleno-traco- ilirâ.
româneascâ. Tu limba armâneascâ grecu. Cara gretsiji arca zboari prighiosu sta unâ altâ isturie. Macâ Tru apiritâ acshi cumu dzâtsi
lu-avemu zborlu domnu, iara tu multu greali ti armânji shi-armânjiji isturia veacji a armânjiloru easti Strabonlu, tru Elimbu/Olimpu iu
limba româneascâ lu-avemu avea ti gretsi, zboari multu greali. isturia a vecjiloru machedonji, si-amintarâ leyendaru muzili eara
idhyiulu zboru domn, cu idhyea Aestâ easti isturia, acshi cumu easti thesaliotsi, ipirotsi, etc., isturia a unâ di-alithea lumi tracâ. Tru
simasie di-tu ahurhitâ. Domnu u nyrâpsitâ shi nu easti ti vârnâ românjiloru/ dacoromânjiloru, ascâpitatâ tru muntsâ aflai iliri
avea simasia di Dumnidzã, ama cu alâvdari. Cându vini chirolu a easti isturia atsiloru di-tu Dachie. cumu dzâcu ahântsâ istorianji
idhyiulu zboru eara aljimatu shi- alumtarijei contra a turcului Di-apoia noi armânjiji fumu dipu avdzâts di-tru ascâpitatâ. Ama
atselu tsi cumândusea politicu. armânjiji shi gretsiji furâ deadunu. nuntru tu imperiu, iara românjiji/ sinteza si-ari faptâ sumu vula
Zborlu domnu aspuni limpidu Macâ tu limba armâneascâ numa di dacoromânjiji furâ mardzina di elenicâ. Ma si-u-mutreshti aratsa,
câ noi himu clirunomi ali Amirârilji grecu eara tut tsi easti ma lai, numa imperiu, tu periferie. Azâ armânjiji iuva nu afli unâ ratsâ di dipu schetâ.
Romani di-tru Apiritâ. di elinu eara unâ numâ multu si-ncaci ti numâ. Io hiu aspâreatu Atsea tsi-angreacâ, easti sinteza
Tu chirolu alu Iustinian, tsi eara mushatâ. Acshi cumu dzâtsea shi shi-nvirnatu ti tsi si-adarâ. Aishtsi spiritualâ. shi-di-apoia aici armânji
unu machedonu romanidzatu, istorianlu armânu di-tu Elladhâ, armânji di-tu diaspora, cumu lâ u agrâshescu dipu Thessalia, lu-
anamisa di romanu, armânu, Socrate Liaku, tu limba armâneascâ, dzâts tini, u-alâsarâ diunâparti agrâshescu dipu Ipirlu, li-
râmãnu, rumânu shi crishtinu macâ greclu eara unu tsi nu eara romanitatea/ latinitatea, ti elenitati agrâshescu Etolia, Akarnania, etc.
orthodoxu eara identitati. Tu-atselu axiu si-s-ducâ tu ascheri/ stratiotu, nu voru dipu si-avdâ shi-adarâ taha Makidunia cu Elimbulu/
chiro, numa di grecu/ elinu eara elinlu eara heroulu, dionlu, etc. apoloyia ti numa di makedonu. Olimpulu, Thessalia shi Ipirlu cu
unâ cu numa idholatru. Ti-atsea Idhyea si-adra tu limba armâneascâ Ama tsi easti Makidunia trâ aici Pindulu sãntu patridha strâveacji a
gretsiji shi-u-aleapidâ numa, ashi sh-cându s-bâga tu isapi videarea armânji? Easti unu stihio, unâ armânjiloru. Guy Rachet[2] dzâtsea:
cumu dzâtsi shi marli poetu Kavafis ethicâ. Grecu vrea s-dzâcâ cusuri aumbrâ! Nitsi eji mâratsji nu shi-aru
tu microeseulu Grets shi nu moralâ, omu fârâ vârnâ ethicâ, fârâ hâbari tsi easti. Atseji di-tru continueshti tu pagina 11
ALUNAR - KORRIK 2010
11

Disa mendime
continueshti di pagina 10
Nga Jorji Vrana

“Epopeea homericâ u luyursea

për emrin,
Elladha tu Thessalie (tsi tu Eta di Pyes veten shumë herë, çfarë
Mesi deadunu cu Pindulu eara është më e rëndësishme në kulturën
acjimatâ Meyali-Vlahia – adavgu tonë: ontologjia, ekzistenca apo

gjuhën, historinë,
io) iara gretsji eara acjimatsi aheanji gjuha? Doli në pah, se më e
i argianji. Dupâ aplucusirea rëndësishmë është ontologjia, por,
dorianâ, cu numa di elinu furâ po humbi gjuha humbet edhe
acjimatsi tuts bânâtorlji aishtoru ontologjia, sepse në gjuhë, virtualja

kulturën dhe
patridhi tsi eara la notu/ sudu di është shënuar ajo që ne mundemi
Makidunie, iara tutâ partea di- të jemi, jo vetëm për ne vllehët, por
nghiosu ali peninsulâ u ari loatâ edhe për të huajt. Në gjuhë janë

identitetin vllah
numa Elladha”. Idhyiulu Guy mbledhur virtuali i të gjitha
Rachet ma zburâ ti theoria tsi dzâtsi: dhuratave tona, e gjithë filozofia, i
“numa Elladha si-alinci tu gjithë kompromisi.
sanctuarulu/ templulu di Ne vllehët ishim perandoria e
Dodona[3], cama nâinti di vërtetë, por menjëherë ramë nga Në kohën e Justinianit, i cili ishte thanë grekëve “romei”, por
aplucusirea a Grâtsiijei faptâ di perandoria, identiteti jonë u një maqedon i romanizuar, në mes gjithmonë “grek”. Në gjuhën
dorianji. Huzmichiariji a templului transformua në një identitet interior të romanu, armënu, rëmënu, vllahe, vllehët asnjëherë nuk thanë
eara acjimatsi selles icâ helles; aoa dhe u fut në katakombe.. E vërteta rumënu dhe i krishterë ortodoks, se jemi grekë. Meqënëse grekët
vahi si-aflâ arâzga ti numa di elinji është se identiteti jonë, është një ishte një identitet. Në atë kohë emri hidhnin fjalë të rënda për vllehët,
shi-ti Elladha. Elinjiji sãntu vahi identitet pnevmatik. Emri armënu grek/elin ishte e njëjtë. Për këtë edhe vllehët hodhën fjalë të rënda
unâ farâ di fumeajea dorianâ. Tut (vllah), është një emër pnevmatik. grekërit e hoqën emrin, siç thotë për grekët. Kjo është historia, ashtu
tu-aestâ themâ ishi tru miydani E sigurt, që kjo vjen nga emri poeti Kavafis në mikroesenë “Grek siç është shkruar dhe nuk është për
numa di gretsi (graikoi) cari di-tu “romanu” (romak), por ajo është e dhe jo romak” dhe morën emrin tu lavdëruar. Kur erdhi koha e
Ipiru ari tricutâ tu Italie shi-acshi lidhur më shumë me Romën tonë, u quajtën romei. Neve luftës kundër turqëve, vllehët dhe
romanjiji li cunuscurâ farili/ ortodokse sesa me Romën klasike. vllehëve, që ishim romanët/ grekërit u bashkuan bashkë. Në
populili a Elladhâjei cu numa di Nuk e di, por në kohën e romejtë e vërtetë, na thanë vlahi, në qoftë se në gjuhën vllahe, emri grek
“gretsi” numâ tsi nu fu ufilisitâ di Perandorit Konstandini i Madh, fillim për të nxjerrë në pah një nuk tingëllonte mirë, emri helen,
gretsji vecji/ antits, nâinti di sintagma klasike romane (romake), popull latinofon dhe pastaj më vonë ishte shumë i respektueshëm.
ocupatsia romanâ” nga “Imperator Caesar”, u nderrua për ofezë. Pas Justinianit, duke Ashtu siç thoshte historiani vllah
Tsi vreamu s-dzâcu! ne dokumentet zyrtare, ne filluar me Heraklios, pak nga pak nga Greqia Sokratis Liaku, në
Vreamu s-dzâcu câ tu Elladha di sintagmen “Dominus Noster” (Zoti gjuha latine, u zëvendësua në kisha gjuhën vllahe, në qofte greku nuk
azâ, tu vecjiulu chiro nai ma yne). Fjala “dominus”(1) nuk dhe administratë me gjuhën greke. qe i zoti për të vajtur ushtar, heleni
multsâji bânâtori eara elinji. Di- gjendet në asnjë gjuhë neolatine. Tani grekët llogariten si pasardhësit ishte heroi etj.
apoia anamisa di-aeshti elinji shi Kjo fjalë gjendet vetëm në gjuhën e Perandorisë Romake të Lindjes. Në mes të emrit ‘armënu”,
lumea traco-ilirâ sinurlu nu fu vllahe dhe rumune. Në gjuhën Grekët jane imperatorët, ndërsa “rumun” dhe romanu (romaku),
vroarâ astâsitu. Sinurlu eara vllahe themi “domnu”, kurse ne vllehët barbarët. Shumë interesante është një identitet nominal, por nuk
fluidu/ unu tsi curâ. Ama sinteza gjuhen rumune themi “domn”, me është se, në gjuhën vllahe , emrat është një identitet i vërtetë, real,
tsi si-adrã tu vecjiulu chiro si-ari të njëjtin kuptim që nga fillimi. “armënu”, “”rëmënu”, “rumënu”, sepse në themel qëndëron një
adratâ cumu dzâshiu cu unâ vulâ “Domnu” do të thotë “Dumnidzã kanë një lidhje organike me gjuhën histori tjetër. Në qoftë se historia e
elenicâ. Ti-atsea numa ecumenicâ (dumnixë=Zoti), me të njejtin latine dhe me emrin “roman” vjetër e armënëve (vllehëve), është
ti-aestâ lumi easti atsea di elinu. Di- kuptim për atë që komandon (romak), kurse në gjuhën greke historia e maqedonasve antikë, e
alithea easti di-apoia câ Makidunia politikën (është fjala për emri “romeu”/”romios”, është një thesaliotëve, epirotëve etj. , historia
fu chentru a romanidzarijei tu Perandorin). konstrukt artificial, që nuk ka asnjë e rumunëve/dakorumunëve, është
Balcane. Machidunia romanã fu Fjala “domnu” (zoti), tregon lidhje me emrin roman, ashtu siç historia e atyre nga Dakia. Pastaj ne
provincie/ themâ romanâ di elitâ, qartë, se ne jemi pasardhësit e nxorrën në pah shumë filologë
800 di anji shi tu ea eara ncurpijiatâ Perandorisë Romake të Lindjes evropianë. Vllehët asnjëherë nuk u vijon në faqen 12
shi Thessalia shi-Ipirlu shi tutâ
Achaia. Ti-atsea io nji-u-acjimai unâ
poemâ: Mithopoemu elino- astâsitâ a polislui shi-u-amintã makedo- armâneascâ. Tu cultura a dramaticâ. Ma s-hibâ aestu
makedo- armânu, icâ unâ mitoloyie atsea lumi ecumenicâ tsi u etimusi noastrâ fu unu polimu anamisa di pirazmolu a nostru shi putirlu tsi
personalâ. Tu vecljiulu chiro, io unitatea romanâ. Tuti cuvendzâli numã shi isturie shi-anamisa di va s-lu bemu. Cuvenda ti aestâ
pistipsescu câ Elladha fu ti noi, suntu diprimansusu. Roma u- limbâ shi isturie. Tu isturia a shcretâ culturâ a noastrâ easti
realitatea ecumenicâ. Shi-di-apoia anichisi Machidunia shi Elladha fu noastrâ nostalyia ti Elladha u nibitisitâ. Tsiva nu easti stabilu tu
Makidunia tsi culturâ avu? Cari ngrupatâ. Si-amintã imperiulu shi zgrumã limba shi mirachea ti limbâ aestâ lumi câdzutâ iu nâ aflãmu,
adrã di cultura elenicâ unâ culturâ straushiji a noshtri u loarâ numa u zgrumã Elladha. mashi Hristolu nu ti-arâdi
universalâ? Cari fu motorlu ti imperialâ. Numili: elinu, Cari zghilea tu peri contra a vârnâoarâ. Tru lumea aestâ tsi vai
amintarea a elenismolui, ti-atsea makedonu, thessaliotu, ipirotu, etc., limbâlei di dadâ? Nu armânul treacâ barimu s-nâ alumtãmu s-nâ-
lumi heterocjitã tsi u cântâ Kavafis si-adrarâ numi locali. Numa a Neofit Duca? Cari u avinã limba u-aflãmu ziya/ echilibrulu shi s-lu
tu poematli a lui? Nâscântsâ frats noastrâ ecumenicâ easti atsea di armâneascâ? Nu armânul câftãmu averlu cu atsea bona fides/
di-a-noshtri voru si-u-aleapidâ armânu. Tora himu ti hazi! Ma s- fârshirotu Ayiu Cusmãlu, tsi u bunâ pisti cumu nâ da urnimie
aestâ lumi elenicâ, tsi easti ti noi ca lu-ntribamu paplu i vâr’ strâpapu afânsi limba armâneascâ tu 40 di straushiji romanji.
unâ memorie/ mnimie sândzinatâ tsi easti va apândâsea troarâ: hoari di Zagor sh-tsi lu mâcã
shi-adarâ apoloyia varvariijei, armânu! Nu makedoarmânu, nu shcoplu Avdhelâ? Avdhijeatsiji nu
apoloyia a stihiolui. shi si-eara tu elino-armânu, nu ipirotu-armânu, vrea si-avdâ câ limba armâneascâ [1] Aoa sh-multu chiro, aestu zboru si-
aluatlu a vecjilor makedonji shi- etc. Armânu easti numa a noastrâ easti limba a daraclui. afla sh -tu yalicheasca veacji,
unu peturu varvaru, amintã atsea realâ/ di-alithea, alanti sãntu Ti pezâ: Ayiu Cusmãlu Etolu, provensala veacji sh-italicheasca
veacji
Makidunia elenicâ, iara makedonjiji constructi mitoloyitsi, pirmithi, adra apoloyia a rumeiclui ama u- [2] Guy Rachet tu Larousse - Dictsionar
furâ cumu dzâtsi Kavafis tru unâ falsificari. Alithea numâ easti atsea avina limba a rumeiclui! de civilizaþie greacã, pag.110 -
Editura Univers Enciclopedic.
poemâ: cimâ a ¾umijei elenitsi. Di- tsi shi-u dzâsi laolu tu limba di ......... [3] Dodona / Dodoni easti avdzâtulu
alithea easti câ pathima/ aventura mumâ. Ama ti paradoxu, ti-apurie, ... Ti Cultura a noastrâ easti oracolu di-tu Ipiru, luyursitu nai ma
alu Alexandru u freasi lumea lumea a noastrâ easti elino- cumu dzâtseamu io unoarâ, di dipu vecjiulu di-tu Elladhâ.
12 ALUNAR - KORRIK 2010

vijon nga faqja 11

arëmënët (vllehët) ishim brënda në Kultura jonë, siç


Perandori, kurse rumunët/
dakorumunët ishin në kufi të kam thënë njëherë,
Perandorisë, në periferi. Sot vllehët
debatojnë për emrin. Unë jam i
është shumë
trembur për atë që thuhet. Vllehët dramatike. Debati
e diasporës, e lanë menjëanë
romanitetin/latinitetin, për për kulturën tonë
elenizmin nuk duan të dëgjojnë fare është i papërfunduar.
dhe nxjerrin në dukje emrin
maqedon. Por çfarë është Asgjë nuk është e
Maqedonia për këta vllehë? Është
një hije. As ata vetë nuk e dine se
stabilizuar në këtë
çfarë është. Ata nga Rumani dhe vend ku gjendemi.
Maqedonia/FYROM e llogarisin si
trako/ilire, kurese ata të Greqisë
Krishti nuk të gënjen
elenizëm të pastër. Unë e ndonjëherë.
konsideroj elenizëm, sepse në këto
anë u krijua një sintezë spirituale Në botën që
eleno-trako-ilire. Në lindje, siç thotë
Straboni, në Olimp, ku lindën
jetojmë, të
legjendat dhe muzat, ishte vërtet përpiqemi të gjejmë
një popullsi thrake. Në perëndim në
male, gjendeshin ilirët, siç thonë
ekuilibrin dhe të
historianët e dëgjuar të Perëndimit. kërkojmë atë që na
Por sinteza është bërë nën vulën
elenike. Po ta shikosh me mendje përket me bonafides
të kthjellët, asgjëkundi nuk gjen - me besimin e mirë,
racë të pastër. Ajo që peshon më
shumë është sinteza shpirtërore. siç na kanë uruar
Pastaj këta vllehë e harrojnë fare
Thesalinë, Epirin, Etolinë,
stërgjyshërit roman
Akarnaninë etj. Maqedonia dhe (romak).
Olimbi, Thesalia, Epiri dhe Pindi,
është Atdheu i të parëve të
vllehëve. Guy Rachet (2) thoshte:
“Epopeja Homerike e llogariste
Elladhën në Thesali (në Mesjetë
Thesalia bashkë me Pindin gjuhën dhe merakun për gjuhën e
quheshin Meyali Vllahia, shtoj mbyti Elladhën.
unë), kurse grekët quheshin Kush bërtiste kundër gjuhës së
ahenj.Me daljen e dorëve, të gjithë nënës? Nuk ishte vllahu Neofit
banorët e këtij Atdheu u quajtën Duka? Kush e mallkoi gjuhën
helen, në veri dhe jug të vllahe? Nuk ishte Shën Kozmai, i
Maqedonisë, gjithë pjesa jugore e cili mallkoi 40 fshatrat e Zagorisë
gadishullit mori emrin Elladha. Po (Greqi) dhe hëngri dru në Avdela?
Guy Rachet na thotë se: “ Emri Avdelasit nuk donin të dëgjonin, që
Elladha është formuar rreth gjuha vllahe të ishte gjuha e djallit.
tempullit të Dodonës (3), më emri për këto popullata ishte helen. të vjetër dhe ky barbarizëm lindi Për parantezë: Shën Kozmai
përpara mbritjes së grekëve të E vërteta është se, Maqedonia ishte maqedoninë helenike, siç thotë krijoi apologjinë e gjuhës romeika,
krijuar nga dorët. Shërbëtorët e qendra e romanizimit të Ballkanit. Kafavis në një poemë të tij. Roma e por e mallkoi gjuhën romeika!
tempullit quheshin “selles” ose Maqeonia romane ishte provincë, pushroi Maqedoninë dhe Elladha u .........
“helles”. Ketu mendohet se gjendet Thema romane prej elite për 800 gropos. U formua Perandoria dhe .... Kultura jonë, siç kam thënë
rrenja e emrit helen dhe Elladha. vjet dhe në të ishin bashkuar stërgjyshërit tanë morën emrin njëherë, është shumë dramatike.
Thuhet sikur helenët janë nga Thesalia Epiri dhe më gjerë. Për perandorakë. Emrat helen, Debati për kulturën tonë është i
familja doreane. Në këtë vend doli këtë unë e quaj një poemë: maqedon, epirot, thesaliot, mbetën papërfunduar. Asgjë nuk është e
eshe emri “grek” (graikoi), që nga Mithopoema helene-maqedone- emërtime lokale. Emri jonë është stabilizuar në këtë vend ku
Epiri kaluan në Itali dhe kështu armëne (vllahe), ose mitologjia “armenu”. Tani jemi në dilemë! Po gjendemi. Krishti nuk të gënjen
romakët i njohën popujt e Elladhës personale. Në kohët e vjetra, unë të pyesim një gjysh ose stërgjysh ndonjëherë. Në botën që jetojmë, të
me emrin “grek”, emër që nuk u besoj, se Elladha, ishte për ne një për emrin, ata të përgjigjen: përpiqemi të gjejmë ekuilibrin dhe
përdor asnjëherë nga grekët antikë, realitet. Por çfarë kulture kishte “armënu”. Jo maqedon-armënu, jo të kërkojmë atë që na përket me
para pushtimit romak. Maqedonia? Kush përgatiti nga elino-armënu, jo epirot-armënu etj. bonafides/me besimin e mirë, siç
Çfarë dua të them! kultura helene nje kulturë Armënu është emri jonë real, të na kanë uruar stërgjyshërit roman
Dua të them, se në Greqinë e universale? Kush qe promotori, që tjerat janë konstrukte mitologjike, (romak).
sotme, në kohët e vjetra, shumica e helenizmi të ishte fitimtar, në ato përralla, falsifikime. Emri i vërtetë
popullsisë ishte helene. Pastaj kufiri popullata heterogjene, siç shkruan është ai që thotë populli. Por për
ndërmjet helenëve dhe popullatave Kavafis në poemën e tij? Disa nga paradoks, populli ynë është heleno- [1] Kjo fjalë gjendet edhe në fërngjishten
dhe italushten e vjetër.
trako-ilire, nuk qe i mbyllur. Kufiri tanët duan ta heqin këtë pjesë maqedon-armën. - [2] Guy Rachet tu Larousse - Dictsionar
ishte fluid, që ndryshonte. Por helenike, që është për ne si një Në kulturën tonë është një luftë de civilizaþie greke fq. 110 - Editura
Univers Enciclopedic.
sinteza, që është krijuar në kohët e memorje dhe flasin për apologjinë midis emrit dhe historisë dhe midis [3] Dodona / Dodoni është orakulli i
vjetra, siç kam thënë, është krijuar e barbarëve dhe të ndryshimit dhe gjuhës dhe historisë. Në historinë Epirit, i llogaritur si më i vjetri i
me vulën e helenizmit. Për këtë le të ishin në brumin e mqedonëve tonë, historia për Elladhën, e mbyti Greqisë.
ALUNAR - KORRIK 2010
13

Di Ylli Pata

“Noi nu himu rumun, ma


armanj, veclji catu ilirinja shi elenja
shi autoctonj tu Makedonii,
Thesalii, Epir shi tu Arbinishii.
Rumania nu poati s-n-akiamã noi
minoritati a lje”. Esti un di
reprezentatsljã ma cu boatsi ti
comunitetu vlah tu Arbinishii,
Kristo Goci, tsi greshti ti gazeta
“Shqip”, niscãnti sãts dupu
declarata a Presidentu Basescu.
Domnu Goci, tsi esti shi
reprezentatu a armãnjlu tu
Comitetu Statal ti minoritati,
declaradzã cã “mini u su
efharistisiam Rumania ti bursili tsi
ari datã ti niscãnts di comunitetu a
noastu. Aistã u ved shi ca un semn
ti contributu a arãmnjlu emigrants
di Arbinishii, Gretsii, Makedonii tu
Rumanii. Elj aru faptã mult ti
Rumania, ma aestã esti tu aspect
human, cã tu aspectu gheopolitic ,
arãmãnjlji u su zdilagã isãllã
problemu a lor etnic cu statili iu
bãniadzã”. Goci, tsi eara dau or
deputet tu Parlamentu ali

“Noi nu himu rumun,


ma armanj, veclji catu
ilirinja shi elenja shi
Inervista a domnu Kristo Goci tu gazeta “Shqip” tu Arbinishii
autoctonj tu ti declarata a Presidentu rumun Basascu. 9.6.2010.
Makedonii, Thesalii,
Epir shi tu Arbinishii.
Rumania nu poati s-n-
Kristo Goci: Noi nu himu
akiamã noi minoritati a
lje”. Esti un di rumunj, ma autoctonj cãtu
reprezentatsljã ma cu
boatsi ti comunitetu Iliradzinjã shi Helenjã
vlah tu Arbinishii,
Kristo Goci, tsi greshti unã adunari mari a Consilu
Armãnjilor, cum si akiamã adunara
ti gazeta “Shqip”, atsa ma mari a armãnjlu di tutã
niscãnti sãts dupu lumea. Tu Yizmãciun u si facã unã
demostrari culturale a traditulu shi
declarata a Presidentu a zacunlu a arãmãnjlu Strasbourg.
Basescu. Ma capu ali Sutsati “Armãnji di
Albanii” esti mult cljarã contra a
argumentulu di Bucuresht.
Arbinishii shi azã cumanduseshti “Problemu etnic rumun, nu ari
unã di Sutsatili ma importante a ligãturi cu arãmãnjlji di Balcan,
arãmnjlu di Arbinishii, dzãtsi ti “Shqip” Kristo Goci, , tsi
continueshti cã “ armãnjlji tu Balcan fatsi public unã initsiativã nau
ma s-adunã tu un grup, tsi u s-lji politike a ishtãlui comunitet. “ Ta
reprezentadzã tu institutsionili s-bitisiastã speculimili ti armãnjljã,
Europiane shit u organizmuli ma fitsem unã Partii Politikã cu
Internatsionale. Tu grera a lui tu orientimi europiane ti armãnjlji di
“Shqip” ti orighina a armãnjlu, Goci Arbinishii shi ti tuts simpatizantsljã aestu problem. Goci dzãsi cã, “u opinionu a lui: “Nu poati s-aibã
dzãtsi cã armãnjlji sãntu un popul, a ishtãlui comunitet. Domnu Goci, tinjisescu declarata al Bamir Topi, integrari ti minoritati, ma s-nu
tsi grestu unã limbã latinã. “Limba tsi ari experientsã lungã tu politocã, ma agiutara concretã ti tuti etnili, avemu un television, i presã scriratã
a noastã esti tu unã famillje cu cã eara deputat ali PBDNJ, ahurhi esti fitsera concrete a Programu ti shi ma nu si mviatsã la shcoli limba
italiana, spanjola, frantseza, di tora ta s-grastã ca reprezentatu Stabilizim-Asotsimu”. maternã”. Unã limbã, tsi pi dupu
portugeza shi rumanishtia. Tu politic. El fetsi comentu shi ti Tu propozimi concrete, Kristo Kristo Goci si greshti di tuts
Moscopuli tu 15 di Agust u si tsãnã apandãsia, tsi fetsi Bamir Topi ti Goci nedzi ma n clo cãndu da armãnjlji tsi biniadzã tu Balcanu.
14 ALUNAR - KORRIK 2010

MINDUERURI (OPINIONURI)
Aista poemã-baladã, esti scriatã
aproapi unãsutã di anj ma ninti di
arãmãnu Nicolae Velo. Cum s-vedi
shi tu baladã, Nicolae Velo, scrirã
cu un pon mari ti arderea ali Ti poema “Moscopolea” scriata di Nicolae Velo
Muscopuli shi ti lãtsli tsi pãtsarã
bãnãtorljã a ljei. Deadun cu aistu, Di Thanas Hangeara crishtinã (s-fãtsea crishtin) .Shi tu
pon elu scrirã sh-cu unã urrã mari
ti atselj, tsi u featsirã aistã arderi shi
MOSCOPOLEA aistã arasti s-crui Imperatoria
aspãrdzeri a ashtilui cãsãbã Pisti shapti oahti- analti
Romanã dit Dat (Orient) akljimatã
metropol a arãmãnjlor. Ti Sh-pisti sheasi vãljuri alti, shi aistã cu numa Romania
Muscopulea, Velo, greshti ca ti un Cu-a ljei njilji di palati (Bizantu). Aistã doctrinã (doctrina
cãsãbã, tsi ari agiumtã miljelili ali Mash tu marmuri ncljigati, a construiriljei a Vasiliiljei al
culturilji balcanicã shi tsi tu culturã Cu gãrdinji di trandafili, Dumnidzã pisti Loc ) , s-fetsi
shi zvilupari economicã esti tu Di zãmbili sh-caranfili, doctrina singurã pi dupu cai era
Ca icoana-a raiului, organizatã tutã bana ali Imperatorii
nivelu a tsentrului cama zvilupati
Cum nu-i datã-a graiului Romanã dit Dat (Bizantu) cum tu
ali Europiljei di Ascãpitatã Ca s-u cantã sh-ca s-u spunã
(Oxidentalã). Ta spunã scara ali cãmpu cultural , religioz , militar shi
Mushutetsli-lji dipriunã
zvilupariljei economicã, N. Velo u alti . Minduest cã ditu aistu kiro yini
Tru-atsea pusta- Arbinishii,
conparitsioneshti cu Polea Tru fureasca Toscãnii,
tradita tsi avea rãmãnjljã cãnd
(Costandinopulea) shi declarã : “Tsi Di dushmanji anvarligatã, muljerili rãmãni fãtsea unã cãrutsi
tru luxu ntreatsi sh-Polea”. Ta Zilipsitã shi-alãvdatã, cu tatuaj tu frãmti . Cu aistã cãrutsi
spunã scara analtã a nivelui Tsi tru luxu-ntreatsi sh-Polea- vra ta spunã cã aist popul (populu
economic shi averea economicã a Doarmi, doarmi Moscopolea! rãmãn , roman) era populu aleapt
banãtorlor ali Muscopuli (ninti di rãmãn icã arãmãn esti unã soi Luna lunjineadzã-nsus di Dumnidzã ta s-construea
Sh-pari-cã paradislu-i dipus! “Vasiliilja al Dumnidzã pisti Loc” .
arderea a anlui 1769), ufiliseashti (idhlja) cu numa Roman . Aistã
Pi-ascumtã nãsã strãbati Aistã traditã (fãtserea ali cãrutsi pi
hiperbola: “Tsi sh-pi meturi au deformatsi yini cã sonetili “O” shi Prit avutili palati
fluri”, tsi vra ta spunã ninga unã “A” dit limba latinã si frãmti) continuã ti aproapi dau
Sh-veadi stoluzma din casi:
oarã scara analtã ali mushutiatsiljei transformeadzã tu limba rãmãnã njiljã (2000) di anji . Shi tu dzãlili di
Tsi fustãnji mash di mãtasi,
personalã shi a ambientului di cãti vãroarã tu sonetlu “ã” shi cãti Tsi chilinji dit Misirii ,
azã ari muljeri rãmãni tsi ar crutsea
bãnari tsi fãtsea muscopuleanjljã vãroarã tu sonetlu “U”. Ca ti Tsi vilii dit Vinitsii! pi frãmti (namisa di sumfruntseli).
pãn cãnd spindzura fluri shi pi eczemplu: Zboru latin “fontana” , Pãn sh-pi mestri-s minduhii, Shi aoa bãgãm oarã cã
meturi di areri. Cu tutã aistã, mini tu limba rãmãnã , si pronuntsã Sh-meturli poartã flurii! Costandinopulea (Roma dit Dat)
nu am scupo aotsi, s-kisestu di la “funtãnã” icã “fãntãnã” .Ashã Doamne, Doamne, cãtã-aveari ! era construitã pisti shapti dzeni
poema al Nicolae Velo, ta s-fac unã undzeshti shi tu multi alti zboarã . Nu-ari tru vãr grai spuneari!......... (ohturi).
…………………………………. Nicolae Velo scrirã tu poema
isturii a zvilupariljei economicã icã Cãndu noi dzãtsem “est rãmãn” icã
NICOLAE VELO “Moscopolea” cã cãsãbãlu ali
culturalã ali Muscopulii. Ta s-mi “est arãmãn” vrem ta s-dzãtsem (1882-1924 )
bag ta scriu opinionili tsi u s-dau “est roman” . Cu numa Roman si Muscopuli era construit “pisti
ma n-hjima, mini, mi cãrtirã dau acljima citadinjljã ali Imperatorii shapti ohturi analti”.Fact di-
vargurli di prota cu cai u Romanã tu tut teritoru a ljei . Vra s- Romanã u tsãnem azã mash noi darihjãna icã ufilisit ca simbolicã,
ahurhjeshti poema Nicolae Velo: dzãcã cã cu numa Roman akimlja rãmãnjljã dit Balcanu sh-ti cama minduest cã, N.Velo cu aistã vra ta
“Pisti shapti ohturi analti / Sh-pisti sinea a lor ,tu atsel kiro , shi mult fãrã influentsa a vãrelji numã spunã cã Muscopulea era bãgatã (lj-
sheasi vãljuri –alti”. italianjljã , spanjolljã , portugezljã , di stat . era tãcsitã) di Dumnidzã ta s-
Mini nu u shtiu sigura, cã frantsezljã di azã . Cu numa Roman Cãsãbãlu ali Roma (Roma di construilja “Roma a Trei-la”. Ma cu
Muscopulea era construitã shi s- si akimea shi poporljã dit Balcan prota) era construitu di Romanjljã n-dreptu poati si s-facã ntribãrli: A
tindea pisti shapti ohturi (dzeni) shi (tuts romanizats) cai istorianjljã di (strãpãpãnjljã a noshtsã tsi nã poati si s-considereadzã
sheasi vãljuri di anamisa di aisti azã lj-numest istro-roman , daco- deadirã numa Roman, Rãmãn) pisti Muscopulea ca “Roma a Trei-la” nu
shapti dzeni. Poati cã Muscopulea roman , mengleno-roman shi shapti dzeni. Ashtilui cãsãbã, singurã ea ca cãsãbã ma deadun cu
era construitã di-arihjãna pisti macedono-roman pi dupu poporljã construit pisti shapti dzeni, lj-era cãsãbadzljã alants construits tu
shapti ohturi (dzeni) shi N. Velo shi bilocãrã tsi s-romanizarã shi tsi tãcsitã di la Yupiter (Zeusu roman) Balcan di arãmãnjljã? A poati s-
spuni unã veritati. Poati egzistã pi dupu numili di ma n-sus lu ta s-imperea “pisti tutã lumea”. akiamã aisti cãsãbadz rãmãni, n-
shapti dzãnopuli (dzeni njits) icã corespondiadzã : Iliria (Dalmatsia) Ashã declara Octavian Cezar cap cu Muscopulea, ca “Imperatoria
shapti pãrtsãtur a padiljei, realizati , Dakia , Thraca shi Makedonia . Cu (August) cãnd u declamea sinea aTrei-la Romana”? Ma esti cã u s-
di vãljurli a rãulor (valilor). Tu n- numa macedono-roman si akimea Imperator pisti Roma shi populu lu videm problemu di partea
dau skitsi tsi nã da d-l Dhori Falo tut populu dit Epir , Thesalii , Aticã Roman (Rãmãn) lu declamea popul militarã shi ocupatsiuniili militari,
tu libra “Trayedia ali Moscopoli”, shi Macedonia Romanã (Cu un zbor Imperial pisti poporljã alants. Aistã respunsea (apandisea) esti clarã shi
n-ligãtura (lju spuni) cu acuadutsljã tuts helenjljã romanizats shi nu vra era doctrina cama importantã shi shcurtã cã “NU”. Tu atsel kiro
a cãsãbãlui, nã spuni sheasi (6) lathuseri numa “roman” cu populu singurã tsi u turnã Republica Balcanu era ocupat di turtsljã shi
rãuri. Cu tutã atsa shaptili aisti rumun di azã) Pistuset cã nu avea Romanã tu Imperatoria Romanã. egzistea unã imperatorii militarã,
pãrtsãtur tsi N. Velo li akiamã vãrnu individ tsi s-nu vra ta s- Bãgãm oarã cã Roma era construitã Imperatoria Turcã.
“ohturi analti”, cum am bãgatã oarã aminta di privilegili tsi ts-dãdea pisti shapti dzeni (ohturi). Ma a s-lu mutrim problemu tu
tu terren, nu undzest ca dzeni icã statusu al citadinu roman , icã s- Costandinopulea (Roma a dau- cãmpuri alti di banã, ca tu cãmpu
ohturi. Ti aistã mi ping s-pistusest egzistea individzi, tsi s-nu vra ta si la, icã dit Datã) era consruitã di economic shi cultural. Sã shti tora
cã vargul “Pisti shapti ohturi analti” fãtsea membãr al popului imperial Romanjljã (strãpãpãnjljã a noshtsã; cã Muscopulea dit seculu (eta) a
esti ufilisit di N. Velo ma mult ca tsi u s-imperia pisti poporljã alants. tu aist kiro romanizats shi akimeats XVIII-ea era cãsãbãlu cama zvilupat
unã simbolicã. U s-mi ciucutestu ta Tiatsa dzãc cã aistã doctrinã , Roman di suti di anj) pisti shapti dit Balcan cum tu cãmpu economic
s-u spieg ma mult aoa ma n-hjima ufilisitã di Roma, fetsi tsi tuts dzeni. Shi ashtilui cãsãbã (Roma di ashã shi tu cãmpu cultural. Aoa si
idea a mea cãtse, N. Velo, u poporljã ali Imperatorii Romanã si Dat) lj-era tãcsitã di la Dumnidzã dezvoltarã (disfetsãrã), ti prota oarã
ufiliseshti aistã simbolicã tu poema romanizarã shi , cu tuti tsi formarã ta s-construilja “Vasiliilja al tu Balcan, ideili iluministi viniti dit
a lui, lju greshti ti Muscopulea. limbili a lor neolatini ( tsi undzest Dumnidzã pisti Locu”. Ashã Europa di Ascãpitat (Oxident) ashã
Ninti tsi s-dau ideili a meali , ta s- mult unã cu alantã) ,si numirã cu declara Apostul a treispãrdzatsi a cum shi aoa s-cruira protili elementi
est cama adukit di dghivisitorljã unã numã , numa Roman. Ma esti Hristolui, Imperatoru Ayu capitalisti tu Balcan. Ma tu aisti
(cititorljã) , u s-fac unã esplicari cu interes ta spunem cã numa Constandin, tu kirolu cãnd s- agiundzer, Muscopulea, nu era un
shcurtã ali numi Rãmãn . Numa Roman (Rãmãn) ali Imperatorii pãtãdzea shi aprukea pistea continueshti tu pagina 15
ALUNAR - KORRIK 2010
15

continueshti di pagina 14

“isul izolat”.Tuts cãsãbãdzljã alants


construits shi bãnats di arãmãnjljã,
ca ti eczemplu Gramostea, Shipsca,
Linotopea, Nicolitsa, Lunga, Nicea,
Belitsa, Grabova, Bitsuki, Frashãri,
Metsova, Avdela, shi alti, shi alti
construiti tu Epir shi Makedonia
pãn la Vlaho-Livadi dit Olimp, avea
unã zvilupari analtã culturalã shi
economicã.
Ca alt eczempul, ahorlja di
Muscopulea, ta s-generalizedz shi
alants casãbadz arãmãni u scriu ti
Vlaho-Livadi, cã aco am statutã
aproapi ti 20 dzãli shi estu cãnãscut
cu n-dau aspecti culturali shi istorici
a ashtilulj casãbã. Biseritsli era
construiti cu un stil unic ca stilu a
biseritslor dit Muscopuli shi era
anviliti cu ploci di keatrã. Nuntru
tu casãbã,biserica cama veklji tu
forma di bazilicã era construitã dit
anu 1630. Tu casãbã avea shi alti
biserits, tu forma di bazilicã,
construiti cama nãpoi di anu 1630.
Nafoarã di casãbã era un mãnãstir
cu dau biserits: Ayu Haralamb shi
Ayu Triada. Ayu Haralamb era
construit tu anu 1040. Ayu Triada
era cama veclju shi era construit dit
secul a X-ea . Tu muzeu ali biserikilj consideratã tsi esti mult cunuscut Imperatorii Romanã dit Dat, di mãma al Enea di lju sã strãdzea
atsa veklja si afla unã biblã di tuts nivelu economic shi cultural partea al Imperatorlu Iraclios, rãdzãtinjli Imperatorljã ali Romi di
(evanghelu) tsi li-avea frãndzãli di ali Muscopuli , u adush ti ecsempul ahurhji nu singur rehelenizarea a la protu Imperator , Octavian
shiac di lãnã shi tut evanghelu era Vlaho-Livadea dit Olimp cu 7000 di poplui arãmãn ma avem shi Augustu . Ashã poati si s-esplicã
scriat cu kindãseri. Pãn tu anu 1753 banãtor ta s-adukim cama ghini helenizarea a poporlulor barbar tinjiserea ahãnt mult ali Stã-Marii
tu casãba avea Episcopatã. Tu anu nivelu economic shi cultural a statsionats tu aist kiro tu Balcan ca shi ali Stã-Viniri la arãmãnj.
1765 si sculã prota scuolã casãbadzlor alants ca Gramustea icã Protobulgarljã, Bulgarljã shi alts. Stã-Maria , mãma al Dumnidzã
organizatã shi cu mults dascalj. Linotopea shi altsã tsi avea pisti Tuti aisti populatsiuni helenizati Hristo , cã cu numa a Hristolu era
Mvãtsãtura s-fãtsea pi limba yinljits njiljã (20.000) di banãtor . interferarã (hjipsãrã) tu cultura legatã Imperatoria Romanã dit Dat
helenã, ashã cum s-fãtsea la tuti Singuradministrarea (autonomia helenã shi elementuri di la cultura (Bizantu) ca unã Vasiliilji di Pace al
scuolili iu mvãtsa crishtinitatea ali administrativã) u avea tuts a lor shi ashã s-formã unã culturã Dumnidzã pisti Loc .Stã-Vinãra
Imperatorii Turcã. Shi ninti di anu casãbadzljã arãmãnj ali Imperatorii neohelenã shi unã limbã neohelenã. (Venera romanã icã Afrodhita
1765 avea scuoli pi limba helenã, Turcã shi bana tu casãbadz era Ti aistã dzãc cã cultura arãmãnã era helenã) ca Thea di lju avea
ma nu era organizati. Avea shi unã organizatã ashã cum spush ma n- cultura romanã dit dat (bizantinã) rãdzãtinjli pãrinteascã Imperatorljã
bibliotecã cu multi libri. Avea shi sus tu arastea ali Vlaho-Livadi icã nuinfluentsatã di interferarea tu Cezareanj ali Romi shi cã di
unã institutsi iu si adunea ti bãnari ali Muscopuli . Aistã ndreptati u nãsã a culturulor alti. nispetea a Ljei (Venerii) lj-si deadi
shi ti crishteri cilimanj oarfãnj (fãrã avea amintatã di prota , cãnd si Arãmãnjljã ninga continuea su al Octavian , di partea al Yupiter ,
pãrints). Tu cãmpu economic , shi ocupã Balcanu di Turtsljã , shi considerea sinea ca Popul Imperial n-dreptu ta s-facã unã Imperatorii,
tu Vlaho-Livadi , si utilizea tuti continuea su hãrãsea ti totãna shi shi ca popul aleapt di Dumnidzã ta shi populu Roman un popul
zanatili ,shi ditu seculu (eta) al lã si cunushtea di tuts Sultanjljã s-construlja “Vasiliilja al Dumnidzã Imperial, tsi u s-dominea pisti
XVIII-ea avea ahurljitã si scula Turts tsi vinea tu capu ali pisti Loc” . Ocupatsiunea turcã u alants popor.
protili manifacturi iu s-fabritsea Imperatorii Turtseascã. Tu cãmpu considerea ca un blãstem di la Ahtãnt mari era coshientsa shi
pãndzã shi alti producti di lãnã . cultural esti cu biloc s-dzãtsem cã, Dumnidzã ti vãrnã amãrtii mari tsi sentimentul imperial la arãmãnji,
Singurã tu Venetsia si exportea , dit tu Muscopuli shi casãbadzljã alants avea faptã shi ashtãpta kirolu cãnd cãt elj fãtsea curskilja singurã
aist casãbã , aproapi 450 di sartsini arãmãnj, si zvilupea cultura u s-lã sã yãrtea amartia shi u s-lo anamisa di nãsh shi nu cu altã
di mulãr n-tron singurã di unã tipu ashãnumitã bizantinã. Cultura ali napoi di la Dumnidzã ruciãnjli . U mileti ahorlja di arãmãnj . Tu
di stizmã di lãnã , ashã akimeatã Romi dit Dat (Bizantu) unã spun ti un fact di la pistea religiozã casãbadzljã a lor nu alãsa si
“malinã” . Ashã ca Muscupolea shi mãstãcãturã ali culturii helenã la arãmãnji : Arãmãnjljã tinjãsest stabilizea ti bãnari banãtor di alti
Vlaho-Livadi dit Olimp esti veacã cu cultura romanã shi mult Stã-Vinãrea shi Stã-Maria , sh- milets ahorlja di arãmãnj .
construitã tu analtsimea 1200m pisti cristianizmu. Trei-li aisti elementi li tinjisestu mult ma mult di alantsã Casãbadzljã a lor, locu pi cai era
nivelu ali amari shi maximumea ali culturali fãtsea cultura romanã dit Ayi . Yini n-tribarea: Cãtse aistã construiti aisti casãbadz s-mutrea
populatsiuni tsi bãna tu casãbã ari dat, akimeatã aljumtrea shi cultura tinjãseari ti dau-li sãmti themini ? ca loc sãmt shi nu alãsa s-intra tu
agiumtã pãn la 7000 (shapti njiljã) bizantinã. Shi gretsljã u akimea Ghini ti Stã-Maria cã esti mãma al casãbã nitsi pulbiri di la alti locuri .
di banãtor . Casãbãlu si administrea aistã culturã “romeica politizmu” Dumnidzã Hristo , ma Stã-Vinãra ? Spun ti unã arasti cãnd nesi un
di un consiul di 7-12 di inshi, tsi si cãnd limba greacã u akimea Minduest cã cu numa Vinira pashã turc tu Metsova ta s-fãtsea
alãdzea di la banãtorljã . Consiljlu “romeica glosa”. Poseidushljã cama (Venera) esti legãta unã tinjiseri tsi unã adunari cu conducãtorljã a
avea un president shi un autentits a ashtiljei culturã era u fãtsea strãpãpãnjljã a noci ninti di casãbãlui . Prota oarã si ciucutirã ta
vicepresident . Avea giudicata a arãmãnjã shi cultura arãmãnã era tsi s-aprukea pistea crishtinã . si adunã cu pashãlu nafoarã di
casãbãlui cu giudicãtor dit cultura bizantinã. U dzãc aistu Minduest cã la Romanjljã (sh-la casãbã , ma cãnd vidzurã cã
banãtorljã al casãbã . Cum s-vedi argumentu cã, dupu seclu a 7-ea strãpãpãnjljã a noci arãmãnj cãnd pashãlu nu trãdzea mãnã di vinerea
avea unã organizatsiuni unã solji ca (shaptilea) cãnd s-bãgã limba era paganj) u tinjisea Thea Venera
tu Muscopuli . Cãnd avem tu helenã ca limbã ofitsialã ali icã Vinira (Afrodhita helenã) ca continueshti tu pagina 16
16 ALUNAR - KORRIK 2010

continueshti di pagina 15 Roma di prota si atacã shi s-furã a casãbadzlor alants arãmãnj ali unã hoarã ftohiã . Cu n-dreptu
di barbarljã . Ma elji (barbarljã), aflats “Imperatorii a Trei-la Romanã”. Tu Nicolae Velo tu fund scrirã : “Azã
a lui tu Metsova , conducãtorljã a dinintea ali Romi , si miraculirã di aistã arasti barbarljã nu vinãrã di Moscopolea tsã pari / Ca vãrnu
casãbãlui u zdiligara aistã problemi mushuteatsa a ljei shi nu u asparsirã aljura . Avea suti di anj tsi bãna Murmintu mari”. Aistã hoarã ftohiã
mult simplu : Tu intrata a casãbãlui , nitsi u arsirã Roma shi casãbadzljã aproapi di Muscopuli shi di di azã aspari canda scoalã dzeditu
lj-dedirã s-caltsã tsãruhi nali shi alants ali Imperatorii . Intrarã tu casãbadzljã alants arãmãnj . shi acuzeadzã atseli tsi u
tsãruhili a lui li alãsarã aco tu intratã bana di cathi dzuã a ashtilor Diversitatea (Aljumtramea) alantã cãtãndãsirã tu aistã situatã
. Cãnd pashãlu bitisi vizita shi vra casãbadz shi deadun cu banãtorljã esti cã “Roma a Trei-la” casãbãlu cama avut shi lunjinos a
s-fudzea , tu inshiri dit casãbã lj- tsi aflarã continuirã bana normalã . (Muscopulea) shi casãbadzljã alants Balkanu, Muscupolea. Aistu era shi
loarã tsãruhili tsi lj-dedirã shi lj- Loarã di la cultura a banãtorlu a locu arãmãnj nu goalã si atacarã shi s- fundu aljumtrea (nu unã soi) a Trei-
mvãscurã tsãruhili a lui . Nitsi s- shi ocupatorljã barbar s-culturarã shi furarã ma shi s-arsirã shi s-asparsirã lu Romi
adutsea loc di nafoarã di Metsova s-latinizarã (romanizarã). A s-avem pãn di thimelju , cãnd populatsunia Aisti sãnt n-dau di opinionili icã
ma sh-nitsi s-isha loc nafoarã dit tu consideratã Gotsljã, Lombardyljã (arãmãnjljã) lo arratia prit Balcanu minduerli a meali. Nkisi di la
Metsova . Sentimentu shi icã Nordmanjljã tsi ocuparã Italia shi shi Europã . Cum s-vedi agrimea a poema “Moscopolea” al N. Velo, nu
coshientsã natsionalã mult analtã! azã sãntu italianizats. barbarlor dit aistã rasti era mult ta s-fac analiza letrarã a ljei ma u
Cãnd vedz arãmãnjljã di azã cu unã Roma a dau-la (Costandinopuli) mari , shi era agrimi di priciã . Nu loi ca motivu, ta s-dau n-dau di
coshientsã shi sentimentu natsional shi ea si atacã , s-furã ma nu si avea cum s- undzea aljumtrea cãnd veritatili tsi spun, cã cai ari futã
(ta s-nu dzãtsem imperial) cãdzutã asparsi . Shi tu aistã arasti barbarljã aici barbar avea n-cap unã monstrã arãmãnjljã. Aistã u feciu nu ti ego
ahãnt n-hima , ts-yini s-ntreghi (turtsljã) si miraculearã dinintea ali ca satrapul a Epirlui Ali Tepelena . natsionalã ma tsi cathiunu di
sinea : Yu nesi tutã atsa coshientsã mushuteatsilj a ljei shi nitsi u arsirã, Dau-li Romi alanti (prota shi a dau- arãmãnjljã ( tsi continuadzã su
imperialã ? E….! A s-continuãm nitsi u asparsirã ma u fetsirã Capu- la) continuadzã shi azã s- consideriadzã sinea arãmãn) si-lj
cu articul ti cai himu ocupats . tsentru ali Imperatorii a lor, sculatã lunjinljadzã sh-cama mushat di ma serviastã ta s-adukiastã cã iu u s-
Si aproakeã di la tuts studiushljã pisti Imperatoria Romanã a Dau-la ninti, cum tu culturã shi tu nagã shi iu u su ducã aistã
cã arãmãnjljã posedea (avea tu (Bizantu) surupatã di elj . economii , cãnd “Roma a Trei-la” natsionalitati imperialã, tsi azã esti
mãnjli a lor) transportul ditu tut Mult aljumtrea era tihia ali (Muscupolea) dicara si asparsi pãn tu unã pericolozitati mari di
Balcanlu . Cãrvãnjli a kirigiadzlu n- “Roma a Trei-la” (Muscopulea) shi tu thimelj , pisti nãsã esti sculatã asimilari.
kisea di la tuts casãbadzljã arãmãnji
shi s-dishcãdea pritu tut Balcanu
shi unã parti di Europi .
Casãbadzljã arãmãnj posedea
comertsu a Balcanlui , posedea
zeljlili shi manifacturili a Balcanlui.
Cu laptili shi sumproductili a lui
s-furnizea nu singur Balcanlu shi
unã parti di Europa , ma shi Capu-
tsentru ali Imperatorii Turtseascã ,
Polea , cum shi armata turcã
statsionatã tu Balcan . Tora poati s-
dzãtsem : Vidzutã tu cãmpu
cultural shi economic , nafoarã di
cãmpu militar shi ocupatsiunili
militari , cu n-drept poati s-
declarãm cã Muscupolea shi
casãbadzljã alants arãmãni avea
formatã “Imperatoria a Trei-la
Romanã” . Ma tu aistã arasti fãrã un
imperator n-cap , ma cu un popul
imperial organizat pit casãbadz
singuradministrats , ashã cum era
organizats fratsljã a lui latinj
(Romanj) dit Ascãpitat pit casãbadz
ca Venetsia, Firentsa shi alts. KIRA IORGOVEANU-MANTSU Yani Mantsu, Presidentu a
Aistã traditã tu Muscopuli shi
casãbadzljã alants arãmãnj , dit
Nu ti-aspare, Vrute! Consilu Armãnjilor umplu tu 2 di
S-minâ loclu pri cari imnji? Alunar 60 di enj. Banã lungã shi
kirolu a ljei , nu nascurã tu un “loc
Dukeshtsâ cumu fudzi sumu cicioari?
shcretu” ma avea unã traditã di la
Nu ti-aspari, Vrute, nu ti-aspari suciesi la lucãru a lui ti
casãbadzljã arãmãni dit kirolu ali
Media epocã, ca cum era Durahu ,
Câ Amintari, Alinari nu-ari armãneamea. Di parea ali revisti
Fârâ lacârma ditu suflitlu tsi doari!
Apolonia, Scodra icã Sãruna “Fãrshãrotu”.
(Thesaloniki), Dion shi altsã
Dukeshtsâ câ tsâ-lj greauâ Alinarea?
casãbadz tsi arheololjia shi istoria
Câ nu ti-ncapi truplu,-nvirinarea?
lj-numeshti casãbadz romanj . Shi
Nu ti-aspari, Vrute, nu ti-aspari
Muscopulea poati si s-akiamã
Alba dzuuâ iar va s-veadâ-n dzari:
“Roma a Trei-la” , construitã shi ea
Cumu dupu ploai, iasi diznãu soari!
pisti shapti dzeni , shi ashã lj-dãm
n-dreptu al Nicolae Velo sh-ti canda
Dukeshtsâ cumu Kirolu ancâneashti?
su-oabã ufilisitã ca simbolicã vargu
Avdzâ di-Alargu boatsi tsi nâ greashti?
“Pisti shapti ohturi analti”. Ma
Arudzinati dzâli di va nâ kindruiascâ
poati s-dzãtsem cã aistã simbolicã
Bânata banâ daima-i ma giuneascâ!
esti ufilisitã shi ti spuneri cã
Nu ti-aspari, Vrute, nu ti-aspari
aspãrdzerea a treiljlulor “Romi” era
Ahâtu kiro câtu Vrearea-nâ nu keari!
unã solji. Trei-li sãnt asparti di
barbarljã , ma tu aistã aspãrdzeri nu 2-lu di Alunaru, 2010
aru avutã idhlja tihi.
ALUNAR - KORRIK 2010
17
Çfarë janë arumunët apo vllehët, arumunët si grekë, sepe ka qenë
cili është identiteti i tyre, pse dhe është vend më i pasur se
përpiqet Rumania t‘i quajë si Rumania, dhe ka kohë që është në
pjesë të popullit rumun, dhe pse BE. Duhet thënë se politikanët e
bëhet luftë me shifrat kur atjeshëm kanë qenë të interesuar në
përmenden arumunët e Greqisë përfitime më shumë se sa në
dhe Shqipëristë? ruajtjen e kulturës së vetë lokale.
Nëse do të ishte për ruajtjen e
Prof. Thede Kahl jep përgjigje kulturës, atëherë ata do ta kishin
për këto pyetje. Ai ka shkruajtur bërë këtë pa Rumaninë dhe Greqinë
doktoraturën me studimin e sepse kultura arumune është
vllehëve të Ballkanit. Studimi i tij krejtësisht e pavarur dhe gjuha
është botuar në librin “Etniciteti shumë larg rumanishtes.
dhe ndarja hapësinorë e arumu-
nëve në Europën Juglindore.” Deutsche Welle: Pse bëhet luftë
me shifrat sa herë bëhet fjalë për
Deutsche Welle: Prof. Kahl, çfarë arumunët e Shqipërisë dhe
janë arumunët, ose vllehët e Greqisë?
Shqipërisë? Prof. Dr. Thede Kahl: Nëse
Prof. Dr. Thede Kahl: Rumunët e merresh me shifrat dhe pyet sa
veriut të Ballkanit dallojnë nga arumunë jetojnë ku, atëherë ke

Thede Kahl: Rumunët


arumunët ose vllehët në jug të tij. problemin që ke gjithnjë kur
Duhet shpjeguar se në të gjitha përpiqesh të përcaktosh pakicat.
popujt e Evropës juglindore dhe në Sepse zyrtarisht në princip pakicat
Rumani, gjatë mesjetës ka qenë e
zakonshme që rumunët të quhen
vllehë. Me fillimin e identiteteve
dhe arumunët dallojnë dalin nga numërimi i popullsisë.
Nëse për shembull në Greqi nuk
bëhet numërim popullsie ku të
nacionale dhe të shteteve nacionale
në Europën Juglindore, shohim tek nga njëri tjetri dalin në pah pakicat, atëherë del se
numri i arumunëve në Greqi është
vendet ku jetojnë rumunët në zero. Megjithatë në Greqi jeton
Ballkanin verior, pra mes vllehëve që pikëpamjet nacionale rumune i Prof. Dr. Thede Kahl: Nëse sheh numri më i madh i arumunëve. Nga
një rikthim të rënjëve latine. Bota shohin të gjitha këto grupe si pjesë sot identitetin e arumunëve të pikëpamja etnografike, mund të
vllehe heq dorë nga emërtimi i përbërëse e popullit rumun. Nga Shqipërisë, duhet të shohësh që bëhen vlerësime dhe të thuash që
vjetër dhe kalon tek emërtimi pikëpamja etnografe kjo është një ekziston një ndryshim i madh para në Greqi jetojnë 200 mijë arumunë
rumun, domethënë që t‘i quajë mënyrë e të menduari e “Rumanisë 1990 dhe pas 1990-ës. Mund të dhe në Shqipëri 100 deri 150 mijë.
vllehët rumunë. Nëse ne sot gjejmë së Madhe”, dhe nuk i përgjigjet thuhet se ka ata kanë patur një Por këto janë vetëm vlerësime,
vllehë në Ballkanin jugor, Shqipëri identitetit të këtyre njerëzve. identitet gjuhësor që i ka dalluar sepse nëse dëgjon shoqatat e
dhe Greqi atëherë kemi të bëjmë me Arumunët në Shqipëri dhe në Greqi, nga pikëpamja gjuhësore dhe arumunëve ata përpiqen ta rrisin
emërtim të njëjtë. Por, rumunët që kanë qenë shumë të lidhur me kulturore nga shqiptarët. Para 1990- numrin e arumunëve për të marrë
krijojnë shtetin në veri të Ballkanit bizantizmin dhe mësuan më shumë ës nuk ka patur konflikt identiteti më shumë të drejta.
dhe vllehët në jug të Ballkanit greqisht dhe shqip e u përshtatën me që do tu thoshte pjesës më të madhe Intervistën e zhvilloi Aida Cama
dallohen nga njeri tjetri. Nga sunduesit osmanë. Ata nuk kanë të njerëzve që të mos ishin lojal me
pikëpamja gjuhësore rrënjët janë të patur të bëjnë me rumunët në veri Shqipërinë, kushtet kanë qenë krejt Prof. Thede Kahl da unã
njëjta tek e ashuquajtura latinishtja të gadishullit, për 1000 vjet me të tjera në atë kohë. Pas vitit 1992, intervistã la Deutsche Welle ti
vulgare, dialekti roman që flitej prej rradhë ata nuk kanë qenë në kontakt 93 shohim një zgjim identiteti duke armãnjlji shi raportu a loru cu
popujve të lindjes. Por gjuhët janë rumunjljã.
me Rumaninë dhe Moldavinë. Pra filluar me Shqipërinë jugperëndi-
Ia njedzu ali intervisti:
zhvilluar të ndara nga njera tjetra, në princip është ide nacionaliste e more dhe qëndrore, ku u krijuan
Titlu: Rumunët dhe
që prej më shumë se 1000 vjetësh shtetit rumum, që kërkon t`i ketë shoqata arumune që filluan të arumunët, dallojnë nga njëri
kanë zhvillime të ndryshme dhe pjesë të saj këto grupe. Kjo ka bërë kujdeseshin për gjuhën arumune tjetri: Pi armãneashti: Rumunjljã
janë sot aq të ndryshme saqë nuk që në shek. e 19 -të Rumania të dhe kulturën. Krejt në fillim kjo shi armãnjljã si alegu un di
mund të kuptohen dhe në ngrinte një sistem arsimor në jug të ishte një lëvizje kulturore dhe alantã (aru dhiafurau un cu
përgjithësi nuk kanë bazë për një Ballkanit, me mbi 100 shkolla dhe gjuhësore e përqëndruar në ruajtjen alant).
identitet të përbashkët. Në mes të kisha, në mënyrë që të pengonte e identitetit lokal të arumunëve ... ”namãsa di arãmãnj, nu s-
vllehëve (arumunëve), nuk mund arumunët që të vazhdonin të shqiptarë. Por shumë shpejt kjo aflã oaminj, tsi si identificadzã ca
të gjenden njerëz që identifikohen asimiloheshin gjuhësisht në lëvizje filloi të vendosej në kontakt rumunj shi namãsa di rumunj,
me rumunët, dhe anasjelltas. nu ari oaminj tsi si identificadzã
shqiptarë dhe grekë dhe t`i me Ambasadën rumune, me
ca arãmãnj...
rumanizonin, duke u përpjekur që politikanët rumunë me shpresën e
...”Ideli natsionalisti rumuni,
Deutsche Welle: Atëherë pse atë gjuhë romane që u kishte mbetur marrjes së ndonjë ndihme. Nga ana li ved grupili istro-roman,
përpiqet Rumania t‘i quajë ta kthenin në rumune, dhe kështu tjetër, ata persona që përpiqen të meglenji shi armãnjlji, ca parti a
vllehët të vetët? të shtonin popullsinë rumune. Por distancohen nga arumunët dhe populu rumun. Pidupu idea
Prof. Dr. Thede Kahl: Në princip nuk ia dolën kësaj mbanë me sukses. rumunët, kanë tendencë të jenë etnograficã, aestã esti unã
që prej krijimit të shtetit rumun dhe grekofilë, pra orientohen më shumë mindueri ali “Rumania atsa
lindjes së idesë nacionale rumune, Deutsche Welle: Kalojmë tek nga Greqia. Në Shqipëri u pa në Mara” shi nu si uduseshti cu
ka lindur edhe ideja që praktikisht arumunët më pas. Unë kam patur mes të viteve nëntëdhjetë që identitatia a ishtãlor oaminj......
jo vetëm rumunët që jetojnë në shoqe dhe shokë që janë orientimi drejtohej nga përfitimet .....Tu printsip esti idei
territoret e shtetit pra rumunët dakë, natsionaliste a statu rumun, tsi
arumunë, që e kemi ditur që ekonomike. Nëse Rumania ofronte
caftã s-iabã bucati di a lje aisti
por edhe të gjithë popujt që dikur kemi ditur që ata flasin edhe një bursa për arumunët që jepnin
grupuri.....
janë quajtur vllahë, që flasin gjuhë gjuhë tjetër përveç asaj shqipe provimin për të thënë se kuptojnë ......Elj (rumunjljã) sãntu
që i ka rrënjët tek latinishtje vulgare, dhe që quhen arumunë, që kanë pak rumanisht prandaj mund të ciucutits ta s-ilj facã rumunj (cu
të numërohen brenda popullit një prejardhje tjetër. Por kjo nuk studiojnë në Rumani, atëherë shkoli shi biserts rumune) aisti
rumun. Jo vetëm arumunët në Greqi na ka penguar gjatë sistemit gatishmëria për tu treguar rumun grupuri, ta s-avdagã populu
dhe Shqipëri, por edhe rumunët komunist. Si shpjegohen lëvizjet është sigurisht më e madhe. Dhe rumun, ma nu agiumsãrã dot ta
meglenë në Maqedoni, dhe istro- e mëpastajme, kanë të bëjnë me është e qartë që Greqia ka shance su facã aestã....
rumunët në Kroaci. Kjo do të thotë kthim në identiet? më të mëdha që t‘i deklarojë
18 ALUNAR - KORRIK 2010

Makedonj-armãnjlji di Australii
Di Nicu Keaici

Armãnji prota oarã ahurhirã s-


duca tu Australii cãtã la anjlji 1960.
Io vinj tu Australii la anlu 1970
dit Ghemanii, ma original hiiu dit
ex.Yugo-slavia/FYROM. Escu
amintat la muntslji Rodopi, nu
multu diparti anamisa di treili
sinuri cu Gretsia, Bulgaria sh Yugo-
slavia. Tut tu loclu dit Makedonia
anticã. Nu shteam cã ari ahantsã
multsã armãnj aoa tu Australii.
Catã la anjilji 1985 earam cu lucru
la Internatsional Airportu aoa
Sydney. Aclo iu earam acãtsat cu
pramatia di lucru, avdu doi oaminj
cum s -varyea un alantu cu boatsi
analta pi limba vãrgãreascã.
Unlu di nãsh gri tsi gri, shi s -
dipãrtã. Alantu armasi aclo pi ninga
mini sh lu ntreb: Tsi iasti anaghea
di va vãryits? Nji apandasi pi
vãrgãreashti, “e, a masai sh -
vlashkiot” (ti mini nu shtea tsi hiiu).
Nji bagai tu minti s- ashteptu s-
toarnã pri aoa atsel om. Nu tricu
multã oara sh -nali treatsi omlu
nipoi cu alui lucru. Lji griiu pi limba
a noastã: ore om, armãn eshtsã tini?
Arman cu tuti tsãruhi nji apandasi.
Di iu eshti sh- cum, ari armanj aoa?
Cum nu ari, ari multsã di hoara
Muluvishti. Cunushtearea cu
Yonce Gramosli mi dusi la
cunushteari cu multsa armanj di
Sydney sh- cama largu. Ashi
ahurhim cu seara armãneasca,
reghistrari sutsata di ethnia
makedon-armãn la normi cu reguli
Australiani.
Aoa sãntu vinits a noshtsa
armanj di tuti statili Balcanitsi,
cama ghini dzãsã dit Makedonia
Anticã ica istoricã. Cama multsa
sãntu di Gãrtsii sh- ditu ex. Yugo-
slavia actual FYROM.
Si aflã cãti vãrnu sh- ditu Armãn aoa tu Australia. Mbodyiu gheganj, serbi-slavoni etc, shi nu Makedon-Armãn/armãneascã,
Makedonia partea di Bulgaria sh- ica keaditsi nã yinu di pistri amari cama refereadzã ti ethnia icã ahurhi prota oara aoa Sydney tu
Albania. Cu seara armãneascã di oaminj di ethnia a noastã, ma communitea di Makedon-Arman dauli di Cirshar anlu daua njilji shi
ahurhimu cãtã la anlu 1987 sh - ghini dzãsã di armãnji di Scopia, cu prefixu Vlasi, Vlahi, Cioban, unu. ( 02. 06.2001 ).
dupu vãrnã ndoi anj ahurhim cu cari andupãrã vargarismu/ Tsintsar etc. Atsei armãnj cari au Sãntu tsintsi membri di a noastã
reghistrari di sutsati. Prota sutsatã slavizmu dit FYROM ti makedonji emigratã dit idyea hoara i cama community ashi cum cafta regula
fu reghistratã cu numa, shi atsei tsi dealihea sãntu aproapea, bãneadzã tu compactu, di la radio stashoni. Cathi un
Armãneascã Sutsatã Sydney inc. makedonji antits, si hiba tricuts ca tsi vra si dzãcã aproapea di un pãlteashti membriljã unã oarã tu
Dupu niscãnts anj, fu prireghistrata Vlasi (aoa nu para sãntu acãtsati tu districtu. Fumeljli a loru, cum am anu. Niscãntsi di membãrlji sãntu:
cu numa Macedoarmãnj. Atsea dit isapi planguri a loru, ca spun kiraturi). vidzutã shi avdzatã u zburascu Pero Gasho, Pandeli Kushca,
soni easti reghistratã cu numa Pãnã tora cu a noastã activitati limba a loru di pãrintsã, Tashcu Gramosli, Sima Simacu,
Makedonarmãn Community of pi ningã serili armaneshtsi, tsi avem armãneasca. Alants tsi bãneadzã Zica Dzurdzu, Nicu Keaici. Radio-
Australia inc. Tuti aesti alaxeri s- faptã, avem cilãstãsitã pi la cama sprãndits, a loru fumelji nu programu, si transmiteashti unã
featsirã di ni ghini cunushteari autoritatsli Australiani shi himu para u grescu limba di pãrintsã, ma oara tu stãmãnã, cãti unã sihati di
tricutlu cu Istoria di Makedon- tricuts la idyi reguli sh- normi cu s -dukescu pirifanj ca fumelj di oara pi dzua dumãnica, cu ahurhita
Armãn. ndriptats, cari li aru sh- alanti Makedon-Armãn. Ari sh- misticati la oara 4 pm pãnã la 5 pm ( oara 16
Himu reghistrats shi cãnãscuts communitãts di alti limbi. Aestã fumelj, cu grets cu vurgari dit pãnã la 17) Lucru di radio program-
tu Australia cu numa di Makedon- cãftari fu amintatã. Ashi idyea cu a FYROM etc. Niscãnts di aest l dutsi Nicu Keaici sh Zica
Arman comunitats dit Australia. noastã cãftari la media dit misticãturã di fumelj nu para Dzurdzu, ashi idyea hãrgili sãntu
Nu avem keaditsi di vãrnu ti numa Australia, zãptasim vurgãrlji- dukescu limba armãneascã. pãltiti di Nicu Keaici sh Zica
sh- identitea a noastã di Makedon- slavoni dit FYROM, grets, shiptari/ Radio programu pi limba di Dzurdzu.
ALUNAR - KORRIK 2010
19

Armãnjlji azã
Mi akiamã Ana Maria Manolake.
Estu fitica a une armãnã cu numa di
fiatã Kiratsa Naum. Estu faptã shi
cãrscutã Banat, tsi ti niscãnti motivi
diversi, nu u shtiu limba ali mami shi muzicã shi alti shi tu tre enj amu imnatã La stania di vale
nicã u shtiu isturia a stãrpapinjlu a dininti. Cu tini nidziam
melji. Nu amu faptã multã comunicare tu Cu botsia a lui cãntam.
Aestã easti posibilitate, cã mini nu aestã limbã, ti atsa multi zboarã li
u shti limba shi traditili veclji. Pãrintsljã agãrshescu napoi. Tu niscãtsi anji amu Cu doru noi stãm
si ciucutestu ta s-tsãnã traditli shi neg scriratã poezii pi limba rumunã. Tutuna s-inj cãntsi.
ma diparti cãndu dzãcu tsi unã armãnã Niscãnts nj-dzãsãrã cã u si fitsia unã Cu boatsia a ta caldã,
vra si mãritã cu un armãn shi nu cu un adunari armãneascã Dudeshti. Aoa mi Dada s-nj-aduts
mucan shi alti natsionaliteti. Poati cu audnai cu mults oaminj arãmãnj vinits
aestã estu dacord, cã printsljã facu shi lu spush factul, cã vroi scrir poezii Diparti escu di tini papu a melu.
sacrifitsi. Tu ndreptu, exzisteshti un luc pi limba armãneascã. Aoa mi adunai
mult ma rãu ti noi armãnjlji, ti noi tsi shi cu poeta atsa ma mara ali Mi emotsionai dupu dghivisera shi
bãnãm nafoarã di Patridhã, tsi bãnãmu Makedonii.. Ea mi pimsi ta scriru ahurhi s-plãngu, nu u shtiu cãtsã
aoa tu Rumanii, cã elji nu sãntu etimi poezii pi limba armãneascã shi su dau ahurhi ta s-plãngu. Eara un emotsionu
ta s-ni da mãna ti ndrepturã a noasti ca dinintia a ominjlu. Inspirimia a mia mari, cã sentimentu a melu eara vãrsatã
armãnj. Ti mults arãmãnj, aistã eara pau a mel Dima Naum. Mini nu tu aestã poezii.
cunushteri di statu rumun, u s-ibã unã aviamu relati buni cu nãsu, ma tu Atsa tsi scrirai eara un yisu ni
agiutari mari. Ti aestã, mults cilimanj sufãltu a melu eara, lu vramu di realizatã, eara acãtsara ali bani. nu nj-ari fudzita frica ts s-grescu pi
di famillji armãnã, nu ari cãtsã s-nviatsã darihina. Scrirai poezia a mia di prota Aestu an, directoara ali shcoali iu limba armãneascã. Amu agiumtã ta s-
limbi xeni la shcuolã, ma s-nviatsã liba dedicatã al papu: estu mini, mi ari recomandatã, ta s-mi discljidu gura shi nu mi toru dinipoi.
armãneascã. Ma s-aibã shcioli pi limba scriru tu un curs di literature Ti aestã escu prifanã shi cãtsã nu u shtiu
armãnã shi mini s-amu tãrcutã likia di
shcoala media, u s-neg ta s-nvetsu aco
Papu a melu Timishoara. Aestã eara unã suprizã ti
mini.Unã altã shcolã, tsi aviamu
mult ghini limba a mia. Escu prifanã
tsi escu armnã shi vroi tsi shi alants s-
shi s-acultu ti stãrpapinjã a melji. partneriteti, nj-dzãsi ta s-negu tu ibã ashi ca mini. Ma noi vremu ta s-ni
Vreu s-dzãcu, cã mini nu estu Diparti escu di tini, Albanii. Vizita tu albanii eara cã elji ciucutimu, ta s-kirdhãsimu atseli tsi
analfabetã tu grea ali libilji armãneascã. Diparti papu a melu sãntu armãnji shi ti aestã amu agiumtã vremu.
Amu nvitsatã singurã ta s-grescu cãtu Rãu nj-ljini ta s-plãngu. ta scriru poezii: “Ah! Armãna mia” shi S’biniadzã armãneamea.!
ma bunã limba a mia. Amu ascultatã Singur ti doru a tãlu. “Papu a melu”. Vreu s-dzãcu, cã ninga Manolake Ana Maria

ACTIVITATI
Tu Albanii, tu data 16/07/2010 si tsãnu Tirana intervistã ti momentili ma actuali tsi ocupa
la hotel “Diplomat”, adunarea a Armaniamia di Albanii shi ma alargã:
reprezentantsilor di ma multili sutsati di 1. Declarata BASESCU,
Arbinishii cu aistã radha di cuvãndz: 2.Protlu Abecedar Armanescu- apandisi
1. Prezantara a protu abecedaru armãneascu concreta a armanjilor di Albanii,
‘Sã-nvitsãm armãneashti”, tipusitã tu Arbinishii, 3.Yurtia ali dzua di Stãmarii 15 di Agust
cu autor Sultana Shteriova shi Goran Costov, Moscopoli.
adaptatã shi turatã pi limba arbinishiascã ti Tu 22/07/2010 la Parlamentu Albanez, Hrista
cilimanjlji armãnj di Arbinishii di domnu Spiro Goci avu una adunari (meeting) cu deputatsi di
Poci. Deadun cu abecedaru si prezantã shi cartia natsionalitatea Serbã, Boshnjacã, Ashcali shi
“Rãdzãtinjli” (pãrmith ti njits sh-ti mar), cu autor Goran tu parlamentu Kosovar. Cuvenda eara
Custandin Trandu. avrrigara di situatili a minoritatsilor tu Albanii
2.a) Ankiserea a nvitsarãlji ali limbi shi Kosovo, cum putem s’agiutamu unu alantu
armaneashti, ( Video di hoara Andon POCI cu shi alti. Di natural lj-cãlãsimu la andamusia di
protili emocioni shi momenti di dzãlili di prota, Moscopoli.
cu ficiuritsljã ali hoari shi dhascala Zoitsa Poci. Tu 23/07/2010, grupu di cãntitsi di hoara “A.
b) PowerPoint Grabova SOS-ARMANIAN Poci”, eara la festival folcloricu “Divani
CULTURAL HERITAGE IN DANGER). Lungiot”, tsi si tsãnu di 22-24 Alunar tu hoara
3. Continuitatea a ndridzearilji a FSCAA Dhocsat ali Lungerii, Ghirocastro. Cu cãntitsli a
(Federata a Sotsatsilor Culturali Armanjilor di loru pi limba armãneascã, spusirã vreara ti
Albanii), actu andoilu. folcloru a nostu.
Auditorlu u tinjisira cu prezentsa a lor: Gjini s-ni videm la alti activitats.
Presidentu a CA dn.Yiani MANTSU, Corespodentu a “Fãrshãrotu”
Secr.Gen. dn Nikulaki CARACOTA shi
Presidentu a Faraljei Armaniasca di Rumania
dn.Steryo SAMARA.
Aistu activitet special di ma mara simasii si
represantã la ma vadzutlu site televiziv albanez
NEW-24 tsi si dedi shi cu satelit cathi disa di oarã
tu 24 di sãhãts.
Tu 17/07/2010 dimiatsa, un grup cu dau
auto, n kisimu s’asutsamu trelja oaspitslja a
noci(noshtsi) vinits di Gjermanii, Frantsã shi
Rumanii, ta s’videm frats di anoci pit hoarili di
Avlona, Saranda, Aryirocastru, Permeti, Colonja
shi Curciau.
Tu 18/07/2010 si tsãnu Curciau Adunara a
CA ti yurtia -andamusi di Moscopoli.
Tu 20/07/2010 pi TV PLANET Tirana-
Albania, Hrista GOCI dedi napoi unã alta
20 ALUNAR - KORRIK 2010

Nga Arqile Piperi Shënime për krijmtarinë dhe


Duke rilexuar librin veprat vllahe, të shkrimtarit dhe
studjuesit vllah Mihal Lili Krimçes
“Mushti i fjales” të
studjuesit dhe shkrimtarit të talentuar vllah e
njëkohësisht te mikut tim të vjetër Mihal Krimçe,
fabula këmbora me moralin në fjalët saj “Bie
kembora, tundet e gjora, therret, gjemon, 40 vjet përvojë pune në arsim, mësues i letërsisë nga më të ndjeshmet shpirtërore nga jeta dhe
po..kush e degjon?!”, më ngacmoi pasi mu duk në shkollën e mesme dhe drejtor shkolle në mbijetesa vllahe. Vllehët, që më shumë se të tjerët
si një “thirrje” ngacmuse shoqërore, ej o miq rrethet e Beratit e të Fierit. Aktualisht punon si kanë jetuar lartësive dhe gjelbërimeve, kanë ditur
sikur më keni harruar, e në moment më lindi specialist i kurrikulës e cilësisë në Drejtorinë ta përjetojnë këtë realitet praktikisht në jetën e
ideja të bëja një bisedë të gjërë me Mihalin për Arsimore Rajonale, Fier. Veç punës në arsim ka përditshme, por edhe ta jetojnë shpirtërisht, gjë
krijimtarinë ë tij. E kështu bëra, i bëj një telefonat patur e ka bashkëpunim të hershëm me Institutin që e shohim të derdhur në aq këngë vllahe. Ata
për ta ftuar për kafe duke i thënë dhe arsyen, ku e Gjuhësisë e të Kulturës Popullore, Tiranë, ku dinë t’i këndojnë natyrës. Dëgjoni interpretimet
nga ana tjetër e telefonit dëgjova gadishmërinë ka dhënë ndihmesën e vetë edhe në botimet e e tyre në fyell, sikur sinfonia natyrore dhe baritore
e mihalit. Të nesërmen rreth orës 1700 Duke pritur këtyre institucioneve shkencore. Ka patur zbret nga qiejt e maleve. Ndjek rrjedhën
Mihalin te taverna “Gashi” në hyrje te urës së bashkëpunim me gazetën “ Fratsia “, të shoqatës mërmërore e kristalore të burimeve. Fërfërimën
kishës së shën GjergjiT nga kati i tretë i së cilës “Arrëmënjli din Albani”, ku për 10 vjet qe ndër e lofatës e të frashërit, përgjërimeve të lisit e, ca
dukej qartë Kisha si dhe rruga kryesore e qytetit bashkëpunëtorët e saj më të zellshëm. Ka botuar më lart, të bredhit e pishës. Aty gjen blegërimën
të Fierit duke u bashkuar me horizontin tej ne rreth 20 libra të fushave të ndryshme si dhe një e qingjit e kecit, thirrmën plot merak të bariut e
kodrat e Qafes së Koshovicës. Në pritje të sërë artikujsh e botime në gazeta e revista të bareshës, aromën e qumështit në vedër, shijen e
Mihalit, po meditoja për forcën e fjalës në ndryshme. trendelintë të salcës së kosit. Gjen egërsinë e acartë
krijimet e tij dhe më erdhi ndërmënt fabula e tij të ujkut ndër korije e stane. Sheh velenxat plot
Fjala ku me konçizitet ai e shpreh: “Hyri në gurë, I.NË FUSHËN E FABULËS: mollë e lule, kuvertat aq të peisazhuara sa vetëm
e thërmoi, hyri në dru, e lulëzoi, hyri në kokë, e “ Mushti i fjales “,1,viti 2000. një amvisë vllahe di t’i end aq bukur si askush
burrëroi”, e në këtë moment ja bef në der Mihali “ Mushti i fjales “,2,viti 2001. tjetër. Edhe Penelopa e Odiseut do t’ua kishte
me atë ecjen e tij karakteristike te menduar, me “ Mushti i fjales “,3,viti 2002. zilinë. I shihni edhe sot në Vithkuq, në Voskopojë,
supin e djathtë pak sa te mënjanuar, me “ Vera e fjales “,viti 2003. në Shëngjergj( Devoll ), në Llëngë, në Grabovën e
buzëqeshjen e tij të cilën ja hijeshonin shum “ Fabula te zgjedhura “,1,viti 2004. Valamarës, në Elbasan, në Selenicë, në Stan-
bukur sytë e qeshur e dashmirës dhe thinjat e “ Pragu i fjales “, viti 2005. Karbunarë, në Perlat, në Dukas, Drizë e në Stan-
argjendëta. Pa e njohur Mihali të jep përshtypjen “ Aroma e fjales “, viti 2008. Çipllakë të Fierit, në Divjakë, në fshatrat e
e një personi që jep dhe do mirësi e miqësi ku “ Pengu i fjales “,viti 2009. Gjirokastrës e të Përmetit, në Sqepur e Perondi,
fjalët te fabula e tij Miku i shkojnë përshtat si “ Kambanat e fjales “,viti 2009. kudo ku jetojnë vllehët. Këngë-poezi të derdhura
shpirtit të tij por edhe pamjes së tij të jashtëme “ Fabula te zgjedhura “,2,viti 2009. mjeshtërisht dhe të mbledhura me aq emocion
“Ka ne bote/ miq per fiq,/por edhe per koke./Miku “ Kuvendi i fjales “, viti 2010. nga autori i librit.
te miku,/pritet me nder,/me shume zemer,/sesa
vere!” Në këto botime të mësipërme, autori tregon II. “ SPUNERI “, “TREGIME” , shkruar në
Pasi u përshëndetëm me përshëndetjen tonë se ka një njohje të filozofisë së fjalës dhe di ta dy gjuhë, në vllahisht dhe shqip, veç vlerave
karaktteristike kum esht llaj frate, porositëm shprehë atë me forcë ë në mënyrë konçize, ku gjuhsore, sjell botë nga bota e vllehëve, në mbarë
kafet e filluam natyrshëm bisedën tonë si dy miq për këto botimë është cilësuar, si kultivues dhe i spektrin e jetës së vllehëve. Tregimet, që në
të vjetër, ku jeta më ka dhënë mundësinë dhe dashuruar me fjalën.nga rrethet artistikore vllahisht rrjedhin aq çiltërsishtë, e fusin lexuesin
njëkohësishtë kënaqësinë të kem njohje e shoqëri në labirinthet e jetës vllahe. Aty ndriçohen para
te vjeter me të. Mihali duke gjerbur kafen filloi II. ESE DHE PROZË: lexuesit dashamirës, momente nga ceremoniali
të më fliste me modesti e këndshëm per jetën e “Ethe neper gjethe”, viti 2006. i dasmës, aq i rrallë e i veçantë tek vllehët.
tij, eksperiencat e tij, emocionet si dhe “Midis vlleheve te Shqiperise”, viti 2006. Marrëdhëniet familjare, raportet e moshave
frymëzimet për krijimtarinë e tij të larmishme. “Midis vlleheve te Shqiperise”, viti 2008,rib. brenda tyre, vijnë në libër me shumë humor dhe
Unë kisha marr me vete 3 volumet e serisë “Skica letrare vllahisht-shqip”, viti 1998. brum jete. Ka skica humoristike që të gaztojnë
“Mushti i fjalës” si dhe librin “Fabula të “Spiro Gollgota”, monografi, viti 1999. edhe sot kur i lexon. Përkthimi nga vllahishtja
zgjedhura”, Mihali kur i pa, më tha me të qeshur, “Shkolla midis reformes dhe standarteve”, në shqip dhe të shkruarit në vllahisht vjen
Arqile je tepër i kujdeshëm dhe se më duket se viti 2009. origjinalisht dhe natyrshëm falë edhe punës me
po më privilegjon. Unë ju përgjigja duke i thënë “Hapesira edukative”, viti 2010. talent e përkushtim të redaktorit të librit, Z.Josif
se nuk ka se si të ndodhë ndryshe pasi unë me “Folklor vllah”, viti 1999. Prifti.
ty e quaj veten të përfshir në fabulën Miku duke “Ese”, viti 2010.
i treguar dhe faqen 95 të librit me fabula “Mushti III. “SPIRO GOLLGOTA” Libri-monografi,
i fjalës” volumi i dytë. Ai buzëqeshi duke marrë Autori vazhdon të shkruajë edhe në fusha të botuar në vitin 1999, shkruar me pasion të
hijshëm një skuqje të lehtë në fytyrë. tjera të edukimit dhe gazetarisë, sidomos në jashtzakonshëm nga Mihal Krimçe, i kushtohet
Biseda na rrëmbeu e ngërtheu në rrjedhën e gazetën “ Mësuesi “. piktorit të madh vllah, por jetëshkurtër, Spiro
saj sa e humbëm sensin e kohës e te hapësires, e Botimet e tij për fushën e arsimit janë të Gollgotës, birit të Vangjelit. Spiroja, shok i
kur kamarieri na tha për të paguar se donte të vlerësuara nga Ministria e arsimit si dhe janë të fëminisë së Kristaq Ramës, Vangjel Hebës, Spiro
mbyllte lokalin pam që ora ishte 2330 minuta. një niveli bashkëkohor, të cilat janë të kërkuara Urumit e Qemal Kërtushës, vjen nga autori
Biseda më la shumë mbresa, por më ndihmoi nga nxënësit por edhe mësuesit. origjinal, krijues i talentuar dhe evropian. Ai jetoi
për në krijimin e një ideje më të gjërë si dhe të Mbi të gjitha në botimet e Mihalit, duket qartë pak, por, siç thotë shpesh Moikom Zeqo, dha
një njohjë më të qartë e të thellë të krijimtarisë së e njëkohësisht të tërheq vëmendjen interesi dhe shumë. Spiro Gollgota, kishte genin e artistit
tij, të cilën po mundohem, me aq sa do mundem refleksi ndaj trashëgimisë së kulturës, gjuhës, e durrsak, të gjërë si deti, të thellë si Aleksandër
për të bërë një përshkrim e vlerësim të shkurtër vazhdimësisë të traditës vllahe. Në këtë sens, Moisiu, të cilit ai i kishte gdhëndur një portret.
të krijimtairisë të Z. Mihal Krimçe, duke Mihali ka shumë shkrime të veçanta dhe tri-katër Sapo u punësua në atelien e shtëpisë së kulturës,
mundësuar për lexuesit njohjen e veprës së këtij libra enkas për këtë popull, ndër më të lashtit e sapo kishte ravijëzuar shoqërinë me artistët
vllahu bashkëkohës tonin, e të përkushtuar per Ballkanit, të cilët po mundohem të japë një bashkëmoshatarë si kristaqin, Urumin, Hebën e
kulturën, traditat dhe trashëgiminë mrekullisht vlerësim të shkurtër: të tjerë, sëmundja e tuberkulozit po i rëndohej.
të larmishme të komunitetit tonë vital. Pikturoi për 4-5vjet. Dha peizazhe për rrugë të
Mihal Krimçe është diplomuar për letërsi në I. “Folklor vllah” – “Furijë di inëmë” (Florinj
Universitetin e Tiranës, në vitin 1974. Ka rreth zemre”, botuar në vitin 1999. Gjejmë aty, lirika vijon në faqen 21
ALUNAR - KORRIK 2010
21
vijon nga faqja 20 Duke dalë pak nga modestia që e karakterizon komunitetin por edhe me studjuesit e sajë po e
Mihalin, dua të theksoj se krijimtaria e tij është mbyll me fabulën e Mihalit Arë e farë: “Arë e
durrësit, në kala, për portrete, “Partizania, “ thesar për trashëgimninë dhe kulturën tonë farë,/qysh që moti,/kurrë s’janë ndarë,/i ka
Nëna “, dhe krijime të tjera që sot ruhen në vllahe si dhe na takon ne që ta bëjmë më të njohur bekuar zoti”.
Galerinë e Arteve, Durrës. Për shkëlqimin e këtij në mbarë komunitetin vllah në Shqipëri, pasi Suksese të mëtejshme mikut ton Mihal
piktori të ri, jetëshkurtër, por të madh, disa herë është bërë pak për njohjen, vlerësimin dhe Krimçe.
ka shkruar historiani dhe kritiku ynë i madh, përgjithësimin e punës dhe krijimtarisë së tij. Për
Z.Moikom Zeqo. Me këto nota na e sjell Spiro lidhjen e kulturës dhe traditave tona me Bana llunga ali Armaneami!
Gollgotën Mihali tek kjo monografi,që është ndër
më të arrirat në llojin e vet.

IV. “MIDIS VLLEHËVE TË SHQIPËRISË”


është libër, i realizuar si ese monografike, u botua
Shkrimtari i “universit të dashurisë”
nëvitin 2006 dhe u ribotua, falë kërkesave të mjeshtëri të jashtëzakonëshmë. Ka ritëm, ka sens,
shumta, në vitin 2008. I gjithë libri shquhet për Arqile PIPERI masë e frymë poetike të cuditëshme.
stilin elegant në prezantimin me vendbanimet e
vllehëve të Shqipërisë dhe përshkrimin e Më datë 23.04.2010 me rastin e ditës botërore Poeti i talentuar fierak Alfred Mehmeti e
mjediseve të jetës e karaktereve të tyre. Autori të prozës si dhe të 60 vjetorit të lindjes së vlerësoi lartë romanin duke e cilësuar atë si një
sjell në libër mbi njëzetë vendbanime vllahe, të shkrimtarit fierak me origjinë vllahe Tasi Proko, prozë poetike, me larmishmërinë, lirizmin dhe
cilat autori i ka shkelur të gjitha me këmbën e Lidhja e Shkrimtarëve dega Fier, Biblioteka Fier forcen lartë shprehëse te fjalëes. Në parathënien
tij. si dhe dega e Unionit te Vlleheve Fier organizuan e librit ndërmjet të tjerash ky poet ka shkruar:
Pas një pune hulumtuese disa vjeçare, nje aktivitet për promovimin e romanit triptik Orkestra gjuhësore e Tasit nuk funksionon mbi
gërrmuese, intervistuese dhe regjistruese, Mihali “Pafajesi Zemre”. Në këtë aktivitet merrnin pjes bazën e vegkave të tilla që të kujtojnë kavalerinë
arriti të nxjerë në dritë këtë vepër e cila ka vlera te ftuar nga pushteti lokal, artist dhe shkrimtar ë rëndë. Përkundrazi autori valson kryesisht me
të gjera e të thella sa etnografike, aq kulturore te njohur si dhe të ftuar të tjerë. vegla të tingujve qillorë, tq tilla siç janë kryesisht
dhe trashëgimore për të djeshmen dhe të sotmen Aktivitetin e hapi Z.Nuri Plaku Kryetar i flautet e violinat, tingujt e të cilave shpërhapen
moderne. lidhjes së Skrimtarëve dega fier, i cili bëri një ëmbëlsisht e me elegancë, kryesisht nëpërmjët
Aty flitet me emocionet e genit e të gjakut,të vlerësim te krijimtarisë së shkrimtarit tasi Proko epitetev gjithë sharm e krahasimeve te
krenarisë për vlerat më të bukura në traditën duke e cilësuar ate si një vlerë të spikatur te përkiyura, por edhe nëpërmjet metaforave të
etno-kulturore të vllehëve të Voskopojës, të krijuesve Fierak por edhe në rang kombëtar. fuqishme, herë-herë të brishta sipas konteksit,
Grabovës vllahe, të atyre që zbritën qyteteve e Shkrimtari dhe studjuesi me origjinë vllahe por edhe tepër hidhnake atje ku duhet (sidomos
krahinave të tjera pas djegjes së Voskopojës. Mihal Krimçe mbajti një kumtesë për librin duke në dialogun e tensionuar me personazheve).
Gjejmë përshkrime dhe portretizime për vllehët e quajtur atë si një prurje dinjitoze për letërsinë, Piktori i talentuar fierak Viktor Bullgari
e Elbasanit, të Durrësit, Perlatit, Pjesëzës( Shijak), ku cilësoi se: Shkrimtari me këtë triptik psiko- cilësoi se: Në kopshtin me lule të bukura të
të Kavajës. Flitet për vllehët e mrekullushëm të analizë, i bën nder sa letërsisë dhe traditës letersisë shqiptare shkrimtari Tasi Proko zë një
Divjakës, për Pandi Krrutin, që s’kurseu asgjë për mbarëshqiptare të mendimit. Ai, Tasi Proko, si vënd të nderuar, si lulet e jargavanit
Shoqatën e vllehëve. një vetëtimë e qiejve të Shqipërisë, çan hapësirat shumëngjyrësh, të cilat zbukurojnë një shtëpi
Mirënjohje Pandit, që, edhe pse nuk jeton më, plot terr të ditëve që mbyten në zullumin e antike të stilit Çehovian.
mbetet i qeshur, bujar e gojëmjalt, për ne që e ndryshimit për të gozhduar shqiptarisht se kudo Prozatori tashmë i njohur Tasi Proko, ka
njohëm. Libri hedh dritë të ndezur për vllehët e dhe kurdoherë shqiptari mbi gjithëshka ka jetën, lindur në Mars të vitit 1950 në fshatin Luar të
Lushnjes, të Stan Karbunarës, të Kolonjës e Stan- dashurnë, familjen dhe, me kërrkënd në botë nuk rrethit Fier. Luari vëndlindja e autorit është i
Çipllakës. Me ngjyra dashamirësie janë e ndërron, as me parajsën e parasë. banuar nga vllehët dhe ka tradita të spikatura
përshkruar vllehët e Dukasit, që edhe sot ruan Të ftuarit në këtë aktivitet folën dhe përsa i përket sjelljes, trashëgimnisë kulturore
gjuhën, traditat dhe trashëgiminë vllahe si përgëzuan Z. Proko për krijimtarinë e tij ku Z. vllahe si dhe është arsim e paqe dashës. Ne këtë
rrallëkush tjetër. Autori, flet për vllehët e Fierit e Moikom Zeqo para se të fliste për librin përcolli fshat dhe në këtë komunitet të spikatur me
të Beratit, të Kuçovës, ku veçon ata të Sqepurit, urimet dhe përgëzimet e përzëmërta te Dritero tradita vllahe, hodhi hapat e para si dhe mori
aq të dashur me botën vllahe sa më s’ka, ata të Agollit. Ndërmjet të tjerash Z. Moikom Zeqo tha: formimet e emocionet e para prozatori i spikatur
Kutallisë, Protoduarit e Vojvodës .Flitet për Shkrimtari vleror Tasi Proko, me krijimin e tij Tasi Proko. Lirizmi, lakoniciteti i fjalës, krenaria,
Magjatën e Urën Vajgurore etj. ka arritur te krijoj “Kopshtin Henor”, kur dihet mirësia, besimi te zoti, dashuria për jetën dhe
Në libër vend i veçantë i kushtohet Beratit si që në Hënë nuk ka jetë, e ai me krijimtarinë e tij natyren, shpirti i ndjeshëm vllah për më të mirën
qytet tipik, ku vllehët u bënë pjesë e historisë na ka krijuar kopshtin e ndjenjave në të lanë gjurmë te thella në brishtësinë e shpirtit dhe
dhe e kulturës qytetare beratase. Aty gjen një pamundshmen në Hënë. Zoti Moikom përmëndi përcaktuan formësimin e karakterit dhe
përshkrim interesant për kishat e Beratit dhe se këtu në Fier, unë kam gjetur e njohur ndjeshmërinë emocionale te tij. Ngarkesa e
simbolet vllehe, për tezgjahun, gunën, fyellin nëpërmjet Tasit, një komunitet shum vital, arsim punës së tij si shkrimtar por edhe ato të
dhe mbarë kulturën popullore vllahe. Me e art dashës siç është komuniteti vllah, pjes e të angazhimeve të tijë në punët shtetërore nuk e
intuitën e një dashamirësi vllah, Mihali lë vend cilit në mënyrë dinjitoze dhe shum shprehëse kan penguar për të ndjekur dhe dhënë
për vlerat gjuhësore vllahe, sidomos në është edhe Tasi. Bota krijuese dhe egzistenciale kontributet e tij në jetën dhe aktivitetet e
toponimet dhe mikrotoponimet vllahe si ato të e Tasi Prokos është e hapur, e gjallë, e kërthnesët, komunitetit vllah të Fierit.
Grabovës, Dukasit, Sqepurit e kudo ku shkoi e mbresëlënëse, emocionplenuese, ëndërrndricu- Arsimin 8 vjecar dhe atë të mesëm i ka kryer
shkeli ai pas gjurmëve të vllehëve historishumë ese. Ma librat e tij të ndjerë dhe të vërtetë, Tasi e në vëndlindje, si dhe është diplomuar në
dhe kulturëshumë. ka shndërruar bigrafinë e tij në bibliografi, sipas Universitetin e Tiranës për Gjuhë Letërsi Shqipe.
Duke përmbyllur këto shënime duhet romanit “scripto manent”. Në vitin 1987 është specializuar për letërsi, në
theksuar se edhe pse Mihali ka bërë aq shumë kursin 1 vjeçar pas universitar në Universitetin
për kulturën e trashëgiminë vllahe, ai thotë se Poeti Koçi Petriti në përshëndetjen e tij, pasi e Tiranës.
unë kam plane të tjera për studimin e kulturës e përgëzoi për krijimtarinë e tij. Ë vlerësoi Për një periudhë të gjatë kohe ka punuar
dhe trashëgimnisë vllahe dhe se do më pëlqente romanin “Pafajësi Zemre” duke e cilësuar atë një mësues në Gjimnazin e Patosit ku ka gëzuar një
që të rritej bashkpunimi ndërmjet studjuesve kontribut tjetër cilësor poetic në universin e respekt në vite nga nxënësit si dhe komuniteti i
vlleh, duke cilësuar se të gjithë ne së bashku, dashurisë, dhe cilësoi se; Kemi të bëjmë me një Patosit.
duke bërë sado pak për kulturën vllahe, bij të të poet, proza e të cilit është e ngjashme me atë të Në vitet 1997 – 2004 ka qënë Drejtor i
cilëve jemi edhe ne, nderojmë veten, brezin tonë Migjenit dhe të marrin camajt, që realizimin Drejtorisë Arsimore Fier, në vitet 2005 – 2007
dhe u lëmë atyre që vijnë pas nesh më shumë artistic e ngre në nivel të lartë. Të trondit me Drejtor në shkollën e mesme të përgjithëshmë
për të ditur për rrënjët e tyre, historinë e tyre, vëzhgimin poetic dhe jetësor që ndërton. Poezia “Zhani Ciko” Patos si dhe zv. Drejtor në shkollen
trashëgimninë e tyre si dhe të lashtësisë e realizohet me lementë të psalmit biblik. Proko,
autoktonisë së tyre na ballkan. jo vetëm që njeh gjuhën por e përdor me vijon në faqen 22
22 ALUNAR - KORRIK 2010

vijon nga faqja 21

e mesme të përgjithëshmë “Janaq Kilica” Fier


dhe aktualisht punon në shkollën e mesme
rajonale artistike “Jakov Xoxa” Fier.
Zoti Tasi Proko përvec kontributit të tij ne
arsimin fierak ka dhën e jep një kontribut të vyer
në jetën dhe krijimtarinë artistike të këtij qyteti,
ku që nga viti 1981 është anëtar i lidhjes së
shkrimtarëve të Shqipërisë.
Në vitin 1980 ai prezantohet për her të parë
si shkrimtar para lexuesve me përmbledhje me
tregime e novela “Kur qeshin sytee saj”. Botimin
e tij të parë e ndjekin nje sërë botimesh të
sukseshme e konkretisht.
Në vitin 1998 vëllimin me tregime e novela
“Nen driten e dashurise”, në vitin 1999 libri
“Fryme e perveluar”, në vitin 2000 libri “Sy te
dashuruar”, në vitin 2004 me romanin “Qytet
pa dashuri”, në vitin 2006 përmblëdhjen me
tregime “Kopshti im henor” dhe në vitin 2009
triptikun “Pafajesi zemre”.
Romani “Pafajesi Zemre” është një roman
triptik ku shkrimtari ka përshkruar me ndjenj
dhe realizëm tre ngjarje të lidhura me tre fusha
të ndryshme te jetës, në të cilat na ka lënë të
kuptojmë se dashuria e vërtetë, ajo që respekton
ndjenjën e pastër dhe detyrimin e ngasjen drejt
përqasjes hyjnore të ndjenjs së pastër të
dashurisë, kalon cdo pengesë si dhe të jep
shpagimin kur kjo ndjenjë përdhoset, fyhet,
shpërdoret, injorohet e harrohet se vetëm ajo
emocionon pastër dhe hijeshon në mënyrë të
perëndishme.
Me krijimtarinë e tij ky shkrimtar fierak i ka mësues, agronom, biznesmen etj. shum të rast i naftëtarit), që nuk mund të pajtohet me
rritur vlerat e këtij qyteti me nivelin e tij të sukseshëm, ku Tasi Proko me kontributin e tij infiltrimet e korrupsionit. Në emër të
spikatur artistik, ku me personazhet, ngjarjet dhe artisitik e ngjiz më së miri këtë plejad artistësh korrupsionit i cili sot po merr përmasat e një
aspektet e hedhura artistikisht në krijimet e tij, vlleh të Fierit. epidemie, por edhe të meskiniteteve po
ka pasqyruar me ndjenj, dashuri e respekt jetën Me krijimet e tij ky shkrimtar ka dhënë sabotohej puna ne avancimin dhe suksesin e
e qytetin tonë, lirizmin, hovin, guximin, ndjenjën kontribut këmbngulës në universin e dashurisë pusit të naftës. Mbas këmbnguljes dhe
e humorit por edhe dramacitete sporadike. Në njerëzore, në plotësimin e letrave e ndjenjave të ndërhyrjeje stoike të përvojës së njeriut i cili është
atë pjes të jetës te këtij qyteti, e cila pasqyrohet dashurisë, spërkatura këto me aromën, ngjyrën i përkushtuar për punën dhe moralin e drejtë,
me koloritin real e jetësor në krijimtarinë e tij, dhe brishtësinë lozanjare të manushaqes. që bukën më shumë e kishte ngjyer me naftë, siç
ne shohim qartë si dhe njëkohësisht e ndjejmë Në këtë roman triptik shkrimtari si nje thotë Tasi Proko, u arrit suksesi. Edhe në këtë
veten pjes të personazheve, të ngjarjeve dhe narrator(tregimtar) i sprovuar tashmë, na jep pjesë triumfon ndjenja e pastër e dashurisë mbi
episodeve të përshkruara me ndjenj e dashuri emocione të forta nga jeta e përditëshmë, ku të pamoralshmit mbi abuzuesit e pushtetit si dhe
për qytetin dhe njerëzit e tij, pjes të të cilit me ngjarjet dhe personazhet janë sa real aq edhe degradimit moral, demaskimi dhe shkatërrimi i
krenari ai e ndjen veten. Në fjalën, filozofinë e jetësor. Në të tre pjesët e librit, ndjenja e pastër e të pamoralshmëve ndaj familjes e shoqërisë së
jetës së përshkrur, personazhet me jetët dhe dashurise pjalmon besimin te jeta, te vetvetja, te shëndoshë e të moralshme.
ngërthurjet e tyre pasqyrojnë koloritin etno- respekti për ndjenjën e pastër e të çiltër, si dhe Ndërsa në pjesën e tretë “Sy te dashuruar”,
kulturor te qytetit të Fierit, ku hijshëm gjendet të përkushtimit e besimit biblik te e mira dhe autori duke përdorur retrospektivën, na sjell në
myzeqari, mallakastrioti, labi kosovari e mbi të mirësia. qëndër të vëmëndjes, trafikun e femrave, si një
gjitha gjejmë humorin filozofinë dhe shpirtin Tek pjesa “ Pafajesi zemre”, personazhi i fenomen i cili e ka goditur hidhur dhe rëndë
kozmopolit e kristian vllah. hetuesit i analizuar dhe shtjelluar me aq ndejenj shoqërinë shqiptare të ketyre 20 viteve të fundit.
Shkrimtari Tasi Proko me krijimtarinë e tij dhe analizë nga autori, dy të rinjve që u Nëpërmjet tregimit të Letës, personazhit të kësaj
shton hijshëm rradhët e figurave cilësisht të aksidentuan rëndë, u jep pafajësinë larg pjese të romanit, autori me koloritin e fjaleve,
spikatura artistikisht të qytetit tonë e sidomos keqinterpretimeve juridike, duke dhënë një me kthjellltësi e analizë, na jep drithërueshëm,
ato të komunitetit vllah, si Jakov Xoxa, Tashko mesazh, që dashuria e pastër është një ndjenjë se në shoqërinë tonë egzistojnë persona
Lako, Nasho Jorgaqi, Miço Kallamata, Vilson fisnike e cila nuk e njeh hakmerrjen e nuk vret, monstruoz si i dashuri i Natalisë, “halla” e te
Kilica, Pandi e Kristaq Lena, Nestor Pogaçe, ajo vecse sjell jetë, ekuilibre, pajtesa e mbijetesa. fejuarit të saj, dhe Leta shoqja e Natalisë, të cilët
Dhimitër Jano, Bert Verria, Kujtim Jorgaqi, Fred Po ashtu ne marrim dhe një mesazh sinjifikati përbidhshëm për një grusht para, janë të
Jorgaqi, Kiu Poro, Jani Tase, Lindita që, dashuria dhe personat lumturisht te gatshëm të shesin e të shkelin mbi ç’do gjë. Në
Theodhori(Sota), Brunilda Sota, Robert Gerro, dashuruar, nuk duhet të ndrydhente ndalohen, “Sy te dashuruar”, Tasi Proko me anë të
Sitiraq Binjaku, Mihal Krimce, Dhimitër Stefa, të paragjykohen por përkundrazi të përkrahen Natalisë, na sjell në vëmëndje që se dashuria,
Ziso Musha, Arben Byzyka, Vilson Shaho, sepse ajo do të triumfoj duke u ngjizur, e në ashtu si jeta, vjen njëherë dhe jetohet vetëm
Rainita Pupi, etj. Vllehët e Fierit historikisht kanë ndonjë rast edhe me tragjedicitet si në këtë pjesë njëherë, me dinjitet e fisnikëri. Këtë s’ka si e
dhënë e japin një kontribut dinjitoz në jetën e të romanit. kupton ai i përtejdetit, që me të fejuarën
këtij qyteti, ku ata me të drejtë quhen pionerët e Tek pjesa e dytë “Fryme e perveluar”, autori (Natalinë)dialogon dhe me Letën lodron. Ai
parë të fillimit të jetës së këtij qyteti. Shum figura na vë në qëndër të vëmëndjes pasojat dhe erdhi si hije në jetën e sajë, dhe u degdis si plehrë
të nderuara kanë dalë nga gjiri i këtij komuniteti rreziqet e shoqërisë nga korupsioni, ku nga ajo, vajza me moral të lartë, dhe e dashuruar
nëe cdo kohë, si patriot të nderuar, heronj e nëpërmjet personazhev dhe të një analize të me jetën me virtyte, me karakter duke respektuar
dëshmor te luftës Na-Çl, kryeministra, ministra, thellë, artistikisht dhe me vërtetësi na jep ndjenjën e pastër virgjërore për martesën.
deputet, politikan, kryetar bashkie, drejtues, bindshëm moralin e naftetarit i cili mund të Duke e mbyllur do t’i uroja suksese e
inxhiniera, ekonomista, doktora, profesora, tipizohet si moral kombëtar i puntorit (në këtë krijimtari te pashtershme shkrimtarit Tasi Proko.
ALUNAR - KORRIK 2010
23
Cronologhia
ALEXANDRU MAKEDON
(356 - 10.06.323 ninti di Hristo)
357
Filip ali Machedonii s-ncurunâ cu Olimbiada,
feata al Neopotolem, amirâlu a Epirului, cai u
avea cânâscutâ di anda featâ, tu mistreljili tsi s-
fitsea tu Samothracâ, tu tempulu a Cabirâlor.

356
S-nâscu Alecsandru: nvâtsâtoriâ di prota ira
un epirot, Leonida shi un grec, Lisimacu.

344
S-acljiamâ grecu Menekm ta s-ilj nviatsâ
matematica.

343-342
Aristotel deadun cu elevii a lui, Teofrasti shi
Calisteni,sânt nvâtsâtoria noi al Alecsandru shi
a tinirlor alants cai ira di aristrocratsia
machedonâ. “Ti nvâtsâturâ sh-ti glindiseari lâ
ubligâ loclu tsi s-cljiamâ “Nynfeon” afrigãra di
câsibâlu Mieza, iu s-ved shi azâ tutâ dzua
scamnili di cheatrâ al Aristotel, shi locurli
aumbrinati tsi ira ti primnari.” (Plutarcu)

Yizmiciun 338
Tu Cherone, Filip putu oastili ali Athinei,
Teba, shi a ligâturiei Helenâ.

337
Reprezentatsiâ a tutulor câsibadziâ grets
(ahorea di Sparta) si adunâ tu Corint, iu
thimiljiusescu Ligâtura a Corintului, federata a
câsibadzlor autonomi sum influentsa ali
Machedonii. Filip s-ncurunadzâ ( a 5-lea oarâ)
cu unâ machedonâ, Cleopatra. Olimbiada s-toarâ
tu Epir, iu amirâra fratâsu, Alecsandru.
Alecsandru asotsiadzâ dada, dânâseshti niscant
chiro tu Ilirii shi ma nâpoi s-toarâ tu Machedonii.

337-336
Filip lji proclamadzâ alumtâ ali Persii;
dzatsinjiljiâ di alumtâtor comandats di
Parmenioni, intrâ tu Azia Njicâ, shi s-ciucutestu a tatâsu; dadâsa, Olimbiada, easti condra a fatsi apârari vârtoasâ, sh-lu ardi. Tuts alants
s-cârteascâ câsibadziâ grets s-ilj scoalâ tu alumtâ. reghentului nou. Militaria ia parti tu iurtii shi tu câsibadz dit mârdzinj s-parada:Hiparnas,
metciuri tu Olimp; ma nâpoi, sum comanda al Telmesi, Asanti, Faselidi, Perga, Aspendi shi
Vearâ 336 Parmenion, intrâ cu cârâlji shi bârchi tu Sidi. Dupu turnarea dit Perga, Alecsandru
Filip lu vâtâmâ Pausania, un ofitser mardzinjlor ali Azii Njicâ. Alecsdandru fatsi dipârteadzâ di Panfilia sh-intrâ tu reghionul
machedon; Olimbiada s-toarâ dit Epir tu curbani pi murmintul al Protesilaut, prota grec muntos ali Pisidii. Tretsi Ternesi, acatsâ Sagalasa
Machedonii shi militariâ proclamarâ amirâ tsi s-vâtâmâ tu alumta ali Troi, cu oaspitsiâ shi shi agiundzi tu Celen.
Alecsandru. ndau oasti di pârpadi, intrâ tu mardzina a
Sigheul. Ma nâpoi agiumsi Troia. Primuvearâ 333
Toamnâ 336 Tu Gordion, tu inima ali Azii Njicâ, unâ di
Dupu unâ bâteari cântroarâ condra ali Maiu 334 gara printsipialâ ali “cali amirârascâ” tsi liga
Thesalii, iu domina partia antimachedonâ, tu Militaria machedonâ s-bati cu militaria persâ, Jonina cu Suza, Alecsandru s-mesticâ cu oastili
adunarea a Ligâturiei di Corint, Alecsandru s- comandatâ di rodaslu Memnon, di gheneraliâ al Parmenion, tsi avea târcutâ iarna tu Sard. Tu
proclamadzâ capu-comandant a alumtiei condra Arsan, Reomitâr, Petin sh- Nifat shi di satrachiâ câsibâ lundzi unâ isturii tsi cântroarâ va si turnâ
ali Persii. ali Azii Njicâ. Bataia s-fetsi tu mârdzinjli a râului tu unâ lighendâ; Alecsandru disligâ icâ tâljiâ
Granic. Cu totati ncâcearli al Parmenion, un pliscu tsi liga timonea cu cularu a unei carotsâ
335 Alecsandru lu astirsari râulu cu oastili di cai, pi dupu lighendâ, lji tihisea al amirâlu Mida.
Amirâria Machedonâ avea perichljiu cum di pârpadi. Când satraplu Spiridat ira gati anda lu Dupu un oracul, atsel tsi poati s-u dislâga pliscu,
sud ashâ sh-di nord. Alecsandru putu tribaliâ, agudea cu tâpoara, Cliti Negru, oaspili a lui di va si fitsea amirâlu ali lumi ntragâ.
astârsarâ Danub, ti cârteari gretsiâ, shi putu anda njic, lji ascâpâ bana. Mertsenariâ grets
cheltsiâ. Tut tu aestu chiro Teba s-rebilipseashti, acatsât robinj, s-condamniadzâ cu lucr obligat Vearâ-Toamnâ 333
shi Athina ahurhi napoi ligâtura cu Imperia shi s-pitrec tu Machedonii. Di Gordion, Alecsandru s-primnâ ndreptu
Persâ. Toamna, Teba s-ocupeashti shi si aspardzi câtâ Anchira, dipunâ dapoea pit Capadochi,
dip. Câtâ soni a anului, Parmenon s-toarâ tu 334-333 pânâ la Tiana: pânâ tu soni tretsi “portsli
patrie: alumta a lui tu Azia Njica u chiru. Tu meshiâ vinitor, Alecsandru acatsâ un ciliciani” shi agiundzi Tarsin. Aoa lu acatsâ
dupu alant câsibadziâ mâr ali Azii Njicâ. hievri vârtoasi.
Primuvearâ 334 Guvernatorlu ali Sardi, capu-câsibâ ali Lidii, lji Dupu: Pietro Citati “Alecsandro”
Ninti tsi s-dipârteadzâ dit Machedonii, cai nu parada câsibâlu, castela shi tresorli, populu al Transpuneri: Andon Hristo
putu s-u veadâ mâ vârnâoarâ, Alecsandru bâgâ Hefes lji dishchid portsli, Mileti s-acatsâ cu
ca reghent Antipatri, tsi avea avutâ shi credintsa vrondu, Halikarnasi, iu ira ascumt Memnon, lji continueshti
24 ALUNAR - KORRIK 2010

MOSCOPOLE 2010
MOSCOPOLE 2010
MOSCOPOLE 2010
MOSCOPOLE 2010