You are on page 1of 390

INSTYTUT HISTORII POLSKIEJ AKADEMII NAtft

DYPLOMATYKA WIEKÓW ŚREDNICH
Opracoirali:
KAROL MALECZYNSKI \ MARIA BIELINSKA, ANTONI GĄSIOROWSKI

1000129167 PAŃSTWOWE WYDAWNICTWO MAUKOWE

359622

Fotografie dokumentów wykonano w Pracowni Mikrofilmowej Archiwum Państwowego m. Poznania i woj. poznańskiego

CD 13

Printed in Połand

Państwowe Wydawnictwo Naukowe Oddział w Łodzi 1971
Wydanie I. Nakład 570+90 egz. Ark, wyd. 30,25. Ark. druk. 23,25 + wkł. Papier druk. sat. kl.III 80g. 70x 100. Oddano do składania w styczniu 1970r. Podpisano do druku w marcu 1971 r. Druk ukończono w kwietniu 1971 r. Zam. 723. H-9 Cena zł 105.—

Zakłady Graficzne PZWS w Łodzi

SPIS TREŚCI Wstęp ...................................................................................................................................... Część pierwsza
ZAGADNIENIA OGÓLNE I DZIEJE KANCELARII OBCYCH

7

Rozdział I. Podstawowe pojęcia dyplomatyki ............................................................. 11 1. Z a k r e s i z a d a n i a d yp l o ma t yk i .......................................................................... 11 2. Przedmiot dyplomatyki .......................................................................................... 14 3. Sto su n ek d yp lo matyki d o in n ych d yscyp lin ................................................. 16 Rozdział II. Podstawowe wiadomości o dokumencie ................................................ 19 Podział dokumentów ............................................................................................. 19 2.) Osoby biorące udział w wygotowywaniu dokumentu .................................... 20 3. Formy przekazu dokumentu ................................................................................ 21 4. Cechy zewnętrzne i wewnętrzne ....................................................................... 22 5. Dokument autentyczny i falsyfikat .................................................................... 22 6. Części składowe dokumentu ................................................................................. 23 Rozdział III. Historia dyplomatyki polskiej na tle powszechnej.............................. 27 1. Badanie autentyczności dokumentu w wiekach średnich............................... 27 2. Zainteresowanie dokumentem w późnym feudalizmie ................................... 32 3. P o czątki n o wo Ŝytn ych b ad ań n ad d o ku men tem ........................................... 34 4. Ed ycja i b ad an ie do ku mentó w w dru giej p oło wie XIX i w XX w. . 34 5. Ujęcia podręcznikowe i syntetyczne ................................................................ 38 Rozdział IV. Historia znaczniejszych średniowiecznych kancelarii i ich do- ------ — ^ kument ................................................................................................................., 43 1. Dyplomatyka papieska .......................................................................................... 43—— 2. Kancelaria JMerowingów i pierwszych Karolingów (do r. 843) . . . 5 8 3. Kancelaria cesarska niemiecka do końca wieków średnich . . . . 63 4. Kancelaria królewska francuska do końca XIV w ........................................ 73 Część druga
DOKUMENTY I KANCELARIE POLSKIE XII—XV W.

f Rozdział V; Poszczególne stadia powstawania dokumentu ................................. 81 . V 1. Inicjatywa akcji prawnej: petycja strony, własna wola monarchy, 1" pozew sądowy ...................................................................................... 82 2. Konsens rady ksiąŜęcej lub monarszej ...................................................... 87 3. Kontrola kancelaryjna przedkładanych przez strony dokumentów . . 90 4. Oświadczenie woli wystawcy....................................................................... 92 5. Polecenie spisania dokumentu ..................................................................... 96 6. Redagowanie brulionu .................................................................................. 98 (• T^) Formularze kancelaryjne............................................................................... lOtt ^ ~~%. Kontrola brulionu i sporządzanie czystopisu............................................ 108 9. Czas czynności prawnej a czas wystawienia dokumentu (actum, datum) 110

10. Formuły: datum per manus, ad relationem................................................. 11S 11. Opieczętowanie dokumentu ............................................................................. 118 Rozdział VI. Stanowisko prawne dokumentu w Polsce w średniowieczu . . 122 1. Rola prawna dokumentu do schyłku XII w ................................................ 122 2. Wzrost roli prawnej dokumentu w XIII w. Dokumenty ksiąŜęce, feudałów duchownych i świeckich .......................................................................... 126 3. Zapobieganie fałszowaniu dokumentów. Znaczenie prawne świadków i pieczęci ............................................................................................................. 129 4. Rola prawna dokumentu w Ŝyciu miejskim i sądach szlacheckich . . 133 Rozdział VII. Dworskie kancelarie ksiąŜęce w okresie rozbicia dzielnicowego 136 1. Stan badań .......................................................................................................... 136 2. Początki urzędu kanclerskiego na dworze ksiąŜęcym ................................. 139 3. Zarys organizacji kancelarii ksiąŜęcych w okresie rozbicia dzielnicowego 147 4. Kancelaria ksiąŜęca wielkopolska w latach 1202—1300 ........................... 149 5. Kancelaria ksiąŜęca małopolska i kujawska w latach 1194—1300 . . 163 6. Kancelaria ksiąŜąt śląskich w latach 1201—1296 ....................................... 176 7. Kancelaria ksiąŜęca mazowiecka w latach 1202—1526 .............................. 182 8. Charakterystyka kancelarii ksiąŜęcych i dokumentacji czynności praw nych w okresie rozbicia dzielnicowego ........................................................... 192. Rozdział VIII. Polska kancelaria królewska w latach (1306) 1320—1506 . . 201 j 1. Stan badań ......................................................................................................... 201 2. Ogólna charakterystyka centralnego zarządu państwem w XIV ł XV w. 203[ 3. Organizacja kancelarii królewskiej i jej personel........................................ 206J 4. Charakterystyka polskiej kancelarii królewskiej i dokumentacji czyn- ~ ności prawnych w latach 1320—1506 ............................................................ 222 Rozdział IX. Kancelarie kościelne i skryptoria klasztorne XII—XV w. . . (230/ 1. Stan badań ......................................................................................................... "^M 2. Organizacja władz diecezji w XII—XV w .................................................. 231 3. Urzędy poza rezydencją biskupią ................................................................ 235 4. Kancelarie biskupie w Polsce XIII—XV w. . ............................................... 245 5. Dokumentacja archidiakonów i dziekanów w XIV—XV w.......................... 264 6. Kancelarie konsystorskie oraz ich dokumentacja w XIV—XV w. . . 265 7. Kancelarie kapitulne w XIV—XV w ........................................................ 268 8. Skryptoria klasztorne w XII—XV w ............................................................. 271 Rozdział X. Kancelarie ziemskie i grodzkie ............................................................ 284 1. Stan badań .......................................................................................................... 284 2. Sądy ziemskie i grodzkie w Polsce średniowiecznej .................................. 286 3. Pisarz i kancelaria .TT ............................................................................... 291 4. Księgi i dokumenty sądowe ............................................................................. 300 5. Archiwum sądowe ............................................................................................ 312 Rozdział XI. Kancelarie miejskie ............................................................................ |ST5) 1. Stan badań .......................................................................................................... 315 2. Organizacja władz miejskich ........................................................................... 316 3. Organizacja kancelarii, jej zadania i struktura ........................................... 319 4. Personel kancelarii miejskich ........................................................................ 329 5. Dokumenty, listy i księgi kancelarii miejskich XIII—XV w. . . . jfSljB) Wykaz skrótów ............................................................................................................... 347 Indeks osób historycznych ........................................................................................... 349 Indeks autorów i wydawców ..................................................................................... 366

WSTĘP Niniejszy podręcznik dyplomatyki wieków średnich jest podsumowaniem dotychczasowych badań nad kancelariami polskimi i dokumentem polskim do końca XV w, oraz przeglądem stanu wiedzy o dyplomatyce, jako samodzielnej nauce o dokumencie i akcie, a jednocześnie nauce pomocniczej historii. Miał on swe poprzedniki w dwóch podręcznikach dyplomatyki polskiej, mianowicie: w Zarysie nauki o dokumencie polskim wieków średnich S. Kętrzyńskiego (t. l, 1934) i Zarysie dyplomatyki polskiej wieków średnich K. Maleczyńskiego (cz. l, 1951). Od czasu ukazania się obu częściowych opracowań dyplomatyki polskiej badania teoretyczne nad dokumentem i aktem posunęły się naprzód, co znalazło swoje odbicie w rozumieniu samej dyplomatyki jako nauki, oraz w jej zakresie i zadaniach. Studia nad dyplomatyką wieków średnich prowadzone w Polsce i za granicą otworzyły przed nią nowe perspektywy badawcze. PowaŜnie rozszerzył się jej zakres w kierunku badań nad kancelariami oraz nad rolą prawną, społeczną i kulturalną dokumentu i kancelarii, co pozwoliło na próbę syntezy dziejów polskiej kancelarii średniowiecznej. Przedmiotem rozwaŜań jest dokument średniowieczny, jego geneza i rozwój, obok niego zająć się wypadnie pozostałą spuścizną ówczesnych kancelarii, a więc księgami wpisów, aktami, rejestrami. W związku z analizą tej dokumentacji przedmiotem badań staną się w konsekwencji równieŜ urzędy i instytucje, w których ona powstawała, tj. kancelarie, ich organizacja i rozwój. Poza zasięgiem niniejszego podręcznika znajduje się dokument nowoŜytny. Ramy chronologiczne podręcznika zamykają się w umownych granicach obejmujących okres od utworzenia urzędu kanclerza w Polsce i pojawienia się pierwszych śladów dokumentu polskiego aŜ do czasu pełnego rozwoju organizacyjnego polskiej kancelarii królewskiej za rządów Jagiellonów. W okresie późnego feudalizmu jest to podokres gospodarki czynszowej i początków gospodarki folwarczno-pańszczyźnianej. Procesy zachodzące w tym czasie miały niewątpliwy wpływ na rozwój instytucji prawnych i ich urządzeń, a więc równieŜ kancelarii. JednakŜe ramy chronologiczne zamykające etapy rozwoju kancelarii uzaleŜnione są od form ówczesnej dokumentacji czynności prawnych (do-

kumentów, korespondencji, księgi wpisów), które wymagają określonych metod badawczych i własnego warsztatu badawczego. Z tych względów przyjęta periodyzacja nie pokrywa się całkowicie z granicami podokresów historycznych feudalizmu, wynikających z dziejów państwa polskiego. Przyjęta w podręczniku periodyzacja jest prowizoryczna, gdyŜ poza względami wymienionymi wyŜej, zastosowany tu terminus ad quem podyktowany został równieŜ stanem i zakresem badań dyplomatycznych, które jak dotychczas ograniczyły się do końca XV lub początku XVI w. Po raz pierwszy podjęto próbę syntetycznego opracowania dziejów wszystkich kancelarii działających na terenie państwa polskiego do końca XV w., a więc nie tylko kancelarii ksiąŜęcej i królewskiej, lecz równieŜ kancelarii kościelnych, grodzkich i ziemskich oraz miejskich. Przy ocenie działalności tych kancelarii autorzy byli zmuszeni niejednokrotnie sięgać do przykładów późniejszych (XVI lub XVII w.), aby tym wyraźniej podkreślić momenty rozwojowe urządzeń kancelaryjnych. Podręcznik składa się z dwóch części, z których pierwsza traktuje 0 zagadnieniach charakteru ogólnego, zajmuje się podstawowymi poję ciami dyplomatyki i jej rozwojem, jako nauki o dokumencie i akcie w Polsce i w Europie. W tej części znalazła się teŜ historia najwaŜniejszych kancelarii obcych. Część drugą poświęcono dziejom dokumentu polskiego 1 kancelariom polskim. Jest ona przeglądem aktualnego stanu badań dyplo matycznych w Polsce, tym samym uzaleŜniona od stopnia ich zaawansowa nia nie zawsze moŜe oddawać pełny obraz dziejów kancelarii i dokumentów średniowiecznych. I tak przy nakreśleniu okresu kancelarii ksiąŜęcych XII—XIII w. nie uwzględniono dziejów kancelarii pomorskiej, gdyŜ jest ona opracowana zaledwie we fragmentach, które nie oddałyby wiernego stanu tej kancelarii i ówczesnego dokumentu pomorskiego. Przy omawianiu kształtowania się kancelarii królewskiej w Polsce wyrosłej z tradycji okresu ksiąŜąt dzielnicowych niewiele moŜna było powiedzieć o kancelarii Władysława Jagiełły, gdyŜ nauka nie dysponuje monografią o działalności kancelarii tego króla, a jej spuścizna dokumentowa jest rozproszona i nie doczekała się pełnej edycji. Nakreślony w tym podręczniku zarys organizacji kancelarii kościelnych i miejskich jest pierwszą próbą ich całościowego opracowania. W przypadku miast było ono łatwiejsze ze względu na monografie kancelarii miejskich, jakie ukazały się w ostatnich latach. Kancelarie kościelne i skryptoria klasztorne doczekały się zaledwie paru opracowań, które nie upowaŜniałyby do stawiania wniosków uogólniających, gdyby nie bogato reprezentowane edycje źródeł i monografie dotyczące historii kościoła katolickiego w Polsce i urządzeń kościelnych. Ta literatura, oraz opublikowane katalogi i dostępne archiwa kościelne, pozwoliły na skreślenie ogólnego obrazu kancelarii biskupich, konsystorskich oraz kapitulnych, działających do 'końca XV w. Rozdział poświęcony kancelariom grodzkim i ziemskim omawia przypadające na w. XIV—XV tworzenie się kancelarii sądów terenowych,
8

przekształcających się w tym czasie z organów ponadstanowego sądownictwa królewskiego w sądownictwo stanu szlacheckiego. Głównym reprezentantem tego sądownictwa u schyłku wieków średnich był sąd ziemski działający w kaŜdym województwie; obok niego u schyłku XIV w. kształtować się zaczęły tzw. sądy grodzkie. Do tej samej grupy sądów stanu szlacheckiego zaliczyć teŜ moŜna tzw. sądy podkomorskie. Wszystkie te trzy rodzaje sądów zaznaczyły swą działalność początkowo poprzez dokumenty sądowe, a potem — od ostatniej ćwierci XIV w. — równieŜ poprzez księgi wpisów, zwane popularnie księgami ziemskimi, grodzkimi, wreszcie podkomorskimi. Zabrakło natomiast w podręczniku osobnego omówienia dokumentu prywatnego osób fizycznych (szczególnie dokumentu rycerskiego) i ich ośrodków kancelaryjnych. Ocenę ich będzie mo>Ŝna podjąć dopiero na podstawie analitycznych badań, których dotychczas brak w naszej literaturze. Próba całościowego potraktowania zarysu dziejów kancelarii polskich oraz polskiego dokumentu średniowiecznego moŜe wydawać się przedwczesna ze względu na niedoskonały stan badań dyplomatycznych. Za publikacją jego przemawiają jednak potrzeby samej gałęzi wiedzy o dokumencie i akcie, jak teŜ bliŜsze rozpatrzenie stanu badań i wskazanie badaczom jak wiele zagadnień dyplomatycznych czeka na opracowanie. Rozdziały II—VI Dyplomatyki stanowią zwarte dzieło pośmiertne ich A u t o r a , p r o f . d r K . M a l e c z yń s k i e g o . D z i e ł o t o p o z o s t a w i o n o w redakcji niezmienionej, z zachowaniem wszelkich poglądów i intencji Autora oraz jego stylu pisarskiego jak równieŜ przyjętego przez Niego zakresu rozwaŜań. Z tych względów nie rozszerzono rozdziału IV przez omówienie rozwoju dyplomatyki czeskiej i węgierskiej oraz historii kancelarii i dokumentu czeskiego i węgierskiego w XII—XV w. Rozdziały I, VII—IX oraz XI zostały napisane przez M. Bielińską, zaś rozdz. X przez A. Gąsiorowskiego.

z postępującymi za tymi zmianami przeobraŜeniami pojęć (terminologia). Współpraca ta dąŜy do ustalenia i sprecyzowania wspólnych terminów na oznaczenie tych samych przedmiotów i procesów.) widzieli zadania dyplomatyki w badaniu dokumentacji w szerokim tego słowa znaczeniu. Zmiany zakresu i zadań dyplomatyki znajdują wyraz w róŜnorodnym jej pojmowaniu. co i historia państwa i prawa. Heumann. Commentarii de re diplomatica imperatorum ac regum Germanorum. autorzy Nouveau traite de diplomatiąue (pół. ale głównie pod wpływem integracji nauk i wzrastającej współpracy dyplomatyków z archiwistami. archiwistyka. Co się tyczy zmian terminologicznych. które określamy jako źródła opisowe. poza tymi. którymi w równym stopniu zajmuje się dyplomatyka. 1. powstają one nie -pod wpływem wyizolowanych badań dyplomatyko w. PODSTAWOWE POJĘCIA DYPLOMATYKI 1. Norymberga 1745. która słuŜy pomocą w krytycznych badaniach nad jego treścią. W r. to jest wszelkich źródeł. historykami państwa i prawa. co ma wyraźny związek z rozwojem form dokumentu i aktu. 11 1 .CZĘŚĆ PIERWSZA ZAGADNIENIA OGÓLNE I DZIEJE KANCELARII OBCYCH ROZDZIAŁ I. formą. XVIII w. oraz z rozwojem metody badań historycznych i warsztatem badawczym historyka. ZAKRES I ZADANIA DYPLOMATYKI Nazwy dyplomatyka uŜył pierwszy w XVII w. z teoretykami biurowości. a szczególnie autentycznością. Przedmiot i zakres dyplomatyki zmieniały się jednak na przestrzeni stuleci i zmieniają się w czasach nam współczesnych. Heumann określił dyplomatykę jako ars diplomata vera ac falsa discernendii. traktując ją jako wiedzę o dokumencie. Pierwsi twórcy dyplomatyki naukowej we Francji. J. s. 1745 J. Toustin i Tassin. Przy ówczesnych formach dokunienJ. Mabillon w swoim dziele De re diplomatica libri VI.

Bautier.: H. 330—343. tj.tacji i zainteresowaniach historyków głównie historią staroŜytną i średniowieczną. W sprawie zakresu dyplomatyki. W XIX w. rozdz. Rozszerzył się natomiast dobór źródeł. Siekła i powstającym szkołom dyplomatycznym we Francji i Austrii 2. był jednak nadal głównie dokument średniowieczny. Fiala. którą początkowo przeciwstawiano nauce o dokumencie (dyplomatyce). a z polskich — A. 12 . Ten zakres badań i idący z nim w parze rozwój własnych metod badawczych postawił dyplomatykę w rzędzie nauk samodzielnych. ParyŜ 1894. Warszawa 1968. słowem wszelką dokumentację czynności prawnych. H. Dumas). Pogląd ten głosi. Ŝe dyplomatyk powinien objąć swymi studiami dokumenty i dyplomy (chartes et diplómes).. od wczesnego średniowie2 A. Referaty. Taki kierunek obserwowano przede wszystkim wśród archiwistów niemieckich i polskich 4. nie wystarczały w pełni doświadczenia i metody dyplomatyki. przy czym rozumieli oni dotychczas dyplomatykę jako naukę o dokumencie średniowiecznym. DuŜy krok naprzód postąpiły badania dyplomatyczne w latach 1952— 1968. zainteresowania badaczy przestały koncentrować się na krytyce dokumentów i rozszerzyły się na takie zagadnienia. a ostatnio w Czechosłowacji (Z. dzięki badaniom T. Meisner). X Powsz. a takŜe powiązania dyplomatyki z badaniami organizacji kancelarii. którymi powinna się ona zajmować. Tym ostatnim. Giry wskazywał. traktowanej w tym czasie jako nauka pomocnicza historii. jak znaczenie stanowiska prawnego dokumentu. Podobnie traktują dyplomatykę i zakres źródeł. Gieysztor i K. l—21. akty. w Lublinie. dokumenty sądowe i wszelkie rejestry kancelaryjne 3. t. de Boiiard. Maleczyński. dyplomatycy XX w. jego geneza i forma. Tomczak. Giry. Polsk. A. które ją wytwarzają na przestrzeni wieków. s. Manuel de diplomatique. Wydany w r. Yojtiśek. s. chociaŜ nadal słuŜy przede wszystkim jako nauka pomocnicza w krytyce dokumentacji aktowej. Ostatnie lata przyniosły pogląd. Przedmiotem jej zainteresowań w XIX w. Zjazdu Hist. L Hlavaćek). Ŝe dyplomatyka jest nauką o akcie i dokumencie. taka pozycja dyplomatyki. Sebanek. s. III. O. J. a jej celem jest badanie rozwoju form dokumentacji aktowej i rozwoju kancelarii. 34—36. Mowa tu zarówno o dyplomatykach. zwróconych szczególnie w kierunku badań krytycznych nad źródłami tamtych epok. 4 3 Por. 1894 podręcznik A. w Niemczech (H. który został przyjęty we Francji (R. przy ciągłym stykaniu się z 'aktami i kancelariami nowoŜytnymi i najnowszymi. 2. kontrakty. Pam. wydawała się być wystarczająca. A. Steinacker. Z tych względów zrodziła się nauka o akcie. jak i archiwistach. czeskich. obracającej się stale w kręgu badań mediewistycznych. głównie dzięki pracom uczonych francuskich. Poglądy dyplomatyków i archiwistów obcych i polskich na pojęcie dyploma tyki przedstawił A. V. niemieckich. Cenna ta publikacja porządkuje poglądy i kierunki badań w dyplomatyce i archiwistyce. które stały się przedmiotem badań dyplomatyki.

Choćby nauka o piśmie dzieli się na paleografię (dla okresu średniowiecza) i neografię (dla . Austrii. KaŜdy z tych okresów posiadał lub posiada określone formy dokumentacji. które są przedmiotem źródłoznawstwa. które wymagają róŜnych metod badawczych i innego warsztatu badawczego. której celem są badania nad dokumentacją wszelkiego rodzaju. Ŝe zmiany form dokumentacji nie pokrywają się z granicami epok historycznych. O ile bowiem badania nad dziejami poszczególnych kancelarii były prowadzone Niektórzy badacze francuscy reprezentują pogląd. D u ni a s. s.it donc definiee: la science des regles ąui a travers les ages ont precedes d l'elaboration et a la rśdaction des actes instrumentaires. Por. La diplomatiąue et les formes des actes. Podkreślić przy tym naleŜy. Zadaniem dyplomatyki jako nauki samodzielnej jest badanie rzeczywistości poprzez analizę i krytykę dokumentacji. 5 13 . Historycy Czescy widzą w dyplomatyce naukę. Ze względu na terytorium. miejskich i ziemskich sądowych) od ich początków w X w. Ze względu na zakres chronologiczny. Przykłady moŜna mnoŜyć. 42. diplomatiąue eta. dyplomatyka stwarza moŜliwości prowadzenia badań ogólnych w zakresie dokumentacji aktowej oraz podejmowania prób syntezy i analizy badawczej nad dokumentem i aktem konkretnego państwa. 1848. które wysz!:y spod pióra historyków Francji. dyplomatykę nowoŜytną i . metrologia i numizmatyka posługują się odrębnymi metodami w zaleŜności od Okresu. a rozpatrywanych w ich procesie rozwojowym.współczesną. 1965 w zbiorowym opracowaniu Ceskoslovenskd diplomatika I. do r. w którym przedstawili rozwój dokumentacji aktowej i organizację kancelarii czeskich i słowackich (królewskich. Przytoczony tu podział chronologiczny dyplomatyki nie odbiega od podziału stosowanego w innych naukach pomocniczych historii. a niezaleŜnie od tego umoŜliwiapanalityczne studia nad pojedynczymi kancelariami i ich dokumentacją względnie nad grupą kancelarii w konkretnych regionach. W takim rozumieniu Ŝ zakresu dyplomatyki wyłącza się źródła narracyjne (opisowe). na którym dokument i akt powstają. poddającą ją krytyce 1 ocenie naukowej. consideres comme sources de l'histoire. miar i wag oraz monet. dyplomatykę wieków średnich. 5.okresu nowoŜytnego). traktującą o jSJ genezie. władz państwowych."formach^rozwoju. ZałoŜenia teoretyczne wykorzystali praktycznie w r. ze szczególnym uwzględnieniem genezy aktu i jego funkcji społecznych.ćza do czasów dzisiejszych ^. La. wypadnie rozróŜnić dyplomatykę staroŜytną. Czechosłowacji i Polski i są najnowszym osiągnięciem tej nauki. kościelnych. którym się zajmuje (od najwcześniejszego okresu dokumentu do czasów współczesnych). 1932. Przy chylą jacsie do całościowego traktowania dyplomatyki jako nauki 0 akcie t dokumencie~mozńa przyjącTlze jest ona nauką o dokumentacji "^aktowej. w którym prowadzi się badania czasu. Chronologia. Moyen-Age. W tym ostatnim przypadku dyplomatyka wieków średnich ma w swym dorobku szereg monografii. t. A. Ŝe dyplomatyka jest nauką o dokumentach i aktach posiadających znaczenie prawne.

niezaleŜnie od chronologii badanych zjawisk historycznych. La situation actuelle des etudes de diplomatiąue en Autriche. inne dla epoki współczesnej. 10. 1961. w Polsce kancelarie ksiąŜęce. 119. kancelarie kościelne. L'ecriture diplomatique dans la diocese de Liśge du XI« au milieu du XIIle siecle. Bielińska. 1—21. ustalania stanowiska dokumentu i szeregowania następstwa historycznego faktów w oparciu o analizowany dokument lub akty. 1963. które słuŜyło jako świadectwo dokonanej czynności prawnej. BECh. krytyka wewnętrzna i zewnętrzna dokumentacji). Duśkova. Fichtenau. J. miejskie. H. tamŜe. akta spraw). sądowe itp.J PRZEDMIOT DYPLOMATYKI Przedmiotem dyplomatyki jest dokumentacja aktowa. Rozpr. 6 Dyplomatyka ma duŜe moŜliwości prowadzenia badań rzeczowych. H. Kancelarie i dokumenty wielkopolskie XIII wieku.) lub teŜ gdy bada tę dokumentację z punktu widzenia jej formy i rodzaju (dokument wystawcy i odbiorcy. zmieniające się stosownie do epoki i terytorium. przy czym na przestrzeni stuleci przez dokument rozumiano róŜne treści i postacie źródła. z którego pochodzi rozróŜnia się bogate jej formy. BECh. s. 1961. 119. Stiennon. W zaleŜności od okresu. W tych pracach. z. 4. 197—221. S e ba n e k. dyplomatyka jest główną dyscypliną posiłkującą badacza. szczególnie. o tyle studia nad grupą kancelarii jednego regionU (terytorium) zaczęto podejmować około połowy XX w. t. MaH. wiąŜących stadium powstawania i rozwoju dokumentu ze stadiami rozwoju instytucji kancelarii.od dziesiątków lat. Ŝe stały kontakt historyka ze źródłem wymaga od niego krytycznej oceny dokumentacji aktowej (tzw. toku dalszego wykładu zajmować się będziemy wyłącznie dokumentacją. . M. R. rodzaje i postacie. J. 1961. W. Wrocław—Warszawa 1967. 6 14 . OSAV. tychŜe. Leęon d'ouverture du cours de diplomatique a l'Ecole des Chartes. gdy bierze pod uwagę charakter wystawcy i odbiorcy oraz ich dokumentację w konkretnych środowiskach (np. która powstała od czasów najdawniejszych aŜ po dzień dzisiejszy. rozdział następny). H. t. Dyplomatyka operuje głównie pojęciem dokumentu i aktu. która powstała pomiędzy XII a XV w. B a u t i e r. Przede wszystkim jednak wypadnie pamiętać. s. ParyŜ 1960. S. inne dla okresu średniowiecza (por. Bresslau (Handbuch der Urkundenlehre fur Deutschland und Italieri) traktował jako dokument kaŜde pismo ujęte w pewne stałe formy prawne. akta czynności. księga wpisów. z.2. Listina v ćeskem stdte doby V&clava I. Steinacker (Die antiken Grundlagen der fruhmittelalterlichen Pńvaturkunde) a za nim K. Panovnickd a biskupskd listina v ćeskem stdte doby Vdclava I.

cz. de Boiiard (Manuel de diplomatiąue franęaise et pontificale) podobnie jak w polskiej nauce A. Ŝe dokument jest wytworem pewnych stosunków prawnych. 18. Aktenlehre der Neuzeit. JednakŜe nie moŜna zatracać z oczu faktu. opr. udowadnianiu i wykonywaniu uprawnień oraz posiada określone prawem i Ŝyciem kulturalnym kraju cechy zewnętrzne. Meisnera akt spełnia rolę rzeczowego opisu i jest impulsem do podjęcia czynności (urzędowych lub iprawnych) 9. A. s. 2° nosi określoną w danej epoce formę wewnętrzną i zewnętrzną. archiwistów. Tak pojmowany słuŜył w róŜny sposób klasom społecznym. Meisner. Teoretycy dyplomatyki średniowiecznej przyjmują więc. We wczesnym okresie istnienia (wieki średnie) dokument utrwalał czynności prawne. które w rozmaity sposób słuŜy powstawaniu. prawników i dokumentalistów. O. 9 8 Ceskoslovenskd diplomatika I. kapitalizmu) 7. Archiwiści dodają. Sebanek uwaŜa. Zdaniem H. Niewątpliwie pomiędzy aktem i dokumentem w jego klasycznym rozumieniu moŜna dostrzec istotne róŜnice. s. Pomiędzy definicją Breslau'a a Steinackera istnieje istotna róŜnica. w okresie feudalizmu. które go tworzyły i posługiwały się nim (np. zmieniające się stosownie do czasu i terytorium. Kutrzeby określił dokument jako tekst pisany mający ściśle określone formy o prawniczej lub nieprawniczej treści. Wolff. 15 . zwłaszcza jeśli weźmie się pod uwagę formę zewnętrzną obu. Semkowicz (Encyklopedia nauk pomocniczych historii) idąc za sugestiami S. stwierdzili. podczas gdy Bresslau rozumie dokument jako określony przekaz prawny. Lipsk 1952. Ŝe dokument posiada prawnie i kancelaryjnie samoistny byt w przeciwieństwie do jikiUjJfctóry uzyskuje znaczenie_ dopiero w powiązaniu z innymi aktami dotyczącymi tej samej sprawy8. A. Urkunden-u. Warszawa 1952. Cechą wspólną obu definicji jest stwierdzenie.leczyński (Zarys dyplomatyki polskiej wieków średnich). 8. K. Ŝe dokument nosi charakter świadectwa prawnego. 16—18. które słuŜyło jako wiarogodne świadectwo faktów natury prawnej. Bachulski. 3° posiada odpowiednie cechy uwierzytelnienia. 7 Polski słownik archiwalny. na pierwsze miejsce wysuwając jednak pojęcie dokumentu jako średniowiecznego świadectwa prawnego (privilegium). Ŝe dokument: 1° spełnia rolę świadectwa prawnego. H. Gieysztor (Zarys nauk pomocniczych historii. O. Sebanek podając określenie dokumentu uwzględnił wszelkie poglądy wypowiedziane w tym przedmiocie przez dyplomatyków. tworzących ideową nadbudowę w stosunkach społeczno-ekonomicznych. W podręczniku Dyplomatyki czeskiej J. A. Praga 1965. z czasem jednak potwierdzał i utrwalał takŜe czynności urzędowe. Ŝe dokument jest to kaŜde pisemne oświadczenie. s. Natomiast W. Steinacker bowiem pod pojęciem dokumentu zamknął wszelkie kategorie i rodzaje źródeł aktowych. Dyplomatyka) uznali za dokument pisemne oświadczenie sporządzone w określonej dla danej epoki formie. Konarski.

Historycy o historii.. przedruk: M. 287—312. KaŜda z tych nauk. Archiwista jest tak związany z dyplomatyką. cit. Ŝe wszystkie są one sobie w jakimś sensie pomocne. i zdobycia umiejętności prowadzenia badań nad dokumentacją narosłą w poszczególnych zespołach. H. Warszawa 1966. lecz gdy dyplomatyka bada jej genezę. R. t. Praktycznie historyk mediewista nie zdoła odczytać. których wyrazem są równieŜ akta. Najnowszy kierunek badań historycznych nad kancelariami. wówczas gdy klasyfikują materiały archiwalne w zespołach. śledzi rozwój jej form i postaci i sięga w wyniku tych badań do organizacji i rozwoju kancelarii. op. 486—507. chronologia. 1918. 2. lub gdy prowadzą ocenę dokumentacji. cit. obie te dyscypliny łączy w praktyce codziennej i w teoretycznych poszukiwaniach nowych metod archiwalnych. genealogia i geografia historyczna. Potrzeby w zakresie nauk pomocniczych historii. B a u t i e r. s. Z kolei archiwiści korzystają w szerokim zakresie z metod dyplomatyki. bez dobrej znajomości systemów liczenia czasu w średniowieczu (kalendarz rzymski. 3. 216—219. indykcje). s. s. B a u t i e r. op.. gdy znajdzie się ona w archiwum. S e r e j s k i. 1 1 R. Ustalanie stanowiska prawnego dokumentacji aktowej było W. paleografia. t. Semkowicz. s. w której dokumentacja ta powstała. Jedna i druga zajmuje się dokumentacją aktową. kościelny. archiwistyka za przedmiot swych badań bierze zespoły i zbiory archiwalne. l. Obie te nauki korzystają przy tym często z tych samych metod. Przy ocenie autentyczności źródła pomaga mu w równej mierze sfragistyka.Ŝe dokument jest niejednokrotnie ostatecznym wyraŜeni wielu czynności. umiejscowić w czasie i zinterpretować dokumentów średniowiecznych bez pomocy filologii. sfragistyka i archiwistyka. udostępniania i konserwacji tej dokumentacji od momentu. złote liczby. wspomaga jednocześnie drugą 10. 10 16 . traktujących dokument (akt) jako część zespołu. Szczególne więzy łączą dyplomatykę z archiwistyką. chociaŜ nosi samodzielny charakter. Obserwować daje się równieŜ ścisłe powiązanie dyplomatyki z historią prawa i ustroju. analizując dokument po dokumencie i akt po akcie n . zmierzający do oceny i krytyki dokumentów i akt w grupach o jednej proweniencji kancelaryjnej zmusza dyplomatyka do zgłębienia metod archiwalnych. 207 i n. Ŝe. Nauka Polska. paleografii. W konkretnym przypadku badań nad źródłami aktowymi szczególne powiązania między sobą mają dyplomatyka. STOSUNEK DYPLOMATYKI DO INNYCH DYSCYPLIN Przy szeroko pojętej integracji nauk naleŜy przyjmować. Typowym przykładem tego są księgi wpisów czynności prawnych i urzędowych. techniką opracowania. H. H. epakty. archiwistyka zajmuje się zasadami i metodami gromadzenia. Dyplomatyka prowadzi badania nad poszczególnymi dokumentami.

Bd l—2. Commentarii de re diplomatica imperatorum ac regum Germanorum. Ficker. ParyŜ 1929. 79—92. s. Manuel de diplomatiąue.i jest zxviazane ź dobrą znajomością historii prawa i instytucji prawnych. 1951. s. 1951. 42. H. Akten und Schreiben in Mittelalter und Neuzeit. H e u m a n n. Handbuch der Urkundenlehre jur Deutschland und Italien. LITERATURA H. de Droit Fr. La dirjlomatique*-#L^\. Revue Hist. dzięki którym dokumentacja ta powstała. Z. 1. 44. 12 TamŜe. s. 1957. 219: La diplomatiąue est a la fois client et fournisseur de 1'histoire du droit. Wszystkie one wskazałyby właściwe miejsce dyplomatyki wśród innych nauk. G i e y s z t o r.. 2. 119. Lipsk. Meister. TenŜe. s. Fiala. s. Diplomatiąue generale. Ostatnimi czasy widzi się równieŜ ścisłe powiązania pomiędzy badaniami nad dziejami kancelarii a badaniami nad dziejami kultury. 79—92. B a u t i e r Lecon d'ouverture du cours de diplomatiąue d l'Ecole des Chartes. 43. 1934. BECh. Oczerki ruskoj diplomatyki. R. 11—53. s. ParyŜ 1893. l—18. t. 1960. Badania nad kancelariami. Urkunden. wyd. s. 53. 194—225. s. A. wyd. A. t. 1—21. rozwijała się i słuŜyła określonym grupom społecznym. ParyŜ 1948. 17—41. Istocznikoviedenie teoret. 1—2. t. Etudes sur le classement des form. Heuberger. M. Dyplomatyka — 2 . 1932. 1925. wyd. Diplomatika jedna nebo dve? Archivm Casopis. z drugiej jednak strony i dyplomatyka wzbogaca swymi studiami dyscypliny prawa 12. s. l. La situation actuelle des etudes de diplomatiąue en Autriche. 145—182. Manuel de diplomatiąue frangaise et pontificale. K. Berlin 1921. które dyplomatyk prowadzi w poszukiwaniu prawidłowości dróg rozwoju dokumentu i aktu i jego narastania w perspektywie stuleci są nie do pomyślenia bez korzysstania z wyników badań nad historią prawa i państwa oraz nad dziejami poszczególnych instytucji. Zeitsch. 3. 119. Berlin 1958. D u m o n t. A. Norymberga 1745. Moskwa 1969. 63—98. i metodiczes. 251—264. Revue Hist. t. I. 1961. M. 1933. La diplomatiąue et la formę des actes. Bresslau. wyd. Beitrage Ŝur Urkundenlehre. nr 1. Arch. 5—31. 1878. s. Przykłady powiązań dyplomatyki z innymi dyscyplinami i ich wzajemną uŜyteczność moŜna by mnoŜyć. K a s z t a n o v. 1961. H. Predvied k' zadaczy i metody diplomatyki. S. t. wy d. D u m a s. R. BECh. D ii l f e r.es des actes. problemov. Giry. Allgemeine Urkundenlehre fur Deutschland und Italien. z. D u m o n t. 3. R. l. La diplomatiąue et 1'histoire du droit. J. Innsbruck 1877. s. B. de Droit frang. de B oii ar d. Lipsk 1889.'histoire du droit. Warszawa 1948. L'acte prive. M. 2. Fi c h t e n a u. A. 81—97. A. Zarys nauk pomocniczych historii. t. Le Moyen-Age. Le Moyen-Age. l. t.

pod red. l. f] CSAV. C 6. P i r e n n e. 2. 5G. opr. s. MIOG. Diplomatica. 29. Mikoletzky. L a b u d a. l. 1'957. T e s s i e r. A. Zbiorowe: Ceskoslovenska diplomatika J. Stud. W sprawie zakresu dyplomatyki. Florencja 1942. ParyŜ 1960. Sur l'etat actuel des etudes de paleographie et de diplomati Revue de 1'Instit. Ergebnisse. R. O. Forschungsfragen der Archivwissenschaft und der Urkunt u. źródł. Sitzungsberichte der Wie Akademie. 1950. Wól Warszawa 1952. G. Beitrage Ŝur Diplomatik I—VIII. 1950 s. 1913 (Grundriss der Geschichtswissenschaft. 287—312. 209— C. La diplomatigue. Allgemeine Einleitung Ŝur Urkundenle Berlin 1907. V. Yojtiśek. Einleitung und Grundbegriffe. en Belgiąue. t. Konarski. t. Wiedeń 1861—1882. S e b a n e k. Fak. R e d l i c h. A. Praga 1965. A. J. Diplomatik. Zja. Eascape. Lipsk 1952. t. l. wyd. Sbor. Referaty. L'histoire et ses methodes. Publ.S. P a o l i. T. Pam. University. 1918. Warszawa 1968. 1911.. G. Brnensk. H. Diplomatik und Landeskunde. Zarys nauki o dokumencie polskim wieków średnich. Hist. Fialy. l! wyd.u. 633—676. t. t. 385—434. B a c h u l s k i . Karlova w PraŜę. 1957. 5—38. Univers. H. A. 2. O. W. Encyklopedie df Pleiade. Sbornik Prąci Fil. Lipsk 1927. Aktenlehre. T h o m m e n. Elsevier Lexica. 330—343. Ziele. Methoden. s. WeŁ 1937. Urkunden. Sebanka. R. Urkundenlehre I. t. Polski słownik archiwalny. A. K. K. s. s. Huśi vy a Z. TenŜe. Quellenkunde des Mittelalters. Santifaller. Amsterdam—Londyn—No Jork 1964. opr. 58. Semkowicz. Kętrzyński. . TenŜe. Archiwnitteilungen. Steinacker. Potrzeby w zakresie nauk pomocniczych historii. Warszawa 1934. L. wyd. 3—48. X Powsz. Poi. 2. S i c k e l. Lezicon of Archive Terminology.. H. Urkundenjorschung. Aktenlehre der Neuzeit. Maleczyński. Zarys dyplomatyki polskiej wieków średnich. Meister). Próba nowej systematyki i nowej interpretacji źródeł histor nych. Na Polska. 1886. t. 7. MIOG. 1954. J. Das Verhaltnis Ŝur Urkunde als methodischer Faktor diplomatischen Arbeit. 23. wyd. O vyvoji metody diplomaticke a jejich potfebach. Tomczak. M e i s n e r. s. s. Die antiken Grundlagen der fruhmittelalterlichen Pri urkunde. \ cław 1951. l. s.

skądinąd podstawowych prac z nowszymi. Ŝe dokument o charakterze publicznym wystawiany jest w zasadzie przez rwładze prawa publicznego do tego upowaŜnione. pod tym względem nie jest on niczym krępowany.moc powszechnie obowiązującą. Wychodząc znowuŜ od treści dokumentu moŜemy źródła niehistoriograficzne podzielić na: dokumenty sensu stricto (przywileje. wystawiony przez osoby prywatne (prawne lub fizyczne). kwalifikowanie danego dokumentu jako dyspozytywnego zaleŜne jest od obowiązującego w danej epoce i społeczeństwie 'ustawodawstwa. którego ^prawdziwości treści nie moŜna naganie (zarzucić nieautentyczności treści) bez równoczesnego zarzucenia nieautentyczności strony formalnej (wystawienia niezgodnie z przepisami). On to dopiero je stwarza. a podająca tylko wiadomości o zaszłej dawniej i niezaleŜnej od notycji czynności prawnej. '/Dokumentem publicznym nazywamy taki dokument. Definicja dokumentu jest jeszcze w nauce. memoratorium) nazywamy znowuŜ taki dokument.ment. PODZIAŁ DOKUMENTÓW Dokumenty w najszerszym tego słowa znaczeniu moŜna podzielić na grupy i rodzaje wychodząc z róŜnych punktów widzenia i stosując róŜne kryteria i zasady podziału1. zwłaszcza przy porównywaniu dawniejszych. Stąd akty przez nie wystawiane mają . pozbawiona zazwyczaj wymaganych prawem form zewnętrznych. dyspo^ytywnp i pnaw^arlczeniowe. bez niego regulowanie stosunków prawnych między ludźmi jest niemoŜliwe. dyplomy). nie wymaganego przez prawo. jest zapiska-notitia. które zarazem są najwyŜszym lub przynajmniej pośrednim źródłem prawa same w sobie. PODSTAWOWE WIADOMOŚCI O DOKUMENCIE /j. który sam przez się stwarza stan prawny między stronami. 1 .ROZDZIAŁ II. Tych właściwości nie posiada natomiast 4Qky. Zjawisko to wynika oczywiście z tego. breve. Jednym z rodzajów dokumentu poświadczeniowego. Wychodząc z załoŜeń prawnych moŜemy podzielić dokumenty na publiczne i prywatne. które moŜe dla pewnych czynności prawnych wymagać stwierdzenia ich na piśmie. dla innych natomiast nie. dyskusyjna. Jak widzimy. Dokumentem dyspozytywnym (carta. dokument taki jako środek dowodowy moŜe być przyjęty albo odrzucony przez sąd badający daną sprawę.

których treść re" guluje stosunki „wieczyste" między ludźmi. papieskie (papieŜy i urzędów kurii rzymskiej). albo zbiorowa (suma osób fizycznych). ogół poddanych czy wiernych "itp. OSOBY BIORĄCE UDZIAŁ W WYGOTOWYWANIU DOKUMENTU W wystawieniu dokumentu biorą zawsze udział dwie co najmnif strony: wystawca. 20 . a zawierając niekiedy wiadomości o zaszłej czynności prawnej. osoba na rzecz której dokumer został sporządzony i której został wręczony. ale ze względu na swą treść o charakterze prawnym lub urzi dowym. regestry itp. WaŜność mandatów gaśnie po wykonaniu zadania prze stronę zobowiązaną do jego wykonania. czy osoba fizyczna. które dla swej p< staci zewnętrznej nie mieszczą się wprawdzie w kategorii dokumentó 1 i mandatów. która . i odbiorca. listy i akty. zamiany. dzielimy je znów na dokumenty publiczne i prywatne w ZE leŜności od tego czy wystawcą dokumentu była władza publiczna. Nazwa mandatu pochodzi o zazwyczaj spotykanego w nim słowa łacińskiego mandamus (vobis hisc litteris mandamus). W tym ostatnim wj padku brak listom tak nieodzownego dla dokumentów charakteru akt pisemnego regulującego stosunki prawne. NaleŜą tu tedy księgi i protokoły sądów Ićsięgi rachunkowe. . Biorąc wreszcie za kryterium podziału dokumentów osobę. '( Aktami nazywamy obszerną grupę dokumentów. tu bywają zaliczane. zaliczamy tę kategorię źr< deł takŜe do kategorii dokumentacji.mandaty. jedynie o zi szłych wydarzeniach zupełnie innego charakteru. darowizny. . par stwowa. akty sprzedaŜy-kupna itp. to odbiorcą dokumentu moŜ być albo osoba fizyczna. Specjalnie urc czystą ich formę nazywamy zazwyczaj^dyplomami. na których ma ciąŜyć wykonani danego polecenia. kancelaryjne (formularze. Mandaty są to polecenia skierowane przez władcę do jego urzędników zlecające im wykonanie jakiejś czynności prawnej. Jednak dla podobieństwa cec zewnętrznych między listem a dokumentem. Pierwsza grupa to dokumenty. ogólniej rzecz biorąc. '•Ą. Listy mogą jedna takiej wiadomości nie zawierać. na dania.). wyróŜniamy dokumenty: cesarskie i królewskie oraz wszelkich włać ców terytorialnych. wystawiła. wreszci osoby prawne (instytucje kościelne. wreszci prywatne (świeckie i duchowne) nie mieszczące się w poprzednich katc goriach. czyli pod którego imię niem dokument wychodzi. O ile wystawcą dokument będzie w średniowieczu zawsze osoba fizyczna (obojętne — władca cz osoba prywatna). Przeprowadzając ten podział bardziej szczegc łowo. Maga one być skierc wane do jednej lub całej grupy osób. niekiedy osoby fizyczne.! który dokument wystawia. ('\ Listami nazywamy pisma zredagowane na podobieństwo dokumenti skierowane zazwyczaj do pewnej ściśle określonej osoby. informując adresata np.

Mamy więc w takich wypadkach do czynienia z dokumentem iriserowanym i inserującym. osoba. (Transumptem nazywamy zatwierdzenie treści dokumentu przez władzę państwową lub kościelną. a którą nominalny wystawca tylko zatwierdza. które w samej rzeczy brały udział w redagowaniu dokumentu: brulionu. który dla celów praktycznych. osoby które pośredniczyły między odbiorcą dokumentu a Tego wystawcą. z którymi dyplomatyką średniowiecznainj^jia43sae£ej__d£_^z^m£riia.' FOHMY PRZEKAZU DOKUMENTU ^Przekazem dokumentu nazywamy tę jego formę. która nie zmieniając w niczym treści dokumentu. Wszelką inną postać przekazu nazywamy kopiami. Przeciwieństwem tego rodzaju kopii są kopie sporządzone przez odbiorcę. . kopie naukowe (drukowane i fotografie). głównie XVIII i XIX w. której jednak treść nie została zatwierdzona. Kopią naukową nazywamy kopie rękopiśmienne. wymienić na leŜy. lub inne na pół urzędowe osoby). Oryginałem więc nazywamy tę formę przekazu. przepisywał je do osobnych ksiąg (kopiarzy). jaką dokument otrzymał w chwili jego wystawienia (tj. która wprawdzie nie figuruje jako wystawca. Spomiędzy kopii. a jedynie w nowym dokumencie widymującym stwierdzono. nie większa liczba osób. Od oryginału naleŜy odróŜnić kopię naśla dowczą. Jeśli jest ona tą. w których brali udział specjalni urzędnicy kancelaryjni. lecz w rzeczywistości jest właściwym czynnikiem. w jakiej dociera on do nas obecnie. czystopisu. Vidimusem nazywamy kopię sporządzoną przez władzę (zazwyczaj notariuszy publicznych.transun^ty^vjdimu6y7_ko^ie sporządzone przez wystawców—dla celów urzędowych (reges!)ry~TĆalićlnaT:^±te)^^^ (kopiarze). A więc przede wszystkim sprawca dokumentu. jego opieczętowaniu. która zpstała dokumen towi nadana przez wystawcę.W rzeczywistości jednak w wystawieniu dokumentu bierze udział znacz-. przy czym tekst jego jest wiernie powtórzony. wygotowania i wręczenia stronie) będzie to1 oryginał. sporządzane przez samych bada- . nie mówiąc o bardziej skomplikowanych stadiach powstawania dokumentu. który dokonuje czynności prawnej. Dalej w wystawieniu dokumentu biorą udział interwenienci. Następną z kolei formą kopii będą łkopie urzędowe sporządzone przez samego wystawcę w postaci wpisania danego dokumentu do ksiąg kancelaryjnych wystawcy (regestry kancelaryjne). Mo gą one być najrozmaitszej postaci i wartości. Wreszcie szereg osób. wreszcie wręczeniu stronie. iŜ odpowiedni dokument widymowany został nowemu wystawcy przedłoŜony do wglądu i Ŝe nowy wystawca dany dokument widymowany widział (vidimus has litteras). naśladuje tylko pismo oryginału. zwłaszcza z obawy przed zaginięciem dokumentów. kontroli aktu.

których treść nie wyszła z kancelarii wystawcy. termin autentyczny oryginał. fikatem. W zasa oryginał musi być autentyczny. 4. dla celów naukowych (gromadzei odpisów dokumentów celem ich wydania drukiem czy wykorzystani Tu naleŜy takŜe i przekaz dokumentu w formie druku. dokoi w nich zostały zmiany. w rr których został on zredagowany. które przekazać i jest w stanie kaŜda wierna kopia. Wreszcie bardzo często. czy au tyk oryginalny. sposób opie< towania. Naj idealniejsz? rodzajem kopii jest fotografia. ale w wielu wypadkach ze świadomym zmienianiem treści kop wanego dokumentu. CECHY ZEWNĘTRZNE I WEWNĘTRZNE W kaŜdym dokumencie wyróŜnić moŜna jego cechy. kto cechy wewnętrzne nie są zgodne z wiedzą i wolą wystawcy. katem (dokumentem podrobionym) nazywamy taki dokument. S pień wiarogodności poszczególnych kopii jest oczywiście róŜny. język itp. która odbija Wiernie zarówno postać oo ginału. jego styl. Ideał] wiarygodną jest fotografia. autentyku są zgodne z wiedzą i wolą wystawcy. Cechy zewnętrzne dokumentu moŜe nam przekazać jedynie c ginął. atrament. Fal. Nawet dokument autentyczny moŜe zawierać wiadomości zgodne z rzeczywistością (stanem faktycznym współczesnym wystawi dokumentu). Niektóre z tych cech. Cechy więc wewnęt: i zewnętrzne. albo nieścisłym zwrotem. jaką nadał mu jego wystawca. albo po prostu wynikają z niedoskonałej 22 .czy lub na ich zlecenie przez pisarzy. niezgodności te mogą wynikać albo z wprowadzenia wy s cy w błąd przez odbiorcę. naleŜą tu więc: pismo. Jeśli tego celu l mamy do czynienia z kopią omyłkową. lub nawet część elementów składów poszczególnych cech moŜe nam przekazać fotografia. materiał pisarski. są to formy. choć treść ich nie zgadzała się ze stanem faktycznym. najczęściej w celu oszustwa. ale niekoniecznie z f. błędną. jak kaŜdej innej kopii. jest albo pleonazmem. zwłaszcza w transumptach i vidimusa mamy do czynienia z podsuwaniem do zatwierdzenia czy widymowa dokumentów. Natomiast cech wewnętrznymi nazywamy te formuły dokumentu. Przy wszystkich innych rodzajach ko liczyć się musimy nie tylko z przypadkowymi omyłkami pisarzy-ko stów. Dokume: takie transumowane przez nową władzę otrzymywały prawnie moc o wiązującą. Zaliczamy więc do cech wewnętrzny treść dokumentu. RozróŜniamy cechy zewnętrzne i wnętrzne. DOKUMENT AUTENTYCZNY I FALSYFIKAT Dokumentem autentycznym (autentykiem) nazywamy tę formę p kazu dokumentu. która dziś prawie jako jedyna forma ko naukowej poczęła się rozpowszechniać dopiero pod koniec XIX w. i).

do której adresowano dokument. mająca zapewnić czynności prawnej wieczną trwałość. powołujące się na cytaty z pisma św. 6.). Inwokacja moŜe być albo werbalna — słowna (in nomine domini amen. albo symbolkzna (krzyŜ. ad perpetuam rei memoriam itp. ale zawsze lub przynajmniej bardzo często się powtarzające.naszej znajomości ówczesnych stosunków. moŜe być albo imiennie wymieniona. albo pismo moŜe być skierowane do wielu czy wszystkich bliŜej nie określonych osób (omnibus Christi fidelibus. 5) Promu l g-a c j a albo publikacja. W kaŜdym dokumencie sensu strictiori moŜemy rozróŜnić trzy zasadnicze części: protokół wstępny. Jest to wymienienie osoby lub osób. chrysmon. II. Jest to wymienienie imienia i godności wystawcy dokumentu. dadzą się wyodrębnić w pewne formuły wprawdzie'ze zmianami. mające na celu uzasadnienie wystawienia dokumentu. Jest to wezwanie imienia boŜego dla zapewnienia powodzenia temu.). salutem et apostolicam benedictionem itp. treść właściwą i protokół końcowy (eschatokół). Składają się one na formularz dokumentu. omnibus nostris subiectis itp. spisane prozą rytmiczną i rymowaną. nieraz literacko wykwintnie opra cowane zdanie. KaŜda znowuŜ z tych trzech części rozpada się na szereg następujących formuł: I. przedkładane w dobrej lub złej wierze do zatwierdzenia. czyli adres. Osobną grupę stanowią tu dokumenty wyłudzone. co dalej napisano. kiedy odbiorca przedkładając wystawcy do zatwierdzenia dokumenty świadomie fałszywe. do których dokument jest skierowany. zazwyczaj z dołączoną formułką dewocyjną (dei gratia.). Osoba. 2) I n t y t u l a c j a. zwłaszcza dyspozycję dokumentu.epoki i danego terytorium. a nadto perpetuacyjma — uwieczniająca (in perpetuum. CZĘŚCI SKŁADOWE DOKUMENTU Cechy wewnętrzne dokumentu. otrzymywał dla nich sankcję .). litery alfa i omega. jako Ŝe powtarzają się w myśl zwyczajów . Formułka podająca do wiadomości adresatowi treść właściwą. Z adresem łączy się zazwyczaj formułka salutacyjna (salutem in omnium salvatore. Oczywiście wśród transumptów i vidimusów spotykamy często dokumenty podrobione. 23 . lub autorów klasycznych względnie wczesnochrześcijańskich ojców kościoła.). 3) I n s k r y p c j a. Są to niekiedy wysokiej klasy utwory literackie. in nomine sancte et individue^Erinitatis amen itp.władzy późniejszej i swego rodzaju uwierzytelnienie nie zaistniałej nigdy czynności prawnej. miseratione dwina itp. Treść właściwa: 4) A r e n g a. Jest to filozoficzne. Protokół wstępny: 1) Inwokacja. ini cjały). Zazwyczaj pokrywa się adres z odbiorcą dokumentu.

uniuersis fidelibus aalui et pacem (salutacja). bądź wykonane przez osc upowaŜnione. lub względów panujące w Ŝyciu doczesnym (strona pozytywna).jących moment wystawienia dokumentu (prośba strony.: v > 6) N a r r a c j a. pośrednictwo i ierwenientów.:. szerokie opisanie czynności prawnej zdziałanej przez w stawce. Oznaczenie miejsca i czasu wystawienia dokumer Oznaczenie zwłaszcza daty bywało nieraz bardzo skomplikowane. 8) S a n k c j a. Phulco dei gracia Cracouiensis ec( się episcopus (intytulacja z formułą dewocyjną). zawierająca wyliczenie wszystki objętych nadaniem nieruchomości i ich przynaleŜności. 11) Datacja. bądź wreszcie świadkowie wymienieni przez pisarza tek (zwykła lista świadków). e k a c j a. Niekiedy z tak zredagowaną w f< mię negatywnej zagraŜającą karą (komminacja) połączone jest zapewniei łaski boŜej na przyszłość w Ŝyciu wiecznym. Zapowiedź sposobu uwierzytelnienia al? prawnej. śyczenie końcowe. lub stwierdzających podpisem swą odpowiedzialność za zgi ność treści aktu z wiedzą i z wolą wystawcy i obowiązującymi przepisa: 3) podpisy świadków bądź własnoręczne. Oto przykład w pełni rozwiniętych poszczególnych formuł dokumen In nomine domini amen (inwokacją). albo duchowne (zagroŜei pozbawieniem zbawienia wiecznego). Oświadczenie woli wystawcy. łową analizą elementów chronologicznych zajmuje się osobna nauka. : III. 9) Korroboracja. r .). Jest to zagroŜenie karami w stosunku do tych. Szcze. zawierające dec zje o zmianie stanu prawnego. aby treść dokumentu b wiecznotrwała (amen. pieczęć. NaleŜą tu: 1) podpis wystawcy własnoręczny lub v konany przez upowaŜnioną osobę. W wypadku nadań nieruchomości łączy • • • : z dyspozycją formułka pertynencyjna. stanowiących prze miot alienacji. Quoniam mundus in maligno positus et amicus q rentium que sua sunt crucifixi patrimonia violenter diripere et ad u illicitos vendicare conatur. lub monogram zastępujący pod] 2) podpisy urzędników kancelaryjnych biorących udział w wygotował dokumentu. Idcirco pro curacione et defensione iuris ec( 24 . któi przekroczą w przyszłości postanowienia dokumentu. feliciter amen. podpisy względnie listę świi ków. Protokół końcowy (eschatókół) i 10) Podpisy. Przedstawienie czynności i okoliczności wyprzedź . Kary mogą być al świeckie (z reguły charakteru fiskalnego). 7) Dyspozycja. feliciter itp. oj wiadającym. opis publicznego oświadczenia woli wystawcy czy sprawcy itj Narracja zawiera z reguły wiele danych o charakterze historycznym. Powoływać się t« korroboracja moŜe na samo pismo. ch nologia. 12) A p r. czyli\nadanie mocy prawnej samemu pismu.

c. seu aliis iustis modis. sigillum Nicholai pallatini comitis. duosąue opicarios et ambulatorem unum. quousque ecclesie dei restituat iuste. quecumque bona idem monasterium in nostro episcopatu in presentiarum iuste et canonice possidet. Cunctis autem eidem loco iura sua servantibus. lub pojawiały się stosunkowo rzadziej. qui continentur in privilegio sigillato (lista świadków^ Nos autem suprascriptas donaciones universas sub nostra protectione suscipientes auctoritate pontificali confirmamus in nomine domini (dyspoz^cja^et a sacratissimo corpore et sanguine domini nostri Jesu Christi et a sancte matris ecclesie membris segregamus et excommunicamus omnem hominem. 25 . w przywilejach innych władców świeckich i duchownycE" kolejność ta jest nieraz zupełnie dowolna. ut hec omnia ad trig&ita marcas argenti estimarentur (dyspozygialL Huius rei testes sunt: reuerendissimus dux Kazimirus. concessione ducum.sŜostici (arenga) notum facimus posteńs et presentibus (Dromujgaeja). Zestawienie powyŜsze zostało sporządzone na podstawie kolejności pojawiania się tych formuł w dokumentach papieskich i cesarskich. annonamque illius anni totam sit. Preterea quacumque possessiones. " "*"""" Oczywiście nie wszyśtKiePdóKurnenty posiadały wszystkie wyliczone wyŜej formuły. * KDM I 3. comes Jarocha filius Barani et alii. sit pax domini nostri Jesu Christi. ąuatenus in hic fructum bonę accionis percipiant et apud districtum iudicem premia eterne pacis interveniant (d. nie zawsze szły one w wyliczonym wyŜej porządku. kiedy inne zanikały. quod iniuste non jormidaverit auferre et digne de cetero deo nobisque satisfaciat (sankcja). inne pojawiały się później i nasilały się wówczas. Ŝe jedne formuły z biegiem czasu zanikały. względnie stawały się coraz rzadsze. Budkowa. Actum anno ab incarnatione domini MCXCII. por. liberalitate principum vel oblatione fidelium. (datacja) 2 . firma vobis vestris que successońbus et illibata permaneant (d. s. sigillum reverendissimi ducis Kasimiri hoc ipsum approbantis et laudantis. et quinquaginta modios vel paulo minus ad hyemalia sata. hoc ipsum testi/icantis (korroboracja). amen (aprekacja). qui hoc nostre confirmacionis decretum aliquatenus infringere presumpserit. Podnieść wreszcie naleŜy. comes Stapocha. fiat. Fiat. sankcji). amen. Repertorium.c^_dyspozy c j i^. Sigillum domini Phulconis venerabilis Cracouiensis episćo"p~i^Hóc Jactum confirmantis. 8. co więcej. quod domirius Nyegoslaus dederit villam suam Nyegoslauice monachis sancte Marie sanctoąue Adalberto de Andrzeiow in perpetuam elemosynam pro villa Buskow et pro eodem beneficio accepit ab eisdem fratribus duodecim boves. nr 125.

LITERATURA A. de B o ii a r d, Manuel de diplomatiąue frangaise et ponttficale, t. l— ParyŜ 1929, 1S48. H. Bresslau, Handbuch der Urkundenlehre fur Deutschland und Italit t. l, wyd. 3, Berlin 1958, s. 1—11, 45—148. H. B r u n n e r, śur Rechtsgeschichte der rómischen und germanischen Urku den, Berlin 1880. * G. Buchwald, Bischois — und Filrstenurkunden des 12. und 13. Jahrhu derts. Beitrage Ŝur Urkundenlehre, Bostock 1882. Ceskoslovenska diplomatika I, napsal kolektlv autoru pod red. J. S e b ś n k A. HuśCavy, Z. Fialy, Praga 1965, s. 18—36. H. Fichtenau, Arenga. Spdtantike und Mittelalter in Spiegel von Urku denformeln, Graz 1957. S. Kętrzyński, Zarys nauki o dokumencie polskim wieków średnich, t. Warszawa 1934, s. 49—80. K. Maleczyński, Zarys dyplomatyki polskiej wieków średnich, cz. l, Wi cław 1951, s. 7—29. O. P o s s e, Die Lehre von den Privaturkunden, Lipsk 1887. J. S e b a n e k, Das Yerhiiltnis Ŝur Urkunde als methodischer Faktor der dip matischen Arbeit, Sbornik prąci filosof. fak. brnenske university, t. 6, 1959, s. 5— O. R e d l i c h, Geschiiftsurkunde und Beweisurkunde, MlOG, Ergbd. 6. TenŜe, Die Privaturkunden des Mittelalters, Monachium 1911. H. Steinacker, Die antiken Crundlagen der fruhmittelalterlichen Privati kunde, Lipsk 1927. Urku n d en leh re, o p r . W . E r b e n, L. Schmitz-Kallenb er g, O. Red lii Monachium—Berlin 1907.

ROZD3IAŁ III. HISTORIA DYPLOMATYKI POLSKIEJ NA TLE POWSZECHNEJ
1. BADANIE AUTENTYCZNOŚCI DOKUMENTU W WIEKACH ŚREDNICH

Badanie dokumentu jest tak dawne, jak dawny jest sam dokument. W wiekach średnich początkowe zainteresowania dyplomatyki skupiały się nad kwestią autentyczności czy nieautentyczności dokumentu (ars discernendi^ueYa ac falsa). Wobec średniowiecznych poglądów, Ŝe pia fraus na rzecz kościoła nie pociąga za sobą grzechu, w Europie juŜ od najwcześniejszych czasów rozpoczęła się nagminna fabrykacja dokumentów podrobionych, mających na celu wykazanie dawności danej instytucji kościelnej, czy rozmiarów jej majątku. W Polsce takimi „kuźniami" falsyfikatów były w XIII w. zwłaszcza klasztory w Lądzie, Trzebnicy i Tyńcu. Na zachodzie Europy szczególnie na tym polu odznaczyły się klasztory i mnisi w Saint Denis, Mans, Passawie, Osnabriick, Trewirze i wielu innych miejscowościach. Współcześni zdawali sobie dobrze sprawę z istnienia tego rodzaju ^fabryk fałszerstw. JuŜ tzw. leges barbarorum, a więc pomniki prawa germańskiego V—VII w. zawierają kary za fałszowanie dokumentów, a Konrad z Muire (około r. 1275) jest nawet zdania, Ŝe dokument podrobiony moŜe być z łatwością jako taki rozpoznany (falsitas littere seu surreptio facillime poterit deprehendi). Mimo to jednak i mimo Ŝe przy transumowaniu dokumentów często spotyka się zwrot littera sana, illesa neque cancellata neąue ulla suspicione carens, fałszowanie dokumentów, jak wspomniano, było na porządku dziennym. Rzadko tylko słyszymy o wypadkach, kiedy z urzędu zajmowano się badaniem autentyczności poszczególnych przywilejów, a jeszcze rzadsze są wzmianki o sposobach i zasadach, jakimi się kierowano przy badaniu autentyczności odpowiednich aktów. Tak np. słyszymy (przed r. 595) o przekazanej nam przez Grzegorza z Tours wiadomości, iŜ referendarz króla frankońskiego zakwestionował przedłoŜony kan.celarii królewskiej dokument swego władcy, jako Ŝe podpis jego na danym akcie był sfałszowany. W r. 1050 (1051) papieŜ Leon IX kazał spalić przedłoŜone sobie przywileje wcześniejszych papieŜy dla klasztoru w Subiaco, które uznane zostały przez niego za podrobione. Ale dopiero z czasów papieŜa Aleksandra III pochodzi pierwsza wiadomość o stosowanych wówczas metodach badania autentyczności dokumentu. PapieŜ ten

badając autentyczność przedstawionych sobie przywilejów papieŜa Le (IX?) polecił zestawić i porównać szereg jego pieczęci. Podobnie pa] Innocenty III wydał okólne pismo do biskupów, polecające im badać pis styl i pieczęcie wszelakich pism nadchodzących z kurii rzymskiej. Podoi wreszcie słyszymy, Ŝe król czeski Wacław II wyłonił w r. 1283/1284 misję dla badania autentyczności przywilejów margrabiego brandenł skiego, Ottona V; komisja porównawszy styl, pieczęć i datację odpo: dnich dokumentów, uznała inkryminowany akt Ottona za falsyfikat. Pierwsze powiewy humanizmu we Włoszech przyniosły zainteresowi się znanymi dokumentami, nie ulegającymi od wieków najmniejszym strzeŜeniom w kierunku ich autentyczności. I tak Franciszek Petr (1304—1374) udowodnił nieautentyczność tzw. privilegium minus dla r grabiów austriackich, a Wawrzyniec Valla (1406—1457) nieautentycz: tzw. darowizny cesarza Konstantyna na rzecz kościoła rzymskiego. I w Polsce XII—XIV w. nie było pod tym względem inaczej. Mim transumpty ksiąŜęce dokumentów wcześniejszych zaopatrzone są w f on i T-ń •'• -' sana, sałfra,.;-'c. cańcellata•ommqu&suspicione,•w*^,-- lub do Aw£/iA non ' • > ; - ' • ; • ' ' • ' . p"u(.9£V carejis, Kę\L,ittera zbliŜoną, jednak kancelarie przepuszczały bezkrytycznie notoryczne fc fikaty. Tak np. biskup krakowski Wincenty transumuje w r. 1210 j< wspólny dokument biskupów krakowskich Maura i Radosta (1109—l 1119—1142) dla klasztoru w Jędrzejowie opatrzony datą 1154, a więc i dwójnych względów notoryczny falsyfikat. Na 15 znanych do r. transumptów (tylko ksiąŜąt polskich, z wyłączeniem transumptów j papieŜy i legatów) 5 to notoryczne falsyfikaty. Niektóre zwłaszcza klai ry, jak wspomnieliśmy, specjalizowały się jakby w tej dziedzinie. I klasztor w Tyńcu jeszcze przed r. 1275 podrobił przywilej legata Id: z r. 1225/1226 konfirmujący dobra klasztorne. Na 71 dokumentów do r. klasztoru w Trzebnicy było 12 falsyfikatów powstałych w XIII i XI' Klasztor w Lądzie sfabrykował sobie do r. 1250 w XIII—XV w. 7 fal katów, a tylko 4 dokumenty były autentyczne. Arcybiskupstwo gnieźi skie około r. 1136 dokonało podrobienia bulli papieskiej protekcyjne arcybiskupa Jakuba, którą opatrzyło datą 1136. Okresem rozkwitu szerstw jest zwłaszcza XIV w., kiedy razem z formowaniem się społei stwa stanowego poczęto coraz usilniej zabiegać o zatwierdzenia daw przywilejów jednostkowych. W XV w. pojawiają się nowe rodzaje szerstw: falsyfikaty rodowe, dokumenty starające się udowodnić star ność poszczególnych rodów magnackich i szlacheckich. Przykładem t go falsyfikatu moŜe być przywilej Bolesława Wstydliwego dla rodu I czów (z Brzezia) przedstawiony kancelarii królewskiej do wglądu twierdzony przez nią w r. 1440. Z biegiem czasu tego rodzaju akty po się coraz nasilać, i, publikujący w r. 1578 swe Gniezdo cnoty — (hę rodzin szlacheckich) Bartosz Paprocki miał sposobność wiele tego roi falsyfikatów zamieścić. W wiekach następnych stają się one córa; wszechniejsze.
28

NiezaleŜnie od tego juŜ od zarania XIII w. słyszymy ó Wypadkach, kiedy próbowano, nieraz bardzo niedołęŜnie, sprawdzać autentyczność dokumentu lub przynajmniej powoływać się na wcześniejsze dokumenty jako 'posiadające lub nie posiadające mocy obowiązującej. Tak np. dziekan wrocławski Wiktor oświadczył w r. 1220, iŜ, poniewaŜ odpowiedni dokument alienacyjny nie posiadał podpisów wszystkich kanoników wrocławskich, strona przeciwna wątpi w prawomocność akcji prawnej i wystawionego przy tej sposobności dokumentu. W r. 1230 znowuŜ w sporze klasztoru w LubiąŜu z komesem RoŜkiem klasztor przedstawił bona privilegia, dzięki którym proces ten wygrał. Na czym jednak ta „dobroć" dokumentu miała polegać akta nie mówią. Obok tych stwierdzeń autentyczności odpowiednich dokumentów mamy do czynienia często z wyraŜanymi w czasie procesów zarzutami nieautentyczności przedkładanych przywilejów. Tak tedy Henryk Brodaty rozstrzygając w r. 1229 spór między klasztorem w Tyńcu a komesem śegotą, oświadczył w odpowiednim dokumencie, iŜ w wyniku postępowania sądowego dokument, na którym opierały się pretensje śegoty, został uznany za podrobiony i na tej podstawie prawa jego oddalone. Podobnie w r. 1245 Bolesław Wstydliwy wspomniał, Ŝe w sporze klasztoru jędrzejowskiego z osobą świecką ta ostatnia zarzuciła mnichom podrobienie dokumentów Kazimierza Sprawiedliwego i Leszka Białego. Wobec tego • ksiąŜę polecił je zbadać i znalazł je w zupełnym porządku; na tej podstawie wydany został wyrok korzystny dla klasztoru. Niestety odpowiednie dokumenty nie zachowały się do dziś w oryginale, co utrudnia skontrolowanie rzetelności badań naszych dyplomatyków trzynastowiecznych. A znowuŜ ściśle w myśl postanowień papieŜa Innocentego III postąpił arcybiskup gnieźnieński Pełka, który ogłaszając w r. 1250 pismo papieskie, wyraźnie zaznaczył, Ŝe przedstawiony mu dokument nie był aliąua parte sui in bulla, carta, filo vel stilo viciatum. Wreszcie w r. 1261 Bolesław PoboŜny wielkopolski polecił klasztorowi w Lądzie przedłoŜyć sobie przywilej fundacyjny klasztorny z r. 1145 i według słów dokumentu starannie go zbadał i treść jego zatwierdził 1 . Tym razem jednak jesteśmy w stanie stwierdzić, iŜ zachowany do dziś rzekomy oryginał jest falsyfikatem z połowy XIII w. W kaŜdym razie z przytoczonych wyŜej przykładów wynika niedwuznacznie, iŜ nigdy nie powaŜono się w sądzie podwaŜyć autentyczności dokumentu wydanego na rzecz instytucji duchownej. Podobnie ma się rzecz w sporze między biskupem wrocławskim a osobą 1 świecką, jaki toczył się w r. 1264 przed sądem ksiąŜęcym o wieś Boryszów. ' Przeciwnik biskupa legitymował się dokumentem kupna-sprzedaŜy, uzyskanym od poprzednika księcia panującego, Leszka Czarnego. Natomiast ze swej strony biskup przedstawił sądowi dokument, z którego wynikało, iŜ zakwestionowana miejscowość naleŜała od dawna do kasztelani! biskupiej
Quibus cum qua diligentia decet examinatis certo cercius eomperimus in eisdem, quod proavus noster Mescho ... erogavit (KDW I 393). Co do dokumentu Z r. 1145 por. literaturę jaką zestawia Budkowa, Repertorium nr 39, 40, s. 43—45.
1

29

l i juŜ niegdyś została przez księcia zwrócona biskupowi. Na podstawie tego aktu, który uznano za niepodejrzanej treści, zapadł wyrok dla bis korzystny 2. W tym wypadku musiano chyba zwrócić uwagę nie tyli stronę formalną dokumentu (pismo, pieczęć, styl itp.), ale i na prawną dano wiarę dokumentowi późniejszemu (w myśl zasady lex posterior anteriorem), czy znów kierowano się myślą, Ŝe dokument na rzecz i tucji kościelnej nie moŜe być podrobiony, nie wiadomo. W kaŜdym jest zastanawiające, iŜ w obu wypadkach stroną czyniącą nadani; ksiąŜę. Wreszcie z r. 1294 pochodzi wiadomość, Ŝe Przemysł II polecił jalnej komisji złoŜonej z kleryków i notariuszy ksiąŜęcych zbadać c menty klasztoru w Pelplinie. Urzędnicy zbadali je i pochwalili przedsti ne sobie przywileje, choć znów ani słowem nie wspomnieli, na czyn: ich sąd się zasadzał3. Wpływy humanizmu włoskiego XIV w. docierały niewątpliwie Polski, a z nimi i pierwsze zasady krytyki dokumentów. Dołączało s tego wzmoŜone tempo Ŝycia społecznego, gospodarczego i prawnego, : rzone nowe sądownictwo starościńskie i ziemskie. Zachowane księgi są ziemskie i grodzkie pozwalają nam stwierdzić dość znaczną ilość w^ ków, w których poczęto coraz dobitniej kwestionować autentyczność p kładanych sądowi czy kancelarii królewskiej dokumentów i je badać. Od r. 1378, z którego posiadamy pierwszą tego rodzaju wzmi spotykamy w ostatnich dziesiątkach XIV i początku XV w. nieliczi prawda, ale charakterystyczne wiadomości o sposobach badania auten ności dokumentu przez odpowiednie urzędy. Tak np. w r. 1443/1444 są< jewódzki odesłał zakwestionowany dokument do zbadania do kanc królewskiej Warneńczyka4. W r. 1525 akt ksiąŜęcy mazowiecki zostai bęc zakwestionowania go odesłany do ekspertyzy konsyliarzy ksiąŜę którzy uznali go za falsyfikat, w którym fałszerz wymazał tekst pierv aktu, pozostawiając tylko imiona wystawców i podpis podkancler stwierdzono teŜ, iŜ ręka pisarza tekstu, mimo Ŝe podpis wicekanclerz autentyczny, nie przynaleŜała do kancelarii ksiąŜęcej, choć nawet i pi nie była podrobiona; widocznie albo zachowana z dawnego przywileju, teŜ dowieszona później z jakiegoś autentycznego aktu 5. Jak z tego < niego wypadku widoczne, zastosowano w kancelarii wszelkie metody tyki dyplomatycznej i paleograficznej, których i dziś uŜyto by z pow> niem przy podobnych wypadkach. Innym znów razem zarzucono doku towi niezgodność daty wystawienia z osobą wystawcy, co znów nie ze
KP III 24, por. S. Mikucki, Badanie autentyczności, s. l, przyp. 1. Privilegia dicti monasterii ... cum nobis per afobatem exhibita fuissent r litteratis yidelicet clericis et notariis, inter quos fuere periti dominus Step archidiaconus Gnesnensis et magister Nycolaus medicus, mandavimus ut dliii examinarent et quia ea laudaverunt et approbaverunt, nos ... approbamus ( II 726). 4 KDM IV 1361.
3 2

5

S. Mikucki, Badanie autentyczności, s. 15 i dod. nr 38.

30

moŜe być dostatecznym sprawdzianem meautentycŜności aktu. Jest natomiast charakterystyczne, Ŝe na całej przestrzeni XV w. na kilkanaście wypadków naganiania dokumentów prywatnych, a zwłaszcza królewskich, raz tylko jeden spotykamy się z odesłaniem aktu celem porównania go z wpisem do Metryki Mazowieckiej i wobec braku wpisu w Metryce zakwalifikowano cały dokument jako podrobiony. Drugi taki wypadek — odesłanie aktu do Metryki Koronnej jest tylko domniemany. Podnieść jednak wypadnie niedostateczność tego środka dowodowego; brak wpisu do Metryki nie musi jeszcze dowodzić nieautentyczności dokumentu, jako Ŝe wiele *ich dla tych czy innych względów nie przechodziło przez regestry kancelaryjne. Bywało tak nie tylko w Polsce, ale i w najwyŜej współcześnie zorganizowanych kancelariach: papieskiej i królewskiej francuskiej. Podobnie i w nielicznych wypadkach naganienia wyroku sądowego sięgano wstecz do księgi i porównywano pisemny wyrok wydany stronie z jego kopią w księdze sądu grodzkiego czy ziemskiego. Ostateczny wynik takiego porównania bywał bądź korzystny, bądź niekorzystny dla naganionego wyroku. Tego rodzaju przykłady pochodzą juŜ z pierwszej połowy XV w. Wreszcie z r. 1450 pochodzi wiadomość o odesłaniu do regestrów kancelarii Jana księcia opawskiego i raciborskiego jego własnego dokumentu z r. 1414; na tej podstawie udowodniono nieautentyczność wspomnianego rzekomego przywileju ksiąŜęcego. Przytoczone wyŜej przykłady są oczywiście tylko drobnymi zachowanymi szczęśliwie wiadomościami o szeroko rozpowszechnionym w XV w. w Polsce zwyczaju, a moŜe nawet juŜ ugruntowanym poglądzie prawnym, Ŝe dokument zakwestionowany przez jedną ze stron winien być poddany analizie i dowodowi jego autentyczności. Jeśli takie były juŜ wówczas wymogi Ŝycia codziennego, to na polu ówczesnej nauki historycznej panowała zupełna nieświadomość, stąd kronikarze i rocznikarze cytowali czy nawet przepisywali bez najmniejszych prób kontroli notoryczne falsyfikaty. I tak autor Vita minor s. Stanislai (XIII w.) wciągnął do swego opowiadania bez najmniejszej ceremonii falsyfikat bulli papieŜa Benedykta IX w sprawie Kazimierza Odnowiciela, nie mówiąc o wcześniejszych kronikarzach czy Ŝywociarzach. Nawet Długosz, który w swej Historii królestwa polskiego zuŜył i wciągnął do swych rozwaŜań ponad 70 dokumentów do dziś zachowanych, a prawie drugie tyle dokumentów dziś zaginionych, przepisał lub przynajmniej przekazał o nich wzmianki; który tedy w pełni doceniał ich wartość jako źródła historycznego, ani w swej Historii, ani w Liber beneficiorum nie poświęcił ani słowa ich krytyce. Co więcej, powoływał się niekiedy na notoryczne falsyfikaty. Podobnie pcn stępowali stojący w cieniu Długosza jego następcy po piórze: Jan z Komorowa, Bernard. Wapowski, Maciej z Miechowa, Marcin Kromer czy Bielski choć niekiedy lepiej od swego wielkiego poprzednika byli obznajmieni z dokumentami i ich wartością jako źródła prawnego i historycznego (Kromer porządkował przecieŜ Archiwum Koronne i sporządził jego inwentarz),

31

ze
ais larampp gaaazs fpsaium aizpg '(8^9 1) tw-ritsuaMzait^) iunj,odo3Sidatii3J,v g -i -ui B 'upAuzoAaołsią |aizp gaaazs iBMOjfiiąndo 'aiuzsauiaz-ij, AV CBIUZ B 8iMBpoł}[ A\. Xu.iBinjfe.i ^luouBif 'zoiAva];BuiBQ ureja^s apzsajM 3 BU ogaizpi E^Bgai uiałBj{ijXsi^j> ui£ireuz aŜ ogaiipaiu.Ą TUOJZSBPI uinsjop azsjB^slBUi uiat^rup XzsAuaid ZBJ od jspod noauij, 8991 'J AV wosjmp^M faMS AV (^891 — 8191) iJjsijaig^zozs AVBjsiuBłg u^^Apau :nMouz y '-M IIIX z łSA^^u ruo^zsB^ oga; MoCa^TM^ZJd appw gggl u AV ?BZ pazad JIJBOO ąosode I^B; M i JBP^A\. ajaizp o^ wfao^ AV 'stsuaza ludisuuow wnwinbiiuo wnuwnłdiuoM aais mao?pa?^ ^ggi; jM o (IS9I — ^8Sl) RSPI^N •qoXuKD^;Buio^dXp t azsMjaid T 5{a;Bzood aospj AV i ais BZDBUZBZ '(8^9 1) -Q i BpuB^og '£ zazjid a^azoodzoj 'uwuopitos1 »?oy OA\.pixiAVBp auiuiodo>{atAi. DBMBP^CM ais Bu^zoodzoa nSpg M apzsaaM .£papf '( putq M uiaao^zsB^ z B^SBIUI jods 1889T '8S9I sz.iiAva.ij, o;zsepi T OM;sdn5jsfq^ojB) ąDi^oaituam i ąDijjsnou !BU ąo^CuC^DBpunj Mo^uauin^op psouzoAłuałnB o )BZDO^ Xpai5[ '(6991 'uo6vj,y ap KUCMOD TJJ ap sidd ui niuazouui ''g aznjsg 'n — 5991 iMniddittidg ''£ AV9;uauin5{op aAVO^pojz BAVptuAi.Bp^AV 'sizp op auoidfe^sBzaiu ZBJatu Bfod ais Ąazood ^pai5{ 'CauzoXoo;siq ly^^JL^ Cau;^zoAvou XPBSBZ azs
d ĄBA\.B;SA\.od aiZpOtfDBZ BU Apopf SQJJIO ''M HAX BAYOfOd BZSAUatjJ

AV

waiNawnnoa aiNVM.osaaaiNivz -z

•(•AV XX M auBAiosoiSBZ uieiuazpoModi j ł:S3[9i. i oo Buzo^;uapi Xstdpod zi 'ogs^Bjp osouzo^;ua;nB Caf ntnct 3psaop BU Buoz aospcj-M n^uatim^op i3fĄXj3( feuf^zoAiou Bjpojz BU 3[spBu psBjjf XzsCaiu{ts ZBJOD i{5zoo UBp«q n^od BU i az^B^ nuiztuBuint{ TuiBpfead iuiXzsCaiujts ZBJOO z aizpoqDBz B ^ J -ai^jod ai^oa^o^^zs ^poj Bjaizp fepsajj zazad aiuznjsn nui ip.£u,BA\.ns t ruoq^M ogaugBŜ zaq sizp op tp^Ms M fyisi — g^Qi) ppoadBj zso^JBg zruttouz y "e\9^ op T ąoTjjsAia^j^ MO ^ SIJ ais zazjd jBiq8aazud atupMOp zBJaiu GJOJJS 'uiapfes pazjd ogaA\.opOMOp Bjppjz ojfBC DsołJBM ogaC ;sa[ BJtBC i \ OD 'oga; z ^A^Bjds aiuzaa^B^sop amzoopiM. atqos jBMBpz aiu 'cnou 3[iuouB5i 't3isJ9o AVBjsiuB;s ^SMBj^ 'tiBMOuifBz ais tuiiu npezjn z AzJ9ł3{ 'uitis^CouiB aB n UIISB ^ aiuB1 o OBIADUJ atu

podpis) często podrabianych. 2 wyd. 1681 ze swym epokowym dziełem. podobnie L/fik i na' innych odcinkach Ŝycia kulturalnego. W swym traktacie De re diplomatica libri sex wypracował on nowe. One dopiero podsumowane decydują o ostatecznym naszym "osądzie w kierunku autentyczności czy nieautentyczności danego aktu. nie mówiąc juŜ o najnowszym im owe czasy wydawnictwie maurynów francuskich Nouveau traite de la l f Dyplomatyka — 3 . 1720).bezkrytyczne. M Ŝe w średniowieczu z powodu nieznajomości sztuki pisania przez władfetów. "Rzecz Mabillona na owe czasy epokowa i do dziś jeśli chodzi o krytykę . nieraz do dziś obowiązujące podstawy dla krytyki dokumentów. dała podstawę . który po wieloletnich podróŜach i prali cach przygotowawczych przystąpił do publikacji do dziś niezastąpionego $i*Codex dipiomaticus regni Poloniae (t. 1709). fHfrydawca pomnikowego dzieła zbioru praw i konstytucji polskich (VoZulirtina legum 1732—1736). umieszczały bez róŜnicy autentyczne dokumenty i falsyfika'tyj -niemniej pierwsze poczęły zwracać uwagę na dokumenty jako waŜne źródła historyczne. 33 . Jednak współcześnie w Polsce pod panowa[ %iem śasikim zaznaczyła się na odcinku badań nad dokumetnem. 1758—1764). jezuity. poddania krytyce opublikowanych przez się. Stąd teŜ wygłasza zdanie. V. Jan Mabillon. ale nawet rozprawa Ludewiga o autentyczności dokuBftentów (Reliąuiae manuscriptorum. ich notariusze mogli wystawiać ile im się Ŝywnie podobało dokumenPilów. Według Dogiela autentyczność (fides) dokumentu zaleŜy od znaków raSnerzytelniających (monogram.ttó oŜywionej polemiki we Francji między zwolennikami Mabillona a jego j. podejrzanych i^lokumentów. I. kładąc wszakŜe wciąŜ jeszcze nacisk na źródło historiograf iczne jako decydujące dla przedstawiania faktów historycznych. choć juŜ odezui-Wał potrzebę. Ale na tym bodaj •skończyły się zainteresowania polskich historyków dokumentami i ich publikowaniem. Ŝe o autentyczności czy ^hieautehtyczności danego dokumentu świadczy nie jeden oderwany od "całości szczegół. Ŝe do jego czasów nie wyllłhleziono sposobu odróŜnienia dokumentu autentycznego od podrobionego.T*ywala P. Równocześnie prawie polski polihistor. Germona. Szymon Starowolski (1588—1656) w swym Penu historicum (1620) pierwszy zainteresował się pomnikami prawa i podniósł ich znaczenie jako źródła historycznego. IV. ale zbiór o ile moŜności wszystkich cech wewnętrznych czy 'zewnętrznych. mimo Ŝe w swych zagranicznych podróŜach mu| siał się nieraz zetknąć z nowymi poglądami na krytykę dokumentów. zupełna pustka i cisza. owocem kilkunastoletniej pracy po archiwach francuskich i zagranicznych. l Podobnie i pijar Maciej Dogiel. Wykazał w sposób przekonywający. Widocznie liSie' było znane Dogielowi nie tylko podstawowe dzieło Mabillona (1681— raT04. który zakwestionował słuszność wywodów j l wyników pracy Mabillona. "W tym czasie wystąpił we Francji w r. Dokumentów królów merowińskich niekiedy niezastąpiona. jednak nie miał najmniejszego pojęcia o postępach dyploIfeatyki na zachodzie. Nie painteresował się sprawą uczony pijar Stanisław Konarski (1700—1773).

£ chód-Majewskiego (Rzecz o sztuce dyplomatycznej czyli o umiejętnośt poznawania i oceniania dyplomatów i rękopisów. nie licząc skromnych prób Bandtkiego. 1814). jeśli wiadało to jego dumie narodowej (np. Potthast. Stąd zapoczątkowania u nas badań dyplomatycznych. Lubomirski. Rzyszczewski. W Polsce Naruszewicz próbował w swej Historii Polski na szeroką uwzględnić drukowane i niedrukowane dokumenty odnoszące się do jów ojczystych. 1847 i doprowadził w okresie do roku mniej v\ 1905 do wydania szeregu dyplomatariuszy dla poszczególnych dzielni dawnych prowincji polskich (Mazowsze. metody badań jednak zasadniczo zmieniać nie były w s Niewiele teŜ zmieniło się u nas w latach 1830—1850. ale sam nie zajął się krytyką doki tów. dokument cesarza Fryderyk* króla czeskiego z r. czyński. Małopolska. Śląsk. Kętrzyński. ruch wydawniczy n czął się dopiero około r. Zakrzewski. pi 34 . 4. EDYCJA I BADANIE DOKUMENTÓW W DRUGIEJ POŁOWIE XIX I W XX W Kiedy na zachodzie rozpoczynał się olbrzymi ruch wydawniczy. Delisle. do krytycznego wydania najstarszych ( mentów francuskich. niemieckich. Towarzystwo c dań nad źródłami historii ojczystej w Niemczech. Pertz. Ŝe dokumentami poczęto się intere wyłącznie z punktu widzenia naukowego. POCZĄTKI NOWOśYTNYCH BADAŃ NAD DOKUMENTEM BurŜuazyjna rewolucja francuska. Sehiaps i połoŜył podstawy pod nowoŜytną dyplomatykę zachodnioeuropf w Polsce. sprawiła. a kontynu< przez J. I. doprowadził w ciągu XIX w. Lelewela (Nauki dające poznać źródla historyczne. K. Dogiel w zapale patriotycznym nie wal najoczywistszych autentyków zakwalifikować jako falsyfikaty. zwłaszcza klasztornych i kat nych polskich (Teki Naruszewicza). angielskich czy włoskich (wymier wypadnie nazwiska wydawców: Breąuigny. podjęte przez W. Stumf. Boehmer. Powstają z biegiem czasu jalne szkoły poświęcone kształceniu przyszłych badaczy dokum (Ecole Nationale des Chartes w ParyŜu 1815—1821. Z. 3. która zniosła wszelkie przy i uprawnienia stanowe. Zostawił teŜ pokaźny zbiór kopii dokumentów zebr po wszystkich ówczesnych archiwach. Prusy Królewskie i KsiąŜęce). Jaffe. Pomorze. L. Paoli. cho nowiły juŜ (zwłaszcza praca Lelewela) pewien postęp <w stosunku do dawniejszych. W. Wielkopolska. a później Instifr oesterreichische Geschichtsforschung w Wiedniu). Ulanowski. Rozbiory Polski i utrata przez nią samodzielnego bytu polityczne] mogły się przyczynić do rozwoju tej gałęzi nauk historycznych. A. nieco później i Pirenne. B. Helcel. Zaznaczyły f nazwiska takie jak J. Czerwona. 1158). Liske. 1822).diplomatiąue (1750—1765). E.

UlanowSkiego. W Polsce. francuskim. Yolteliniego. angielskim czy papieskim. H. L. M.) staczano prawdziwe bella diplomatica. Górki. F. dokument tyniecki legata Idziego: Kętrzyński. nie mówiąc o tym. V. P. czy całych ich grup (falsyfikaty klasztoru w Trzebnicy). Seidla. Piekosiński. Pfluk-Harttunga. Ŝe i w drugiej połowie XIX w. rozwój dyplomatyki posuwał się tylko powoli i z opóźnieniem naprzód. Possego. 1175. z młodszych O. z badaczy śląskich ostatnio zwłaszcza L. prywatną czy poszczególnych krajów. Erbena i wielu innych. Dopscha. A. Maleczyński. f Nad sprawą autentyczności niektórych dokumentów (np. Ŝe dotychczasowe publikacje. Bouarda. 1154 pojawiła się spora ilość studiów i przyczynków badających autentyczność poszczególnych dokumentów. Appelta. czy lubiąski z r. L. Steinacker i in. daje się zauwaŜyć gwałtowny rozwój badań nad dokumentem średniowiecznym. Berliera. Moepert i in. Schiaparelłego. Piekosiński. Górka. Brak jednak dotychczas wydania obejmującego wszystkie najstarsze dokumenty polskie. a traktują 0 organizacji kancelarii. Wymienić tu wypadnie nazwiska B. nie stoją dziś. Diekampa. Fickera. A. Brunner. Dełisle'a a z nowszych O.). H. Od czasów pierwszego w tym kierunku studium Z. wreszcie papieską do zarania XX w. W. O. wobec zapóźnienia akcji wydawniczej i krytyki autentyczności poszczególnych dokumentów. Nic teŜ dziwnego. Krupicki i H. L. Budkowej. Meinardus. które były domeną badaczy dyplomatyków i prawników niemieckich (H. Helcla o dokumencie jędrzejowskim z r. Papee.Wszystkim F. W całej Europie od drugiej zwłaszcza połowy XIX w. znaczą milowe postępy w badaniach nad dyplomatyką ogólną. H. J. Kętrzyńskiego. S. Coraz bardziej prace z zakresu dyplomatyki przestają się interesować jedynie kwestią autentyczności poszczególnych dokumentów. o księgach kancelaryjnych i pomocniczych uŜywanych w kancelariach. Osobno wreszcie podkre ślić trzeba badania nad prawną stroną aktu. o poszczególnych stadiach powstawania dokumen tów. Z. Wymienić tu wypadnie przykładowo nazwi ska Luehaire'a Perricheta. A. na wyŜynie ówczesnej nauki i domagają się gwałtownie krytycznej reedycji. a nawet nie stały nigdy. Zachorowskiego. badania z dziedziny dyplomatyki w Polsce w porównaniu z badaniami na zachodzie Europy były mocno spóźnione. Francji. Ficker natomiast przez szczegółową analizę formuł datalnych doszedł do wniosku. Fickera. Łodyńskiego. Papeego. papiestwa). Santifallera. Pierwszy na podstawie analizy pisma stworzył zasady przypisania danego aktu kancelarii wystawcy względnie odbiorcy. Schultego. jak wspomniano. którzy zajmowali się w pierwszej linii sprawą autentyczności czy nieautentyczności poszczególI nych dokumentów. przy czym moŜna wyróŜnić wśród badaczy as . czy Rockingera) 1 wielu innych. Nazwiska T. niemieckim. Giry'ego. A. Krupidka. co najmniej sprzed pół wieku. wreszcie omawiają dyplomatykę poszczególnych krajów czy wystawców (Niemiec. Ŝe data dzienna czy roczna aktu nie zawsze pokrywa się z czynnością praw ną względnie momentem spisania dokumentu. Szczególnie przełomowe były w tym czasie wyniki badań T. Siekła. Siekła i J.

Ostatnio (1967) polską kancelarię królewską 1447—1506 naśw I. Papee. jego spotkała się z surową. stanowić moŜe dostateczną podstawę dla uznania aktu : dejrzany i ewentualnie za falsyfikat. moŜe zbyt surową krytyką S. poszczególnymi etapami pc nią dokumentu polskiego czy księgami kancelaryjnymi. giem czasu literatura nasza traktująca o poszczególnych dokumt XII w. Budkowa w swym Repertorium dokumentów doby piastoi z. choć była na swe czasy wzorowa. Wojciechowskiego. Budkową. jak równieŜ sti K. Współczesne prace historyków mieckich nad dokumentami i kancelariami Henryków IV i V wrocłav (Jaekel. Kętrzyński dał syntezę i poglądów w Studiach nad dokumentami XII w. przyniosły dalsze zainteresowania badaczy dziejami kancelarii Ŝęcych polskich. '. dla której tak późno rozwinęły się u nas badania nad nizacją kancelarii ksiąŜęcych. Ulanowskiego i Z. nie zn jednak długo jeszcze naśladowców. reprezentowany głównie przez W. 1890 praca KrzyŜanowskiego o dokumentach i kancelarii mysła II wielkopolskiego. Opublikc jeszcze w r. porównana ze zwyc2 ówczesnymi. W. KrzyŜanowski odpowi na nią recenzją a nadto szeregiem rozsianych drobnych uwag i tez. 1306 pozostało w sferze niezrealizowanych projc Przyczyną. Oprócz wygłoszonych mimochodem ciekawych pog T. a ogólniej rzecz biorąc. Malt ski i częściowo Appelt. Bielińską oraz tejŜe obszerne studiu: kancelariami i dokumentami wielkopolskimi XIII w. nad dokum. niła to Z. dla których dopiero suma i przewaga niezgoi cech wewnętrznych i zewnętrznych dokumentu. zanotować trzeba monografie kancelarii Odi i Laskonogiego przez K.. l. Kętrzyns częściowo jeszcze przez B. uwaŜa najmn niedokładność i niezgodność między stanem faktycznym a przedstawi w dokumencie za dostateczną przyczynę uznania aktu za nieautentj na przeciwnym stanowisku stali natomiast KrzyŜanowski. Brak jednak syntezy badań monografie: a zamierzone jeszcze przed wielu laty studium Maurera o kancelari narszej polskiej do r. Bauch) nie stały juŜ na tym poziomie.dwa kierunki.e powstałymi w kancelarii wystawców. Ukazały się studia nad dokumentami Łokietka 1296—1300 napisane przez M. Ŝe Nowićki dał pierwszą próbę analizy Metryki Koi i szeregu problemów związanych z wpisywaniem do niej aktów. studia nad dyktatem przyw wielkopolskich Przemysła I i Bolesława PoboŜnego przez S. Stosunkowo później i słabiej poczęto się u nas zajmować kwestią nizacji kancelarii ksiąŜęcych i biskupich. Sułkowska-Kurasiowa. Kętrzyns Trzeba dodać. Kętrzyns W okresie powojennym studia nad poszczególnymi kancelarian częły się mnoŜyć. w którym wciąŜ jeszcze raczej przychylała się do stanowiska ^ trzyńskiego niŜ jego przeciwników. Bobowskiego nad dyktatem i organizacją kancelarii Bolesława WE wego. rosła tak. był ciąŜący niemal do ostatnie] 36 . Pierwszy. iŜ okazała się potrzeba podsumowania jej wyników.. Dopiero lata dwud XX w. Maleczyńskiego.

wychodząc z róŜnych punktów widzenia nad formularzem dokumentów polskich i uŜywaniem w kancelariach ksiąŜęcych polskich juŜ od pierwszych co najmniej lat XIII w. zwłaszcza wschodnioniemieckich rozwinęły się stosunkowo późno. Tymienieckiego. wreszcie nad badaniem autentyczności dokumentu przez urzędy. 1241 nie zachował się prawie Ŝaden dokument autentyczny. której początki. I tu panowała-prawie do r. Maleczyńskiego. iŜ kancelarie feudałów świeckich. Appelt. Osobnego omówienia wymagają badania polskie nad dokumentem śląskim i pomorskim. iŜ twierdzono. Schulte i V. Maleczyńskiego. Ze strony polskiej badania Gródeckiego. zwłaszcza klasztorne. traktowanych z róŜnych punktów widzenia. Stąd poglądy najnowsze (Semkowicza. Ŝe kancelaria i dokument ksiąŜęcy polski wystawiony w sposób kancelaryjny. które do r. Moepert i H. Rozpoczęto intensywne badania nad układem i początkami Metryki Koronnej i Mazowieckiej (S. Jeśli osąd taki mógł. F. Maleczyński).und Fiirstenurkunden des 12 und 13 Jahrhundcrts. Wolff). Mitkowskiego dowiodły. istnieć musiały w Polsce juŜ za czasów Chrobrego i Mieszka II co najmniej. i to z zastrzeŜeniami. mieć miejsce w stosunkach niemieckich. Nowsi badacze niemieccy (H. sprowadzając ilość falsyfikatów śląskich do właściwych rozmiarów. Ŝe w Polsce co najmniej od samego zarania XIII w. cysterskie. 1945 stanowiły w pierwszej linii domenę nauki niemieckiej. Schilling. H. zwłaszcza sądy polskie w XIV i XV w. Górki. ale obracały się zazwyczaj w dalszym ciągu w sferze zagadnień autentyczności czy nieautentyczności poszczególnych dokumentów (zwłaszcza Górka i Budkowa). Allamoda) ustosunkowali się na ogół krytycznie do tej tezy. Ŝe dokumenty śląskie pierwszej połowy XIII w. Ŝe sprzed r. Gieysztora) przyjmują.siłą dowodową przed sądem. (Maleczyński. 1882). Seidel. sięgać musiały czasów znacznie wcześniejszych. to w przewaŜającej i przygniatającej liczbie falsyfikaty. a tym samym początki kancelaryjnie wystawionego dokumentu ksiąŜęcego polskiego. Krupicka. Bischofs. 1939 teza. Kętrzyński). niekiedy posuwano się tak daleko. Z biegiem czasu dyplomatyka polska poczęła się interesować dalszymi problemami. na dokumencie cesarskim. przenosząc na grunt polski spostrzeŜenia Fickera o niejednolitych datach w niektórych dokumentach ksiąŜąt i królów polskich (S. Miikucki). moŜna mówić o zorganizowanej kancelarii ksiąŜęcej. formularzy zachodnich. podobnie jak współcześnie na Węgrzech. której autorami byli L. Polaczkówny. Zastanawiać się poczęto nad prawnym znaczeniem dokumentu ksiąŜęcego i jego . zastanawiano się. Kętrzyński. i Ŝe dokumenty przez nich wystawione wzorowane były przypuszczalnie. to do stosunków polskich został przyjęty zbyt pochopnie. I dopiero ostatnie badania KrzyŜanowskiego. francuskich i niemieckich (Taubenschlag. Budkowej i innych ograniczały się do wnikliwej nieraz analizy poszczególnych dokumentów.sów u nas pogląd Possego i częściowo Buchwalda (Die Lehre den Privaturkunden. A. Wyjątek stanowi tu przedwojenna praca 37 . Ŝe wyprzedziły je w tym kierunku kancelarie i skryptoria duchowne. 1883.

Die Kanzlewermerke in Zeitalter der At jous (1310—1395). 1888—1893) por. Perlbacha i F. a z dru^ strony stanowią wynik własnych badań autorów i bywały dalszym k kiem naprzód w nauce o dokumencie. MlOG. Historische Hilfimssenschaften in Ungarn. W. Nieliczne w tym kieri dawniejsze prace G. ' Francji opublikował A. 7 1962.0.arischen Urkimdewesens. Ze strony polskiej zanotować moŜna daj tylko krótki artykuł B. 3 wyd. H. Włodarsikiego o dokumencie Swiętopełka morskiego z r. Fichtenaua czy Kumorovitza6. e diplomatica latina (1883. AŜ okleveles bizonytas kitejlodese Magyarorszag. 75. 5. s. 13 Jh. 1939. Skromniej przedstawia się dorobek nauki dyplomatyki nad dokumei i kancelarią ksiąŜąt i -biskupów pomorskich. jak dotychczas przeglądem dokumentów wcz śniejszych okresu anglo-saskiego jest ksiąŜka A.). t. 1936. 2 wyd. Arenga u. Sprawę kancelarii Probusa poru. w którym autor stara uwzględnić nowy punkt wyjścia i wyniki badań nad dokumentem. Dla dyplomatyki węgierskiej przewodnikiem ji dotychczas musi być Goutha krótki szkic o dokumencie węgierskim obc rozpraw Szentpeterego. gdzie szeroko rozwinęła się publikacja dokumentów królewski dynastii Plantagenetów. 1181 i szkic Krasińskiego o najstarszych dokumentach morskich Gdańska. które z jednej strony podsumowują osiągnięcia dotychczasc nauki i badań dyplomatycznych danego kraju czy terytorium. Budapeszt 1930. Robertsona (Angl saxon charters. W Niemczech tedy wyszedł do c nie przewyŜszony przez późniejsze podręcznik dyplomatyki i nauki o i kumencie niemieckim i włoskim H. Turoniowa. 7 1. L. I Włoch opublikował C. Szentpetery. Fich t e n a u.. Dla Czech. A. 16. Bascape (Firenze 1942). 1924). J. Archiv f. W Ang znowuŜ. 1888. tenŜe. nie licząc podręczników dawniejszj (Erben — Redlich — Thommen — Schmitz-Kallenberg. narratio ungarischer Urkunden d. M. Kurce. in. Giry Manuel de diplomatiąue (2 wyd. Magyar Okleveltan. omówiono w formie roboczych wniosków kancelarię i dokui Henryka Brodatego (Maleczyński). w wyniku przeszło półwiecznych intensywnych dań nad dokumentem i kancelarią rozmaitych wystawców krajów chodnich poczynają się pojawiać w Europie zachodniej podręczniki plomatyki. edizione aggiormata da G. Urkundenforschung t. 165—183. teŜ Dipl matica nuova. tamŜe t. Buchwallda. 196 38 : 6 . Philippi i in. G o u t h. gdz K. które uzupełnieniem jest nowy podręcznik A. Swientka o kancelarii księcia Henryka III wrocławskiego oraz wstęj wydanych trzech tomów Kodeksu dyplomatycznego śląskiego. 1937). Beitrdge Ŝur Gt schichte des ung. w kto m. Paoli swoje Programma scholastico di paleogra. Kumoroyitz. s. Saliisa o dokumen prywatnych księcia Mściwoja II i 'biskupich na Pomorzu wyczerpują b dorobek przedwojenny niemiecki. Bresslau'a Handbuch der Urkund* lehre fur ^Deutschland und Italien. Bouarda. UJĘCIA PODHĘCZNIKOWK I SYNTETYCZNE Pod koniec XIX w.

zawierający reprodukcje wszystkich dokumentów wystawców polskich do r. Ceskoslovenska diplomatika I. Berlin 1958. arch. Ceska listina v dobę pfemyslavske. Sebanek. Listy Filologicke. Cas. Sl. Duśkova. S. W Polsce wyniki badań nad dokumentem uprzystępnili w formie krótkich rozdziałów w podręcznikach poświęconych naukom pomocniczym historii W. VI. Studie k diplomatice Vaclava IV: I. III. Hlavaćek. 1963 (6 artykułów.podręcznik dyplomatyki czeskiej jest dopiero w stadium przygotowania7. V. D u ś k o v a. 1956. 4. I. prąci iii. całość wydana Praga 1970). Maleczyńskiego (Zarys dyplomatyki polskiej wieków średnich. 71. Sl. Steffens. 2 wyd. Sebanka i V. KrzyŜanowskiego (Kraków 1908. Semkowicz i A. Trier 1907—1909. J. t. 8 J. Historica t. Handbuch der Urkundenlehre fur Deutschland und Italien. 1964. IV. 69. Huśfiavy a Z. Praha 1965 (powielane). J. Sl. 1969.. a F. S. ParyŜ 1929. Gieysztor oraz ostatnio J.1961. B r e s s l a u. Rozpravy CAV. Cas. W Czechach G. t. t. t. Ućebni teksty wysokych śkol. Z wydawnictw reprodukujących w formie podobizn wyłącznie dokumenty czy przynajmniej w duŜym stopniu uwzględniających dokumenty średniowieczne. Bruxelles 1909. Hist. Lrg-1-31. H. H948. Chrousta. 3 wyd. S. Album belgue de diplomatiąue. Zapisy Katedry C. Oba dzieła wychodzące z zasadniczo róŜnych załoŜeń i poglądów na początki dokumentu i kancelarii ksiąŜęcej polskiej są z jednej strony podsumowaniem 100-letnich polskich badań dyplomatycznych. LITERATURA ^" A. Kętrzyńskiego (Zarys nauki o dokumencie polskim. 1217. Napsal kolektiy autoru pod red. Listina niŜsich svetskich ieudalu. Friedrich ogłosił Monumentu palaeographica Bohemiae et Morawiae. 1961. Pirenne. 9. Praga 1908. 5. w których reprodukowane zostały najwaŜniejsze dokumenty czeskie pierwszej połowy XIII w. Sb. dający wybór dokumentów polskich do początku XVI w. oraz tegoŜ Monumenta Polemice paleographica. Szymański. t. P<wovnickd a biskupskd listina v ćeskem st&te doby Vdclaco I. 1963. fak. wymienić wypadnie z zachodnich na pierwszym miejscu A. l—2. S e b a n e k. MIOG t. Wreszcie dla Polski zanotować wypadnie Album paleographicum S. Lateinische Paldographie. 1961. istnieją ostatnio liczne studia J. dał w swym wydawnictwie wiele próbek pisma dokumentów. 10. 1951). A. 1935). Sebanka. 7 . wyd. 3. Miinchen 1899 nn. brnenske Univ. Praga 1904 oraz Acta regum Bohemie phototypyce expressa. C. C. J. Sb. a z drugiej strony dają własne poglądy i uwagi.. Fiali. 1962. S e b a n e k. Kraków 1911—1912. Monumentu paleographica. t. Specjalnie dyplomatyce poświęcone zostały dwie syntezy: S. Ceska listina doby pfemyslavske 2. Duśkoyej na temat dokumentu czeskiego doby Wacława i Przemysława I oraz I. Hlavaeka na temat dyplomatyki Wacława IV 8. D u ś k o v a. Dla Belgii ogłosił H. II. dejin a archivniho studia. Manuel de diplomatique jrangaise et pontificale. zawierające wiele materiału polskiego (zwłaszcza dokumentów śląskich). prąci VI. de B o ii a r d. 1934) i K. 11. Hist.

TenŜe. A p p e 11. 20. 1949. 1966/1967: H. O zadaniach paleografii i dyplomatyki wobec h Polski i historii prawa polskiego.. Kętrzyński. 21—80. Hi nauki polskiej w monografiach. s. 1964. t. Kancelarie i dokumenty wielkopolskie XIII wieku. O klasztorze jędrzejowskim i nagrobku Pakosława. M. t. Maleczyński. Kilka uwag o najstarszych dokumentach Pomorza Gdańskiego. 56. Fortschritte der Diplomatik seit Mabillon. 1937. Przyczynki do dyplomatyki polskiej XII w. 2. 30—66. l 40 . s. 7. 22. 2. 71. Kętrzyński. 21—30. t. we Lwowie Lwów 1890. 568—573. s. O. t. l. Przyczynki do krytyki dokumentów śląskich. Kraków 1852. TenŜe. 6. 1929. Lwów 1931. Ze studiów nad dokumentami i kancelarią Bolesława Ws wego. oraz odb. 1888. Lwów 1925. s. śur schlesischen Diplomatik des XII Jahrhunderts. z. Ks. 151 —166. t. Einige Bemerkungen uber die dltesten polnischen Urku Zeitschrift des Yereins fur Gesch. 1961. K. Repertorium polskich dokumentów doby piastowskiej. s. K. 25. Kraków P. 1965. 1—62. Z. Schles. Acta Univers. źródł. Formuła ad relationem w kancelarii polskiej. t. t. 19. O. Die Urkundenfalschungen des Klosters Trebnitz. Ks. A. B i e l i ń s k a. hist. Wrocław 1967 K. Jasiński. PAU. TenŜe. 57—101. Do genezy kanclerstwa koronnego. Wrocław TenŜe.. hist. opublikowanych do r. t. l—19. źródł.. Monachium W. Giry. s. Przegl. Die Echtheit der Trebnitzer Grundungsurkunden 1203—1218. Balzera. Pols. TenŜe. Semkowicz. TenŜe... Zapiski TNT. 1955. 363—428. Historia. t. s. Zarys nauki o dokumencie polskim wieków średnich Warszawa 1934. t. Zeitschril Ostforschung. Pam. niem. O elementach chronologicznych dokumentów Kazimierza Wieli RAU h-f t. Budkowa. 147—153. t. s.. Kwart. Rosemund. Studia nad dziejami Śląska. cław 1913). s. Wybór opracowań analitycznych.. Wratislaviensis. hist. ParyŜ 1925 (wyd. t. Kwart. 9. t. s. t. źródł. S. s. 9. 1963.. s. Kętrzyński. Rozwój nauk pomocniczych historii w Polsce. Ro< TNKrak. 1913. Tytulatura ksiąŜąt pomorskich do początku XIV t Zapiski TNT. Zeits des Yereins fur Gesch. Kraków 1948. l—55. 1914. S. W. TejŜe. Bujaka. ki Fr. TenŜe. 1958.. Pamiętnik II Zjazdu Hist. O początkach dyplomatyki polskiej. 719—760. 47—60. R. Zarys dyplomatyki polskiej wieków średnich. l. TejŜe. Górka.. Wrocław 1951. S. 1893. Kwart. s. s. 2).. A. Najstarsze dokumenty poznańskiego domu joani Stud. Kancelaria Władysława Łokietka w latach 1296—1299. G ą s i o r o w s k i. Lwów 1911 (toŜ w jęz. 2. H e l c e l. B o b o w s k i. Schles. t. Manuel de diplomatique.A. 8. Uwagi nad kancelarią Władysława Łokietka i Kazimierza kiego. Czaplewski. hist. 1953. 83—95. KrzyŜanowski. s. Michał i Konrad dwaj dyktatorzy kancelarii wielkopolskiej. 15. TenŜe.

t. Abrahama. 1934. t. 1105. Zakładu Nar. hist.. Kwart hist. 268—312. Dyplomy i kancelaria Przemysława II. 193J. Pamiętnik PAU. 1928. Stanowisko dokumentu w polskim prawie prywatnym i przewodzie sądowym do połowy XIII wieku. t. t. TenŜe. 1888. M i k u c k i. ku czci W.. 1936. 1874. Nieznane dokumenty Leszka Białego z lat 1217 i 1222. O przywileju kardynała Idziego z r. S. t. tamŜe.. 41 . F. Poznań 1949. 1952. H. 865— 873. TenŜe. Dyplomy Bolesława Wstydliwego dla katedry krakowskiej. hist. 73. t. Wiadomości numizmatyczno-archeologiczne. Schles. hist. Przew. N o w i c k i. Collectanea Theologica. t. s. 201—320. eine Grundfrage der schlesischen Urkundenforschung. l.. J. 645—658. M. Lwów 1935. nauk. 110—121. Początki klasztoru cystersów w Sulejowie. 26. P a p e e. Maleczyński. 8. Die villa Martini und die Unechtheit der Stiftungsurkunde aus dem Jahre 1175. 1916. F. liter. l—29. nr 3. l. Lwów 1930. TenŜe. t 49. 1888. s. t. nauk. T e n Ŝ e. W. s. t. Badanie autentyczności dokumentu w wiekach średnich. RAU. Rocz. 64. t. 18.. s. 161—185. R. Zeitschrift fur Gesch. tamŜe 1889. 52. Kwart. s. 1154.. s. Uwagi o początkach dokumentu polskiego. Lwów 1928. 4. 17. 781—820. Studium dyplomatyczne. TenŜe. t. 105—155. 46. 187—230. TenŜe. s. RAU h-f. s. 3. S c h u 11 e. TenŜe. Falsyfikaty wśród dokumentów biskupstwa płockiego w XIII wieku. 3. t. 11-41. Krupicka (Wohlgemuth). Kwar. t. s. Polaczkówna. Ze studiów nad najstarszymi dokumentami Pomorza Gdańskiego. RAU h-f. 1939. s. 1892.. s. Semkowicz. 1890. Zapiski TNT. G. O formularzach w Polsce w XIII wieku. F. t. RAU h-f. Łodyński. s. Kwart. 1386. s. 29—51. t. 49—74. Podrobione dyplomata tynieckie. Studia nad dokumentami XII wieku. M a u r e r.. Studia nad kancelarią Kazimierza Jagiellończyka. TenŜe. KrzyŜanowski. Urzędnicy kancelaryjni ksiąŜąt i królów polskich do r. liter. Uwagi nad dokumentem legata Idziego dla Tyńca. E. O podrobionym przywileju Idziego kardynała z r. K. Najdawniejszy dokument polski. Kraków 1890. s. s. Die Schriftkritik. P i e k o s i ń s k i.. s. W. TenŜe. 1105. tamŜe. Studia nad dyplomami i kancelarią Odonica i Laskonogiego. TenŜe. 1874. Wpływy obce na dokument polski XII wieku. TenŜe. Lwów 1912. Schles. 23. Roczn. Kwart. t. 429—453. 1938. s. O przywileju Jana arcybiskupa gnieźnieńskiego z r. Przew. hist. s. S. L u s c h e k. Jeszcze słowo o dokumencie legata Idziego dla Tyńca. 279—292.. Weimar 1940. Kwart. 81—97. 29. 1935. L a b u d a. nr 4. Najstarszy dokument polski. t. TenŜe. S. TenŜe. hist. t. 59. 339—365. 1891. Ks. Dokument Humbolda legata dla klasztoru w Trzemesznie. Pam. Początki dyplomatyki polskiej. hist. 1—36. 6. 1884. 1905. O kanclerzach polskich XII wieku. Notariatsurkunde und Notariat in Schlesien. s. TenŜe.TenŜe. 1—35. Roty przywileju Henryka Brodatego dla klasztoru w Trzebnicy 2 roku 1208. 42. 1948. l. 1928. H.. Zeitschrift des Yereins fur Gesch. Ossol. t. 316—330.. M i t k o w s k i.

t. I. Zarys dziejów kancelarii Henryka Probusa. Taubenschlag. O załoŜeniu i wyposaŜeniu klasztoru w Staniątkach. Sob< t. Kraków 1911 (i odb. W. f t. 1902. 28.und Urkundenwesen Herzog Heinrichs von Schlesien 1248—1266. Sl. Zakrzewski. 41. 1—131. 1964.TenŜe. tamŜe. R. s. t. W. Polska kancelaria królewska w latach 14 1506. Wrocław 1967. Uwagi o dokumentach klasztoru cystersek w Owińskach. Przyczynki dyplomatyczne wieków średnich. Uniwersytetu Lw skiego. Formularze czynności prawno-prywatnych w P< XII i XIII w. hist. 79—110. Stud. s. 19. Układ pierwotny. S źródł. O zaloŜeniu klasztoru św. 6. 40—69. s. 5. 1891. 3. Zeitschrift des Yereins fur Gesch. S. t. 59—73. s. Kwart. ] s. M. Metryka mazowiecka. 9. Lwów 1930. źr t. t. 1960. S. Das Kanzlei. Turoń. 1—75. TejŜe. Zakrzewski. Najstarsze dzieje klasztoru cystersów w Szczyrzycu. Ulanowski. 69. t. Sułkowska-Kurasiowa. W o l £ f. s. Sposób rejestracji. Stanisław Górski i jego prace historyczne.. 39—54. Schles. . F. 1887. 1966. Pamiętnik PAU. t. TenŜe. 1964. 9. Dwa nieznane kumenty szpetalskie. S za c h er s k a. 1 szawa 1929. Andrzeja. S w i e n t e k. Ks. l—23. RAU. A. B. H. Z dziejów kancelarii ksiąŜąt kujawskich w XIII w. ] h-f.). Sikora.. s.. Kancelaria Siemowita księcia dobrzyńskiego.

L.fazy: 1) okres najstarszy. 1054) całość ówczesnego świata stojącego w kręgu kultury staroŜytnego Rzymu. DYPLOMATYKA PAPIESKA Znaczenie dyplomatyki papieskiej i podział na okresy. 5) do czasów Sykstusa IV (zm. 2) do czasów Leona IX włącznie (1049 — 1054). choć zmieniały się z biegiem czasu. Wreszcie początki dokumentu papieskiego sięgają w głąb wieków staroŜytnych. nawiązując jeszcze do tradycji cesarskich rzymskich. a i zasady podziału nie są ściśle identyczne dla kaŜdego okresu. Schmitz-Kallenberg). zwanych scrinarii^naleŜących często do kancelarii aeskiej.ROZDZIAŁ IV. były jednak zawsze specyficzne i stanowiły zazwyczaj wzór dla innych kancelarii świeckich i duchownych.. Dokumenty w tym czasie pi-\ sane są przez pisarzy. pozwalają dopiero na podzielenie dyplomatyki papieskiej na poszczególne okresy. od początków do czasów pontyfikatu Hadriana I włącznie (772—795). Choć zdania literatury na temat rozpiętości poszczególnych okresów są sporne (A. Najstarsze dokumenty papieskie (do lat 788 — 819) znane są wyłącznie <c st-teptł i to zazwyczaj bardzo niestarannych. 3) do czasów Celestyna III {11'91 — 1198) włącznie. na czele których stał pńmicerius (z zastępcą secundicerius) Okres I do czasów Hadriana I. raz dla ogromnej liczby aktów tego wystawcy . Dyplomatyka papieska stanowi osobny dział badań nad dokumentem średniowiecznym. niemniej moŜna przyjąć podział dokumentu papieskiego na następujące . Giry. 4) od czasów Innocentego III (1198—1216) do Marcin^ V (1417—1431).mniej lub j niedoskonałych kopjii ^jesj^5n_okr^sjm_fprmqwania się_zwyczajów elaryjnych j_ postaci listu papieskiego. Zwyczaje i ustrój kancelarii papieskiej.Późniejsze. HISTORIA ZNACZNIEJSZYCH ŚREDNIOWIECZNYCH KANCELARII I ICH DOKUMENT 1. iŜ zakres działalności papiestwa obejmował (przynajmniej do r. po drugie dlatego. 1484). Dla okresu tego posiadamy około wjgomniano^ wyłącznie z . przechowywane coraz częściej w oryginałach. .

wspomnian w niej epistola untformis._Ladjes-Ł formułką salutai lub bez niej.rb^lnej-inw_c l ' i daty. po_czym nastgpujejmię papieŜa i wyliczenie członków daneg i nodu. piero od lat 384^-398. lecz w postaci wpisania wystawcę włafjnnręrznie . Ze wzmianek pośrednich naleŜy przypuszczać. serwus servorum dei. O pi atramencie czy dalszych cechach zewnętrznych pism papieskich tego ol ' nie potrafimy niczego bliŜszego powiedzieć. Od czasów papieŜa Grzegorza I (590—604) pa j poczynają tytułować się początkowo sporadycznie. 772 nie jest znana. Dolcument papieski tych ""czasów ""wzorował się~na~~~antycznym ] W protokole wstępnym widnieje intytulacja. jako Ŝe wszystkie one z. Eschatokół zawiera podpis papieŜa (imię. Dokumenty te pisane były na papirusie i opieczętowane wzoren kumentów cesarskich bizantyńskich. Archiwum i ręgestry papieskie nie zachowały się do naszych cz. 963 występuje ich na jednym dokumencie 13. Iloś sprzed r. ale nie ^ staci umieszczania jego imienia i godności. Ŝe wzorowały się or systemie starorzymskim. W protokole końcowym figuruje podpis papieŜa.^pbok nich stępują notarii regionarii. Jeszcze w IX w. istniało 14 tomów regestrów Grzegorza 44 . constitutiones) i synodów. j"' Obok listów papieskich wyodrębniają się z biegiem czasu w os t grupę dekrejty_soborowe (decreta. stąd i nazwa dla pewnego rodzaju pism papieskich: bulla. a więc zwrot spotykany później na oznac pism identycznych zaznaczanych tylko w regestrach kancelaryjnych dobne wzmianki (a pari. tytuł. Z biegiem czasu pisarze ci przybierali coraz częściej tytu tarius regionarius et scriniarius sedis apostolice. Zaczynają się one zwykle od^ wj. Data dokumentu określana bywała zawsze wi lat konsulatu konsulów rzymskich. na kt( j przewodniczył papieŜ. zredagowana w formie obiektywnego | l tokołu. Najstarsza pośrednia wzmianka o regestracl pieskich pochodzi z czasów papieŜa Liberiusza I (352—366). wane zostały w kopiach. Ŝe ostatecznie scriniarii zlewają się z nol szami i noszą tytuł scriniarii et notarii regionarii sedis apostolice. pieczęcią metalową (ołowianą) z bullą._zatrudniani coraz cz< w kancelarii papieskiej tak.notariorum. Posiadali zap tylko niŜsze święcenia duchowne (diakona lub subdiakona).formuły bęjiedykcytnei (deus te incolumen st l itp. a paribus) w kopiach dokumentów papieŜy ( gorza I i Jana VIII stwierdzają trwanie wciąŜ prowadzenia tych ksiąg celaryjnych. Datę w dokumentach spotykam.) lub bene ualete fratres carissimi. i. no^-iusze_rj^ms^. Było ich zapewne równocześnie kilkur skoro w r. od Grzegorza T (1073—1085) regularnie. niekiedy według lat panowania ce bizantyńskich. wreszcie treść właściwa. signum subs* | bez zwrotu deus te incolumen faciat) oraz podpisy uczestników synodi J czasów Grzegorza I wreszcie pojawiają się dokumenty podające sporai f nie w formule datacyjnej imię pisarza dokumentu. Prowadzili oni prot< z posiedzeń syiip^aJii^chLna_których pr^ej^odniczyłjgapieŜ.

Sprawują ją coraz częściej kardynałowie-biskupi podrzymscy. wymieniającą imię pisarza dokumentu. ale z drugiej strony spotykamy w tym okresie dyplomatyki popieskiej cechy istotne dla późniejszych okresów. Zwyczaj ten pojawia się właśnie od" czasów Hadriana I. z biegiem czasu urząd ten Uzyskuje coraz większe znaczenie i wreszcie bibliothecarius staje się •szefem kancelarii papieskiej. Znikają teŜ z niej (od r.ceHarius sedis jqwśióKce.con. OcTtej daty jednak jako datarius funkcjonuje coraz częściej biblioihecarius. a więc pierwotnie naczelnik biblioteki apostolskiej. Dyktat i styl pism papieskich nie ulega większym zmianom. a więc zwierzchnik kancelarii. Okres ten charakteryzuje się z jednej strony wciąŜ jeszcze niestałością form dokumentu papieskiego i nieustaleniem się formularza dokumentów papieskich. 983) zupełnie iudices de dero. Urzędnicy jej w dalszym ciągu nazywają się notarii (regionarii) et scriniarii s. iudices de dero. 963 primicerius notariorum. Od Paschalisa I (817— 824) występuje w tym charakterze sporadycznie. a później przy kościele lateraneńskim. QsiateeŜnie~"WH?. e. skiej pojawiają się tzw. przeszła na urzędników kancelaryjnych. Irtóry . 'księgi regestrów Jana VIII. Organizacja kancelarii przechodzi w tym okresie wielkie zmiany. którzy spełniają takŜe czynności notariuszy papieskich-^Dokumenty uwierzytelnia (w formule datum per rtianus) aŜ do r. Te ostatnie opatrywane były formuTą skrypcyjną. co najmniej za papieŜa Anterosa (235—236).dziś natomiast zachowała się kopia z XI w. . ale niewątpliwie istniało ono znacznie wcześniej. List wzo45 . a jego urzędników nazywano scriniarii. in. 1023 mianowany został bibliotekarzem przez papieŜa Benedykta VIII arcybiskup kolońsiki Pilgrim. Ale ze śmiercią Pilgrima j (1036) kuria wróciła do dawnych zwyczajów i kaŜdorazowym bibliotekarzem-kanclerzem stawał się coraz częściej jeden z biskupów podrzymskich. Obok nich jako urzędnicy kancelarii papies. Imiona ich w związku z wprowadzeniem od czasów Hadriana I formuły skrypcyjnej są na ogół znane.. choć nazwa ta z biegiem czasu. NaleŜy tu m. Archiwum i biblioteka papieska stały wówczas pod wspólnym kierownictwem naczelnika kancelarii papieskiej (primicerius notariorum). Wyjątkowo raz jeden w r. R. W naszym okresie archiwum mieściło się najpierw koło kościoła s-Lorenzo in Damaso. które juŜ obecnie się wytwarzają. jak wspomniano. podział na listy gittere) i uroc2yste__pj3ywile4fi-4l2ialle__arpczyste). a ostatecznie urząd bibliotekarza zlewa się z godnością primiceriusa. a ustalają ostatecznie w okresie następnym. 1042 stworzono urząd biWioJłt£CflruŁS_gt. Siad to wpływów niemieckich za czasów Henryka II i Konrada II na papiestwo. Okres II od Hadriana I (773—785) do Damazego II (1048).utrzymał się przez dłuŜszy czas. W datacji wielkiej wymienia się odtąd datę dzienną i roczną oraz imię odpowiedniego urzędnika kancelaryjnego biorącego odpowiedzialność za wystawienie aktu (datarius). Pierwszą wzmiankę o archiwum popieskim posiadamy wprawdzie dopiero z czasów papieŜa Damazego I (366—384). Nosiło ono nazwę scrinium.

1022 . a z drugiej słowo papę. zakładka) przywieszano przez dziurki pieczęć ołowianą. w dwa n z krzyŜami niekiedy na początku wyrazu i końcu. Natomiast przywileje (bulle). miesiąc i rok (w ery dionizejskiej i lat pontyfikatu papieŜa). Podobnie jak dokumenty papirusowe i przywileje pergaminowe za wane były równolegle do węŜszego brzegu. kt z oryginałów znamy dziś około 30 (od r. Przez zgięty kilkakrotnie u dołu per£ (plica. os pośrednia taka wzmianka pochodzi jeszcze z r. Pismo biegnie zawsze równi do węŜszego brzegu papirusu. 1011 (pisana zresztą na pergarr gdzie nadto i pozdrowienie papieskie (Bene Valete) wpisane „zostało pisarza tekstu. Ustala się wreszcie postać pieczęci ołowianej. e. Obok archiwum przy Lateranie istniała takŜe przechowalnia c mentów (oryginałów otrzymywanych przez kancelarię papieską?) u wzgórza Palatynu. 819 poczynając) pozwalają opisać ten nowy rodzaj pism papieskich. Choć regestry kar 46 . Pismem uŜywanym do l okresu była minuiskuła kursywna longobardzka. zazw wiszącą na sznurkach lub niciach (jedwabnych). była bulla papieŜa Sergiusza IV z r. 967 na p minie). R. na czele archiwum i kancelari juŜ jeden wspólny szef — kanclerz-cancellariiis. wreszcie formuła datur manus odpowiedniego datariusza. ciwy tekst zaczyna się od nowego wiersza a kończy formułą skryp (scriptum per . W organizacji archiwum papieskiego zaszły pod koniec okresu p zmiany. 1057. niekiedy w śi w formie punktów. Od r. przeradzająca się z bi< czasu w specjalny jej typ (kursywa kurialna.. Wygląd zewnętrzny przywilejów jest następujący: papirus miew pół m szerokości i do ok. Przywilej pirusowe zwijano w rotulusy. 1013 pojawia się juŜ w uŜyciu pergamin. Litery i pozdrów Bene Valete pisane były nadal własnoręcznie przez papieŜa zamiast kłego podpisu. wzorem ksiąŜki: pergaminowe począt podobnie. 3 m długości. kuriała). Intytulacja i adres wypisane są zazw duŜymi literami i kończą się formułą perpetuacyjną (in perpetuum). z biegiem czasu utarł się zwyczaj składania przywilejów p minowych poziomo i pionowo.fowany jest nadal na wzorach dawniejszych i zwyczajach kancelar pieskiej okresu wcześniejszego. jedynym materiałem.) odpowiedniego notariusza lub scriniariusa kuria] Własnoręczny udział papieŜa w uwierzytelnieniu dokumentu zasad: w wpisaniu przez wystawcę końcowego błogosławieństwa (Bene Vi Przywilej kończy wielka datacja. wyjątkowo tylko inny urzędnik.. podająca dzień. Wszelkie akty papieskie są pisane na papirusie (wyjątek stanowi bulla Jana XIII z r. Pierwiszym dokumentem spisanym minuskułą rom. na l z jednej strony figuruje imię papieŜa. nam jest ostatni dokument papieski z oryginału na papirusie.). Od połowy XI w. na którym wy gotowy w kurii wszelakie pisma dla stron. Od tej pory perg staje się do końca XIV w. Zazwyczaj był nim kanclerz (cancel et bibliothecarius s. a z r.

Za czasów Innocentego II dokonuje się teŜ ostateczny podział listów papieskich na zaopatrzone sznurkiem jedwabnym lub konopnym (littere cum filo serico et cum filo canapis). a razem z nimi znika z bulli ^roczystych formuła skrypcyjna. Z drugiej jednak strony okres ten wypadnie podzielić na 2 co najmniej części. o czym niŜej. papies> fcldrsąnam nieznane. . w latach siedemdziesiątych XI w. Okres III od Leona IX do Celestyna III (1049—1198). jednak zachowały się z tego okresu tylko ekscerpty regestrów papieŜa Stefana VI (885—891). dla których cezurą jest pontyfikat Kaliksta II (1119—1124) i reforma pisma kurialnego wprowadzona w tym czasie do dokumentów papieskich. Od czasów Leona IX wykształca się osobny typ uroczystych buli pa= . Niemniej reformy Leona IX są uwaŜane powszechnie za początek nowego okresu. którzy jfił-sąjuŜ Rzymianami i nie znają niekiedy kursywy kurialnej. Okres ten. kardynał Deusdedit). arcybiskupów. Kancelaria kurialna w tym okresie ostatecznie się ustala. jaesfich (przywilejów). Początkowo róŜniły się one tylko sposobem opieczętowania. Notarii ręgionarii. jako urzędnicy miejscy rzymscy. Mikołaj II) przybierali sobie coraz częściej na pisarzy czystoJgjfi&f notariuszy nadwornych (notarii sacri lateranensis palacii). Z tego natomiast okresu pochodzą najstarsze formularze kancelaryjne papieskie (Liber diurnus). Od czasów Innocentego II (1130—1143) stwierdzić moŜna pierwsze zaczątki zmian w'organizacji kancelarii papieskiej. Od Urbana II (1088—1099) jest regułą. Ŝe szefem kancelarii jest zawsze kardynał presbiter lub diakon (od Luciusza II tytułujący się jeszcze canceZZarius et bibliothecarius). Następuje równieŜ zróŜnicowanie wśród niŜszych urzędników kancelaryjnych. Liber diurnus zestawia w formie przykładów wzory listów papieskich do cesarzy (bizantyńskich). cesarzowych. które wprawdzie na razie się nie utrzymały. jako kardynał-kanclerz widymuje teŜ odpowiedni datarius w formule datalnej wszystkie uroczyste przywileje papieskie.ryjne były nadal systematycznie prowadzone (korzystał z nich np. który ostatecznie petryfikuje się za Innocentego II. 1073). ToteŜ papieŜe. konsulów itp. Od Paschalisa II znikają teŜ z kancelarii dawni scriraarii. 47 . Odtąd imiona pisarzy-kopistów. a zwłaszcza daty początkowa i końcowa nie są dostatecznie umotywowane. ale które ostatecznie skrystalizowały się w okresie następnym. jako Ŝe wiele waŜnych przemian w rozwoju dokumentu i kancelarii papieskiej dokonało się na przestrzeni długich lat. zachowane w rozmaitych kopiach i redakcjach począwszy od VIII w. nie mogli podróŜować razem z papieŜem po całej ówczesnej Europie i wygotowywać kaŜdorazowo w miejscu pobytu papieŜa dokumentów. Ŝe i to kryterium osobowości pisarzy musi odpaść. a dukt pisma listów papieskich staje się tak ujednostajniony. z biegiem czasu zaznaczyły się między nimi róŜnice treściowe. Liber diurnus utrzymał się w uŜyciu kancelarii papieskiej do Aleksandra II (zm. nieraz Niemcy (Wiktor II.

KrzyŜ j imieniem kardynała. przywieszana na niciach przez dziurki w zali zaginanej niekiedy do tyłu. poprzestając zazwyczaj na latach !ponty papieŜa. na którym została wydana. Bulla ołowiana. z biegiem czasu papieŜ wyręczał się tu sekretarzem. znika : uroczystych z końcem pontyfikatu Kaliksta IŁ Formuła datalna ust. Składała się z dwu~"kón£eritrycznych kół przedziel ^krzyŜem. U następców Leona IX pojawiają się w uroczystych bullach innowacje. jak się rzekło. lub nieMedy wprost pisarzem t Od tej chwili papieŜ osobiście umieszcza tylko krzyŜ w rocie i wyrc (lub nawet tylko literę E) w podpisie.Pisane są. Od pontyfikatu Wiktora III pojawiają się pod podpisem papieskim początkowo sporadycznie p< kardynałów. iŜ brał on udział powiednim konsystorzu. które od czasu Paschalisa stają się obowiązkowe dla ur tych buli. Kolejność pod w obrębie kaŜdej grupy była ściśle ustalona. a z biegiem"ezasu pismem kratowym. był zdaje się wykonj / własnoręcznie przez danego dostojnika. wet osobnym pisarzem kancelarii. w lewej kardynałów preslbiterów. zastąpione ol przez osobny monogram BV. liczyć się przy tym trzeba. wpisywał pierwotnie sam papieŜ własnorś podobnie jak i tzw. t j. wykazuje za Leona IX dwa typy. i t kiedy sekretarz jednego kardynała podpisywał i innego. Formuła skrypcyjna. dalej miejsce. własnoręcznie" pT*zez^fpfeza stawiane Bene Valete. umieszczana od r. w prawej diakonów. iŜ stawiane były przez sekr kardynałów (jako Ŝe niekiedy podpis jednego kardynała wykazu przestrzeni czasu zasadnicze róŜnice). dla kaŜdego odmienny. o kolejności decydowa ordo kardynałów. od początku minuskułą romańską. Z krzyŜa występującego dawniej przee kiem BV wytwarza się obecnie tzw. od Paschalisa II stale. komma na końcu po Bene Valete. starszeństwo nominacji w obrębie kaŜdej z grup. Ŝe poda rok od narodzenia Chrystusa. w środkowej podpisy kardyr biskupów. ostatecznie od czasów Stefana X (1057—1058) w ten sposób. Wielka data Leona IX zawierała w uroczystych bullach tylko wyjątkowo rok 1: od narodzenia Chrystusa. umieszczaną w pierś między oboma kołami. Od czasów Innocentego H podpisy zostają ujęte w stałe 3 i stawiane bywały w trzy kolumny.oddawany był majuskułą. podpis papieŜa między rotą a Bene ' w postaci pełnego"fbzpisania imienia i godności papieskiej (Ego N romane ecclesie episcopus ss. Przyjmuje się powszechnie.). Podpisy kardynalskie wykazują z zasady odmienną od teksti pisarza. rowanie podpisu danego kardynała w bulli dowodzi.| KrzyŜ ten i nadto dewizę papieską. Początkowo stawiany był przez p własnoręcznie. Od Aleksandra II (1061-—1073) pojawia się początkowe radycznie. 1049 coraz rzadziej. Albo rewersie i awersie rozpisane jest całe imię i tytuł papieski (Leonisalbo dodany jest obok imienia numer porządkowy papieŜa (Leo pp. rota umieszczona pod tekstt lewej stronie. per manus odpowie< 48 .

91 .: F. Steffens. Lateinische Palflographłe. tabl. Kepr. 1. Bulla papieŜa Grzegorza IX z 1234 r.Fot.

Bulla papieŜa Aleksandra IV z 1257 r. O. Archiwum kapitulne .Fot. 2. Płock.

Z czasem ma teŜ miejsce stosownie do treści listu uŜywanie nici jedwabnych lub konopnych dla przywieszenia pieczęci. " Przykład bulli uroczystej: Eugenius episcopus servus servorum dei venerabili fratri Warnero Vlotizlaviensi episcopo eiusąue successoribus canonice substituendis in perpetuum. ustala się sposób obliczania początku roku według calculus Florentinus. Oto przykłady: . quod rationi et honestati convenire dinoscitur. W XII W. dzień miesiąca i rok pontyfikatu papieskiego. stronie. podawała tylko miejsce wystawienia listu. Quascumque preterea possessiones. o ile było stawiane własnoręcznie. lata pontyfikatu danego papieŜa.kanclerza. animo nos decet libenti concedere et petentium desideriis congruum impertiri suffragium. Mandaty zwykłe otrzymywały nici konopne. przywileje — jedwabne. Pierwsze posiadają w adresie formułę in perpetuum. po pewnych wahaniach. Data umieszczona w dalszym ciągu tekstu. quecumque bona eadem ecclesia in presentiarum iuste et canonice possidet aut in futurum concessione pontificum. albo wreszcie mniej waŜne i skromniejsze przywileje wieczyste. Spotykamy nieliczne co prawda wypadki.jczy. po czym tak przygotowany tekst pieczętowano. Przywileje zwykłe nie posiadają z reguły roty i monogramu BV. Statuentes. Te ostatnie zabezpieczano przedj otwarciem przez kilkakrotne załoŜenie pergaminu poziomo a następnie przez zgięcie go pionowo w pół.9 . ut terminos tui episcopatus. drugie salutem et apostolicam benedictionem. Brak dotychczas odpowiedzi na pytanie. oblatione fidelium Dyplomatyka — 4 4. umieszczane bywało nieraz w pozostawionej w czystopisie luce. po której następowała narracja i dyspozycja.-• .moment polecenia papieskiego (datę odpowiedniego konsystorza). indykcję. Na coraz szerszą skalę stosuje się teraz listy (littere) papieskie. w adresie mieściła się formuła: salutem et apostolicam benedictionem. albo treść raczej nie prawną. " • • . Imię datariusza. cui deo auctore preesse dinosceris. Jedynie wielka datacja i per manus kanclerza róŜni je od zwykłych listów. largitione regum vel principum. Wytwarza się teŜ podział listów na otwarte i zamknięte (patentes i claustre). dokonuje się podział buli na uroczyste i zwykłe (prwilegium maius i privilegium minus). Quociens illud a nobis petitur. Zawierają one albo polecenia papieskie. w których data dzienna octnosrsię do innego roku niŜ podany w formule. ąuemadmodum a bonę memorie Egidio Tusculano episcopo tunc apostolice sedis legato et a Bolezlao nobili eiusdem terre duce statuti sunt. co oznacza data dzienna (i_£ocznaJ_JaullL. Od czasów Innocentego. Quacirca venerabilis frater tuis iustis postulationibus clementer annuimus et Vlotizlavensem ecclesiam. sub beati Petri et nostra protectione suscipimus et presenti scripti privilegio communimus. Majuskułą oddawano w nich tylko imię papieŜa (początkowo umieszczano tylko siglę jego imienia). absque diminutione aliąua tu et tui successores in perpetuum possideatis. rzadziej według calculus Pisanus. dzień. czy moment wygotowania czystbpisu a nawet wręczenia gą.

+ Ego Julius presbiter cardinalis tituli sancti Marcelli ss. poterit adipisci. que solv ecclesie sancte Marie de Zondomir secundum Polonicam iusticiam posituram sancti Michaelis in Cracouia cum omnibus ad eam pertiner. deo propitio. fiat atąue in extremo ex districte ultioni subiaceat. pro quorum sustentatione et gubernatione concessi usibus omnimodis profutura. ąuatenus et hic fructum bonę a percipiant et apud districtum iudicem premia eterne pacis inv< Amen. Decimam partem de moneta et de ciis totius episcopatus. que de navibus solvuntur. (Rota) (Bene Valete) Ego Eugenius catholice ecclesie episcopus ss. indictione XI. + Ego Guido diaconus cardinalis sancte Marie in Porticu ss. ponttficatus vero domini Eugenii III papę ann Przykład listu papieskiego: Eugenius episcopus serous seroorum dei. amen. + Ego Oddo diaconus cardinalis sancti Georgii ad velum our< + Ego Octdvianus diaconus cardinalis sancti Nicholai in < Tulliano ss. + Ego Gregorius diaconus cardinalis sancti Angeli ss. salva sedis apostolice auctoritate. amen. seu quibuslibet molestiis fatigare. vel a retinere. si non presumptionem suam congrua satisfactior reocerit. quam on eorum.Seu aliis iustis modis. + Ego Hubaldus presbiter cardinalis tituli sancte Praxedis ss. In quibus hec specialiter du: exprimenda: castrum uidelicet Woibor cum omnibus suis appendt ecclesiam sancte Marie in Zavichozt cum castro Lagou et decimc aliisąue suis appendiciis. Sed orania c ventur eorum. nonum nummum de omnibus. £ igitur in futurum ecclesiastica secularisve persona hanc nostre coi tŜonis paginam sciens contra eam temere venire temptaverit. + Ego Imarus Tusculanus episcopus ss. potestatis honorisque sui dignitate careat et a sanctissimo c ac sanguine domini nostri Jesu Christi aliena. Budkowa. venerabilibus fratribu episcopis. incarnationis d< anno MCXLVIII. + Ego Aribertus presbiter cardinalis tituli sancte Anastasis ss. + Ego Bernardus presbiter cardinalis tituli sancti Clementis ss. firmo tibi tu successoribus et illibata permaneant. Repertorium nr 47. + Ego Jacintus diaconus cardinalis sancte Marie in Cośmy Datum Rome per manum Guidonis sancte Romane ecclesie diacon nalis et cancellarii. Nulli ergo hominum liceat prefatam Ylotizlau ecclesiam temere perturbare aut eius possessiones auferre. Cunctis autem eidem loco sua iura serva sit pax domini nostri Jesu Christi. + Ego Jordanus presbiter cardinalis tituli sancte Susanne ss. episcopis et aliis ecclesiarum prelatis per Poloniom con ' KDP II l. Castrum Kdanze in Pomerania cum decima tam annone. por. minuere. II nonas aprilis. st tertiove commonita. 50 .

por. sicut a nobis mandatum acceperat. Budkowa. Obie te właściwości stają się z biegiem czasu jedną z najbardziej charakterystycznych cech dyktatu buli papieskich XII i XIII w. 5t . et eos. quisquis apostolicis contempnit obedire mandatis. sententiam ipsam minime observatis. Wreszcie w końcu XII w. ut et pacem inter Wladislaum ducem et fratres eius auxiliante domino reformaret. ulegało częstym poŜarom (np. et ecclesiastica negotia tanąuam apostolice sedis legatus tractaret. 1111). nos tam excommunicationis quam interdicti sententiam. Non siąuidem pro nostri officii debito de vestra et populi vobis commissi salute solliciti. precipimus.śaluiem et apostolicani benedictionem. tak Ŝe i pod tym względem okres ten stanowi osobną dla siebie. quia si quis vestrum eandem sententiam observare noluerit. qui eiusdem ducis terram detinent. Alberyka. sed ex apostolice sedis benignitate credatis. uchodzące dziś coraz powszechniej za oryginał oraz kopię XIII w. non ex vestris meritis fieri. Okres IV od wstąpienia Innocentego III (1198) do śmierci Marcina V (1431). 8 KDW I 16. Tu vero frater archiepiscope. Archiwum mieściło się dalej przy kościele lateraneńskim. r. Vos autem. X kalendas Februarii2. wyodrębnioną od poprzednich i następnych. omnibus suffraganeis tuis et aliis ecclesiarum prelatis denuncies et sententiam ipsam firmiter observes et facias observari. partem que noluit eius monitis obedire. ut inexcusabiles sint. ąuoniam hoc eum ex mandato nostro non fecisse asseritis. kolejność dat nie jest obserwowana. sciturus. sicut accepimus. choć w XII w. Repertorium nr 50. Z regestrów papieskich posiadamy dziś 2 tomy regestrów Grzegorza VII. które pozostają nieraz do końca wieków średnich nie zmienione. dilectum filium nostrum Guidonem sancte Romane ecclesie diaconum cardinalem ad partes vestras olim direximus. kursusu i rymu. RównieŜ od czasów pontyfikatu Innocentego III zachowały się w stanie prawie kompletnym regestra papieskie. ut vos eam observetis et faciatis firmiter observari. sicut ab ipso data est. Sui enim debet honoris dolore prosterni. beati Petri et sancte Romane ecclesie non effugiet ultionem. Data Laterani. wychodzi z uŜycia Liber diurnus papieska i pojawiają się zmiany w stylu i dyktacie pism papieskich przez wprowadzenie do nich zapoczątkowanego przez mnicha z Monte Cassino. całość. excommunicationis vinculo innodavit et in terra divina prohibuit officia celebrari. fragmentu regestrów antypapieŜa Anakleta II. cui hoc ex debito tui officii potissimum imminet. W obu tych zabytkach dokumenty wpisywane są tylko w porządku według lat pontyfikatu. ratam habemus et. a w czasach walk o inwestyturę cenniejsze archiwalia wywoŜono z Rzymu do bezpieczniejszych miejsc. Okres ten charakteryzuje się ustaleniem form i cech wewnętrznych i zewnętrznych pism papieskich. Qui. Quia vero ipse hoc nostro jecit mandato. Quod vos benedictionis alioąuio salutamus.

razem z rozkw. penitentiaria. takŜe i urzędy kancelaryjne stają się przedmiotem dawania ich krewnym i stronnikom poszczególnych papieŜy. Obok notariuszy od połowy XIII w. odczytywał niektóre przynajmniej rodzaje papieskich (zwłaszcza de iustitia) przed wręczeniem ich stronie i dopu wnoszenie sprzeciwów. Podkanclerzemu podlegają notariusze i skryptorzy. przepisują akta na czysto. a szefem kancelarii staje się wicekanclerz (vicecancellarius). z biegiem czasu ofi' papiescy. „pieczętowali czystopisy. wraz z procuratores. rozdzielone potem między poszczegi członków kolegium. urzędujący w osobnej audiencia li rum contradictarum. W czasie sediswakanc tym urzędzie. byli zwykle członkami zakonu cystersów (f barbati). umieszczają swe datum per m w uroczystych bullach. Bullatores. jak poprzednio. registratores wpisywali je do rege papieskich. a pc coraz więcej. których dwóch (niekiedy trzech). Istnieją nadto w kancelarii o rescribendarii. stanowili bullatores. występują abbreviatores no\ rum. Najwcześniej wyodrębniają się w tym kierunl 52 . Wreszcie w ciągu XIII w. Dalszy personel kancelaryjny. Na czele pisarzy stał distributor litterarum ingrossandi mianowany przez notariusza. Sporządzają oni w zastępstwie notariuszy bruliony aktów. Urząd ^ kanclerza staje się z biegiem czasu czysto honorowy. które 2 czy innych względów bywały zatrzymywane. a wicekanclerz v cza się teŜ coraz częściej w swych obowiązkach przez referendarzy. 1216 i wstąpieniem Honoriusza III znika urząd i tytuł kanc kurii. których bywa od początku XIV w. wreszcie osobno istniała tzw. urząd fiskalny. Od drugiej połowy XIV w. » ti l • : . Od niego teŜ w osobnym b data communis otrzymują pisma do wykoncypowania i przepisania na sto. którzy wygotowują powtórne czystopisy aktów. i Od czasów Innocentego III ustalają się wreszcie określenia i obow > niŜszego personelu kancelaryjnego. tj. wyodrębnia się pr jako osobny urząd tzw. ( a nawet i niŜsi urzędnicy kancelaryjni. registratores. 4 W organizacji kancelarii papieskiej zachodzą obecnie duŜe zmi Razem z r. mianc przezeń i na jego ręce składający przysięgę. początkowo prywatni urzędnicy notariuszy. tj. camera ap ca. W ciągu XIV w. a niekiedy nawet przez podkanclerzego. którzy wiązani byli teoretycznie prowadzić wspólne Ŝycie i na których ws przypadają opłaty kancelaryjne.* ' . wr auditor litterarum contradictarum. correctores poprawiali błędnie wykonane czystopisy. corre i wreszcie auditores litterarum contradictarum. i f/ j' ( . do którego naleŜały poszczególne i wystawiania dokumentów. gdzie wygotowywano zezwolą odpusty i nadania odpustów. względnie dłuŜszych nieobecności kardynała zajętego c: legacjami poza granicami Włoch. dopuszczonymi oficja przedstawicielami stron. zastępował go regens cancellarie. nepotyzmu w kurii. siedemnastu. S' torzy natomiast. obserwujemy początki rozpow nionego w wieku następnym istnienia kolegiów urzędników. a takŜe cała organizacja kanc j kurialnej. Jest początkowo z reguły kardynał. ich treść zmieniana i na koncypowana.

z własnym personelem kancelaryjnym. Stąd stały w nich zwrot: auctoritate presentium indulgemus. zwanych niewłaściwie j bullami. aŜ w XIV w. drugie z inicjatywy kurii) secrete. których adres kończy się zwrotem: ad perpetuam rei memoriam j lub podobnym. gdy chodziło o wydanie stronie lub hierarchii kościelnej polecenia. prawie całkiem zanikają. conservatorie. Dawne uroczyste bulle (priuilegia maiord) stają się coraz rzadsze. a w połowie XIV w. formuje się. Z biegiem czasu dokonuje się dalszy podział treściowy dokumentów-listów. de alteri portatili itp. WyróŜniają się littere communes w przeciwstawieniu do littere de curia (pierwsze na Ŝądanie stron. dochodzi do szczytu znaczenia kamera apostolska. cum filo canapis) teraz się pogłębia i róŜnicuje. Wreszcie od r. która nigdy nie figuruje jak w bullach w osobnym wierszu. de parcu maiori). provisiones. Będzie o nich mowa niŜej przy omawianiu regestrów papieskich. pieczęć 53 . Znaczenie ich w okresie następnym coraz się zwiększało.dzaje abbrewiatorów (de prima visione. a z drugiej w zwykłych listach. precipiendo mandamus. Nie posiadają one podpisów papieŜa ani kardynałów. precipimus. 1335 najpóźniej pojawiają się sekretarze tajni papiescy. Natomiast littere cum filo canapis wystawiano zwykle w celach administracyjnych lub sądowych. Wytwarza się natomiast nowy typ pism papieskich. pilnująca i notująca wszelkie dochody papiestwa od biskupstw.. Bulle zwykłe (privilegia minora) takŜe coraz rzadziej występują i roztapiają się z jednej strony w bullach uroczystych. Z buli uroczystych zaczerpnięta jest takŜe sankcja: Nulli ergo omnino liceat . Stąd zwrot w tego rodzaju pismach powszechny: per apostolica scripta mandamus. Littere cum filo serico zawierają zawsze treść prawną (nadanie przywilejów lub zatwierdzenie stanu prawnego względnie łask duchownych przez papieŜa). concedimus. z biegiem czasu (od Innocentego IV) waŜniejsze pisma polityczne. Treścią tego \ nowego rodzaju pism są zazwyczaj dekreta i postanowienia papieskie.. W sposobie pieczętowania pism nie zachodzą większe róŜnice. względnie wiadomość o niej. inhibemus. biskupów. zawierające niekiedy klauzulę ekskomuniki adresata. załatwiający sekretną korespondencję. W okresie omawianym ustala się wreszcie i petryfikuje postać zewnętrzna i rozmaite rodzaje pism papieskich. wysokość ich wraz z imionami odpowiednich procuratores znaczona bywała na zakładce odpowiednich pism. Podział ich zapoczątkowany w okresie poprzednim (cum filo serico. opatów i wiernych (świętopietrze) ówczesnego świata chrześcijańskiego. de parcu minori. Natomiast coraz powszechniejsze się stają i coraz większego znaczenia nabierają listy — littere. Z tego teŜ okresu pochodzą nasze pierwsze wiadomości o opłatach kancelaryjnych wnoszonych przez strony za poszczególne czynności kancelaryjne. Zewnętrzna ich postać róŜni się od uroczystych buli juŜ na pierwszy rzut oka datacją. Obok kancelarii i sekretariatu od drugiej połowy XIII w. data ! teŜ wzorowana jest na datacji zwykłych listów papieskich. ale biegnie dalej in continuo jako dalszy ciąg tekstu.

Piotra. prośby stron przedkładane papieŜo\ rozstrzygnięcia. li dziś około 770 tomów. a uŜy\ przez niego pomiędzy elekcją a koronacją. aby jednak dopiero po kill stoletnich wędrówkach i schronieniach w róŜnych miastach włoskie! trzeć do nowej rezydencji papieskiej. cór nes. przechowywane do r. Razem z przeniesieniem się pa do Awinionu. Zwłaszcza pisarze sekretnych posiadali zwykle kaŜdy tom regestrów osobny. oba w otoku perełel ulega Ŝadnym zmianom. Paulus. poszczególne rodzaje pism (bulle. secrete. iŜ pisma mniej waŜne (littere de curid) i o 54 . Z biegiem czasu się zwyczaj. było ono jednak za szczupłe dla nagromadzonych w ciągu ków archiwaliów. a więc wpisane do ksiąg kancelaryjnych i rei wane w myśl zasad kurialnych. Z Awinionu w: do Rzymu w okresie następnym archiwum tylko w części. iŜ poczęto wyodrębniać i wpisywać w osobnych posz. rewers papieŜa z podaniem jego numeru porządkowego. początkowo z duŜymi lukami. bez imienia papieŜa. 4) od czasów Urbana IV (1261—1264) zachowały si regestry (acta) kamery papieskiej.). 1389). Stąd teŜ niektóre rodzaje i waliów pozostały nadal w dawnych swych miejscach przechowania (da Laterari) i dopiero w ostatnich czasach zostały złączone w jedną c jeśli chodzi o miejsce przechowania. przechowywane od Innocentego III w nc pomieszczeniu. 5) wreszcie w okresie następnym do wyliczę wyŜej dochodzą jeszcze regesta breyiów. liczą one dziś do r. tym teŜ naleŜy tłumaczyć zaginięcie znacznej < wcześniejszych regestrów kancelaryjnych. a resztki ostatecznie znalazły się w Rzymie dopiero w r. 1892 w datarii papieskiej (koło kościół Jana in Laterano). Petrus ss. przedstawia głowy apostołów z napisem ss. jak wspomniano wyŜej. 3) od połowy XIV w. a nawet tomach. Ostatecznie panuje dzi wszechna w nauce opinia. 1784. Jedynie od czasów Innocentego III da się st dzić stosowanie (niewątpliwie istniejące juŜ dawniej) bulli tzw. gratiales. nieprze ny prawie ciąg regestrów kancelaryjnych. constitutiones. Od Innocentego III rozpoczyna się. Ŝe przechowywano w nic] tylko księgi kancelaryjne. aŜ do czasów Piusa VII (1800—1823) zachowało się ich pr2 2160 yoluminów. Dzielimy je dziś na kilka gorii: 1) regesta Vaticana.jest zawsze ołowiana. posiadającej tylko awers. decreta itp. Jest sp w jaki sposób wciągano pisma do regestrów. zachowały się teŜ z duŜymi lu regesta supplicationum. i archiwum opuściło Rzym. ale nawet (w workach) dokumenty pergamii przypuszczalnie wchodzącą do kurii korespondencję. Dla archiwum zbudował Innocenty nowe pomieszczenie koło ko. św. Pisma wciągali do regestrów osobni registratores. di(połowicznej). 1605 2019 tomów. Nadal istnieją littere patentes i littere ćlause czętowane nadal w opisany wyŜej sposób. littere curiales. rozpoczynają się one od pontyfikatu Bonifaceg (r. Ze sporządzanych przy tych oka inwentarzy archiwum dowiadujemy się. 2) regesta Lc nensia. Sama pieczęć ołowiana (.

Okres V od r. Zasadnicze zmiany w stylizacji pism papieskich. Obie te księgi uzupełniane były przez cały prawie XV w. ąuaternus albus. lecz dają się wy/ 55 . Wciąganie pism do regestrów nie było pierwotnie przymusowe (ze względów fiskalnych) i duŜa część pism papieskich jeszcze w XIII w. Upadek papiestwa i moralności w kościele związane z niewolą awiniońską i wielką schizmą. Zwyczaje te jednak nie były stałe i zmieniały się tak w czasie. które były uzupełniane przez jego następców. NiezaleŜnie od tego papieŜ Jan XXII wydał szereg rozporządzeń tyczących się sposobu postępowania przy wygotowywaniu niektórych rodzajów pism papieskich. do którego w formie uwag i not marginalnych wpisywano wszelkie postanowienia regulujące tok spraw w kancelarii. urzędnicy. Zwykle teŜ przy regestrowaniu dokumentów opuszczano powtarzające się stereotypowe części protokołu wstępnego i eschatokołu. tj. jego następca musiał je zatwierdzić. coraz częściej nie rezydują w kurii.rakterze politycznym wpisywano do regestrów z brulionów-minut (notę). natomiast pisma uroczyste i niektóre rodzaje pism gracialnych (udzielających stronie łask i przywilejów) wciągano do regestrów dopiero z oryginałów. Urzędy stają się kupne i przekupne. in eundem fere modum. wypisując tylko wyrazy początkowe i końcowe danej formuły. NiezaleŜnie od tego poszczególni papieŜe wydawali nowe rozporządzenia. 1431 do końca wieków średnich. przysięgi urzędników. RównieŜ przy powtarzaniu pism identycznej treści dla róŜnych odbiorców zastępowano pełny tekst zwrotami: in eundem modum. daje się odczuwać i na tym polu. zwłaszcza treści gracjalnej i sądowej. wymagały utrwalenia ich w formie przepisów na piśmie. Dopiero zdaje się od Jana XXII (1316—1334) regestrowanie przynajmniej niektórych rodzajów pism (littere gratiales) stało się dla stron obligatoryjne. a dopiero następnie przepisywano go starannie do pergaminowych. a później panowanie całych dynastii papieskich Borgiów i Rovere. jak i wspomniane wyŜej księgi formularzy obowiązywały tylko przez czas pontyfikatu odpowiedniego papieŜa. litteris competenter mutatis itp. Zarówno te. zwłaszcza wyŜsi (notarii) coraz częściej są dobierani spomiędzy nepotów papieskich. jak w odniesieniu do poszczególnych grup pism. Dawny Liber diurnus wyszedł z uŜycia w końcu XI w. Okres ten na odcinku organizacji kancelarii nie wykazuje Ŝadnych powaŜniejszych zmian. nie przechodziła przez regestry kancelaryjne. Wreszcie za czasów papieŜa Klemensa VI (1342—1352) powstała nowa redakcja przepisów kancelaryjnych. tzw. przy czym dokonywano odpowiednich zmian i uzupełnień. Pierwszą taką próbą jest tzw. Liber provincialis. jakie dokonały się juŜ w ciągu XII w. zwyczaje obowiązujące i wzory i przykłady odpowiednich pism. Formularze i reguły kancelaryjne ulegają zmianom. spis wszystkich biskupstw ówczesnego świata chrześcijańskiego (w nim i prowincji polskiej). Niekiedy teŜ regestrowano dokument na brudno do regestrów papierowych.

cedule consistoriales. zwane teraz konsystorskimi z charakterystyczna muła perpetuacyjną: ad perpetuam rei memoriam. W formularzu pism papieskich nie spotykamy większych zmian. Treścią ich były nowienia tzw. et maiori). Dzielą się dalej na trzy grupy (prime msionis. Pozostają nadal w sowaniu zwykłe bulle. a jedynie podpis własnoręczny papieŜa. a Sykstus IV (1471—1484) podniósł ją dc Powiększa się teŜ personel biura pieczętarzy. takŜe personel w biurze regestrowania pism. przedstawiając Piotra zarzucającego sieć (anulus piscatoris). pój jące się od pontyfikatu Innocentego VIII (1484—1492) charakteryzu wspólnym z breviami sformułowaniem intytulacji. zawierające wciąŜ stereotypowy zwrot: saluti apostolicam benedictionem. W intytulacji i po figurowało przy tym imię chrzestne papieŜa. Inskrypcja ich jest odmiennie wyraŜona. W datacji dzień miesiąca wyraŜano w sposól praktykowany (tj. de p< minori.ręcząc przez abbreviatores. '. pieczęcią rybacką. Obok tych buli ir się wciąŜ listy — littere. Wspomnieć wreszci padnie o ostatnim rodzaju pism kurialnych. licząc od l—30). Po dłuŜszych wahaniach liczba ich została ustalona p Piusa II (1458—1464) na 70. Pisma motu proprio. a dotyczyły przewaŜnie nominac. abbreviatt stają się obecnie urzędnikami kurii i tytułują się abbreviatores littera apostolicarum. MnóŜ. Ęrevia (znane od r. Tekst właściwy zaczynał się od zwrotu: motu proprio ex certa sci Pisma te uŜywane były w korespondencji kurii z hierarchią rŜy a zwłaszcza w sprawach administracji państwem kościelnym. o tzw. którzy oblic taksy naleŜne od strony za wygotowanie i opieczętowanie aktu. w formie uŜycia terminu pap. pełne poprawek i r Pojawiają się 'natomiast dwa nowe rodzaje pism papieskich: b i motu proprio. 1423) są to pisma papieskie. W tekście zmiany znaczniejsze nie zach jedynie pismo staje się coraz bardziej niestaranne. z biegiem czasu w sprawach gracjalnych. Początek ich brzmi podobnie jak w pismach motu proprii tekst rozpoczyna się zwrotem: hodie in consistorio nostro secreto. z bullami konsystoi mają wspólny zwrot ad perpetuam rei memoriam. Zn prawie zupełnie dawne uroczyste bulle protekcyjne. Dawni ich prywatni urzędnicy. tj. tzw. puje podpis odpowiedniego sekretarza papieskiego i przywieszona j 56 . wreszcie pisma te pieczętowano p cią woskową nie ołowianą. n wszystkich innych pismach papieskich. począt w sprawach politycznych i administracyjnych. Motu proprio nie pos pieczęci. a nie przybrane przy kc cji. dynałów. Stąd posługiwano się w nich językiem włoskim. tajnych konsystorzy. którą to czynność uwidac się obecnie przez umieszczanie na odwrocie pergaminu odpowiednich nierzadko z zaznaczeniem do jakiej kategorii regestrów naleŜy akt włączyć. jakie wytworzyły się p< nieć średniowiecza. obok dawnych 2 cysters bullatores spotykamy obecnie jeszcze 3 taxatores plumbi. zaimka ego (NN papa X).

Geschichtl. Jahrhunderts. El z e. Mieściło się wciąŜ przy kościele św. Sl. MlOG. śur pdpstlichen Urkendenwesen des 11. t. Abt. s. E. V. Zeitsohrift der Savigny-Stiftung fur Rechtsgeschichte. 407—540. 269—288. 11. 12. und 13. A. Ottenthal. l—3. t. Giry. 1953. s. seria 4. Miscellanea F. 1883. BECh. l. Coraz częściej na jego kierowników (wicekanclerzy) dostawali się nepoci papiescy. P. Maleczyński. którzy ze swej strony obsadzali niŜsze stopnie kancelaryjne. Regulae cancellariae apostolicae. 3.und Wirtschaftsgeschichte. Die Arengen der Papsturkunden nach ihrer Bedeutung und Yerwendung bis zu Gregor VII. Die Leh re vo n d en P a p stu rku n d en . Kanonist. Rzym 1924. LITERATURA H. Erorterungen Ŝur kurialen Hof. bis Nicolaus V. M. 14. hist. Uwagi nad bullą Hadriana IV dla biskupstwa wrocławskiego z roku 1154. Jahrhundert. K. W.. Aus Kanzlei und Kammer. 1858. Die pdpstlichen Kanzleiregeln von Johannes XXII. t. Kwart. Archiv. Freiburg 1907. s. R. M. 57 .rybacka. und 15. t. 11—51. 661—704. Abt. Jahrhundert. Handbuch der Urkundenlehre. 1882. L. D e l i s l e. s. t. Bemerkungen iiber die dusseren Merkmale der pdpstlichen Urkunden des 12. 145—204.. MlOG. Monachium 1961. s. s.und Vervxiltungsgeschichte im 13. Gru n d riss der Geschichtswissenschaften. 149—160. D i e k a m p. tajne i regestry kamery apostolskiej). 5. Zum pdpstlichen Urkundenwesen 1254—7334. 565—627. Manuel de diplorriatiąue.. P. D u c h e s n e. P f a f f. Archiwum papieskie nie uległo w tym czasie Ŝadnym zmianom. Sdbótka 1959. t. TenŜe. Jahrhundert. Einnahmen der romischen Kurie am Ende des 12. Kaltenbrunner. wyd. A. Innsbruck 1888. 36. Kończący akt podpis papieŜa podaje jego imię chrzestne (Ita est J) lub przybrane (Ita est Pius papa VII). t. Bemerkungen zu den dltesten Papstregistern und zum „Liber diurnus Romanorum Pantijicum". t. Miinchner historische Studien. Memoire sur les actes d'Innocent III. w jakim rodzaju regestrów akt został przepisany (regestry zwykłe. B o c k. Die Unterschriften der Pdpste in den Bullae maiores. MlOG. Die pd-pstliche Kapelle im 12. l. W. 57. Jahrhunderts. Berlin 1936. s. F. Hilfswissenschaften. 359—387. t. Piotra. und der ersten Hdlfte des 13. K a 11 e r b a c h. P e i t z. Do dawnych rodzajów regestrów papieskich dołącza się teraz osobne regestra brewiów. 373—410. Meister Lipsk 1913. L. 1880. Yierteljahrschrift fur Sozial. H e r d e. 1950. B a u m g a r t e n. Zeitsch.. 4. ParyŜ 1910—1952. B. Kopczynski. F. Przybierają na znaczeniu regestra pism tajnych. prowadzone przez sekretarzy papieskich (kaŜdy z nich miał własny tom regestrów). Bresslau. Schmitz-Kallenb er g. M. Le liber censum de l'eglise romain. Beitrdge zum pdpstlichen Kanzlei und Urkundenwesen im 13. l. A. Ehrle IV. Jahrhunderst. 1961. Na oryginałach znaczono teraz z reguły siglą R fakt wciągnięcia go do regestrów z dodaniem osobnych wyjaśnień. s.

2. 191—200. t. T a n g l. nazywani tak przez WE czesnych wzorem bizantyńskim. Na personel kance królów merowińskich składali się referendarze. Cancellarii i notarii w takim razie zatrudnieni byli prz. Gotha 1901. Tillmann. P. Referendarze uwierzytelniali dokum królewskie specjalną formułą i własnym podpisem. MlOG. i. Die Bullen der Pdpste bis zum Ende des 12. zwanych w im źródłach cancellarii lub notarii. M. 673 pisane były wyłącznie na pa] się. kancelarię i dokument monarszy i prywatny. Rabikauskas. Referendarzy było równocześnie kilki najmniej 3). Papirus nie był liniowany. . a nieliczne i późne pergaminowe stoją pod graficznym wpływem pi szych. R 1958. który dopiero z biegiem czasu razem ze z nami w piśmie. która była w uŜyciu w kancelarii kr frankońskich aŜ do r. und 13. a zwłaszcza w odstępie od siebie wierszy. s. z tego 37 w oryginałach. m. wystarczały ku temu linie kreślone przez włókna dla utrzymania kieri pisma. 45. Podobnie i pergamin. 1931. szerokości do 95 cm. Innsbruck H. Przypuszcza się Ŝe niekiedy przynajmniej brali udział w redagowaniu dyktatu (brulioj dokumentów. Dokumenty merowińskie aŜ do r. Znamy dziś około 90 dokumentów władców z dynastii merowińs (481—752). które wstały na zachodzie Europy na gruzach cesarstwa zachodnio-rzymski jedynie państwo Franków utrzymało się nieprzerwanie i wytworzyło : organa władzy. KANCELARIA MEROWINGÓW I PIERWSZYCH KAROLINGÓW (DO R.szczalnie przy ingrosowaniu dokumentów na czysto. 843) Kancelaria i dokumenty Merowingów. Format uŜywanego w kancelarii papirusu wynosił przewa: długości około 31—34 cm. Pflugk-Harttung. choć niektórzy z nich po ustąpieniu ze go urzędu dosięgali wysokich godności duchownych (biskupich czy sztornych). nadto niekiedy uw mi wpisywanymi na dokumencie w notach tyrońskich. któi zmianami przetrwały jednak w głąb wieków średnich. Jahrl derts. Obok nich spotykamy i niŜszych urzędników. zwana merowińską. nadto parę jeszcze znanych tylk współczesnych formularzy (formularz Markulfa). 860. Spomiędzy państw. poczęto linie Pismem stosowanym w dokumentach była wyłącznie kursywa minus! szczepowa. Die pdpstlichen Kanzleiordungen von 1200 bis 1500. Odstępy między wierszami stawiano początl 58 . Referendarze przewaŜnie osobami świeckimi. Vber pdpstliche Schreiben mit bedingter Gultingkeit 12. jeden z nich sprawował urząd naczelnika kancelarii kro skiej. Die rómische Kuriale in der pdpstlichen Kanzlei. Pismo na papirusie b zawsze wzdłuŜ dłuŜszego brzegu papirusu. w dokumentach pergamimn odwrotnie. Jahrhundert.J. wzdłuŜ węŜszego jego brzegu.

po raz drugi często przed podpisem wystawcy. aby pisane były łaciną uŜywaną przez społeczeństwo. zasadniczo spotykamy na ich dokumentach ich własnoręczne odpisy w formie podwójnego ss poprzedzonego zwrotem : N. większymi literami. lub: manus nostre subscriptionibus. nie ob59 .irąskie (l — 2 cm). choć wciąŜ kursywą minuskulną. Jako Ŝe królowie merowińscy umieli sytać i pisać. wyodrębniona w osobnym wier. pojawia ię na dokumentach merowińskich niekiedy trzykrotnie. tory to zwyczaj stał się później w kancelarii cesarskiej i królewskiej nielieckiej regułą.: Sirium domini Chlotarii regis. dbiorcami. wypisywane były większymi literali. od r. odróŜniające się na pierwszy rzut oka od pisma Chrysmon. Placita (iudicia. wyroki sądowe) nie poidają formuł końcowych. Dokumenty merowińskie pisane są łaciną zepsutą.. Zasadniczo uwierzytelniał akt rzędnik do tego upowaŜniony (zwykle. Dokumenty merowińskie pod względem prawnym. <ecepta są to zwykle akta nadawcze.referendarz). względnie upowaŜnionego urzędnia. zakończona signum : subscripsi. względnie inwokacja symboliczna w formie krzyŜa. rzecz zrozumiała dla ówczesnych stosunków. z popiersiem królewskim. z biegiem czasu się zwiększały. Była ona zawsze wyciskana papirusie czy pergaminie. dalej na końcu aktu wiersze z jego podpisem. Pieczęć była owalna. Obok podpisu i rekognicji znakiem Arierzytelniającym dokument była pieczęć. podpisu króla. Z pisma tego z biegiem czasu wysrorzyło się pismo kratowe. Ta zepsuta cina jest wynikiem faktu powszechnego obniŜenia się kultury w krajach rieŜo podbitych przez plemiona germańskie. zwalniające stronę od świadczeń na rzecz monarchy.u. ani wreszcie korroboracji. były zawsze stytucje kościelne (klasztory). nierzadko uŜywa-) w tym celu rzymskiego intaglio. raz na początku okumentu. wreszcie wynikiem faktu. i wreszcie nieiedy przed rekognicją referendarza. wreszcie z datą dokumentu. co nie laczy. Pierwszy wiersz z tytuiturą wystawcy. który to znak z biegiem czasu przerodził ę w dwa zygzaki przypominające dwa ule. a tym samym i forularza. Wreszcie data dokumentu. rekognicją rzędnika. przy czym wosk przepychano przez nacięcie i krzyŜ. podzielić moŜemy na dwie grupy: precepta i placita (iudicia). 697/698 spotyamy się z zastępowaniem wyŜszego urzędnika przez niŜszego (ad vicem). Jernym środkiem utwierdzającym jest w nich rekognicją referendarza i pieęć królewska. urzędnikami kancelaryjnymi były współcześnie osoby świeckie. W wypadku stawiania monogramu v wypadkach małoletniości króla). W osobnym wierszu poniŜej podpisu królewciego figuruje rekognicją referendarza. czy reszcie zatwierdzające dokumenty zaginione (precepta de cartis perditis). monogram poprzedzał zwrot: nip. wypisywana bywała podobnie jak podpis królewski i rekognicją iferendarza. rex subscrip. zatwierdzające w posiadaniu odbiorcy eruchomości. wulgarną.

zamiast concessi uŜywano: visi fuimus concessisse. która brzmi reguła: N. Formuła rekognicyjna referendarza zredagowana jest w ciej osobie i brzmi: NN. iŜ w Austrazji. skąd wywodzili się majordomowie i persor. 60 . formuły Markulfa. Wspomnieć wreszcie wypadnie. choć i one coraz odbiegały od dawnej wczesnochrześcijańi łaciny. Kancelaria i dokumenty Karolingów. zamiast ubi preest pisano: ubi pr< videtur itp. dowo a pozbawione zupełnie. 819 znika teŜ [ sty udział rekogniskującego (w którego imieniu uwierzytelnia się ^ ment) urzędnika w wygotowywaniu czystopisów. rex Francorum vir illustris (illuster). a zawierający szereg ć mentów królewskich i prywatnych (pagenses). a w innych zn ich przodków. Stylizacja dyspozycji odznacz charakterystycznym opisywaniem czynności (np. / Jeśli referendarze merowińscy byli zwykle osobami świeckimi.. Ŝe z czasów merowińskich poci najstarszy formularz. jest z jednym jedynym wyjątkiem duchowny. majordomów frankońskich. recognovit (et subscripsit).znajmione dostatecznie z łaciną uŜywaną współcześnie przez czynniki ścielne. Wszyscy pozostali canc j czy notarii są dyktatorami czy ingrosatorami dokumentów królew i Z biegiem czasu dokonuje się dalsza przemiana. przytoczone są one prz. Dokumenty ich przypominają począt w niektórych zwrotach dokumenty ich poprzedników. Tak tedy kancelaria E Wielkiego. Za takiego naleŜy uwaŜać osobę. albo prawie zupełnie. £00. a na jej m \ wprowadzono nazwy cancellarius i notarius. nawet formuły rei! l cyjnej. dały szefa kancelarii. Choć nazwa urs { ' ków kancelaryjnych referendarius wyszła szybko z uŜycia. formuł protokołu. Wstąpienie na tron frank nowej dynastii Karolingów (Agililfingów. Pipinidów) zrazu zwłaszc: r. niewiele zmieniło w postaci zewnętrznej dokumentów i organ kancelarii nowych monarchów. tzw. Dowodzi to z l strony. ale nie oznaczają one t l mniej naczelnika kancelarii. to nel kancelaryjny Karola Wielkiego i Ludwika PoboŜnego oraz ich n k ców. mularz ten był później podstawą do redagowania późniejszych dokume merowińskich i majordomów z dynastii Arnulfingów. który by posiadał osobny tytuł. a nawet Ludwika PoboŜnego (w Niemczech do r. 954) nie ] . powstały pod koniec VI prawdopodobnie w diecezji Meaux we Francji. Od r. Omawiając dyktat dokumentów królów merowińskich wypadnie ss gólną uwagę zwrócić na tytulaturę wystawców.). tylko sporadycznie określanego jako su f cancellarius. Wreszcie w ds uderza równieŜ nie spotykane później opisanie miesiąca zwrotem: ficit mensis. nieraz bez Ŝadnego t l która uwierzytelnia sama (rekognoskuje) lub w której imieniu inny i | nik ma prawo uwierzytelniać akty królewskie.

Z ostatecznym przejściem kancelarii na pergamin zmniejsza się nieco jego przeciętny format (od r. około 860). Rekognicja urzędnika. Początkowo posiada on formę krzyŜa z rozmaitymi ozdobami jego ramion i notami tyrońskimi. które z biegiem czasu przechodzi w pismo kratowe. a odstępy między wierszami z biegiem czasu się powiększają. z biegiem czasu ograniczając się coraz częściej do dodawania pojedynczych kreseczek czy lasek przy literach. jako noszącymi w przechowaniu pieczęć królewską. z którymi. 800 wynosi on przeciętnie 57 X 43 cm). Z drugiej strony fakt. której czynności nie mogły być odtąd kontrolowane przez wystawców. stąd nie byli w stanie umieszczać własnoręcznego podpisu (subscripsimus) a jedynie znak ręki (signum manus). 814 moŜna śledzić awans poszczególnych urzędników kancelaryjnych od szczebli najniŜszych do szefostwa kancelarii. wykonywana przez osobnego pisarza (od 61 . to od tej daty na naczelników kancelarii dostają się zawsze osoby stojące poprzednio poza kancelarią. musieli się monarchowie liczyć. Początkowy wiersz dokumentu zawierający tytulaturę wystawcy. iŜ Karolingowie nie posiadali znajomości sztuki pisania (Karol Wielki z trudnością stawiał poszczególne kreski przy swym monogramie) pociągał za sobą w konsekwencji wzrost znaczenia kancelarii monarszej. 813 co najmniej) równieŜ otoczony notami tyrońskimi. na wzór merowiński. Pergamin od czasów Karola Wielkiego bywa stale liniowany. zwłaszcza placita królewskich. Jedynie ostatni wiersz z datą dokumentu stawiany jest od r. Z biegiem czasu upowszechnia się znak labarum (P) (od r. zajęci bywali pisarze przy poszczególnych rezydencjach monarszych. Pozostaje w uŜyciu kursywa merowińska (do r. jako teŜ wiersze zawierające jego signum manus i rekognicję urzędnika kancelaryjnego pisane są stale. Część tego signum manus wypełniał wystawca osobiście. Dodać wypadnie. ogranicza się z czasem do inwokacji symbolicznej na początku aktu. niŜ rzeczywiste. dochodząc do 4—5 cm. poziom kulturalny był niŜszy niŜ we Francji zachodniej (Neustria). które doprowadziło rychło do wytworzenia się monogramu wystawcy.kancelarii. Przypuszczać tedy wolno. która w przeciwstawieniu do rękopisów w dokumentach stale się jeszcze utrzymuje. 774 minuskułą. Zbudowany on był bądź na środkowej literze imienia (Karolus) bądź na początkowej (Hludovicus) a uzupełniany nieraz wyrazem rex. Chryzmon. iŜ jako nie obznajomione z agendami kancelaryjnymi sprawowały one raczej kierownictwo tytularne i formalne. niekiedy naczelnicy capelli monarszej. Cechy zewnętrzne dokumentów dwóch pierwszych Karolingów niewiele odbiegają od takichŜe w dokumentach merowińskich. którzy redagowali i ingrosowali wyroki królewskie. Szefowie kancelarii stali się w taki sposób bardzo wpływowymi osobistościami przy boku królewskim. stosowany w dokumentach merowińskich nieraz w trzech miejscach. o ile imię było za krótkie dla zbudowania z niego monogramu. pismem większym. Ŝe o ile do r. Obok pisarzy kancelaryjnych przy wystawianiu dokumentów. Jako Ŝe Karolingowie nie umieli pisać.

wodowały powolne polepszanie się barbarzyńskiej łaciny merowiń choć ostatki jej dają się jeszcze odczuć w dokumentach Ludwika PoboŜ Do r.r. Wreszcie w datacji (wyp minuskułą w osobnym wierszu) znika merowińskie oznaczenie dnia i siąca (quod ficit mensis). którą zastępuje obecnie normalnym indicativem pier osoby liczby mnogiej (concessimus. Frankreii Italien. 62 . Wprowadzenie do kancelarii duchownych. LITERATURA '* . jak się rzekło. pisarzy pałacowych. s. •' . E r b e n. I. Fleckenstein. Monachium Berlin 1907. t. passim. umieszczona jest bezpośrednio po rekognicji kancelar i niekiedy przykrywa sobą zapiski kancelaryjne w notach tyrońskich. sc et subscripsit. choć wykroczenia przeciw tej regule nie są zbyt rzadkie. H. donavimus itp. Pi jest zawsze wyciśnięta w pergaminie przez wyciętą w nim w sposób jalny dziurę. Koronacja cesarska z : zmieniła skromny tytuł królewski Karola w szeroko rozwinięty i napu tytuł cesarski. ~\ kumencie wystawca określa siebie zawsze w pierwszej osobie liczby giej. Styl i formularz dokumentów do r. recognovit). jak nieŜ reforma szkolnictwa przeprowadzona przez Karola Wielkiego. Za pieczęć monarszą słuŜy w naszych czasach wciąŜ starorzyi intaglio. 775 tytulatura wzoruje się ściśle na merowińskiej (vir illuster) piero zdobycie Włoch przynosi dodatek do tytułu rex Francorum r ex Longobardorum et patricius Romanorum. a pojawia się nowy element chronolog: liczenie lat od momentu koronacji królewskiej czy cesarskiej w Data ta jednak nie bywała w kancelarii ściśle ustalona i nieraz oznai te wahały się w dość duŜych granicach. Schriften der Monumenta Germaniae Historica. Szybl wychodzi z uŜycia stylizacja dyspozycji tak modna za Merowingów (vi visi fuimus). 359 — 387. który bez większych zmian zachowali jego następcy. W. Die Hofkapelle der deutschen Konige. Die Kaiser. Sl4 przestaje nim być szef kancelarii) umieszczana jest. Zredagowana jes bądź w trzeciej osobie. 819 ad vicem w zastępstwie szefa kancelarii. i f l J. Handbuch der Urkundenlehre. 1 Stuttgart 1959. Grundlagt karolingische Hofkapelle. pisane. B r e s s l a u.). bądź w pierwszej (recognovit et scripsit. z których to formuł wykształcają się nast osobne formuły rekognicyjne kancelarii królów i cesarzy niemie i osobna królów francuskich. l. O zmianach w gnie j i kanclerskiej i zastępowaniu szefa kancelarii w czynności tej niŜszego urzędnika była wyŜej mowa. których zapas posiadał widać skarbiec karoliński jeszcze pot od czasów Karola Wielkiego z napisem w otoku rytym w metalu. jak wspomr od r.und Konigsurkunden in Deutschland. 840 ulega teŜ powolnym Ŝmij choć najsłabiej im ulegają placita królewskie.

s. Jeszcze do r. L. t. imię szefa kancelarii znika coraz częściej z formuł rekognicyjnych dokumentów niemieckich. jednak urząd arcykanclerza nabiera coraz większego znaczenia jako doradcy cesarskiego. wzorem włoskim. Ŝe takŜe ustrój kancelarii i postać dokumentu zachodnio i wschodndofrankońskiego (niemieckiego) poczęły się z biegiem czasu coraz bardziej róŜnicować. 854 zasadnicza zmiana. P e r r i c h e t. W organizacji kancelarii dokonuje się w Niemczech za Ludwika II w r. i. Ten zwdązek godności szefa kancelarii niemieckiej z godnością najstarszego arcybiskupstwa niemieckiego począł się z biegiem czasu coraz zaciskać. S i c k e l. juŜ drugi z kolei archikapelan Ludwika niemieckiego. Marcina). La grandę chancellerie de France des origines d 1328. a z biegiem czasu jednego z siedmiu elektorów. jak długo raz królowie francuscy raz niemieccy sięgali po godność cesarsiką Karola Wielkiego powstawały przesłanki do chwilowych zbliŜeń czy unifikacji kancelarii i dokumentu królewskiego francuskiego i niemieckiego. ParyŜ 1912. dokument królewski (cesarski) niemiecki i królewski francuski ostatecznie się od siebie oddzielają. 7ÓŚ—731. księcia rzeszy. Wiedeń 1867. 911. Liutbert. W przeciwieństwie do czasów pierwszych Karolingów. 895—900. nazwa od naczelnika urzędników sądowych sprawujących nadzór nad porządkiem w czasie posiedzeń sądu). Choć od końca XII w. a następnie ostateczne uformowanie się pod jego następcami osobnego królestwa Niemiec i Francji (nadto Włochy i Lotaryngia) spowodowało. 877—889) do końca świętego imperium rzymskiego narodu niemieckiego. 3. Z biegiem czasu. l—2. był równocześnie arcybiskupem mogunckim. Acta regum et imperatorium Karolingorum. Podział państwa przez Ludwika PoboŜnego między synów. aŜ wreszcie od r. KANCELARIA CESARSKA NIEMIECKA DO KOŃCA WIEKÓW ŚREDNICH Rozwój kancelarii cesarskiej. Urząd ten i nazwa utrzymały się w kancelarii niemieckiej z krótkimi przerwami (np. T. 1039 tytuł ten staje się powszechnie obowiązujący dla naczelnika kancelarii królów i cesarzy. Giry. zwłaszcza w latach 911—935. archikapelan począł przybierać tytuł arcykanclerza (archicancellarius. 1308 otrzymują prawo mianowania i zaprzysięgania na 63 . 2. Ale ostatecznie od X w. a od r. Szef kancelarii królewskiej przybiera od tej daty tytuł archikapelana (nazwa wywodząca się od duchowieństwa opiekującego się płaszczem — cappa — św.A. W latach 1292 i 1308 arcykanclerze zyskują od królów niemieckich specjalne uprzywilejowania (w r. kiedy szefowie ich kancelarii nie sprawowali zwykle waŜnych godności duchownych. 965 urząd arcykanclerza został na stałe złączony z godnością arcybiskupa mogunckiego. Manuel de diplomatiąue. z biegiem czasu monopolizującego w swym ręku całą słuŜbę boŜą na dworze monarszym. Stąd konieczność ich odrębnego traktowania.

M9DpB|Ai. t[oXuiBs 3o BU Auo. amua^ 'iuit>[SJOA\.3—6S8 ^^^l ^ łsaC gz.SBJZA\. S . njBizpn o§aiupaasodzaq amaiuAiadBz (wouod ZBJO ąD^uza^BZ aiqaTS po arauai ąoAuCAjBpDUBłj A\. op .raz AzsnuB^ou aT5iSM.reiaouB5[ .sn od 'iure. BUZM .sBu T 2. aBuiop^ '.o5fiupSzjn t[DXu{9§azDzsod AjauBst oizpe^s .p TuiB^rapazan itiiT^os^M ais s nsBzo raaT §aiq 2 'uiAuCAjBiaouB^ uio^mpazan ttuCzsziu oBzoaa^M . n BUO ^ O iUB5[ ST§T^TM 'du) BzaapuB^DJB BU jBAVosuBAVB zjapuBS^ ApaT^am M^ZOO "t[oXuCXjBpDUB5[ M.aaqaa£) auCA. z ipBpoipop M aTMąo([u.łaaą^ig 'tpofM.Z 't[DAu[XaBiaDUB>[ t[DBCD5[unj M.uaran5[op BzaapuB^AojB muaTon M oSaoBCn^sougo^aa jpazan amazoBuzo BU snur>j2 acwi).. IBS Bouoij op ZB ais AjBuiiAzj^n XA!iA^B§'Oaaad uiAq.Aa iiu T B{9J5[ po TuiAuza^BZ.9M.sazon M BZO BJM. zi 'o§a.sXzD i^T^^-Jcto^ aiuzoaaousBjM BU XpaT5[aiu 'TiJBiaouBii luiB^iuMOJa^ TUiAMpsB^M T{Xq azaapuB^i Xaod PO aT5[SA\. znf AuisaisaC ara (m BUO ^^ O UOJ ł BU uiatuaidfe^sm aŜ uiazBj) laum^op z BCB5[. ua.05iBupaf tuzDB|A\. amd6. SOJZM . '? 9Z T U UI^ ZD o :aapuB5[ aCoBzi^BM^a BU Xuoj.oaai5i UJ ^ M . uiazaapuB5| z t[D^ufAjB|aouB5| AV05|TUpazan HDT^^S^ZSM aiuii a/AS .a|9a5[ ^^uatun^op tp^OBCro{sou§ a BUOTUII Xpai5[ '^BupaC nT^up po '(uiazsnuB^ou o§aC (gge) otupazjd jXq (gg6—186) I ^3[^-raaH zaapuB^.O5[Tupazjn BTUBM IBTUI op afsua^aid ams BCBTM . AV ais ofeC-ep oj^pBza 'mAusB^M o^A^ OMO ^^ BC ^ M 'BzaapUB^oJB mu j\ M Xłuauin>[op TiBiuia^XzjaiAvn 'Xsido.Bdo 'luiedn^sią azjapuB2[ fefBMjCg 'feupps fepSOUpoS BJB^Si BUpBZ Z DBZBTMZ 9TS Bp 3TU BZJ9pUBJ^ npfeZJiU 8JB '(£86 6 TipunSoui dnąsią^DJB i zaapUB^MB 'g/. uiapazan z pfezan ua^ 5 DUn DBJZ JI°PV T l S°UI dn^s. T3ZjapuB3f BU D9itu9T^j Bz.9a ^odń^SBU o§aC BZ ojXq atuqopod SBZjapuBsi. zoM. 'tfo^uC^JBpDUiBij SSJB.Xzj aT Avn B j azs niuatuit M Aj 9 ^ '^r ap azan |Xq TitJBiaouBii uiaT5tiuM.6—SL6 tp^Bj A \.luazsnuB^ou uiXpi^A\z u M. PSB ^ i BzaapuB^^DJB Boda.sBZ '9081 'J °P 'fł 'oSai^oaiuiaiu npoaBU oSai^sui^zj BM ..) SMZBU ^DB^uamn^op BU ^uiBs^ods 3pdB^iqoJB npazan niuB^sMod od J^oj M O &TM B 'ggg u od >[Bupa[ 'njn.aioj5[ A.ią z oou_3 'iMozaap !5[AojB zDai 'qaazO'Ui9ij^[ od t[DBzoapod ogaC M i TMOUBI^IUL^SS^BJ^ BJ^ZS^ZJ \<Ą aiu BUBiaouBii. aiuazoBUz B.. RSBZD uiatSa.tpaaqnv 'ogai^sanqauas5i 1 nq B^unuig^z zjapuB^ ^o^ 'jpiUPS aadsB^ i I9SBQ UOA piBurey 'XssoaBqaBQ B^^jap^jj zaap >[ aTtąogazozg 'TuiBzaapuBiiAoaB z amazoBuz t XAvXjdAv o TuiAofe[nziiBM. azaapuB^AojB z^\ '-1 M.iqAojB 'm BłfAjap^a^ zjapuB3[£oJB g^^I—TiH 3^Bi AV apzsaa^\.uauin^o p j B iup .s M .o^mpazjn qO'Xzsztu BISUIBA^B AV AjnSaa j AjBiuąsi STU OMO ^^ BZOOJ 'azjapuBn^ojB aiusazo|odsM zm aiuazoBuz [3IAV TiaTUI I BM^SJBSaD HD^UZOTUBaSBZ M'BJdS TUIBa^SiTUTUI TUlXAVTZpAVBjd III B5[Ajap^j^ i II u.uiB5[.fr9 .iapuB3[ z aCns-UB/WB .B 30UB3J z nruatdfe.ąs CaupaC z BJt^^odBu BIUBZOBUZ ip: .Xł uiBCoads UO' JBIUI ara 'iuBpDUB5[ nmpzoBU S [ B [ amqopod 'omo^fezoOcj IJ B U O U I X.s CaiSnap z B 'oaiuiai^. B^tMpnq 3UB>[' paBqaBqau) qo^zszAAV BU M. z BUBZBIMZ i BzaapuBn^oaB upo§ 5[pupaC '-BZjap.BU B auppso5[ psoupoS appsAm BU ZBaaiu feCnsuBAi.8—698 oSaiipaTuiaT^.aMBu Ajizp'BAioadop BiuatumBadn a^ aAvo^j lop.9.

innym razem Karola Grubego. Ŝe o uwierzytelnieniu danego dokumentu przez odpowiedniego Dyplomatyka — 5 g g .arcybiskupa Trewiru). istniała początkowo rywalizacja o zakres ich kompetencji. JuŜ Ludwik IV Dziecię (900—911) zostawszy królem Lotaryngii. Razem z coraz rzadszymi wyprawami cesarzy niemieckich do Włoch przemieniał się urząd arcykanclerza per Italiom w urząd czysto honorowy. Za Henryka II i Konrada II zarówno arcykanclerzami. z osobnymi arcykanclerzami. a zwłaszcza Konrada III. Ekspansja feudalnej monarchii niemieckiej poza etniczne granice państwa. Wobec faktu. Z biegiem czasu (od Ottona I) kierowano się zasadą. Początkowo nie był on ustalony. a nadto. która mimo wszelkich zmian politycznych. jak włoscy. jako urząd bez pokrycia przetrwała średniowiecze. przechodzenie godności cesarskiej raz na potomków Ludwika Niemieckiego. stworzył osobną kancelarię lotaryńską z osobnym arcykanclerzem i kanclerzem. dawał ten system niewątpliwie specjalne uprzywilejowanie arcykanclerzowi per Germaniam. Na ogół teŜ przebywają oni krócej w kancelarii niŜ arcykanclerze. Jej naczelnikami bywali zazwyczaj biskupi Besangon lub Grenoble albo Yienne. Otton I koronowawszy się w r. Ŝe niekiedy władcy tacy. iŜ w r. jak wspomniano. Zdobycie przez Konrada II w r. 1031 części królestwa Burgundii sprawiło. iŜ o umieszczeniu w rekognicji imienia odpowiedniego arcykanclerza decydowała przynaleŜność osoby odbiorcy do tej czy innej części cesarstwa. 962 na króla Włoch a następnie cesarza rzymskiego. Oczywiście obok arcykanclerzy istnieli takŜe i kanclerze burgundzcy. sprawiły. Jednak od r. dla tym silniejszego zaakcentowania swych uniwersalnych aspiracji stwarzali osobne kancelarie i mianowali osobnych ich urzędników dla takich właśnie terytoriów. zorganizował osobną swoją własną kancelarię. rozpoczęta juŜ za Karola Wielkiego (Włochy). Podobnie było za Henryka I. której arcykanclerz występuje po raz pierwszy w r. Stąd od czasów Lotara II. kompetencje trzech arcykanclerzy zostały zmienione w tym sposobie. kanclerzami i niŜszym personelem. Arcykanclerstwo włoskie powierzano początkowo róŜnym biskupom •włoskim. iŜ godność arcykanclerza dla Włoch łączona bywała z godnością arcybiskupa kolońskiego. od r. przejściowo nawet urząd arcykanclerza został złączony z archikancelariatem niemieckim w rękach arcybiskupa mogunckiego. Między szefami tych trzech kancelarii. 1041 utworzono dla niej osobną kancelarię burgundzką. Kanclerzami bywali biskupi zarówno niemieccy. między nimi a kanclerzami. jak i kanclerzami włoskimi bywali biskupi niemieccy. od którego to zwyczaju zdarzały się jednak dość częste wyjątki. a nawet notariuszami. kanclerzami bywali róŜni biskupi włoscy lub dostojnicy kościoła niemieckiego. zwłaszcza na południe i zachód. Ŝe znaczna część odbiorców przynaleŜała do Niemiec. mimo Ŝe wywierają silniejszy wpływ na funkcjonowanie kancelarii. 1031 począł się ucierać zwyczaj. 1308 w nieznanych bliŜej okolicznościach godność ta złączona została z godnością arcybiskupa Trewiru. 1045.

Regułą natomiast jest wykonywanie wierszy z podpisem i lewskim i rekognicją arcykancierza przez osobę nie będącą pisarzem te W XIV w. C). B. choć nieraz ich autoi byli pisarze-kopiści. wyŜej) lub custos capelle. Do ich obowiązków naleŜało przypuszczalnie gotowywanie konceptów (brulionów) aktów. Znani nam są rekognoscenci w imieniu arcykancierza dokumentów cesarskich. Początkowo (za Ludwik.. Od pory dokumenty wystawiane w Niemczech rekognoskował arcykanc niemiecki. oznaczamy i niem odpowiedniego kanclerza lub jego siglą i poszczególnymi lite alfabetu (np. albo teŜ sami kanclerze. Taka szczegółowa an pisma i dyktatu doprowadziła nieraz do stwierdzenia. Protonotariusz stał zna i '< wyŜej od zwykłych notariuszy i pisarzy. C. i Ottona I) kaŜda kancelaria miała własnych notariuszy. Sycylii spowodo\ utworzenie jeszcze jednej kancelarii. Tych kopistów-ingrosatorów. W A. wytwarza się w r. Willibald A. Ŝe c wewnętrzne czy zewnętrzne poszczególnych aktów dają się z wie prawdopodobieństwem przypisać konkretnym choć anonimowym osi tościom.i arcykancierza decydowało chwilowe miejsce pobytu monarchy. we Włoszech arcykanclerz włoski. dotychcza. razem ze wzrostem agend kancelaryjl wytwarzają się nowe urzędy w kancelarii: dictator. Bywało ich równocześnie k niekiedy nawet kilkunastu (za Ottona I aŜ 12). kanclerza i razem ze śmiercią Fryderyka II (1250) przestała funkcjono 1 NiŜszy personel kancelaryjny składał się z notariuszy. od czasów Karola IV 'Ltykamy ich nieraz równocześnie kilku. Ŝe z biegiem czasu nawet kanclerz. którego coraz częściej zastępował. 1157 ostatecznie urząd i tytuł proton . System utrzymał się do końca cesarstwa. coraz częściej bywał absorbowany czynnościami POZĘ j. Czystopisy ingrosowali pisarze-kopiści (ingrossatores). a co za tym idzie. kiedy w fon rekognicyjnej spotykamy zwrot: scripsit et subscripsit. iusza królewskiego względnie cesarskiego. j W związku z faktem. sycylijskiej. Nabycie przez Henryka VI. w Burgundii arcykanc burgundzki. drogą posagu Ŝony. których ii z reguły nie znamy (nawet w nielicznych wypadkach. dorównując swym znaczę < prawie kanclerzowi. dla braku imion. B. których nazwy same przez się określają ich charakter. Analiza p i dyktatu wydanych dotychczas dokumentów cesarzy wykazała. a nawet kilkunastu kopis i niekiedy nawet da się stwierdzić udział kilku z nich przy redakcji jed s • dokumentu. l wreszcie z innych źródeł. celaryjnymi. sigillator. regost f itp. iŜ w kancelarii nego króla pracowało równocześnie kilku. Z biegiem czasu. razem ze wzmaganiem się Ŝycia ekonomicznego i umysło 1 w państwie. \ szef kancelarii. poczynajt !i Rudolfa I (1272—1292) poczynają się protonotariusze tytułować sporai J 66 . mamy do nienia jedynie z urzędnikiem uwierzytelniającym akt). Posiadała ona t. zwanych kiedy kanclerzami (por. z biegiem c wzmianki o nich stają się coraz rzadsze. Początkowo b : tylko jeden protonotariusz na całą kancelarię.

iŜ strona otrzymywała pusty pergamin z przywieszoną doń pieczęcią. Pod sam koniec XV w. Niekiedy dochodziło nawet do tego. to mimo wszystko dla epoki Fryderyka II z lat 1212—1220 mniej niŜ 50% wystawionych przezeń dokumentów moŜna przypisać pisarzom kancelarii cesarskiej. przewaŜać zaczyna. Dokumenty cesarskie. który miała prawo wypełnić. podobnie jak uroczyste bulle papieskie (por. 1471) posługiwać się musiała rękoma pisarzy przygodnych. Do końca XII w. czy choćby królów francuskich. NiezaleŜnie od tego niekiedy do wygotowywania czystopisów pociągane bywały osoby trzecie. a nawet w kancelarii Rudolfa Habsburga. Niemniej daje się stwierdzić nawet jeszcze w czasach Ottonów (nawet Ottona III) silny udział odbiorców w wystawianiu dokumentów cesarskich. przynajmniej na odcinku finansowym. z wyjątkiem protonotariuszy. jedynym materiałem pisarskim uŜywanym w kancelarii. razem z rozwojem kultury świeckich feudałów niemieckich. Dawniej przypuszczano. jak ówczesne dokumenty papieskie. poczynają się i osoby świeckie dostawać do kancelarii. Dopiero od połowy XIV w. Postać zewnętrzna niemieckiego dokumentu królewskiego (i cesarskiego) zmienia się na przestrzeni średniowiecza. które zasadniczo były dziełem kancelarii wystawcy. a od XVf w. A nawet jeszcze w XV w. stają się coraz rzadsze. Format jego a zarazem rozmiary uroczystych przywilejów monarszych (przywileje wieczyste) zmniejsza się z biegiem czasu coraz bardziej. Tak więc kancelaria niemiecka pracowała w duŜych rozmiarach siłami obcymi lub odbiorcy. tytuł taki staje się dla nich oficjalny. Ŝe w okresie Stauffów (1152—1250) około 2/a dokumentów królów niemieckich było dziełem odbiorców. Dające się w tym czasie wykazać bractwo kancelaryjne dzieliło między siebie dochody z kancelarii. od czasów Fryderyka II wzdłuŜ dłuŜszego. pismo biegło z reguły wzdłuŜ krótszego brzegu pergaminu. którzy raz jeden lub dwa pozostawili po sobie ślad w postaci pisma lub dyktatu. Podobnie bywało za czasów syna Fryderyka II. kancelaria Fryderyka III (w r. Jeśli się dziś ten stosunek nieco redukuje na korzyść kancelaryjności dokumentów tej epoki. Pergamin jest do początków XIV w. (1471—1472) dowiadujemy się wreszcie o istnieniu rodzaju wspólnoty wśród niŜszych urzędników kancelaryjnych. wyŜej). same tego typu dokumenty. choć nie w takim stopniu.nie wicekanclerzami (wŜorśni papieskim). stanu duchownego. Wobec zmniejszania się formatu . Henryka. Cały personel kancelaryjny wszystkich trzech kancelarii był. nie naleŜące do kancelarii. Tak zorganizowana niemiecka kancelaria królewska i cesarska wystawiały dokumenty. Wreszcie spotykamy niekiedy pisarzy. typ dokumentu zbliŜonego postacią do listu papieskiego (littera). jako Ŝe kancelaryjni nie byli w moŜności nastarczyć mnoŜącym się zapotrzebowaniom urzędu.

oddaw. podobnie jak w okresie poprzednim.dokumentu stosowano w XIV i XV w. W przywilejach uroczystych monogr królewski. romańska czy gotycka. a od Henryka VI takŜe królewską Sycylii. dodawano i tytuł królewski względnie cesarski. minusk karolińska. Otto) nie wystarczały litery do rozwinięcia pełń inicjału. Postać zewnętrzna uroczystego przywileju nadawczego do końca nastii salickiej (1124) nie ulega większym zmianom. zachowane niekiedy w oryginałach. poczynają pojawiać. jak współcześnie minusk kurialna. 860 pismem jest do końca prawie XII w. Od czasów dyna luksemburskiej papier powoli (razem z wpływami francuskimi) dost się do kancelarii królów niemieckich. Poszczególne wier tekstu w związku z dąŜeniem do oszczędzania pergaminu są stawiane co bliŜej jeden drugiego (l—2 cm). wprowadzona do dokumentów Karolingów wschodnich pr kanclerza Ludwika Niemieckiego. w okresie poprzednim. Panującym od r. Z biegiem czasu stają się one coraz częstsze i wywierają wpływ postać zewnętrzną coraz rzadziej wystawianych dyplomów uroczysty które ze swej strony coraz bardziej się do nich upodabniają. umieszczany z reguły bezpośrednio po imieniu królewsl a przed jego tytułem. zawiera on pełną tytulaturę wystawcy. zazwyczaj tylko w kopia listy. Piei szy wiersz dokumentu. Z biegiem czasu pismo to ostatecznie wykształca jako pismo dokumentów w przeciwstawieniu pisma kodeksowego. p). razem z pojawieniem się najpierw we Francji i na zachodzie Eur< stylu i pisma gotyckiego. Mimo Ŝe ingrosatorowie starają się wyrobić rodzaj pis kancelaryjnego. razem z zanikiem ich znaczenia. z biegiem czasu dla sporządza na nim pełnych czystopisów. zrazu dla prowadzenia regestr kancelaryjnych i brulionów dokumentów. opiera się zasadniczo na regułach wytworzeń. znajduje to pismo zastosowanie i w kanceL niemieckiej. królewską względnie na cesarską. zwyczaj spisywania obszerny dokumentów na kartach pergaminowych łamanych w pół i oprawiany następnie ozdobnie w zeszyty a nawet rodzaj ksiąŜek. czyli dokumenty o wiecznej trwałości. n te przemieniły się w zwykłe ozdoby pisarskie (od czasów Ottona I). ksiąŜkowego. którym były pisane listy. Jedynie w wypadkach. jednak nie odbija on tak silnie od pisma stosowani w dokumentach innych ksiąŜąt niemieckich. jest pismem wydłuŜonym. Z końc XII w. kiedy z powodu krótkc imienia króla (np. wplatając . c. Od XI w. które z biegiem czasu przybiera postać k towego. zamiast dawnego krzyŜa lub labarum — chrysn w postaci litery C (sigla imienia Chrystusa) z ozdobami i otoczonego tami tyrońskimi. jednak jeszcze przez dł czas zachowuje ona kształty kursywy merowińskiej dla niektórych c rakterystycznych liter (otwarte a. Wspomniany kancl Hebarhard wprowadził do dokumentów swego monarchy nową pos inwokacji symbolicznej. Z biegiem czasu. Hebarharda. e. Do końca dynastii salickiej wśród dochowanych oryginałów przewaŜ dyplomy.

z biegiem czasu stają się coraz bogatsze (zwłaszcza ozdoby tronowe). zwłaszcza od czasu silniejszych wpływów Rzymu i Włoch na kulturę niemiecką. pojawia się ponownie. Od r. Od tej pory pojawia się. Stylizacja pieczęci podlega oczywiście tym samym ewolucjom. imperator augustus). Językiem urzędowym kancelarii i dokumentów wystawianych przez nią jest łacina. pojawiają się sporadycznie w czasach Fryderyka I Barbarossy sigle lub pierwsze litery imienia pisarza. Oprócz pieczęci majestatycznej kancelaria królów niemieckich uŜywała jeszcze małej pieczęci (contrasigillum) wyciskanej na odwrocie pieczęci majestatycznej. Pieczęć przy dokumentach do r. kiedy ostatecznie znaczenie dawnego monogramu wystawcy zanika. zaniechany od czasów merowińskich. t-j. jedynie w wypadkach rzadkiego uŜycia pieczęci dla specjalnie uroczystych aktów posługiwano się pieczęciami tłoczonymi w metalu (złota bulla Karola IV). Znak ten jednak coraz częściej. co sztuka czy pismo. Są więc początkowo romańskie. Odbijają się w niej wreszcie prądy artystyczno-literackie modne na zachodzie w danych okresach. z biegiem czasu w coraz częstsze uŜycie wchodzą nici jedwabne róŜnej barwy. 1147. Moraw i Brandenburgii (za Wacława IV). pisany zazwyczaj ręką specjalnego pisarza. skromne w wykonaniu. Od czasów Zygmunta Luksemburskiego contrasigillum jest równej wielkości co pieczęć majestatyczna i równie ozdobnie wykonana. względnie obok niego. własnoręczny podpis królewski. staje się ona coraz bardziej zbliŜona do klasycznej. których zapas musiał być w skarbcu królewskim znaczny. 962 wchodzi w uŜycie pieczęć majestatyczna. a więc wiersze. wzorowany oczywiście na podobnych podpisach królów francuskich i ksiąŜąt luksemburskich jako królów czeskich. a zamiast niego. a przedstawiającej bądź jednogłowego orła (za czasów Ludwika Bawarskiego i Karola IV) bądź herby Czech. była nią gemma staroŜytna. bywał opuszczany. W XIV w. Wystawca umieszczał dalej swój własnoręczny znak w monogramie przez dodawanie kresek. pieczęć przywieszana początkowo na pasku pergaminowym do tyłu zakładki pergaminu. 1170 z reguły. linii czy kółek. aby w czasie późnego gotyku wypełnić cymboriami i wieŜyczkami całe pole pieczęci. Formuła ta przybierała ostatecznie formę recognovi i znak na oznaczenie subscripsi w postaci ula. początkowo sporadycznie.. (np.w monogram. Monogram królewski. Osobny wreszcie wiersz zawierał rekognicję arcykanclerza. od r. Z biegiem czasu. w zaleŜności od osoby jego wykonawcy. na mandatach od czasów Karola IV. Pieczęć od początku jest zawsze woskowa. Obok monogramu pojawia się w latach 1043—1101 specjalny znak królewski w postaci uncjalnych liter MR (manu regla). uwierzytelniany był w jego imieniu zazwyczaj przez kanclerza. posiadał kilka wariantów. jako niezrozumiały. 962 i koronacji cesarskiej Ottona I wzorowana foyła na karolińskiej. przedstawiająca władcę na tronie z berłem i jabłkiem w ręce. Pieczęć wyciskana była na pergaminie wzorem merowińskim do r. umieszczane (zwłaszcza w listach Ottona II) przez co wykształceńszych notariuszy królew- .

nadto nieco światła na stosunki panujące w kancel niemieckiej rzuca list Eneasza Sylwiusza Piccolomini do kanclerza niem kiego z zapytaniem. księgach poboru opłat. o ile autentyczność jego była naganiona. wzorem kancelarii i i j papieskich. znikają prawie zupełnie. W tafe wypadkach przyjmuje się. nie posiadała długi czas własnych przepisów i r< kancelaryjnych. 1494 i 1498) pochodzą postanowienia w materii cesarza Maksymiliana I. UŜywano w niej. Pojawiające się w następnym okresie coraz czę: listy królewskie juŜ tej formuły nie zawierają.skich (wiersze rymowane) i proza rymowana pojawiająca się sporadyc juŜ od czasów Henryka II. 1244 dla swej sycylijs kancelarii przepisy. choć do połowy XIV w. w przeciwieństwie do papieskiej i l lewskiej francuskiej. staje się coraz częstsze. Z dynastią luksemburską poi świadkowie zanikają. Wzmianki takie chodzą z r. k sam stwarzał. jeśli chodzi o jego treść. zdań. Przed sądem dokument królewski.. Nie przybiera jednak ona tu tych rozmiarów w kancelarii papieskiej a nawet królów francuskich. zawarte w tzw. a więc w tym niemiecki królewski i tym barć cesarski. nie potrzebował świadków. Wcześniejsze nieco są pośrednie wit mości o obowiązujących kancelarię niemiecką taksach za wystawianie kumentów. miał być zawsze uznany. JuŜ od czasów karolińskich stwierdzono w nauce podobieństwo wzg] nie zaleŜność stylistyczną dokumentu jednego od drugiego tego sam wystawcy. Wystawca jako źródło prawa. Stylizacja formuł rekognicyjnych ustala się zwłaszcza od Ottor i ostatecznie przybiera postać (Ego) N ad vicem X archicancellarii recog' et SR (signum recognitionis) i w tej formie rekognicja kanclerska p trwała do czasów upadku znaczenia dyplomu uroczystego razem z koń dynastii Staufów. do tego stopnia. autentyczny. ze szczególnym zamiłowaniem tzw. Dokument monarszy. Od cza Lotara II przytaczanie świadków. Kancelaria władców niemieckich. Dopiero od końca XI w. iŜ wzorem dla dokumentu późniejszego 70 . a nasilająca się zwłaszcza w dokumen Fryderyka I Barbarossy. czy nawet części protokołu lub dyspozycji. iŜ wykazują 0ne nieraz doskonałą zgodr całych zwrotów. 1471. których rola przy jego wstawaniu musi być za kaŜdym razem szczegółowo badana. Dopiero z mego końca średniowiecza (r. spotykamy świadków nawet dokumentach uroczystych. najprzyj niej brzmiącego dla ucha. nie potrzebował powoływania się na obecność jakichkoh osób przy czynności prawnej czy jakimkolwiek stadium wygotowania kumentu. nie ma dla nich w kumentach cesarskich stałego miejsca. oddzielanych od tekstu zwrotem h' rei testes itp. które opierały się prawdopodobnie na starszych dobnych postanowieniach z czasów królów normandzkich. jak są w tamtejszej kancelarii uregulowane sprc opłat i dochodów niŜszego personelu kancelaryjnego. cursus velox. Jedynie Fryderyk II wydał w r. a z końcem XV w. pojawiają się w dokumentach cesć niemieckich świadkowie na końcu dokumentu.

Wreszcie ze samego skłonu średniowiecza godnym uwagi jest formularz dokumentów z lat 1457—1477. regestrujące akty arcykanclerza i specjalne kanclerskie). a w osobnych regestrpwano przywileje. niekiedy po kilka tomów z*sąsiadujących ze sobą lat. zapasów pergaminu) w okresie władców merowińskich nie było. poczęto prowadzić regestry kancelaryjne. do których wpisywano akty wychodzące z kancelarii. Z czasów karolińskich posiadamy kilka 71 . Jest to zestawiony na przykładach dokumentów tego wystawcy formularz przypisywany protonotariuszowi cesarskiemu Piotrowi de Vinea (1247—1249).jakiś akt wcześniejszy (dla tego samego odbiorcy lub nawet innego) przechowywany oczywiście w kancelarii cesarskiej. Z czasów wielkiego bezkrólewia i pierwszych królów habsburskich nie posiadamy Ŝadnych pewnych wiadomości. Podobne księgi znane są dalej z czasów Ludwika Bawarskiego i Karola IV. które na radzie takiej postanowiono wydać. ale nawet waŜniejsze akta do niej nadchodzące. Zachowały się dwa fragmenty regestrów z lat 1239/1240 i 1230—1248. które by wskazywały na kontynuowanie na terenie Niemiec tych ksiąg. 1313 poczęto nawet prowadzić rodzaj protokołu z posiedzeń tajnej rady królewskiej i umieszczać w nim akta. załoŜenie dla kancelarii niemieckiej rodzaju nadwornego notariatu. Zygmunta Luksemburczyka. Zdaje się. dokumentów wystawionych a nie wręczonych. Spomiędzy późniejszych wymienić wypadnie z waŜniejszych formularz z czasów Rudolfa I Andrzeja z Rodez (1277—1281). Z biegiem czasu dzielić się poczęły na działy (ogólne. Pierwsze o nich wzmianki pochodzą z czasów Fryderyka II i odnoszą się do jego kancelarii sycylijskiej. Wprowadzono z biegiem czasu równieŜ zasadę zaznaczania siglami na aktach wychodzących z kancelarii faktu ich wciągnięcia do regestrów. Dopiero wyprawa cesarska Henryka VII do Rzymu (1310) spowodowała. zestawieniem dla uŜytku kancelarii cesarskiej zbioru przykładów na j powszechnie j stosowanych formuł. brak ich z czasów Wacława IV. a przede wszystkim formularz kanclerza Karola IV. ale do kompletności ich daleko. znanego humanisty zwanego Janem ze Środy Śląskiej. Regestry jego następców (Ruprechta. Archiwów. wzorem włoskim. Ŝe w kancelarii jego był przeprowadzony rozdział ksiąg kancelaryjnych w tym sposobie. aktów wchodzących do kancelarii. w co tu bliŜej nie będziemy wchodzić. którego urzędnicy gromadzili nie tylko kopie aktów wypływających z kancelarii. choć istnieć musiały niewątpliwie. W kancelarii cesarskiej i królewskiej niemieckiej stosunkowo późno. Albrechta II i Fryderyka) są zachowane w coraz obszerniejszych fragmentach. tj. później niŜ w papieskiej i królewskiej francuskiej. W r. Ale z pierwszym formularzem kancelaryjnym niemieckim. uŜywany w kancelarii Fryderyka III. a więc pomieszczeń specjalnych dla przechowywania archiwaliów (ksiąg kancelaryjnych. Ŝe do osobnych ksiąg wpisywano mandaty i rozporządzenia królewskie. czy przykładów pięknie zredagowanych listów czy dokumentów spotykamy się dopiero w czasach Fryderyka II Hohenstauffa.

3. 1885. Die Kaiser. A nur a. Schriften der Monumenta Germaniae Historica. 287—372. istniało jeszcze silnie zakorzenione pojęcie.. którego jednak ty część wróciła do Niemiec. Powołują się na jego archiwalia dol menty późniejszych królów sycylijskich (neapolitańskich) z dynastii ande weńskiej. Bresslau. P. s. Frankreich Italien. Geschichte der deutschen Reichskanzlei 1246— MlOG. Ale równo Henryk VII.und Kónigsurkunden in Deutschland. MlOG. F. l. G. Ale na tym wiadomo nasze o archiwum państwowym się urywają i dopiero z r. t. K i r c h h o f f. Handbuch der Urkundenlehre. l. s. Hausmann. Monachium 1907. 405—583. wyd. 165—175. Die Urkunden Karls III. 1890. Meister. 1146 pocho< znów odosobniona wiadomość o archivum imperii nostri (Konrada I. G o r l i t z. Jednak dopiero ustawa Maksymiliana I z r. il ij • H. t. i f : ' } S. j i i . Jahrhunt Archiy fur Diplomatik. K. Die Investitur des Kanzlers. przechowywanego archiwum władców. K e h r. T h o m m e n. królestwie sycylijskim spotkał się ze zorganizowanym. Grunt der Geschichtswissenschaft. Weimer 1936. Grundbegriffe der Kaiser. t. t. s. Habsburgów. Ale dla Niemiec samych dla całego okresu do r. śur deutschsprachigen Urkunden des 13. 11. Dopiero z Okazji śmierci cesarza Henryka VII we Włosz (r.juŜ za władc normandzkich archiwum koronnym i niewątpliwie instytucję tę utrzyr przez cały ciąg swego panowania. t.wiadomości o archiwum lub armarium sacri palatii. •j 72 . j j j j ' LITERATURA H.und Kónigsurkunden. lecz na arcyksiąŜąt austriackich. reszta pozostała do dziś we Włoszech. 254—297. traktom f archiwa i archiwalia jako swą prywatną własność przechodzącą nie l następców na tronie niemieckim. ciągłe podróŜe władców niemieckich państwie i chwilowe pobyty w terytorialnych rezydencjach sprawi iŜ nie mogło się utrwalić pojęcie zorganizowanego. 1956. A. 1313) dowiadujemy się o istnieniu jego archiwum. E r b e n. jak i jego następcy aŜ do początków XV w. Herzberg-Frankel. Beitrdge Ŝur Geschichte der kóniglichen Hoikapelle im Zeii der Ottonen und Salier bis zum Beginn des Investiturstreites. Reichskanzlei und Hofkapelle unter Heinrich V. W. l 1 R. damy dostatecznych przesłanek źródłowych dla przyjęcia istnienia archiwum państwowego przez cały czas wielkiego bezkrólewia i pierwsz. mieszczące się nawet w róŜnych miejscowości. '.archiwum państwowego. l. 270—)280. 1495 zdefiniov l pojęcie archiwum i archiwaliów państwowych i podzieliła je ostatec. przechowującego akta władców i głównych urzędów ówczesn ] cesarstwa. und l rad III. Dopiero Fryderyk II Stauff w sw. Lipsk 1913. 1313 nie po. 1422 moŜemy mówić o istnieniu w Niemczech takiego an l wum. s. Siegel.und Wappenkunde. na trzy działy i archiwa. Brak stałej rezydencji monarszej. 14. I I piero od r. Schriftgeschichte. stale w jednym miej. S. Historisch-Diplc tische Forschungen. pod ogólnym nadzorem archikanclerza i arcybiskupa mogunckiego. Ergbd. Innsbruck 1890.

1958. Ale z drugiej strony we Francji wcześniej niŜ w Niemczech rozpoczął się proces formowania silnej. t. 207—286. K l e w i t z. 214—289. Zapoczątkowany w państwie . A. Wskutek tego we Francji wcześniej niŜ w Niemczech naczelnik kancelarii traktowany był nie jako wysoki dygnitarz kościelny. Ŝe szef kancelarii Karola Grubego i jego następców nosił z reguły tytuł arcykanclerza. S e e l i g e r. 1940. zazwyczaj z chwilą awansowania danego szefa kancelarii na godność biskupią opuszczał on swój urząd królewski. a mianowicie łączenia godności arcykanclerza czy później kanclerza królestwa z godnością arcybiskupa Reims. s. Obawą teŜ przed ingerencją w sprawy państwowe ze strony najwyŜszych feudałów duchownych Francji był spowodowany fakt. KANCELARIA KRÓLEWSKA FRANCUSKA DO KOŃCA XIV W. Przelotne w tym kierunku próby i pretensje arcybiskupów Reims zostały ostatecznie zlikwidowane w połowie XI w. s. Siegel. 4. t. Nie spotykamy teŜ w organizacji kancelarii królewskiej francuskiej zjawiska tak charakterystycznego dla Niemiec. S. ale jako urzędnik królewski zawisły bezpośrednio od monarchy. 8. Wyjątki od tej reguły są bardzo nieliczne. H. Ihr Personal und ihr Sprachstil. 4. Die Registerfiihrung am deutschen Kónigshof bis 1493.) z tytułem archikapelana. t. kleryków) a wyjątkowo tylko biskupów. Nieco inaczej przebiegał rozwój dokumentu i ustroju kancelarii królów francuskich. którzy raczej występowali (po skłon X w. centralistycznej władzy królewskiej. 1890—1894. 7. Z jednej strony róŜnice te wynikały z faktu silniejszego we Francji niŜ w Niemczech procesu sfeudalizowania społeczeństwa francuskiego. Ŝe królowie francuscy na naczelników kancelarii dobierali sobie członków niŜszego duchowieństwa (opatów. t. 264—327. 1957. s. Pennrich. Archiv fiir Diplomatik. 3. 224—228. s. ustępując miejsca nowemu. Urkundenparteien und Urkundensprache. 1962. Die Urkundenfalschungen des Reichskanzlers Kaspar Schlick nebst Beitragen zu seinem Leben. M. t. I. 4. podobnie jak w Niemczech. mamy we Francji dość często . Gotha 1901. a dla pozostałych feudałów był jedynie primus inter pares. Organizacja kancelarii królewskiej. Stolzenberg. 1961. Archiv fiir Diplomatik.Karolingów związek archikapelanatu z godnością arcykanclerza. jak to było w Niemczech. 3. G. Die Kanzlei Kaiser Friedrichs II. 223—364. MlOG. gdzie król do czasów Ludwika IX był raczej tylko władcą drobnej części etnicznego terytorium Francji. 147—269.und Wappenkunde. w przeciwieństwie do szefa kancelarii królów i cesarzy niemieckich. tak samo i we Francji długo się utrzymywał. z tym jednak. Deutsches Archiv fiir Geschichte des Mittelalters. s.H. czy inną stolicą biskupią lub arcybiskupią. Urząd archikanclerza nie był teŜ we Francji doŜywotni. Co więcej. Oprócz wypadków. S c h a 11 e r. Ergbd. Kanzleiechule und Hofkapelle. kiedy szef kancelarii opuszczał swój urząd z racji objęcia stolicy biskupiej. Schriftgeschichte.

Jak wspomniano wyŜej. przez cały prawie wiek kancelaria była nie obsadzona. zazwyczaj formuła tn \ rzytelniająca dokument brzmiała: relegendo subscripsi. 1092 lub 1095 najpóźniej znika urząd arcykanclerza z dokun tów królewskich. r.. niekiedy scri l et subscripsit. Kanclerz staje się od tej chwili szefem kancelarii l j lewskiej i jako taki widymuje sam lub w jego zastępstwie notarii dokumenty królewskie. 1789) kanclerz jest szefem kancelarii królewskiej. a urząd straŜnika pieczęci zni'ka. nie mówiąc o tym. Niekii wreszcie spotykamy dłuŜsze sediswakancje na urzędzie szefa kancel (np. 1209. 1016. Od tej daty do końca panowania Filipa Augusta (1223) zaró urząd kanclerza. najwyŜszym sec królewskim. począwszy. Sam szef nie brał bezpośredniego udziału w -\ gotowywaniu dokumentów. Odtąd aŜ po koniec ancien regime'u we Francji (r.do zanotowania wypadki pozbawiania archikanclerzy urzędu na sku buntów przez nich wzniecanych czy posiłkowanych. Ŝe kanclerz sam j. czemu stał na przeszkodzie kanc a moŜe nawet i straŜnik pieczęci. który objął dawny straŜnik pieczęci (Guerin). podobnie w Niemczech. Z r. W r. 1201 spotykamy na dokumen wzmianki: vacante cancellaria.. tytularna. a nadzór nad jej funkcjami sprawował straŜnik pieczęci. 1201 obejmuje godność straŜi pieczęci (gardę du sceau) niejaki Guerin. puje go straŜnik pieczęci. jak i straŜnika pieczęci były nie obsadzone. dawnego kanclerza Karola Valois. zadowalając się ich rekognicją i to z reg ad vicem zastępowany w tej czynności przez kanclerza (Ego X ad vii Y archicancellarii relegendo subscripsi). Od r. i nasłęp 1021—1059). 1185 znika z dc mentów królewskich kanclerz i aŜ do r. mianując nim pierwszego. Tak więc kanclerz był rzec wistym naczelnikiem kancelarii królów francuskich i pod tym wzglęc nie róŜniła się ona od ustroju kancelarii niemieckich królów i cesa: Kanclerz francuski był obok tego od XII w. iŜ często spełniał on funkcje dyplomaty ne. . Na dokumentach spotykamy w tym czasie zawsze wzmiankę: vacante cancellaria. W czas sediswakancji arcykanclerza kanclerz sam widymował dokumenty król skie we własnym imieniu (Ego X cancellarius scripsi et subscripsi i W takich wypadkach niekiedy w imieniu kanclerza rekognoskowali dc menty notariusze. Zjawisk stoi niewątpliwie w związku z dąŜeniami do stworzenia bardziej scent: zowanej administracji państwowej. których spotykamy sporadycznie w dokumentach l lewskich bądź w źródłach historiograficznych.. 1227 i pierwszych lat panowania Ludwika IX. co mogłoby naprowadzać na domysł. Z biegiem czasu kanclerz coraz rozszerza swe wpływy i znaczenie. Jest stałym doradcą królewskim. 997 i wyborem Gerberta na papieŜa do r. Oczywiście godność arcykanclerza była we Francji. Stefan z Garlande za Filipa I). W takich razach w formułach uwierzytel jących zaznaczano zwrot: vacante cancellaria. I dopiero Ludwik X ponownie utworzył urząd kanclerza królestwa Francji. wypadki dłuŜszych se 1 wakancji (np. Taki stan rzeczy utrzymał się do śmierci Filipa Pięknego (1314). 1127—1128). który pełni ją co najmnie. Utrzymał sii jeszcze do r. członkiem parlamentu (sądu najwyŜszego) i zasiada w Izbie obrachunkowej. Ale i na urzędzie l j clerza zdarzają się w pierwszej połowie XII w. Stefana z Mornay. Niekiedy zresztą Ŝem ze zmianą sytuacji politycznej usunięty archikanclerz czy kanc] powracał na swój urząd (np. biście zajmował się wygotowywaniem czystopisu. od r. Na krótki czas za Ludwika VIII (1223—1226) przywrócony został u kanclerza. Ale wciąŜ . ale od daty i śmierci Guerina znika ostatecznie z kancelarii królewskiej i z£ 74 •. podróŜując z ramienia króla nieraz do obcych władców.

z których trzech razem z monarchą objeŜdŜało kraj. który 'miał prawo podpisywać pisma królewskie. który mógł być kaŜdej chwili odwołany i zastąpiony innym. czyli przez pośrednictwo kanclerza. Wszyscy urzędnicy kancelaryjni. 861 i 877 wspominają o obowiązku pisemnego komunikowania feudałom świeckim i duchownym róŜnych rozporządzeń 'monarszych. 1342 do 105. a niekiedy nawet więcej. Personel kancelaryjny zamykali wreszcie sekretarze królewscy. Pod rozkazami szefa kancelarii pracował niŜszy personel. właściwie sekretarz naczelnika kancelarii. obliczane dla niŜszych urzędników dziennie. Choć brak późniejszych danych o archiwum kró75 . pobierali wynagrodzenie. Pensje te regulowane były osobnymi przepisami coraz się zmieniającymi.jest przede wszystkim urzędnikiem królewskim. Archiwa. Dalej wymienić trzeba urzędników przygotowujących wosk do opieczętowywania aktów. Pisarze i notariusze królewscy tworzą rodzaj kolegium (konfraterni) znanej od r. podobnie jak i kancelaria monarsza podróŜowały razem z królem po całym kraju. dla kanclerza względnie straŜnika pieczęci rocznie. Zastępcą szefa kancelarii był tzw. przełoŜonego archiwum królewskiego oraz regestrów kancelaryjnych. jeden z notariuszy. JuŜ niektóre kapitularia Karola Wielkiego wspominają o obowiązku wygotowywania przez archikanelerza 2 ekspedycji dokumentu. 1285. z kanclerzem względnie straŜnikiem pieczęci włącznie. dochodząc w r. 1352 co najmniej. wykształca się osobny urząd pisarzy parlamentu (sądowych). audencjonariusz. Obok tych urzędników królewskich w ciągu XIV w. którzy załatwiali tajną korespondencję monarchy. wychodzące z kancelarii z uwagą per vos. z biegiem czasu coraz liczniejszy i coraz bardziej zróŜnicowany. A więc notariusze królewscy. Notariuszy od czasów Filipa IV Pięknego było 30. jeden z nich bywał autorem wyroków sądowych. Podobnie i placita z r. co wymagało oczywiście posiadania w archiwum królów francuskich odpowiedniego wzoru. Składały się na nie częściowo dochody pienięŜne z taks za wystawiane dokumenty. częściowo bezpłatne utrzymanie względnie wynagrodzenie w naturze i materiał na ubranie. z których jedna miała pozostawać w kancelarii wystawcy. z biegiem czasu liczba ich wzrastała. Najstarszy taki przepis pochodzi z r.

mające na celu uniemoŜliwienie zaznajomienia się z treścią pisma przez osoby niepowołane. bądź na paskach pergaminowych. Od końca XI w. Osobną wśród nich grupę stanowią listy zamknięte (lettres closes). relegi et subscripsi. czerwonych lub róŜnokolorowych. Natomiast od czasów panowania Filipa I pojawia się nowy rodzaj pism królewskich. Zjawisko to obserwujemy później zwłaszcza na listach królewskich. Formuła datalna na przywilejach umieszczana bywała raz na końcu eschatokołu a przed komminacją. pojedynczych lub podwójnych. z 'Opuszczeniem wielkiej datacji i rozpisanego w całości imienia królewskiego. lub nawet scripsi et subscripsi. bądź w osobnym wierszu tekstu. Ich cechą charakterystyczną jest brak jakichkolwiek for77 . która pierwotnie brzmiała. zaczyna. jak wspomniano wyŜej: ad vicem relegendo subscripsi. Obok monogramu spotykamy niekiedy na dokumentach zwłaszcza do czasów Filipa I jako osobne znamię królewskie (signum validationiś) krzyŜ. Zamknięcie polegało na złoŜeniu pergaminu dwu lub trzykrotnie poziomo i pionowo i na przewleczeniu przez nacięcia na marginesach paska pergaminowego opatrzonego pieczęcią. których tu nie ma potrzeby specjalnie omawiać. zwłaszcza promulgacji i korroboracji. pod podpisem świadków i monogramem królewskim. Od czasów Ludwika VI przywieszano ją bądź na niciach jedwabnych. uciera się zwyczaj. stawiany niekiedy własnoręcznie przez monarchę. Pojawiają się one juŜ w końcu XI w. Rekognicja kanclerska. Listy początkowo w postaci uproszczonego przywileju. Listy w zaleŜności od swego charakteru: treści wieczystej lub przemijającej. z biegiem czasu stają się coraz częstsze i wypierają dyplomy prawie zupełnie. Z biegiem czasu rozpowszechnia się coraz bardziej. wykazują odmienne dla kaŜdej grupy sformułowania. zanikać. bądź niekiedy na samym dole dokumentu po dacie. czasem na końcu dokumentu. Osobną kategorię pism królewskich stanowią mandaty.łna równieŜ podobnie stałego Umiejscowienia. Wyjątkowo wreszcie spotykamy na dokumentach z czasów małoletniości Filipa I podpisy jego matki. o czym niŜej. wreszcie lata panowania monarchy. figuruje on tedy bądź w środku między imionami świadków. Z biegiem czasu dyplomy stają się w kancelarii królewskiej francuskiej coraz rzadsze. Pieczęć na dyplomach pierwotnie wyciskana bywała w pergaminie. a to listy i mandaty. rok od narodzenia Chrystusa. podając miejscowość. królowej Anny. a od czasów Ludwika VI (1108—1137) staje się prawie wyłączną formuła: data per manum cancellarii. jak na aktach królów niemieckich. Formuła datalna opiewa zwykle jako acta (publice). a więc pisma skierowane do jakiejś osoby fizycznej lub grupy ich z'poleceniem wykonania jakiegoś rozporządzenia królewskiego. Dzielą się tedy na kilka grup. W czasie wakansu na urzędzie kanclerza umieszczano zwykle formułę: vacante cancellaria. Ŝe umieszczano tylko datę miesięczną. a w czasach Filipa Pięknego wychodzą prawie całkiem z uŜycia.

później wyłącznie.muł uwierzytelniających (korroboracji). Nie d a się j ed nak ustalić Ŝad na r eguła w sp o so b ie i wypadkach przywieszania pieczęci na niciach czy paskach pergaminu. względnie pojedynczych czy podwójnych paskach pergaminowych i sporadycznie pieczęcie w wosku czerwonym. Wysoki stopień organizacji kancelarii i regularność formuł występujących w pismach królów francuskich prowadzić musi do wniosku. zachowało się kilkanaście formularzy uŜywanych dowodnie w kancelarii królewskiej francuskiej. Niekiedy powołują się one na jednego lub kilku doradców królewskich.) tego typu dzieła. lub qui hanc paginam scripsit. Pons le Provencal. Pieczętował akt kanclerz. Ale znane nam wcześniejsze tego typu dzieła. W tych formułach spotykamy teŜ imię pisarza dokumentu w postaci: scriptor. względnie osoby. W listach b r ak stale r o ku p ano wania kr ó la. Do czasów Ludwika VII (1131—1180) pieczęć bywała zawsze wyciskana w pergaminie. 78 H . formulae Senonense. Od czasów Ludwika IX (1236—1270) pojawiają się na zakładce lub pod nią.. per dominum X. iŜ w kancelarii monarszej musiały być od wczesnych czasów uŜywane formularze-podręczniki redagowania odpowiednich dokumentów. która wydała odpowiednie rozporządzenie kancelarii. jak Bernarda z Chartres Ars dictaminis czy Summae Aurelianenses. aby były uŜywane w kancelarii królów francuskich. od czasów Filipa I znika coraz częściej z dokumentów uroczystych a zarazem i z mandatów oraz listów królewskich o znaczenie d nia w miesiącu. Jak wspomniano wyŜej. VIII—XI). pieczęcie przywieszane na niciach lub sznurkach jedwabnych. czy późniejsze (druga połowa XII w. jak np. czy wreszcie dzieła nieco późniejszych dyktatorów. 'i'l Dopiero w czasach Filipa Pięknego zdarzają się wyjątkowe wypadki. Od czasu jego rządów pojawiają się początkowo sporadycznie. a od końca panowania tego monarchy ustala się wosk zielony zastrzeŜony tylko dla kancelar ii kr ó lewskiej . jak np. Częstokroć wskazują one na kanclerza (straŜnika pieczęci) jako ich autora (per vos). skrobaniaeh. Jako najstarsze tego . na rewersie aktu.collectio Flaviniacensis i inne (w. a od czasów zniesienia urzędu kanclerza straŜnik pieczęci. czy Jan z Limoges. ?i «'! jf | kiedy w listach królewskich spotykamy oznaczenie miesiąca i dnia. Jan z Galandy.typu dzieło uchodzi formularz niejakiego Odarta Morchesne. Pod zakładką znajdujemy niekiedy całe zwroty poprawiane. Dopiero z XV w. ICończą się zazwyczaj słowem! Valete. czy wreszcie w regestrach kancelaryjnych zapiski zwane: extra sigillum. nie dają nam dostatecznych podstaw do przypuszczenia. per magistrum Y. na wewnętrznej stronie paska pergaminowego. Spotykamy tedy zwroty: per dominum regem. Druga kategoria takich wzmianek dotyczy osoby pisarza czystopisu. Podzielić je moŜna na dwie kategorie: Pierwszą tworzą wzmianki o poszczególnych fazach powstawania dokumentu. a przede wszystkim wzmianki o poprawkach tekstu.

Te s s i ę r. co tekst. Paris 1912. jednak do dokumentów królewskich wdzierał się powoli. L. Recherches sur la chancellerie royale au temps de Philippe VI. Ŝe pierwszymi dokumentami zredagowanymi w całości w języku niełacińskim były dokumenty prowansalskie od końca XI w. 95. 1952. P e r r i c h e t. La grandę chancellerie de France des origines cL 1328. A. 1934. choć stałych reguł w tym kierunku nie obserwujemy. Paris 1900. Choć język francuski z biegiem XIV w. Wzmianki extra sigillum spisywane były zwykle tą samą ręką. 842. t. TenŜe. Paris 1925. B a u t i e r. Bywały okresy XIV w. Giry. t.. LITERATURA R. M o r e l. stawał się urzędowym w administracji i sądownictwie francuskim. Pierwszy akt królewski zredagowany w języku starofrancuskim pochodzi z r. de B o ii a r d. O.. gdzie język miejscowy dostał się do dokumentów biskupów i feudałów świeckich (akta homagialne). Observations sur les actes royaux franęaises de 1180—1328. Paris 1962. Manuel de diplomatiąue franęaise et pontificale. Paris 1966. l—2. Paris. La grandę chancellerie royale et l'expedition des lettres royaux (1328—1500).Ta ostatnia powtarza się nadto często W regestrach kancelaryjnych. . Manuel de diplomatiąue. Odliczywszy akt przysięgi strasburskiej z r. langue d'oui) pochodzi z r. i okresy kiedy panowała ponownie łacina. G. Na północy Francji pierwszy akt spisany w całości w języku starofrancuskim (dialekt północny. H. 1254. A. oczywiście łacina średniowieczna zbarbaryzowana. I dopiero ordynanse i edykty Ludwika XII. zredagowany po francusku (i po niemiecku) podkreślić wypadnie. język łaciński. Paris 1929. La chancellerie de France jusqu'd 1789. Językiem dokumentów i listów królów francuskich był prawie po skłon XIII w. Franciszka I i Karola IX z lat 1510—1564 wyrugowały łacinę ostatecznie ze wszystkich aktów wychodzących pod imieniem królów francuskich. BECh. La chancellerie royale de France. Z biegiem czasu wtrącano do niej poszczególne zwroty i zdania w języku ojczystym. TenŜe. 1204 i od tej pory coraz częściej akty prywatne takŜe na północy Francji redagowane były w tym języku. kiedy on właśnie przewaŜał.

in. Waclawa. jeśli wygotowanie aktu na piśmie nastąpiło bezpośrednio po czynności prawnej. a to: Kodeksu dyplomatycznego Polski. Szczegółowe zestawienia i obliczenia procentowe znajdują się w tekach pośmiertnych K. Kodeksu dyplomatycznego Wielkopolski. ROZDZIAŁ V. jeśli z tych czy innych względów nie mogło dojść do natychmiastowego wręczenia stronie dokumentu. \ Przejdźmy je kolejno 1. wreszcie opieczętowanie i wręczenie stronie. czy teŜ mu towarzyszących. czy kancelarii wystawcy został zredagowany. spisany na czysto. przechodził szereg stadiów i czynności czy to go wyprzedzających. uwierzytelniony i wręczony stronie. jego skontrolowanie. W kancelarii i dyplomach królów francuskich czy cesarzy te dwa stadia dają się nieraz dokładnie śledzić. Ossolińskich we Wrocławiu. w polskiej dyplomatyce danfi^pośrednie pozwalają nieraz z -całą pewnością rozróŜnić te dwa etapy. Dokumentów kujawskich i mazowieckich (por. złoŜonych w Bibliotece Zakładu Narodowego im.DOKUMENTY I KANCELARIE POLSKIE XII—XV W. Maleczyńskiego. poprzez oświadczenie woli wystawcy. które dzielimy na dwie zasadnicze grupy: £2X22£Ść_p_rawną ijgrg£es_3^gatowania_ na pjśmie dokumentu. Dyplomatyka — 6 81 1 . Kodeksu dyplomatycznego Malopolski. Te dwa stadia mogły się prawie ze sobą pokrywać. POSZCZEGÓLNE STADIA POWSTAWANIA DOKUMENTU Zanim dokument jako produkt czy to odbiorcy. Cytowane w tekście przykłady oraz obliczenia częstotliwości występowania poszczególnych formuł zaczerpnięto z podstawowych kodeksów dyplomatycznych. Regestów dokumentów śląskich Griinhagena. nie mówiąc o tym.!KaŜdy z nich oczywiście rozpada się na szereg czynności szczegółowych: od zgłoszenia prośby przez odbiorcę. mógł je jednak przedzielać większy lub mniejszy odstęp czasu. Mówimy w takim wypadku o datacji rozdzielonej sygnalizującej dwa odrębne stadia powstawania dokumentu. jeśli sama czynność jego wygotowywania się przeciągała. spisanie czys-topisu. w pracy autora Zarys dyplomatyki polskiej wieków średnich. sporządzenie brulionu. wykaz skrótów) — oraz szeregu drobniejszych wydawnictw wykorzystanych m. Kodeksu dyplomatycznego katedry krakowskiej św.

przy niskim stopniu zorganizowania naszych kancelarii ksiąŜęcych nawet z okazji transumowania czy zatwierdzania starych przywilejów (w Małopolsce od r. ad. co mogłoby -nasuwać przypusz2 KDW I 118. zwłaszcza o charakterze nadań wieczystych. ad instanciam et petitionem itp. Na dziesiątki. Ale JUT.>.). nie mówiąc o feudałach. w Wielkopolsce od r. transmissa jnobis petitione monstravit_ itp. Raczej nawet przyjąć trzeba.1. Ŝe w pierwszej połowie XIII w. Początkowo stylizacja takich wzmianek nie jest ustalona. Podobnie było i w Polsce. w rozmaitych zestawieniach (petitione. papieska od X w. naleŜy liczyć takie zwroty w listach papieskich dla polskich odbiorców. POZEW SĄDOWY Podstawę do wystawienia jakiegokolwiek dokumentu. aby towarzyszyła temu pisemna prośba. podobnie jak na Śląsku.. 1210 względnie 1232.ad crebras petitiones itp. jeśli nie na setki. ob petitionem^petitione inclinatus. przy]mowat3r"getycje_tyjko_w formie pisemnej (np. per suas litteras supplicjimt^. Ŝe odpowiednie pisma i koncesje ze strony kurii rzymskiej dokonywały się na pisemne prośby zainteresowanych stron.. w Małopolsce od r. Raz nawet w dokumencie arcybiskupa gnieźnieńskiego z r.. WŁASNA WOLA MONARCHY. jak się rzekło. 1232 najpóźniej) wzmianek o odpowiednich prośbach wnoszonych ustnie. na Śląsku od r. stanowiła zwykle petycja strony. de petitione. 82 . Zazwyczaj określano prośbę stron terminami: humili precum instancia. takie wypadki są tylko wyjątkami. ob petitionem). WyŜej zorganizowane kancelarie7'o'. Oczywiście w wypadkach próśb o transumowanie czy zatwierdzenie treści prawnej dokumentu przedkładano kancelarii wystawcy podstawę. najczęściej uŜywanym terminem na oznaczenie supliki był wyraz: petitio. supliki zredagowanej na piśmie. Najczęściej jednak na Śląsku uŜywanym określeniem na oznaczenie wniesienia prośby był wyraz petitio |w rozmaitych zestawieniach (ad petitionem. Niemniej juŜ od najwcześniejszych czasów musimy przyjąć jej istnienie przynajmniej w niektórych. jak: per tuas nobis litteras intimasti. List Mieszka I do stolicy apostolskiej poddający kraj pod protekcję papieską jest niczym innym.w^ąr^pigrii rpqflr^ripj doTcońca wieków średnich nie istniał_obowiązek przedkładania próśb na piśmie. W Wielkopolsce w XIII w.dyugiej tradycji.r£wjzriy Czy zatwierdzenie aktu kupna-sprzedaŜyTMogła ón3" Być ustna lub pisemna. niekiedy podkreślano. multa jirece. jak supliką na piśmie. dowodzące.). 1202. prośba o dokqnanje.„d. specjalnych wypadkach. 1219) prośby na piśmie nie były znane. 1214. ale nie mamy danych. który by dowodził istnienia skierowanej do księcia czy króla. Ale mamy natomiast szereg i to wczesnych (na Śląsku od r. Poza tym jednak przedkładanie petycji na piśmie było. w zwyczajach kancelarii polskiej raczej nieznane. Ŝe prośby takie były ponawiane i to wielokroć (sepius nosroaaverunt.). 1225 spotykamy zwrot: ex scripto (księcia) intellexi 2. rogatu. Nie znamy wypadku. INICJATYWA AKCJI PRAWNEJ: PETYCJA STRONY.

Zazwyczaj formuła ta brzmi obecnie: ad instantes petitiones. Spotykamy teŜ dalej warianty zwrotów wskazujących na wniesienie prośby do wystawcy. ad instantes petitiones itp. Wreszcie w Małopolsce w latach 1210—1279 obok zwrotów: precibus annuentes. 1273 wzmianki o petycjach spotykamy około 13 razy. Ciekawym teŜ jest zjawiskiem. który obecnie uzupełnił nadaniem dziesięciny kościelnej. nigdy na dokumentach Kazimierza Wielkiego przeznaczonych dla małopolskich odbiorców. Przebadane przykładowo dokumenty królewskie z lat 1350—1370 wykazują. 1279 wzmianka o petycji strony zaznaczona została zaledwie 8 razy. pojawiają się dwie nowe formuły.oŜenię. Obok tedy dawnych zwrotów: petivit et instantissime nobis supplicavit. Ŝe w dokumentach wielkopolskich Kazimierza Wielkiego wzmianki o petycji pojawiają się co najmniej 22 razy. Dodać naleŜy. acclinati precibus. Objaw ten stoi zapewne w związku z przodującą ekonomicznie i politycznie rolą feudałów świeckich i duchownych tej dzielnicy.. devotis precibus nos rogaverunt. w której nacisk połoŜono na wyraz humiliter (w sumie około 14 wypadków). petens.).. zwrot petitio spotykamy tylko 4 razy (petitione. a później królewskiej Kazimierza Wielkiego. supplicaverunt nobis humiliter. CzyŜby termin oblata. humiliter et devote supplicaverunt) jest formułą. formuły petycyjnej. JednakowoŜ w rzeczywistości mamy tu do czynienia z powołaniem się na istniejący do dziś odpowiedni dokument ksiąŜęcy. co znajduje oczywiście swe wytłumaczenie w ponownym wzroście znaczenia moŜnowładztwa i rady królewskiej. iŜ arcybiskup miał przed sobą odpowiedni akt nadania księcia. wzmianki takie poczynają przybierać na liczbie. podczas kiedy na małopolskich dokumentach tegoŜ wystawcy spotykamy je około 9 razy. co kaŜe raczej przypuszczać. iŜ petycja została rzeczywiście wniesiona na piśmie. to w Małopolsce do r. iŜ wzmian/ka o petycji nie pojawia się. razem z formowaniem się społeczeństwa i państwa stanowego. 1368 jako jedyna na dokumentach wielkopolskich Kazimierza Wielkiego (około 7 wypadków z lat 1368—1370). precibus inclinati. znaczył. Ŝe rńairiy w tym wypadku rzeczywiście do czynienia z pisemną supliką księcia do arcybiskupa. wnosząc z jego znaczenia w księgach grodzkich i ziemskich XVI w. 1227) nawet 17 znamy takich wypadków. Obok niej pojawia się w latach sześćdziesiątych XIV w. Czasy i dokumenty Władysława Jagiełły to znów nawrót do nieustalonej z XIII w. niepodobna dziś rozstrzygnąć. Razem z rozwojem polskiej kancelarii ponaddzielnicowej Łokietka. dignis et istis petitionibus inclinati. na Śląsku (do r. Ŝe o ile w Wielkopolsce do r. figurująca od r. Znów bardzo rzadko spotykamy wyraz humiliter (supplicavit. druga: oblata nobis petitio continebat. petivit humiliter. w świetle przebadanych dokumentów. Jedynie 3 razy 83 . petentes a nobis. humili precatus instancia). z których pierwsza przybierając rozmaite postacie stylistyczne (petens humiliter. ad petitionem itp. nos sollicitaret.. instancius supplicavit itp.

hjn.. spotykamy dość często takŜe w narracji zwroty o podobnym charakterze: ex officio nobis divinitus concesso damus. Następnym z kolei zagadnieniem jest: komu petycj^takji. Podobnie ma się rzecz ze stylizacją wyroków ksiąŜęcych a później królewskich. głoszącej np.ha przestrzeni lat 1410—1434 (wnioskując z drukowanego w kodeksach materiału) pojawia się dawny zwrot z lat 1368—1370: oblata nobis petitio. które zdają się wskazywać. sanus mente et corpore recognovit). Oczywiście petycja ustna czy pisemna miała miejsce jedynie w wypadkach. consideratis fidelibus sermciis . Ŝe oczywiście nie były one regułą i Ŝe na tym odcinku nie tylko w poszczególnych kancelariach dzielnicowych. spotykamy na przestrzeni lat 1233—1370 zwroty i wyraŜenia. W wypadkach. Z braku jakichkolwiek reguł i spisanych przepisów kancelaryjnych królewskich polskich (podobnych do papieskich XIV w. a zwłaszcza od wzrostu czy upadku znaczenia moŜnowładztwa świeckiego i duchownego. Na to pytanie nie jesteśmy w stanie odpowie"2—-r dziećf'Mimo braku w tyih kierunku jakichkolwiek zwyczajów czy przepisów. konieczność wynagradzania dobrych uczynków czy zasług poddanych wobec państwa i władcy.. kiedy wystawca działał „motu proprio". r. kiedy wystawienie dokumentu wychodziło z inicjatywy odbiorcy. Niekiedy wreszcie spotykamy wprost stwierdzenia. czy choćby cesarskich) nie moŜemy odpowiedzieć na pytanie. stąd nie spotykamy o niej w tekście najmniejszej wzmianki.^ała. concedimus. Akty takie dokonywały się wyłącznie. NiŜej będziemy się starali przedstawić najbardziej typowe i pojawiające się w źródłach wzmianki o dalszych etapach czynności prawnych następujących po wniesieniu prośby przez stronę z zastrzeŜeniem. nawet kiedy wynagradzał zasługi feudała. Ŝe dochodziły one do rąk odbiorców inną drogą niŜ przez petycję (coram nobis constitutus . czy czynił z poboŜności nadanie na rzecz martwej ręki. "czy nawet spoza kancelarii. Choć i na tym polu trafiają się bardzo rzadkie wyjątki (np. 1255) lub auctoritate dominii ducatus qua fungimur (r. a przynajmniej pozornie wyłącznie. 1275). istnienie ipetycji-prośby nie było niczym uzasadnione. jak kształtował się dalszy bieg czynności prawnych poprzedzających wystawienie na piśmie dokumentu. czy zajgośrednlćTwemjcisób trzecich z obrębu. Sformułowania tekstu odpowiednich dokumentów zdają się wskazywać. Natomiast obok zdań o charakterze filozoficznym w arendze.wprost. iŜ w niektórych przynajmniej wypadkach prośba ... 1244: de petitione et semicio mihi valde groto). de nostro nostrorumąue consiliariorum assensu concedimus itp. mocą władzy monarszej. Ŝe dany akt monarszy dochodzi do skutku: ex nostre voluntatis arbitrio (r.Jisre^ czana: czy wystawcy. czy z zatwierdzeniami darowizn i alienacji między feudałami. ale nawet w obrębie jednej i tej samej kancelarii mogły panować rozmaite zwyczaje. ZaleŜały one w duŜej mierze od zmieniających się w danym okresie stosunków społecznych.

1233 Konrad Mazowiecki w swym-dokumencie wspomina. to zwrot z dokumentu z r. Klasycznym w tym kierunku dowodem. w r. r. 1350 (petivit et humiliter nobis supplicavit. 1359 (supplicaverunt nos humiliter et devote). 3333 (examinavimus et perspeximus). 1298). Zazwyczaj wzmianki takie (in nostra nostrorumąue baronum presentia constitutus. 1363 (nobis humiliter supplicavit). Ŝe w dokumentach Kazimierza Wielkiego co najmniej od r. wreszcie dla pewnych kategorii osób petycja złoŜona wystawcy przez stronę wraz z materiałem dowodowym miała rzeczywiście miejsce. a drugie wynikają z natury czynności prawnej. obiato nobis privilegio (r. czy wreszcie charakterystyczne sformułowanie: in presentia baronum nostrorum fuit nobis humiliter supplicatum (r. 1299). Niemniej kilka przykładów z rozmaitych czasów zdaje się świadczyć dostatecznie. z których pierwsze są zbyt ogólnikowe. 1299). 1300 tego rodzaju wzmianki stają się rzadsze: r. petivit et instantissime nos supplicavit). Oczywiście. prośby o transumpty dokumentów i zatwierdzenia dawnych przywilejów). 1325 (veniens ad nos). Ŝe osobista skarga strony przed sę-dziąwystawcą dokumentu miała miejsce wcześniej i niezaleŜnie od wytoczenia postępowania sądowego. vidimus et dilligenter investigavimus. 1335 wzmianki o osobistym wręczeniu prośby monarsze pojawiają się tylko w dokumentach małopolskich. 1298). W latach 1296—1299 wzmianki takie są szczególnie częste i charakterystyczne. r.strony była składana monarsze osobiście i 'bezpośrednio. r. r. '1232: reperi confirmatas zdaje się niedwuznacznie wskazywać na osobiste wręczenie odpowiedniego dokumentu księciu. np. commutavit itp. w wypadkach. 1237). Ŝe na prośby stron: legi jęci privilegium de verbo ad verbum. Po r. r. odbywającym się przed księciem czy królem (bądź w pierwszej instancji. vendidit. obecność stron przed zatwierdzającym akt prawny czy wydającym wyrok władcą jest sama przez się zrozumiała i zwykle w odpowiednim dokun^G-uie wyraźnie zaznaczana. bądź jako apelacja w drugiej). moŜe być pisemny wyrok Henryka Brodatego 85 . czy teŜ w wypadkach. Jest przy tym rzeczą charakterystyczną. kiedy wystawca dokumentu odbiera od strony zeznanie (zwykle wiadomość o alienacji dóbr dzierŜonych prawem rycerskim i zatwierdzenie jej). inspectis privilegiis (r. Ŝe w niektórych przynajmniej wypadkach i kategoriach spraw (np. ani wyraŜeń: in nostra presentia ręcognovit. Nie mamy tu na myśli powtarzających się stereotypowo zwrotów coram nobis et baronibus nostris constitutus itp. 1368 (nobis humiliter et devote supplicaverunf). Jeśli ten przykład moŜe nastręczać jeszcze jakieś wątpliwości. Ale nawet w wyrokach sądowych z brzmienia odpowiednich aktów wnosząc. littera vidimus et perspeximus (r. a nie do chwili przedłoŜenia przez stronę prośby. supplicaverunt nos humiliter et devote. Tak np.: nos visis prwilegiis (r. moŜemy stwierdzić. kiedy mamy do czynienia bądź z przewodem sądowym. w wielkopolskich natomiast brak ich prawie całkowity.) odnoszą się juŜ do momentu akcji prawnej. jedpym z najwcześniejszych..

nawet starosty w imieniu sołtysa (r.. albo teŜ w r. 1222 wspomina o wypadkach zaszłych za dziada wystawcy. starosta itp. czy za pośrednictwem osób trzecich? Jedne i drugie wypadki są moŜliwe i do przyjęcia. opowiadając w taki sposób wypadki. Podobnie ma się sprawa z wypadkami. wzmianki takie.t bistych zabiegach. których pamięć Ŝyjących nie mogła dbjąć. choć wzmianki o oso. słyszymy o petycjach opata w imieniu konwentu (r. KDP II 15. « KDKM 2. ^alTTlneraz cofając się w opowiadaniu o kilkadziesiąt i więcej lat.. kiedy przed monarchą dochodziła do skutku alienacja dóbr rycerskich w formie darowizny czy sprzedaŜy.). Narracja dokumentu niekiedy szeroko streszczateeś4-^/jiiesionej prośbyr^ęga&^y&r&Hao^^^ z pozoru "szczegółów. tj. Ŝe od r. łączonej często do r. Ŝe w imieniu strony występuje osoba postawiona wyŜej w hierarchii feudalnej. 1215. Przypuszczać teŜ wolno. Zwroty: accedentes ad nostram baronumąue nostrorum presenciam commutaverunt . biskup. wnosząc ze streszczenia ich w narracjach dokumentów.. są jednak nader częste i w dokumentach królewskich silnie podkreślane. są powszechne. 86 . Wypadki takie. względnie władza zwierzchnia w imieniu podwładnych (opat. 3 4 5 KDTyn. prośbach czy skargach strony są z natury rzeczy w dokumentach częściej zaznaczane. zawierają coraz częściej t^lko rzeczy najistotniejsze dla wydania wyroku czy rozstrzygnięcia sprawy^przez wystawcę dokumentu. kiedy w narracji cofa się opowiadanie o kilka czy kilkanaście lat są bardzo częste. 1472 z imieniem osoby spoza kancelarii królewskiej. 1237). Ale z biegiem czasu. Czy petycje wnoszono osobiście. JednakowoŜ mamy teŜ sporo wiadomości o tym. a jeden z dokumentów synów Odonica wspomina o faktach. Bolesława Krzywoustego (nadanie Konrada dla klasztoru w Czerwińsku)4. które miały miejsce przed r. 1365). od chwili pojawienia się formuły ad relationem. Ŝe opat tyniecki wielekroć skarŜył się przed księciem na wyrządzającego klasztorowi szkody komesa 3. 1393.z r. resignaverunt itp. Tak np. 1229. 1172) 6. KDP I 3. 1218 wnuk niejakiego Hugona Bucr przedstawia dokładnie stosunki prawne i nadania na rzecz swego dziada przez tegoŜ Krzywoustego5 (a więc sprzed r. 1138). 7. 1215). W aktach późniejszych z drugiej połowy XIII i z XIV w. w którym ksiąŜę wspomina. choć moŜe mniej szczegółowe.. Przykłady podobne moŜna by wielokrotnie pomnoŜyć. arcybiskupa za swoim kustoszem katedralnym (r. Podobnie biskup płocki Gedko (1206—1227) wymienia dokładnie swą genealogię aŜ do swego pradziada i wypadki w tych czasach zaszłe (sprzed r. o czym jeszcze niŜej. dokument Konrada Mazowieckiego z r. w ciągu drugiej połowy XIII w. Tak np. zwyczaj ten coraz bardziej zanika i petycje.

Komplikowała się i przedłuŜała się natomiast. Jaka była dalsza kolejność czynności prawnych czy symbolicznych poprzedzających wystawienie dokumentu.. 1228. w Wielkopolsce w r. W Małopolsce pozew taki pojawia się po raz pierwszy w r. spadku itp. vendidit (r.zwrot ten oznacza z zasady osobę. in presentia ducis collata (r. wyŜej). wszystko to tworzyło nieraz duŜą lukę czasu między prośbą strony a ostatecznym jej w takich wypadkach załatwieniem. 1208). doręczenie go stronie (ewentualne powtórne lub potrójne) sprawiało. czy nawet pieczęć księcia. konieczne były czynności wstępne. zamiany. 2. 1356) itp.. TakŜe przy domaganiu się przez stronę wytoczenia procesu sądowego^ przed księciem. 1232. córom nobis et baronibus nostris constitutus contulit (r. 1238. dedit (r. veniens ad presentiam nostram . a na Mazowszu od r. 1214). A więc przede wszystkim obecność baronów księstwa przy zdziałaniu danego aktu prawnego. trudno na podstawie zachowanego materiału źródłowego odtworzyć. f odkąd w zwyczaj weszło pozywanie przy pomocy pozwu pisanego. Potwierdzenie przez księcia w takich wypadkach zdziałanej przez feudała czynności prawnej (alienacji. Sprawa była prosta jak długo jako pozew była w uŜyciu laska woźnego. 1241). terminów peremptoryjnych czy nie. Niewątpliwie w wypadkach przewodu sądowego przy prośbach o zatwierdzenie stanu posiadania czy alienacji na rzecz osoby trzeciej. musiały mieć miejsce czynności przewidziane zwyczajem. Tu na mocy prawa zwyczajowego. 1242. musiały go wyprzedzić obowiązujące w prawie zwycza. wreszcie na Kujawach w r. a przede wszystkim doręczenie stronie pozwu. a z drugiej obecność feudałów a zwłaszcza moŜnowładztwa przy potwierdzeniu aktów alienacji zdziałanych przez innych feudałów dowodziła coraz pogłębiającego się rozdrobnienia feudalnego i wzrostu znaczenia 'moŜnowładztwa śwteckiego i duchownego w danej dzielnicy. Ŝe 'między zgodą księcia na prośbę strony a ostatecznym wyrokiem upływał nieraz dłuŜszy przeciąg czasu. Podobnie w wypadkach petycji o wyrok ksiąŜęcy bez zatwierdzenia czynności prawnej mającej być zdziałaną czy zdziałanej przez feudała. które umoŜliwiały dopiero wydanie przez władzę państwową wyroku czy innego rodzaju decyzji. Nie wchodzimy tu w sprawę samego przebiegu procesu (litis contestatio). sięgającego co najmniej czasów początku rozdrobnienia 87 . Wygotowanie takiego pisemnego pozwu. 1256).) było aktem wynikającym z jednej strony z mocy władzy monarszej. która podejmowała się interwencji u monarchy względnie w jego kancelarii za petentem. jeśli chodziło-o nadania księcia na rzecz feudałów duchownych i świeckich. KONSENS RADY KSIĄśĘCEJ LUB MONARSZEJ Inaczej znowuŜ przedstawiała się sprawa. dowodu ze świadków czy przedkładanych dokumentów (por. Stąd zwłaszcza w aktach alienacji spotykamy często zwroty: in presentia nostra et coram baronibus terre contulit (r.' jqwym czynności.

czy cum consensu baronum (r.: iusto communi consilio (r. Ŝe w Wielkopolsce w latach 1239—1279 wpływ feudałów świeckich na ksiąŜąt i ograniczenia ich władzy były bodaj najsilniejsze ze wszystkich dzielnic polskich. na mniejszą moŜe skalę obserwujemy to samo zjawisko. cum deliberatione baronum nostrorum de communi consilio et auxilio (r. ex suggestione digna baronum nostrorum (r. 1236 opiera się na falsyfikacie) w najrozmaitszych sformułowaniach. 1222). Wreszcie w Wielkopolsce wzmianki o konsensie magnatów na dokonanie przez księcia czynności prawnej są nieomal powszechne od r. 1249). ex salubri consilio baronum nostrorum (r. a z biegiej3fi_czasu rady ni^nowładztwa. choć nie we wszystkich równocześnie. 1257). najsilniej w odpowiednich formułach udział i zgoda magnatów akcentowane są w dokumentach synów Odonica. cum consensu et voluntate omnium baronum nostrorum (r. de cons&nsu nobilium nostrorum (r. Dopiero za czasów wielkopolskich rządów Łokietka (1296—1299) i ogólnopolskich jego rządów do r. 1242). baronum nostrorum consilio (r. 1208). ale gdzie zdaje się szybko przybiera na sile. co?isilio episcopi et baronum meorum (r. baronum nostrorum consilio pariter et consensu (r. de communi consilio et unanimi voluntate . istniał obowiązek księcia zasięgnięcia opinii inoŜnowładztwa. concurrente consensu nostro et baronum nostrorum (r. gdzie zasób znanych dokumentów jest mniejszy i nie w pełni wydany. consiZio quoque baronum. de consensu et unanimi voluntate baronum nostrorum fidelium (r. 1242). 1253). Na Mazowszu i Kujawach. 1248) dowodzą. zjawisko to występuje silniej moŜe nawet niŜ w Małopolsce i na Mazowszu. Zwroty: de baronum nostrorum consilio et assensu (r. 1256). 1217). spotykamy zwroty takie. 1278). gdzie z tekstu dokumentów wnioskując proces ten rozpoczyna się nieco później niŜ na Śląsku. Na Śląsku spotykamy od r. 1246).. 1242). 1252). de maturo baronum consilio (r. MoŜna by w związku z tym przypuszczać. 1273). 1243). jak: multorum baronum meorum consilio (r. 1253).. 1242 (wzmianka w dokumencie z r. de consensu baronum nostrorum (1255. 1244). de maturo consilio et consensu nostrorum baronum (r. decreto optimatum nostrorum ac baronum (r. 1208 co najmniej zwroty takie. 1270. accedente maturo consilio baronum ceterorumque sapientum nostrorum (r. 1261). ex superhabundanti consensu baronum nostrorum (r. 1267). W Małopolsce. de consilio et consensu Laurentii episcopi (r. 1211). Ŝe i w tej dzielnicy konsens moŜnowładztwa świeckiego na niektóre kategorie czynności prawnych księcia był obligatoryjny względnie uświęcony prawem zwyczajowym. de consilio baronum nostrorum (r. Jak z tego pobieŜnego i niewyczerpującego zestawienia wynika. de consilio baronum (r..feudalnego. jak: prehabito consilio maturo nostrorum baronum (r. 1231). I tak np. de consensu omnium terre nostre baronum (1255). 1273). de baronum nostrorum consilio et petitione (r. 1249)._Odbicie tegoTwyczaju w tekście dokumentów 'spotykamy Bardzo często we wszystkich dzielnicach. 1333 stopniowo wzmianki takie stają się 88 . 1258). baronum.

). nostro placuerit maiestati itp. nostrorum baronum consilio accedente (1321. de maturo consilio baronum et militum nostrorum (1327). tak samo zniosły. coram nostra maiestate — 6 wzmianek). regium animum inclinantes. jak to obserwowaliśmy w XIII w. de maturo consilio baronum nostrorum (1326). Sporadycznie spotykamy wzmianki o obecności samego tylko monarchy: (in nostra presencia constitutus — 2 wypadki). Przejrzany materiał dyplomatyczny pozwala stwierdzić dla Małopolski 2 takie wypadki. zwłaszcza małopolskich. nostrorum baronum consilio habito (r. a przynajmniej znaczenie odpowiednich terminów 'zmieniły. niektóre stadia powstawania dokumentów. unanimi consensu nobilium nostrorum (1306).coraz rzadsze. Z lat 1296—1299 posiadamy zaledwie 5 tego rodzaju wiadomości: salubri nostrorum baronum usi consilio (r. to wzmianek o kontsensie feudałów na okres 1305—1333 w świetle drukowanego materiału udało się naliczyć zaledwie 5: assensu et aliorum terre nostre baronum (1306). czy z pełni jego władzy królewskiej (ad nostre regalis beneplacito voluntatis. maturo consilio prehabito (r. czy mandato proprio sacre regiae maiesta89 . 1298). niekiedy nadto w przytomności baronów państwa (w Małopolsce na przestrzeni lat 1350—1370 około 27 takich wypadków). z tekstu przywilejów przynajmniej wnioskując. 1327. 1297). rzadka bywa nawet wzmianka o przedstawieniu przez petenta jego prośby królowi i jego radzie (4 takie wiadomości) podobnie nieliczne są wzmianki o obecności strony przed samym władcą (in nostrae presencia constitutus. przy czym obok wspólnego dla obu tych dzielnic terminu barones. W jego dokumentach. habito maturo consilio ac deliberatione satis digna (r. de innata nobis clementia annuentes. tylko w Małopolsce spotykamy się z określeniem consiliarii. Wyraźne jednak wzmianki o udzielonym konsensie magnatów w takiej postaci. a dla Wielkopolski spotykamy je na 3 dokumentach. 1298). Wzmianki takie urywają się z r. a tylko w Wielkopolsce występuje określenie terrigene. Zmiany dynastyczne w Polsce z lat 1370—1385 tak jak przyczyniły się do zmiany postaci zewnętrznej i formularza dokumentów królewskich. pełno wprawdzie wzmianek o wnoszeniu skarg przez strony lub dokonaniu przez nie w obliczu władcy czynności prawnej. natomiast coraz się mnoŜą wiadomości o zdziałaniu czynności prawnej z samej inicjatywy królewskiej. Do wyjątków w latach 1410—1434 naleŜy wzmianka o zgodzie baronów królestwa na jakiś akt królewski (z drukowanego materiału wnosząc zaledwie 2 wypadki). 1298). podobnie zresztą jak i wiadomości o obecności baronów państwa przy zdziałaniu czynności prawnej. 1298). deliberatione prehabita et maturo nostrorum baronum consilio (r. Wreszcie wzmianka w formule ad relationem: dominus rex per se. są na przestrzeni lat 1350—1370 wyjątkowo nieliczne. Z okresu lat 1305—1333 wzmianki takie są stosunkowo jeszcze rzadsze. Jeśli tych ostatnich do r. 1317). ex innata nostrae celsitudinis clementia. Niewiele zmieniają się pod tym względem stosunki za Kazimierza Wielkiego. 1333 moŜemy naliczyć około 23.

3. perspeximus) litteras sanas. Czynność tę 90 . W innych wypadkach czas sprawdzenia autentyczności aktu w kancelarii wystawcy naleŜał do czynności stosunkowo niedługo trwających. WyŜej była mowa o wypadkach wyznaczania nawet specjalnych komisji dla zbadania autentyczności odpowiednich dokumentów. rzecz zrozumiała. śe środki.. KONTROLA KANCELARYJNA PRZEDKŁADANYCH PRZEZ STRONY DOKUMENTÓW Do najprostszych i najkrócej trwających czynności kancelaryjnych po wniesieniu przez stronę petycji o transumpt dawnych przywilejów naleŜało ich zb_ad£ua4er--Powtarzaiaice się często w odpowiednich zatwierdzeniach zwroty: obtulit nóbis (uidimus. salvas. Więcej nawet.) zwyczajach i przepisach kancelaryjnych. słowo w słowo. czy dopiero w trakcie jej załatwiania. przy niewykształconych ostatecznie przez długi czas (bo do połowy XIV w. czy miała ona miejsce przy samym wręczeniu przez stronę prośby. nie jesteśmy w stanie stwierdzić kolejności następstwa po sobie poszczególnych stadiów czynności prawnej. nie szczędziła zazWyczaj czasu i starania o przepisanie odpowiedniego transumowanego czy zatwierdzanego aktu. jak to jest zwyczajem kancelarii. czy po szeregu dalszych czynności poprzedzających ostateczne oświadczenie woli ksiąŜęcej i później królewskiej. sprawa ta jest trudna do ustalenia. nie ma dowodów. Natomiast o wiele dłuŜej trwały i bardziej były skomplikowane czynności poprzedzające wydanie ostatecznego postanowienia wystawcy w wypadkach. wyłączanych przy tej sposobności niekiedy z dawnej organizacji opolnej. specjalnie przy darowiznach na rzecz kościoła. Ŝe kancelaria królewska zastanawiając się nad autentycznością dokumentów. Dowodziłoby to.tis. Ŝe byłoby zbyt długo i zajęłoby zbyt duŜo miejsca przepisywanie całych dokumentów. Niemniej dokument Jagiełły z r. jakimi dysponowali. w duŜej ilości wypadków daje się odnieść do własnej inicjatywy monarszej przy wystawianiu dokumentu. Nie moŜemy tedy ustalić czy rada baronów miała miejsce przed. nie mogą być zawsze traktowane jako nic nie znaczące formuły kancelaryjne. Zazwyczaj urzędnicy kancelaryjni saini decydowali o autentyczności czy nieautentyczności produkowanego dokumentu. ToteŜ poszczególne dalsze stadia czynności prawnej omawiać będziemy bez względu na ich rzeczywiste następstwo po sobie. były niedostateczne i dlatego przepuszczano moc falsyfikatów. a dokonywane przez księcia samego lub jego urzędników. polegające na wyznaczeniu granic darowanego obszaru. kiedy chodziło o alienację dóbr. Niewątpliwie w Polsce. Było to obejście i w taki sposób oznaczenie granic nowych posiadłości. Zapewne był to jeden z nielicznych wyjątków. 1431 stwierdza wyraźnie. non cancellatas nec abolitas nec abrasas neąue aliąua suspicione carentes itp. Jak wspomniano wyŜej.

podniesieniu karty pergaminowej z ziemi na znak przyjęcia darowizny. Tak w r. 1238): W r. Dokument z r. mającej być lokowaną na prawie niemieckim. Nie wchodząc tu w prawną stronę zagadnienia (np. Pod r. 1242 Konrad Mazowiecki zatwierdził w 'posiadaniu klasztoru w Miechowie posiadłości. a inne dobra klasztorne w zastępstwie obszedł i rozgraniczył kasztelan Ŝagański. według dokumentu z r. których granice wyznaczył jeszcze Henryk Brodaty (przed r. Nie trzeba wspominać. o przyciąganiu świadków za uszy (Bawaria). Jeszcze w r. jak to miało miejsce na zachodzie Europy. a jeszcze w r. nowego obejścia nowych granic i ewentualnego wystawienia nowego dokumentu. prawo retraktu. 1202) zwoławszy sąsiednich mieszkańców circuitionem imposuit wsi klasztornej. 1224 lokowana jako miasto Trzebnica doczekała się dokładnego obejścia jej granic przez księcia i usypania wałów i Wykopania rowów dla ich oznaczenia. 1203. Po raz pierwszy w dokumentach wspomniane jest takie circuitio w r. Ŝe obejście takiej przestrzeni. Najmniejsza zmiana granic majątku — czy to na skutek niedokładności poprzednich pomiarów. 1202 słyszymy. czy. dla którego moŜemy stwierdzić dwie takie zmiany (r. Podobnie było . nie mówiąc juŜ o symbolach inwestytury świeckiej czy 91 . 1216—1217 wspomina. 1311 Henryk Głogowski osobiście wyznaczył granice między posiadłościami klasztoru w Wieleniu a majątkami rycerzy sąsiadujących. kiedy to obejścia z rozkazu księcia dokonał niejaki Piotr Stary. Stąd nieraz duŜa rozpiętość chronologiczna między datą wniesienia prośby a momentem zakończenia akcji prawnej. czy na skutek nowych nabytków — wymagała powtórzenia tej akcji prawnej. Niewątpliwie takie sprawdzanie prawdziwości danych suplik czy nawet stwierdzenie zgodności woli księcia ze stanem faktycznym pochłaniało wiele czasu. Tak się ma rzecz z majątkiem klasztoru trzebnickiego. Ŝe sam ksiąŜę osobiście z dostojnikami i przedstawicielami ludności sąsiadujących wsi obszedł (circuwit) dobra przylegające do klasztoru w LubiąŜu. tj.nazywano circuicio i wynikała ona ze starego prasłowiańskiego bodaj jeszcze zwyczaju. 1208. 1357 Kazimierz Wielki w odpowiednim dokumencie zaznacza. Ŝe przy wyznaczaniu granic poszczególnych wsi ma być zachowany zwyczaj obowiązujący w poszczególnych ziemiach. Albo znowuŜ w r. Ŝe jeszcze Mieszko Stary (przed r. obszedł osobiście całe dobra klasztorne (okrąg ich wynosił kilkanaście km) i kazał wbić w odpowiednich miejscach kamienie graniczne z wyrytymi na nich literami swego imienia. gdzie słyszymy np. 1167. prawo sprzeciwu uprawnionych do współwłasności osóB) "wyrnTenić wypadnie parę choćby charakterystycznych przylćIaHow. 1218): Podobnie postępowano niekiedy przy lokacji miejscowości na prawie polskim. 1276 księŜna Kunegunda poleciła ogłosić publicznie granice wsi.przy fundacji klasztoru w Trzebnicy. Wprawdzie prawo zwyczajowe polskie nie znało tylu i tak róŜnorodnych symboli towarzyszących działaniu prawnemu. jak zwłaszcza przygotowanie odpowiednio wyrytych napisów na kamieniach musiało trwać dłuŜszy czas. 1172. _ kiedy to Henryk Brodaty. dla czasów sprzed r.

s i i sprawy. 1228. duximus conferendam (lata 1284.duchownej. jakie dla innego odcinka Ŝycia ludzkiego zanotował Katalog magii Rudolfa z Rudy Śląskiej. 1252. Czy zatem mamy do czynienia z dwukrotnym wyraŜaniem zgody przez radę feudałów. aby wspomniane niejednokrotnie w dokumentach zwroty: presentem cartam tradidi~ mus. 1285. dedimus paginam. Stąd spotykamy bardzo często zwroty: coram vicinis circumiacentibus r. niekiedy w zaleŜności stanowej rezygnującego czy woli monarchy domagano się wypicia wody (miodu) w kielichu srebrnym. czy tylko z jednorazowym? Spra92 . 1235). Przy objeździe znów granic wymagana była bardzo> często obecność mieszkańców sąsiednich wsi (vicinitas. .Tradimus. czasu teraźniejszego lub przeszłego. jak: testium adstipulatione (r. w której w formie decydującej. OŚWIADCZENIE WOLI WYSTAWCY Po zakończeniu tygjlj_tyjm_j3cdotoyj:h czynjigścj^zalejŜnjyh zowo od t i . przy uŜyciu liczby mnogiej lub pojedynczej. miało_jmiejsce oświadczenie w^i^yj^^cy. Niemniej i w Polsce znajdujemy niekiedy w dokumentach oddźwięk dawnych zwyczajów prawnych.Zawarte ohó"jesT™łr"reguły w dyspozycjT~3óTEumenfu. damus. bez których zgody i potwierdzenia stanu faktycznego oświadczenie woli księcia nie mogło dojść do skutku. I znów podobnie jak poprzednio nie jesteśmy w stanie rozstrzygnąć czy oświadczenia woli wystawcy dokonywało -się rzeczywiście w Obecności feudałów. opole). convocata vicinitate circuicionem imposuit r. Nie wyklucza to jednak istnienia u nas jeszcze co najmniej w pierwszej połowie XIII w. Podobnie raczej do naśladownictwa wzorów prawa rzymskiego niŜ do rzeczywiście ist* niejących w Polsce zwyczajów wypadnie zaliczyć takie zapowiedziane w tekście dokumentu czynności. concedimus. ossada. w^stawca__dokjimentai knmujńkii^e^^s^y_s_feim_ swą wplę. Tak np. conftrmamus. 1278) bez zgody organizacji opornej powodowało proces i uniewaŜnienie samowolnej decyzji strony. podobnych do tych. szeregu symboli i zaklęć magicznych czy półmagicznych związanych z czynnościami prawnymi. symbolicznych czynności. względnie czy chodzi tu tylko o stereotypowe zwroty dokumentów: in presentia et cum consensu baronum. Raczej zwroty te odnoszą się do jednego z późniejszych stadiów wygotowywania dokumentu. 1258) miały znaczenie symbolicznego wręczenia stronie aktu. czytamy pod latami 1208. Wypadki samowolnego zmieniania znaków granicznych przez stronę (nova signa sine vicinitate pro sua fecerat voluntate. o czym niŜej. czy iuratoriam poscere cautionem (r. bez których akcja prawna byłaby niewaŜna. 1230 itp. obtulimus. oto skondensowana treść oświadczenia woli wystawcy. 1224 i 1386 o piciu wody względnie miodu na znak rezygnacji z prawa własności do ziemi (aąuam abrenunciacionis bibere). presens scriptum contulimus. r. o czym wyŜej była mowa. Natomiast nie ma dostatecznych podstaw przypuszczenie. 4. 1231).

1149 nadanie na rzecz klasztoru św. a później wiece KsiąŜęce róŜnego charakteru. utwierdzone nim słowem pisanym^ b_yły synodyj^wiece ksiąŜęce. 1229 szeroko opisuje sposób wydania wyroku ksiąŜęcego. zwłaszcza w XII i początkach XIII w. Budkowa. zwłaszcza katedralnym (in trono. z których przywilej osoby świeckiej został uznany za falsyfikat i wobec tego sprawę wygrał opat tyniecki. Czy liczby te odpowiadają rzeczywistym stosunkom w obrębie dzielnic i ich pomiędzy sobą. KDTyn.Wa ta waŜna moŜe z punktu widzenia prawnego. Wyrok Kazimierza Sprawiedliwego z r. niekiedy róŜnych wystawców. Na synodzie w Borzykowej z lata 1210 r. in ecclesia s. zapadały w obecności moŜnowładztwa świeckiego i duchownego. Nieraz na jednym wiecu dokonywano nawet kilku takich czynności prawnych. którym te wiece były specjalnie poświęcone. Blasii. _ Nadprzestrzeni lat 1172—1291 znamy około 67 wieców ksiąŜęcych. 1176) 9. Często" teŜ • dokonywano oświadczenia woli wystawcy w kościele (in ecclesia s. 7. W kaŜdym razie wyroki monarsze juŜ od końca XII w. w Małopolsce (1172—1284) 36. Johannis we Wrocławiu). Dzieląc tego typu materiał dokumentarny na dzielnice. . Tak tedy np. r. Michała na Wawelu razem z baronami swego państwa i kiedy to przedłoŜyły przed nimi obie strony swe przywileje. na Mazowszu i Kujawach (1231—1291) 10. Budkowa. dokonywano ubocznie takŜe czynności prawnych. \ 93 . na którym zapadły uchwały episkopatu i części ksiąŜąt polskich w sprawie swobód polskiej prowincji 7 8 9 KOP I 5. nie wiemy. jest dla dyplomatyka w zasadzie drugorzędną. Repertorium nr 80. których ślady przechowały się w dokumentach. czy są tylko przypadkowe. Ŝe ksiąŜęta Bolesław i Henryk uczynili nadania na rzecz klasztoru w Czerwińsku podczas poświęcenia kościoła w Łęczycy. 1229 księŜna Grzymisława zeznała. moŜemy stwierdzić istnienie w Wielkopolsce na przestrzeni lat 1228—1284 16 takich zjazdów ksiąŜęcych z moŜnowładztwem. Jeszcze w r. 1187 w sporze osób świeckich z kapitułą płocką został ogłoszony w obecności dwóch biskupów i komesa śyrona 7. Bolesław Kędzierzawy uczynił w r. na których obok obrad. Repertorium nr 114. Nadania czy zatwierdzenia dawnych nadań dokonywano natomiast często. KDP I 4. nadawały się ku temu początkowo doskonale poświęcenia kościołów. Wincentego we Wrocławiu in consecratione ecclesie.. wreszcie 5 na śląsku w latach 1234—1262. które następnie stawały się podstawą dla sporządzenia kilku dokumentów. W tym wypadku mamy wszystkie stadia czynności prawnej aŜ do ogłoszenia wyroku ksiąŜęcego włącznie zgrupowane bezpośrednio obok siebie 8. Ale najcz^e^sz^ Jstórej^ogłaszano postatnowienie władcy. kiedy to władca siedział pro tribunali in monte modico przed kościołem św. Dokument Brodatego z r. Niemniej paru wypadkami zajmiemy się bliŜej. z okazji większego zebrania się ludności czy dostojników państwa.

1248 Bolesław Wstydliwy stwierdził. który toczył się na zjeździe w Gąsawie w r. 1212 wystawił Leszek Biały dokument. a nadto komes Sławosz odnawia nadanie na rzecz klasztoru w Busku. Ŝe na zjeździe w Miecholinie toczył się spór między klasztorem jędrzejowskim a komesem Niegosławem i Ŝe ksiąŜę powierzył sprawę komesowi Pakosławowi wojewodzie krakowskiemu. a obecny ksiąŜę ją na piśmie zatwierdził.. wyrok ksiąŜęcy. Podobne przykłady istnieją z terenu Małopolski. 1253 z arcybiskupem Pełką wystawili obaj ksiąŜęta wielkopolscy dwa przywileje na rzecz klasztoru w Łeknie i Ołoboku. 1232 Bolesław Konradowie wystawił dokument. a nawet o obecności na nim księcia Władysława. rzadziej spotykamy tu zwrot: datum in colloquio (około 10 razy). W r. 1227. który ją teŜ rozstrzygnął. ani kiedy nastąpił wyrok Pakosława. jakie miało miejsce w polu pod Wrocławiem (nazywa je generale et sollempne). Ŝe nadał klasztorowi w Staniątkach bałwan soli w Bochni. ksiąŜę Konrad i niejaki rycerz Krystyn uczynili darowizny na rzecz Chrystiana (biskupa pruskiego.. z powodu śmierci Leszka sprawa została ponowiona na kollok94 . Co ciekawe. bogaczy i biedoty. 1223 między 2 lipca a 6 sierpnia. Tak tedy księga henrykowska. po czym przepisuje tekst wystawionego w tej sprawie dokumentu. Dwa z tych dokumentów oznaczone są jako zdziałane coram omni exercitu crucesignatorum. kiedy formuły datalne odpowiednich aktów brzmią: actum (acta) in colloąuio in . wreszcie biskup krakowski Iwo uczynił rozmaite zamiany na rzecz fundowanego przez się klasztoru w Mogile. w czasie zbierania się rycerstwa na wyprawę pruską w r. terminologii actum-datum trudno nieraz rozstrzygnąć czy w kaŜdym wypadku mamy do czynienia z akcją prawną zdziałaną w czasie trwania kołlokwium ksiąŜęcego z feudałami. Na zjeździe w Pogorzelicy w r. czy teŜ z rzeczywistym spisaniem w tym czasie odpowiedniego dokumentu. opisując kołlokwium. W r. miała miejsce nadto fundacja przez Władysława Ódonica klasztoru w Przemęcie. W r. z którego dowiadujemy się. Ŝe w formułach datacyjnych dokumentu. wreszcie księga zanotowała suchą wzmiankę: „ksiąŜę Bolesław wystawił w tej sprawie przywilej tej treści". wspomina udział w nim Władysława księcia opolskiego oraz całej ziemi (tota terra). W ich to obecności miało miejsce rozstrzygnięcie przez księcia sporu klasztoru z feudałem świeckim. w kaŜdym razie chyba nie równocześnie. Darowizna ta została uczyniona i zatwierdzona na zjeździe księcia z arcybiskupem Pełką w obecności szeregu dostojników świeckich. Bielejewiców. nie wspomniano ani słowem o odbytym kołlokwium. w którym opisuje szeroko dzieje procesu biskupa włocławskiego o jego poddanych. zatwierdził Henryk Brodaty posiadłość klasztoru w Trzebnicy. Na dziesiątki moŜna liczyć wypadki. coram his tesibus (około 30 wypadków). Nie wiemy.kościelnej. W czasie kołlokwium w Wierdelewie i w dniach najbliŜszych po nim. Niemniej przytoczymy na ten temat parę charakterystycznych danych. mimo uŜycia w nich terminu actum. Przy nie ustalonej zwłaszcza w pierwszej połowie XIII w. kiedy miało miejsce kołlokwium w Miecholinie.

1254 na zjeździe w Chrobrzu. Ale z biegiem czasu poczęto w takich wypadkach wystawiać dodatkowo dokumenty. 1247). Podobnie i spór między klasztorem w Jędrzejowie a kasztelanem krakowskim Michałem ciągnął się na zjazdach w Pisku i Krakowie. Ŝe czynność . A mimo to actum odpowiedniego dokumentu opiewa na kościół św.którzy postanowienia dokumenT. Początkowo. który by wieś biskupstwa odebrał. a zakończył się dopiero na zjeździe w Chrobrzu w r. kjedy Twypgaj. W r.u^w~iprzyszIości naruszą. choć odpowiednia zapiska nie zachowała wiadomości o klątwie rzuconej przez arcybiskupa.. Kiedy w r. a nadto w obecności wielu osób „sublimes ac humiles" uzyskał potwierdzenie fundacji klątwą rzuconą przez arcybiskupa i biskupa poznańskiego. a przynajmniej zapiski. wątpliwe. uprosił obecność episkopatu i wielu ksiąŜąt. Niewątpliwie wiele czynności prawnycł na tym się k6lSc^yTo^nTc"Hizszego o nich nie potrafimy powiedzieć. Podobnie w r. in stationibus apud Quedinam r. Obecnie na trzecim z kolei zjeździe pod śarnowcem zostali Bielejewice ostatecznie przyznani biskupstwu i ksiąŜę iprzy tej sposobności wystawił odpowiedni dokument. acta sunt publice in.wystawiania dokumentów nie był jeszcze p" ^świadczeniu ^ wo\j_ wystawcy miała miejsce jeszcze dodatkowo klątwa ^^'jfjnfl .^L299. Czy wszystkie te kollokwia odbyły się w jednym roku. 1228 wojewoda Pakosław stwierdza dokumentem. 1245._abo?. Wreszcie kilkanaście dokumentów wyłącznie małopolskich opatrzonych jest w formule datacyjnej charakterystycznym zwrotem: actum (acta. 1153 feudał Zbilut fundując i dotując klasztor w Łeknie. biorących udział w zwołanym przez władcę publicznym zgromadzeniu swych poddanych.ach przed wyprawą na nieprzyjaciół (np. bogatych i biedoty. 1146 ksiąŜę Mieszko po zwycięstwie nad bratem pod Poznaniem ofiarował tamtejszemu biskupstwu wieś Lusowo. Podobnie było i z darowizną Góry arcybiskupstwu z tejŜe okazji. W r. po czym biskup Bogusław w stroju pontyfikalnym (accepta stola) wyklął przed ołtarzem katedry poznańskiej kaŜdego. który to zwrot świadczy wymownie. gdzie chyba takie kollokwium nie mogło z ciasnoty miejsca się odbyć.T7iUpn"p nn ty^h. 1235. jak to określa Księga Henrykowska. in statione ducis r. potwierdzone i rozszerzone w r. Tak np. 1203 Henryk Brodaty fundował klasztor w Trzebnicy uzyskał zatwierdzenie swej darowizny w postaci klątwy rzuconej przez Cypriana 95 .). 1255 na kollokwium w Zawichoście zatwierdza Bolesław Wstydliwy przywileje biskupstwa krakowskiego udzielone mu i uchwalone jeszcze w r.Wium w Śkarzeszowie i zakończona przez komesa Pakosława. in apud &komlmćTr..prawna została zdziałana w obecności wielu przygodnych świadków. 1252 na zjeździe w Oględowie. Ŝe ofiarował klasztorowi w Mogile łan we wsi Zabawa i Ŝe darowiznę tę potwierdził w obecności księŜnej Grzymisławy na pełnym zjeździe w obecności imiennie wyliczonych świadków. Andrzeja w Krakowie. w r. Obok synodów i kollokwiów ksiąŜęcych dogodną sposobnością dla opublikowania woli monarszej były zebrania rycerstwa_jw.

W wyŜej zorganizowanych kancelariach zachodnich (papieskiej. a więc rzucając jednocześnie klątwę na tych. nie zawsze strony prosiły o sporządzenie afetu spisanego. Występują wypadki. którzy by w przyszłości złamali jego postanowienie. Brak w Polsce do końca XV w. kto by postanowienia dokumentu spisanego przekroczył. Oczywiście nie kaŜde stadium czynności prawnej wymagało takiego zatwierdzenia pismem.) po oświadczeniu woli wystawcy (redagowanym częstokroć na piśmie. Podobnie Mateusz biskup krakowski ofiarowując w r. jest widoczne w regestrach suplik papieskich) miało miejsce wydanie polecenia odpowiedniemu urzęd96 . podobnym do zachodniego. kaŜda prawie kancelaria ksiąŜęca znajdowała się na innym stopniu rozwoju i dopiero po scaleniu państwa Lakierkowego i wytwarzaniu się z biegiem czasu stałych zwyczajów kancelaryjnych ogólnopolskich. coraz częściej teŜ i to sformułowanie zastępuje maledykcja-kommłnacja wzorowana na uroczystych bullach papieskich. w okresie ^zdrobnienia feudalnego i dzielnicowego. czy nawet jednostronnej zapiski-notycji. 5. groŜąca karami doczesnymi za złamanie woli wystawcy. rzuceniu na ziemię i zgaszeniu zapalonych świec. uczynił to sub anathemate. co np. sposobie załatwiania spraw przez kancelarię. kiedy cała akcja prawna kończyła się na tego rodzaju utwierdzeniu woli wystawcy i nie dochodziło do spisania dokumentu. cesarskiej itp.biskupa Wrocławskiego przy zachowaniu całego ceremoniału kościelnego. m. Wincentego we Wrocławiu dziesięciny. Wreszcie wygotowanie dokumentu zaleŜało w duŜej mierze od stopnia zorganizowania danej kancelarii. in. w końcu i ta forma ustaje. moŜna mówić o pełnym i jednolitym. Z biegiem czasu jednak ta forma uroczystego zatwierdzenia aktu ksiąŜęcego wychodziła z obiegu. takie wypadki nie wchodzą w zakres dyplomatyki. czy jego się domagały. Ŝe w przyszłości ma biskup wykląć kaŜdego. POLECENIE SPISANIA DOKUMENTU Po oświadczeniu woli wystawcy i ewentualnym dodatkowym zatwierdzeniujej klątwą kościelną c^~symiboTaml świeckimi (agua abrenunciacionis) przx5iBpaWjaj3p„do^z2rm£Śa_spisywania dokumentu. utrudnia niezmiernie analizę poszczególnych stadiów redagowania dokumentu od chwili wydania przez władcę polecenia kancelarii aŜ do momentu wręczenia gotowego dokumentu stronie. takich jak to było na zachodzie. królewskiej francuskiej. a z rzadka pojawia się tylko komminacja świecka. 1149 klasztorowi św. Klątwa ta została w kilka dni później powtórzona znów z tym samym ceremoniałem przez arcybiskupa gnieźnieńskiego. Wreszcie w wielu wypadkach odbiorca sam przychodził z gotowym czystopisem i domagał się tylko zatwierdzenia go pieczęcią wystawcy. Coraz częściej czytamy w „dokumentach tylko. reguł czy spisanych przepisów kancelaryjnych. od momentu oświadczenia woli wystawcy i wydania kancelarii polecenia spisania odpowiedniego dokumentu aŜ do chwili wręczenia go stronie.

Nawet przypisanie odbiorcy zarówno dyktatu. jako odbicie w tekście dokumentu polecenia wydanego przez wystawcę swemu urzędnikowi kancelaryjnemu. Zwroty takie pojawiają się najwcześniej na Śląsku (r. a i w Polsce udowodniono dla XIII w. scribi mandavimus. jak pisma nie daje na to pytanie pewnej odpowiedzi. moŜe dać analiza korroboracji dokumentów ksiąŜęcych we wszystkich dzielnicach. choć przyznać trzeba Ŝe nie zawsze. o czym niŜej. a jako przykład słuŜyć moŜe relacja Jana z Czechosławic. 1232—1271 ogółem około 18 wypadków). spotykamy je sporadycznie w dokumentach małopolskich (od r. 1211). W XV w. 1233. W braku materiału źródłowego nie jesteśmy w stanie odpowiedzieć w sposób stanowczy na Ŝadne z tych pytań. a tylko uwierzytelniony przez przywieszenie pieczęci przez wystawcę. Wypadki takie nie są odosobnione na zachodzie (w Niemczech w X w. Oczywiście w wypadkach. 1279 ogółem około 5 razy) i wielkopolskich (od r. W formule tej spotykamy dość często. 1235 do r. który jadąc w poselDyplomatyka — 7 9 . Wszak strona mogła dopiero na podstawie uzyskania zgody wystawcy przystąpić do zredagowania brulionu i czystopisu. na którym dopiero odbiorca wpisał sobie dowolny tekst dokumentu. kiedy strona przychodziła do kancelarii z gotowym juŜ czystopisem. 1357) 10 razy. byłoby to w takiej dość niesprecyzowanej formie wyraŜone polecenie spisania dokumentu. choć niedostatecznie pewne. Szczupłe wskazówki w tym kierunku. jeden taki wypadek w dokumentach Odonica z r. Będzie mowa o takich wypadkach jeszcze niŜej. choć tu występują raczej na dokumentach wygotowanych w czystopisach przez odbiorców. W związku z tymi spostrzeŜeniami trudno uznać zwrot: iussimus conscribi. czy nawet de mindato nostro scripsit itp. a od trzydziestych lat XIII w. Jednak z biegiem czasu poczyna zanikać i na wielkopolskich dokumentach Kazimierza Wielkiego z lat 1350—1370 spotykamy ją juŜ tylko (i to tylko do r. conscriptum itp.hłkowi kancelarii spisania aktu. Podobnie nie zawsze moŜna rozstrzygnąć sprawę czy znany dziś czystopis został rzeczywiście wygotowany przez odbiorcę. zwroty: conscribi fecimus. scribi precepi. scribi iussimus. Liczyć się wreszcie naleŜy z moŜliwością udzielenia odbiorcy niezapisanego pergaminu opieczętowanego pieczęcią wystawcy in blanco. Natomiast formuła polecenia spisania aktu pojawia się bardzo często w dokumentach Łokietka z lat 1296—1299 (na 79 przejrzanych występuje ona 27 razy w róŜnych sformułowaniach). w których imię pisarza zostało zaznaczone w formie subiektywnej (Ego X conscripsi). wypadki takie chyba są liczniejsze.. wydane oczywiście personelowi kancelaryjnemu. w razie zaaprobowania go przez czynniki kompetentne. nie licząc dokumentów. a podobny mógł powstać niezaleŜnie w kancelarii wystawcy. scribi jęci. nobis mandantis confectum. Raczej naleŜy uznać ten zwrot za przejęty z jakichś formularzy. następowało jedynie zatwierdzenie aktu sporządzonego przez odbiorcę pieczęcią czy innym znakiem uwierzytelniającym wystawcy. constripte de mandato nostro.).

6. nie wiadomo. nieraz sprzeczną z polityką królewską lub moŜnowładztwa. 1447 w księgach Metryki Koronnej. komunikowane i w jaki sposób. W Polsce (z wyjątkiem Śląska) aŜ do r. choć wzmianek o nich pośrednich czy bezpośrednich moŜna przytoczyć sporo. świadczą one. w Małopolsce nigdy on nie występuje. się dowody. Ŝe akt brzeski Władysława Jagiełły z l maja 1425 r. 1287 nie był znany urząd protonotariusza. REDAGOWANIE BRULIONU Pierwszym stadium wygotowajiia__dj&ii™pntii była — minuty^— konceptu. iŜ król rzeczywiście na piśmie wydawał polecenie wystawienia dokumentu. nie potrafimy odpowiedzieć. który aktu tego nigdy nie uznał.tedy przypuszcza się.stwie na Wołoszczyznę potwierdza w kancelarii odbiór dwóch pergaminów z przywieszonymi pieczęciami i trzech dokumentów papierowych z pieczęciami wyciśniętymi. MoŜna teŜ tylko przypuszczać. którego dyktat i rękę spotykamy w czystopisie danego dokumentu. szefowi kancelarii czy specjalnemu urzędnikowi. Wyjątkowo tylko zachowały. został wystawiony przez podkanclerzego Ciołka wbrew woli Jagiełły. Wątpliwe aby były one zapisane. nie wiadomo. Stąd ewentualne polecenia spisania aktu komunikowane były najprawdopodobniej wprost kanclerzowi lub jednemu z przeznaczonych do tego notariuszy. Niestety do połowjTinrwr^nie zachował się ani jeden oryginalny. 1424 na rzecz Zbigniewa Oleśnickiego na jego podróŜ do Zygmunta Luksemburskiego. kiedy kancelaria wystawcy wygotowywała akty wbrew jego woli. Wreszcie wspomnieć naleŜy wypadki. ustnie czy na piśmie. Podobnie ma się raecz z pełnomocnictwem wystawionym przez kancelarię królewską w r. Czy byłby to ten. Ęez jego istnienia niepodobna sobie wyobrazić redakcjrTźystopisuT Brulion redagował zazwyczaj urzędnik kancelaryjny zwany w nauce dyktatorem dokumentu (od łacińskiego dictare). Ŝe jeden z notariuszy był obarczony czynnością nadzoru nad innymi i stąd rękę jego czy dyktat spotykamy stosunkowo rzadko w dokumentach jego władcy. Jednak w oryginałach spotykamy je zachowane dopiero od r. 98 . Kazimierz Jagiellończyk w r. Komu ono było. Ŝe w sprawach o wadze politycznej kanclerz czy podkanclerzy prowadzili własną politykę. czy w przewaŜnej ilości produktów kancelaryjnych danego wystawcy. Tak np. czy teŜ szczęśliwie zachowany ślad pisemnego przekazywania kanclerzowi rozkazu królewskiego w sprawie wystawiania dokumentów. Niewątpliwie przykłady takie moŜna by pomnoŜyć. Są one dwojakiego rodzaju. które jednak zostało przez króla wstrzymane. Zasadniczo jednak mamy zwykle do czynienia z aktem sporządzonym przez personel kancelaryjny wystawcy na jego polecenie. 1484 poleca kanclerzowi koronnemu wystawić pokwitowania za pewne sumy pienięŜne. bezsporny koncept-ibrulion. Tak. Czy był to wyjątek.

r. ale po prostu mylnym odczytaniem niewyraźnego w tym miejscu brulionu czy opuszczeniem wyrazów. dowodzące.Albo są to oryginalne bruliony. r. Nawet w najstaranniej wygotowanych aktach spotykamy nieraz błędy.osobę trzecią. Ŝe bez wahania uznać je naleŜy za bruliony. Albo teŜ dwa dokumenty tegoŜ księcia dla klasztoru w LubiąŜu z r. Dirsicraius. Andreow. czy teŜ odwrotnie. Przykłady takie moŜna by mnoŜyć. Ŝe (moŜe przepisane z zaginionego pierwotnego brulionu) stały się z kolei podstawą dla ostatecznej redakcji czystopisu. skreśleniem zbytecznych. z których sporządzano następnie czystópisy aktów i tylko wszyto w księgę Metryki. dopisane ręką. niekiedy jednak dopisano w taki sposób imiona świadków. 1247. dowodzą. Dla okresu wcześniejszego przykładowo jako dowód istnienia konceptów brulionów słuŜyć moŜe opowiadanie Długosza z r. r. 1204. Nieraz jednak spotykamy przekręcone imiona osób czy miejscowości (Yirsicraius zam. ślad to oczywiście faktu. robur. Niekiedy są to poprawki nieistotne. Albo znowu dokument biskupa wrocławskiego dla proboszcza wsi Sarbia z 24 stycznia 1224 r. dostarczają nam same czystopisy. 1412. 1208 i 1218 są właściwie prawie dosłownym przepisaniem. akty wcześniejsze dla tego samego odbiorcy. wspominającego. Podobnych faktów nadpisywania nad wierszami moŜna przytoczyć długi szereg przez cały w. a nie przesłyszenia się pisarza przy dyktowaniu ustnym tekstu aktu przez . Obok brulionów jako podkładki pod nowe teksty i czystopisy dokumentów słuŜyły dość często. o ile zawierają poprawki nawet stylistyczne. iŜ Zygmunt Luksemburski na zjeździe z Jagiełłą odrzucił pactorum minutae zredagowane i przyjęte przez stronę polską. tekstu nad wierszami. Oczywiście sprawę mogłoby rozstrzygnąć porównanie wpisu Metryki z zachowanym oryginałem. W kaŜdym razie pierwsze rodzaje minut zawierają zazwyczaj tyle poprawek merytorycznych i stylistycznych. z niewielkimi zmianami i uzupełnieniami. które przepisane i uzupełnione nowymi dodatkami stawały się nowymi samoistnymi czystopisami nowych dokumentów. ruber zam. Ŝe wynikały one z niedokładnego odczytania odpowiednich liter w brulionie. 1268). jest znów prawie dosłownie odpisany (mutatis mutandis) z dokumentu tegoŜ wystawcy dla 99 . 1223 spotykamy cyfry porządkowe. zwłaszcza w początkach XIII w. 1227. Tak przykładowo w dokumencie biskupa wrocławskiego dla klasztoru w LubiąŜu z r. których niepodobna wytłumaczyć przesłyszeniem się kopisty. oryginału tegoŜ wystawcy dla tego samego odbiorcy z r. XIII. Innego rodzaju dowodów za istnieniem brulionów aktów juŜ w XIII w. który uległ poprawkom i przeróbkom. Tak np. czy An-dreon zam. Nie jest to niewątpliwie jedyny tego rodzaju przykład. dokumenty Henryka Brodatego dla klasztoru w Trzebnicy z r. 1211 i 1222 mają całe partie ze sobą dosłownie zgodne. co jeszcze moŜna by w inny sposób tłumaczyć. iŜ dokument wcześniejszy stanowił wzór dla późniejszego na nim wzorowanego. albo teŜ mamy do czynienia z oryginalnym wpisem do Metryki. Ale takŜe poprawione wpisy oryginalne do Metryki.

1226 jest prawie w całości przepisanym dokumentem tegoŜ księcia dla tegoŜ klasztoru z r. Zjawisko to jest bardzo powszechne i prowadzi do wnio sku. 1224. 1175 doczekał się dwóch sfałszowań dosłownie partiami zgodnych. 1227). czy później. opatrzonych datą l V 1175 r. iŜ za wzór dla nich słuŜyć musiały jakieś księgi kancelaryjne.. powtarzają się nieraz na przestrzeni dłuŜszego czasu pewne części protokołu wstępnego czy eschatokołu. a pochodząca z klasztoru w Henrykowie. czy. 1283. . Ŝe przypuszczalnie nie obejmowały one pełnego tekstu późniejszego czystopisu. przechowywanej w bibliotece kapitulnej gnieźnieńskiej. Tak samo przywilej księcia Kazimierza opolskiego dla tegoŜ odbiorcy z r. Następnym z kolei jest tzw. posiadały one natomiast niekiedy podane w pełni daty roczne i dzienne. bądź w odpisach sprowadzanych z zagranicy posiadamy dla XIII w. Kiedy się tu dostała. gdzie znajdowała się dowodnie w XVII w. dokument Bolesława Wysokiego dla klasztoru w LubiąŜu z r. Wracając do brulionów moŜna stwierdzić. Pierwsze zbiory nazyw^ir^ ar s dictandi. w którym tylko imiona świadków i miejsce wystawienia zostały zmienione. moŜe na podstawie jeszcze jakichś wcześniejszych zapisek-notatek. czy we wpisach brulionowych do Metryki dowodzą. zawierających przykłady odpowiednio dobranych całych doku mentów. Flores rethorici sive radii dictaminum przechowana w rękopisie XII w. znany u nas z kopii ok. FORMULARZE KANCELARYJNE W kaŜdej nieco wyŜej zorganizowanej kancelarii. _. Poprawki dokonywane czy to w oryginalnych brulionach. czy ich części. Tak np. 7. Najstarsza jest rzecz przypisywana Alberykowi z Monte Cassino (ok. pochodzi kopia tzw. w Bibliotece Uniwersyteckiej we Wrocławiu. kilka. oddających tylko główną treść przyszłego przywileju czy listu.jlores^rethorjcL. Przykłady podobne moŜna by wielekroć pomnoŜyć.klasztoru w LubiąŜu w podobne i sprawie. Szczególnie jaskrawo występuje zjawisko posługiwania się aktami wcześniejszymi jako podkładkami pod nowe przywileje w sporządzanych przez rozmaite instytucje duchowne falsyfikatach. Summa dictaminum Ludolfa z Hildesheimu (około 100 . 1050—1100) pt. w której pewna część dokumentów wychodziła spod pióra urzędników wystawcy. Dictator Tomasza z Kapui (zm. a przechowywanych w kopiach powstałych w Polsce. Obok nich znane są ze średniowiecza polskiego takŜe i podręczniki teoretyczne sposobu pisania listów czy dokumentów. Ŝe brulion przed przepisaniem na czysto bywał kontrolowany i pod względem merytorycznym i stylistycznym. " ~ Formularzy i podręczników pisania listów bądź obcych. czy w chwili załoŜenia klasztoru (ok. Zachowane fragmenty pozwalają niekiedy stwierdzić brak formuł wstępnych w całości lub częściowo zastępowanych terminem: etę. Jeszcze z XIII w. zbiory wzorów. nie wiemy. 1243).

zbiór listów Piotra z Vinci. \_Z formularzy powstały_cji_w Polsce z porządku chronologicznego wymienić naleŜy formularze_^ląsJd£^_a_więc formularz proboszcza wrocławskiego Arnolda z Protzan powstały przed r. Zawiera on przykłady dokumentów stojących w najściślejszym związku z Polską i królem Władysławem Jagiełłą. Excerpta de summa artis dictandi. oba utwory niewątpliwie obcego pochodzenia. in. wreszcie wiersze dydaktyczne i poboŜne w heksametrach. a do klasztoru dostał się ten zbiór przypuszczalnie z daru notariusza ksiąŜęcego Konrada z Kreckwitz. ułamek formularza Jana z Bolonii. rozmaite formuły dokumentów i listów. a nadto magistra Dominika Summa de arie notaria. powstały w czasach panowania Konrada Oleśnickiego (1417—1447).1250). formularz klasztoru henrykowskiego. Następny z kolei formularz śląski to formularz biskupstwa wrocławskiego. Wreszcie wymienić naleŜy jeszcze dwa dzieła typu raczej podręcznika — formularz dla notariuszy sądowych Jana z Bolonii (ok. dalej zbiór 135 pism róŜnego pochodzenia i treści. pochodzi formularz tzw. a zawierający m. W rękopisie tym następuje z kolei formularz Mikołaja z Bystrzycy (podobny 101 . przechowywany w bibliotece uniwersyteckiej we Wrocławiu. Tzw. 1279) i Wawrzyńca z Akwilei (Practica dictaminis) z końca XIII w. Zawiera on zbiór listów Mikołaja ks. którego czas powstania kładzie się na panowanie Kazimierza II bytomskiego. w końcu zbiór listów Piotra z Blois. zawierający m. czy tylko poszczególnych formuł wstępnych i końcowych dokumentów. następnie statuty synodalne i zbiór listów biskupa wrocławskiego Wacława (13-82—1417). in. 1338 a znany z odpisu Mikołaja z Poznania autora drugiej części formularza. Staatsbibliothek). jedynie przepisane i uŜywane na Śląsku. a dalej formularz Mikołaja z Bystrzycy (Summa cursus curiae). własność tamtejszych kanoników regularnych. Rękopis wykazuje wiele błędnych i bezmyślnych odczytów pierwowzoru. zawiera szereg listów ksiąŜąt Kazimierza. zawierająca przewaŜnie kopie pełne. Formularz Górnośląski (przechowywany w Wolfenbuttel. Kto był jego autorem-kopistą. Pierwsza i ostatnia część są oczywiście kopiami wzorów zagranicznych. następnie powstały w połowie XIV w. przechowywany w Bibliotece w Monachium. rękopis Kuropatnickiego). Z początków XV w.. Nadto formularz ten zawiera szereg dokumentów biskupów wrocławskich oraz niektóre listy skierowane do opata henrykowskiego. Drugim z kolei takim formularzem jest tzw. zielonogórski. Formularz śląski z czasów około 1358 r. ziębickiego. nie wiadomo. Przemyśla i Bolesława synów Władysława opolskiego (zm. środkowa powstała najprawdopodobniej na dworze ksiąŜąt głogowskich Henryka IX i Henryka X oraz ich matki Katarzyny. przejęte zapewne z jakiegoś polskiego formularza. Dzieło to oprawne jest dzisiaj razem z jednym z rękopisów kroniki mistrza Wincentego (tzw. 1281). i jest bliski formularza Piotra z Hali i Mikołaja z Bystrzycy. W zestawieniu tym uderza brak jakichkolwiek formularzy czy artes dictandi francuskich i stosunkowo ograniczony treściowo dobór formularzy włoskich.

przedstawicieli miast śląskich itp. Zanotować tu wypadnie Formularz średzki. Ostatnia część zawiera formularz Jana ze Środy kanclerza cesarza Karola IV. (np. Ŝe Ŝaden z nich nie został dotychczas ogłoszony w pełnym tekście utrudnia znacznie ich analizę. zawierający po Ars dictaminis formularz Ryszarda z Pophis (XIV w. po czym kończą rękopis dokumenty najrozmaitszej treści i wystawców z czasów soboru bazylejskiego i biskupa wrocławskiego Konrada. Fakt. tj. np.do tego. Obok paru podobnej treści pomników z diecezji krakowskiej wymienić naleŜy Liber formularum Jakuba Kurdwanowskiego biskupa płockiego (1396—1425).). który zachowany jest w rękopisie monachijskim). wreszcie fragmenty dokumentów niektórych biskupów wrocławskich). W innych dzielnicach i kancelariach polskich. formularz kanclerza cesarza Karola IV. magnatów polskich i odnoszących się do miejscowości polskich. będący raczej zbiorem pism i aktów słuŜących dla prowadzenia procesu kanonicznego. 1161. Formularz klasztoru w Rudzie Śląskiej zawiera odpisy wielu wcześniejszych formularzy XIII w. a i wiel102 . wreszcie końcowe partie rękopisu zawierają proverbia subtilia ad varias epistolas utilia i litterae missiles. dokument z r. nadto wiele dokumentów w języku łacińskim i niemieckim z kancelarii Jana i Karola IV Luksemburgów. Choć formularzy małopolskich. 1404. czesko-śląski zawiera w istocie wiele listów poszczególnych miast śląskich i ich korespondencję między sobą. odpis jakiegoś kopiarza miasta Wrocławia. Jak z zestawienia tego wynika. po czym następuje oprawiony w środek między poszczególne karty tegoŜ. np. kolejne zmiany swych właścicieli. królów niemieckich. zawiera m. . in. formularz czeski.. cesarzy. Pozostałe formularze (względnie zbiory formularzy) śląskie pochodzą z XV w. Następny z kolei formularz zwany świdnickim.Jako najstarszy formularz małopolskiego pochodzenia uznać naleŜy zbiór formuł prawnych z czasów biskupa krakowskiego Piotra Wysza (1392—1412). wreszcie korespondencję cesarza Zygmunta z królem polskim. takŜe przepisane dla przykładu stare dokumenty ksiąŜąt polskich. zbiór listów w sprawach polskich z czasów Jagiełły i soboru bazylejskiego. zaledwie drobna część zawartości formularzy omówionych wyŜej zawiera materiał śląski. wnioskując z zachowanych zabytków formularze nie były tak rozpowszechnione. Jana ze Środy. następujące utwory: Pierwsza część obejmuje pod tytułami incipit stilus brevis secundum modernum usum oraz incipit stilus pulcherrimus zbiór najrozmaitszych dokumentów XIV w. a przechodzący w XV w. formularz tzw. po czym następuje formularz zatytułowany stilus pulcher Cracoviensis zawierający wiele dokumentów Jagiełły. tj. powstały jeszcze w XIV w. odnoszącą się do zjazdu Wacława IV czeskiego z Jagiełłą we Wrocławiu w r. Gwidona Faba. zawierający obok wielu przykładów i wzorów pism i wyroków biskupich. . Pochodzący z samego początku XV w. przewaŜnie są to kopie formularzy czy zachodnich podręczników teoretycznych pisania listów.

Praca jego jest nie tylko wyrazem literackich zamiłowań autora formularza. Ŝe istniały co najmniej w zaraniu XV w. Ciołek. ale zarazem jest zbiorem niektórych rzeczywistych listów wyszłych z kancelarii królewskiej (z opuszczeniem dat i mniej waŜnych formuł) lub odpowiednio przetrawestowanych i zmienionych. formularz wilanowski). dalej rękopis Biblioteki Jagiellońskiej nr 2503 zawierający podobną retorykę Wielkopolanina Macieja z Międzyrzecza (c. pochodząca z lat 1425—1434/1440. zachowało się sporo.kopolskich. Nie udowodniono bowiem dotychczas. Formularz śląski zatytułowany Stylus Pulcher Cracoviensis czy powtarzające się w księgach grodzkich i ziemskich. czy raczej prywatnym zbiorem dzieł poetyckich jej podikanclerzego. aby którykolwiek z listów zawartych w Liber Cancellariae był rzeczywiście wygotowany i wyekspediowany przez kancelarię królewską. W dwóch rękopisach. jak równieŜ w Metryce Koronnej i Ma103 . nie jest do dziś rozstrzygnięte. retoryka krakowska. a zawierający wzory pism. jak i w kancelarii królewskiej polskiej. razem z retoryką innego Jerzego. przechował się formularz Jerzego pisarza grodzkiego krakowskiego z lat 1399—1415. z których wiele stanowiło istotny produkt kancelarii królewskiej.. jednak przewaŜna ich część nie jest nie tylko opracowana. zawierająca obok traktatu teoretycznego (retoryki) takŜe i formularz Karola IV oraz 3 wiersze (summa bonorum). takŜe w języku polskim. w których mają się przechowywać jeszcze nieznane bliŜej formularze XV w. notariusza czeskiego z epoki Przemyśla Ottokara II i Wacława II. Czy jednak moŜna go nazwać formularzem kancelarii polskiej. Liber Cancellariae Stanislai Ciolek. 1428) oraz zbiór listów na najrozmaitsze okazje. Nie jest to więc formularz sensu stricto. Wreszcie z tych samych mniej więcej czasów pochodzi (1342—1464) zbiór wzorów pism kancelarii biskupów krakowskich (tzw. zawierający szereg listów zebranych przykładowo a pochodzących od róŜnych wystawców i do rozmaitych skierowanych osób. uŜywane w kancelariach grodzkich czy ziemskich. Z czasów Kazimierza Jagiellończyka wymienić wypadnie jako najpóźniejszy tzw. ale nawet wydana. ale raczej zbiór literackich utworów Ciołka. zaginione dziś formularze. Stąd poprzestać będzie trzeba tylko na zacytowaniu najwaŜniejszych. pism róŜnorakich. rękopis kórnicki zawierający nieco przykładów listów i wykazujący pewne podobieństwa z formularzem Stanisława Ciołka i Henryka z Izernii. Poza nie zbadanymi jeszcze zupełnie kilku rękopisami krakowskimi i wrocławskimi (te ostatnie częściowo zaginione). poznańskim i wrocławskim. wierszy a nawet paszkwili. przechowywany w bibliotece uniwersyteckiej krakowskiej (nr 7759/11). sekretarz a z biegiem czasu (1423—1428) podkanclerzy koronny. fragment Polkowskiego. Wreszcie do rzędu formularzy naleŜy zaliczyć i tzw. A więc tzw. jest autorem obszernego zbioru listów. procesu kanonicznego i odpisów niektórych dokumentów biskupów krakowskich i do nich skierowanych. zawierający obok kilku listów fragment formularza z czasów Kazimierza Jagiellończyka. stwierdzić trzeba.

po czym znika z dokumentów pol skich. albo z formularzem odbiorcy. Niemniej dyktat jego jest wzorowany na trzynastowiecznej kancelarii ksiąŜęcej i łącznie z autentycznym dokumentem z r. 1251 (KDW I 297) jest falsyfikatem. a zarazem bardzo często powtarzającą się na przestrzeni dziesiątek niekiedy lat w jednej i tej samej kancelarii. np. s. Czy w tym wypadku dostała się ona do doDokument z r. gdzie figurują nieraz przez kilkadziesiąt nawet lat. Ŝe Ars dictandi Rudolfa z Tours była znana na terenie ówczesnej Polski.zowieckiej zwroty: ut in formo. usąue ad finem. kiedy arenga figu rująca na polskich dokumentach w bliźniaczej formie występuje takŜe w formularzach zachodnich. Z formularzy czerpali dyktatorzy powtarzające się w dokumentach czy listach stereotypowe formuły. albo teŜ przejęte przez odbiorcę od pewnego czasu stale figurują na jego dokumentach. a w eschatokole znowuŜ korroboracja i niektóre formuły skrypcyjne. arenga powtarza się przez dłuŜszy przeciąg czasu na dokumentach jednego wystawcy dla róŜnych odbiorców.. Przechodzą wreszcie z jednej kancelarii do drugiej. W przeciwnym bowiem razie mamy do czynienia albo z aktem wcześniejszym jako wzorem. choć widzimy ją dość często na dokumentach obcych (austriackich. wszystko to dowodzi. Kancelarie i dokumenty wielkopolskie XIII w. Ŝe w kancelariach zarówno świeckich.. 1259 (KDW I 372) świadczy. których arenga (commentabile est scripture testimonium) wzoruje się prawie dosłownie na podobnej arendze zawartej w formularzu autorstwa Rudolfa z Tours z czasów tamtejszego arcybiskupa Jana. por. 1251 10 i 1259. W Polsce pojawia się ona. jak się rzekło. M. Najwcześniejszym takim znanym dziś przykładem. Pojawiają się one bądź tylko na dokumentach jednego wystawcy (niekiedy na przestrzeni krótszego lub dłuŜszego okresu czasu). 1191).. bądź teŜ w danej kancelarii. zna nego z dwóch rękopisów. 1237 (ąuoniam ab humana facilius labuntur memoria) w dokumencie na rzecz klasztoru w Lubiniu zgadza się dosłownie (z róŜnicą jednego słowa) z taŜ częścią protokołu wstępnego zapisaną w formularzu Bernarda z Meung z końca XII w. rzadziej natomiast samą dyspozycję dokumentu. tylko na dwóch dokumentach (nadto na jednym falsyfikacie lędzkim). którą kaŜdorazowo musieli oczywiście przystosowywać do zmienionych okoliczności. 10 • 104 . Z Ars dictandi Aurelianensis Rudolfa z Tours zgodna jest równieŜ co do słowa arenga dwóch dokumentów Bolesława PoboŜnego wielkopolskiego dla zakonu i templariuszy z r. jest arenga. r. a więc w dokumentach inwokacje. 268. francuskiego i niemieckiego. jak duchownych w Polsce uŜywanie formularzy w końcu XIV w. i w następnym było powszechne. Inna arenga tegoŜ księcia z r. Bielińska. są dwa dokumenty Władysława Odonica z grudnia 1208 r. forma consueta. który dokument na jego podstawie sam wykoncypował. Oczywiście dopuszczać uŜywanie przez daną kancelarię formularzy na podstawie tych danych moŜemy tylko w takich wypadkach. kiedy identyczna np. arengi czy korroboracje. Najbardziej charakterystyczną częścią protokołu wstępnego.

którzy pracowali w kancelarii Laskonogiego i Odonica dostała się ona do dokumentów tamtejszych biskupów (spotykamy ją 3 razy). widzimy ją dalej w trzech dokumentach Łokietka (1298—1299). Zjawiska tego niepodobna przypisywać trwałości pamięci ludzkiej.). nieraz dziś zaginionych. 1225 (multis enim incommodis prudenter occurrimus) z drobnymi wariantami i odmianami występuje w 42 dokumentach obu Przemysłów wielkopolskich i Bolesława z lat 1240—1296. Inny przykład: arenga humani generis actiones pojawia się razem z nowym notariuszem ksiąŜęcym wielkopolskim Konradem w dwóch dokumentach Przemyśla I i Bolesława. 1184 i lat nast.. zachowana do dziś w jednym z polskich rękopisów. z których czerpały modne wówczas zwroty. jak się rzekło. stosowana była w róŜnych dzielnicach i róŜnych kancelariach ksiąŜęcych polskich. w tyluŜ aktach Henryka III wrocławskiego (1251—1253). Podobnie jest z korzystaniem w Polsce z formularzy niemieckich. w dokumentach landgrafów turyngskich z r. jako Ŝe moŜemy je obserwować na przestrzeni nieraz dłuŜszej od czasu działalności jednego urzędnika kancelaryjnego. moŜemy stwierdzić. 1252 i 1272. NiezaleŜnie od zjawiska występowania w dokumentach polskich areng zaczerpniętych z formularzy zachodnich. 1230 i 1233. a niespodziewanie po 36-letniej przerwie na 17 aktach Przemyśla II z lat 1278—1289. 3 razy w dokumentach ksiąŜąt śląskich. a raz jeden w dokumencie opata lubińskiego (klasztor ten posiadał zresztą jeden dokument Przemyśla I z taŜ arenga). Inna arenga zaczerpnięta z tejŜe . czy za pośrednictwem dokumentów. Summa Ludolfa z Hildesheimu. a następnie w dwóch dokumentach Bolesława wielkopolskiego z r. iŜ dane kancelarie posługiwały się odpowiednimi księgami kancelaryjnymi — formularzami. Tak tedy część arengi dokumentu Laskonogiego dla joannitów z r. 4 razy na aktach innych wystawców. wreszcie w jednym prywatnym z tej dzielnicy z r. tłumaczyć w Ŝaden inny sposób jak ten. czy teŜ za pośrednictwem któregoś z zakonów krzyŜowych. Ŝe niektóre arengi (nawet nie znane ze źródeł zachodnich) powtarzają się w dokumentach jednego wystawcy. niepodobna rozstrzygnąć. I ta arenga znana była na zachodzie (występuje np. 1293. W sumie arenga ta występuje 31 razy w dokumentach ksiąŜęcych wielkopolskich.. Podobnie ma się sprawa z arenga: dum vivit littera (pochc105 . Zjawiska tego niepodobna. Z kancelarii wielkopolskiej przez pośrednictwo poznańskich kanoników. Arengę: que geruntur in tempore (z drobnymi wariantami) znajdujemy w dwóch dokumentach róŜnych wystawców dla klasztoru w Miechowie z r. czy kancelarii dzielnicowej na przestrzeni kilkudziesięciu nieraz lat. I znów nie jesteśmy nieraz w stanie rozstrzygnąć problemu czy odpowiednia arenga dostała się do Polski wprost z formularza zachodniego.kumentów wielkopolskich wprost z formularza francuskiego.Summy (ąuoniam omnium habere memoriam) powtarza się w brzmieniu dosłownym lub z drobnymi odmianami na 6 dokumentach róŜnych wystawców dla róŜnych odbiorców w latach 1269—1294.

a w latach 1276—1279 występuje w dokumentach tegoŜ i Gryfiny sądeckiej czterokrotnie zwrot: guoniam oblivio per successum tempom. gdzie pojawiają się wcześniej niŜ na ksiąŜęcych. que stare cupiunt 15 razy. których dyktat moŜna by bezspornie przypisać wystawcy. która występuje 4-krotnie na dokumentach synów Odonica z lat 1246—1271. czy: ne res gestas anoleat (lata 1247—1257). Wreszcie arenga wielkopolska: licet ąuedam acta hominum figuruje na dokumentach ksiąŜęcych 5-krotnie na przestrzeni lat 1247—1268. a drugi raz w jednym z dokumentów opata tegoŜ klasztoru. czy teŜ wreszcie zwrot: modernorum f acta. pięciokrotnie spotykamy w niej zwrot: que geruntur in tempore (1254—1261). formuła: res bene et provide zachodzi tylko w jednym dokumencie Brodatego dla klasztoru św. Dopiero od r. zwrot: longinąuitate temporis spotykamy jedynie na dokumentach trzebnickich Brodatego (autentycznych i w falsyfikatach). Natomiast z formularzy względnie dokumentów wielkopolskich przejęty został zwrot. stwierdzić trzeba. w kancelarii małopolskiej nie spotykamy tak konsekwentnego i długotrwałego uŜywania jednej i tej samej arengi. Tak np. Podobnie jest na Mazowszu i Kujawach. Ŝe do końca rządów Henryka Brodatego nie spotykamy ani jednego wypadku uŜycia arengi identycznej na dokumentach. np. podobnie jak 106 . Kazimierza kujawskiego. Siemomysła i Leszka kujawskich w latach 1253—1296. Co więcej. pojawiający się 4 razy na dokumentach Leszka Czarnego sieradzkiego. Dopiero od r. podobnie sporadycznie tylko w r. arenga: triplex funiculus pojawia się tylko w joąnnickich dokumentach biskupa Cypriana. 1253 moŜemy obserwować zjawisko powtarzających się areng w kancelarii Henryka III wrocławskiego. Przechodząc do stosunków na Śląsku. W kancelarii tego księcia na przestrzeni lat' 1253—1266 zjawia się arenga: universa negotia. a następnie w latach 1273—1294 na 37 dokumentach. występujący na Śląsku w latach 1251—1253 parokrotnie: multis prudenter malis occurimus. lub: tunc calumnie via percluditur (1253— 1283) spotykamy 2—3 razy. Inaczej nieco układają się pod tym względem stosunki w kancelarii małopolskiej Bolesława Wstydliwego i na Mazowszu. Wincentego we Wrocławiu. W kancelariach ksiąŜąt tych dzielnic spotykamy w latach 1232—1255 dwa wypadki powtarzania się arengi: ąuoniam mundus caducus est.dzenia przypuszczalnie czeskiego). jak w Wielkopolsce. po czym znikają z uŜycia w kancelarii małopolskiej czy sieradzkiej. 1245 spotykamy zwrot: annorum temporumąue velocia. 1276 w dokumentach Henryka Probusa. 1254 stosunki tu się zmieniają. oba podane wyŜej przykłady dostały się do kancelarii ksiąŜęcej z aktów biskupów krakowskich.: non est priorum memoria (w latach 1253—1261). Nie spotykamy' tu areng powtarzających się kilkadziesiąt razy na przestrzeni paru dziesiątków lat. a z pewnymi odmiankami trwa on aŜ do r. Jak widzimy. W latach 1254—1277 pojawia się 8 razy w dokumentach Wstydliwego arenga: guoniam cuncta trahit secum. Tu najczęściej występujące typy areng.

. jedne z nich wywodzą swój początek jeszcze z XIII w. a tym samym dają uprawnienia do przyjęcia twierdzenia. largitas regum w latach 1335—1369 i wiele innych). Jak wi$c z zestawienia tego zdaje się wynikać. Ŝe najwcześniej i najkonsekwentniej stosowane były formularze w kancelarii ksiąŜąt wielkopolskich i to od r. (np. czy pozbawione dat i imion osób. wreszcie 7 razy charakterystyczny i kunsztownie sformułowany zwrot: nobis mandantibus (me mandante) confectum (conscriptum). emptiones seu commutationes (z nieistotnymi odmianami) powtarza się w dokumentach tego króla 10 razy. cum alienationes. a w zwrocie tym widzieć jedynie dosyć rzadki sposób określenia obecności i roli świadków w dokumencie. ne res gestas coram regem l wypadków. UŜycie ich przez róŜnych pisarzy i kanclerzy opierać się tedy musiało na wzorowaniu się na jakichś zaginionych formularzach. dignum est ut venditiones 7 wypadków. Łokietka i Kazimierza ponad 70 razy. którego nie powinno się łączyć ze starorzymską formą stypulacji. Niewątpliwie i inne części protokołu wstępnego czy eschatokołu.arenga: dum vivit littera (przeniesiony tu w latach 1255—1266). dignum est et pium w latach 1358—1365. zwrot: quod magnifica regum decrevit facere 12 razy. arenga tunc calumnie via percluditur. 107 . arenga: quod magnifica regum {principum) fieri decrevit auctoritas występuje w latach 1292—1370 na dokumentach Przemyśla II. w Wielkopolsce na j regularnie j powtarzają się identyczne arengi. a więc zawierały dokumenty rzeczywiste wyszłe z kancelarii wystawcy. czy teksty były pełne. Tak samo w dokumentach Łokietka z lat 1296—1299 w formule skrypcyjnej spotykamy 24 razy zwrot: conscribi (scribi) fecimus. i specjalne formuły były w poszczególnych 'kancelariach i przez poszczególnych urzędników specjalnie często uŜywane. 1225 począwszy. passus: ne r es gestas coram regum występuje 17 razy. arenga: cum venditiones. Nie wiemy jak te zaginione formularze wyglądały. inne powstały w kancelarii ostatniego Piasta (np. jak to spotykamy w zachowanych formularzach XIII i XIV w. Nie wiemy teŜ. nie mówiąc o wypadkach kiedy dana arenga po dwu czy parokrotnym uŜyciu wychodziła zupełnie z obiegu. tylko 4 razy conscribi (scribi) iussimus. W kancelarii i dokumentach Kazimierza Wielkiego zjawisko powtarzania identycznych areng czy z drobnymi wariantami na przestrzeni dłuŜszego czasu staje się jeszcze powszechniejsze. lub: quod magnifica regum). Jak widzimy dalej. dignum est ut principum w latach 1352—1370. w dokumentach synów Odonica spotykamy kilkakrotnie charakterystyczny zwrot w korroboracji: adstipulatione testium (lata 1241—1273). Czy typem zbliŜone były do trzynaste. commutationes 5 wypadków. powtarzające się stereotypowo w dokumentach jednego wystawcy czy kancelarii jednej dzielnicy czerpane były z formularzy. obok pism sfingowanych mających słuŜyć jedynie w przyszłości ewentualnie jako wzory. Tak np. Tak np.i czternastowiecznych zachodnich.

Świadczą o tym poprawki stylistyczne i rzeczowe. Wyjątek tu stanowić moŜe bodaj jedynie dokument Bolesława Wysokiego dla LubiąŜa z r. odmierzenie odpowiednich do treści dokumentu rozmiarów pergaminu. jego format. spotykamy sporadycznie pismo raczej ksiąŜkowe. Okres wcześniejszy odznaczający się większą oszczędnością pergaminu przynosi niekiedy 'dokumenty pisane od jednego skraju pergaminu do drugiego. czy teŜ w oryginalnych spisach do nich. jest w dokumentach zarówno ksiąŜęcych. czy Mazowieckiej. z istnieniem i praktykowaniem po kancelariach ksiąŜęcych i biskupich sporządzania konceptów-minut liczyć się musimy powaŜnie. Pismo dokumentu jest w dokumencie ksiąŜęcym z reguły minuskułą (kursywną) dyplomatyczną. począwszy. jak wspomniano wyŜej. KONTROLA BRULIONU I SPORZĄDZANIE CZYSTOPISU Sporządzony na podstawie takich formularzy brulion-koncept. czy wreszcie ta sama która sporządziła koncept. Dokument polski zarówno ksiąŜęcy czy królewski. W dokumentach Kazimierza Wielkiego liniowanie staje się regułą. aby tekst się na nim swobodnie mieścił). Natomiast marginesy boczne są tylko wyjątkowo oznaczane. poziome wykonywanie wierszy jest tego wymownym dowodem. jak biskupi. zwracając jedynie uwagę na parę drobniejszych szczegółów. i to raczej od końca XIII w. jednak. czynionych widocznie na gorąco wprost z pamięci. 1175 (o ile jest oryginałem a nie kopią naśladowczą). od której znamy zaledwie parę wyjątków. skreślenia i dodatki czy w oryginalnych konceptach oprawnych w tomach Metryki Koronnej. Nieliczne są przykłady niestarannego stawiania liter i wierszy.8. bądź idealnie proste. Kto dokonywał tych poprawek. nie wiadomo. wskazującego przez swą nieregularność na brak poprzedniego liniowania. jak biskupich prawie regułą. czy upowaŜniona przezeń osoba. Znane odpowiednie reprodukcje wykazują bądź rękę pisarza tekstu. według wskazówek odpowiedniego urzędnika kancelaryjnego podlegał jeszcze przed przepisaniem na czysto kontroli. Ŝe ostate108 . Bądź zachowane ślady liniowania. Dla czasów wcześniejszych nie rozporządzamy podobnym materiałem dowodowym. jedynie w XII w. Podobnie jest z dokumentami jego następców. Liniowanie pergaminu od zarania XIII w. pisany był zawsze jedną ręką. Natomiast sporadycznie w XIII w. które by wykazywały przerwy w pisaniu w postaci zmian atramentu lub innych oznak przerwania czynności pisarskich. bądź w poprawkach i uzupełnieniach obcą. spotykamy wypadki. czy jeszcze wcześniejszych notatek. kanclerz. które dowodzą. Nie wchodzimy tu w stronę techniczną zagadnienia (przygotowanie pergaminu. Na podstawie tak przygotowanego konceptu^brulionu przystępowano do sporządzania odpowiedniego oryginału-czystopisu. Ręce pisarza tekstu wypadnie teŜ przypisać inwokację oddawaną bardzo często większymi literami naśladującymi niekiedy wprost pismo kratowe. Nie potrafimy teŜ stwierdzić czy spotykamy dokumenty.

z odpowiednim odnośnikiem.). W innym dokumencie tegoŜ wystawcy dla arcybiskupstwa gnieźnieńskiego z r. 1235 w ostatnim wierszu po wyrazie marcii pozostawiono lukę zapewne na wyraz anno. iŜ pierwotnie pozostawiono na nie więcej miejsca. której jednak nigdy nie wypełniono. lub przewidywano ją dokładniejszą i pełniejszą. a z biegiem czasu tylko wyjątkowe. najmniej moŜe w małopolskiej Bolesława Wątydliwego. nie był ustalony i Ŝe przy wygotowywaniu czystopisu zostawiano w tekście wolne pierwotnie miejsce. które później ta sama ręka wypełniała. zdradza jeszcze pewne puste pierwotnie miejsca. śląskiej. niekiedy dokonywała jej ręka tego samego kopisty-ingroaatora. które dopiero przy samym końcu dokumentu. mimo Ŝe została postawiona pismem rozstrzelonym. innym razem ręka obca. które uczestniczyły tylko w danej czynności prawnej lub w momencie datum dokumentu (actum presenti109 . Niekiedy w jednym dokumencie spotykamy po kilka takich wyrazów czy liter nadpisanych czy wstawionych. które miały dać świadectwo prawdzie (sub testimonio testium idoneorum itp. jest wykonany zwykłym pismem. 2) jako osoby. Tak np. z imionami świadków. których brak w reszcie tekstu. 1211 przedostatni wiersz tekstu. 3) albo wreszcie jako osoby. Przykłady te pochodzą z pierwszej połowy XIII w. Stąd figurowali oni w wielorakim charakterze: 1) jako osoby. uzupełnił. 1234. Jest to oznaką coraz lepszego wykształcenia fachowego urzędników kancelaryjnych i ich coraz wyŜszego poziomu zawodowego. a więc przypuszczalnie konceptu.ćzny tekst dokumentu. których wymienienie w dokumencie miało mu nadać tym więcej cech wiarygodności (nominibus testium fecimus roborari). Ŝe zdradzają. Nazwy miejscowości stanowiących przedmiot nadania księcia zostały wypisane tak. Z reguły dopisywano między wierszami opuszczone przez kopistę wyrazy czy litery. stają się coraz rzadsze. Poprawki takie spotykamy we wszystkich kancelariach ksiąŜęcych: wielkopolskiej. przypuszczalnie zwierzchnika kopisty. Skopiowany na czysto tekst podlegał kontroli. a później królewską. ale dziś figurująca tylko data roczna. Po przepisaniu dyspozycji i korroboracji. Niekiedy całe wiersze nieuwaŜny kopista opuścił w czystopisie. co moŜemy obserwować nader często na całej przestrzeni XIII w. zawierający datę roczną. względnie jeszcze nawet sankcji przychodziła kolej na zanotowanie imion świadków uczestniczących w akcji prawnej dokumentu (o czym wyŜej) lub w innych stadiach jego powstawania. Razem jednak z organizującą się coraz lepiej kancelarią ksiąŜęcą. tak Ŝe dziś między poszczególnymi nazwami spotykamy luki. Nieco inne zjawisko obserwujemy na dokumencie Brodatego z r. w dokumencie Odonica dla kanoników gnieźnieńskich z r. dzienną i indykcję wypisany został prawie w całości rozstrzelonymi literami. podczas gdy wiersz ostatni. Albo w dokumencie Henryka Brodatego dla klasztoru w LubiąŜu z r. 1236 pozostawiono na datę widocznie zbyt duŜo miejsca.

Ŝe o ile do r. Jest to oczywiście oznaką coraz nasilającego się znaczenia moŜnowładztwa w rządach krajem. spotykamy tedy świadków na dokumentach cesarskich. konieczny dla dokonania wspomnianych wyŜej czynności prawnych. czy wygotowania czystopisu. Oczywiście te trzy róŜne formy oznaczania roli świadków w rzeczywistości sprowadzają się do jednej: dania świadectwa prawdzie w wypadku. zostaje obecnie znacznie pomnoŜona. W Polsce proces ten jest opóźniony i przebiega nieco odmiennie niŜ w Niemczech. zaledwie 7 (7. ale od trzeciego dziesiątka lat tegoŜ stulecia stosunki te poczynają się gwałtownie zmieniać. 1200 świadkowie figurują na dokumentach ksiąŜęcych dość często. datum presentibus). Na dokumentach królów z dynastii jagiellońskiej świad kowie są zawsze wymieniani. co mogłoby wskazywać na własnoręczny podpis świadka. w którym by listo świadków była postawiona odmiennymi. na przejrzanych 146 dokumentów synów Odonica brak świadków zaledwie w 22 (14%). DATUM) Między wniesieniem prośby przez stronę czy ustnym oświadczeniem woli wystawcy a spisaniem dokumentu musiał upływać jakiś. Nawet w paru wypadkach. tworzenia się społeczeń stwa stanowego i coraz petryfikujących się zwyczajów kancelaryjnych. a lista dawnych 6 najwyŜszych urzędników króla francuskiego. w róŜnych wypadkach róŜny. gdyby dokument został zakwestionowany. 9. to stosunki te zmieniają się od początku XIII w. W dokumentach Kazimierza Wielkiego wymienianie świadków zwykle jafco obecnych przy czynności prawnej (actum presentibus) staje się prawie regułą. bądź wreszcie łączą 110 . Ŝe niepodobna ich od siebie odróŜnić. uŜywają bądź terminu* actum dla oznaczenia momentu czynności prawnej. Od połowy XII w. Mimo Ŝe niekiedy w korroboracjach spotykamy zwroty subscriptione testium. W Europie zachodniej od XII w. Niekiedy dwie te czynności stoją chronologicznie tak blisko siebie. CZAS CZYNNOŚCI PKAWNEJ A CZAS WYSTAWIENIA DOKUMENTU (ACTUM. okres czasu.7%>) pozbawionych jest listy świadków. Na 145 dokumentów Wstydliwego zaledwie 17 pozbawionych jest listy świadków. MoŜemy stwierdzić. Niemniej dokumenty polskie od XII w. ale nie z reguły. mamy w rzeczywistości do czynienia z ręką pisarza całego tekstu.bus. I tak 40'% dokumentów Henryka Brodatego pozbawionych jest listy świadków. indywidualnymi rękami. świadkujących zwykle na dyplomach. na 76 przejrzanych dokumentów Łokietka z lat 1296—1299 świadków brak tylko w 12 wypadkach (około 16fl/o). raŜeni z potęgującym się rozdrobnieniem feudalnym rozpowszechnia się zwyczaj umieszczania listy świadków nawet na dokumentach. jednak w rzeczywistości nie znamy dokumentu polskiego. Na przejrzanych 91 jego dokumentów wielkopolskich z lat 1350—1370. bądź terminu datum na określenie czasu wygotowania dokumentu. które jej dawniej nie znały. 1366 zjawisko to znika zupełnie. a od r. kiedy spotykamy zwroty: Ego X subscribo.

Tak np. W kancelarii Wstydliwego (dokumenty Leszka Białego nie mogą stanowić dostatecznej podstawy źródłowej) na 145 jego aktów klauzulą actum opatrzonych jest juŜ tylko 48 (około 33*/o). uŜywając takich zwrotów jak datum et actum. czy . nie mógł być tego roku wystawiony. ale nie potrafimy z reguły powiedzieć. Termin actum oznacza oczywiście jeden z momentów czynności prawnej.). Niekiedy jednak widać z dokumentów. W dokumentach Kazimierza Wielkiego na 52 .W jednym dokumencie oba te oznaczenia (actum et datum) w najrozmaitszych kombinacjach i wariantach. Punkt cięŜkości w oznaczaniu daty dokumentu przechyla się coraz bardziej na moment oznaczany w formułach datalnych terminem datum (data itp. nie potrafimy rozstrzygnąć. spotykamy w 64 wypadkach (około 41%). Czy akcja prawna dokonana w r. na moment wniesienia petycji przez stronę. Jest rzeczą zrozumiałą. Stąd i częstsze jest w tym czasie stosowanie w dokumentach terminu actum niŜ datum. Na 185 dokumentów Przemyśla II formułę actum posiada ich tylko 30 (16%). nie mówiąc o oznaczeniach złoŜonych i bardziej skomplikowanych {actum et datum. Przez termin datum rozumiano jednak w kancelariach średniowiecznych moment wręczenia stronie aktu. podczas kiedy termin datum (nie mówiąc o innych określeniach) spotykamy 30 razy. czy facta collatio (r. dokument Kazimierza Wielkiego opatrzony datą 29 czerwca 1331 r. termin actum w datac j i występuje zaledwie 22 razy. 1331 była dziełem jeszcze starego króla. na 43 dokumenty ksiąŜęce). czy dalej: acta (factum. czy actum per manus (o czym niŜej). actum et por-rectum per manus itp. iŜ pisarze czy dyktatorzy niedokładnie rozróŜniali te dwa terminy. Ŝe w XII i początkach XIII w. na 75 dokumentów Łokietka 1296—1299 spotykamy ją tylko w 6 wypadkach (około 8%).Odonica terminem 'actum (acta) opatrzonych zostało ich 25 (41%). Niekiedy czynności te przedzielał od chwili spisania aktu dający się uchwycić dłuŜszy przeciąg czasu. które to terminy odnoszą się niewątpliwie do róŜnych stadiów powstawania dokumentu. czy teŜ młodego następcy tronu. faeta) staje się coraz rzadsze. actum et datum per manus. czy wreszcie ostatecznego oświadczenia woli wystawcy. Dopiero w ostatniej ćwierci XIII w. stosowanie na dokumentach ksiąŜęcych samego tylko oznaczenia actum (factum. czy na chwilę wydania przez wystawcę polecenia sprawdzenia stanu rzeczy. W kancelarii synów Odonica na 136 ich dokumentów oznaczenie actum itp.ich zbadanych. Z biegiem czasu jednak terminem tym za wpływem zwyczajów kancelaryjnych papieskich (od 111 . facta) et confirmata. współcześnie na Śląsku (do r. 1248). acta. 1227) stosunek ten przekracza nawet 60% (26 wypadków uŜycia actum itp. albo facta et confirmata (r. 1217). na który wskazuje.). Tak tedy na 63 autentycznych dokumentów Lasko-nogiego i . czy gęsta et instituta. tak było niewątpliwie w kancelarii cesarskiej i początkowo królewskiej francuskiej. i mógł być spisany dopiero po śmierci Władysława Łokietka. kładziono silniejszy nacisk na moment akcji prawnej niŜ na moment spisania dokumentu.

do którego przywieszona jest pieczęć biskupa wrocławskiego Wawrzyńca. 1175 i 1177 na dwóch dokumentach lubiąskich Bolesława i Mieszka Starego. datum 30 wypadków) i dopiero w dokumentach Władysława Łokietka z lat 1296—1299 ilość wy- 112 . actum per. opieczętowania i wręczenia stronie. spisanie aktu miało miejsce dopiero w roku następnym. Rozwój tej formuły w róŜnych dzielnicach szedł róŜnymi drogami. Termin datum. itp. w latach 1241—1273 występuje datum 55 razy (na 64 wypadki uŜycia actum). gdzie pojawiła się ona najwcześniej.. 11 IX 1207). sam. nie mówiąc o tym. W Wielkopolsce w latach 1206—1239 spotykamy datum w 15 dokumentach (natomiast actum w 26 wypadkach). W Małopolsce na przestrzeni lat 1235—1279 spotykamy formułę datum 27 razy (actum natomiast figuruje w kacelarii Wstydliwego w 48 wypadkach). który rzadko tylko jest w dokumencie specjalnie uwidoczniony. Nawet zwrot: datum per manus (o czym niŜej) przybierał niekiedy postać: actum per manus. ale za to w latach 1248—1266 w kancelarii Henryka III zastosowanie formuły datum dorównuje wypadkom. Spotykamy w dokumentach zwroty datum et actum (postawione chyba w odwrotnym porządku ich występowania w rzeczywistości). Choć dokładne rozróŜnienie między tymi dwiema denominacjami w samej kancelarii wystawcy było chwiejne. Ŝe wobec tak silnego zaakcentowania daty miesięcznej i rocznej. Tak było teŜ i w dyplomatyce ksiąŜęcej polskiej. Tak np. Przykłady tego typu moŜna by tylko pomnoŜyć. który wstąpił na swą stolicę po 24 X 1207 (tego dnia zmarł jego poprzednik Cyprian). Ŝe w lutym r. bez Ŝadnych dodatków spotykamy dwukrotnie jeszcze w r. Niekiedy tedy okazuje się. Ŝe samego terminu datum lub actum uŜywali promiscue jedni i ci sami urzędnicy kancelaryjni. ale jednego ze wstępnych stadiów poprzedzających oświadczenie woli wystawcy. a więc wystawiony przed dniem jego śmierci.Hadriana I poczynając) oznaczano moment ostatecznego wygotowania aktu. Ŝe pojęcia te w kancelarii nawet wyŜej zorganizowanej nie zawsze były ściśle rozróŜniane. Na Śląsku. Oczywiście. ani tym mniej momentem spisania odpowiedniego dokumentu. w kancelarii Przemyśla II te dwa wyraŜenia prawie się zrównują (actum 27 razy. Ŝe data dzienna lub roczna dokumentu nie jest ani datą jego czynności prawnej. co dowodzi. między momentem akcji prawnej a czasem spisania dokumentu. lub da się innymi sposobami stwierdzić. kiedy uŜyto formuły actum. początkowo (1202—1227) była stosunkowo słabo rozpowszechniona (5 wypadków). Data tedy luty 1217 nie jest właściwie ani datą ogłoszenia decyzji biskupa. ani momentem jego spisania. MoŜna nawet przypuścić. Albo dokument biskupa Wrocławskiego Wawrzyńca wspomina. jak wspomniano wyŜej. 1217 scholastyk wrocławski wyznaczył granice parafii poszczególnych kościołów. istnieje dokument (bez daty rocznej i dziennej) biskupa krakowskiego Pełki (zm. musiał upłynąć zawsze pewien okres czasu.

W kancelarii Przemysła II datację rozdzieloną w najrozmaitszych zestawieniach spotykamy 27 razy (około 14%). a łącznie z formułą datum per manus (actum in . nadto actum . W dokumentach Łokietka w czasie jego panowania w Wielkopolsce (1296—1299) rozróŜnienie actum od datum spotykamy w 30 dokumentach (na 76 zbadanych. Ŝe w kancelarii zdawano sobie juŜ niewątpliwie doskonale sprawę z rozbieŜności między oświadczeniem woli wystawcy. Wreszcie w kancelarii Kazimierza Wielkiego na około 230 przejrzanych przywilejów..padków uŜycia terminu datum (15 razy) przewyŜsza dwukrotnie wypadki zastosowania elementu actum. około 69°/o).. Wreszcie spotykamy wypadki złączenia obu tych określeń w postaci zwrotu actum et datum w najrozmaitszych kombinacjach. nadto 22 wypadki zastosowania formuły datum per manus. datum) spotykamy na podejrzanym co prawda przez niektórych badaczy dokumencie Leszka Białego z r.*. t j. na 145 dokumentach jego syna i następcy zwrot ten figuruje jeszcze bardzo rzadko (na 145 dokumentów 9 wypadków. Zwyczaj ten przejęty został z kancelarii cesarskiej i wprowadzony w Polsce w latach 1224—1236.) w 56 dokumentach). datacja rozdzielona (data niejednolita) pozwala nam częstokroć wyodrębnić dwa stadia powstawania dokumentu i niekiedy nawet określić bliŜej moment kaŜdej z tych czynności. znane nieraz z oryginałów.. actum spotykamy około 38 razy a actum . natomiast z datum rok wystawienia dokumentu. Od tej pory spotykamy ją na dokumentach jego synów do r. 1273 (na 146 przeglądniętych ich doku( mentów) 14 razy. kiedy to pobyt tam i wystawienie dokumentu przez kancelarię monarszą jest fizycznie niemoŜliwe. W Wielkopolsce rozdzieloną datację spotykamy po raz pierwszy na dokumencie Odonica dla klasztoru w Lądzie z r. istnienie w danej miejscowości dwóch w niedługim od siebie odstępie czasu kollokwiów). są zawsze autentykami.. choć i na tym odcinku są najrozmaitsze dowolności. Ale niekiedy nawet pozornie nie nastręczająca wątpliwości rozdzielona data nie da się pogodzić czy to z itinerarzem wystawcy. RozróŜnienie tych dwóch czynności oznacza. a momentem spisania czy wręczenia stronie aktu. Jak wspomniano wyŜej. 1236. Często wreszcie mamy do czynienia z dwoma dokumentami jednego i tego samego wystawcy wystawionymi jednego dnia lub w dniu następnym w miejscowościach odległych od siebie nieraz o 100 i więcej km. datum ibidem per manus itp. czy z osobą pisarza dokumentu.. lub datum actum per manus w 123 wypadkach (łącznie 160 dokumentów. 1224. Niekiedy same dokumenty w formułach datalnych stwierdzają wyrazi Dyplomatyka — 8 11 3 . datum lub datum . datum per manus.. a łącznie z formułą datum per manus w 23 wypadkach.. datację actum . czy wreszcie z innymi danymi (np. datum per manus w 28 dokumentach (w sumie około 30l0/o)... W takich wypadkach rozdzielnego datowania zazwyczaj z actum łączono miejsce i dzień. Pierwszy wypadek uŜycia tej rozdzielonej datacji (actum . A odpowiednie dokumenty. o czym niŜej)..

drugi w PyŜdrach. który zaczął pracować w kancelarii królewskiej dopiero w r. mógł zostać spisany najwcześniej w r. Tu więc czynność prawna. który jeszcze w momencie wystawienia dokumentu w kancelarii wystawcy nie pracował. Tu więc dopiero za powtórnej bytności księcia w tej miejscowości w r. ale i kancelaria zdąŜyła jeszcze wygotować czystopis nowego dokumentu. Cracovie tegoŜ roku 28 września. Tak np. 1341. jeden wystawiony w Kaliszu. Te i tym podobne przykłady moŜna pomnoŜyć... et ordinata in colloąuio super rivum Rechyna 1279 die 21 lipca. opatrzony datą 6 V 1341 r. a spisanie aktu nastąpiło przypuszczalnie w czasie ponownego pobytu Łokietka w PyŜdrach we wrześniu 1299 r. 1345.. Posiadamy dokument miasta Krosna opatrzony formułami datalnymi: actum 13 lutego 1400. aby tego samego dnia ksiąŜę przeniósł się do odległych od Kalisza w linii prostej Pyzdr (w rzeczywistości co najmniej o 50 km dalej) i tu znalazł nie tylko jeszcze czas na dokonanie nowej czynności prawnej. datum Cracovie 30 września 1279 r. anno domini 1298.. 4 listopada 1369 wystawia tenŜe król 114 .. Do innej kategorii naleŜą następujące przykłady. oba znane z niepodejrzanych oryginałów. dokument Kazimierza Wielkiego z 25 XI 1335 spisany jest ręką notariusza Przybysława. ascriptum autem loco quo supra 18 października 1336. Podobne zjawiska spotykamy w dokumentach Kazimierza Wielkiego. presentibus .. Ŝe moment akcji prawnej i Wygotowania aktu przedziela od siebie dłuŜszy okres czasu. Jeden z dokumentów Siemowita mazowieckiego datowany jest jak następuje: actum Rave 16—21 maja 1334. datum 26 listopada 1402. Najprawdopodobniej jednak miała miejsce tylko czynność prawna oznaczona datą: Pyzdry 9 IX 1298.. drugi w Szczebrzeszynie o 115 km odległym w linii prostej. Tu więc te dwa stadia przedziela przestrzeń prawie dwóch lat. 1279 datowany jest następująco: acta . Albo teŜ posiadamy dokumenty spisane ręką pisarza. 1.hie. którego ręką spisany jest akt z r. wystawia król dwa dokumenty. 1336 doszło do spisania aktu. dokument Bolesława Wstydliwego z r. RozbieŜność między actum a datum rzuca się sama w oczy. Nie jest wprawdzie niemoŜliwe. Tak np. Datum ibidem in crastino nativtiatis beate Marie virginis . jeden w Krakowie. drugi w Sanoku. podobnie 25 stycznia 1352 wystawia dwa dokumenty. Pobyt Łokietka w Kaliszu mamy .. stąd wystawienie tu drugiego dokumentu dla wójta kaliskiego jest zupełnie zrozumiałe i jasne.. Podobnie i inny dokument tegoŜ króla. jeden we Lwowie. 7 czerwca 1358 wystawił Kazimierz Wielki dwa dokumenty równocześnie w Sączu i Lublinie.poświadczony dla czasu od 30 sierpnia do 4 września 1298. 22 i 23 sierpnia 1352 r. Oba są datowane identycznie: acta sunt hec in Kalis (Pysdir) . w której wyróŜniono dwa odrębne stadia przedziela od momentu wystawienia aktu czas od 21 lipca do 30 września. gdyŜ dopiero w tym roku rozpocząłi swą pracę w kancelarii Kazimierza Wielkiego pisarz. perfecta sunt et roborata . 23 sierpnia 1347 według dokumentów bawił król jednego dnia w Sandomierzu i Krakowie. Znamy dwa dokumenty Łokietka z 9 września 1298.342..

od 22 września 1414 do 20 lutego 1418 posiadamy w sumie co najmniej 8 dokumentów wystawionych na Śląsku. Ludwika II brzeskiego z r. od czasów karolińskich wreszcie wprowadzono do nich dodatkowo monogram monarszy (por. Ŝe poszczególne elementy chronologiczne i topograficzne nie są uzgodnione tak. W pojęciach średniowiecznych czynnikiem uwierzytelniającym dany dokument była pieczęć (zwłaszcza Sigillum authenticum). Tymczasem z tego okresu. wreszcie razem z cesarzem zjawił się na soborze w Konstancji. niepodobna przyjąć. wyŜej). aby władca co parę miesięcy wracał na parę dni do kraju. miejsce. Jest do dziś j sjporne. Stąd spotykamy rekognicję kanclerską (referendarza) w kancelariach królów merowińskich i ich następców (relegendo subscripsi. Przyjąć raczej naleŜy. tj. Jedni przyjmowali. iŜ oznacza ona wystawienie j dokumentu pod nieobecność wystawcy. Ŝe sama pieczęć nie jest dostatecznym środkiem uwierzytelnienia aktu. 1418). Inni łączyli 115 . W kancelarii papieskiej ustalił się od czasów Leona IX a zwłaszcza Kaliksta II zwyczaj opatrywania uroczystych buli konsystorialnych w datum per manus kanclerza kurii. Przyjąć tedy wypadnie. Niepodobna tych nieregularności w datacji tłumaczyć fałszerstwem dokumentów. 1415. na sejmie Rzeszy w Norymberdze. nadająca pismu moc obowiązującą. 10. 1414. iŜ dokumenty wystawiane były w czasie jego nieobecności przez kancelarię pod jego imieniem. Z chronologicznego ich rozmieszczenia wnioskując. Jak wiemy. który zazwyczaj imię swe wpisywał wFasnoręcznie lub przez swego sekretarza. gdzie bawił dowodnie jeszcze 9 kwietnia 1418. w otoczeniu cesarza Zygmunta Luksemburskiego. 11 października 1414 bawi on w Legnicy. uczestniczył przy koronacji cesarskiej w dniu 8 listopada 1414 w Akwizgranie. Ale w odniesieniu do tego księcia i jego dokumentów z lat 1414—1418 i takie tłumaczenie nie wystarcza. aby nazajutrz wystawić dokument w Brzegu (odległość ponad 120 km) i aby 14 tego miesiąca znaleźć silę we Wrocławiu. Podobne zjawisko obserwujemy w odniesieniu do dokumentów ks. recognovi itp. 1417. FORMUŁY: DATUM PER MANUS. w których ksiąŜę figuruje normalnie jako wystawca (r. Ludwik bawił od końca września 1414 co najmniej do kwietnia 1418 r.). tylko w jego imieniu. 1414. pisanych często ręką znanych pisarzy.równocześnie dokumenty w Chęcinach i Krakowie. Ŝe odnoszą się one do róŜnych momentów powstawania dokumentu. W Polsce pojawia się wzorem papieskim (podobnie jak w wielu kance. AD RELATIONEM Po opatrzeniu czystopisu formułami datalnymi (czas. Ale juŜ wcześnie w kancelariach zachodnich poczęło się wyrabiać przekonanie. czynność prawna względnie dodatkowo datum) miało miejsce uwierzytelnienie dokumentu przez odpowiedniego urzędnika.| lariach ksiąŜęcych zachodnich) formuła ^Latum per manus. co ona oznaczała.

Podobnie było w kancelarii Przemyśla II. Na dokumentach Bo^lesława wielkopolskiego (gdzie występuje w sumie 9 razy) jest zawsze łączony z imieniem jakiegoś notariusza ksiąŜęcego. W przeciwieństwie teŜ do> kancelarii papieskiej. poza tym wyłącznie notariusze. W Wielkopolsce. Jak wspomniano wyŜej. a panuje wyłącznie formuła per manus w połączeniu z imieniem kanclerza. a nie kanclerzowi. Inaczej jest natomiast w kancelarii Bolesława Wstydliwego!. W bliŜej zbadanej jedynie kancelarii Henryka Białego wrocławskiego formuła datum per manus przysługiwała tylko dwom notariuszom ksiąŜęcym. wrocławskiego od r. nie było zdaje się początkowo stałych reguł. Z chwilą wstąpienia na podkancelariat Janka z Czarnkowa znika per manus kanclerzy dzielnicowych. gdzie formuła ta ani razu nie figuruje przy nazwisku kanclerza. a z objęciem podkanclerstwa przez Twardosława.tę formułę ź momenterń spisania dokumentu. Podobnie było na Śląsku. Ŝe zwrot ten oznacza wzięcie odpowiedzialności i urzędnika kancelarii za zgodność treści czystopisu z wiedzą i wolą wystawcy. łączy się zawsze z imieniem początkowo kanclerza. w dokumentach Henryka III ks. Przez cały czas rządów Kazimierza Wielkiego na 700 zbadanych jego dokumentów per manus notariusza 116 . Uprawnienia do datowania (datum per manus) dokumentów królewskich zmienia się zasadniczo od chwili koronacji Łokietka. 1250. 1239. podkanclerzego. do r. łączona bywała zawsze z imieniem notariusza lub skryptora. 1366 następuje pod tym względem zasadnicza zmiana. względnie obu ich razem. 1250 i w dokumentach Konrada głogowskiego od r. 1259. to w Polsce przywilej ten był rozmaicie w róŜnych dzielnicach udziałem róŜnych urzędników. Pierwszy wypadek uŜycia połączony zastał z imieniem kanclerza wielkopolskiego. względnie osoby odbiorcy. 1366 z reguły umieszczają swe per manus kanclerze dawni dzielnicowi w zaleŜności od miejsca. a zwłaszcza od wstąpienia na tron Kazimierza Wielkiego. która pojawia się zapewne pod wpływem wielkopolskim w r. Ŝe bulla odpowiada swą treścią uchwałom posiedzenia konsystorza i łączony był zawsze z imieniem szefa kancelarii papieskiej. kiedy spotykamy per manus notariuszy). gdzie pojawia się ona na dokumentach Bolesława Rogatki od r. który dokument datował (datum per manus). z imieniem tego ostatniego (z wyjątkiem 3 wypadków. Od r. gdzie zwrot datum per manus oznaczał stwierdzenie. 1237 i gdzie powtarza się następnie dopiero od r. występująca w dokumentach Przemyśla II 106 razy. względnie przy imieniu protonotariusza. a jedynie przy notariuszach i skryptorach. Tu formuła datum per manus. gdzie tylko raz jeden kanclerz Andrzej nazwany jest tym. ostatnio wreszcie cofaz częściej się przyjmuje. Poza tym ta formuła. Wreszcie w kancelarii Łokietka z lat 1296—1299 tylko dwaj kanclerze sporadycznie umieszczają swe per manus na dokumentach (łęczycki i małopolski). Podobne stosunki spotykamy w kancelarii Przemyśla II. 1243. gdzie go spotykamy po raz pierwszy na dwu ekspedycjach przywileju Odonica dla joannitów z r.

Z jednej strony zastanawia fakt. Przemogły w niej. 117 . o czym świadczy teŜ umieszczenie obok poprzedniej formuły skrypcyjnej. 1239) w małopolskiej. Co więcej. czasem obok nich i osoby spoza kancelarii). która dała swe per manus. relatio pallatini. dominus rex per se itp. 1250) na Śląsku. ad relationem cancellarii. mogła oznaczać w pierwszym wypadku jedynie polecenie królewskie spisania dokumentu. spotykamy z reguły wypadki. kiedy formuła ta opiewała na samego wystawcę. Rzadkie są takŜe wypadki umieszczania w formule ad relationem imion osób spoza kancelarii królewskiej (w Małopolsce 14 razy). która przedstawiała kancelarii królewskiej stan rzeczy i brała niejako odpowiedzialność za zgodność jej przedstawienia ź rzeczywistym stanem. 1237) w kancelarii wielkopolskiej. Ŝe formuła datum per manus miała w róŜnych czasach i kancelariach róŜne znaczenie. Najsnadniej tedy przypuścić.). 1393 obok formuły per manus pojawia się na dokumentach królewskich nowy z wrót: i ad relationem w róŜnych redakcjach (relatio. przynajmniej w dyplomatyce polskiej. z kolei (r. kiedy pismo jest osoby dowodnie róŜnej od tej. Rozmaite jest teŜ nasilenie uŜycia tej formuły w poszczególnych kancelariach. Ŝe ilość wypadków uŜywania jej procentowo coraz się zwiększa. a z drugiej. Ŝe z jednej strony formuła: ad relationem nie wypiera dawnej datum per manus. zazwyczaj figurują tu wysocy dygnitarze królewscy. alby formuła datum per manus wypisana była inną ręką niŜ tekst. Z drugiej strony nie spotykamy wypadku. juŜ ten fakt umieszczenia jej ręką ingrosatora całości odbiera jej wiele cech uwierzytelnienia aktu. formuła ad relationem występuje regularnie i prawie bez wyjątków (na dokumentach małopolskich Jagiełły brak jej zaledwie w 3 wypadkach). formuła datum per manus pojawia się najwcześniej (r. Jak wspomniano wyŜej. Ŝe w tych ostatnich wypadkach formuła ta mogła mieć znaczenie uwierzytelniające ten akt i gwarantowała jego zgodność z wolą i wiedzą wystawcy. 28 per manus). Oczywiście w wypadkach. Jak wspomniano wyŜej. kiecTy w formule tej spotykamy rzeczywiście imię i z biegiem czasu i nazwisko urzędnika kancelaryjnego (z reguły kanclerza lub podkanclerzego. w drugim wymieniała jedynie osobę. moŜemy przyjąć. to w kancelarii Henryka III wrocławskiego widzimy ją juŜ w 25% (113 dokumentów. Od r. Jeśli na dokumentach Bolesława PoboŜnego spotykamy ją w około 6% (9 dokumentów). Nie trzeba jednak zapominać.względnie pisarza wykazuje zaledwie 15 dokumentów. w 34% przywilejów Łokietka z lat 1296—1299 (26 datum per manus na 76 dokumentów). tradycje kancelarii małopolskiej. lub osoby spoza kancelarii królewskiej. Wreszcie w wypadkach. nie jest do dziś rozstrzygnięte znaczenie tej formuły. występuje ona dalej w 57% dokumentów Przemyśla II (106 datum per manus na 185 dokumentów). jak widzimy. wreszcie w kancelarii Kazimierza Wielkiego na 230 przeglądniętych dokumentów formułę datum per manus spotykamy 142 razy (61%). ale nie osiąga procentu choćby zbliŜonego do 100. relatione dominae reginae. wreszcie najpóźniej (r.

Nie będziemy się teŜ w tym miejscu zajmować stosunkiem pieczęci zapowiedzianych w korroboracji do rzeczywiście przywieszonych. 1273 posiadamy z Małopolski bodaj trzy tylko wzmianki o opieczętowaniu dokumentu raz przez podkanclerzego. synowie przez długi czas uŜywają pieczęci swego ojca. kiedy to notariusze ksiąŜęcy dwukrotnie stwierdzili. wspominają niekiedy o osobie. skoro jeszcze dokumenty Jagiełły są często opatrzone pieczęcią wiszącą na podwójnym pasku pergaminowym. kiedy przy dokumencie wisi pieczęć inna niŜ wystawcy.choć niekiedy trafiają się i zwykli rycerze-szlachcice. 1153 zamiast pieczęci wystawcy opatrzony został pieczęcią arcybiskupa. qui . synowie jego pieczęci ojcowskiej. dwukrotnie spotykamy relację samej królowej. zastrzegając się z góry. na którą formuła ta opiewała.. choć często spotykamy w korroboracji powołanie się na pieczęć wystawcy. Zbadane dotychczas wypadki stwierdzają. która dzierŜy pieczęć wystawcy (qui tenet sigillum ducis. czy wpisywała osoba. Jak wspomniano. jak równieŜ kolejnością i porządkiem jej przywieszania do aktu. sigillavit). zwłaszcza w Wielkopolsce. ale z reguły figuruje relacja kanclerza lub podkanclerzego (w dokumentach małopolskich 1385—1434 wypadków takich 33). nie potrafimy odpowiedzieć. Tak Odonic pieczęci Odona.). Choć dokumenty zwłaszcza XIII w. Nie zbadana dotychczas jest strona paleograficzna formuły ad relationem. Grzymisława. nie było pod tym względem w Polsce stałych reguł. Ŝe te dwa momenty nie zawsze się ze sobą pokrywały. Bardzo często. czy umieszczał ją pisarz dokumentu. Ŝe mamy w formule tej zarówno do czynienia z pisarzem tekstu. a nawet polecenie uwierzytelnienia aktu pieczęcią (sigillo iussimus roborań itp. Do r. jednak tylko wyjątkowo spotykamy wzmianki konkretne o poleceniu wydanym danej osobie przyłoŜenia pieczęci do czystopisu. upowaŜnionej do stawiania tej formuły. JuŜ dokument łekneński Zbiluta z r. Na Śląsku Henryk I Brodaty przywiesił raz swą pieczęć przy dokumencie opata miśnieńskiego klasztoru w Buch (jako współpieczętarz). O sposobie przytwierdzenia pieczęci do pergaminu była juŜ wyŜej mowa. uproszonego zresztą o to przez darczyńcę. Podobne wzmianki w liczbie dwóch posiadamy z Wielkopolski (r. uŜywa jeszcze po śmierci męŜa długi czas pieczęci Leszka Białego.. Tu zajmiemy się jedynie wypadkami. a Henryk III 118 . 1257 i 1261). II. OPIECZĘTOWANIE DOKUMENTU Ostatnim stadium wygotowywania dokumentu było jego opieczętowajiie. iŜ z polecenia ksiąŜęcego dany dokument opieczętowali. a drugi raz wspólnie przez kanclerza i podkanclerzego (sigilli munimine corroboravimus). Czy było to pismo jakiejś trzeciej osoby z kancelarii. czy wprost kanclerza czy podkanclerzego. jak i pismem ręki innej. wdowa po Leszku Białym.

wrocławski opieczętował swą pieczęcią dokument wójta Przyłęku. kiedy kaŜdy z tych egzemplarzy przechowywany był w osobnym archiwum (jak np. moŜemy przypuszczać. w jakim figurują imiona panów na dokumencie. przy czym w róŜnych krajach. Ŝe pieczęć królewska jest skrajnie prawa. choć nie wyłącznie) dwóch identycznych redakcji przywileju. Ale zbyt często spotykamy dwa egzemplarze jednego i tego samego 119 . W takich wypadkach mamy raczej do czynienia z dwoma róŜnymi dokumentami. 1343. Niekiedy jednak akty takie. podobnie na dokumencie 7 magnatów wielkopolskich z r. W wypadkach. wiszą pieczęcie (7) na ogół w takim porządku. przy dokumencie Kazimierza Wielkiego z r. opatrzone jednakowymi formułami datalnymi zawierają drobne. dokument Zbiluta). ale istotne róŜnice tekstu. zajmiemy się wyłącznie stosunkami polskimi. pozostałe na przemian. 1153 do co najmniej aktu królewskiego unii horodelskiej z r. a nawet u róŜnych wystawców obserwowano róŜne zwyczaje. choć niekiedy nie pokrywał się z porządkiem współpieczętarzy czy współwystawców dokumentu. Jaki był cel wygotowywania w kancelariach ksiąŜęcych polskich (zwłaszcza na Śląsku. Przy przywieszaniu dwóch pieczęci zazwyczaj pierwsze. które wielekroć ekspediowane bywały do wielu odbiorców i w tyluŜ egzemplarzach przepisywane. które dla nieznanych nam dziś nieraz przyczyn zostały wystawione jednego i tego samego dnia. choć od tego są drobne odstępstwa. Tak np. Na przestrzeni od XII w. wreszcie pieczęć Bolesława I opolskiego spotykamy na akcie synów i dziedziców komesa Adama z Jasiona. Ŝe chodziło o ewidencję i kontrolę treści aktu. mamy w takim razie do czynienia z rzeczywistymi dwiema róŜnymi ekspedycjami jednego i tego samego aktu. kiedy jeden i ten sam dokument wystawiany bywał w dwu lub nawet trzech egzemplarzach (ekspedycjach). 1334 wisi 7 pieczęci współpieczętarzy dokumentu (zapowiedzianych w korroboracji) z tym. Bądź to pieczęć środkowa uchodziła za uprzywilejowaną. Nie mówiąc tu oczywiście o bullach papieskich. W wypadku przywieszenia do aktu kilku pieczęci waŜna była kolejność ich przywieszenia do aktu. Przy czterech pieczęciach w znanych wypadkach pieczęć wystawcy wisiała zwykle druga z prawej (heraldycznie) strony. raz z jednej raz z drugiej strony pieczęci głównej. bądź ich następstwo i kolejność szły od strony prawej (heraldycznie) do lewej po kolei. JuŜ przy trzech pieczęciach reguły były chwiejne. zwykle księcia-wystawcy. do XV (od dokumentu łekneńskiego Zbiluta z r. honorowe miejsce zajmuje pieczęć wisząca (heraldycznie z prawej strony). Przykładów takich przytoczyć moŜna by mnóstwo. 1413) spotykamy wielekroć po dwie a niekiedy nawet trzy ekspedycje jednego i tego samego aktu. Przy 6 i więcej pieczęciach porządek ich szedł zwykle po kolei od prawej do lewej strony. Niekiedy róŜnią się one między sobą nieznacznie przestawieniem słów czy nieistotnymi odmiarikarni tekstu. do dziś nie wyjaśniono. Wspomnieć wreszcie naleŜy o wypadkach. gwarantujących zakonowi krzyŜackiemu warunki pokoju kaliskiego.

. CzyŜby zjawisko to było wynikiem przeznaczania z góry kilku egzemplarzy jednemu odbiorcy. instrumentum dedimus. datum. Niestety... upowszechniać i w tym czasie juŜ dominuje. praca zespołowa pod red. znów nie wiadomo.. Po opieczętowaniu aiktu następowało. Nie wiadomo. jednak zwroty te jeszcze nie świadczą. Ŝe zwyczaj wciągania do Metryki Koronnej kopii sporządzonych z czystopisów zaczął się w XVI w. albo: privilegio a duce . B. 1239 dla biskupstwa wrocławskiego). MoŜe jednak jedynie w wypadkach szczególnie waŜnych (np. Jak wspomniano wyŜej. J. Ŝe: datum est a domino duce privilegium. sibi contulimus itp. czy: privilegium . kiedy pisane były dwiema względnie nawet trzema rękami. Litewska. albo wpisywano do regestrów dopiero czystopis. t. czy jedna ekspedycja została sporządzona nieco później. wciągnięcie go do regestrów kancelaryjnych (Metryka Koronna.. s. 5. t. przynajmniej w niektórych wypadkach. jest to bodaj jedna jedyna wiadomość o tak uroczystym wręczeniu stronie aktu. zawarcie pokoju toruńskiego z 19 października 1466 r. obok wypadków. Archiv fur osterreich. „Confectum per manum" v listindch VAclava I. wyd. na wypadek zniszczenia jednego mógł się drugim legitymować nadal. Włodarskłego. Zdaje się jednak.aktu w tym samym archiwum tego samego odbiorcy (np. Podobnie mamy wypadki. 120 . brnenske university. fak. 3 ekspedycje dokumentu Mieszka II opolskiego z r. do ksiąg takich wciągano albo brulion kancelaryjny. który w takim razie nie wykazuje juŜ Ŝadnych poprawek ani uzupełnień.. D u ś k o v a. Warszawa 1957. Mazowiecka. ksiąŜąt śląskich). Ŝe miała miejsce jakaś specjalna uroczystość złączona z aktem wręczenia stronie pisma. Brak studiów szczegółowych w tym kierunku uniemoŜliwia ostateczne rozstrzygnięcie tego zagadnienia. kiedy Oba egzemplarze (ekspedycje) pisane są jedną ręką. Car o.. 45 i 52. Sbornik prąci filos. co zdawałoby się wskazywać na polecenie wystawcy wręczenia stronie aktu.. Wreszcie jako ostatnią czynność związaną z wystawieniem dokumentu wymienić naleŜy uroczyste wręczenie stronie aktu. kiedy to opieczętowany dokument został przez strony odczytany i zaprzysięŜony uroczyście w obecności wielu uczestników. S. Czy chodziło w tych wypadkach o równoczesne dyktowanie kopistom aktu z brulionu. zawarcie pokoju i wymiana dokumentów ratyfikacyjnych) następowało uroczyste wręczenie stronie odpowiedniego aktu. 40—59. Gesch. claustro donato. a duce . Księga Henrykowska wspomina. który niekiedy ulegał jeszcze dalszym poprawkom. Wien 1871—1874. Tak zdaje się odbyło się według opisu Długosza. LITERATURA Liber cancellariae Stanislai Ciołek. aby np. Chronologia polska.. Odpowiednie formuły protokołu końcowego wspominają wprawdzie niekiedy wyraźnie: dari iussimus. 1958.

K. Haisłg. Monachium 1855. wyd. t. T. Warszawa 1960. l.. Mikucki.M. Monachium 1863—1864. 1919. TenŜe.. bis 14. S. t. Gumowski. Toruń 1950. wyd. Formularz Jerzego pisarza grodzkiego krakowskiego 1399—1415. Poznań 1925. L. Das Formelbuch des Dommherrn Arnold von Protzan. W u t k e. Stud. s. 5. 1862. CDS.. Stanisław Ciołek (1382—1437) a zabytki literackie w formularzach polskich. z. D. teŜ Literaturę cytowaną w poszczególnych podrozdziałach rozdz. Z dziejów kultury w Polsce średniowiecznej. Darstellungen und Quellen Ŝur schles. Gesch. Briefsteller und Formelbiicher des 11. 26. Sfragistyka. Quellen Ŝur bayerischen und deutschen Gesch. Tyć. 9. ^ K. t. źródł. 43—56. bis zum 16. Jahrhundert als rechtsgeschichtliche Quellen. t. Górski. l—2. Zob. 7. — rękopisy i iiliacje. t. Wattenbach. Uber Formelbiicher von 13. . M. W. Rockinger. Formularze czeskie XIII w. 1962. VII i VIII. Vber schlesische Formelbiicher des Mittelalters. T f e s t i k. Jahrhunderts.

jak^ np. jw]&Ś£iwie-s^^niejrn_z^ z pewnymi reformami jego postanowień. iŜ kaŜda czynność prawna nie wpisana do ksiąg sądowych w ciągu określo nego prawem czasu traciła swą moc obowiązującą. konstytucje łęczyckie. a dopiero praktyka XVI w. kiedy czynność zastawu zostaje utwierdzona pisemnie.1owe nie znało i nie mogło znać dokumentu jako środka regulującego stosunki między ludźmi i dowodowego przed sądem. 1419 tylko w odniesieniu do pewnych wypadków alienacji nierucho mości przewidują konieczność pisemnego aktu sprzedaŜy.Obowiązujące w niej długi czas prawiŁjzwycza. KsiĘg£LElbląska. „y Poi alf a pnprańgŁ-a jnfe znając. Knśriół organizując z biegiem . Okres ten to czas. nie_^najj|_w_ogóle dokumentu i ani słowem o nim nie wspominają. Dopiero . dla utwierdzenia swych zdobyczy przy-. Ŝe darowizny mogą być „czynione^ na_piśmie. Xiy. jęli i propagowali religię chrześcijańską.jwys±ępuj. Ale obok niego dopuszczają zawieranie takŜe takich kontraktów ustnie. powstałe po r.'.ą pierwsze oznaki obowiązku dokonywania niektórych przynajmniej czynności prawnych drogą pisemną przez wciągnięcie ich do_. Pierwsi Piastowie^ §tw_Q£zy_3Kszy przy pomocy" warstwy feudałów ponadplemienne państwo jpolskie. zdobywał sobie powoli miejsce w Ŝyciu prawnym 1 społecznym klas posiadających w Polsce.od. ROLA PRAWNA DOKUMENTU DO SCHYŁKU XII W. jest okresem. pisma. tzw. Jeszcze tzw. ksiąg sądowych. ale nawet fakultatywnie przewidziany. który miał utwierdzić go_ w posia122 . wspomina o wypadkach. doprowadziła do tego.ROZDZIAŁ. które mogą być kasowane przez króla. kiedy dokument •J jako_śmdekjdowodowy przed sądem nie był nie tylkćTkomeczny.VI. /_j£akjvięc okres prawie do końca XIII w. Pierwsze spisane redakcje tego__grawa. końca w. które wbrew nim po zywane są przed sąd. /STANOWISKO PRAWNE DOKUMENTU W POLSCE ^-^ W ŚREDNIOWIECZU 1. wspomina 0 przywilejach _nadanych poszczególnym osobom. Nawet ustawadjaw^tm^wiślickie Kazimierza Wielkiego jest . wreszcie mimochodem wspomina. W_zmiankju4£ ono wprawdzie p przywilejach królewskich. rjrjj^gj' między innymi takŜe i instytucję dokumentu. czasu coraz systematyczniej swą potęgę ekonomiczną. w którym dokument^ publiczny czy prywatny. ale dokumentu jako środka dowodowego obli gatoryjnego nie wymienia. ni^ ^npła f* i f o nTi spisanego PE3SKŁ.

zarówno list KrzywJ3ustegQ_.. nie zachowało się ani jedno nadanie monarsze zredagowane w formie pisanej. choćby tylko wśród przodujących warstw społecznych mogło się wyrobić na przestrzeni kilku czy kilkunastu lat. dowodu ze słowa pisanego^ niemniej niektóre^ przynajmniej postanowienia nioj^T-s^ft o rharakterze^oj[ólngkrjj.jiądań.Qwyja-mjjsiały byjć^bierane w formę pi. Ŝe został nawet przesłany do zatwierdzenia do kurii. które by uzasadniały stosowanie u nas dokumentu pisanego. a_ona ze swej strony stosowała je na świeŜo nawróconych terenach i wpływała na rodzime czynniki świeckie. wiadomości o takich aktach się mnoŜą. w. nakładał — trzeba przyjąć — na monarchę i społeczeństwo pewne zobowiązania prawne (daniny. którą pjeczetowanaihyba nie tylko knypgpop^pnrjp monarszą. dla kościpła. aby przynajmniej w stosunku do kościoła polskiego je stosowały. w Pacanowie (1109 — 1118). iŜ formowało sig ono od dawna.e W&ex> a więc list Mieszka dojpagieŜa. od^chwili_przyjecia chrześcijaństwa i oparcia władzy monarszej o ideologię przepisy prawne~zachodnie. nie znała instytucji dokumentu.|f^ pngtannwipninm ?a wartym :w4łiŚjaue. Ŝe nie istniały w kraju przesłanki prawne. Raczej przypuścić wypadnie. Ŝe ksiąŜę polski co najmnjeLod skłonu XI w. Podobnie i korespondencja między Bolesławem Szczodrym a^ papieŜem Grzegorzem VII. jednak nie moŜemy stwierdzić.jpoddający swe państw. 123 . hierarchia kościelna w Polsce juŜ od zarania swego tu istnienia musiała rozpowszechniać w nowo nawróconych terytoriach dokument. Ŝe Polska XI w. czy testament tegoŜ monarchy z r. pn1gkj:b_yXjapd tym względem niewątpliwie jing_czynn jjdpm Wszelkie dek£ety_£ap^skje_J_J^n^i^^s_obQXÓw 'i sj.y dawane^ Ona to oadaąał^ mv qbnwiq^iij.o w lenno papiestwu. JuŜ akXJPcgrom. gdzie (w Niemczech i we Francji) dokument jako środek nabywania uprawnień a w znacznej części i jako dowód przed sądem był szeroko rozpowszechniony. Z drugiej strony jnamy dowody.do__SzczecinianT. posiadał pieczęć majestatyczny.no_dów papieskich musjały być oczywiście hierarchii duchownej w Polsce dobrze ^nane. trni-W następstwie środkiem dowodowym przed sądem. była i między innymi prawnej "^ W XII. jaka niewątpliwie wyprzedziła znany list tego papieŜa do monarchy polskiego..Maura.Trud-no przypuścić. 1124). nieuznawanie innego pana lennego).§tąd wzorem zachodnim. ale j fljf+a pi-pw^o pr-7ez władcę w. aby tego rodzaju przekonanie. 1138 zredagowane zostały na piśmie. Panujące w Polsce przez całe wcześniejsze średniowiecze prawo zwyczajowe długo nie wymagało jeszcze. jak podkreśliliśmy. Odliczywszy dokument biskupa_.^apą. . co więcej. a w kraju zaprzysięŜony przez co moŜniejszych feudałów.. O testamencie Krzywoustego wiemy. które były niewątpliwie sprzeczne z prawem zwyczajowym. a cn za t vm idzie. Choć do końca XI w.nakładający na nich obowiązki dannicze (r.

w świetle dotychczasowych danych najstarszy dokument ksiąŜęcy polski opatrzony był majestatyczną pieczęcią księcia (list księcia Hermana do kapituły bamberskiej). zwłaszcza w prawie kościelnym jeszcze w drugiej połowie XILw. Interpelowana w tej sprawie kuria rzymska w czasach papieŜa Aleksandra III (1159—1181) wyznawała zasadę. 1145 do końca XII w. jak i biskupie powołują się przed r. ffijprzeciwnym razie jego moc dowodowa gaśnie razem ze śmiercią świadków. iŜ dQkument_wówczas jest „autentyczny". z drugiej przez księcia. nie wyszedł nigdy w całością uŜycia.jnocy zwyczaju. Wprawdzie termin sigillum autenticum nie znany jest w Polsce XII w. Przeciwnie. Choć odpowiednie zwroty mogły być niekiedy zaczerpnięte z formularza obcego. 1109"—1118) powołuje się na karę boŜą w komminacji. jednak nie znaczy to. dwa cytujące obok niej sam dokument.j52tólóW"i~p^i§Ŝ^_M ksiąŜęta świeccy i to Jadko_ na . W świetle poglądów kanonisty 5erjaarjjLa__z^_^oritany^ pieczęć autentyczny a więc nadającą dokumentowi charakter publiczny [posiadali tylko (oprócz cesaj^x^. Istniała natomiast zgoda kanonistów ówczesnych na temat. natomiast najstarszy dokument biskupi (r. czyli ma siłę dowodową. a uŜywany bywał później nieraz na oznaczenie pieczęci zwykłego feudała świeckiego. nie było w pełni ustalone kto ma prawo wystawiać dokumenty o charakterze publicznym i kto ma prawo uŜywania pieczęci „autentycznej". a 3 cytują obok pieczęci takŜe sam dokument 124 . jednak mimo wszystko i na zachodzie. Choć rola kapituł polskich na polu wystawiania dokumentów o charakterze publicznym nigdy nie została zrealizowana tak jak np. dokumenty Mieszka III i Kazimierza Sprawiedliwego określane są w kurii rzymskiej jako scripta autentica. śyjący prawie współcześnie (1192—1213) BernarcT~ź Pawii uwaŜa za dokument publiczny (mający siłę dowodową przed sądem) akt opatrzony pieczęcią „autentyczną". W końcu XII w. co to jest pieczęć autentyczna. i pojawia się po raz pierwszy w r. Od r. a więc opatrzone pieczęcią autentyczną i posiadające w taki sposób pełną moc dowodową. a papiestwo czy monarchowie zachodni stosowali go stale i nieprzerwanie od czasów upadku państwa rzymskiego po czasy nas obchodzące. jednak nie ma podstaw do przypuszczenia. jeśli albo spisany jest ręką publicznego notariusza. w którym obo"k pieczęci figuruje w korroboracji takŜe komminacja. na Węgrzech.Choć dokumenjt_pjecgętny_na zachodzie w X/XI w. wreszcie jeden. aby nie były rozumiane i nie miały znaczenia takŜe i w Polsce. aby dokument ksiąŜęcy polski stał pod względem prawnym niŜej od biskupiego. spotykamy dwa dokumenty ksiąŜęce powołujące się w korroboracji na samą tylko pieczęć. 1200 nieraz na pieczęć jako środek zatwierdzenia dokumentu. albo gdy jest opatrzony pieczęcią „autentyczną". Tak więc w zaraniu dokumentu polskiego tkwiły przesłanki dwojakie: prawo posiadania i opatrywania pieczęcią dokumentu o charakterze publicznym z jednej strony przez biskupów i kapituły. jednakowoŜ polskie dokumenty zarówno ksiąŜęce. 1212. Z dokumentów biskupich 4 powołują się na samą tylko pieczęć.

Qd r. przechowanych w oryginałach lub kopiach. WkaŜdym razie w r. Wzmianki o pozywaniu strony przed sąd pieczęcią ksiąŜęcą (anulus. sigillum autenticum przysługiwało tylko monarchom i episkopatowi polskiemu. Rola tych ostatnich nie znika całkowicie. bądź z komminacją. nie mówiąc o klęskach elementarnych czy skutkach wojen i najazdów. Ale -z samym początkiem XII w. pojawiają się coraz liczniej.zarówno w dokumentach ksiąŜęcych. W XIII w. zjawisko to staje się prawie powszechne. czy innych stadiów powstawania dokumentu spotykamy na ajrtąch ksiąŜgcych. l Brak takiego dokumentu w XI w. 1. czy teŜ brak pieczęci u Zbiluta jest odosobnionym i niewytłumaczonym do dziś wypadkiem. Świadków czy to czynności prawnej. Na 36 dokumentów \j polskich wystawców XII w. Czy wobec tego wolno przypuszczać. 1235 spotykamy się TjTJfT^pśl-pnipiTLgigMjym autenticum odniesionynTTarDwnor do"pieczęci Ranonikówjcrakowskich. zaledwie 3 to zapiski-notycje. dokumenty zredagowane w formie uŜywanej na zachodzie. Czy juŜ wówczas. znów niekiedy przejmowane świadomie z zagranicznych formularzy. niepodobna stanowczo rozstrzygnąć. 5 to dokumenty zredagowane w formie aktu notarialnego. nieraz stadium pośredniego między nim a dokumentem lub zapiską. nieraz wspominające wyraźnie o utwierdzeniu pieczęcią.. sigillum anuli). jak feudała świeckiego. jak biskupich znika powoływanie się na dokument jako taki.::xnjw. (niekiedy ' w połączeniu z komminacją) w 8 wypadkach. 1153 klasztor w Łeknie. 1202 jego syn. Wreszcie wspomnieć wypadnie o znaczeniu pieczęci ksiąŜęcej jako pozwu sądowego. co nieposzanowaniem ich przez odbiorców. tj.W połączeniu bądź ze świadkami. iŜ własnej Zbilut nie posiadał. Z czasów około r. bądź na świadków. prosi arcybiskupa gnieźnieńskiego o przywieszenie do odpowiedniego aktu swej pieczęci.1 76. Wprawdzie feudał Zfoilut fundując w r. której uŜywa jeszcze w r. 1216 mają niewątpliwie swoją starą metrykę. naleŜy tłumaczyć nie tyle niewystawianiem przez ksiąŜąt czy biskupów tego rodzaju aktów prawnych. wreszcie 3 to listy niekiedy znów stojące na pograniczu dokumentu. sigillum. ( Dokument spisany" i opatrzony zazwyczaj pieczęcią zdobywał sobie z biegiem czasu ooraz większe znaczenie w społeczeństwie. jakie pojawiają się w procesie sądowym od r. ale niewątpliwie zrozumiane i świadomie stosowane w Polsce. a pozostaje w formułach korroboracyjnych powoływanie się bądź na samą pieczęć. Jak więc 125 . iŜ przyznanie wielmoŜom świeckim w Polsce prawa uŜywania pieczęci dokonało się na przełomie pierwszej i drugiej połowy XII w. nie wiadomo. Wynikałoby z tego. Imbram. 1190 testament opatruje go swą własną pieczęcią. Promulgacje czy korroboracje dokumentów zawierają odpowiednie zwroty. 1161 pochodzi pieczęć komesa Gniewomira. na podobnych biskupich tylko 2 (nadto jeden akt biskupa grozi tylko karami wiecznymi). 26 ma postać mniej lub lepiej wykształconego dokumentu. w XII w. której początki trudno określić. Ale juŜ komes DzierŜek sporządzając około r.

Wreszcie od końca XII w. Stosownie do gustów czy wzorów pisarzy spotykamy się teŜ z róŜnym określeniem dokumentu: stili ojjicium."1229. w tym 18 dokumentów ksiąŜęcych). kiedy późniejsze dokumenty ogólnie tylko wspominały o wcześniejszych aktach spisanych w tej samej materii. czy w korroboracji aktu spotykamy ponownie od zarania XIII w. a które dowodzą. i to zarówno ksiąŜęce. instrumentum probationis itp. 1153 wzmianki takie znikają. pojawiają się pierwsze wyroki sądowe . poprzedni wyrok sądowy w tej samej sprawie.w-1-9-przedstawiono sądowi dokumenty. kiedy przed sądem Henryka Brodatego w Krakowie zarówno opat tyniecki. "Wykształca się równieŜ przekonanie wśród warstw. WZROST ROLI PRAWNEJ DOKUMENTU W XIII W. jak i cywilnych. względnie dokumentów^łfesćią do wyroków zbliŜonych (w tym 55 ksiąŜęcych. jednak powoływanie się na dokument czy to w arendze..zredagowane na piśmie. pąnulących. podobne falsyfikaty stają się nagminnymi. instrumentum inde confectum. scriptum. O_znaczeniu_i rozpowszechnianiu się dokumentu świadczą wreszcie i falsyfikaty. (w Małopolsce w latach 1214—1254 spotykamy 27 takich wypadków. in membrana littere. Nie mówiąc juŜ o wypadkach. przedkładano odpowiednie dawniejsze przywileje (instrumentum confirmationis. W XIII w.zdziałanej czynności moc obowiązującą^ Z lat 1144—1153 posiadamy ' 4 względnie 5 wypadków~powoływania się wystawcy na pismo jako sposób uwierzytelnienia czynności prawnej.. prwilegium sufficiens. nienia swych praw. jak i komes śegota w swym sporze przedstawili księciu swe przywileje. 1219) dowodzące. Zazwyczaj jednak. Na tych 65. zwaŜywszy Ŝe spóry~z~zasady tyczyły się praw własności do nieruchomości. podobny spo126 .). FEUDAŁOW DUCHOWNYCH I ŚWIECKICH Od zarania XHI_w. 8 wojewodzińskich i sędziego ksiąŜęcego i 2 biskupie w sprawach politycznych lub świeckich). Zdarzało się niekiedy^ Ŝe obie_strony przedkładały sądowi przywileje dla udpwodt. jakie pojawiają się w Polsce. DOKUMENTY KSIĄśĘCE. zdecydowanie przewaŜa. jak i ich najwyŜszych urzędników i to zarówno w sprawach karnych. spornych i niespornych. iŜ strony ^oraz usilniej zabiegały o nadanie swym posiadłościom i nabytkom mocy prawnej na piśmie. 1210. dokument dyspozytyWny czy poświadczeniowy w XII w. 2. w r.wypadków'. odnoszące się do rozmaitych stadiów procgsu^a~Więc np. jacti testamentum. pojawiają się transumpty wcześniejszych dokumentów (r. Na przestrzeni lat 1187—1300 znamy około 65 pisemnych wyroków. privilegialis cautela. pisemne pełnomocnictwo strony dla swego_zastępcy. Taki wypadek miał miejsce np. Ŝe zatwierdzenie czynności prawne] aktem spisanym nadaje . .Widzimy. Ŝe niekiedy strony per fas czy nefas dąŜyły do posiadania pisemnegó^zatwierdzenia nabytych praw czy majętności. A choć od r. Najstarszymi takimi falsyfikatami są rzekome dokumenty biskupów kraJiDJi^£kich^feuraJlI^9^IIl8yTllad^isTa (1118—1142) na rzecz klasztoru w Jędrzejowie.

Podobnie w r. jak administracji i ustroju w. z którym zarówno feudałowie świeccy czy duchowni. zatwierdzając zamianę posiadłości oświadcza. 1231 Henryk Brodaty. Początkowo sprowadzano z zagranicy ortyle. w r. I na tym tedy odcinku Ŝycia ekonomicznego i prawnego w Polsce widzimy juŜ w pierwszej połowie XIII w. nakładający na nich daniny i zobowiązujący ich do słuŜby wojskowej. jak i w przedmiocie kupna-sprzedaŜy wsi. Podobnie ma się sprawa w postępowaniu niespornym. 1243 Konrad Mazowiecki. czy wreszcie władza państwowa musiały się liczyć. i wymagany. Oczywiście w obu wypadkach sąd musiał uznać fałszerstwo jednego z tych dokumentów (na korzyść instytucji duchownej). JuŜ list Krzywoustego do Pgmorząn z r. jak duchownych. jest-4ega Jiajwcześnie j szym zachowanym do 127 . 1265. i związane z tym przemiany ekonomiczne i prawne w Ŝyciu tych ośrodków przyniosj^nowe jwglądy na znaczenie prawne dokumentu dla miasta i jego instytucji. się w pierwszych latach XIII w. kiedy przed sądem Leszka Czarnego w sporze o wieś Boryszów zarówno strona skarŜąca. które w swych kontaktach z miastem musiało się z tamtejszymi pisanymi prawami liczyć. Stosunki obowiązujące w mieście oddziaływać niewątpliwie musiały i na społeczeństwo rycerskie. Z biegiem czasu mnoŜyły się one. o zatwierdzenie stanu posiadania mocą słowa pisanego. zwalniając wieś biskupa włocławskiego od cięŜarów prawa ksiąŜęcego. jfostanowiema tych ortyli były obligatoryjne zarówno rdlŁ -mieszkańców miasta. Spotykamy się nawet ze sporadycznymi wypadkami (r. Jak więc wynika. jak równieŜ. zwłaszcza w stosunkach międzynarodowych czy międzydziełnicowych. niemniej przez obie strony poŜądany i w poszczególnych wypadkach domagano się go. Rozpoczynająca. 1124. tj. zwłaszcza na Śląsku. choć wyrok pisemny nie był jeszcze wedle ówczesnego zwyczaju obligatoryjny. zabiegi tak feudałów świeckich. i przy tych okazjach nieraz strony Ŝądały od księcia wystawienia odpowiedniego zatwierdzenia stanu posiadania na piśmie. z biegiem czasu coraz częściej nie^itueckTin. Tak np. ale stale przypisywanie niektórym przynajmniej formom dokumentu znaczenia obligatoryjnego. kiedy strona zobowiązała się przed księciem zatwierdzić akt zdziałany i otrzymać na to od wojewody odpowiedni przywilej. oświadcza. dla władzy państwowej. jak i powód (feudał świecki i biskup włocławski) przedstawili swe przywileje. 1235). Na tym tedy odcinku Ŝycia społecznego polskiego następowało powoli. Najstarszy taki ortyl sprowadzony dla Złotoryi z Magdeburga pochodzi z roku 1211. regulujące cały szeYeg spraw zarówno sądownictwa karnego. Ale. Podobnie wreszcie w administracji -państwowe j. Ŝyciu miasta. akty normatywne. a wreszcie poszczególne większe miasta poczęły wydawać ortyle dla miast mniejszych później lokowanych. lotócrja~mtśśt na prawie czynszowym.tykamy w r. Ŝe na prośbę odbiorcy wystawił odpowiedni dokument tak w przedmiocie nadanych swobód. nie bez walk. Ŝe na prośby wszystkich obecnych wystawił dokument.

Czynności prawie w taki sposotr^dźialane musiały miecLmpc jab^wiązującą. 1238 postanawiał. ich bywają nadania-irajrzecz instytucji kościelnych. Obok tego dokument ksiąŜęcy stawał się coraz częściej instrumentem administracji państwowej. wystasawane_dQ_urzędników. fundacje ncH~~ wych_parafii. JMandaty ksia^Ŝęce. jŜ ten ostatni. decyzje^jgagieŜy w jsgrawie mocy prawnej dokumentu. kapituły i icłrczłonków. Ŝe dopiero moŜność wylegitymowania się urzędnika__o. Z drugiej strony adnlliiisticowąnieZSościołem. Ŝe mieszczanie poddani Zakonu zwolnieni od ceł musieli na komorze celnej przedstawiać odpowiednie pismo.był nader liczny i oczywiście_posiadaŁ-nioc obowiązującą. Treścią. 1250 spotykamy ich przeszło 30. niŜ do poświadczonej dokumentem. Wyjątkowo teŜ spotykamy się z próbami uniewaŜnienia czynności prawnej zdziałanej przez feudałów świeckich przy pomocy dokumentu ze strony krewniaków. gromadząc materialne podstawy dla swej potęgi 128 . A i takie wypadki odnoszą się raczej do alienacji zdziałanej ustnie. Do r. Widzimy więc. Ale w takich wypadkach jednostronny mandat nie wystarczał. sprzedaŜe. Z wolna nabierać. które odbierano im po przebyciu ostatniej komory. skoro pieczęcie feudałów świeckich i duchownych juŜ na początku XIII w. Wreszcie martwa ręka. zatwierdzenia sprzedaŜy. w XIII w. noszą niekiedy nazwę sigillum autenticum. r. 1238 z Zakonem KrzyŜackim. czy z zachodnimi zwłaszcza sąsiadami (np. szczególnie w Wielkopolsce. . układy takie zawierano czy to między poszczególnymi Piastowiczami. a i to głównie na mocy prawa retraktu. Szczególnie ciekawym przykładem takich pisemnych układów z obcymi państwami moŜe być układ handlowy Władysława Odonica z r. Razem ze wzrostem ekonomicznym ich potęgi przywłaszczają sobie oni i prawo wystawiania dokumentów pod własną pieczęcią. sprawiały. 1217. Mówiliśmy wyŜej o dokumencie Zbiluta i DzierŜka. ^lecSj^ejjrujakąś szczególną „czynność dowodzą. Ŝe w niektórych przynajmniej wypadkach dokument ksiąŜęcy miał charakter obligatoryjny. Kontakty z kurią rzymską. 1234. klasztorów czy_ zarząd dziesięcinami wymagały coraz częściej ustalania stanu faktycznego czy zmiany jego przy pomocy dokumentu. W XIIfcwr dokumenty feudałów świeckich są bardzo częste. postanowienia synodów i soborów uwaeczaiatłia— niektórych przynajmniej czynności kościelnych przy pomocy dokumentu. 1249). wystawiany przez biskupów. Oczywiście układy z obcymi państwami musiały być przede wszystkim zawierane na piśmie dla ewentualnego egzekwowania zawartych w nich warunków..dpowiednim v pi:S€mngni_nQleceniem księcia uprawniało go do wykonaniajłanego rdzka-zuTMandaty takie miały szczególne zastosowanie^"w~stosunku do urzędników celnych i zwolnień od cła poddanych własnych czy obcych. wreszcie przez klasztory. O wiele wieksze_znaczenie i rozpowszechnienie miał dokument wjsferach kościelnych. Układ Odonica z Zakonem KrzyŜackim z r.poczyna znaczenia takŜe dokument świecki prywatny moŜnowładców polskich. czy testamenty.

a więc około 45%. 3. Z lat 1200—1230 na przebadanych 158 dokumentów polskich wystawców (Małopolska. posiadamy dokumenty (w oryginałach lub kopiach) wszystkich bodaj biskupów polskich. A więc ma się prowadzić protokoły z posiedzeń sądowych kościelnych. jednak próbowano niekiedy zaradzić moŜliwości fałszerstwa dokumentu w inny sposób. I PIECZĘCI ZNACZENIE PRAWNE ŚWIADKÓW Choć ^dokument^pfzy słabo ówcześnie rozpowszechnionej umiejętności czytania i pisania przyjmowany był przez niepiśmienne strony na wiarę. Statuta diecezjalne wrocławskie z r. zwłaszcza przy aktach zamiany trzeba było wygotować dwa. Obok dokumentów biskupich spotykamy opackie (klasztory Trzemeszno. Wrocław 1963.prawie równobrzrnjące dokumenty. Concilia Poloniae X. dziekana wrocławskiego Wiktora z r. ilość dokumentów wystawionych przez osoby duchowne (biskupów. zabiegała od-^amćgó-p4czątku ° óparcie_swych praw do ^igmina-dokumencie. ksiąŜęcym czy prywatnymT^TąćTpowszechne stosowanie go przez hierarchię duchowną takŜe i w Polsce. 1220). 327. JuŜ z XII w. Strzelno) i członków kapituł katedralnych (np. Dyplomatyka — 9 129 1 . 1234). jako przypuszczalną. mamy równieŜ wiadomości o posiadaniu pieczęci przez niektóre przynajmniej klasztory polskie (Sieciechów).ekonomicznej i politycznej. Od zarania XIII w. Jędrzejów. kapituły. Synody diecezji wrocławskiej i ich statuty. jednak spotykamy niekiedy wypadki. klerycy czy wikariusze proboszczów mają się legitymować odpowiednimi pismami swych ordynariuszy czy archidiakonów. Niekiedy znowuŜ. Śląsk) 70. przyjmuje J. a więc tym samym o wystawieniu przez nie dokumentów. było wspomniane wyŜej sporzap dzenie dokumentu w dwóch a niekiedy nawet w trzech egzemplarzach. to dokumenty osób duchownych. Choć instytucja chirografu nie była w Polsce znana. Z biegiem czasu statuty prowincjonalne. Nawet proboszczowie po poszczególnych parafiach są obowiązani posiadać pieczęcie (najstarsza znana z r. względnie świadectwa pisanego. ZAPOBIEGANIE FAŁSZOWANIU DOKUMENTÓW. poszczególnych kanoników) coraz wzrasta. klasztory. waganci. 1256 (?) 1 i 1279 polecają dziekanom wygotowywać na piśmie spisy osób. Jednym ze-spc^obów. zawierają szereg wzmianek i poleceń stosowania w najrozmaitszych sprawach dokumentu. beneficja i urzędy kościelne ma się prawo obejmować tylko na mocy littere patentes biskupa. kiedy wiarogodność jego starano się wzmocnić przez niedopuszczenie do jego podrobienia. S a w i c k i. choć nie wyjaśnionym do dziś całkowicie. Wielkopolska. którymi mają pieczętować i odsyłać opieczętowane wszelkie pisma do nich nadchodzące. które pozostawały 'we własności Taką datę. a więc akty mające w ramach organizacji kościelnej polskiej charakter normatywny. s. które nie uczestniczyły w synodach diecezjalnych oraz kaŜą proboszczom sporządzać odpisy statutów diecezjalnych i wywieszać je w kościołach na drewnianej tabltcy.

feudałowie niemieccy. Podpis własnoręczny wystawcy względnie świadków jest w^polskim średniowieczu.ch_atasowania dokumen-r tu . jednak wlja/yjpadka. którzy mieli dowodzić autentyczności zdziałanego aktu prawnego. między. Na zbadanych 158 dokumentów Śląska.Oidka dowodowego przed sądem. a siła dowodu spoc_gyr^ wała jna^ zeznania. Wincentego we Wrocławiu w r. Wyjątkowo tylko spotykamy zredagowane w formie subiektywnej imiona świadków. podobnie jak antyczna. niekiedy nawet wprost powołanie się na dokument. pieczęć wystawcy (i współpieczętarzy).obu zainte^es&wanyctfl^fon. Taki wypadek przykładowo moŜna stwierdzić na dwóch dokumentach biskupa wrocławskiego Wawrzyńca z r. 1210 i 1212. Tak postąpiono przy zamianie dóbr między biskupem krakowskim a klasztorem św. ToteŜ głównym środkiem jego uwierzytelnienia pozostawała zawsze pieczęć wystawcy. PrzecieŜ w XII w. jakby się to mogło na pierwszy rzut oka zdawać.. czy krajów stojących niŜej pod względem rozwoju stosunków społecznych i prawnych.tych. Pojawianie się świadków na dokumencie jako tych.prawnej jako na .sobą jedynie kolejnością oświadczeń pisemnych obu stron. zjawiskiem ogólnoeuropejskim stojącym w związku z rozdrobnieniem feudalnym. obok samej pieczęci (39 dokumentów). Jest to. przy czym występują oni raczej na ostatnim miejscu jako ostatni środek uwierzytelnienia pisma i czynności prawnej. KaŜdy z tych egzemplarzy przechowany był w archiwum danej strony! Jakakolwiek tedy zmiam_tyeh-~po6teirowień. W dalszych 63 wypadkach świadkowie jako środek uwierzytelnienia aktu występują obok dokumentu i pieczęci (9 wypadków). nieznany. którzy swą obecnością mieli akt uwierzytelniać. 1206. Oczywiście śmierć świadka osłabiała moc prawną dokumentu.pj) wołanie. się wyłącznie na świadków-czy-nności.. Mimo Ŝe. nie jest tak powszechne. jak wyŜej wspomniano. wreszcie lista świadków. dostają się nawet do dokumentów królów i cesarzy. polecenie jego spisania i wydanie go stronie. nie jest jednak specyfiką polską. poza aktem notarialnym.jprzez jednakŜe stron była niemoŜliwa. Zasadniczo jednak uwiejay_telnienieni dokjumejituJLnadaniemjmu mocy £iho^iajzuj§cej_j3yły: podpis wystawcy (i świadków).cjijjwiadkdw. praw^_^o^9kj^zwyczajowe_nle znało dokumentu. miała trzy zasadnicze cechy i 'zadania: chroniła treść listu przed odczyta130 . Pieczęć średniowieczna. świadkowie. jak wiemy.. Wielkopolski i Małopolski (w tym 36 nie zawiera Ŝadnej wzmianki o sposobie uwierzytelnienia) jedynie w 38 dokumentach spotykamy się z powołaniem tylko na świadków czynności prawnej. czy wreszcie obok dokumentu jako środka uwierzytelnienia czynności prawnej (15 wypadków). kiedy to wygotowano dwa prawie identyczne dokumenjty_j£«Ŝruące-sie. jako ś. wciągnięte jednak do aktu ręką pisarza tekstu. połączonych z formułką subskrypcyjną. Najczęściej jednak powoływanym środkiem uwierzytelnienia dokumentu była lista świadków lub pieczęć w róŜnych zestawieniach. które do tej pory uwierzytelniane były tylko pieczęcią i monogramem wystawcy.

we wczesnośredniowiecznym pozwie polskim. pla-wzm6Ŝenia:"wtarygOThioŚ€i pieczęci i utrudnienia jej sfałszowania przywieszano-nieraz do aktu pieczęcie b^dź osób postronnych zapowiadanych w korroboracji.. jak: sigilli impressione corroboro et confirmo. wreszcie była sposobem uwierzytelnienia dokumentu. Ale główna rola pieczęci polegała na uwierzytelnieniu dokumentu. zapowiedziana w formule korroboracyjnej pieczęć biskupa Wawrzyńca. Sprawdzenie tej zgodności mimo wszelkich braków na polu sztuki czytania i pisania 'było dla współczesnych łatwiejsze niŜ odczytanie treści dokumentu. jak wspomniano wyŜej. poczynając od XII w. Oczywiście podstawowym warunkiem. W trzech ostatnich wypadkach pieczęcie współpieczętarzy nie zostały w korroboracji zapowiedziane. a przy nieznajomości sztuki pisania przez większość feudałów świeckich w Europie stała się jedynym środkiem uwierzytelniającym wieczyście spisany akt. Tak tedy Imbram syn Gniewomira i Paweł syn Imbrama uŜywają w r. którą miała reprezentować. czy feciąue testamentum tam scripto quam sigillo i wiele podobnych. zwłaszcza w wypadkach pieczętowania dokumentu przez feudałów świeckich. arcybiskupa Henryka i biskupa wrocławskiego.niem go przez niewtajemniczonych. Niekiedyjeflnak. świadczy o tym fakt. 1211 wisi oprócz pieczęci wystawcy. a zwłaszcza korroboracji poszczególnych dokumentów. uwierzytelnić. śe nie jest to bezmyślne powtarzanie obcych wzorów. przywieszona pieczęć nie odpowiadała ściśle osobie. aby pieczęć mogła dokument. albo signavimus per impressionem ducalis anuli. Ŝe z reguły. wobec braku na ten temat traktatów prawniczych w Polsce. W dokumentach polskich spotykamy ją we wszystkich tych trzech charakterach. Znany list Hermana do kapituły bamberskiej opatrzony był zamykającą go pieczęcią i treść listu mogła być przeczytana dopiero po złamaniu pieczęci. 1238 oprócz jego własnej pieczęci przywieszona została i pieczęć ksiąŜęca. a to oprócz pieczęci księcia pieczęć biskupa poznańskiego Arnolda. Przy dokumencie komesa Pakosława z r. nawet przy przywieszaniu do akt większej ilości pieczęci. Tak np. są one wszystkie w korroboracji zapowiadane i przewidziane. była znakiem legitymacyjnym uprawniającym osobę ją okazującą do działania w imieniu jej właściciela. Takiego jej charakteru dowodzą. wiszą one jednak dla dodania tym większej wiarogodności dokumentowi. ąuorum sigillis et meo hanc paginam roboravi. Do dokumentu Odonica z r. co pieczęć wystawcy. które w wyobraŜeniach ówczesnych miały chyba tę samą wagę. Przy innym dokumencie tegoŜ z tego samego roku wiszą 4 pieczęcie. czy jako znak rozpoznawczy przy zwolnieniach od ceł. 1208 przywieszone zostały oprócz pieczęci wystawcy takŜe pieczęć Henryka Brodatego i biskupa Wawrzyńca. była jej zgodność z pieczęcią uŜ_ywaną przez pieczętarza czy współpieczętarza. Jako znak legitymacyjny pieczęć występuje. Podobnie postąpił Władysław Odonic 131 . 1202 i 1239 pieczęci swych ojców. bądź nawet świadków w niej nie wymienionych. przy dokumencie Henryka Brodatego z r. zwroty areng.

1320 posiadał kolejno 6 pieczęci: łęczycką. w którym uniewaŜnia wszystkie swe dokumenty opieczętowane swą dawną pieczęcią i odnawia swój dawny przywilej opatrując go nową pieczęcią. jak później w ramach zabiegów o powstanie zjednoczonego państwa polskiego. w r. Widzimy więc. 1208. Dokument wystawiony pod starą pieczęcią w T. Albo znowuŜ tenŜe sam wystawca oświadcza (r. 1295 po koronacji kazał sobie sporządzić nową z tytułem królewskim. a mimo to akty opatrzone pieczęcią ojcowską miały moc obowiązującą. Władysław Odonic uŜywa do r. 1276—1290 pieczęć jako ksiąŜę wielko^ p o l s ki . wreszcie królewską. Mieszko III uŜywjił^EÓ-W-nocześaie-tezech pieczęci. Biskup wrocławski Wawrzyniec miał ich kolejno aŜ 6. widocznie w tym czasie jeszcze własnej nie posiadał. przywieszając do odpowiednich aktów pieczęć ojca Odona. krakowsko-sandomiersko-sieradzką. 1ś11 i 1212. ^ Ale z biegiem czasu coraz bardziej ustalało się przekonanie. kujawsko-sieradzką. dowodzić tego mogą słowa przywileju Przemyśla II z r. ale zarazem napis w legendzie odpowiadać kaŜdorazowym zmianom terytorialnym jego państwa)/ Obserwujemy to zjawisko zarówno w epoce potęgującego się rozdrobnię-' nią feudalnego.'1242 synowie Odonica. oświadczając wyraźnie. Henryk Brodaty natomiast posiadał dwie7 niewiele się od siebie róŜniące pieczęcie. Tak więc w tym wypadku niezgodność pieczęci z pieczęcią wystawcy traktują jako coś anormalnego. a to dla dodania im większej mocy. Tak np.w r. Ŝe nie tylko pieczęć musi odpowiadać osobie pieczętarza. śe takie ścisłe dostosowanie przywieszanych do dokumentów pieczęci stało w -związku nie tylko z kaŜdorazową konstelacją polityczną. 1273 pieczęci z napisem w otoku „ksiąŜę sieradzki". 1288 (?) 2 . Ŝe KDW II 632. ale miało zasadnicze prawne znaczenie w praktyce kancelarii ksiąŜęcej i królewskiej. 1204). 1281 najpóźniej pieczętuje dokumenty pieczęcią z legendą takŜe nazywającą go ksiąŜę krakowski. 1295. Oprócz nich posiadał przypuszczalnie trzecią. Jaki był cel posiadania kilku równocześnie bardzo podobnych pieczęci względnie ich szybkie zmiany po sobie. 1234 z legendą „dux Poloniae". 1288 i opatrzony pieczęcią nową w r. Podobnie pbśtąpiirw r. Ŝe uwierzytelnia nową pieczęcią dawne dokumenty opatrzone pieczęcią dawną. który to fakt zobowiązują się w przyszłości naprawić. 2 132 . Tak tedy np. Ŝe nie posiadają jeszcze własnej pieczęci i Ŝe z chwilą jej uzyskania odnowią pod nową pieczęcią wystawiony dokument. Łokietek do r. w e w r ze ś n i u 1 2 9 0 . które przywieszano do jego dokumentów (cezurą jest tu r. z c h w i l ą za j ę c i a K r a ko w a . 1295). Leszek Czarny uŜywający jeszcze w r. łęczyc-kokujawską. a dopiero od r. 1233 pieczęci z napisem w otoku „dux de Kalis". skoro jedną ze znanych nazywa małą (parvum sigillum). nie tu miejsce rozstrzygać. krakowsko-sandomierską. zmi e n i a j ą . Podobnie uŜywał przypuszczalnie trzech kolejno po sobie pieczęci Leszek Biały. Niekiedy jednak poszczególni ksiąŜęta uŜywają równocześnie lub kolejno kilku pieczęci. a w r. Przemysł II wielkopolski posiadający w r.

pierwsze wzmianki o księgach sądowych). rzadko co 133 . HOLA PRAWNA DOKUMENTU W śYCIU MIEJSKIM I SĄDACH SZLACHECKICH . Ŝe dokument w Ŝyciu miejskim końca XIII i pierwszej połowy XIV w. JuŜ choćby z tych kilku przykładów widzimy. Mamy przykłady obrony naganionego szlachectwa przez odpowiedni dokument (littera probationis). Dla nadania mocy prawnej przedstawianym przed sądem miejskim dokumentom wpisuje się je do ksiąg ławniczych. listów poŜyczkowych. w których dowód z dokumentu był zawsze drugorzędny. obowiązującą w danej chwili pieczęcią! 4. ksiąg miejskich ^(radzieckich. układów polubownych. dokumentów podwójnych (littere consimiles. Ŝe tylko dokument opatrzony obowiązującą w danej chwili pieczęcią panującego ma moc prawną i Ŝe w wypadkach przeciwnych konieczne jest odnowienie go i opatrzenie nową. od trzydziestych lat XIV w. iŜ księgi te notują w pierwszej linii sprawy sądownictwa karnego. Mamy wreszcie wiadomości o wystawianiu i w mieście. skarbowych. Ale na przykładzie ksiąg sądowych krakowskich z końca XIV w. ucierać się poczęło coraz silniej przekonanie. zostaną one stronom zastąpione nowym. słyszymy o przedstawieniu sądowi odpowiednich dokumentów królewskich w wypadkach przeszkody w stawiennictwie przed sądem z powodu słuŜby królewskiej. l pojawia się konieczność udowadniania praw do nieruchomości czy ruchomości przed sądem przy pomocy dokumentul Rola jego jest w przewodzie sądowym obserwowanym na podsta•wie ksiąg sądowych rozmaita.w praktyce kancelarii ksiąŜęcych schyłku XIII w. listów zatwierdzających posag (littera dotalicii). odgrywać poczynał coraz silniejszą rolę. kiedy pozwanie strony przez woźnego bez pisemnego pozwu powodowało niestawienie się pozwanego. podarcia czy zagubienia dokumentu. Na podstawie ksiąg sądowych sanockich pierwszej połowy XV w. 1345. Na przykładzie ławniczych ksiąg wrocławskich moŜemy stwierdzić wystawianie w mieście i produkowanie przed sądem. iŜ w wypadku spalenia. aby obie strony mogły się przed sądem wykazać swymi uprawnieniami i aby Ŝadna ze stron nie mogła umowy złamać. nie mówiąc o wypadkach. zwłaszcza w wypadkach dwustronnych umów. moŜemy stwierdzić przedstawianie sądowi skryptów zastawnych czy dłuŜnych. na które strony się powołują. mamy wzmianki o oświadczeniach stron odejmujących moc prawną dawnym dokumentom. słyszymy. w wypadku nieprzedłoŜenia ich sąd odracza sprawę do czasu ich uzyskania przez stronę. co znajduje swe częściowe wytłumaczenie w fakcie.| H Z chwilą pojawienia się w latach dziewięćdziesiątych XIII w. Nieco słabiej reprezentowany jest dokument w księgach sądowych szlacheckich. słyszymy o uchwałach ławniczych. consonantes) tak. słyszymy o skryptach dłuŜnych i zastawnych. czy wreszcie o przedstawianiu sądowi przywilejów na prawo własności lub na prawo lokowania danej miejscowości na prawie niemieckim. co najmniej od r.

. 270 i nn. LITERATURA J. Ŝe niekiedy w formę instrumentu notarialnego przybierano dokumenty ksiąŜąt polskich a nawet królów. w innych dzielnicach od r. (na Śląsku od r. s. Choć niekiedy do dokumentu notarialnego dowieszano pieczęć osoby zeznającej lub stron. Prawo prywatne polskie. 1. Bardach. sąd odsyłał go do zbadania kancelarii. iŜ chłop w sprawach zakupu ziemi legitymował się odpowiednim aktem pisanym (littere testimoniales). 1284) pojawia się nowy typ dokumentu. który kaŜdy notariusz posiadał odmienny. t. I odwrotnie. Strony wyjęte spod sądownictwa szlacheckiego muszą przedkładać sądowi odpowiednie zwolnienie na piśmie (biskup. 474^88. Prawo rzymskie i prawo kanoniczne w kulturze politycznej Polski XIII i XIV stulecia. Lwów 1911. Wreszcie w latach osiemdziesiątych XIII w. Do połowy XV wieku. 358—398. zwłaszcza gdy chodziło o spory z sąsiednimi państwami (np. Referaty IX'Powsz. J. 1423). Dąbkowski. s. 146—148. Ich moc dowodowa płynęła nie tylko z doktryny prawniczej. Baszkiewicz. w świetle poglądów kanonistów i prawników średniowiecznych najwyŜszą moc obowiązującą: jest to instrument notarialny.. Warszawa 1963. T. 1320 i 1339). Zjazd Hist. jednak były to dodatki nieistotne. Historia państwa i prawa Polski. Siła dowodowa instrumentu notarialnego tkwiła w samej osobie notariusza jako persona publica oraz w jego podpisie i signum speciale. podobnie jak w księgach miejskich. P. Polsk. Siła dowodowa przed sądem aktów notarialnych była tak wielka i tak powszechnie uznawana (teoretycznie nawet wyŜsza od mocy dowodowej dokumentów ksiąŜęcych). 63—103. która go wystawiła. mający. Nie spotykamy natomiast wypadku. Warszawa 1964. anulując w taki sposób jego treść. 2. względnie do dokumentu dodawano formuły i podpisy notarialne.. Spotykamy wreszcie. 134 . w procesie polsko-krzyŜackim z r. Sporządzany przez notariuszy publicznych tytułujących się notariuszami z ramienia papieŜa względnie cesarza (publicus auctoritate apostolica względnie imperiali notarius) względnie obu tych władz łącznie.prawda. mieszczanin). Historia kultury średniowiecznej w Polsce. Jedynie w wypadku naganienia jego formy i zarzucenia nieautentyczności aktowi. 75 i nn. wypadki wciągnięcia odpowiedniego dokumentu do aktów grodzkich względnie ziemskich (r. aby sąd świadectwo dokumentu odrzucił na korzyść zeznania świadków. niekiedy sąd kaŜe wykreślić wpisany dokument z ksiąg sądowych. mieli w myśl ówczesnych uniwersalistycznych poglądów filozoficznych i prawniczych prawo wystawiania dokumentów na obszarze im przydzielonym (zazwyczaj w obrębie jednej diecezji). o czym juŜ wyŜej była mowa. 1282. ale w jej wyniku nadto z własnoręcznego podpisu notariusza publicznego i jego signum speciale.

. Klauzula o wolnej i nieprzymuszonej woli w dokumentach prawnych polskiego średniowiecza. Notariatsurkunde und Notariat in Schlesien. do statutów Kazimierza Wielkiego. 258—356. t. Kutrzeba. Wplyw formularzy obcych na formowanie się. t. et etranger. prawno-hist.' Ewa l d. s. 1925. A. 340 i nn. Przegl. Dawny proces polski. Lwów 1935. t. RAU h-f. R a f a c z. Geneza pozwu pisemnego w średniowiecznym procesie polskim. J. R. Proces polski XIII i XIV w. Ma l e c z yńs ki . TenŜe. 69. Studia ku czci S. Początki notariatu publicznego w Polsce. TenŜe. 3. 1935. S. Monachium-Berlin 1Q14. t. hist. Lwów 1930. Siegelkunde. RAU h-f. Remarąues sur les origines de notariat public en Pologne. K. Czas. TenŜe.. 34. 1931. 68. t. Mianowanie notariuszy publicznych imperiali auctoritate w diecezjach krakowskiej i lwowskiej w w. 1937. Kwart. 1934. Warszawa 1925. 65. S. Lwów 1921.. Badanie autentyczności dokumentu w praktyce kancelarii monarszej i sądów polskich w wiekach średnich. Taubenschlag. 1937/1938. TenŜe. t. Formularze czynności prawno-prywatnych w Polsce XII—XIII w.. 10—26. 1951. TenŜe. polskich pojęć prawnych. RAU h-f. XV. St anowi s k o dok um e nt u w pol s k i m pr awi e pr y wat ny m i przewodzie sądowym do polowy XIII wieku. M i k u c k i. s. . du droit franc. Dawne prawo polskie sądowe w zarysie. t. hist. Pozew sądowy w średniowiecznym procesie polskim. 16. 289—328. Weimar 1940. Kutrzeby. s. s. Yetulani. 1938. Lwów 1927. F.W. TenŜe. Revue Hist. TenŜe. Luschek. 2.

aCaizQ . mx a^ 'g Cai5[spd TUHpauB^ ziu O ^ STMOUB .s op lyufizsfizjid i pfiuzDidoiouo^ip ipv$udui. JBTMB^S od z aC ofeCnzmojąou^s 'nX -AV HIX i ^BC (g^GI ' CaoSz focnp ' uo AV ofe[B§8Zj. S auuaiuipo aMs jioSiMsod aizauaS CaC t Cai^sjod T j/x laiujoSazozs U ais OD T^fezood CaC ais '(0681 'M.[.od ^Euia.9n^jo.o}f pj/u^aj^j opTOj:jto2Dod o z fouajaoiiroj ptm oipipn.' pmi op aosCaiui atu CaC i^fezood ofezpiA\ M jfefez •jod n M.3i3 Q '.is oio^ei/n tmj/sjod ap-uawns/op o {AzOJOd p^BUIOldAp Bjp agnfSBZ BZS^aiAyCBJ^ '('01 CaC r Catmoj. XIX 33IUO5I pod A\. Ti[suAzoa{B])\[ •(•JL 8261 M 8UBAV03jijqndo '6£Zl — i iwmuoidfip pwu mpnis '(826T) '(lQ6l) y?iup3Jis moąaicn Cdi uiopfe^Sod JOZ azaąop Da aŜ 'aza.siq uBpBq qoXuAvAsua.uT iua. \ i fiwoidfifj i 0681 lu -g) II 'ofiato/sjod Toanojid [3viur>pvz Q i ąoKoazfeis^ TUB^DUB^ uioCaizp Cai^spd aonsu M . BU aCsrofsAp jfeCpod 'M.£zjOA\4o n BjsAuiazjj U sis Moipn^s qDi^s^od Xqazj.sop ''M.9CI '(^£61 BAYBZSJBM) tpmpa.oiuipazjd n^uamn^op COMZOJ ZEJO i^fezood T Capisjod TUBPDUBSJ.

M. jego pozycji społecznej oraz kulturalnej. Mitkowskiego. 1968 rozprawa o kancelarii Kazimierza I kujawskiego (1233—1267). Szacherska. XIII w.stanowisko w sprawie początków kancelarii polskiej zajęła M. Taubenschlaga (Formularze czynności prawno-prywatnych w Polsce w XII i XIII wieku. 1958). W. R. Semkowicza (Paleografia w sluŜbie dyplomatyki. Labudy (Miejsce powstania kroniki Anonima Galia) oraz W. 1444 i wydaną w 5-toniowym Kodeksie dyplomatycznym Wielkopolski oraz późniejsze po nim inedita i regesty dokumentów. Rubczyński i F. Geneza pozwu piśmiennego w średniowiecznym procesie polskim). wyszła teŜ w r. zwłaszcza s. Kancelarią dzielnicy senioralnej krakowskiej i dzielnicy kujawskiej zajmowano się sporadycznie. Spod pióra dyplomatyka. jaką odgrywał w kancelarii i poza nią. to w obecnym stanie badań najbogatszą literaturą poszczycić się moŜe ksiąŜęca kancelaria wielkopolska. moŜliwie dostatecznym materiałem pozwalającym na sformułowanie ogólnych wniosków co do stanu jej kancelarii. kancelarii Przemysła I i Bolesława PoboŜnego (1239—1279) poświęcili rozprawy lub szkice: M. 344—421). kancelarią Bolesława Wstydliwego S. Kancelarię Władysława Laskonogiego (1202—1231) i Władysława Odonica (1208—1239) zbadał K. gdyŜ doczekała się nieomal całkowitego opracowania. Sikora. stwierdzić moŜemy. Ŝe dysponujemy dla tej dzielnicy ksiąŜęcej w XIII w. jakie wywarły na nią prądy kulturalne włoskie i francuskie. pisał A. Bobowski. Gdy dodamy do tego skrzętnie zebraną dokumentację czynności prawnych od XI w. Wiele cennych informacji do dziejów kancelarii ksiąŜęcej w Polsce wniosły rozprawy poświęcone roli i stanowisku prawnemu dokumentu średniowiecznego. Szersze studium o kancelarii tego księcia (1243—1279) wydał ostatnio K. KrzyŜanowski. Głeysztor (Nad statutem łęczyckim 1180 r. O formularzach obcych w Polsce wcześniejszego średniowiecza. uzupełniające informacje o dokumentach wielkopolskich. Korty (Rola kulturalna średniowiecznej kancelarii).. G. J. S. zaś Władysława Łokietka z okresu wielkopolskiego (1296—1299) M. Mamy tu na myśli prace K. O kancelarii ksiąŜęcej XI w. W.). i wpływach. której zawdzięczamy równieŜ studium o kancelarii księcia dobrzyńskiego 137 . do r. Maleczyńskiego (O formularzach w Polsce w XIII wieku.. które zaczęły się rozwijać od okresu dokumentu wystawcy (przypadającego u nas na I pół. Maleczyński. Bielińska. np. 1968). 9 Gdy chodzi o dzieje organizacji pracy kancelarii dworskiej w XIII w. KrzyŜanowski. Kętrzyński. losami kancelarii tego księcia zajęła się S. rozgraniczając stanowisko i urząd kanclerza (który istniał na dworze ksiąŜęcym polskim co najmniej od XI w.) od czynności notarialnych dokonywanych na dworze ksiąŜęcym. Bielińska (W kwestii początków kancelarii polskiej. Stanowisko dokumentu w polskim prawie prywatnym i przewodzie sądowym do polowy XIII wieku). Dzieje kancelarii Przemyśla II (1275—1296) skreślił S. Paleografia lacińska. Bielińska.

ozB]/\[ 'BZJOUJOd T BZSA\.Ąsui qo^. B[BTAi.£AVZ Cam A\.C CaC s^aBZ '-M. Ul B>lX 'o§3uzoqo t i n B ^^ JUSJI 'o§3}Bpojg TUBI3DUB5[ UiapUOSOOd I BfDBZIUBgaO piBU Blp-n^S DBZpBMOJd '(0^2 .s moyaiai Capfs^od ląfiiwiuoidfip aisfanz UI^ MS AV tusujCzDajB]^ -3 ais jisn^od ąDi^sBis łfezfeTSJi IUB^DUB^ AvoC3izp ^z3^uXs &qojd Q 'B>[De]AVOZBUI BUBI3DUB5[ pBU MOIpn^S pS3ZD M (OSI — Ll?l 'fcSl — 081 ) ^Dtupaj. AoBjd Sujjoj i BU t[oi5[oaTUiaiu i tppjsazo 'ąopjs^od MOA\. i Cai^Diusap 'Cai^suBSB -oj§ 'Cai5[sazjqi 'Cai^DiupiMS 'Cai5[SAVB|DoaAV nui^ z MozDiMo^sBid zazad -ozpfeza 'oSaMODiupizp Bptqzoj aisaj^o AV ^DT^SB ^S A\.621 SBa^O) B}TAU>UI3Tg .£up3J3ua§ aiuB§fepXA\. tp. BU BjBM.SOZ ai^sfe^s 3TJB{3DUB5t aŜ apzsaaAS.siq feuąajpo BUI 'gggi u op ZB ^uoao^i po psojsiMBzam ^aunso^s BU npajgzM aŜ azsA\.X{dM oi^B^sn TUB '-AV AIX BU . iC a© Biudo^s op OD AYOjfsoiUM. t I..zod ara '(6621—2921) II ?MBp»iog i n BP ^ JUO ^ '(^921— 8^21) I jsapg \nzi — 9I2I> uo 3ts JB [ BZ 4 (iH s — 611 ' ) P ^zo9|Bj\[ '3 D^zjoM^po jBAVoqojd puosaad.92JSOIUM DBUSfelD -^Av n^oiuipezad psouiofBuz CsuDaąo Xzjd aiuB^s M DaiM ^uisa^saC 3ij\j 3UBpBqz X|B.681 's) i[yiup3J.IM. ZBJO 'ogai2ISM.s auC^Duapua.sn MS auo.B|n Bi{siA\. M ZBJO i^sjodojo]^ m/itizo/ijtjmojd/ip atss/ap -ojj A\.sais^ tp^uzDij afaizp ais AZBMZ ijsef 'B^DnBg -y Bjoid (9621 — ILZl) ZBJO OJn ¥ >L 'M I P^^f 'H libido afaizp Caao^ '(0621 — OA2l) 'H z III 'B>[XjuaH :auB^aDUB5i 5is XjB>iazDop TIJBJ§OUOUI B>{zs3Ti\[ 'BZJaiuiTZB^. mx ^ ogaispsiMOZBUi ruoMp aTJBpouBj[ '(aT5[D3iAvoz -BUI t^imfas t uiCas 'osoMoąjBłis 'AosaoMp ^orapazan i Apazan) qDXMoCoa.s •IJISuXzDa^B]/\t '3 BIUBpBq 3AVODI5[ZS -s UJOTJBI3DUB2 -a^sjodojoiu i aiysanotną Hiuawnąoa ogat^sA^ouBin '9 zazad z3iuAvoj BS uBpBq Bjp auu3Q '^Dt^sjodojt?^ oapjwaiuTW/op azjioiąz BTS 'g zazad uiXuBMonuĄuo3[..IIIX M3!3!8^!? JUBJ30UB31 ICOBZIUB§JO Bludo^S Op OD TUB M. ip^DfeCmiBd za. o§ai2[sui[so5iaij '^ zazad ^łuauin^op auBp^Ai.B[nJi t [ pBu T uraiuBMODBJdo uj^uzD^JBłusuiSBJj Bzod) o§3|Big łSBIUIOłBU 3IS AjB^BZDOp 3]}$ '(9081 — 2. nizPBM^OJd XoDaiuiaiu azoBpBą aŜ CatzpjBą wA} '[au{Bjn.BpO.^n5i i Cauzo^łi^od n_oa qoi Biua^B^sn B^p Aq9oqo znC -oiupaas B^SB^g iuBpouB>[i MoCaizp BTUBpsąz oSauąajSop pazaj -n^sfeig BU iCon.OZBJ\[ aiJBjaOUBJJ ^ZDBpBą feCB5[azo araąopOfi 'AuzDaiMOiupajs J^SB^ BU apfsjod ^AV^jdAV aofef BzsCaiuuiod 'Bipn. TUB 'IUB^DUBSI Ca.881 •£3AŁO|poaz ^MB^spod Dsouiofeuz BqBfS Brapnun BTUBpBq 3z 'C 'AzaEpruujoj T A\X>[BZD.

Wieki XI i XII były znamienne dla Europy. TNT.. t. 1958). Perłbach w jednej ze swych rozpraw. TNT. budząc wiele zastrzeŜeń badaczy. czekają na opracowanie.. ze względu na wąski zakres chronologiczny nie zaspokajają tych potrzeb równieŜ. źródł. K. oraz Zbiór ogólny przywilejów i spominków mazowieckich. Dokumenty kujawskie i mazowieckie B. t. Jasiński (Stud. Dzieje tej kancelarii znane są głównie dzięki studiom A. O najdawniejszych dokumentach Pomorza Gdańskiego pisał G. W tych warunkach dzieje kancelarii mazowieckiej w XIII w. z. Uklad pierwotny. 1953). t. A. urzędnikami mazowieckimi (Formula relacji w kancelarii mazowieckiej (1927). Poświęcił im uwagę M. Lalbuda (Zapiski TNT. między innymi zjawiskami politycznymi i społeczno-gospodarczymi tym. Na marginesie tematu moŜna potraktować artykuł P. Metryka Mazowiecka. Zainteresowania badaczy koncentrowały się przewaŜnie około dokumentów Mściwoja II. Tytulatura ksiąŜąt pomorskich do początku XIV wieku (Zapiski TNT. 1949). Prace te rzucają światło na organizację. wydane w 1926 r. zaś K. Studia nad urzędnikami mazowieckimi 1370—1526.. Wolffa nad Metryką Mazowiecką. system pracy kancelaryjnej i sposób spisywania w niej dokumentów i akt. - Kanclerz i jego zadania. Powstawały one na uŜytek ówczesnych ośrodków władzy świeckiej i kościelnej. Ulanowskiego. zawartej w tomie Preussisch-polnische Studień Ŝur Geschichte des Mittelalters (1886). (Roczn. 15.. 1968) omówiła szczegółowo dokument z 1282 r. Lubomirskiego. wydany przez J.. Sposób rejestracji (1929). Kodeks dyplomatyczny księstwa mazowieckiego. Uwagi o najstarszych dokumentach Pomorza Gdańskiego dał K. nie spełniają warunków edytorskich. Czachorowski w artykule UposaŜenie i organizacja klasztoru norbertanek w śukowie omówił dokumenty ksiąŜąt pomorskich dla tegoŜ śukowa (Roczn.). Ŝe przyniosły reorganizację prawnoustrojową. dotyczący umowy kępińskiej. 73/2. 1963). 2. Literatura poświęcona kancelarii pomorskiej jest znikoma. przygotowany przez J. C V\POCZĄTKI URZĘDU KANCLERSKIEGO NA DWORZE KSIĄśĘCYM • . Kancelaria mazowiecka ksiąŜęca w okresie odrębności dzielnicowej w latach 1306—1526 nie doczekała się równieŜ własnej monografii. w której kształtowały się nowe instytucje prawne i społeczne.. Czaplewskiego. księcia pomorskiego (1266—1294). Uwaga: Literaturę dotyczącą dziejów poszczególnych kancelarii zamieszczono w odpowiednich rozdziałach. Polska znalazła się równieŜ 139 .Rozproszone po róŜnych zespołach i zbiorach archiwalnych dokumenty mazowieckie nie doczekały się właściwej formy ich edycji. Kochanowskiego. Zielińska w Zjednoczeniu Pomorza Gdańskiego z Wielkopolską pod koniec XIII w. 18. 1—2. 68/2.. t. Dwa kodeksy mazowieckie.

qoXuBuz uazp fezjn uppjpzsM.9:plBłU02[ niUBA\.s T oaiAV ^§9111 'uiat[DO|^L Biuazpotpod z 'ii B^^juaji BZJBsao op BMBjsapg |asod OJ [B [ zojpod jBAuCąpo aiułoj^ ranj. o 'Bpaisjf a[ouepuodsajo5[ feupaązaiu zaraA\. aiMi^d 'miuojLd luifinou-y nivD) CIII — Zl 1 1 UOB^ M ojaidop uo }saC ^OT^s^od ąoBjpoaz A\. ZBpotp -zjapuB^ JBAVOUI(!BZ aosCaTui ausazDod nuno) Mo^mpazjn i M9DpBjop § T t[oXuzD^qod qazj^od po psouzajBZ aosCaiui OBCBiuaiuiz 'atqizpais CaupaC M a^B. -(uimo^uy) uimnx uii5[oazj[XzpaTui apBdo 'n B^AjuaH BZJBsao op BMBjsapg Bioj5i n^iuuBjsAM mAuBjnBz o BuiuiodsM.oiudo^s AvXjdAV /!Ai. '/Uqo. z jB^s^zjo5[ o§aaqojq3 BMB|sapg M.O5|AjQ. ZBJO -AV nx t IX atuio|azad BU ais ^DfeCnsjCa o§ai5[spd BA^suBd ZBjqo AMOU B^J -oSaMoCBzo^MZ amsazooupaf ofeCn^B^zsn 'AV9pBJd uoĄ azaajs AV .B. -luaMłsuBd niuBzpfezjBz i ^zpB|A\.m§Xp jBTUjads famzod -5[unj o MoopBJOp qDBJOMp qD^A\.£qazjd aiu XJ9.sit[ ^pfe^Sod azsA\. 35 s q e J o \j -v -223 'S 'SS '8 's^t !i2> 's '02 'i 's M '£961 yeuzo<i 'I5i 3.OH 'tLZ 's '£961 BAU3ZSJBM.disou snunnas . uiXo5zfeTS2t azJOMp BU uo fBMod5}sXA\.AzfelMBU AV I CsMOA^SUBd T§BAV l{DBMEjdS AV (suną sTiUDuaDTiBO 'j. muBAV -O^B^ZS^l A\. nx I IX -^ ippisjod Mp^unso^s amBUAVojod T o a^jBdo '^DT^s^od A\.s.s BU iptui Aosiod B.s jBM.d ^M^jdAi.s aŜ 'M. O^STMOUB^S gauzDX^Btuo^dXp ĄSIJ i auM. aCoBuiuojui atepod AopB^op uiX.5i •fe^sujAzj Bijn>i T IUIBJOMP iui^oqo z A^B^UOII ^jBiM^zoiiin i nuiazD jBpodsoS T nuiauC^DBJłs-tuTuipB iMOpfezjBz nuiazsdai X|BMzjds aJ9. 'Bpnq"eq 'O 'ąoBpjeg -f) AV ix atuam. B T BU psaiuazjd pfe.uiB.1 1 par 'Z 'H 'P-^ I 'jazjd -ozpBsqo 'o. Xp§ 'aoraojsi Caf -OMS M JBUiłattjj. Xdojng npoqoBZ z SBU op i BOBSOIU Bjopsosi Buuojaj za'ł BjXq BiuazDBuz zaq ai^i 'BMizpBj^ouzoui B§BA\.azBisj{ SBZ ouMad BU 'faiusazoM.£zj BMBad' ogauMBp qpBui^BAVpod BU ais ogaofeCBCtMzoa 'oSauzotuou B5i BMBj.3{ 'aiijs JOMP Xpazan ai^B^ oatM OUOZJOMJ.iid4BAvam jBtui -qo M9JOZM uiaiuBMĄBTZppo Bzod 'upAuda:}SBu HDB^B^ M.OSBZD po auAvadBZ ^B^ i 'uiaziapuBsi AUBMZ zae. qOTUpOqDBZ MOCBZO^MZ aTUBMOUlCKzjd OJZS lUIBUUOjaj B2 •o§aT5[sat.ł^3 oiojsajog '. qn^ CapisjBsaD i^adBD uiap iqpo B|Xq BDazBisjj B^adBD 'ąo^ofeCnpBisfes fe^spj z ąoBCBJ^ M.i feCnuiCAzad [empoąDBZ aido^ng AV -unso.^ -qoXu -ZDIUBjgBZ A\. SI BJ9^ 'Ca.id Ą^B ai^jazsAy OUBIU -p^zaaiAm ui£joł3t '^zpejM ioqmXs 'oazoaid fBZjaiMod ruuaC szfeis.^ 'CauzoiuBJ§BZ ijj^^od ąoBMBads AV BpaiS3[ o§a^ azjo^p BU znC aŜ 'n^soiuM op oizpBMOJd fezsnui ąr\\ fe^saidBd feun^ z 'uii^sjBsao maioMp uii^Daiuiatu z oS azjoMp BU B ^ BTU .9J jizpBMoad Xjo. BMBjsaiog zazad BuozpBMOJdazad 'o§ao5zBisJi npfezjBz BCoBziuB§joaj 'abuiMOJd BU uiajBizpod CauBModa^Bz 'C -OAVopoJ§ iCoBziUB§JO pBdzoj ^M.azad ais Bofefns^J Caiu ooui ZBJOO T oSa^snoM^zj^.ouCB^[ CausazoMo AJOZM az5(B.

Histoire des Institutiones frangaises au Moyen-Age. W kwestii początków kancelarii polskiej. których treść naleŜało zachować w tajemnicy. byli np. zgromadzonych na dworze księcia. F. Prace z dziejów Polski feudalnej ofiarowane R. pracowali kapelani dworscy. poborcami podatków naleŜących się księciu. stolnikowi. 67. 19*37. Warszawa 1960. Wykształceni kapelani pełnili funkcje związane z kultem religijnym. Ŝe w dokumentach z XII i z I połowy XIII w. sam dyktował. Poglądy badaczy polskich równieŜ skłaniają się w kierunku takiego traktowania sprawy 2 . I Grundlagen. a których nie mógł prowadzić inny urzędnik dworski. oni zapewne sądząc z późniejszych zadań kapelanów. Stud. Bd l. Deutsches Archiy fur Gesch. w której juŜ od XI w. wśród świadków czynności prawnych wymieniani są kapelani. Kanclerza wyprzedzał w hierarchii dworskiej jedynie palatyn-wojewoda (princeps militiae). zwłaszcza niemiecka. On teŜ kierował pracą kapelanów. F a w t i e r. tamŜe. des Mittelalters Bd 4. Być moŜe. s. kasztelanom. Domniemanie. s. które określałoby obowiązki lub rolę kanclerza w XI lub XII w. 141 2 . s. 119 i nn. 2. 1940. Nie znamy ani źródła opisowego. gdy na dworach ksiąŜęcych pojawiają się podkanLiteratura w tej kwestii bogata. Przez eliminację funkcji przydzielonych paladynowi. Miejsce powstania kroniki Galia Anonima.. R. Capella ksiąŜęca. zlecanymi im przez kanclerza. s. K l e w i t z. Stuttgart 1959. t. t. wnosić moŜemy. Paris 1958. Ein Beitrag Ŝur Geschichte des geistlichen Hofdienstes. 44—79. zlecając ich przepisywanie jednemu z kapelanów. Capella ksiąŜęca. bo pochodzących z XIII w.ftś przez osoby wykształcone. Die Hofkapelle der deutschen Kónige. Die Karolingische Hofkapelle. L o t. zaląŜków przyszłej kancelarii.. tenŜe. Kanzleischule und Hofkapelle. Ŝe i polska kancelaria wywodzi się z capelli moŜna poprzeć faktem. Francuscy historycy utrzymują np. a w latach 1220—1230. ale teŜ zajmowali się czynnościami pisarskimi i innymi. piastujące przewaŜnie wysokie godności kościelne. 85—96. jako urzędu notarialnego na dworze panującego. H.. Ŝe od początku istnienia urzędu kanclerza w Polsce jego rola i działalność były ściśle związane ze sprawami polityki zagranicznej państwa. Gródeckiemu. J. ani dokumentowego. było na dworze traktowane jako jedno z pierwszych. cześnikowi. miała zapewne szerszy zakres obowiązków niŜ pielęgnowanie obrządku religijnego. 1968. Cancellaria. M. Ŝe kancelaria odrywała się powoli i w miarę potrzeb od capelli tworząc urząd na równi z innymi organami zarządu królewskiego. Z polskiej literatury: G. Nauka niemiecka i francuska w capelli doszukuje się. źródł. nie bez racji. 224—228. Bieli ń s ka. 13. chorąŜemu. Fleckenstein. Ze wzmianek późniejszych. moŜna dojść do tych. które były prowadzone na dworze ksiąŜęcym. Spełniał on zapewne wiele funkcji. które zapewne w XII w. Por. sędziemu dworskiemu. iŜ przepisywał osobiście listy lub dokumenty o duŜej wadze państwowej lub takie. L a b u d a. s. W wyniku tej działalności powstawały dokumenty i listy.. które pozostawały do wykonania kanclerzowi i jego podwładnym. tak jak na innych dworach ówczesnych.

a od trzeciej dekady XIII w. Ŝe z nich moŜemy odtworzyć organizację urzędu kanclerskiego. późniejszy podkanclerzy. którym był zapewne kanclerz. s. Bielińska. Na przestrzeni XII i XIII wieku kapelani mają niewątpliwie róŜne funkcje w zaleŜności od zakresu czynności i umiejętności. późniejszy podkanclerzy. kapelan Leszka Białego. Wrocław 1951. pism. XIII wieku) _ skryptorium. rps 3508) — określenie ad cancellariam nostram. 113. Pierwszy raz z określeniem cancellaria w znaczeniu urzędu spotykamy się w końcu XIII w. Ŝe było ono związane z capellą ksiąŜęcą.clerzowie i notariusze — stanowisko to obejmują dawni kapelani dworscy ^. 1296 (Kraków. Ten schemat organizacyjny moŜna przedstawić jak następuje 4 . Ustalenie miejsca skryptorium w hierarchii dworu ksiąŜęcego jest o tyle trudne. War szawa 1967. Zarys dyplomatyki polskiej wieków średnich. 141. ani z opisu czynriości. administracja dworska. kanclerz _ capellą — reprezentacja. Piotr. 179. obsługa biblioteki . Nie oznacza to. z 24 czerwca 1298. Ŝe w tym okresie mamy do Np. 13. póź niejszy notariusz. w którym na ówczesnych dworach ksiąŜęcych i biskupich obserwujemy takie formy pracy kancelaryjnej. dysponował początkowo kapelanami (z capelli) i pisarzami (z capelli lub skryptorium). liturgia. arcybiskupa gnieźnieńskiego z r. jeśli nie organizacyjnie. to przez osobę jej kierownika. psałterzy. aby tytuł kapelana był jednoznaczny z tytułem notariusza. 1298 znajdujemy w dokumencie Henryka Głogowczyka zwrot Cancellaria regni (dok. Kanclerz więc kierujący powaŜnym zakresem spraw. Nie moŜna jednak odrzucić przypuszczenia. Ŝe nie występuje ona ani z nazwy. — notariuszami. Aleksy. K. Obok. kapelan Przemyśla I. wymieniani od trzeciego dziesiątka XIII wieku. Gieysztor. słusznie więc twierdzi A. spełniają wyłącznie funkcje kancelaryjne. Bibl. XIII w. Mateusz. W r. KDW I 787). Teki Majkowskiego. s. podczas gdy pisarze i notariusze. Ŝe nie dysponujemy o nim pewnymi wiadomościami. 4 M. czynności kancelaryjne. jest stale jeszcze wąski. czynności kańcelaryjne (+ do pół. Por. Jest to juŜ jednak okres. kapelan Bolesława Konradowica. Kancelarie i dokumenty wielkopolskie XIII wieku. JednakŜe zakres prac kancelaryjnych w końcu XII w. a potem kanclerz Bolesława PoboŜnego. 116. _ notariat — + od pół. czy w obrębie capelli istniało jeszcze jedno urządzenie dworskie. utrudnia fakt. mianowicie skryptorium. zaś w dokumencie Jakuba. Maleczyńs k i. uwierzytelnianie i sporządzanie dokumentacji czynnaści prawnych Określenie rozpiętości zadań kancelarii aŜ do połowy XIII w. PAN. 3 142 . czynności pisarskie. sprawy złecane przez kancierza. miejsce spisywania ksiąg.

obaj uzyskali z czasem godność biskupa poznańskiego. U schyłku XII w. 4).. Jan i Pean. podkanclerzy Piotr (KKKr I. MPH. A. Pierwszy z nich... w zakresie liturgii obsługiwała dwa kościoły). s. Praga 1965. 6 Ceskoslovenskd diplomatika. (KDW I 12. hist. Repertorium nr 44) i w dok. Maleczyński. Na przestrzeni lat 1112—1200 znane są nam imiona dziesięciu kanclerzy polskich8. s. Zarys dyplomatyki polskiej. z istnieniem zorganizowanego notariatu ksiąŜęcego. któremu podlegali 'kapelani zorganizowani w capelli (która np. 42. Mieszko Stary miał w 1153 r. 1. róŜną jakościowo od późniejszego urzędu notariatu czynności prawnych. O kanclerzach polskich XII wieku. Kętrzyński w Studiach nad dokumentem XII wieku). pojawia się na dworze Kazimierza Sprawiedliwego.. kanclerzach Władysława Wygnańca. K. Ŝe tylko Piotr uzyskał je sporadycznie. pod red. Hiiśćavy. wspomniany w latach 1112—1113. jakim stała się kancelaria ksiąŜęca w Polsce około połowy XIII w. wyd. Bolesława Kędzierzawego i Mieszka Starego 7 . mając do pomocy w jej spisywaniu jednego z kapelanów 6 . Podobnie przedstawiała się w tym okresie rola kanclerzy i capelli na dworach węgierskim i czeskim. legata papieskiego z 2 marca 1147 r. Imiona kanclerzy polskich w XII w. on teŜ redagował korespondencję dyplomatyczną. Ŝe przy odpowieA. 1166—1167 — Cherubina. s. 5 143 . Fialy. 5 NaleŜy tedy sprostować stanowisko niektórych badaczy utoŜsamiających pozycję kanclerza w XI i XII w. Mieszka z 28 IV 1145 (KDW I 11. t.. Warszawa 1958. kanclerza Radwana. a ok. 8 K. są po części znane. podrób. Gieysztor. Odnaleziony oryginał bulli Aleksandra III z r. Z lat 1145—1147 pochodzi wiadomość dokumentowa o Janie i Peanie. 1928. to Michał na dworze Bolesława Krzywoustego. Humbolda. Przyjąć naleŜy. Nad statutem lęczyckim 1180 r. Jest to jedyna wzmianka z tego wieku o istnieniu stanowiska podkanclerzego na dworze ksiąŜęcym. Personel kancelaryjny XII w. aut. Maleczyński. s. w dok. Repertorium nr 42). jednak nie ma podstaw do przypuszczeń. 1181. Do głównych zadań kanclerza naleŜały sprawy związane z polityką zagraniczną.czynienia z prekancełarią. l. 190. 7 Michał: Galii Anonymi Cronica seu gęsta ducum sive principum polonorum. lub Ŝe było to stanowisko kanclerza sandomierskiego z tytułem podkanclerzego podporządkowanego — kanclerzowi krakowskiemu (jak przypuszczał W. Kwart. tenŜe. 96—98. I tak na dworze Władysława II Przemyślidy (1140—1173) działał kanclerz. 1189. W XII w. Series nova II. 93. Z. Sebanka. Budkowa. kancelaria dworska (być moŜe capella) współdziałała w zarządzie ksiąŜęcym oraz sprawowała w potrzebnym zakresie funkcje pisarskie i uwierzytelniała dokumentację czynności prawnych. J. Księga pamiątkowa 150-lecia Archiwum Glównego Akt Dawnych. Budkowa. w r.

2. Lwów 1930. Stanowisko podkanclerzego występuje na dworze księcia krakowskiego od tego czasu przez cały XIII w. w pracach redagowania i spisywania dokumentacji czynności prawnych dysponowali kapelanami. zaistniała potrzeba wprowadzenia na dworze księcia-seniora stanowiska podkanclerzego.. K. chociaŜ nie jest on wymieniony wśród kapelanów. opartej na treści dokumentu Kazimierza Sprawiedliwego ze zjazdu łęczyckiego w 1180 r. i ludzi wykształconych zaopatrywały polskich scholarów w bogaty zasób idei. na dworze Kazimierza Sprawiedliwego pracował zapewne u boku kanclerza Mrokoty i podkanclerzego Piotra Wincenty Kadłubek. 144 . Studyum o Kadłubku. wynosi zaledwie 150 oryginałów lub kopii (w tym takŜe zapisek). Z XI w. wówczas liczba ta zmaleje nawet do 75. Wpływy obce na dokument polski XII w. Kanclerz. gdyŜ na -dworach tamtejszych występował protonotariusz. Gródecki. hist. tak jak to często ma miejsce w dotychczasowych wypowiedziach badaczy. 10 A. Gniezno) wskazuje. s.. Nie naleŜy zatem identyfikować. w bulli Aleksandra III z 1181 r. licznie występujących na dokumentach z XII i pierwszych dziesiątków lat XIII w. literatury i sztuki w szkołach katedralnych i obcowanie ich ze źródłami retoryki ówczesnej — oraz napływ do Polski z zagranicy i rękopisów. W końcu XII w. dokumentacja czynności prawnych jest nieliczna. wymagających częstych wyjazdów. 27. Bal-zer. Lwów 1934—1935. Przyjmując moŜliwość pracy kancelaryjnej Wincentego na dworze Kazi. Jego dyktatu upatrywała nauka polska w kilku dokumentach. który byłby odpowiedzialny za niektóre 'zadania capelli.dziainych funkcjach kanclerza (misje dyplomatyczne. s. oraz w kilku innych dokumentach9. przesłanego do Rzymu. odrzucić wypadłoby zaś wpływy niemieckie. 122—132. Ŝe głębsze poznanie kultury literackiej ówczesnych środowisk (Kraków. s. Początki immunitetu w Polsce. s. 1932. Pisma pośmiertne. Jeśli odliczyć od niej listy i dokumenty wystawione przez papieŜa i inne. kontakty z dworami polskimi i obcymi). gdzie tytuł subcancellarius pojawił się w XII w. t. s. moŜna jednak wnosić. Zachowana z XI—XII w. pojawienie się jego na dworze polskim moŜna teŜ upatrywać we wpływach francuskich. pozostanie nam liczba ok. Nad statutem łęczyckim. 110 dokumentów. t. mierzą uwzględnić naleŜy spostrzeŜenie A. a gdyby odrzucić dokumenty uznane przez badaczy jako podrobione.. 174. 18. Kwart. Maleczyński. Gieysztora.. kapelanów z personelem ściśle kancelaryjnym. właściwego nie tylko Kadłubkowi10. 197. G i e y s z t o r. O.. pochodzi 'R. potem podkanclerzy.. Dokumentacja XII w. l. głównie na podstawie powtórzeń w kronice niektórych charakterystycznych wyraŜeń. t. które znajdujemy teŜ np. 46. Ŝe prace te jako stały przydział otrzymywał tylko jeden (ewentualnie dwóch) z kapelanów. obce osoby na rzecz Polski. słownictwa i kunsztu stylistycznego. iŜ dłuŜsze uprawianie nauki.

na co dyplomatyka nasza wskazywała. kancelaria ksiąŜęca polska nie pozostawia większych śladów swej działalności. z lat 1102—1150 zachowało się 35 dokumentów i listów (wśród nich 25 przekazów ksiąŜąt i biskupów polskich: 15 przywilejów. 38. Kozłowskiej-Budkowej. dysponujemy liczbą 100 dokumentów. głównym tworem kancelaryjnym był list w korespondencji i kontaktach zagranicznych. 122—126. przewaŜają nadania ksiąŜęce i biskupie na rzecz klasztorów: benedyktynów. 3 nadania). które wskazywać by mogły na ustalone formy pracy. juŜ choćby ze względu na wyjaśnienia Autorki Repertorium. dotyczące pominięcia wzmianek kronikarskich o listach. Ponadto z tego okresu pochodzą trzy zapiski sądowe 11. naleŜy je traktować tylko przykładowo. s. 70 i inne). z których 74 pochodzi od wystawcy polskiego. nr 16. Dyplomatyk-a — 10 14 5 . nie mówiąc o falsyfikatach sporządzanych w skryptoriach klasztornych np. tak długo nie był on potrzebny i stosowany w stosunkach wewnętrznych. 64. Są one orientacyjne. Kraków 1937. joannitów.15 listów lub dokumentów (w tym 7" wystawionych przez ksiąŜąt i księŜne" polskie: 4 listy. (Przedmowa. 7 listów. W II połowie XII w. naleŜy natomiast dostrzec stopniowe jego H Wyliczenie oparto na danych zebranych w Repertorium polskich dokumentów doby piastowskiej Z. Dopiero od r. o recepcji dokumentu i stanowisku prawnym na ziemiach polskich. 54 i inne. a w ówczesnej procedurze obowiązywał tylko dowód ze świadków. mianowicie: 48 dokumentów ksiąŜęcych (± l dokument rocznie). norbertanów. 45. niewątpliwa inspiracja ze strony dworu Bolesława Chrobrego co do treści listu Brunona z Querfurtu do cesarza Henryka II. jeśli zaś redagowano w tym czasie dokumenty to takie. l testament. wystawione przez komesów. I zapewne jak długo w oczach panującego i ówczesnego społeczeństwa polskiego dokument nie nabrał istotnego waloru prawnego. s. które powtarzają się po r. Ŝe w podanych tu liczbach uwzględniono falsyfikaty. Na przestrzeni XII w. 49. w Polsce moŜna wyciągnąć wniosek o jego recepcji stopniowej i wprowadzanej w miarę istotnych potrzeb oraz zapotrzebowania na świadectwo pisane 12 . 1181 coraz liczniej. cystersów. Nawet w tych dokumentach. 63. Wystawiane dokumenty nie noszą jednolitych cech. 42. Trudno więc mówić o regresie czy zaniku dokumentu za czasów Władysława Hermana. które moŜna zaliczyć jako produkt kancelarii wystawcy. 12 Por.). 1176 pojawiają się nadania ksiąŜęce wystawiane na rzecz kościołów. 53. 40. 2 zapiski). 8 zaś to dokumenty prywatne. VII—XI) oraz fakt. lub tekst statutu łęczyckiego. który stał się podstawą bulli Aleksandra III z 1181 r. wygotowany wzór dokumentu Dagome iudex. trudno doszukać się wspólnych cech wewnętrznych. Z drugiej połowy XII w. 19 dokumentów wystawionych przez arcybiskupa gnieźnieńskiego i biskupów polskich. które słuŜyły w stosunkach zewnętrznych (np. nr 39. W XI w. większość z nich pochodzi od odbiorcy (Repertorium. Z badań nad dokumentem XI i XII w. relacje o wcześniejszych nadaniach itp.

kancelaria nie przywiązywała wiele uwagi do dokumentu odbiorcy. Tak rozpoczął się od II połowy XII w.. zwróciły uwagę księcia i kleru zgromadzenia zakonne sprowadzane do Polski. 3) Kancelaria stopniowo odrywająca się od capelli rozwijała formy swej pracy w miarę rozwoju instytucji prawnoustrojowych. Sporadycznie tylko spisywano do kumenty w kancelarii wystawcy. I. 4) Przy 'boku kanclerza (a co najmniej od r. pomagał mu w za rządzaniu sprawami wewnętrznymi i w polityce zagranicznej. poteni —• wewnętrzny. cystersów i joannitów pierwsze upominały się o potwierdzanie na piśmie otrzymanych nadań. społecznych i gospodarczych. Brno C. 146 . s. tym bardziej. MoŜna by więc przyjąć. 2) Kanclerz pełnił funkcje doradcze przy księciu. Analogie w stosunkach czeskich i węgierskich potwierdzają te przypuszczenia 13. był on równieŜ opiekunem insygnium władzy. jakim była pieczęć ksiąŜęca. aby zostały one zaopatrzone w listę świadków i opieczętowane pieczęcią darczyńcy. Klasztory benedyktynów. Sbornik Prąci. W pierwszej fazie swego istnienia. Szentp e t e r y. 1189 na dworze księcia-seniora równieŜ przy boku podkanclerzego) pracował wyznaczony do spraw kancelaryjnych jeden z kapelanów (lub kilku kapelanów w za13 J. s.. przede wszystkim uwierzytelniając go. jako środka dowodowego. Magyar akleveltan. Ŝe chodziło o majątki i zwolnienia immunitetowe. tj. 6. Opaci tych klasztorów. Na wagę dokumentu.. do" II pół. XIII w. potem zaś w XIII w. — dokumentu wystawcy. okres dokumentu odbiorcy. tj. Das Verhaltnis Ŝur Urkunde als methodischer Factor der diplomatischen Arbeit. szereg czynności administracyjnych. S e b a n e k. dbając o to. cudzoziemcy. 44—47 (okres 1077—1205). przywozili ze swych krajów kult dla słowa pisanego. 5—19. które — między innymi — umacniały wagę dokumentu jako środka dowodowego. występowały następujące zjawiska charakterystyczne : 1) Capella na dworze panującego prowadziła w XI—XII w. gdy źródła i dokumenty podają nam imiona kanclerzy.Wprowadzanie od X—XI w. Budapest 1930. Nie znając zwyczajów polskich i ludzi nie mogli mieć zaufania do ustnego świadectwa. przed okresem.. Przywozili oni równieŜ ze swych macierzystych klasztorów formularze kancelaryjne i według własnych wzorów sami spisywali dokumenty w swoich skryptoriach. zabezpieczała na piśmie dokonane czynności prawne i przygotowywała i spisywała korespondencję ksiąŜęcą.. 1059. kierowników capelli (1112—1147). Ŝe w okresie kształtowania się urzędu kanclerza w Polsce w XI—XII w.. Istniała w Polsce piastowskiej co najmniej od początków XI w. początkowo na uŜytek zewnętrzny. Za przykładem klasztorów poszedł rodzimy kler domagając się coraz częściej od panującego opieczętowanego i uwierzytelnionego dokumentu. liturgicznych i innych na polecenie kanclerza.

L a b u d a. Wrocław 1951. Gródeckiego. 1955. W. B i e l i ń s k a. 192— 195. O kanclerzach polskich XII wieku. t. 781—820. 1968. 36—77. korespondencję księcia i nieliczne w tym okresie dokumenty. Kwart. 0. Kozłowska-Budkowa. Magyar okleveltan. Nad statutem łęczyckim 1180 r. l. z. Miejsce powstania kroniki Anonima-Galla.nauki o dokumencie polskim wieków średnich. Nr l. Kraków 1931. Przyczynki do dyplomatyki polskiej XII w. Kętrzyński. hist. 49. Die Hofkapelle der deutschen Konige.. 1935. hist. Stuttgart 1959. s. l. s.: odnaleziony oryginał bulli Aleksandra III z 1181 r. Stud. LITERATURA M. Sborn. ZARYS ORGANIZACJI KANCELARII KSIĄśĘCYCH W OKRESIE ROZBICIA DZIELNICOWEGO W pierwszym okresie podziału dzielnicowego po r. 13. 181—207. • TenŜe. Kwart. 73—79. W kwestii początków kancelarii polskiej. Kwart. 26. S. Dyplomatyka. 1138. w kierowaniu polityką 147 .. K. 42. Zarys . co przejawiało się. Kr z y za n o w s k i. CSAV. s. S. 1—55. Lublin 1968.. s. Gieysztor. s. t. Szentpetery.. t. 29—51. Prace z dziejów Polski feudalnej. Księga ku czci R. Zarys dyplomatyki polskiej wieków średnich. 1911.. s. A. 7. Górka. 1893. Fleckenstein. ksiąŜę-zwierzchnik posiadał określone uprawnienia w stosunku do pozostałych ksiąŜąt dzielnicowych. s. t. 1960.leŜności od potrzeb). 200—320. między innymi. 57—98. Grundlagen. Uwagi o początkach dokumentu polskiego. 1. Kwart. Warszawa 1934. 3. Repertorium polskich dokumentów doby piastowskiej. Księga Pamiątkowa 150-lecia Archiwum Głównego Akt Dawnych. t. t.-Dipl. Studia nad dokumentami XII wieku. t.. S. 1892. Początki dyplomatyki polskiej. źródł. 27 i nn. Jeszcze o początkach dyplomatyki polskiej. Źródła Z. Warszawa 1958. Początki dokumentu w Polsce. 1936. Kwart. t. 107—121. Kętrzyński. l (do końca XII wieku). TenŜe. J. I. Ci kapelani-pisarze uczestniczyli w miarę potrzeby w obradach rady ksiąŜęcej i spisywali zlecane im sprawy. F i a l a. 63—71. Forschungen. s. s. s. s. W. hist. Budapest 1930. Hist. 1891. hist. t. s. G. 363^28. s. K poćdtkum listin a panovicke kancelafe w Cechach. Szymański. Beitrdge Ŝur Geschichte der koniglichen Hofkapelle im Zeitalter der Ottonen und Salier bis zum Beginn des Investiturstreites. Die Karolingische Hofkapelle. J. G 6 r l i t z. 81—128. 25. Z. Semkowicz. 6. hist. 1928. Kraków 1937. s. RAU h-f. Hist. Nauki pomocnicze historii. TenŜe. Maleczyński.

t. B r e s s l a u. tj. Por. Tak więc we wszystkich kancelariach dzielnicowych pojawiają się mniej więcej w tym samym czasie pisarze i notariusze (1210—1232).. M a le c z yń sk ie mu . lub czeskiej (sposoby datowania. (Ego Ivo. w latach 1250— H. 1928. Przemyśla II. mianuje się w jednym z dokumentów. Henryka IV i Władysława Łokietka do zjednoczenia państwa świadczy o przetrwaniu więzów łączących poszczególnych ksiąŜąt i ich dzielnice. to jednak w ogólnej strukturze organizacji i formie dokumentu występuje szereg cech rodzimych wspólnych. Wypieranie dokumentu odbiorcy z kancelarii panujących ksiąŜąt przypada równieŜ we wszystkich dzielnicach mniej więcej w latach 1250—1265. świadkowie) wskazuje na to. Kwart. 14 148 . Handbuch det Urkundenlehre jur Deutschland und Italien. od 1240 r. róŜniących nas od kancelarii węgierskiej (gdzie np. juŜ w okresie zachowania zasady pryncypatu. charakterystyczne dla wszystkich dworów ksiąŜęcych zjawisko. s. niemniej jednak Iwo. gdy zaznaczał się coraz mocniejszy upadek zasady pryncypatu. znowu występuje bogaciej. l. s. t. dictus cancellarius Polonie. Ŝe chociaŜ poszczególne dzielnice zachowały odrębne formy pracy kancelaryjnej. Początki działalności kancelarii poszczególnych ksiąŜąt dzielnicowych przypadają na lata 1200—1216. Leszka Czarnego. Tak charakterystyczny formularz dokumentu o rodzimych cechach. O kanclerzach polskich XII wieku. 49—50. p rz e c iwk o K. Berlin 1958.państwa jako całości i w utrzymywaniu reprezentacji dworu princepsa. W o jc ie c h o wsk i. pojawiać się juŜ tylko w dokumentach uroczystych). capellą i gronem urzędników. Pozostałe dzielnice Polski tworzyły jednak na wpół samodzielne państwa feudalne i kaŜdy z ksiąŜąt dysponował własnym dworem. kanclerz Leszka Białego. Kancelaria krakowska. wszyscy ksiąŜęta polscy uwaŜali siebie za równych. na tych samych prawach co inne kancelarie dzielnicowe-: Pomimo samodzielności i odrębności daje się jednak zaobserwować ogólne. jako kanclerz Polski. divina miseracione. mianowicie zsynchronizowanie ze sobą procesu rozwoju polskiej kancelarii. w latach 1180—1240 arenga staje się coraz bardziej oszczędna w słowach. 467—480.). aby pod koniec XIII w. W tym okresie kanclerza dworu krakowskiego moŜna uwaŜać za osobę nadrzędną w stosunku do kanclerzy innych ksiąŜąt dzielnicowych. Nie dysponujemy w tej materii wzmiankami źródłowymi. Od lat 1201—1227. KDP III 6 z 24 marca 1213 r. co świadczy o wyodrębnianiu z dawnej capelli ksiąŜęcej notariatu-kancelarii. 42. po okresie trudności wznawia równieŜ około r. W tym samym mniej więcej czasie. tenŜe. ale zapewne nie moŜna porównać stanowiska kanclerza na dworze princepsa ze stanowiskiem archikanclerza na dworze niemieckim (Erzkanzler i podporządkowani mu kanclerze) 14 . Zjawisko wspólnych nośników politycznych i kulturalnych moŜna obserwować równieŜ na przykładzie ówczesnych kancelarii dzielnicowych. a silne dąŜenie w końcu XIII w. jednak pojęcie Polski jako całości nie zanikało. hist. w literaturze polskiej za stanowiskiem archikanclerza o p o wie d z ia ł się Z. 1220 działalność jako samodzielna.

Ta ostatnia wymaga osobnego omówienia ze względu na dzieje polityczne Mazowsza i zachowanie odrębności organizacyjnej w granicach państwa do r. Z tych teŜ względów naleŜy ją. zapewne dzięki stosunkowo ograniczonym podziałom dzielnicowym (zwłaszcza na tle dziejów Śląska lub Mazowsza). W dokumentach sporządzanych przez odbiorców imiona ksiąŜąt są często zniekształcone i pisane niejednolicie (Wlodslaus. które — jak sądzić z późniejszej praktyki — w kancelarii pisano zawsze w brzmieniu ujednoliconym (np. dobrze zachowanej dokumentacji czynności prawnych i najlepiej zbadanego materiału i form organizacyjnych tej kancelarii (por. Wskazuje na to zastosowany formularz. śląską lub mazowiecką. wyodrębnić moŜna następujące okresy: I — XI w.1270 kształtuje się teŜ własny styl poszczególnych kancelarii. Z 29 lat (1202—1231) doszło do naszych rąk 14 dokumentów z których 6 w oryginale. Władysław Laskonogi pozostawił po swych rządach w Wielkopolsce niebogatą dokumentację czynności prawnych.). KANCELARIA KSIĄśĘCA WIELKOPOLSKA W LATACH 1202—1300 Pierwsze ślady organizującej się pracy w kancelarii wielkopolskiej znajdujemy na dworze Władysława Odonica w ostatnich latach jego burzliwych rządów. Z okresu rządów Laskonogiego dysponujemy jego korespondencją oso149 . 4. wysunąć na plan pierwszy przed kancelarią małopolską i kujawską. księciem śląskim. w kancelarii Przemyśla I. Primislaus. które upływały w nieustannych walkach o ziemię i władzę pomiędzy nim a jego stryjem Władysławem Laskonogim. Dokumenty Odonica. przy czym formuły inwokacji. nos Premisl. promulgacji wędrują z jednej kancelarii do drugiej i stanowią wzajemny dorobek polskiej kultury dyplomatycznej i epistolograficznej. areng. podają imię księcia: Wlodislaus). stan badań. stale zmieniające się oraz róŜnie pisane imię i tytuł księcia. Bolislawus. 137). pomiędzy nim a Henrykiem Brodatym. u Bolesława: Boleslaus. Dokumenty te przeznaczone dla klasztorów cysterskich wyszły z pewnością z dyktatu odbiorcy (7 dok. Primisl. Kancelaria Laskonogiego (1202—1231). Spośród wszystkich kancelarii ksiąŜęcych. III — 1270—1300 wykształcone formy dokumentu polskiego i wysoka organizacja kancelarii ksiąŜęcych kładąca podwaliny pod organizację przyszłej kancelarii królewskiej. s. 1526. W dziejach dzielnicowych kancelarii polskich XIII—XIV w. do r. kancelaria wielkopolska najlepiej oddaje formy ewolucji i stawania się. II — lata 1202—1260/1270 — organizowanie samodzielnych kancelarii i własnego stylu (stilus curiae). noszące cechy dyktatu dworskiego. inne nie noszą cech. Boleslaws). jako przykładową. które mogłyby je kwalifikować do dokumentów wystawcy. 1202 — zaląŜki kancelarii.

MP I. nie dysponowała własnym formularzem kancelaryjnym. nieznanego nam jednak z imienia. dopiero po jego śmierci zorganizował własny dwór ksiąŜęcy w Poznaniu. Kierował nimi kanclerz Stefan. kanonik gnieźnieński. a ślady jego dalszej pracy zaobserwować moŜna równieŜ w kancelarii syna Odonica Przemyśla I. 12. do rozpoczęcia w niej pracy przez Gerarda. zwyczajem innych dworów mianował dla potrzeb wyłącznie kancelaryjnych. które zapewne wyszły z kancelarii Laskonogiego. W kancelarii Odonica jego dyktat spotykamy w 6 lub 8 wypadkach. Ŝe nie było tam wówczas ustalonych form pracy ingrosatorskiej i redaktorskiej. KDW I 122). Ŝe Gerard wyszedł ze środowiska poznańskiego jako kanonik kapituły. co do ich proweniencji kancelaryjnej. t. Gerard był pierwszym dyktatorem-notariuszem wielkopolskim. przedstawiają dostateczny materiał dla dyplomatyka. Ŝe i ona do r. % Kancelaria Odonica (1208—1239). prowadził wszelkie misje dyplomatyczne. Z 53 znanych nam dokumentów Odonica 12 przypada na lata 1208—1231 i prawie wszystkie noszą cechy dyktatu odbiorców. który chciałby na ich podstawie wyciągnąć wnioski. 150 . 551. na którym posiadał bogato obsadzoną przez kapelanów capellę dworską oraz kancelarię. BliŜsza analiza działalności kancelarii biskupów poznańskich umacnia nas jednak w przekonaniu. a to i z tego powodu. 446. Chodzi tu o listy księcia do Leszka Białego Krakowskiego (MPH. w kancelarii biskupa poznańskiego w 6. Władysław Odonic. Ŝe pełnił on obowiązki w obu sprawił. do Henryka Brodatego i papieŜa Honoriusza III (Theiner. On pierwszy na terenie Polski zastosował formułę datum per manus w dokumentach dla joannitów w 1237 r. dwóch notariuszy: Czesława i Gerarda (w r. Lasfconogi miał w latach 1202—1218 (1220) kanclerza Wincentego z Niałka. jako doradca Władysława. 1230. Praca kancelaryjna w tym czasie ograniczała się głównie do spisywania listów ksiąŜęcych i uwierzytelniania dokumentów sporządzanych przez odbiorcę. z których drugi był takŜe zatrudniony w kancelarii biskupa poznańskiego. Fakt. Pozostałe. iŜ moŜna by doszukiwać się wpływów kancelarii biskupa Pawła poznańskiego na kancelarię ksiąŜęcą. s. tj. to pewne. Działalność Gerarda była bardziej oŜywiona. kanoników poznańskich. bądź teŜ jego'kanclerz Stefan. i poszukiwał formularza kancelaryjnego. a po nim zapewne innego. KDW IV 2054). KDW I 95). lecz korzystał z przygodnej pomocy jednego z kapelanów ksiąŜęcych. który czynił próby zindywidualizowania stylu dokumentów obu kancelarii (ksiąŜęcej i biskupiej).bistą. II. być moŜe redagował korespondencję księcia. 1232. Wincenty. ale zapewne nie on ją spisywał. późniejszego arcybiskupa gnieźnieńskiego. w pierwszych latach jego rządów. Władysław Odonic. który walczył ze swym stryjem o władzę i ziemię przez lat 24 (1208—1231). Trudno teŜ na podstawie tych czterech przekazów wypowiadać zdanie o pracy kancelaryjnej na dworze księcia. Notariusz Czesław pozostawił po sobie niewielki dorobek kancelaryjny. wystawiane w latach 1232—1239.

Przemysł I przejął po ojcu kancelarię oraz jej personel. W krótkim jednak czasie Przemysł I zmienia kanclerza i mianuje na miejsce Stefana — Boguchwała z Czerlina (1246—1252. jak Michał (po raz pierwszy jako notariusz w 1249. co pozwalało zabezpieczyć się przed ewentualnymi fałszerstwami dokumentów. po 1257 r. tj. (KDW I 357) przeszedł z tym stanowiskiem do Bolesława PoboŜnego i pełnił swą funkcję aŜ do r. dobierając do pracy tak biegłego notariusza. ani Jan nie zmieniali jednak nic w organizacji kancelarii od czasu wejścia do niej notariusza Michała. Lwów 1928. zwanego PoboŜnym. w trzy lata po wyjściu z kancelarii ksiąŜęcej został biskupem poznańskim. W kancelarii Odonica rola kanclerza była kierownicza. Ani Boguchwał. I tak Czesław otrzymał od Odonica prepozyturę santocką (KDW I 146). Studia nad dyplomami i kancelarią Odonica i Laskonogiego 1202—1239. który był współwystawcą niektórych dokumentów brata. Bolesław. O jego własnej kancelarii moŜna mówić dopiero od 1247. ale . ta ostatnia szła jednak własnymi drogami. wykonawstwo prac nad dokumentacją czynności prawnych naleŜało do notariuszy. Maciej. Spotykamy więc na jego dworze kanclerza Stefana i dawnych kapelanów Odonica. to po r. Tilo). ani z wzorów Gerarda. 160—225. który został kanclerzem w r. który pracował nie tylko dla księcia Przemyśla. Ŝe notariusze ksiąŜęcy otrzymywali stałe prebendy. aby formularz przez nią stosowany odcinał się od formularza kancelarii odbiorców. korzystał z kancelarii i personelu Przemysła. kanonik kapituły poznańskiej a następnie jej archidiakon. Stefan kierował capellą ksiąŜęcą (wyszedł z niej jako kapelan Odonica'w latach 1224—1231) i pełnił rolę jego doradcy i emisariusza. do r. jednak w latach 1240—1257 dominuje pod kaŜdym względem kancelaria Przemysła I. 1264. natomiast pewne jest. zwłaszcza do okresu. która przechodziła po nim w ręce innych notariuszy dworu wielkopolskiego (np. tj. Przemysła I i Bolesława. Zapewne w 'załoŜeniu pracy kancelarii ksiąŜęcej leŜało. Boguchwał kanclerzował w latach 1246—1252. ani jeden z kanclerzy wielkopolskich nie trudni się redagowaniem dokumentacji czynności prawnych. Po nim kancelarię przejął Jan. które wprowadzili na dworze ksiąŜęcym juŜ na trwałe. który okazał się świetnym organizatorem kancelarii K. odcinając się jednocześnie od wpływu kancelarii biskupiej na świecką. 1247. Nie wiemy. KDW I 254 — KDW I 303. 1232. KaŜdy z braci rozporządzał własną kancelarią. Jan. czerpiąc wzory z ówczesnych podręczników sztuki dyktowania. któremu wkrótce zaczął towarzyszyć w pracy drugi notariusz Konrad. a poprzez dyktat dokumentów domyślamy się teŜ osoby Gerarda. po śmierci Przemysła I. To tylko osoba notariusza łączyła pracę obu kancelarii przez szereg lat (1230—1247). zapewne iza poparciem Przemyśla. Jeśli jeszcze za rządów Laskonogiego moŜna doszukać się w jego listach dyktatu kanclerza. po jeg6 odejściu z kancelarii ksiąŜęcej jego następcy nie korzystali ani z doświadczeń. 224). Inaczej przedstawia się nasza wiedza o organizacji kancelarii synów Odonica. Kancelaria Przemyśla I (1239—1257). jakie otrzymywał za swe stanowisko dochody. Maleczyński. gdy nie był jeszcze pełnoletni i nie otrzymał własnego dziedzictwa kaliskiego. Trwały wprawdzie nadal mocne powiązania personalne pomiędzy biskupstwem a dworem ksiąŜęcym i jego kancelarią. 1252. O organizacji pracy notariuszy i ich obowiązkach w kancelarii Odonica niewiele da się powiedzieć 15. od chwili powołania stanowiska notariusza dworu. szukając nowych. 151 15 ksiąŜęcej. a nawet od 1257 r. tj.pracując na zasadzie przypadkowego dobierania wzorów dokumentowych. przystosowanych i wybieranych przez notariuszy ksiąŜęcych. s. KDW I 27'8).

zapewne uzupełniając go. która u Przemysła II w dyktacie Jaśka wystąpiła 32 razy. Na 15 dokumentów z lat 1241—1246. W kancelarii Przemyśla I działał równieŜ inny notariusz Konrad. OcT~czasu jego działalności zaznacza się gwałtowny spadek dokumentu odbiorcy. Stał się wzorowym wykonawcą prac redaktorsko-ingrosatorskich i zapoczątkował w kancelarii ksiąŜęcej nowy styl i formularz kancelaryjny. 1246 występując z tytułem notariusza. pomimo zwiększonej pracy kancelarii.. Ŝe Michał spisał dla potrzeb własnych i kancelarii formularz. kanclerz kaliski Przemyśla z lat 1250-— 1253. był więc zatrudniony w capelli. Nie jest wykluczone. Nie zaznaczył teŜ swojej indywidualności Izajasz. Konrad pracował zapewne u Bolesława. reszta wyszła z dyktatu odbiorcy. Michałowi nałeŜy się większa uwaga niŜ jego następcom z tej przyczyny. i. z czego wnosić moŜna. tylko jeden został wygotowany w kancelarii Przemyśla. Jest faktem.przeszedł teŜ. W tym teŜ czasie znikają powoli z listy świadków kapelani ksiąŜęcy. W latach 1253—1257 liczba ta spada do 50%. a po jego uwięzieniu działał przy boku 152 . do kancelarii Bolesława. Ŝe reformy zapoczątkowanego przez niego dokumentu ksiąŜęcego przetrwały nie tylko w kancelarii Bolesława. Ŝe w-połowie XIII w. następuje wyraźny rozdział pomiędzy notariatem a capellą ksiąŜęcą. Notariusz Michał występował zrazu jako kapelan ksiąŜący. Michał. zwłaszcza gdy porównać dane z początków działania kancelarii Przemyśla. na krótko wprawdzie. podobnie jak inna Multis incommodis prudenter occurimus. redagując je i osobiście spisując. który takŜe przyczynił się do podniesienia wagi dokumentu wystawcy. 6 dalszych — z jej udziałem. z którego korzystali jego następcy w kancelarii ksiąŜęcej. a Przemyśla II — 37 razy. co obserwujemy po liczbie wystawionych dokumentów księcia. lecz stały się podwaliną formularza kancelarii Przemyśla II. sam ponosił wszystkie obowiązki. W latach kanclerstwa Boguchwała (1246—1252) 60% dokumentów powstało w kancelarii ksiąŜęcej.. vivit et actio littere powtórzyła się w dokumentach Bolesława 5 razy.. Ŝe uŜyta przez niego arenga Dum vivit littera. od r. Z 35 dokumentów dyktatu wystawcy z lat 1246—1257 ± 16 wygotował Michał. lecz jego rola w kancelarii ksiąŜęcej była mniej znaczna niŜ Michała.

s. aŜ do śmierci księcia. do r. który zaznaczył swój udział w ingrosowaniu dokumentów dyktatu Mikołaja. późniejszy prepozyt kaliski. Maciej wprowadził ją -na oznaczenie zredagowania i spisania dokumentu (w dokumentach opatrzonych tą formułą dyktat i dukt naleŜą do niego). a wreszcie w r. Pojawia się Mikołaj. Sprawna organizacja kancelarii Bolesława. a chociaŜ wiadomość tę znajdujemy w falsyfikatach (KDW I 240. po śmierci brata.Przemysła. najpóźniej 2aś w r. której w kancelarii Odonica uŜywał kanclerz Stefan. ale i ingrosując dokumenty. 1271 (M. Maciej wprowadził własne. indywidualne cechy do dyktatu uformowanego przez Michała. Przypuszczalnie Bolesław. 1257. 1257 nowy notariusz Maciej. Kancelarie wielkopolskie. który był kolejno (kapelanem dworskim (od 1251 r. ale i twórczy. uderzają one zwłaszcza w dyspozycji dokumentu i szczególnie w sformułowaniu zwolnień od immunitetu ekonomicznego i sądowego. Po nim kanclerstwo objął Piotr. Działając w kancelarii ksiąŜęcej w latach 1257—1271 uŜywał na przemian tytułu notariusza i pisarza. którego wkład w prace kancelaryjne był nie tylko ogromny. nie tylko dyktując. z których 13 nosi znamiona falsyfikatów. 1263—1264) i kanclerzem od 1264 r. Bielińska. notariuszem (w 1. Działał w niej od r. z 81 dokumentów po analizie treści i cech zewnętrznych 65% naleŜy do dyktatu kancelarii. Z jego dyktatu w latach 1249—1257 wyszło na pewno 7 dokumentów i alternatywnie jeszcze 6. kleryk Andrzej. Kancelaria Bolesława była prowadzona nie gorzej niŜ za czasów Przemysła. Rozporządzamy 100 dokumentami tego księcia. Kancelaria Bolesława PoboŜnego (1247—1279). Piotr więcej starań połoŜył około organizacji kancelarii niŜ jego poprzednicy. Pozostawił plon 14 dokumentów swego dyktatu. Kancelaria Bolesława PoboŜnego od 1257 r. 1279. przejął wraz z całym personelem kancelarii ksiąŜęcej poznańskiej takŜe jej kanclerza Jana. chociaŜ z imienia nie jest wymieniony na Ŝadnym z dokumentów. lub teŜ miał własnego pisarza. który pracował u niego do r. doświadczony pracownik kancelarii. 1268. Na pewno jednak w r. gdy ksiąŜę Bolesław przebywał w Kaliszu. rozwijała dalej własne formy dokumentacji. przejawiał niewątpliwie większą działalność jako rzecznik interesów Bolesława w sprawach polityki wewnętrznej i kontaktów Ŝ dworami ksiąŜąt z innych dzielnic oraz z kurią papieską. Działał równieŜ w ostatnich latach rządów kaliskich Bolesława notariusiz Swiętosław. 1264 i odszedł. Od daty objęcia kancelarii przez Piotra dostrzegamy zwiększenie się personelu. w pierwszych latach po objęciu władzy w Kaliszu {1247—1250). 249) mogła być ona w nich podana na podstawie faktycznych danych. 340) zjawia się w dokumentach Bolesława dyktat Tilona późniejszego dyktatora i notariusza Przemysła II. Ujednolicił on formularz dokumentów ksiąŜęcych i wprowadził zarzuconą w kancelarii Przemysła I formułę datum per manus. miał kanclerza Gotpolda.). przypuszczalnie na skutek konfliktów z Bolesławem. w której spotykamy się 153 . który dyktował dokumenty i zapewne je spisywał. nr 7.

posiadający godność archidiakona kaliskiego. B i e l i ń s k a. co moŜna wnosić choćby z faktu. Pierwszy z nich Wincenty. 1290) wśród świadków wystąpił Prokop. Sikora. co w okresie poszukiwania własnych form kancelaryjnych było dla wielkopolskiej kancelarii ksiąŜęcej charakterystyczne.. 1288 (1290) działał obok Wincentego. Bolesława PoboŜnego i przejęciu dzielnicy kalisko-gnieźnieńskiej we władanie przemysławowe. Pominięto na przykład zupełnie moŜliwość wykorzystania bogatego i wyrobionego formularza. Andrzej zjawił się na dworze gnieźnieńsko^kaliskim Przemyśla po śmierci jego stryja. Dokumenty i kancelaria Przemyśla I oraz Boleslawa PoboŜnego 1239—1279 na tle współczesnej dyplomatyki wielkopolskiej. Kancelaria Przemyśla II (1273—1296). posiada więc samodzielne stanowisko na dworze ksiąŜęcym. 139—178. 1287. 2 (41) 1968. Organizacja pracy w kancelarii i odpowiedzialność za tę pracę obciąŜały notariuszy.z dyktatem wystawcy mocno juŜ ugruntowanym. Kancelarie i dokumenty wielkopolskie. 154 - . kanclerz krakowski (dawny kanclerz Bolesława Wstydliwego i Leszka Czarnego). późniejszy biskup poznański. odrębny na tle dokumentów innych kancelarii.. Pracą kancelaryjną nie interesował się. 11. hist. Przywilej ten przysługuje tylko kancelarii arcybiskupa gnieźnieńskiego i skryptorium cystersów w Paradyzu. stosuje własny. ss. Unikali oni takŜe korzystania ze wzorów dokumentów odbiorcy. jego ambicje polityczne skupiały się przede wszystkim na zdobywaniu kolejnych godności kościelnych oraz na oddziaływaniu na politykę księcia wielkopolskiego. Kancelaria Przemyśla II nosi cechy urzędu zorganizowanego. R. 722). Przemysł posiadał dwóch kanclerzy. Krytyka autentyczności dokumentów Przemyśla I. Andrzej miał niewątpliwy wpływ na księcia. W czasie krótkich rządów Przemyśla w Krakowie (r. s. formularz. Obok niego działał kanclerz gnieźnieńsko-kaliski Andrzej Zaremba. Nowy kanclerz pojawił się po raz pierwszy w r. nie dopuszcza do częstegouwierzytelniania dokumentów odbiorcy. dysponuje stałym personelem notariuszy i pisarzy. po odejściu z kancelarii Wincentego. 34. tenŜe. w kancelarii Łokietka tytuł cancellarius tocius Poloniae (KDW II 790) w rozumieniu dzielnicy wielkopolskiej. ustala systematyczny styl pracy. R. Ŝe ani jeden z kanclerzy nie zaznaczył wpływu swego lub teŜ zmian w formularzu "M. Roczn. stosowanego przez skryptória cysterskie 16. przyjął tytuł najpierw cancellarius posnaniensis et calisiensis. prepozyt poznański. zaś w r. F. z. 1280 i aŜ do r. nosił tytuł kanclerza poznańskiego i występował w dokumentach księcia w latach 1277—1288. Oni teŜ redagowali dokumentację czynności prawnych. Wrocław-Warszawa-Kraków 1969. 9—46. W roku 1290. tenŜe. 1968. Krytyka autentyczności. Stud. 711. potem cancellarius Poloniae (KDW II 680. pozostawiając jej losy w rękach notariuszy. Notariusze księcia Bolesława połoŜyli podwaliny pod stilus curiae. hist. Przywileje rycerskie synów Wladyslawa Odonica.

Piotr (1290 — KDW II 650. zredagował on pomiędzy 1272 a 1286 r.). Kalisz. którą w tym. 664). Erwin {1288 — KDW II 634). 1273. Santok itp. np.kancelaryjnym. 90% dokumentów wystawionych w tym czasie przez Przemysła. Gdy został protonotariuszem i objął prepozyturę santocką. arengi przede wszystkim trzy: Dum vivit littera (37 razy). s. notum volumus esse (27 razy). W pierwszym okresie rządów Przemyśla II praca kancelaryjna spoczywa na barkach jednego pisarza i notariusza Tilona. Zjawisko to najlepiej da się zaobserwować na dokumencie arcybiskupim i biskupim. jego bracia nie potrafili juŜ z takim oddaniem prowadzić notariatu. który redaguje i spisuje dokumenty opatrując je swoją formułą datum per manus (1273—1286). świetnie sobie radził w kancelarii. promulgacja: notum facimus universis (100 razy). Ŝe Tilo. który został wprowadzony przez notariusza Tilona. ówczesny kapelan dworski. Prawie zupełnie wyeliminowany przez Tilona dokument odbiorcy wraca znowu do kancelarii księcia do uwierzytelnienia. uzyskawszy prepozyturę santocką. Tilo wprowadził do praktyki kancelaryjnej prosty formularz. Gniezno. Przeprowadzona analiza pisma zachowanych oryginałów dokumentów Przemysła całkowicie ten fakt potwierdza. narracja i dyspozycja zwięzłe. Poza nim w tym okresie nie występuje inny notariusz. przecieŜ w jego trafnych wnioskach z pomocą przyszedł mu fakt. jego brat Mikołaj (1288 — KDW II 632). Multis incommodis prudenter occurimus (32 razy). Tilo niezmordowanie redagował i spisywał dokumenty księcia. Erwin i Jakub redagowali dokumenty według jednolitego formularza przyjętego w kancelarii i kładli na dokumentach formułę datum per manus. I tak — inwokacja: in nomine domini amen. Raz tylko w r. który zapewne przebywał na dworze Przemyśla II od śmierci Bolesława PoboŜnego. Ten okres 13 lat jest okresem najwyŜszego poziomu wielkopolskiej kancelarii ksiąŜęcej. cysterski dokument odbiorcy. Kraków 1890. KrzyŜanowski. prebendę notariuszy wielkopolskich. Tilo towarzyszy księciu we wszystkich jego podróŜach. S. Jakub (1294 — KDW II 722). a za nim następcy: Jaśko. a wybrany przez niego z wzorów kancelarii Bolesława przed r. wreszcie Swiętosław (1295 — KDW IV 2058). chociaŜ są to sporadyczne wypadki. u którego był notariuszem pracując równocześnie jako sekretarz księŜny Jolenty. 17 155 . Humani generis acciones (18 razy). KrzyŜanowski przedstawił dzieje kancelarii Przemysła17 i chociaŜ -nie przeprowadził analizy dyktatu dokumentów ksiąŜęcych. Tilo pracując przez dłuŜszy czas sam. Powraca nawet. pełniący funkcję notariusza dworu od 1286 aŜ do 1296. Dyplomy i kancelaria Przemyśla II. który został protonotariuszem a więc przełoŜonym kancelarii ksiąŜęcej (KDW I 568). 1284 (KDW I 549) dokument zredagował i spisał Jaśko brat Tilona. po Tilonie. jego imię figuruje na dokumentach wystawianych w róŜnych miejscowościach (Poznań. korroboracja z powołaniem S. Z Jaśkiem pojawiają się w kancelarii inni notariusze i Tpisarze.czasie utoŜsamiali z formułą skrypcyjną. Mikołaj. 36— 39 oraz passim.

kontynuując przyjęty zwyczaj. 319. gdy ten jednak postąpił na biskupstwo poznańskie Łokietek nie powołał kanclerza wielkopolskie^ go powierzając całość spraw kancelaryjnych Pełce. 28. 322. międizy innymi. Jego teŜ zasługą było wprowadzenie zwyczaju sprawdzania autentyczności dokumentów przynoszonych przez odbiorcę do inserowania lub transumowania z dokładnym opisem tej czynności na wzór praktyki kancelarii francuskiej. Jednocześnie Henryk powołał na swego kapelana kanonika Jakuba. chociaŜ nie gorzej zorganizowana niŜ kancelaria Bolesława i Przemysła II. w kłórym stabilizowała się organizacja kancelarii wielkopolskiej. krzepła teŜ organizacja kancelarii łęczycko-kujawsKej. t. N o w a c k i. zobowiązał się. Więzy dworu z kapitułą poznańską były >tak trwałe i oczywiste. kanclerzowi sieradzko-łęczyckiemu. 18 156 . z. nr 11/12. Tilo i jego bracia zasiadali jako kanonicy w kapitule poznańskiej. Kolegiata NPMarii w Poznaniu. 6. jako kanclerza wielkopolskiego. Kancelaria wielkopolska Władysława Łokietka w latach 1296—1299. który nie kontynuował zwyczaju Piastowiczów wielkopolskich i korzystał z kujawskiego personelu kancelaryjnego i wzorów własnej kancelarii kujawskiej. i niewiele teŜ czerpała z wzorów i doświadczeń dawnej kancelarii wielkopolskiej. Ŝe kiedy po Przemyśle II dzielnicę wielkopolską objął Władysław Łokietek. spotkał się z ostrym protestem ze strony duchowieństwa poznańskiego. pracowała w oparciu o wzory kujawsko-łęczyckie. Uwagi nad kancelarią Wladyslawa Łokietka i Kazimierza Wielkiego. z datą oznaczoną przewaŜnie wg kalendarza kościelnego (110 razy). pracowników kancelarii spośród kanoników poznańskich i talk jak oni utrzymywał silne więzy z kapitułą poznańską. który pełnił funkcję kanclerza przy biskupie poznańskim Andrzeju (KDW I 788)18. Jaśka i Stanisława. 1955. wystawionym w Kościanie 24 czerwca 1298 (KDW II 787). Epizod tego postępowania znajdujemy w znanym dokumencie^ Henryka Głogowczyka. s. 69. przy niemałym wkładzie pracy notariuszy Dominika.się na pieczęć i jednolicie umieszczana data z powołaniem się na datum per manus (86 razy). s. K. tak jak jego dziad. 1—4. Przemysł II. w którym Henryk. w dalszym ciągu dobierał sobie. Jest to jeszcze jeden przykład na to. licząc na usunięcie Łokietka od rządów w Wielkopolsce. nie są obce niektórym dzielnicom polskim i Ŝe w tym samym czasie. Zapiski TNT. poprzednio kanclerza Przemysła. Ŝe wyrabiające się formy kancelaryjne w II połowie XIII w. J a s iń s k i. Na 197 dokumentów wystawionych przez Przemyśla II około 80% wyszło z kancelarii ksiąŜęcej. >s Kancelaria Łokietka (1296—1299). i. Dla pozorów raczej pozostawił. Mdes. Poznań. Ŝe stanowisko kanclerza dworu będzie zawsze obsadzone w porozumieniu z biskupem poznańskim i przez kanonika kapituły poznańskiej. 1». kościelny. Andrzeja Zarembę. ojciec i stryj. skoro Łokietek mógł jej wykształcone wzory prze-' J. prsyp. rzadziej (49 razy) rzymskiego.

K. nr 15. która była prebendą notariuszy wielkoWokół osoby Pakosława i jego *w. 73—76 i przyp. Andrzej Zaremba i notariusz Swiętosław (KDW II 760). nie chcąc wchodzić w dalsze konflikty z kapitułą poznańską i tamtejszym środowiskiem kościelnym. 33—35). który pojawia się na dokumentach Łokietka na przełomie 1298 i 1299 r. 1298 Andrzej Zaremba zostaje biskupem poznańskim. Wśród personelu kancelaryjnego pojawia się jako nowy pracownik Piotr Święcą. Łokietek nie obsadził stanowiska kanclerza wielkopolskiego. Władysław Łokietek. sporządzanie minut — brulionów. s. co stanowi nie mniej niŜ 85°/o. które w tym czasie pojawiły się w jej praktyce. Sventoslao notario Polonie). s. 351) i pracuje do grudnia 1299 (KDP II 171).. Jeśli istotnie zajmował to stanowisko. (KDW II 802. jak moŜna wnosić z treści dokumentów. tytularny kanclerz krakowski. Kancelaria ta przestrzegała zasad zabezpieczenia autentyczności dokumentacji poprzez kontrolę wewnętrzną pracy. który pełnił faktycznie funkcje głównego kanclerza Władysława i reprezentował jego interesy na zewnątrz (u Wacława II — KDW IV 2036. podobnie zresztą jak Swiętosław — notariuszem (Andreas cancellarius tocius Polonie.nieść na teren Wielkopolski nie obniŜając ogólnego poziomu i form dokumentacji czynności prawnych. sprawa nie jest rozstrzygnięta (por. w kaŜdym razie nie moŜna dowodnie twierdzić. Bielińska. op. (M. wojewody pomorskiego (maj 1298. 68 z nich nosi cechy dyktatu kancelarii wystawcy. w Lubece — KDW II 792). został kanclerzem pomorskim (PUb 572) i jednocześnie otrzymał prepozyturę kaliską. natomiast na usługach księcia pozostaje notariusz wielkopolski Jaśko.. kanclerz kujawsko-łęczycki i sieradzki. Ŝe zajął je Pakosław. cit. zdecydował się po rocznych rządach w Wielkopolsce przyjąć w poczet swoich urzędników dworskich część dawnego personelu kancelarii Przemyśla II.. PUb 574). 805) raz wprawdzie z określeniem cancellarius Polonie et Cracovie 1Q. Kancelarie wielkopolskie. 1297 zjawiają się na jego dworze dawny kanclerz Przemyśla. który pierwszy raz występuje w formule skrypcyjnej we wrześniu 1297 r. razem z nim opuszcza kancelarię Łokietka Swiętosław. z tytułem protonotariusza. kanclerstwa wielkopolskiego narosło wiele hipotez. aby podkreślić swą nadrzędność wobec Pełki tytułuje się kanclerzem całej Wielkopolski. J a s i ń s k i. nie odegrał większej roli na dworze księcia. syn Świecy. W styczniu r. summonotariusza i notariusza. powstającej na terenie Regni Poloniae. zaufanym doradcą Władysława był magister Pełka. i kontrolę przynoszonej z zewnątrz dokumentacji do zatwierdzenia ksiąŜęcego (np. Od stycznia r. 19 157 . który od 30 kwietnia 1299 r. Andrzej. które wakowało po Andrzeju. KDW II 786). Z kancelarii Łokietka w czterech latach jego rządów zachowało się do naszych czasów 81 dokumentów. natomiast.

Z kancelarią ksiąŜęcą byli teŜ związani dwaj archidiakoni pomorscy: Stefan (1298) i Andrzej „Kopidłowicz" (1299). podobnie jak w znanej w kancelarii wielkopolskiej arendze: multis incommodis prudenter occurimus zmienił słowo incommodis na malis. Piotr miał swego pisarza Pawła. KDW II 769). Maleczyński. Czternasty listopada 1308 r. oraz Paweł w latach 1298—1299). K. podkanclerzy kujawski. Ŝe był on podkanclerzym kujawskim. 1285— 1298. Jaśko w okresie od 1297 do 1299 r. 673. Czesław.. kanclerz wielkopolski (1298—1299). w otoczeniu urzędników tej dzielnicy (takŜe przy personelu kancelarii pomorskiej) nasuwa przypuszczenie. 1299) oraz czterech notariuszy (Dominik w latach 1291—1299. Ku j ot. przyp. 664. W czasie swego pierwszego pobytu na Pomorzu (styczeń 1298 r. Dokument z imłeniem Petrus Sceclica doszedł nas w kopii (KDW II 673) i kopista mógł się pomylić przy odczytaniu słowa Svenca (moŜe Sventza) przekształcając je na Sceclina. Po okresie pracy w kancelarii wielkopolskiej Piotr podróŜuje z Łokietkiem na Pomorze juŜ jako prepozyt kaliski i w czasie pobytu księcia w Gdańsku i Oliwie (kwiecień — maj 1299 r. niemniej uzyskał wysokie stanowisko w kancelarii Łokietka zapewne w wyniku zabiegów księcia o pozyskanie na Pomorzu poparcia silnego rodu Swięców. Spotykamy jednak poza podkanclerzym kujawskim. organizuje tam własny aparat urzędniczy i mianuje podkanclerzym pomorskim Czesława. Nie okazali się oni jednak przychylni Łokietkowi w r.. a w słowach in nostra baronibusque presencia przekopiował: baronorumąue. Na tle organizacji kancelarii Łokietka w latach 1296—1299. z którym współpracuje archidiakon i kapelan Stefan (PUb 551. juŜ po odejściu z niej kanclerza Andrzeja.polskich (byli na niej kolejno Mikołaj i Maciej notariusze Bolesława PoboŜnego). podkanclerzy (łęczycki)21. Rudgerem — podkanclerzego sieradzkiego Jaśka (KDP II 153—154) i podkanclerzego pomorskiego Czesława. 552. Piotr jednak w czasie tej podróŜy nie przebywa przy jego boku (księciu towarzyszy Jaśko). podkanclerzy pomorski 1298—1299. 21 Henryk wystąpił jako podkanclerzy bez tytułu. Wskazuje na to dyktat dokumentów. J a s i ń s k i.) Łokietek. Stawiamy tu hipotetycznie. 288. Ŝe Piotr Święcą mógł być identyczny z notariuszem Przemysła II. gdyŜ tylko ta kancelaria miała podkanclerzego. 691).) występuje czterokrotnie wśród świadków dokumentów jako kanclerz pomorski (PUb 572—575). cit. K. 38. s. trzech podkanclerzych (Rudger z Sokołowa. w których występował w obu kancelariach. 76 przypuszcza. Przed wyruszeniem do Gdańska po raiz drugi — w maju 1298 r. 285. mianuje Piotra Święcę protonotariuszem (KDW II 786). co spowodowało nieodwracalne skutki polityczne (S.. Personel kancelarii Łokietka w latach 1298—1299. identyfikuje Święcę ze Scieklicą. Roczniki TNT. s. t. 20 Piotr S w i ę ca był pracownikiem o duŜej rutynie kancelaryjnej. magister Henryk. szczególnie interesująco przedstawia się organizacja kancelarii pomorskiej.. 158 . tj. Stanisław od 1293 do 1299. był stosunkowo liczny: dwóch albo trzech kanclerzy (Pełka kanclerz kujaiwsfoo-łęczycki i sieradzki (1296—1299). Pakosław. Piotr. op. 15. iŜ był on podkanclerzym łęczyckim lub kujawskim. 242.. kanclerz pomorski 1299 i ew. s. Nadanie księcia dla Henryka (KDP II 171) wystawione w Łęczycy. 45). 1308. który spisał prawie wszystkie dokumenty pochodzące z jego dyktatu 20 . Piotrem (KDW II 650. Zarys.

22 M. panuje ład. co kwestionowował np. Intytulacja księcia jest charakterystyczna ze względu na jednolite brzmienie imienia księcia i wierne odbicia terytorialnego stanu posiadania Łokietka. w bogato stosowanych arengach.m.. dawny urzędnik dworu księcia Mściwoja. Formułę tę znajdujemy przy imieniu kanclerza Pełki. chociaŜ we wszystkich dokumentach dyktatu Piotra w formule d. podobnie jak w jego kancelarii łęczycko-sieradzkiej w latach 1275—1296. M a l e c z y ń s k i. Da-tacja w tej kancelarii podkreśla dwa etapy czynności. ale równieŜ kładli ją notariusze i pisarze. Wacław II22. K.p. B i e l i ń s. Przywiązywano do niej w dokumentacji czynności prawnych szczególną wagę.Paweł od marca 12§§ r. wśród których szczególnie ulubiona jest arenga nowa: cunctorum perit memoria factorum. jak w kancelarii Przemyśla II i nie jest pewne czy oznaczała ingrosatora dokumentu. który je istotnie ingrosował. cit. i porrectum p. a pisarzem dokumentu jest osoba trzecia. wystąpił Paweł.k a. W kancelarii Łokietka w okresie rządów wielkopolskich.p. gdyŜ Władysław nie zmienił swej pieczęci kujawsko-sieradzkiej sprzed r. spisuje w Wielkopolsce dokumenty sam. Cuyavie. op.m. składny system pracy. zapoŜyczonych z kancelarii kujawskiej lub wielkopolskiej. 1296. 245—247. która w tym czasie jest zresztą 'powszechnie uŜywana we wszystkich kancelariach polskich. mianowicie akcję prawną i spisanie dokumentu i brzmi na ogół: actum (z datą roczną) i datum (miejsce spisania i data dzienna). Lancicie et (ac) Siradie (26 razy) oraz z pominięciem słów et dominus — 24 razy. 27—28. i do niej . s. uŜywając jej do pieczętowania dokumentów aŜ do końca 1299 r. uŜył przy swym imieniu określenia: per cuius manum est (privilegium hoc) porrectum. W kancelarii wielkopolskiej mogła ona oznaczać udział w przygotowaniu protokołu z przeprowadzonej czynności prawnej i w zredagowaniu lub zredagowaniu i spisaniu dokumentu.. zaś formularz dokumentów wskazuje na osiągniętą rutynę kancelaryjną.m. zaś obok Piotra zjawia się archidiakon pomorski Andrzej oraz kapelan Teodoryk. wystąpiła ona w tej formie 44 razy. 23 W nieco odmienny sposób przedstawia sprawę formuły d. In tytulacja brzmiała na ogół:. Inne znaczenie miała formuła zastosowana przez Jana. jego pisarz. kanclerza kujawskiego. promulgacja stosowana juŜ od szeregu lat w kancelariach kujawskiej i wielkopolskiej: notum facimus universis tam pre:entibus quam juturi^ — (23 razy). W kancelarii wielkopolskiej Łokietka formuła datum per manus nie była tak jednoznaczna.m.p. który dwukrotnie w 1296 r.zbliŜona: cunctorum oblivione deprimitur (ogółem 19 razy). Czynność ta zapewne oznaczała wręczenie dokumentu2S. 159 . w tym z formułą datum per manus — 23 razy. Napis w otoku nie oddawał faktycznego stanu terytorialnego jego posiadania. Daje się zauwaŜyć w inwokacji: in nomine domini amen. s. W innych jednak przypadkach dyktator pokrywa się z osobą wymienioną w d. 57—58. Kancelaria Władysława Łokietka.N os Wladislaus dei gracia dux regni Poloniae et dominus Pomeranie.

od chwili wystąpienia pierwszych notariuszy ksiąŜęcych. która powodowała wystawienie dokumentu. natomiast wiadomo. okres ten przypada na lata 1257—1279. Nota riusz redagujący dokument brał udział w posiedzeniach rady ksiąŜęcej. dokument wystawcy wypiera zdecydowanie dokument odbiorcy. 3) Personalna obsada kancelarii przedstawiała się następująco: na jej czele stał kanclerz. Od siedemdziesiątych lat XIII w.Znaczenie formuły ćLp. W kancelarii pracowało stale od 2 do 5 notariuszy ksiąŜęcych. 4) Organizacja pracy w kancelarii w II pół. nabierała coraz większej rutyny. W końcu XIII w. 2) Organizowanie notariatu ksiąŜęcego przypada na lata 1230—1232. protokołując zapewne przebieg sprawy. Zwali się oni na przemian notariuszami i pisarzami. jest nie wyjaśnione dotychczas w dyplomatyce polskiej. nie tylko w stosunku do praktyki kancelarii wielkopolskiej. prepozytura santocka i kaliska przy kościele św. XIII w.. zrazu wykazujący indywi dualne cechy dyktatu poszczególnych notariuszy. cech kancelaryjnych (stilus curiae). Kanclerz reprezentował interesy księcia na zewnątrz i dysponował dla potrzeb pisarskich wyznaczonymi przez siebie kapelanami. XIII w. kanclerz powierzał kierownictwo notariatu wyznaczonemu notariuszowi. Ŝe notariusze wielkopolscy byli wynagradzani w swej pracy doŜywotnimi iprebendami (np. Pawła). znani w kancelarii wielkopolskiej Łokietka podkanclerze (1296—1299) są importem ze zwyczajów dzielnicy kujawsko-sieradzkiej. Niektórzy notariusze mieli swoich własnych pisarzy (rop.m. conscripsi) lub w formule datum per manus. 1286 (Tilo) w kancelarii Przemyśla II. niemieckiej lub czeskiej) pojawiło się w r. Jeden z'nich miał ogólny nadzór nad całością prać. XIII w. Oficjalnie stanowisko iprotonotariusza.. występował wśród świadków akcji prawnej lub zaznaczał swój udział w redakcji i spisaniu dokumentu w formule skrypcyjnej (ego N . który w I pół. O innych źródłach ich dochodu nie wiemy. kancelaria uwierzytelniała tylko dokument biskupi (gnieźnieński. W kancelarii wielkopolskiej nie wystąpiło stanowisko podkanclerzego. poznański). Piotr — Pawła). trudniej rozpo znać ich autorów. O uposaŜeniu kanclerzy źródła milczą. (Piotr Święcą). Od II pół. Od tego teŜ czasu pojawił się dokument ksiąŜęcy. Tilo — Jaśka. Rutyna kancelaryjna ograniczyła juŜ w kancelarii Bolesława indywidualny styl pisarzy. Ogólne uwagi o kancelarii wielkopolskiej. który od powiadał za prace kancelaryjne. kierował i dysponował notariu szami. z czasem nabierający. tj. 5) Dokumenty przedkładane księciu do potwierdzenia kancelaria podda160 . 1) KsiąŜęta wielkopolscy dysponowali od początku XIII w. sam na ogół nie redagując dokumentów. jako kierownika sekretariatu (za wzorem kancelarii papieskiej. łatwo 1 więc rozpoznać dokumenty wystawcy. a po tem w kancelarii Łokietka w 1298 r. samodzielnym dworem (curia ducalis) z capellą i kanclerzem na jej czele.

Dokument Przemyśla II. Druk: KDW I 537 . 43. 7.Fot. (kanc. dok. wielkopolskiego z 1284 r. ks. Gniezno AA. ksiąŜęca) O.

Fot. (kanc. Druk: KDW II 644 . 8. wielkopolskiego z 24 kwietnia 1290 r. dok. ksiąŜęca) O. ks. Dokument Przemyśla II. Gniezno AA. 49.

Wała badaniu co do ich autentyczności. Pierwszy dowód na to znajdujemy w kancelarii Bolesława PoboŜnego w 1272 r. w stosunku do potwierdzonego przez księcia testamentu komesa Łękomira (nos litteras testamenti comitis L, sub sigillis authenticis, non dbolitas, cancellatas, nec aliąua parte sui viciatas vidimus... KDW I 446). Brzmienie formuły zbliŜone tu jest to stosowanej w takich przypadkach formuły w kancelarii francuskiej. W kancelarii Przemyśla II (np. KDP III 24, KDW II 725) i Władysława Łokietka kontrola przedkładanych do zatwierdzenia dokumentów jest przeprowadzana systematycznie, a zwyczaj ten przeszedł teŜ do praktyki kancelarii królewskiej24. Nie znajdujemy wiadomości o składaniu petycji przez strony na piśmie, zapewne były one zanoszone do księcia ustnie przez zainteresowanego lub mediatora. Nie ma równieŜ danych co do prowadzenia przez kancelarię rejestru wydawanych i wpływu otrzymywanych dokumentów albo teŜ spisywania brulionów dokumentów. Wraz z dawnym archiwum ksiąŜęcym zaginęły niewątpliwie księgi formularzy, którymi kancelaria posługiwała się w toku swej codziennej pracy, co- -moŜna obserwować choćby na przykładzie jednolitego brzmienia formuł stałych oraz dyspozycji, zwłaszcza w tekście poświęconym zwolnieniom immunitetowym i przywilejom gospodarczym. Kancelaria sporządzała dokument (przywilej, akt zamiany itp.) w jednym egzemplarzu, jednakŜe na Ŝyczenie stron i zapewne za opłatą wydawała teŜ drugie egzemplarze, na co znaleźć moŜna wiele przykładów. Nie jest wyjaśniona sprawa, w ilu egzemplarzach sporządzano w kancelarii ksiąŜęcej mandaty, podawane do wiadomości urzędnikom i podwładnym księcia. Liczba mandatów, sporadycznie jeszcze występujących w kancelarii Przemyśla I, była coraz znaczniejsza w okresie panowania Przemyśla II i Władysława Łokietka. Zachowane mandaty dotarły do nas w jednym egzemplarzu, wydaje się jednakŜe, Ŝe ze względów praktycznych kancelaria mogła je sporządzać w kilku egzemplarzach. O cechach zewnętrznych i wewnętrznych dokumentacji czynności prawnych powiedziano na innym miejscu 25. Zarys dziejów kancelarii wielkopolskiej, dzięki sprzyjającym warunkom badawczym i bogato zachowanej dokumentacji, jest przykładem o tyle poŜytecznym, Ŝe daje wierny obraz stopniowej ewolucji form pracy i organizacji instytucji spełniającej szczególną rolę w zarządzie ksiąŜęcym dzielnicy, która politycznie i gospodarczo odegrała powaŜną rolę w dziejach trzynastowiecznego państwa polskiego.
A. P r e i s s n e r, Problem badania autentyczności dokumentu w kancelarii Wladystawa Łokietka, Stud. hist., R. 10, z 3/4 (38/39) 1967, s. 73—93. 25 Por. Rozdz. V, s. 81—121. Uwagi tam zawarte odnoszą się do wszystkich kance larii dzielnicowych.
24

Dyplomatyka — 11

!

ŁifERAttTRA

M. B i e l i ń s k a, Kancelaria Wladyslawa Łokietka w latach 1296—1299 (ze studiów nad kancelarią wielkopolską), Stud. źródł., t. 6, 1961, s. 21—80. TejŜe, Kancelarie i dokumenty wielkopolskie XIII wieku, Wrocław—Warszawa 1967. Z. Budkowa-Kozłowska, K. Maleczyński, Studia nad dyplomami i kancelarią Odonica i Laskonogiego (recenzja), Kwart. hist. 43, 1929, s. 40—59. K. J a s i ń s k i, Uwagi nad kancelarią Wladysława Łokietka i Kazimierza Wielkiego (na marginesie K. Maleczyńskiego „Zarysu dyplomatyki polskiej wieków średnich"). Zapiski TNT, t. 19, 1953, z. 1—4, s. 57—101. S. Kętrzyński, Michał i Konrad, dwaj dyktatorzy kancelarii wielkopolskiej w poi. XIII w., Ks. Pam. O. Balzera, t. 2, Lwów 1925, s. 30—31. TenŜe, Studia i przyczynki do dyplomatyki czasów piastowskich, cz. II, O dyktacie i dyktatorach dokumentów Przemyśla I i Bolesława PoboŜnego do r. 1257, Sprawozdania Tow. Nauk. Warsz., t. 7, nr 4, 1914. S. KrzyŜanows Ki, Dyplomy i kancelaria Przemyśla II, Kraków 1890. K. Maleczyński, Studia nad dyplomami i kancelarią Odonica i Laskonogiego 1202—1239, Lwów 1928. A. Preissner, Dokumenty "Władysława Łokietka. Chronologiczny spis, regesty i bibliografia edycji, Roczn. Bibl. PAN, R. 11, Kraków 1965, s. 197—296. TenŜe, Problem badania autentyczności dokumentu w kancelarii Władysława Łokietka, Stud. hist., R. 10, z. 3/4 (38/39), 1967, s. 73—93. TenŜe, Wyrazy polskie w dokumentach Władysława Łokietka, Roczn. Bibl. PAN, R. 10, 1964. F. Sikora, Dokumenty i kancelaria Przemyśla I oraz Bolesława PoboŜnego 1239—1279 na tle współczesnej dyplomatyki wielkopolskiej, Wrocław 1969. TenŜe, op. cit., Sprawozdania z posiedzeń Komisji Oddz. PAN w Krakowie 1964, s. 426—429. TenŜe, Krytyka autentyczności dokumentów Przemyśla I, Stud. hist., t. 11, z. 2 (41), 1968, s. 139—179. TenŜe, Przywileje rycerskie synów Władysława Odonica. Krytyka autentyczności, Roczn. hist., R. 34, 1968, s. 9—47. Spisy urzędników

S. Kutrzeba, Urzędy koronne i nadworne w Polsce, ich początki i rozwój do 1504 roku, Przew. nauk. liter., R. 31, 1903. R. M a u r e r, Urzędnicy kancelaryjni ksiąŜąt i królów polskich aŜ do r. 1386, Przew. nauk. liter., 1884. K. Maleczyński, Zarys dyplomatyki polskiej wieków średnich, Wrocław 1951, wykaz urzędników kancelaryjnych Wielkopolski, s. 177—189, 283—286. Źródła Codex Diplomaticus Maioris Poloniae, wy d. E. Raczyński, Poznań 1840; Codex diplomaticus Poloniae, wyd. L. Rzyszczewski i A. Muczkowski, r. 1847—1848, t. l—2; Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski, wyd. I. Zakrzewski, r. 1877—1878, t. l—2; M. B i e l i ń s k a, Kancelarie i dokumenty wielkopolskie XIII wieku, Warszawa 1967, dokumenty niedrukowane, s. 330—355; K. Maleczyński, Kilka nieznanych dokumentów XIII wieku przewaŜnie z archiwów poznańskich, Kwart, hist., t. 40, 1926, s. 185—196; tenŜe, Kilkanaście dokumentów Władysława Łokietka z lat 1296—1329, Stud. źródł., t. 6, 1961, s. 129—149. TakŜe pojedyncze dokumenty w róŜnych publikacjach historycznych. 162

S. kANĆELASlA kSlĄśĘĆA MAŁOPOLSKA l KUJAWSKA W LATACH 1194—1300

I. Kancelaria krakowska (małopolska) Dzielnica senioracka nie doczekała się opracowania dziejów swojej kancelarii na przestrzeni XIII w., 'bo teŜ, mimo licznie zachowanych i opublikowanych dokumentów małopolskich oraz rozpraw przyczynkowych, niełatwo jest odtworzyć funkcjonowanie dworu ksiąŜęcego i jego urządzeń (capelli, notariatu). Burzliwe dzieje dzielnicy krakowsko-sandomierskiej i powiązania personalne pomiędzy nią a dzielnicą kujawsko-łęczycką, wielokrotnie zmieniający się, odchodzący i powracający władcy tej dzielnicy — wszystkie te okoliczności nie sprzyjały stabilizacji form zarządu ksiąŜęcego, jaką spostrzec moŜna od pierwszych lat XIII w. w dzielnicy śląskiej lub wielkopolskiej. W pierwszym okresie Kazimierz Sprawiedliwy przejawiał tendencje do stworzenia na swym dworze ośrodka władzy ksiąŜęcej. Dysponował kanclerzem, wprowadził nadto urząd podkanclerzego, który niewątpliwie skupił koło siebie kapelanów pełniących funkcje pisarsko-kancelaryjne. Z dworu ksiąŜęcego wychodziła sporządzana tam korespondencja polityczna i dokumenty przeznaczone na uŜytek zewnętrzny 26 . Początki kancelarii za Leszka Białego 1194—1227. Z okresu rządów Leszka Białego nieliczne dokumenty, zachowane od r. 1206 dostarczają wiadomości o personelu dworskim ksiąŜęcym, wśród którego występują kanclerz, podkanclerzy i pisarz. Kanclerzem Leszka był Iwo OdrowąŜ, mianujący się kanclerzem polskim. Pełnił on funkcje doradcy ksiąŜęcego i występował w interesach księcia na zewnątrz. Pochodził ze znacznego rodu OdrowąŜów, wystawiał w swoim imieniu dokumenty i pieczętował je własną pieczęcią (8 dok.). Dwukrotnie odbywał studia za granicą (w 1209 — w Yicenzy, w 1217—1218 — w ParyŜu), po powrocie zaś objął biskupstwo krakowskie po Wincentym Kadłubku 27 . Rzutkie usposobienie Iwona i jego szerokie zainteresowania dają podstawę do przypuszczenia, Ŝe kierował on teŜ silną ręką capellą ksiąŜęcą i stworzył pierwsze podwaliny pod ówczesną kancelarię. W okresie jego kanclerstwa spotykamy pierwsze ślady formularza w sądowych dokumentach ksiąŜęcych, które według wszelkiego prawdopodobieństwa wyszły z dyktatu kancelarii dworskiej, być moŜe zredagowane przez samego Iwona. Iwo pełnił funkcję kanclerza w latach 1206—1217 mając do pomocy podkanclerzego Zulusa, o którym nic bliŜszego nie da się powiedzieć, oraz Mikołaja Repczola, kanonika krakowskiego, który pracował jako pisarz
*• Por. s. 143—147 oraz przyp. 5, 7 niniejszego rozdziału. * O Iwonie: PSB t. 10, s. 187—122; oprać. R. Gródecki; S. Kutrzeba, List generała premonostratenzów Gerwazego do Iwona, Kwart, hist., t. 16, 1902, s. 587; K. Maleczyński, op. cit., s. 100—101, 113. 163

dworski (Nicolaus, qui tunc scriptor erat in curia ducalis; J. M i t k o w-ski, Nieznane dokumenty Leszka Białego nr l, rok 1217). W roku 1218 Mikołaj objął po Iwonie kanclerstwo, musiał więc posiadać odpowiednie przygotowanie i kwalifikacje na to stanowisko. Piastował je aŜ do końca rządów Leszka, potem zaś przeszedł do jego Ŝony Grzymisławy i wreszcie do Konrada Mazowieckiego w czasie jego rządów krakowskich (1231—1243). Jego podkanclerzym w latach 1222—1229 był Mateusz, pisarzem zaś Humbert (Gimbert), scholastyk sandomierski występujący w dokumentach w latach 1222—1235. Prawidłowo rozwijające się w tym czasie zaląŜki notariatu dworskiego moŜna zaobserwować, na przykładzie ksiąŜęcych dokumentów sądowych, noszących wprawdzie w formularzu znamiona zapiski (brak inwokacji i arengi, otwarcie dokumentu tpromulgacją i po niej wymienienie osób procesujących się lub godzących, obiektywna forma przekazu, imię księcia f ępujące w trzeciej osobie), ale w formie wygotowania i opieczęto, uiiia wzorujących się na ówczesnym dokumencie zachodnioeuropejskim. Kancelaria Bolesława Wstydliwego (1234) 1243—1279. Walki o tron krakowski, które toczyły się pomiędzy Henrykiem Brodatym i Konradem Mazowieckim, nie sprzyjały porządkowi na dworze princepsa, a rządy Konrada w Krakowie nie zaznaczyły się dalszym rozwojem notariatu. Sprawy przybrały lepszy obrót dopiero po objęciu dzielnicy małopolskiej przez Bolesława Wstydliwego, który kierował nią przez 36 lat. Pierwsze lata rządów poświęcił on na porządkowanie wewnętrznych spraw swojej dzielnicy. W tym teŜ czasie (1243—1247), jak równieŜ w okresie wcześniejszych rządów sandomierskich (1234—1243) dwór ksiąŜęcy przedstawiał się bardzo skromnie, capella liczyła niewielu kapelanów (Mateusz, Jakub, Nijkul (Niiczel), Jan), ksiąŜę miał podkanclerzego Wojciecha zwanego Adalbertem, który zapewne prowadził sprawy kancelaryjne do r. 1243. Dopiero od 1243 r. wystąpił na stanowisku kanclerza magister Teodoryk, kantor krakowski, jednak nie wywarł on najmniejszego wpływu na organizację spraw notariatu. Z okresu rządów sandomierskich Bolesława i jego pierwszych lat panowania w Krakowie 1234—1247 zachowało się zaledwie 18 dokumentów, ich formularz wskazuje na to, Ŝe 'pochodziły od odbiorcy, który na dworze ksiąŜęcym uwierzytelniał przedkładany dokument wygotowany przez siebie. W roku 1248 pojawił się jako kanclerz Bolesława dziekan krakowski, Pełka, który iprzez 14 lat (1248—1262) kierował capella i notariatem dworskim. Wspomagał go w pracy przez pierwszych siedem lat (1248—1255) podkanclerzy Sobiesław (Dobiesław), który brał czynny udział w redagowaniu i spisywaniu dokumentów (KDM II 429, 448), po nim zaś Twardosław (1256—1279), późniejszy kantor isandomierski, 'który równieŜ osobiście spisywał dokumenty (KDP I 59). W tym okresie wśród świadków

164

przewija się 15 imion kapelanów ksiąŜęcych, z czego wnosić moŜna, Ŝe capella ksiąŜęca była stosunkowo liczna, nie naleŜy jednak wyciągać wniosku, aby wszyscy kapelani i klerycy byli zatrudniani przy pracach kancelaryjnych. Spośród 15 urzędników capelli, lub jej przygodnych gości, do czynności kancelaryjnych zostali wyznaczeni niewątpliwie Jan, który kładł na dokumentach swoje datum per manus (KDM II 476), Jakub, późniejszy kanclerz sandomierski, Twardosław, który jako kapelan wyznaczony do prac notarialnych przeszedł w r. 1256 na stanowisko podkanclerzego, oraz Zdzigot i Piotr. Byłaby to i tak dosyć pokaźna liczba osób zajmujących się redagowaniem i spisywaniem dokumentów i listów ksiąŜęcych. Lista ta kurczy się w latach 1270—1278. Spośród pięciu występujących na dokumentach kapelanów funkcje kancelaryjne pełnili z pewnością znany juŜ Jan i Marcin, którzy kładli na dokumentach formułę d.p.m. W roku 1263 kanclerstwo objął Paweł z Przemankowa, który wkrótce został biskupem krakowskim, po nim został kanclerzem Prokop, kantor gnieźnieński, w źródłach poświadczony na tym stanowisku dopiero w r. 1270. Pełnił je aŜ do końca rządów krakowskich Bolesława, po czym przeszedł na słuŜbę kanclerską do Leszka Czarnego i Przemyśla II, w 1292 r. został biskupem krakowskim. Pomimo zmian na stanowiskach kanclerzy, funkcję podkanclerzego pełnił w tym czasie Twardosław i on był faktycznym kierownikiem coraz lepiej funkcjonującej kancelarii Bolesława. Jak podaje K. Bobowski — z okresu 1248—1279 znamy 125 dokumentów Bolesława, z nich przeszło 30 zositało opatrzonych formułą d.p.m., którą kładł głównie podkanclerzy Twardosław (21 razy) a w kilku tylko przypadkach kanclerz Prokop (3 razy), podkanclerzy Sobiesław (l raz) i kapelani Jan, Marcin i Piotr (ogółem 4 razy). Formularz dokumentów Bolesława jest bardzo róŜnorodny. Ze znanych nam ogółem 143 dokumentów (z lat 1234— 1279) arenga wystąpiła na 114 w 72 odmianach. JuŜ te cyfry rzucają światło na bogaty, a nie ujednolicony dyktat kancelaryjny. Wprawdzie trzy z tych areng występują po kilka razy i noszą wyraźne znamiona dyktatu podkanclerzego Sobiesława (cum secundum auctoritatem divinam, oraz necesse est omnes actiones legittimas), kapelana Jana (ąuoniam mundus caducus est), niemniej jednak w powtarzających się kilkakrotnie arengach (np. ne res gęsta processu temporis evanescat, ąuoniam omnes moriamur) dopatrzyć się moŜna równieŜ dyktatu cysterskiego. Bardziej jednolita jest inwokacja (in nomine domini amen — 80 razy i in nomine domini nostri Jesu Christi amen — 15 razy). Promulgacja występuje wprawdzie po kilkanaście razy w tym samym brzmieniu, ale staje się ona w tym czasie we wszystkich kancelariach stereotypowa, nie jest więc miarodajna przy rozróŜnianiu dyktatu wystawcy i odbiorcy. Przeprowadzona przez K. Bobowskiego analiza dyktatu 125 dokumentów Bolesława dała w rezultacie zaliczenie 97 z nich (a więc + 78%) w całości lub w części do dyktatu kancelarii księcia. Kształtująca się i rozwijająca kancelaria krakowska Bolesława była zoYganizowana na innych zasadach niŜ współczesne jej kancelarie śląska, 165

wielkopolska lub kujawska. Dostrzega się w niej wyraźny podział funkcji między kanclerzem a podkanclerzym. Pierwszy występował jako reprezentant dworu ksiąŜęcego, był doradcą księcia i pełnił zapewne misje polityczne, nie wywierając zbytniego wpływu na prace kancelarii. Być moŜe, iŜ z tytułu swej władzy uwierzytelniał swym imieniem dokumenty, w których świadkował. Podkanclerzy był odpowiedzialny za notariat ksiąŜęcy, czynnie pracował w kancelarii dyktując, a takŜe i spisując dokumenty, kładąc na nich formułę d.p.m. oraz wręczając je zainteresowanym (porrectum per manum). Twardosław jako podkanclerzy dyktował niewątpliwie dokumenty. W tych, na których znajdujemy formułę d.p.m. z jego imieniem, w całości lub w części stwierdzono jego dyktat. On teŜ opiekował się pieczęcią ksiąŜęcą, którą pieczętował dokumenty. Krótki okres w latach 1255—1258, w którym dokumenty zamiast Twardosława pieczętował kapelan Zdzigot (qui sigillum apposuit) mógł wynikać z faktu nieobecności podkanclerzego. Zwyczaj pieczętowania dokumentów przez podkanclerzego praktykowała kancelaria Konrada Mazowieckiego w okresie krakowskich rządów tego księcia. Zapewne został on zapoŜyczony przez dwór Bolesława z wzorów mazowiecko-kujawskich. Przy boku podkanclerzego krakowskiego pracowali kapelani wyznaczeni do prac kancelaryjnych, ani jeden z nich nie uŜywał jednak tytułu notariusza lub pisarza. Funkcje notarialne pełnił więc na dworze Bolesława podkanclerzy. W innych kancelariach ksiąŜęcych obok podkanclerzego występowali notariusze (Kujawy, Wielkopolska). Brak ich w Małopolsce jest specyfiką tej dzielnicy 28. Wnioski badaczy (K. Maleczyński, K. Bobowski) o sprawnie działającej kancelarii Bolesława naleŜy nieco zmodyfikować. Wiele znamion świadczy 0 tym, Ŝe kancelaria ta szukała dobrych wzorów i z duŜym powodzeniem 1 systematycznie wypierała dokument odbiorcy, jednakŜe analiza dyktatd dokumentacji czynności prawnych Wstydliwego na tle dyktatu dokumen tów kościelnych, wystawianych nie tylko w dzielnicy małopolskiej, wska zuje dowodnie na to, Ŝe dokument ten pojawiał się w kancelarii ksiąŜęcej do uwierzytelnienia o wiele częściej niŜ się to przypuszcza. Zjawisko po wolnego wypierania z terenu Małopolski dokumentu odbiorcy było za pewne związane z polityką wewnętrzną Wstydliwego, która znajduje od bicie w wystawionej dokumentacji. Na 143 znane dokumenty tego księcia z okresu 1234—1279, 28 nadań dotyczyło kapituły krakowskiej, biskupów polskich i wysokich dostojników kościelnych, zaś 90 nadań — klasztorów (co stanowi przeszło 85% całości wystawianej dokumentacji), miasta otrzy mały tylko trzy nadania, resztę feudałowie i rycerstwo. Cyfry mówią same za siebie. Jeśli w tym okresie ksiąŜęca kancelaria wielkopolska, która wyO kancelarii Bolesława patrz: K. Maleczyński, op. cit. s. 104—112; 114—118; K. Bobowski, Ze studiów nad dokumentami i kancelarią Bolesława Wstydliwego, Acta Uniyers. Wratisl., Historia 9, 1965, s. 29—65, oraz tenŜe, Kancelaria i dokumenty Bolesława Wstydliwego (praca niedruk., Arch. Uniw. Wrocławskiego, sygn. 3099).
28

166

stawiała liczne dokumenty na rzecz osób świeckich, miast i wsi, które nie dysponowały własnymi kancelariami, zdołała ograniczyć a jednak stale tolerowała dokument odbiorcy, gdy chodziło o nadania na rzecz arcybiskupów gnieźnieńskich i czasem skryptoriów cysterskich, wydaje się naturalnym zjawiskiem,, Ŝe w kancelarii Bolesława traktowano przedkładane do zatwierdzenia dokumenty kapituły krakowskiej i niektórych klasztorów cysterskich, które miały dobrze zorganizowane skryptoria (np. Jędrzejów, Wąchock) jako naturalny bieg rzeczy. Kancelaria Bolesława była więc kształtującą się instytucją, poszukującą własnych form pracy i jednolitych schematów kancelaryjnych. Widać w niej wysiłki indywidualne (Twardosław, Jan), zmierzające do uporządkowania systemu, który w tym czasie jeszcze systemem nie był. Ponadto nie zbadano dotychczas, jakie wpływy kancelaryjne oddziaływały na dwór małopolski, w jakim stopniu personel Bolesława wykorzystywał wzory innych dzielnic lub np. wzory węgierskie, które mogła ze swym dworem przywieźć do Polski córka Beli IV, Kunegunda. MoŜna teŜ sądzić, Ŝe niektóre formuły kancelarii małopolskiej przeszły do innych dzielnic. Na przykład stosowana w kancelarii Bolesława arenga ąuoniam omnes moriamur pojawiła się w trzech dokumentach Mściwoja Pomorskiego w latach 1273— 1293 (PUb 258, 281, 497) w obu kancelariach mogła być zresztą zapoŜyczona z formularza cysterskiego. TakŜe arenga apostolica doctrina instructi didicimus przeszła do kancelarii królewskiej Władysława Łokietka (KDM II 567, KDP III 76). Jednak kancelaria krakowska, dobrze organizująca się, zwłaszcza w latach 1256—1279, tj. w okresie, gdy taki sam proces przechodziły kancelarie kujawsko-łęczycka i wielkopolska, podupadła ze śmiercią Bolesława, zaś specyficzny formularz jej dokumentów nie zawędrował na inne dwory i nie on był podwaliną przyszłej, czternastowiecznej kancelarii królewskiej. II. Kancelaria kujawska '

Po śmierci Bolesława Wstydliwego dzielnicę jego objął Leszek Czarny, ksiąŜę łęczycko-sieradzki, a syn Kazimierza-Konradowica. Przeniósł on na dwór krakowski wzory kancelarii swego ojca i praktykę własnej kancelarii sieradzko-łęczyckiej z lat 1267—1279. Kancelaria kujawsko-łęczycka uporała się w tym okresie z pierwszymi próbami organizacji i weszła w okres stabilizacji form. Aby poznać jej zaląŜki trzeba cofnąć się do okresu rządów Kazimierza Konradowica, który organizował swój dwór, korzystając ze wzorów panujących na dworze ojca, Konrada Mazowieckiego. Kancelaria Kazimierza Konradowica 1223—1267. Kazimierz otrzy-mawszy od ojca najpóźniej w 1231 roku dzielnicę kujawską, przejął równieŜ niektórych urzędników dworskich Konrada.
167

1246. Kancelaria Kazimierza Konradowica. s. księcia kujawsko-łęczyckiego (1233—1267). s. Ŝe za jego przyczyną w kancelarii pojawił się do pomocy Maurycemu Józef. Przypadło ono na lata 1239—1241. Nasza Przeszłość t. op. pełniącego słuŜbę kanclerza u arcybiskupa Pełki. Warszawa—Wrocław—Kraków 1968. Ziemia Kujawska t. zmierzającej do ograniczenia praw księcia na rzecz kościoła. Ŝe Kazimierz juŜ od r. (lub 1245) Maurycy. skoro po objęciu biskupstwa kontynuował ją konsekwentnie wobec Kazimierza. noster cancellarius). któremu była ona przeznaczona. 24. lecz pozyskał na to stanowisko Janusza. następnie zaś dworskim kanclerzem księcia (Yolimirus nostre curie cancellarius. W tej sytuacji Konradowie nie szukał kanclerza w gronie kanoników kapituły włocławskiej lub kruszwickiej. Ŝe istniały w tym czasie dwie kancelarie 29. Polityczna rola biskupa Wolimira 1259—1278. 143. Na dworze Kazimierza (1252/53—1258) zajął się sprawami ogólnej polityki księcia. t. Bieniak. Janusz kanclerz arcybiskupa Pelki i księcia Kazimierza Konra dowica (1232—1252. tytułujący się początkowo kanclerzem łęczyckim (ccmcellarius Lancicie 1248). mazowieckiego. M a l e c z y ń s k i.. 1248 połączył oba swoje dwory. s. Kancelarie i dokumenty wielkopolskie. Kazimierz wykorzystał śmierć Konrada (31 VIII 1247). 27—42. wśród których był kanclerz Wolimir. łęczycki i kujawski. 50. w okresie K. 1963. 3 1 F. około której połoŜył wiele starań uwieńczonych powodzeniem. B i e1 i ń s k a. Włocławek 1928. t j. l. Jego pogląd sprostował J. 22. Kanclerz Piotr jest poświadczony dowodnie w dokumentach w latach 1241—1242. Jednocześnie z nim działał podkanclerzy Marcin (1235—1245). Janusz miał za sobą lata pracy nad zorganizowaniem gnieźnieńskiej kancelarii arcybiskupiej. Rola Kujaw w Polsce piastow skiej. 1262. M. 1252/53—1258). 1252. 87—125. s.Pierwszym jego kanclerzem był więc Piotr. 1966. Zapewne w ostatnich latach pracy u boku księcia zaznaczyły się róŜnice stanowisk pomiędzy księciem a Wolimirem na temat polityki biskupa Michała. Kazimierz powierzył więc kierownictwo nad capellą i notariatem doświadczonemu pracownikowi. s. 3 0 J. Konflikt pomiędzy dworem biskupim a ksiąŜęcym stał się ostry 30 . M 11k o w s k i. a następnie od 1246 r. który był pisarzem kancelarii arcybiskupiej. Ateneum Kapłańskie. brata Kazimierza. gdzie znajdujemy go jako podkanclerzego jeszcze w 1239 r. Wydaje się. Kancelaria ta była jedną z lepiej postawionych w Polsce 31. Wraz z Łęczycą Kazimierz przejął jej urzędników dworskich. Wolimir tej polityce sprzyjał. 150—152. Wolimir piastował godność kanclerza do r. cit. który w latach 1216—1217 pełnił funkcję podkanclerzego na dworze Konrada i przeszedł do pracy u Bolesława ks. J. całość prac kancelaryjnych pozostawiając nadal w rękach podkanclerzego Maurycego. 29 168 . 126. Sikora. a więc juŜ w 6 lat po objęciu dzielnicy kujawskiej. Być moŜe. mógł jednak pełnić tę funkcję do r. który pełnił swą funkcję do r. aby zagarnąć dla siebie dzielnicę łęczyeko-sieradzką wbrew woli braci i z krzywdą brata Siemowita. do chwili postąpienia na biskupstwo włocławskie po śmierci biskupa Michała. nie ma więc podstaw do przypuszczeń. Karwasińska.

mając do pomocy. s. 169 32 .gdy kierował nią Janusz.. Nie było potrzeby prowadzenia dwóch kancelarii takŜe i ze względów praktycznych. Ŝe Kazimierz miał dwie kancelarie. w którym został arcybiskupem gnieźnieńskim po śmierci Pełki. tenŜe. ich pieczętowanie) miał przede wszystkim podkanclerzy. Mitkowskiego nad kancelarią Kazimierza 3S . Z 35 lat rządów Kazimierza znanych nam jest ponad 70 dokumentów. która orientuje nas bliŜej o czynnościach notarialnych.p. Uzyskał godności kościelne kustosza. 1265 (ostatni raz jego imię pojawiło się na dokumencie w r. cit. 119—123.. . Maurycy. w tym cztery falsyfikaty. Janusz przestał być kanclerzem Kazimierza od r. Obok kanclerza Rafała pojawił się na dworze ksiąŜęcym podkanclerzy Marcin. Spośród nich do czynności kancelaryjnych byli przydzieleni niewątpliwie kapelani: Jan. który piastował to stanowisko do śmierci Kazimierza. KDP II 33). Podobnie jak na innych dworach ksiąŜęcych w tym czasie. 50. bunt rycerstwa łęczyckiego poparty przez biskupa Wolimira 1260 r. Dwór Kazimierza. do kanclerza naleŜała reprezentacja interesów księcia. a następnie przeszedł na słuŜbę do Siemomysła. 1255 i pracował jako pisarz do 1261 r. a potem scholastyka łęczyckiego. 1261). redagowanie dokumentów. W tym czasie sprawy kancelaryjne prowadził podkanclerzy Maurycy. 1258. swego kapelana dworskiego. księcia wielkopolskiego w r. a potem Leszka Czarnego. 104— 106.). Po odejściu Maurycego. śadnemu z kanclerzy nie moŜna przypisać udziału w wymienionych wyŜej czynnościach. Udział w pracach kancelaryjnych (formularz. s. zaś sprawy notariatu obu dzielnic prowadził podkanclerzy.m. 58—75. mianowicie łęczycką. przypuszczalnie około r. op. M i t k o w s k i.?* TamŜe. niewiadomego pochodzenia (1266 r. dlatego mylące. oraz utrata kasztelani! lędzkiej na rzecz Bolesława PoboŜnego. Józefa. którą kierował kanclerz i ikujawską powierzoną podkanclerzemu i podporządkowaną pierwszej32. Po odejściu Janusza z dworu Kazimierza stanowisko kanclerza wakowało co najmniej przez 5 lat. późniejszy podkanclerzy i Rafał ostatni kanclerz Kazimierza. podobnie jak małopolski.. MoŜna zjawisko to wytłumaczyć sytuacją wewnętrzną Kujaw i cięŜkim połoŜeniem. a co najmniej dyskusyjne wydaje się mniemanie. Początki klasztoru cystersów w Sulejowie. MoŜna się w niej doszukać imion 25 kapelanów i kleryków. Jeśli przyjąć wyniki badań J. 1258. przez krótki okres. W kancelarii kujawskiej rzadki był zwyczaj stosowania w dokumentach formuły d. dyktat kancelaryjny ksiąŜący moŜna rozpoznać w 57% dokumentów J. miał rozbudowaną capellę. Pozostałych kapelanów z pracą kancelarii naleŜy wiązać bardzo ostroŜnie albo wcale. ksiąŜę mianował kanclerzem Rafała. s. 1262. w których to godnościach występował w latach 1282—1299. Zastosowali ją tylko po jednym razie Rafał (KDP II 89) i Józef (KDM I 48). Józef pojawił się na dworze Kazimierza w r. którzy przewinęli się przez nią na przestrzeni 35 lat rządów Konradowica. w jakim znalazł się Kazimierz w latach 1258—1261 (zatargi z wojewodą Boguszą w r.

takŜe w formularzu cysterskim).. W omawianym okresie mogło teŜ być kilka lat bezdokumentowych. oraz: licet acta (facta) hominum. Formularz dokumentów sporządzonych na dworze ma określone cechy. Floriana na Kleparzu pod Krakowem (dziesięciny z 19 wsi w ziemi sandomierskiej w okolicach Inowłodza i Sulejowa oraz dochód z mostowego w Przedborzu). dwa (4 lata). W pozostałych liczba wystawionych dokumentów wynosiła jeden (9 takich lat). Czy stan ten istniał juŜ w XIII w. zaś formuła korroboracyjna zawiera zwrot presentem paginam sigilli nostri munimine fecimus roborari. 500—509). nie da się potwierdzić. Ŝe dokument odbiorcy przysparzał kancelarii równieŜ nieco pracy (kontrola tekstu. trzy (8 lat). świadcząca jednak o stabilizacji formuł kancelaryjnych). które zapoŜyczono z kancelarii mazowieckiej Konrada. wiarogodność świadków. bądź były one właściwością kancelarii Konradowica i zostały wprowadzone przede wszystkim przez Maurycego. który stosowały wszystkie kancelarie ksiąŜęce i kościelne w II pół. Inwokacja w tych dokumentach brzmi: in nomine domini amen (stereotypowa. (przyszła ona z kancelarii arcybiskupa gnieźnieńskiego. przetrwały w kancelarii mazowiecko-kujawskiej i przeszły do wielkopolskiej znalazłszy się wreszcie w formularzu kancelarii polskiej XIII i XIV w. Są to: Que geritur (geruntur) in tempore. w których ksiąŜę wystawił po 7 dokumentów (1250. XIII w. Promulgacja rozpoczyna się przewaŜnie słowami: noverint universi (z dalszymi odmiankami). ne res gestas aboleat processus temporum.. Urzędnicy kancelarii mieli stałe dochody w postaci prebend.(42 dokumenty) zaś pismo w 50% (34 dokumenty). 1252) i jeden rok. I. prebenda kancelarii sieradzkiej dysponowała dziesięcinami z 10 wsi (J. Ŝe panował w niej ład i dąŜenie do jednolitych form pracy. opieczętowanie). arengi kancelaryjne. s. w którym było ich 8 (1257). Pozostałe dokumenty wystawione pod imieniem księcia sporządzili odbiorcy. Benefic. a była stosowana w tym samym czasie takŜe w kancelarii ksiąŜęcej wielkopolskiej). Opierając wnioski na znanych i opublikowanych dokumentach w ciągu lat 1231—1267 zdarzyły się tylko dwa lata. simul cum labente labitur (labuntur) tempore (jest to arenga zaczerpnięta z Summy dictaminum Ludolfa z Hildesheimu i była stosowana powszechnie. notariusz i pisarz. cztery (l rok) lub pięć (l rok). które obrazują pracę małej komórki notarialnej. Początek formuły świadków: huius vero rei testes sunt powtarza się w'kancelarii Kazimierza na przestrzeni lat 1246—1267 niemal bez zmian. Dokumentacja czynności prawnych wystawiona w kancelarii Kazimierza wskazuje na to. szczególnie trzy. Jeśli jednak przyjmiemy. to i w tym przypadku dojdzie się do cyfr. Jan Długosz podaje. Ŝe aŜ do czasów Władysława Jagiełły prebenda zwana kancelarią łęczycką naleŜała do uposaŜenia kolegiaty św. Przy tak skromnych pracach wystarczał zapewne w kancelarii podkanclerzy. Długosz Lib. 170 .

M. tj. nie troszczył się teŜ wiele o prace kancelarii. 5. trzeba to podkreślić. 148—150. s. Mazura. pismo. który po krótkim pobycie na dworze Siemomysła przeszedł do Leszka. Zarys.) i miał do pomocy kapelana Jana. Rafał. 1279 aŜ do 1288. W tym czasie kancelaria sieradzka zachowała dawS. więcej takich wiadomości znaleźć moŜna po r. Kancelaria dworska Kazimierza.. W działalności kanclerskiej Michał nie zaznaczył swojej indywidualności. sposób ich pieczętowania. zwł aszc za s. Studium o kancelarii Leszka Czarnego. Maleczyńskiego. Na tle zachowanych dokumentów księcia okres 1268—1279 nie dostarcza wielu wzmianek o stanie organizacji i personelu notariatu ksiąŜęcego. Kancelaria sieradzka zyskała kanclerza Michała. Szacherska. Za udostępnienie dotychczasowych wyników badań dziękuję Autorowi. pełniącego czynności pisarskie (KDP II 106). na jego dworze od 1288 do 1296 r.. Leszek Czarny35 jeszcze za Ŝycia ojca wszedł w r. Wpływy obu kancelarii nie infiltrowały się wzajemnie.. do śmierci księcia. później po objęciu dzielnicy sieradzkiej przez Władysława Łokietka. Niewątpliwie ciekawą postacią był w niej pisarz Józef. którzy odegrali niepoślednią rolę w Ŝyciu intelektualno--kulturalnym Kujaw. była skupiskiem ludzi wykształconych. l — 23. który elegancją pisma i szczególnymi zwrotami w treści redagowanych przez siebie dokumentów pozwala mniemać. przygotowującego się do objęcia stanowiska podkanclerzego. dawny kanclerz Kazimierza. 1279. Kancelarie synów Kazimierza Kujawskiego. gdy Leszek Czarny objął dzielnicę krakowską i zorganizował na obu swych dworach dwie kancelarie. Ŝe w kancelarii Kazimierza znane były dobre wzory kancelaryjne. St ud. t . Wszystkie te czynniki wskazują na to. 1260 w posiadanie dzielnicy łęczyckiej z Sieradzem i w latach 1264—1265 miał własnego kanclerza Mszczuja. s. (Wrocław).O wyrobionych formach pracy kancelaryjnej świadczy nie tylko formularz. Po śmierci Kazimierza jego synowie w róŜnym stopniu wykorzystali doświadczenie ojca w prowadzeniu swych dworskich kancelarii. ostatni raz poświadczony jako kanclerz w 1276 r. 3 5 Poza ogólną oceną kancelarii Leszka przez K. D w a ni e z na ne dokume nt y sz pe t a l ski e . ale takŜe postać zewnętrzna wychodzących dokumentów. 34 171 . archidiakona gnieźnieńskiego oraz podkanclerzego Mikołaja. w opracowaniu Z. Następnym jego kanclerzem był Rafał. źródł . 1960. Z dziejów kancelarii ksiąŜąt kujawskich w XIII weku.. 16. małopolską i sieradzką. pracował przy księciu przez szereg lat (1268 lub 1273 do 1278. późniejszy kanclerz łęczycki i sieradzki Władysława Łokietka (1287—1297). którą kierował podkanclerzy Jan (1279—1287). który na tym stanowisku przetrwał prawie 20 lat. pracując najpierw na dworze Leszka od r. Ŝe odebrał dobre wykształcenie retoryczne na jednym z ówczesnych uniwersytetów 34. tendencja do podkreślania róŜnicy pomiędzy uroczystym nadaniem a zwykłym potwierdzeniem lub mandatem. 131—134.

Drugi syn Kazimierza I. 172 . s. Siemomysł ks. wystawione w tym czasie dla dzielnicy sieradzkiej nie nosiły cech wyrobionego formularza i nie były opatrywane formułą d. Dotychczasowe wyniki badań zdają się wskazywać na to. 1282 (KDTyn nr 30)).m. Dokumenty księcia. 45 i nn. tak jak praktykowano w Wielkopolsce). łącznie 32. Pojawienie się nieznanego bliŜej kanclerza Jakuba (a moŜe kapelana. kujawski rozpoczął swe rządy od układów z biskupem włocławskim Wolimirem. nadal jednak w kancelarii nie istnieje stanowisko notariusza. w tym 27 oryginałów (jeden w podwójnym egzemplarzu) i 5 fotokopii oryginałów dzisiaj nie istniejących. kanonika sandomierskiego.. dawnego kapelana Siemomysła kujawskiego. który wystąpił w 1268 r. tj. cit.m. podkanclerzy księcia. Być moŜe. Ogółem zachowały się 64 dokumenty księcia. któremu znanych było tylko 47 dokumentów Leszka. który być moŜe zaraz po śmierci Kazimierza znalazł się na jego dworze. tym bardziej Ŝe w swej polityce uległ wpływom krzyŜackim. który pojawił się na dwo36 J. przechodząc na stanowisko kanclerza do Leszka Czarnego. (z wyjątkiem raz uŜytej przez podkanclerzego Jana w r. Przy boku podkanclerzego pracował wyznaczony do prac pisarskich kapelan dworski. op.ne zwyczaje kancelarii kujawskiej. 36 Jego burzliwe rządy (1267—1287) odbiły się teŜ na organizacji dworu i kancelarii. Od tego czasu. iŜ w tym czasie na terenie Małopolski oznaczała kontrolę tekstu i doręczenie go stronom zainteresowanym (a nie spisanie dokumentu. a które Siemomysł otrzymał z powrotem dopiero w 1278 r. którą kierował przez cały okres rządów księcia w Krakowie dawny kanclerz Wstydliwego Prokop. 50°/» całości znanych dokumentów Leszka. którego z imienia aŜ do 1283 r.p. 27). w kilka lat później opuścił Siemomysła. W 1271 r. Zniknął równieŜ z kancelarii Dobiegniew. tj. której uŜyto w kancelarii krakowskiej na przestrzeni 1281—1288 27 razy. Na dokumentach małopolskich pojawiła się teŜ od 1281 r.p. nie zostało dotychczas wyjaśnione (Mosbach. przypadkowo na dokumencie Siemomysła). s. niewielu jednak uzyskał zwolenników. Kanclerz Rafał. Maleczyński (Zarys dyplomatyki. 134). nie znamy. dotychczas nie znana. a często stosowana w kancelarii Bolesława Wstydliwego formuła d. a potem Filipa (1287—1288). B i e n i a k. ^Wystąpili w niej kanclerz Prokop (15 razy) i podkanclerzowie: Zygfryd (4 razy) i Filip (8 razy). Ŝe małopolska kancelaria Leszka Czarnego wykazuje niŜszy poziom organizacji niŜ jego kancelaria sieradzka. 1271 aŜ do końca panowania Siemomysł nie miał kanclerza. około r. w tym roku w dokumentach pojawiło się imię Zygfryda (1283—1286). Wiadomości. musiał opuścić swe księstwo (KDW I 444). / Kancelaria małopolska Leszka Czarnego.. w kaŜdym razie w większej ich liczbie niŜ przyjmował K. które objął Bolesław PoboŜny. miała podkanclerzego. s. Dyktat kancelarii ksiąŜęcej daje się ustalić w kilkunastu z tych dokumentów.

który pojawiał się na dokumentach Łokietka z przerwami od 1288 aŜ do r. podkanclerzy Leszka Czarnego i kleryk Michał. 1297. 1288. W latach swego kancelariatu pracował początkowo bez pomocy notariuszy lub pisarzy. którego nie naleŜy identyfikować z kanclerzem sieradzkim Michałem (DKM. faktycznie zaś spełniał rolę doradcy księcia i koordynatora całości spraw wszystkich dzielnic Władysława. Władysław ustalił prawidłowość funkcjonowania kancelarii we wszystkich posiadanych dzielnicach. 222 nr 48. Wreszcie w okresie krótkich rządów Łokietka w Sandomierzu kanclerzem jego był Pakosław. co w ówczesnych stosunkach dworskich na ogół występowało rzadko 37. zapewne około r. Kancelaria sieradzka Łokietka miała swego kanclerza Michała. O dokumentach i pracach kancelaryjnych na dworze kujawskim Siemomysła niewiele moŜna powiedzieć.f Ze razem z Rafałem. a podkanclerzym u jego boku w r. posiadający szerokie plany zjednoczenia w swym ręku ziem całej Polski. który piastował tę godność od 1288 do 1296 r. s. Na Kujawach współrządy braci Władysława. stanowisko kanclerza kujawskiego. 1295 był Jaśko. postępowy w korzystaniu ze zdobyczy ówczesnych urządzeń politycznych i gospodarczych przejął po swym ojcu wszelkie dobrze funkcjonujące urządzenia i udoskonalił je. którzy zaznaczyli swój udział w pracach kancelaryjnych: Zygfryd. a więc takŜe w okresie. B i e l i ń s k a. 37—38. miał więc za sobą wyŜsze studia na jednym z ówczesnych uniwersytetów). Inaczej przedstawia się kancelaria młodszego brata Leszka i Siemomysła — Władysława Łokietka. Tak więc Jan. który później przeszedł na słuŜbę do Wacława Czeskiego. dobremu doradztwu i wykształceniu (nosił tytuł magistra. Wystąpił on raz jeden w dokumencie Łokietka 87 M. Jan pozostał nadal kanclerzem łęczyckim aŜ do r. Ŝe Jan osobiście je redagował jako kanclerz. Kazimierza i Siemowita trwały do r. od tego roku moŜna uznać samodzielność kaŜdego z nich. Szybko teŜ awansował na dworze księcia zajmując kolejno stanowisko kanclerza kujawskiego (1292—1296). t j. 1298. Zastępcą Pełki do spraw kancelaryjnych był podkanclerzy Rudger z Sokołowa. 173 . nie dłuŜej jednak niŜ do r. w r. 1292. Kanclerz kujawski Pełka zyskał zaufanie Władysława dzięki swojej energii. gdy Łokietek objął władzę w Wielkopolsce. gdy pojawił się na nim podkanclerzy Albert oraz dwaj urzędnicy. 1282. Kancelaria Władysława Łokietka. 'Po powrocie Siemomysła z wygnania (1271—1278) dają się zaobserwować pierwsze próby zorganizowania dworu ksiąŜęcego dopiero w r. w którym kanclerzem kujawskim został Pełka. Michaele clerico nostro qui scripsit). Dyktat dokumentów Łokietka z tego okresu wskazuje. s. obok godności kanclerza łęczyckiego Władysława otrzymał równieŜ od 1288 r. Od czasu objęcia rządów w Łęczycy. poprzednio podkanclerzym sieradzkim Leszka Czarnego. łęczyckiego (1296—1297) i sieradzkiego (1297— 1299). 1275. Energiczny w sprawach polityki wewnętrznej. 1268. zorganizował tam po pewnym czasie kancelarię z jej kierownikiem Janem.

Stud. 11. tj. (KOM I 120. samo księstwo dobrzyńskie nie naleŜało do bogatych. regesty nr l—31.m. której uŜywali przewaŜnie kanclerze i podkanclerzowie. Na tle kancelarii innych dzielnic mała kancelaria księcia działająca na pewno od 38 S. Arengi. W Małopolsce Łokietek rozporządzał równieŜ notariuszami Jaśkiem i Dominikiem (1290—1291). źródł. Rudger. od czynności spisania lub wręczenia dokumentu (datum). Pomimo istnienia osobnych kanclerzy dla kaŜdej dzielnicy ksiąŜęcej. który rozwijał się pomimo nie sprzyjających po temu warunków. który dzierŜył księstwo dobrzyńskie w latach 1282/1291—1306. w pozostałych latach liczba dokumentów waha się od 2 do 4 (A. d. M. 79—110. który pozostawił wiele dokumentów spisanych przez siebie w kancelarii dworskiej. ąuoniam ea que freąuen-ter legitime acta sunt. W dokumentach Władysława stosuje się rozdzielenie czynności prawnej (actum).p. W tytule księcia wymieniano dokładnie wszystkie ziemie. ąuoniam facta mortalium. 220—225). Ŝe z synów Kazimierza Konradowica wzory kujawskiej kancelarii przejął Władysław i on teŜ w okresie swych rządów postawił własną kancelarię na wysokim poziomie organizacyjnym. W kancelarii Łokietka w latach 1282—1295 pojawiała się dziewięciokrotnie formuła d.. S z a c h e r s k a. jakimi kierowano się w kancelarii Łokietka przy jej stosowaniu nie są dotychczas ostatecznie wyjaśnione.z 12 kwietnia 1292 r. Preissner. Siemowit otrzymał dzielnicę małą. którzy pozostali na dworze księcia i mianując się na przemian notariuszami i pisarzami. Pachoslao cćificellario curie nostre peif cuius manum hoc primlegium est porrectum). Kancelaria 'Siemowita księcia dobrzyńskiego. s. którymi władał. to przede wszystkim: humani generis acciones. Jaśko i Pakosław. Stosowali ją na przemian: Pełka. Siemowita. do r. Liczba zachowanych dokumentów Łokietka z lat (1275) 1282—1295. Motywy. 1966. ograniczając tym samym do minimum praktykę przedkładania przez odbiorców ich własnych dokumentów do uwierzytelnienia. 1299. co wskazuje na docenianie wagi prawnej dokumentu. Wspomnieć wypadnie równieŜ o kancelarii najmłodszego syna Kazimierza. pracowali w kancelarii łęczycko-sieradzkiej. Michał. a następnie wielkopolskiej Łokietka. o średnim osadnictwie. dokumenty Władysława z omawianego okresu noszą cechy stałości formularza. 1295 i 6 w r. MoŜna zatem stwierdzić. które przeszły z czasem na teren Wielkopolski i pozostały w praktyce kancelarii królewskiej Łokietka. Dominik był tym. 1292. przez którą przebiegała wspólna granica diecezji włocławskiej i płockiej. a z nich 7 w r. ale nie wymienił jej na dokumentach swego dyktatu kanclerz Jan. Jego kancelaria jest przykładem małego organizmu. Inwokacja in nomine domini amen. t. ale w zaleŜności od nich 38. 174 . sapien-tum decrevit auctoritas. Dokumenty Wladyslawa Łokietka. Wystawił ich na przestrzeni 13 lat — 31. s. w okresie jego rządów kujawsko-łęczyckich jest niewielka.

Z okresu rządów Siemowita zachowało się 10 dokumentów i jedna wzmianka o dokumencie. Karasiewicz. Najniezbędniejsze czynności pisarskie wykonywał Mikołaj. Przyczynek do dyplomatyki polskiej XIII w. 52. 15—246. Zarys dyplomatyki polskiej wieków średnich. dawny notariusz Łokietka. 1222.13ÓÓ r. 99—152.. Poznań 1961. nr 7 i 8. Wratisl. Poznań 1949. Kwart. s. Poziom kancelarii Siemowita. Kancelaria Siemowita. s. Kancelaria Kazimierza Konradowica księcia kujawsko-łęczyckiego (1233—1267). t. 9. Sl.. Maleczyński.. nauk hist. s. 106—109). s. Mazur. z. Kwart. z. S. t. Ze studiów nad dokumentami i kancelarią Bolesława Wstydliwego. z zastosowaniem areng. Prace Kom. Stud. 55—65. 175 . W pierwszym okresie władania Dobrzyniem Siemowit nie posiadał kancelarii. J. 8. s. późno zorganizowanej i przez krótki okres działającej. Wrocław — Warszawa — Kraków 1968. Nasza Przeszłość t. Studia nad kancelarią księcia Kazimierza kujawsko-łęczyckiego (1233— 1267). W roku 1300 ze zmianą pozycji politycznej Siemowita zmieniał się teŜ styl jego dworu. s. 12. Wrocław 1965. K. które w tym czasie były uŜywane w Wielkopolsce i na Kujawach (Quoniam ea que in tempore aguntur. gdyŜ warunki polityczne nie wskazywały na potrzebę zorganizowania takiej instytucji. Fil. Początki klasztoru cystersów w Sulejowie. t. TenŜe. 29—66. Od roku 1297 pracował na dworze. fundacją i rozwojem uposaŜenia do końca XIII wieku. PAN Oddział w Krakowie. Historia. jest przykładem instytucji dworskiej współdziałającej w zarządzie ksiąŜęcym nad posiadanym terytorium. TenŜe. B o b o w s k i. Pamiętnik AU. Wydz. notariusz Mikołaj (4) oraz notariusz Jaśko (1). KrzyŜanowski. TenŜe. hist. nr l. KsiąŜę mianował kanclerzem prokuratora Mikołaja. 8 dokumentów zredagowali: kanclerz Mikołaj (3). Ze studiów nad dyplomatyką ksiąŜęcą w Polsce w XIII w. Mitkowski. Studia nad dokumentami. Nieznane dokumenty Leszka Białego z lat 1217. Dwa dokumenty Leszka Czarnego dla dominikanów sandomierskich. hist. nr 36. Mikołaj. 19. Formularz jest zbliŜony do wzorów kancelarii kujawskiej. 1959. 110—121. W jednym z dokumentów pojawił się Jaśko. z. który być moŜe miał do pomocy jednego z kapelanów dworskich. R. Szacherska. 1964. 1890. Sprawozd. 63 (1952—1954). 645—658. LITERATURA K. W. 1-^2. kanonik płocki i prokurator dobrzyński. nr 21. 3—4. Acta Univers. 1938. Paweł z Przemankowa biskup krakowski (1266—1292). Dyplomy Bolesława Wstydliwego dla katedry krakowskiej. a potem w kancelarii Siemowita notariusz tego samego imienia co kanclerz. Tylko dwa z tych dokumentów naleŜy przypisać dyktatowi odbiorcy. s. Wrocław 1951.-Hist. był dobry i niewątpliwie nie ustępował w porównaniu z poziomem organizacji kancelarii Leszka Czarnego i kancelarii Łokietka.. Sobótka. Z. 1969. 9. s. TenŜe. PTPN. hist. 123—124.

f. Niedocenianie dokumentu jako pełnoprawnego świadectwa daje się zauwaŜyć w mało precyzyjnej datacji dokumentu. l—24. 1886. Muczkowski. L. 1213 na stanowisko kanclerza zostaje powołany dawny kapelan księcia Henryka — Idzi. niemniej jednak w Księdze Henrykowskiej wymieniono go jako notariusza. Łódź 1951. jak równieŜ rozgałęzienia licznych linii piastowskich na Śląsku sprawiają. źródł. Ząjączkowski. Ŝródł.. Claustri Heinrichow. kierownictwo kancelarii obejmuje magister Tomasz. Niewątpliwie funkcje takie spełniali Idzi i Mikołaj. Kur a ś. 4. 50—62. Roczn. Arch. t. Warszawa 1981. TejŜe. 6. Szacherska. 1887. W r. 1201 aŜ do 1212 posiadał na swym dworze kanclerza. 1968. wyd. Ulanowski. Dokument lokacyjny Lutomierska z 1274 r. s. Z dziejów kancelarii ksiąŜąt kujawskich w XIII wieku. w formie swojej zbliŜone są do ówczesnych dokumentów typu sądowego. t.. Janusz. t. Kraków 1876. (Lib. hist. Kodeks dyplomatyczny Polski. s. 1223. s. B. Fund. archidiakon i scholastyk wrocławski. gdyŜ dokumenty. 24. s. 1966. Rzyszczewski. 1966. S. s. S. s. Brak szczegółowych monografii do dziejów panowania poszczególnych ksiąŜąt śląskich i stałe zmiany terytorialne po r. Ŝe Marcin miał do pomocy w latach 1202 do 1208 notariusza Wawrzyńca. 1252/1253—1258). Stud1. l—2. A. a po inwokacji następuje intytulacja. zaś po wstąpieniu Idziego do zakonu cystersów w LubiąŜu. 79—110. magistra Marcina. l—2. kanonik wroc176 . ' S. t. 4. który poprzednio kanclerzował u Bolesława Wysokiego. Studia nad terytorialnym formowaniem ziemi łęczyckiej i sieradzkiej. l i cz. Sikora. P i e k o s i ń s k ł.. Kancelaria Siemowita księcia dobrzyńskiego. Kom. na których figuruje są falsyfikatami. 34. Zbiór dokumentów małopolskich. KANCELARIA KSIĄśĄT ŚLĄSKICH W LATACH 1201—1296 Kancelaria Henryków Brodatego i PoboŜnego 1201—1242. brak w nich na ogół arengi. t. 1242. Warszawa 1847—1848. który występuje na dokumentach do r. M. wyd. który juŜ od j.. Dokumenty kujawskie i mazowieckie. późniejszy notariusz ksiąŜęcy. Dokumenty Henryka pochodzące z tego okresu nie odznaczają się jednolitym formularzem. Stud. S. 11. 5. Ząjączkowski. Hist. 127—136. Dwa nieznane dokumenty szpetalskie. F. Nasza Przeszłość t. Źródła NajwaŜniejsze kodeksy dyplomatyczne: Kodeks dyplomatyczny Małopolski. W pracach pisarskich pomagali kanclerzowi wyznaczeni kapelani z capelli dworskiej. 1960. kanonika wrocławskiego. Pierwsze wiadomości o organizowaniu notariatu ksiąŜęcego pochodzą z czasów Henryka Brodatego. 2). szczeg. t. 87—125. cz. NaleŜy odrzucić przypuszczenie. M. Ŝe równieŜ literatura dotycząca dziejów poszczególnych kancelarii ksiąŜąt śląskich jest niedostateczna i pozwala tylko na ogólne scharakteryzowanie tych zagadnień. po niej zaś promulgacja. 1969. kanclerz arcybiskupa Pełki i księcia Kazimierza Konrado-wica (1232—1252.

Wrocław AA.^_-i__V__ _ Ł. ks. 9. (kanc.fi_.. l* ' ^ '^ Fot. ksiąŜęca) O. wrocławskiego z 4 czerwca 1254 r.$/.^ *•»**•• «M>in. r . Dokument Henryka III. *AU. ^^'^^^^^£^^^^^4^^.«***"»j4» ... Henryków 1254 .

Dokument Bolesława Potocznego.Fot. wielkopolskiego z 1262 (kanc. Kraków KZNP 433—11. 10. ks. ksiąŜęca) Fot. Druk: KDW I 399 .

W okresie rządów Idziego i Tomasza z capelli dworskiej wyłania się zorganizowany notariat. którzy pełnili takŜe funkcje kancelaryjne dla ich potrzeb.ławski. który objął to stanowisko po kanclerzu Tomaszu (1232 lub 1234 do 1238). Jego protonotariuszem był Konrad z Rokitnicy. posiadały własnych kapelanów. Obserwuje się w jeszcze większym stopniu przechoDyplomatyka — 12 . Posiadają je kolejno: Mikołaj. Za jego czasów w kancelarii pracował tylko. Mikołaj kanonik wrocławski. Kancelaria ksiąŜąt śląskich nie wprowadziła stanowiska podkanclerzego. 'był kierownikiem i prze łoŜonym notariuszy i pisarzy dworskich i odpowiadał za prace kancelaryjne. Nasław. Kanclerz To masz wprowadził dalsze zmiany w organizacji kancelarii. przy czym Mikołaj ty tułował się notariuszem. Jest to okres wprowadzania dokumentu. kanclerzem Henryka PoboŜnego został późniejszy bisikup lubuski Nankier. zwyczajowo stosowana intytulacja księcia. który peł nił tę funkcję aŜ do śmierci Henryka pod Legnicą. sposób pieczętowania dokumentów). ustanawiając stanowisko protonotariusza. późniejszy kanclerz Henryka Brodatego. Stanowisko pierwszego protonotariusza objął w r. natomiast istniejący tam przez cały XIII w. JednakŜe dokument wystawcy nie przekracza dziesięciu do dwudziestu procent wszystkich wystawionych na imię ksiąŜąt dokumentów. Dokumenty obu Henryków nie wykazują istnienia formularza kancelaryjnego. Losy kancelarii ksiąŜąt śląskich pod rządami następców Henryka przypominają dzieje kancelarii mazowieckiej. jednolita inwokacja. za pewne pod wpływami dworów biskupów niemieckich. Konrad 2 Rokitnicy z przydomkiem Polak. dworu cesarskiego lub Przemyślidów czeskich. aby w kancelarii tej nie próbowano stosować pewnych ujednoliconych form (np. które odtąd pojawia się systematycznie. oraz Mikołaj u Anny. KrzyŜan 1 Henryk. zostaje biskupeni wrocławskim. 1) był notariuszem w latach 1214—1223. 1229 został podkanclerzym krakowskim. jeden notariusz. 1231 archidiakon wrocławski. Dzięki reformom Idziego od r. kanonik wrocławski. . AmbroŜy i Lutold u Jadwigi. który równieŜ prowadził zarząd majątkowy dzielnicą ksiąŜęcą. którego imię znajdujemy w dokumencie z 1223 r. który takŜe w latach 1224—1232 pełnił funkcję notariusza i protonotariusza w kancelarii Henryka PoboŜnego. 1214 pojawia się na dworze księcia stanowisko notariusza dworskiego. podobnie brzmiąca promulgacja. Po śmierci Brodatego i zapewne po śmierci kanclerza Nasława. Byli to Marcin. po nim nastąpił KrzyŜan. co nie oznacza. protonotariusz spełniał zapewne podobne funkcje. Kancelarie ksiąŜąt śląskich w latach 1241—1296. Ŝona Brodatego — Jadwiga oraz Ŝona PoboŜnego — Anna. wreszcie trzecim notariuszem u kanclerza Idziego był Henryk. 1226 i pełnił je do r. który w 123Ź f. o czym wiadomo z Księgi Henrykowskiej (liber l. a notariat ksiąŜęcy był pod silnym wpływem kancelarii biskupów wrocławskich. dawny kapelan. który w r. jednakŜe bez reguł kancelaryjnych. Na dworze Henryków obie księŜne.

Podobnie jak w kancelarii Rogatki tak i u Konrada kanclerze i protonotariusze figurują w dokumentach tylko jako świadkowie. Notariuszami Konrada Głogowskiego w latach 1257 do 1263 byli: Mikołaj. s. po nim zaś kanclerzami byli: Borut. który występował w latach 1247—1249. daje się zauwaŜyć niewątpliwy wpływ formularza biskupów wrocławskich na dyktat kancelarii ksiąŜęcej. Rogatka dopiero w r. 227—230.). Dzieje kancelarii syna Henryka PoboŜnego. co świadczyłoby. nie zaznaczając udziału w ich redagowaniu lub ingrosowaniu.. Schles. pracował jako protonotariusz w kancelarii Henryka III (1250—1258) 39. S w i e n t e k.dzenie poszczególnych urzędników z jednej kancelarii ksiąŜęcej do drtigiej. Walenty. był Ramold. B. gdy wakowało stano wisko kanclerza. W kancelarii Bolesława Rogatki pracowali notariusze: Gerlach. Bogusława. Henryk i Hartman. von Schlesien (1248—1266). scholastyk głogowski. Kon rad posiadał równieŜ w latach 1271—1273 protonotariusza Hartmana. M a l e c z y ń s k i. _ Dzieje kancelarii Henryka III ks. Bolesława Rogatki i Konrada Głogowskiego nie posiadają szczegółowych monografii. Urkundenwesen Herzog Heinrichs III. Ŝe formuła ta w kancelarii śląskiej oznaczała zredagowanie dokumentu lub jego zredagowanie i spi sanie. XIII w. a potem Władysława. Henryk posiadał w czasie swoich rządów (1248—1266) jednego kanclerza. który pełnił podobną funkcję u Bolesława Rogatki. pracami kancelaryjnymi kierował notariusz Ludwik (od ok. des Yerein fur Gesch. 178 . cit. op. układały się podobnie jak burzliwe dzieje polityczne panowania tego księcia. Natomiast notariusz.m. któ*• Dzieje kancelarii Henryka Brodatego. 218—227. zapewne późniejszy notariusz Henryka Probusa i protonotariusz Henryka V. wrocławskiego brata Bolesława Rogatki są nam lepiej znane 40 .p. kancle rzem od 1256 r. O. wrocławskiego — Otton (1254—1266) został notariuszem w latach 1271—1272 w kancelarii Henryka Probusa. pro boszcz głogowski (1257—1259) i Mikołaj. Henryka PoboŜnego. Das Kanzlei. cit. proboszcza wrocławskiego. 1247 posiadał własnego kanclerza Ramolda. zaś notariusz Rogatki Konrad z Drzeniowa (1248—1250). 40 H.. Wrocław 1935. Konrad z Drzeniowa (1248—1250). scholastyk głogowski (1273). nie został równieŜ ustalony przez badaczy procent dokumentów odbiorcy we wszystkich tych kancelariach. Tak na przykład sekretarz i notariusz Henryka III ks. któ ry kierował zapewne kancelarią księcia w okresie.. kanonik wrocławski (1245—1254). s. 198—203. proboszcz lubuski (1242—1243). 1255 r. Henryk (1259—1263) i kapelan Albero (1265) występują w formule d. 189—198. Maleczyński. op.u. Niewiele moŜna powiedzieć o dyktacie i formularzu dokumentów wymienionych ksiąŜąt. Zeiltsch. Jedyne informacje o nich podaje K. arcybiskupa salzburskiego (1269). 69. U Konrada Głogowskiego (1248—1274) brata Bolesława Rogatki. W I pół. wreszcie magister Mikołaj (1255—1278) i Wawrzyniec (1259—1272). Bolesława Rogatki (1241— 1278). K. Kapelan Brodatego Milej (1237) został równieŜ kapelanem na dworze Bolesława Rogatki (1243—1247).

que non mandantur. z. oznaczało zawsze zredagowanie brulionu dokumentu..m. des Ve-reins fur Gesch. Zarys dziejów kancelarii Henryka Probusa (1270—1290). teŜ same arengi kancelaryjne pojawiły się na dokumentach dla róŜnych odbiorców. natomiast ujednolicił części stałe dokumentów. specyficzne dla tej kancelarii. kiedy to Henryk IV powołał na stanowisko kanclerza Bernarda z Kamieńca dawnego swego kapelana (1280—1290). gdyŜ dochodzi do 65%. Kancelaria Henryka stała więc na stosunkowo wysokim poziomie organizacyjnym i wykazywała ład zarówno w składzie personelu. Najczęściej stosowano arengi: provida sapientum decrevit auctoritas. W. 204—210 i 230—234. mianowicie wymieniony juŜ protonotariusz Konrad z Drzeniowa oraz Otton. Otton uŜywał jej stale. 39—54. multis prudenter malis occurrimus. Die Kanzlei Herzog Heinrichs IV. Podobnie przedstawia się sprawa spisywania dokumentów kancelarii ksiąŜęcej. który — podobnie jak w Wielkopolskiej kancelarii Przemysła II — zatarł indywidualne ślady pracy poszczególnych notariuszy. jak moŜna mniemać z praktyki kancelaryjnej oraz obsady personalnej tej kancelarii. Kwart. 124—155. który faktycznie kierował kancelarią do r. dum. l. K. a więc na 50% z nich. była uŜywana w kancelarii Henryka przez niektórych notariuszy. uŜył jej jednak 13 razy. Na 114 znanych dokumentów księcia — 72 powstało w brulionach oraz czystopisach w jego kancelarii. 16. biskupa salzburskiego. Nawet przy wzięciu pod uwagę niedokładności cyfr oraz faktu. proboszcz legnicki i kantor wrocławski (1250—1258). s. Schles. Cztery ostatnie arengi były znane równieŜ na terenie Wielkopolski i częściowo Kujaw. jak Otton. procent wygotowanych w kancelarii ksiąŜęcej jest stosunkowo wysoki. Kancelaria liczyła sześciu notariuszy. Mikołaj Mirycjusz i Herman. jego d. Jego następcą został mianowany właśnie Piotr i to jeszcze w czasie pełnienia funkcji kanclerza przez BerH. Ŝe nie wszystkie dokumenty wystawione przez Henryka III doszły do naszych rąk. hist. 1964. Zeitsch. którzy występowali w latach 1248—1266. cit. Sekretarzami księcia (scholares) byli Otton (1254) i Walter (1255). np. Jednocześnie pojawiło się stanowisko sekretarza. B. von Breslau. jak juŜ powiedziano. przedtem protonotariusza Władysława. Probus posiadał w początkach swoich rządów protonotariusza Piotra (1270—1288). jak i w metodach pracy. s.p. vivit littera. Turoń. Kancelaria Henryka IV Probusa (1270—1290)41 była równieŜ kancelarią dobrze zorganizowaną. s. Formuła d. Sobótka t. cum res gęsta. W tym samym czasie sprawami kancelarii kierował protonotariusz Konrad z Drzeniowa. Walter na 24 dokumenty swojej redakcji umieścił tę formułę. op. Walenty.p. uŜywali oni obaj tego tytułu na przemian z tytułem notariusza. Co do Ottona. 19. 41 179 . 1280. stałego formularza kancelaryjnego. que geruntur in tempore.ry działał przy boku księcia w latach 1250—1262. Walter nie tak konsekwentnie. tylko 13 razy. J a e k e l. M a l e c z y ń s k i. co świadczy o ustalonych w kancelarii wzorach. Sl.m. Kancelaria Henryka posiadała wyrobiony formularz.. magister Walter.

dlatego teŜ wskazane byłoby ponowne zbadanie stanu organizacji jego kancelarii i ustalenie dyktatu i duktu dokumentów na tle działalności innych kancelarii śląskich w tym okresie. W dokumentach Probusa zastosowano 91 razy formułę d. op. kanonik praski (1282).p. Ŝe w kancelarii stosowano po kilka razy (od 2 do 6) te same arengi. Ludwik (1290—1292). Fryderyk (Fryczko). bo W r. v. B aut h a. 234—236. s. sapienti est concilio (6 razy w dyktacie Ottona). Jej dzieje zawierają jednak wiele niejasności i wymagają dodatkowych badań42. 60°/o dokumentów miało wyjść z dyktatu odbiorcy. Herman z śarnowa (1290) i Piotr. Henryk (1273— 1277). Schles. urzędników kancelarii ksiąŜęcej. 253—265. kanonik krakowski. kanonik wrocławski. Przy wyraźnym udziale notariuszy w wygotowywaniu dokumentacji czynności prawnych na dworze Henryka. Piotr zaś kierował pracami kancelaryjnymi. (1286—1290). K. jaworowsko-legnicko-wrocławskiego (1274—1296). cit. który do Henryka przeszedł z kancelarii Władysława. Breslau. Bd 16. Maciej (1279). co pozwala na wydobycie najbardziej charakterystycznych cech dyktatu kancelaryjnego. późniejszy protonotariusz. wydają się nieuzasadnione dotychczasowe oceny badań nad kancelarią Probusa. 128Ś. Gizler (1288—1290). Cuncta que aguntur in tempore vacillant facile (6 razy przez Baldwina). 42 . M a l e c z y ń s k i. Na podstawie formuły Przestarzałe opracowanie A. oraz Fryderyk z Jaryszowa (1293— 1295). Zygfryd (1293). kanonik wrocławski. Stosunkowo dobrą organizację wykazuje równieŜ kancelaria syna Bolesława Rogatki — Henryka V. Stosunkowo bogata spuścizna kancelaryjna pozwala na szczegółową jej analizę. natomiast kancelarią jego kierowali protonotariusze. przewaŜnie dawni pracownicy kancelarii Henryka Probusa: Fryczko (1281). kancelaria Henryka IV wydaje się być jedną z lepiej zorganizowanych. s. biskupa salzburskiego. Henryk IV wystawił znanych nam 136 dokumentów (w tym w oryginale zachowanych tylko 20). Henryk nie miał na swym dworze kanclerza. Baldwin (1274—1286). który poprzednio był notariuszem Henryka III. Ulmann. wreszcie Zygfryd. Zeitsch. fur Gesch. spotkane 6 razy w dyktacie Gizlera i Ludwika. wreszcie arenga: Justis subditorum nostrorum offectibus sic esse benivoles. W skład kancelarii na przestrzeni 20 lat rządów Henryka wchodziło kilkunastu notariuszy. Zapewne Bernard pełnił funkcje doradcy księcia w sprawach politycznych. Jan (1290—1291). Konrad i Fryczko (w latach 1291—1296). Najczęściej stosowane arengi to: Cunctorum cum lapsu tempom perit noticia factorum. Jakub z Kunzendorfu. promulgacje i kor-roboracje. poprzednio notariusz. ks. Arnold (1273—1274). Kanzlei Herzog Heinrichs V. Tomasz. wg których ok. Na tle stanu organizacji trzynastowiecznych kancelarii ksiąŜących polskich. 1882. Tilmann (1271).. a więc Otton (1271—1273). późniejszy notariusz Przemyśla II.harda. Z analizy tej wynika.m. 210—216. W tym czasie stanowiska notariuszy piastowali Gernod (1283). Fryderyk z Jaryszowa (1277—1290).

des Yereins fur Gesch. Turoń. 39—54. B. H. Zarys dyplomatyki polskiej wieków średnich. Budkowa-Kozłowska. O. H. 16. B a u c h. l. 1959. Wrocław 1951. t. hist. s. rzadko stosowali protonotariusze. Kanzlei Herzog Heinrichs V. Maleczyński. Śl. J a e k e l. Z zapisek tych wnioskując. Roty przywileju Henryka I Brodatego dla Trzebnicy w r. Wrocław 1951. c z y ń s k i. tok urzędowania był skomplikowany. natomiast uŜywali jej notariusze. von Schlesien (1248—1266). Zeitsch.u. S c h u 11 e. 1208. von Breslau. 1878. 181 . Geschichte des Urkuńdenwesens in Schlesien. Schles. des Yereins fur Gesch. LITERATURA A. B. 1964. 1964. s. Dos Heinrichaer Grundungsbuch nach seiner Bedeutung fiir d. których pochodzenie naleŜy uznać jako kancelaryjne. Rozszerzenie badań na to zagadnienie rzuciłoby zapewne wyraźniejsze światło na proweniencję dokumentacji i wzbogaciło wiedzę o formularzach czynności prawnych kancelarii polskich. Zeitsch. 16.. Przyczynki do krytyki dokumentów śląskich z pierwszej połowy XIII wieku. K. 189—240.m.. l. iustis subditorum nostrorum (arenga śląska). M a l e. s. znaleźć moŜna w pojedynczych rozprawach i artykułach polskich i niemieckich. t. Formułę d. W dotychczasowych badaniach nad kancelariami śląskimi. Lwów 1931. Zarys dziejów kancelarii Henryka Probusa (1270—1290). Urkundenwesen Herzog Heinrichs III. Źródła Codex diplomaticus nec non epistolaris Silesiae. Z. Jest to niewątpliwy mankament. Sobótka. 1882. z. Die Kanzlei Herzog Heinrichs IV.p. a w 40 przypadkach opatrzyli równieŜ swoje dokumenty formułą skrypcyjną. s. Evanescere potest omne. l—19. ea que cause cognitionem. wy d. l—3 (1200—1227).. s. Z areng tych najczęściej pojawiają się: cuncta que geruntur in tempore (znane w formularzu ksiąŜąt wielkopolskich i skryptoriów klasztornych). 253—265. ku czci W. fiir Gesch. Ŝe dokumenty Henryka opatrzone formułami skrypcyjnymi zostały wygotowane w czystopisie w kancelarii wystawcy. a poszczególne agendy rozdzielane ściśle między urzędników. 19. 124—155. H.. podobnie zresztą jak nad kancelariami innych dzielnic. stosowanych przez notariuszy lub przez poszczególne kancelarie. Schles. Zeitsch. K. s. S w i e n t e k. 342—370. 30—69. 1935. Studia z historii społecznej i gospodarczej poświęcone F. s. równieŜ wiele (19) dokumentów opatrzonych jest arengami. który utrudnia dokładne zbadanie specyficznych formuł prawnych. t. Bujakowi. B. Das Kanzlei. Kwart. mediewiści nie przeprowadzali analizy dyspozycji i narracji dokumentów. Księga pam. des Ve-reins fur Gesch. W. Zeitsch. 69. Schles. W. von Breslau. Uwaga: Rozproszone wiadomości o kancelarii śląskiej i jej personelu w XIII— XIV w. Polaczkówna.datum per manus i conscripta per manus moŜna odtworzyć w miarę dokładny obraz funkcjonowania kancelarii Henryka V. Z badań Baucha wynika. Abrahama. Bd 34. 1900. Schles. Lwów 1930.

wszelkie dobre wzory stosowane przez ówczesne kancelarie europejskie. takŜe więc królewską kancelarię polską. Główny cięŜar prac kancelaryjnych spoczywał natomiast na podkanclerzym (podobnie jak na dworze małopolskim. 217—223. czynności pisarskie spełniali wyznaczeni z capelli kapelani dworscy. KANCELARIA KSIĄśĘCA MAZOWIECKA W LATACH 1202—1526 Mazowsze jako dzielnica ksiąŜęca. Kilka niedrukowanych dokumentów śląskich z pierwszej połowy XIII wieku. Tak jak za panowania Kazimierza. -'M. jednak jego udział w pracach notarialnych był znikomy. C. VII — Regesten Ŝur Schlesischen Geschichte. Pierwszą wiadomością o personelu kancelarii. 119—123. Kwart. które naleŜy zbadać na przestrzeni z górą 300 lat. korzystając najpierw w XIII w. 1526. Syskę. hist. Maleczyńskiego. Wzory co do podziału czynności i obsady personalnej Konrad zaczerpnął z praktyki dworu swojego ojca. Sl. Schlesisches Urkundenbuch wyd. Wrocław.I l L: 971—1216. Appelt B. op. 43 182 . równieŜ na dworze Konrada dostrzegamy silne powiązania pomiędzy capellą a notariatem ksiąŜęcym. Kazimierza Sprawiedliwego. t. s. podobnie jak na innych dworach. wyd. S y s k a. Maleczyński. I.Codex diplomaticus Silesiae. M. cit. zmierzające do zorganizowania na swym dworze własnej kancelarii. Warszawa 1968 (praca niedruk. t. co poznać moŜna po strukturze personelu i dyktacie dokumentów. Graz 1963. nr 2. Griinhagen. który dyktował. Jedno z powaŜniejszych stanowisk na dworze Konrada zajmował kanclerz. l—6. UW). a potem kujawskim). Sobótka. jako urzędu tytularnego. doczekały się szczegółowego opracowania przez M. K. 7. która najdłuŜej zachowała odrębność polityczną i została inkorporowana w skład Królestwa dopiero w r. Kancelaria Konrada nie znała stanowiska notariusza i pisarza. Rozwijała ona swoje formy kancelaryjne podobnie jak inne dzielnice. Był to urzędnik do specjalnych misji ksiąŜęcych.138—141. cz. a następnie przyswajając sobie w XIV i XV w. ze wzorów kancelarii biskupich i innych dworów ksiąŜęcych. s. często teŜ spisywał i pieczętował dokumenty pełniąc czynności kanclerśko-notarialne. Początki i rozwój kancelarii ksiąŜęcej mazowieckiej w* okresie rządów Konrada I Dzieje kancelarii dworskiej Konrada I (1202—1247) zbadane fragmentarycznie przez K. H. co rzuca lepsze światło na organizację dworu mazowieckiego i początki notariatu43.'jaką znajdujemy w dokuK. 20.aleczy ń s k i. posiadała własne instytucje kancelaryjne. Obserwujemy więc próby oderwania się kancelarii od capelli. (695—1290). Studia te wydobywają wyraźne tendencje księcia Konrada. Dokumenty Konrada I Mazowieckiego. 1965. Arch.

nr 64. poniewaŜ zaś datę fałszerstwa dokumentów w r. 130). Zbiór I 295. niedruk. Pierwszym znanym z imienia kanclerzem Konrada był Gotard. 1230 badacze ustalają na r. 118. Mitkowski zidentyfikował z opatem sulejowskim tego imienia (Początki klasztoru cystersów w SulejoU)ie. 1235. który pełnił obowiązki kanclerskie u Konrada jeszcze w r. 15. kanclerz Mazowsza (Kochanowski. był wysokim urzędnikiem dworskim i sam nie zajmował się kancelarią. Wolimir pełnił przy księciu rolę doradcy. obaj kapelani dworscy (1216. tamŜe I 200. Ostatnim kanclerzem Konrada był Wolimir (1241—1247). Tak więc Wacława widzimy juŜ w latach 1221—1222 na stanowisku podkanclerzego (KDP I 14.1218). W latach 1241—1242 podkanclerzym na dworze Konrada był zapewne Aleksy. 266.. Jan mógł istotnie w tym czasie pełnić jeszcze funkcję kanclerza. w kaŜdym razie w r.mentach Konrada jest wzmianka o podkanclerzym Wilhelmie (Liber priwlegiorum Lubinensis K. nr 18). 76. W falsyfikatach krzyŜackich (Kochanowski. który wystąpił w dokumencie w formule skrypcyjnej i sigilacyjnej (DKM s. określony tam jako magister. którego J. Bolesława występuje: Johanne cancellario. który świadkował na dokumentach w latach 1222—1231 (Kochanowski. 118. Nie wiadomo jak długo Wilhelm pozostał na swoim stanowisku. Pomimo stosunkowo licznego personelu zajmującego się czynnościami 183 . gdy podkanclerstwo dzierŜyli Wilhelm (1206. dawny kapelan dworu (KDTyn. 297) z r.63v. 296. który u Konrada pozostał przypuszczalnie do jego śmierci.. późniejszy kanclerz Kazimierza. Zbiór I 200). jego następcą przez krótki okres (1232—1233) był Wilhelm. którzy z czasem objęli wysokie funkcje kancelaryjne. Kochanowski. nr 4). Ten ostatni utrzymał się na dworze Konrada aŜ do jego śmierci. 1236 w dokumencie Konrada wyznaczającym granice dzielnie dla synów wystąpił Jan. 1241 (w dokumencie ks. 75. ks. kujawskiego a następnie biskup kujawski. Domini patris nostri — tamŜe. 208. Brak wzmianek o kanclerzu w tych latach nie wyklucza moŜliwości jego istnienia na dworze ksiąŜęcym. 211. KDW I 132). Po nim w latach 1216—1217 podkanclerzym był Piotr. pracami pisarskimi w kancelarii trudnili się Grzegorz i Wacław. W czasie. Marcin i Gotpold (1221—1222). dawny kanclerz mazowiecki syna Konrada. Zbiór I 361). 232). gdyŜ KrzyŜacy fałszując dokumenty mogli posiadać dokładne informacje o wyŜszych urzędnikach dworskich Konrada. I 410). Bolesława. Jest to zapewne ta sama osoba.] 244. syn Twardosława. Pracownikiem kancelarii był równieŜ kapelan Gismar z Gąbina (1218—1224. 1230 wystąpił równieŜ kanclerz Jan. a po nim podkanclerstwo objął w r. 16).). Zbiór I 217 [fals. s. późniejszy kanclerz) i Piotr. na polecenie księcia spisywał dokumenty (np. a po nim to stanowisko obejmuje w latach 1228—1231 Grzegorz (PUb. W czasie podkanclerstwa Wacława i Grzegorza wśród kapelanów pełniących funkcje kancelaryjne występują: Tomasz z Rejowa. 1206. Zbiór I 437). 1243 Jan Węgier (Kochanowski. 309). 127.

śląskiego z lat 1211—1227. a spisywano je starannie z dbałością o zewnętrzną ich formę. W kancelarii Konrada zjawisko to jest jeszcze bardziej raŜące w pierwszych latach rządów ksiąŜęcych. Sulejowa.p. Rodzaj nadań i odbiorcy świadczą o tendencjach polityki i gospodarki ksiąŜęcej na Mazowszu. umieszczoną częściej przy stwierdzeniu akcji prawnej (actum). I tak arengi są liczne. ks. Brak dokumentów przeznaczonych bezpośrednio dla słuŜebników ksiąŜęcych lub dla miast albo wsi. Spośród znanych dokumentów Konrada 30% udało się przypisać dyktatowi kancelarii księcia. bogate i nie powtarzają się na ogół po raz drugi (w dyktacie obcym powtórzenia występują). np. Dokumenty na ogół spisywano na nierówno przyciętym. Synowie Konrada. Ŝe na dworze Konrada dąŜono do zorganizowania poprawnej kancelarii. Strzelna. W tym czasie dokumenty odbiorców (kościelne i klasztorne) były większych rozmiarów. trudno teŜ byłoby dopatrywać się na dworze Konradowym zrutynizowanej kancelarii. przewaŜnie z dyktatu kancelarii biskupa płockiego. Za przykładem kancelarii wielkopolskiej. zwłaszcza w linii kujawskiej. zwłaszcza jeśli weźmie się pod uwagę. które noszą cechy dyktatu kancelarii dworskiej charakteryzują się dąŜeniem do ujednolicenia inwokacji. Z okresu panowania Konrada na Mazowszu. intytulacji. korroboracji oraz próbą dokładnego precyzowania dyspozycji. Te. Od roku 1238 daje się tu zaobserwować poprawę. reszta pochodzi z dyktatu obcego. 1241—1243) zachowało się 75 dokumentów. niŜ przy spisywaniu dokumentu (datum).kancelaryjnymi analiza dyktatu dokumentów Konrada nie wskazuje na ujednolicone formy pracy. Formuła d.m. promulgacje są stosunkowo liczne. Sieradzu i Łęczycy (1202—1247) oraz w Krakowie (1229. dokumenty są na ogół opatrywane pełną datą. Nie dają one wyobraŜenia o czynnej kancelarii. odpowiednio je uŜytkując. Szczególnie uderza nieporządek w datacji. w 50% dla klasztorów. pozostałe — dla feudałów świeckich. pojawiła się w listach i mandatach salutacja. wystąpiła w dokumentach czterokrotnie (dwa razy połoŜył ją kanclerz Wolimir. Ŝe badacze określają wiele z nich (16) jako falsyfikaty. nieliniowanym pergaminie o małych rozmiarach i mającym wąską zakładkę. 184 . Trudno ustalić czy kancelaria Konrada posługiwała się konkretnymi formularzmi juŜ choćby z tej przyczyny. przejęli niektóre jej wzory. Niemniej jednak dają się obserwować próby zmierzające do wykorzystania wzorów innych kancelarii i stopniowej stabilizacji form pracy. Kujawach. w której dokumenty księcia nie były opatrywane datą dzienną. Znane dokumenty Konrada I zostały przeznaczone w 35% dla wyŜszego duchowieństwa. arcybiskupa gnieźnieńskiego oraz z dyktatu cysterskiego. po jednym — podkanclerzowie Wilhelm i Jan Węgier) — mogła oznaczać sporządzenie dokumentu. Obserwujemy tu podobne zjawisko jak w kancelarii Henryka Brodatego. Mimo tych braków daje się zaobserwować. ale równie dobrze moŜna ją łączyć z wręczeniem dokumentu odbiorcy. Ŝe dyktat dokumentów jest bardzo róŜnorodny.

dod. Ze znanego badaczom materiału źródłowego. brata Hipolita i prepozyta płockiego. tj. Podkanclerzym Bolesława był Piotr. który otrzymał Mazowsze juŜ w r. być moŜe jednak. 1234 posiadał na swym dworze od r. 1248. Jedyne wzmianki o kancelarii Bolesława zebrał K. Był nim Jan.m. który mianował się od r. Bolesław posiadał w końcu swych rządów kanclerza Andrzeja. w okresie rządów Siemowita I (1247—1262). Andrzej (1250. o którym mówi Katalog bisk.). XIII w. następnie zaś Tomasz (1256—1260. Trojdena i Wacława (Wańki) w latach 1313—1343. O pracy w kancelarii Bolesława niewiele da się powiedzieć poza tym. Znamy równieŜ imię podkanclerzego Siemowita z r.. KDKM nr 18). Do czasu otrzymania takiego opracowania naleŜy stawiać ostroŜne wnioski co do stanu organizacji kancelarii mazowieckiej w latach 1247—1370. podobnie jak kancelarie wnuków Konrada 44. DKM s. KDKM nr 21). s. Ŝe kilka dokumentów księcia nosi cechy kancelaryjne (dla róŜnych odbiorców). 1244 (DKM s. który połoŜył swoje d. 290. M a l e c z y ń s k i. poprzednio kanclerz Bolesława i podkanclerzy Konrada (KDKM nr 23. s. nr 5). 123—125. 1232 kanclerza Jana Węgra. a niedoskonale. 45 TamŜe. 1249. Jednocześnie z Piotrem pojawił się notariusz Witalis (1239. Capella dworska dostarczała w miarę potrzeby pracowników kancelaryjnych w osobach kapelanów (Witalis. dokumentów ksiąŜęcych rozproszonych i opublikowanych tylko w części. DKM. Skarbiec nr 188). 123$. Jednocześnie na dworze czerskim księcia pełnił funkcje kanclerskie w latach 1254—1257 Jan Węgier. 156 nr 9). s. 290 nr 4). 1234 kanclerzem mazowieckim i pełnił swą funkcję do r. op. 1242 (PUb 139) do r. który świadkował na dokumentach od r. 145—147. krak.p. Innym podkanclerzym Siemowita. tj. 142. Mikołaj). Dotychczas na dworze mazowieckim stanowiska notariusza nie znano. 129. 297. s. 44 185 . tj. wnoszono dotychczas o nieudolności funkcjonowania kancelarii mazowieckiej w II pół. nr 12).H. cit. a potem takŜe minutora (funkcje notariusza) w osobie Jakuba (1246. Ŝe pracował na dworze księcia do jego śmierci. Sekretarzem Siemowita był Goszcz. Od czasu pojawienia się u Bolesława notariusza. do r. który wystąpił na dokumencie razem z 7 kapelanami ksiąŜęcymi (DKM. jego synów Konrada II (1262—1294) i Bolesława II (1262—1313) oraz wnuków: Siemowita II. nr 4). KDP I 33) stanowisko podkanelerzego zanikło. Daniłowicz. Ŝe na jego dworze w latach 1249—1260 piastowali urząd kanclerza Teofil (1249. który pojawił się w kancelarii w r. DKM. 159 nr 12. s. Kancelaria mazowiecka w latach 1236—1370 Bolesław Konradowie (1232—1248).« Ze znanych dokumentów Siemowita I wnosić moŜna. był podkanclerzy Tomasz (1253. 1239 (DKM s. KDKM nr 2. Byłby to więc pierwszy przypadek sięgnięcia do wzorów kancelarii wielkopolskiej lub śląskiej. Kancelaria ta czeka na opracowanie.

Wolff. 163. Kunzo). 46 Studia nad urzędnikami mazowieckimi 1370—1526. s. Kancelaria ksiąŜęca mazowiecka była urzędem d\rorskim. występujący w nim scholastyk. Jeden z nich.(MPH III.m. który być moŜe był identyczny z Andrzejem. 1295. dwór był wspólny dla braci nie dzielnych. Mikołaj. Kunzo uŜył dwukrotnie d. III. Z tego czasu znane nam są równieŜ imiona czterech kapelanów ksiąŜęcych (Zygfryd. DKM. Warszawa 186 . 1962. stanowisko kanclerza.. Podobnie. 53. Jeśli przy następstwie synów dziedzictwo nie zostało jeszcze podzielone. notariusze i pisarze.p. Ŝe na dworze Siemowita było obsadzone. tak jak na innych dworach ksiąŜęcych. Ŝe dokument skontrolował. który zapewne brał udział w redagowaniu dokumentów i miał do pomocy w pracach kancelaryjnych jednego z kapelanów dworskich.p. a sprawami notariatu księcia kierował podkanclerzy. Floriana i Guntera). który miał swego zastępcę podkanclerzego. s. JuŜ choćby z tych wzmianek moŜna przypuszczać. Zwrot uŜyty przez kancelarię w tym brzmieniu spotyka się na polskich dworach ksiąŜęcych w XIII w. Alger. Wolffa kancelaria była na specjalnych prawach i nie podlegała nadzorowi marszałka. został podkanclerzym na dworze Leszka Czarnego. Sybota. przy równoczesnej nieznajomości stanu organizacji kancelarii biskupa płockiego oraz mazowieckich skryptoriów klasztornych uniemoŜliwia wyciąganie wniosków co do poziomu i toku kancelarii księcia. tylko fragmentaryczne wiadomości zebrać moŜna o pracy w kancelarii Konrada II i Bolesława II. s. 362). zaś Herman działał na pewno jako podkanclerzy w latach 1293—1298 i kładł na dokumentach formułę d. per manus cuius hec scripta transierunt). Podlegali im protonotariusze. kanclerzem Siemowita (KDKM nr 32. Znikoma liczba znanych nam dokumentów Siemowita. 299. która mogła oznaczać redagowanie tekstu (KDKM nr 40. Od roku 1262 do 1280 nie znane nam są imiona urzędników kancelarii ksiąŜęcej. Sybotha. Bolesław II posiadał kanclerza Jana. Ŝe w dokumencie księcia Bolesława II z r. podkanclerzego Hermana i znanych z imienia trzech kapelanów (Sybotę. nr 18). przewaŜnie dwór ten był dziedziczony. któremu w zasadzie podlegała cała słuŜba dworska 46. Kancelaria mazowiecka i jej dokumentacja w latach 1370—1526 Organizacja kancelarii mazowieckiej 1370—1526. Zdaniem A.m. (w latach 1288—1289).. na jej czele stał kanclerz dworu. Zygfryd. KaŜdy z ksiąŜąt mazowieckich posiadał jeden dwór. 1282 (DKM.. 43) lub kontrolę dokumentu i jego wręczenie. nr 14). kapelan dworu stwierdził. Jan wystąpił w r. Przypuszczenie takie nasuwa się w związku z faktem. W latach 1280—1282 dokumenty przekazały nam imię-kanclerza Konrada II — Andrzeja. rzadko. względnie pośredniczył w przekazaniu go stronie (d. s. W takim A.

1428) pojawili się inni pracownicy kancelarii. 41. w kancelarii Janusza I (1374—1429) formuły końcowe dokumentów wymieniały jedną osobę. Pod koniec Ŝycia Pawła (zm. 21. Do zadań jego naleŜało równieŜ redagowanie dokumentów. Piotr Chotkowski został przy Januszu.przypadku bracia dysponowali równieŜ jedną. Po podziale księstwa w r. 5. podkanclerzym został przy nim Stanisław z Lipia 47. notariusz Szczepan z Mniszewa. Popielski opuścił kancelarię. np... Sposób rejestracji. Metryka mazowiecka. podkanclerzy. podkanclerzy prowadził sprawy o wartości doczesnej i dysponował pieczęcią średnią. a kierował nią Piotr Chotkowski.. 19—20. s. w r. XV w. W okresie wcześniejszym np. czy po osiągnięciu przez Pawła stanowiska kanclerza ksiąŜę mianował podkanclerzego.M. 83. 47 187 .. zastępował kanclerza w czasie jego nieobecności. 1471 Bolesław V i Janusz II nie podzielili kancelarii. był to okres małoletności synów Bolesława IV: Janusza II. Organizacja i podział pracy w kancelarii mazowieckiej na podstawie statutu księŜny Anny (wdowy po Konradzie III) z r. 1478 Bolesław V urządził na swym dworze osobną kancelarię i mianował kanclerzem Jana Radzanowskiego. mógł teŜ przejawiać inne formy działania. 252 oraz objaśnienia do tablicy podziałów Mazowsza. Metryka mazowiecka. ustąpił z niej równieŜ Jan Radzanowski. 48 TenŜe. t. 874). który został wkrótce podkanclerzym. pieczętował pieczęcią wielką przywileje wieczyste. 1504 przedstawiały się następująco: kanclerz kierował kancelarią i prowadził sprawy o wartości wieczystej i miał pod swą opieką pieczęć większą. Nie wiadomo teŜ. Obok niego nie znamy z imienia osób pracujących w kancelarii. potem protonotariusz. np. potem kanclerza. f. początkowo występujący jako notariusz.. s. chociaŜ na pewno poza Pawłem działali w niej notariusze. pojawił się szef i organizator kancelarii Janusza. w r. wiadomo. Przy podziale Mazowsza w r. 1467). 1471 podkanclerzy Słąka został kanclerzem Konrada III. 94. jednakŜe w r. który za Bolesława IV był kanclerzem (1429—1454) (V. które naleŜały do kanclerza. Konrada III. tenŜe. Ŝe prowadził własny rejestr spraw (M. a wreszcie kanclerz. ks. Uklad pierwotny. JuŜ po 6 miesiącach podziału bracia połączyli na powrót obie kancelarie w jedną. W roku 1425 wystąpił np. Racibora. w I pół. Funkcję kanclerza pełnił Piotr z Chotkowa. s. stolnika płockiego.. o ile nie zlecił tej czynności notariuszowi. wspólną kancelarią. podkanclerzego. który pozostał przy funkcji stolnika. s. W tym czasie tylko pełnoletni Konrad III miał własnego kanclerza płockiego. Jan Słąka pełnił wszelkie funkcje. Kazimierza III i Bolesława V (1454—1471) i przez cały dkres kancelarią kierował podkanclerzy Jan Słąka z Główczyna. Po jego śmierci nie mianowano kanclerza. po nim został kanclerzem ksiąŜęcym Maciej Wojciechowie z RóŜana (zm. gdzie wspomniano o rejestrze podkanclerzego) 48. s. L. na przełomie XIV—XV w. wkrótce biskup płocki. Warszawa 1929. zaś protonotariuszem — Dersława Popielskiego. Studia. Paweł Grzymisławic z Borzewa. t e n Ŝ e. on teŜ zapewne pieczętował pieczęcią sygnetową mandaty i listy oraz wystawiane stronom wypisy z metryki TamŜe. 68. 82.

Studia. 123—127. było ich w kancelarii paru lub kilku. są rozproszone. ale pracując przy księciu pełnili funkcje i dokonywali zapisów czynności prawnych w ciągłości ich wykonywania (tzn. Dokumenty te dzielą się na wieczyste i doczesne i róŜnią się między sobą tym. Dokumentacja kancelarii mazowieckiej w XIV—XV w. Ŝe bądź istniał osobny rejestr pensji dla personelu kancelaryjnego. w objeździe z księciem). która miała słuŜyć kanclerzowi. s. chociaŜ rejestr wszelkich wypłat prowadził osobiście kanclerz. rozpoczynały się inwokacją i formułą 49 TenŜe. Kanclerze dzielnicowi nie działali teŜ tylko w ramach swojej dzielnicy. Dokumenty doczesne (litterae) są pozbawione formuł uroczystych. gostynińskiego. Beneficja ksiąŜęce z dóbr dla duchownych pochodziły z kolatur ksiąŜęcych. W o l f f. Nie znajdujemy zmianek o wypłatach pensji dla pracowników kancelarii. sl A. s. a tym samym trudno dostępne dla badaczy. UposaŜenie pracowników kancelaryjnych stanowiły głównie beneficja ksiąŜęce oraz opłaty pobierane za prace pisarskie. które wprowadzały istotnie nowy stan prawny oraz są zaopatrzone przewaŜnie pieczęcią większą. Obok kanclerza i podkanclerzego działali w kancelarii notariusze i protonotariusze. MoŜna przypuszczać. Byli teŜ notariusze ziemscy. KaŜda dawna dzielnica Mazowsza (districtus) miała swego kanclerza. s. lecz otrzymywali diety ksiąŜęce oraz opłaty pobierane od stron za sporządzenie wypisów z metryki wieczystej 50.. W roku 1519 na sejmie zakroczymskim postanowiono sporządzić do pieczętowania wypisów specjalną pieczątkę opatrzoną literami SMPT (Sigillum metrice perpetuitatum terrestrium). w księstwie bełskim był kanclerz ruski. a więc płockiego. Ŝe wieczyste (privilegid) mają rozwinięty formularz. W zaleŜności od zapotrzebowania. Privilegia mazowieckie XV w. Oryginalne dokumenty mazowieckie pochodzące z XIV—XV w. sochaczewskiego. nie wyliczają świadków i opatrywano je zazwyczaj pieczęcią średnią lub odciskiem sygnetu 51. Ŝe brali czynny udział w pracach kancelaryjnych. 256—274. Dla kanclerzy. niekiedy tytułowali się kanclerzami dzielnicowymi. co świadczy o tym. podkanclerzych i pisarzy kancelarii centralnej i kancelarii ziemskich były przewaŜnie zarezerwowane niektóre z prałactw i kanonii w kapitułach płockiej. 262—265. dotyczą nadań i takich zobowiązań. 50 188 . TamŜe. Kanclerze czynni w kancelarii nie zawsze nosili tytuł cancellarius curie. bądź teŜ pisarze i notariusze pensji nie pobierali. warszawskiej i pułtuskiej 49 . rawskiego.. nie pomijałby więc własnego personelu. Niektórzy kanclerze dzielnicowi występowali w formułach kancelaryjnych dokumentów.. Na terenie Mazowsza działali notariusze dworscy i notariusze przy kanclerzach dzielnicowych.wieczystej. Metryka mazowiecka. wiskiego.

50. Dziewiętnaście zachowanych ksiąg nosi nazwę Metryki Mazowieckiej. S. która zamyka się w okresie od (1414) 1434 do 1526. Wolff. wiski miał pieczęć myśliwską wyobraŜającą psa ze szcze^ niętami z niespotykanym napisem w otoku S. Amoris ducis Semoviti. tytuł ksiąŜęcy był w pełni rozwinięty. które nie miały znaleźć wyrazu w dokumencie. Dokumenty doczesne rozpoczynano od intytulacji z imieniem księcia i zwrotem „ksiąŜę Mazowsza i Rusi". Korroboracja wymieniała przewaŜnie jaką pieczęcią dokument sygillowano. Stanisław i Janusz III. pozwów itp. tach). Bolesław II. Księgi Metryki były więc autentycznym protokołem czynności prawnych księcia lub teŜ czynności prawnych zdziałanych przed księciem53. 1414 (MM.m.. Metryka Mazowiecka. majestatyczną (sigillum maiori magestatis). załoŜono księgi czynności kancelaryjnych. s.. cit. ks. przewaŜnie wyobraŜały postać księcia stojącą (pieczęć piesza). 3). przysługującym ksiąŜętom linii czerskiej z tytułu czasowego posiadania Podlasia. 1297). zaś ksiąŜętom płockim jako władcom Bełza. wcześniej niŜ w Koronie. s. które mogły lub miały być ubrane w formę dokumentu oraz takie działania władzy. Kazimierz i Bolesław posiadali pieczęcie herbowe z niekoronowanym orłem mazowieckim w polu albo na tarczy. w r. która była rezultatem działalności i pracy kancelarii ksiąŜęcej zawiera takie działania prawne wystawcy. Zarys. Littera nie wymieniały ani imienia kanclerza. wyliczający wszelkie ziemie w jego władaniu.. op. Od tego czasu ksiąŜęta mazowieccy uŜywali przewaŜnie orła w wizerunku. Siemo^ wit IV jako ks. na której po raz pierwszy wyryto smoka skrzydlatego jako znak herbowy. zwłaszcza w przytoczonych daA. płocki miał pieczęć z wyobraŜeniem Madonny. ani teŜ imion świadków.perpetuacyjną. po czym wyliczano listę świadków oraz imię szefa kancelarii. ale np. Synowie Trojdena: Siemowit. ks. jednakŜe na pewno juŜ przed tą datą sporządzono wcześniejsze zapiski typu regestów specjalnych. KsiąŜę Czerski Trój den I (zm. lub upowaŜnioną przez niego osobę w formule d. ksiąŜęta warszawscy mieli wspólną pieczęć z tarczą czteropolową. 53 189 . 194—195 (z wieloma błędami. 438—400.p. Szereg tych czynności kończyło się decyzją lub wyrokiem księcia. s. pieczęć średnią (Sigillum mediocre) do dokumentów doczesnych oraz sygnet uŜywany do listów. Dwaj ostatni Konradowice. Kętrzyński. Na Mazowszu.. moŜna więc księgi Metryki Mazowieckiej nazwać takŜe księgami zapisów z zakresu sądownictwa spornego i niespor52 Sfragistyka. przed którą klęczał ksiąŜę (r. lub in com-misis. Pierwsza zachowana zaczynała się od r. na której umieszczono na przemian wizerunek orła i smoka 52. KsiąŜęta mazowieccy mieli zazwyczaj trzy rodzaje pieczęci: pieczęć większą. 1341) posiadał pieczęć średnią. Arengę spotykamy na Mazowszu w tym czasie bardzo rzadko. Pieczęcie ksiąŜęce w XIII w.

op. Czynność wpisania do księgi Metryki Mazowieckiej określano jako ingrossare. stąd do końca XV w. op. S. W o l f f . Początkowo^.. ówcześni sami określili ją jako metrica perpetuitatum terrestrium. VIII. Być moŜe. op. zaginionej księdze. Ŝe tego rodzaju przywileje spisano w innej. albo przez przekreślenie tekstu wpisu dwiema lub kilkoma krzyŜującymi się kreskami. s. gdy księgi metryki z wyciągniętymi do nich zapisami o czynnościach prawnych dawały gwarancje równe dokumentom — liczba wydawanych odpisów wyraźnie spadła 5fi. Były one prowadzone obiektywnie lub subiektywnie. Dominus dux per se cancellavit. 97—98. traktatów. s. wpisy do ksiąg Metryki Koronnej54. tak jak zapisy sądowe ziemskie lub miejskie. Zapisy wieczyste tworzą w niej ciąg chronologiczny. Ŝe takŜe ksiąŜę sam zajmował się kontrolą i aprobatą wpisu 57. tak samo jak w innych kancelariach czynność sporządzania czystopisu55. oryginalnego i nie jest wpisem pochodnym jak np. przywilejów księstwa. jako suche.. a takŜe mało w niej zapisów na rzecz większych całości fizycznych. Swym typem zapisy te są bardziej zbliŜone do ksiąg zapisek sądowych. — hes nota. cit. W ol f f. przywilejów dla poszczególnych dystryktów.. Stan taki zaistniał niewątpliwie juŜ w końcu XV w. Kętrzyński. niŜ do właściwych ksiąg kancelaryjnych. Metryka Mazowiecka to przede wszystkim rejestr dotyczący obrotu ziemią. W XV wieku wszedł teŜ zwyczaj wydawania przez kancelarie zamiast dokumentów — wypisów z ksiąg pod pieczęcią sygnetową. zainteresowani Ŝądali wystawienia go przez kancelarię. Wolffem. gdy walor dokumentu był powszechnie uznany. s. 84—85. cit. Są dowody na to. A. odnotowywano ten fakt w księdze przez postawienie przy zapisie słowa exivit.. czy powodowały one spisanie następnie osobnego dokumentu. powszechny był zwyczaj sporzą-. cit.. W przeciwieństwie do Koronnej nie zawiera ona dokumentów charakteru politycznego. natomiast zapisy doczesne (przejściowe) nie przedstawiają określonej całości. Wpisy wprowadzone do Metryki Mazowieckiej były kontrolowane przez kanclerza i podobnie jak czystopisy podlegały jego aprobacie. 442. Kancelaria notowała czynności bez względu na to. Z biegiem czasu. Między Metryką Mazowiecką a Metryką Koronną próŜno szukać analogii.ńego ksiąŜęcego (podobnie jak pojawiające się na naszych ziemiach od r. za A.. s. s. 78. np. przywilejów rodowych. cit. W przypadku jeśli dokument sporządzano. 1374 księgi ziemskie). Wpis sporządzony do nich nosi charakter wpisu pierwotnego. A. op. ale ich forma nie zmieniała się. o której nigdzie jednak wzmianek nie znaleziono. 190 . 74. nabrały one pełniejszych informacji co do treści. utrwalające zdziałaną czynność prawną. por. dzania dokumentów pod pieczęcią wieczystą na podstawie zapisu czynności w księdze. umów politycznych. 225—227. Od czasu. rozdz. correcta de mandato domini ducis. Ściśle przestrzegano poprawności zapisu i dalszych czynności prawnych z nim 54 55 56 67 O Metryce Koronnej. zwięzłe notatki.

Handelsman. Wrocław 1951. K w i a t k o wsk i. W. specjalnie: s. s.. B. Uniwersytet Warszawski). Senkowski. J. ale równieŜ terenów niemazowieckich. np. które podlegały władzy ksiąŜąt mazowieckich a więc ziemi bełskiej i Podlasia. Sejm i sejmiki ziemskie na Mazowszu ksiąŜęcym. Tow. Maleczyński. Herald. 1924. Warszawa 1963. Warszawa 1968. fak więc wszelkie wypełnione zobowiązania dłuŜne odnotowywano przy właściwym wpisie i wykreślano odpowiednią część tekstu.. 560. 437—445. cit. 24. KsiąŜęce lenno mazowieckie 1351—1526. 1914. Historia państwa i prawa Polski. Kraków 1912. Paszkiewicz. 18. Zarys dyplomatyki polskiej wieków średnich. prowadzono dwa rejestry dla dwóch ksiąŜąt Janusza II i Bolesława V panujących jednocześnie na wydzielonych terytoriach. Przegl. L u k a s. Maleczyńska. S y s k a. Nauk. 209—216. t. W o l f f . cancellare. H. „księciu" i „przywileju" w świetle praktyki sądowej na Mazowszu u schylku wieków średnich. S.Urzędnicy kancelaryjni mazowieccy w latach 1434—1444. RAU h-f. op. A.. LITERATURA J. J. Mazowieckie przywileje rodowe z XIV—XV w. TamŜe. Przywileje rodowe mazowieckie. Kancelaria Konrada I księcia mazowieckiego. K. 118—148 (kancelaria mazowiecka)... Bardach. t. Skarbowość Mazowsza do 1526.. E. Proc haska. albo w kancelarii zakładano odrębną księgę dla konkretnego terytorium. Arch. Znaczenie Metryki jako źródła dla tych ziem jest tak samo istotne jak dla Mazowsza 59. liter. Lwów 1929. Soból. przy czym nierzadko podawano na marginesie na czyj rozkaz dokonano skasowania tekstu. 69. Kochanowski. M.. S. K. 68 69 A. W sprawie zhołdowania Mazowsza przez Kazimierza Wielkiego. t. Zarys nauki o dokumencie polskim wieków średnich. l. 1884. Warsz. Hist. Kętrzyński. 1875. S. t. 11. Warszawa 1968 (praca niedruk. Pisarz kasujący wpis powoływał się na polecenie księcia lub kanclerza albo teŜ na zezwolenie stron 58. Holdy mazowieckie 1386—1430. M. Sprawozd. nauk. hist. Semkowicz. Kilka uwag krytycznych. Warszawa 1965. s. 103—104. Kom. albo teŜ jedna kancelaria prowadziła księgi załoŜone dla danego księcia. s.. a sama Metryka Mazowiecka zawiera rejestr czynności dotyczących nie tylko Mazowsza. Warszawa 1934. RAU h-f 47. Podział na rejestry terytorialne nie był przez kancelarię ściśle przestrzegany. Przew. Mieś. t. 1905. cassare.związanych. Przyłączenie Mazowsza do Korony Polskiej. s. czynność tę nazywano — delere. 191 . l do połowy XV w. Warszawa 1918.. Metrykę Mazowiecką prowadzono w dwojaki sposób. Próba ujęcia hermeneutycznego pojęć o „ziemi" i „obyczaju".

wyd. Warszawa 1919. CZYNNOŚCI PRAWNYCH W OKRESIE ROZBICIA DZIELNICOWEGO Kanclerz i pozostały personel kancelaryjny. polityki zewnętrznej i wewnętrznej. obok jego kanclerza. tj. l (do 1247). wyd. przywileje królów polskich i ksiąŜąt mazowieckich tudzieŜ nadania tak korporacji. Podkanclerzy małopolski występował od tego czasu obok kanclerza krakowskiego przez cały XIII w. Lubo mir s k i. Przed nim wymieniano tylko imiona ksiąŜąt oraz arcybiskupa i biskupów. Układ pierwotny. t. Sposób rejestracji. 1186. TenŜe. Kancleiz przechowywał pieczęć księcia. przed wojewodą (który jeszcze w XI—XII w. co było uzaleŜnione od specyfiki organizacji danego dworu. występował przed nim) oraz innymi urzędnikami dworskimi. sięga swymi początkami połowy XII w. J. Warszawa 1863. do którego naleŜał ogólny zarząd dzielnicą ksiąŜęcą i utrzymywanie kontaktów z innymi dworami piastowskimi i zagranicznymi. TenŜe. Hist. Kochanowski. Metryka mazowiecka.zgromadzonym w capelli. Warszawa 1929. B. skryptorium i notariacie ksiąŜęcym. w r. t. którzy stanowili zaląŜek późniejszego notariatu (np. Preussisch-polnische Studien Ŝur Geschichte des Mittelalters. którą mógł powierzać podkanclerzemu. i. Podkanclerzy pojawił się na dworze princepsa. U l a-n o w s k i. 4. na dworze Leszka Białego w osobie 192 . Perlbach. prowadzenie korespondencji dyplomatycznej i kierowanie personelem dworskim. i do jego zadań naleŜało kierowanie pracami pisarskimi na dworze. 8. Kraków 1888.dworu ksiąŜęcego był kanclerz. wyd. KaŜdy z ksiąŜąt dzielnicowych posiadał własny urząd dworski (curia ducalis). Regesty dokumentów Konrada Mazowieckiego i jego synów (1207—1268) [w:] M. Staje się on rzecznikiem interesów księcia i jego reprezentantem na zewnątrz. moŜna znaleźć w wystawianych dokumentach ślady działalności pisarsko-kancelaryjnej kanclerza. PAU. formuła relacji w kancelarii mazowieckiej. Halle 1886. z. 1—2. Kom. wymieniany jest on wśród świadków na pierwszym miejscu. NajwyŜszym urzędnikiem. Wrocław—Warszawa 1962. W o l f f.A. Archeion. Kodeks' dyplomatyczny księstwa mazowieckiego obejmujący bulle papieŜów. do zadań kanclerza naleŜały sprawy. W XII— XIII w. 176—208. Studia nad urzędnikami mazowieckimi 1370—1526. zaś odpowiedzialność za sprawy notarialno-kancelaryjne biorą na siebie podka uderzy lub protonotariusz. Źródła Dokumenty kujawskie i mazowieckie przewaŜnie z XIII wieku. Być moŜe. Ŝe stanowisko to nie potwierdzone wcześniej źródłowo. J. s. T. później i ziemskimi. O ile w pierwszych dziesiątkach lat XIII w. o tyle od lat 1240—1250 nie dostrzega się jego wpływu na tok lub wykonanie pracy w kancelarii. Arch. jak i osób prywatnych. t. 1Ś2*?. CHARAKTERYSTYKA KANCELARII KSIĄśĘCYCH I DOKUMENTACJI. Zbiór ogólny przywilejów i spominków mazowieckich. K. prowadzonymi przez wyznaczonego kapelana (lub przez paru kapelanów).

6 1 H. s. 1217 na dworze Leszka Białego). Handbuch der Urkundenlehre. niektórzy z nich uŜywali na przemian tytułu notariusza i pisarza (np. Obok notariuszy pracują równieŜ pisarze dworscy. s. XII w. 97. moŜna im teŜ przypisywać redagowanie dokumentacji czynności prawnych.. Mieli oni swój wpływ na organizację i tok prac kancelaryjnych. Za wzorem dworu krakowskiego stanowisko podkańclerzego utworzyli na swych dworach dzielnicowych ksiąŜęta mazowieccy i kujawscy. Szentpetery. jaka zachodziła w stanowisku notariusza i pisarza.. 1217). W miarę wzrastania pozycji noL. mazowieccy i małopolscy występowali jako pieczętarze dokumentów ksiąŜęcych (vicecancellarius. 1226) i na dworze ksiąŜąt wielkopolskich (od r. zrazu nieliczni.. 2—5 w latach 1260—1299). jednakŜe aŜ do ostatnich lat XIII w. jako zastępcę kanclerza do spraw notariatu — protonotariusza. NiŜszy personel kancelaryjny kształtował się stopniowo w miarę potrzeb rozwijających się kancelarii. przypuszczalnie pod wpływem dworu francuskiego lub kurii papieskiej. La grandę chancellarie de France des origines d 1328. gdzie spotykamy. Stopniowy wzrost dokumentów odbiorcy i wypływająca stąd potrzeba kontroli od strony ówczesnych wymogów prawnych i formularzowych (ars notariae. Magyar okleveltan. W roku 1214 (na dworze śląskim Henryka Brodatego) i w 1232 (na dworze wielkopolskim Odonica) pojawiają się pierwsi notariusze. Stanowisko podkańclerzego występuje wprawdzie na Węgrzech.pisarza Mikołaja Repczola w r. Paris 1912. Dyplomatyka — 13 93 J 60 . Bresslau. ale dopiero w początkach XIII w. 84—86. Występujący jako pisarz lub redaktor dokumentów wyznaczony kapelan capelli dworskiej przybrał z czasem nazwę pisarza (pierwszy raz w Polsce w r. ars dictandi) oraz coraz częściej wystawiane dokumenty na dworze księcia w okresie 1202—1230 stwarzają konieczność zatrudniania wykształconych retoryków i prawników z tytułami notariuszy dworskich. podkanclerzowie nie występowali natomiast ani na dworze cesarzy niemieckich. cit. u Władysława Łokietka podkanclerzy Rudger. ale po kilku jednocześnie (l—2 lub l—3 w latach 1232— 1260. Ćeskoslovenska diplomatika. przed tym okresem funkcje nadzoru nad notariuszami spełnia sam kanclerz 61. Podobną funkcję spełniali na dworze ksiąŜąt śląskich (od r. I. sigillavit) lub jako opiekujący się pieczęcią ksiąŜęcą (np. Stanowisko podkanclerzego małopolskiego pojawiło się u nas w II pół. qui tenet sigillum domini). za panowania Andrzeja II. s. z czasem i w miarę wzrastających potrzeb dworskich.. gdyŜ tam je spotykamy w tym czasie 60. Nie wyjaśniono dotychczas róŜnicy. W XII w. op. 118. Per r ich e t. występujący nie tylko pojedynczo na dworach polskich. 561—571. s. Jaśko w kancelarii Przemyśla II). 245—247. 1286) protonotari«fiaerktórzy pojawili się na tych dworach niewątpliwie pod wpływem praktyki dworskiej czeskich Przemyślidów i ówczesnych kancelarii niemieckich. Ci kancelaryjni urzędnicy kujawscy. Bresslau. Zapewne tytuł i stanowisko notariusza były związane z odpowiednim przygotowaniem prawniczym. ani na dworze Przemyślidów. 152—156. I. H. s.

pisarze) mieli zlecane róŜne funkcje związane ze spisywaniem dokumentacji oraz udziałem w administrowaniu sprawami państwa. którzy odgrywali w niej powaŜną rolę nie tylko jako redaktorzy lub ingrosatorzy dokumentacji czynności prawnych. Tak było np. notariusze. Na studia te uczęszczali równieŜ Polacy 62. w wielkopolskiej kancelarii Bolesława PoboŜnego (pisarz notariusza Mikołaja). W tym czasie pod terminem cancellaria rozumiano nie tylko funkcje. Podobnie były zorganizowane inne kancelarie euro•* I. tytuły magistrów. Notariusze nosili juŜ w XIII w. II. s. Przemyśla II (Jaśko. a takŜe wykonywali funkcje odwoławcze.tariusza na dworze ksiąŜęcym spotyka się zwyczaj dobierania sobie przez' niego własnego pisarza. jej rozwoju gospodarczego i równieŜ osobistych cech panującego). adwokackie itp. Rolo kulturalna średniowiecznej kancelarii.trzydziestych XIII w. Pełnili oni funkcje koordynujące w stosunku do ówczesnego prawa zwyczajowego. I. w którym jej urzędnicy (podkanclerzowie. Studia z dziejów kultury i ideologii. s. XIII w. co wskazuje na dobieranie na to stanowisko ludzi wykształconych. redagowanie i spisywanie dokumentacji czynności prawnych na dworach ksiąŜęcych staje się szybko przyswajającym się zwyczajem. na dworach ksiąŜęcych przede wszystkim uwierzytelniano dokumenty. ofiarowane E. wiąŜąc je z obowiązującym w Polsce prawem kanonicznym. w Bolonii cztery lata. Jednak juŜ w latach. Jak juŜ podkreślono. wyd. Nie później niŜ w pół. 154—158. Organizacja prac kancelaryjnych. 66— 67.. K o r t a. Budapest 1959. po nich absolwent odbywał przy notariuszu praktykę. Ŝe przyswajanie dobrych wzorów kancelaryjnych i ówcześnie stosowanych form dokumentu przebiegało w Polsce w stosunkowo niedługim okresie mniej więcej kilkudziesięciu lat (naleŜy wziąć pod uwagę fakt. w pierwszych dziesiątkach lat XIII w. we wszystkich polskich dworach ksiąŜęcych funkcjonował notariat. pisarz notariusza i protonotariusza Piotra Świecy). które trwały np. W. które ona wykonywała. Na uniwersytetach bolońskim i paryskim prowadzone były specjalne studia notariatu. Hajnal. przedkładane przez odbiorców. Ŝe była ona urzędem. L'enseignement de l'ecriture aux universites medievales. ale równieŜ jako prawnicy. rzadziej sporządzając je we własnym zakresie. Hajnal w rozprawie L'enseignement de l'ecriture aux universites medievales poświęcił wiele miejsca na omówienie funkcji kancelarii królewskiej francuskiej w XIII w. Wrocław 1968. ale równieŜ personel. Studia nad początkami stylu kancelaryjnego w tym okresie i nad jego bogatym rozwojem w latach siedemdziesiątych tego wieku pozwalają stwierdzić. stwierdzając. Maleczyńskiej. Przy śledzeniu rozwoju kancelarii polskiej szczególnie wiele uwagi naleŜy poświęcić notariuszom. pisarz Tilona zanim sam nie został notariuszem) i Władysława Łokietka (Paweł. Ŝe w kaŜdej z dzielnic ksiąŜęcych procesy te kształtowały się indywidualnie uzaleŜnione od znaczenia politycznego samej dzielnicy. 194 .

Przyszłe. nie zostały dostatecznie uzasadnione i nie znajdują potwier195 . na co wskazał podany w poprzednich rozdziałach obraz ich rozwoju. Ład organizacyjny zaobserwować moŜna dopiero w kancelariach Leszka Czarnego. Siady zorganizowanej pracy kancelarii mazowieckiej łatwiej moŜna dostrzec w czasie rządów Konrada I. Dokumentacja czynności prawnych XIII w. a w kaŜdym razie rozstrzygną wiele wątpliwości. Sugestie niektórych badaczy co do dominujących wpływów kancelarii papieskiej i niemieckich kancelarii kościelnych na dokument polski w I pół.pejskie (s. niŜ w czasie panowania jego synów. zwłaszcza kancelarii zachodniopomorskiej i gdańskiej rzucić mogą jaśniejsze. 1247 a 1279. światło na początki notariatu w Polsce i początki ksiąŜęcego dokumentu polskiego. Podobną sytuację znajdujemy w Małopolsce. iŜ moŜna mówić 0 ich wykształconych formach dopiero w kancelarii Bolesława Rogatki 1 Konrada Głogowskiego. Podobnie teŜ. 1248 i tendencyjne wyniki badań nauki niemieckiej. chociaŜ w mniejszym zakresie. bynajmniej nie zapoŜyczając tekstu jeden od drugiego. Ocena dorobku kancelarii mazowieckiej i kujawskiej nasuwa wiele trudności ze względu na rozproszoną i tylko częściowo opublikowaną dokumentację czynności prawnych. dzisiaj nam nieznanego. małopolskiej i mazowieckiej traktować wypadnie z ostroŜnością. co przypadło na lata 1241—1278. które sugerowały naśladownictwo wzorów niemieckich w kancelarii śląskiej nie zmieniają faktu. Wyszukiwanie prawzoru (w nauce niemieckiej Vorurkunde) jest więc bardzo zawodne. która płynie z niedostatecznej znajomości materiału i ubogiego dorobku monograficznego. XIII w. Nawet brak dokładnych monografii nad poszczególnymi kancelariami śląskimi do r. Ŝe redaktorzy dokumentów mogli czerpać z tego samego formularza. Uwagi wyraŜone o pracy kancelarii śląskiej. o zwiększającej się liczbie dokumentów wygotowanych w kancelarii ksiąŜęcej moŜna mówić dopiero za rządów Bolesława Wstydli wego i to nie w początkowych. O zorganizowanej pracy kancelarii i jej własnym stylu. Ŝe analiza dokumentów śląskich wskazuje na to. kształtowały się prace kancelarii polskich w tym czasie. Nie przesuwa w bliŜsze lata samodzielności kancelarii fakt. szczegółowe opracowania kancelarii dzielnicowych. których w obecnym stanie wiedzy o kancelariach dzielnicowych rozproszyć nie sposób. pomiędzy r. w latach 1216—1247. Ŝe na dworze Henryka Broda tego pojawił się notariusz juŜ w drugim dziesiątku lat XIII w. są o tyle niedoskonałe. a mające na celu wyszukanie prawzoru. I tak kancelaria wielkopolska spełniała od lat 1252—1270 funkcje samodzielnego notariatu. 168—169). lecz w późniejszych ich-latach. Próby badaczy idące w kierunku przeprowadzenia filiacji tekstów dokumentów z róŜnych kancelarii. Władysława Łokietka w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych XIII stulecia. być moŜe nieco inne niŜ dzisiaj.

suaiqopod ^BupaC ozajraz Buzotu npiAV f& •BJiOłBłSfAp onzon T Mppfes ipAusrejm BIUBZBJ^M op "°P M 'M AX od azozsaC HDi^sMa^aJi i uia^od B 'ąo^DazBisii tfOB^iiauinsiop AV o^ojazs 5is aCntu^zj^n SBU n 'qo.id AV -eiuamzodo •(n-iBiaDUBii AV BTuazpjaiA^Bz op oSauEpBpipazjd OSOUpoSoJBIM.AsXzDo.Ą 5is OB[BTMB[Z '-AV niX po znf o§ap[Sj9T§aM n^iuamn^op z BJ^UZ -M AX °P SBU n &IS BjBA\oqoBz 'BfaB5[OM. 9iu fAoiozfA* Saoazs jspod '0921 — Ottl V8! z Ca3Bzpoq3od 'wnmiwowip Towwns CafoMS M ^jppj 'nuiiaqsap^u z .o zjB^nuuoj DB[BDB§oqzAv 'CauA^Bjd ^uoa^s po i po O5{^^.in qoB.M4S BjnUUOJ 'BCDBłnjBS 'B§UaJB) UII^SnDUBJJ I IUI2JS -jod uia.uauin^op ^zpaiuiod BM. 'AV mx CauBp uBqopodn T q9zo^od Srąpa aC OUBMOSO^S '£9 azjBjnuuoj ^doang aizpoqoBz BU auBuz OUBMOSO^S ' T 2{Bf qoi3tsjoMp ouMpJBZ 'qoi5is{od qoBiJB^aouBii qoXusazoA\.uauin5[op AV ^uiTzpiAi. ui Młwuad 3nQ :Bj^opnq mrmnuDpzp muwns z fe. 03fl.£z.961 '9S— Sfr -s 'S96T 'i 'ł] n s a . ZBJO BfapB]/\t ogaDazfeis>i BzsnuBłou apB^^p JA.ił Xqo3D aCnzB^M o§atJ{Sjai§5AV n^uaui op n^uns z -pnjod Adojng lUB^aouBJi qoBZJBjnuuoj i '(SH '629 II AVQX 'LW '668 'SOS 'L6Z I MQ^) a-i-odwat mno du dJLodwaj.awafi wwiuonfy SIOTMOUBIUI 'i5js|odojnaiyw aiuaaa^ BU IIIX M o^sazo BOBCnda^sAM aSuajB ^uiaCnpCsuz Bwwng '068 'L88 '9i8 'SZ/8 'SLS 'U8 I aiuijoj Cauoiuaiuiz ooaiu AV aŜ a^A^ 'n§njo§ajqoQ z Mosja^s^ M.aiudjazoBZ 'feum qnj '(O^i '68i 'iSi II MCDI '8S^ 'i^S 'ii2 '961 I MCDl) łiuaapv op»j ja juaja^d opnj. o§auzoqocj znf oq 'CaiusazoM ^\ QI CamuiCBU oo Baop[ 'sipauz^o snjo snązutuo ja ja sijjno su6v 'snąuouidu 'stajjs 'snąunt snąmiao mno M af OUBZpBZJOds 9Z 'OIZpBS OAV op A|jB^op aJ9}3[ 'tui^^ Bzod i ais ouBAVi§njsod -AV mx 'i^d i ^ 'uiajBuałBui UŁ^MOU qo^usazDA\.uauin5[op AV CazDBJ 'M.uauinijop a^BTja|Biu M Biuazp .ui •nuiztiEuoCoApB. BOBfBZpjaT. HIX po aCnda^s^M CaMoiupnjod aidoang AV T a^B — CaiijsjaiSaM TUB^OUB^ AV oyftfy aiu BJ9ł3[ 'BSuaay ^o^łs^zooan ^DB^B A\.j x 'Q »g 'OTI — 001 ' s 'A 'zpzoa 'jocl niuaransjop eiuemBłSAUJćt ipejpeis o e» -3iu auBjaouBłi ai5[spd zazad aiqos ruuBCBMS.9 BU T aŜ 'SBZ Auiai^ 'uiXuCXDB.

i przetrwał takŜe w kancelarii królewskiej. przyjął się we wszystkich dzielnicach ksiąŜąt piastowskich w XII w. który niezaleŜnie od wpływów francuskich.65 Porównania takie są pouczające. UŜyta we Francji w r.. 197 . non abolitas nec in aliąua sui parte viciatas) została juŜ w I pół. Ten układ formularza przyjęty z dokumentu odbiorcy w końcu XII w. — za wzro-rem kancelarii papieskiej — następowała formuła perpetuacyjna: ad perpe-tuam rei memoriam). 1222. znanych wcześniej w Czechach lub na Węgrzech. non cancellatas. Po arendze umieszczano intytulację i dalsze części dokumentu. Formularz ten pozostał niejako w izolacji. polskiego formularza. s. ale jednocześnie kryją w sobie tendencję do upraszczania zagadnienia kancelaryjności i zacierania indywidualnych form dokumentacji. Nie zwrócono np.których praktyk kancelaryjnych. intytulacji i inskrypcji. w Polsce w 1233—1235. zachowały następstwo inwokacji. dotąd w dyplomatyce polskiej uwagi na specyfikę . w dokumentach przeznaczonych dla klasztorów cysterskich. transumpty stają się coraz bardziej zbliŜone do kopii autentycznej. a które są uzaleŜnione od warunków. ile jego postać zewnętrzną. Specyfiką ksiąŜęcego dokumentu polskiego było więc i to. w jakich rozwijały się ich ośrodki notarialne. cit. Stosowanie arengi po inwokacji praktykowały klasztory pochodzenia niemieckiego (szczególnie formularz cysterski). które muszą cechować wszystkie kancelarie. na Węgrzech w r. 218—228. XIII w. W dokumentach polskich po inwokacji kładziono zawsze arengę (przed nią niekiedy w dokumentach królewskich XV w. op. stosowanych przez klasztory cysterskie i pochodzących zapewne z zaleceń kapituły generalnej w Cistercium. Dokument papieski i francuski. Odrzucono natomiast we wszystkich kancelariach dzielnicowych moŜliwość wykorzystania samych formularzy. Z biegiem XIII w. 1225 formuła stwierdzająca te zabiegi kontrolne (vidimus litteras non abrasas. XIII w. Ŝe nie był on wiernym odbiciem formularza biskupiego lub klasztornego. za przykładem kancelarii zachodnich pojawiają się w Czechach w latach 1212—1213. Hajnal. Z upadkiem dokumentu odbiorcy znikają formuły występujące na przestrzeni 70 lat XIII w. układ własny formuł protokołu i kontekstu. I tak pierwsze transumpty. przejęta przez wszystkie kancelarie europejskie. po nich zaś właściwy tekst dokumentu otwierała arenga (jak długo była w kancelarii stosowana). Dwór ksiąŜęcy w początkach organizowania kancelarii korzystał raczej z doświadczenia i wiedzy kapelanów lub dobierał nowych notariuszy (pi65 I. czeskich lub węgierskich zachował przez XIII i XIV w. w Polsce spotykamy się z nią dopiero w II pół. a wygotowanych w skryptoriach klasztornych. grzy ich powtarzaniu wchodzi w kancelariach w Ŝycie proces kontrolowania transumowanego dokumentu. Sprawdza się nie tyle czynność lub stan prawny opisane w dokumencie. a za nimi dokument czeski i węgierski.

których treść mówiła o zawodności pamięci ludzkiej. 221. XIII w. op. Hajnal. s. In nomine domini dei et salvatoris nostri Jesu Christi)86 lub z dokumentów niemieckich (In nomine sancte trinitatis et individue unitatis) od pół. były zaczerpnięte z ksiąg kościelnych często 0 bardzo róŜnorodnej treści.. eit. KDW I 176. XIII w. Od połowy XIII w. XII w. gdy jesz cze w kancelariach małopolskiej.. XIII w. op. Jeszcze bardziej ujednoliciła się promulgacja. Najlepiej świadczy o tym ewolucja form i stylu polskiego dokumentu trzynastowiecznego. kto zanosił petycję do wystawcy dokumentu 67. co wskazuje na dobre przygotowanie zawodowe i znajomość wzorów innych kancelarii. a nie. nieomal stereotypowym wprowadzeniem do treści dokumentu. Arengł wymieniane w dokumentach do I pół. kancelaria ksiąŜęca wielkopolska). Hajnal. a nawet juŜ w jego łatach sześćdziesiątych. Korroboracja ograniczyła się w końcu XIII w. przez skryptoria cysterskie. zaczerpnięta początkowo z dokumentów francuskich XII w.obserwowane na przestrzeni XIII w. w której w I pół. s. P e r r i c h e t. Forma i treść dokumentacji czynności prawnych . w kancelarii wielkopol skiej Przemyśla II stosowano w zasadzie cztery wzory. jest identyczna z brzmieniem inwokacji wszystkich kancelarii europejskich (in nomine do mini amen). która w końcu XIII w. Zanikła kwiecista korroboracja lansowana w I pół. XIII w. 226. przy czym. 320. z grona mnichów klasztornych. w dwóch odmianach występowała w kancelarii ksiąŜęcej. wszystkie zwięzłe 1 proste w słowach i treści (por. kujawskiej i mazowieckiej notariusze ksiąŜęcy posługiwali się bogatym zestawem areng. 79—80. 377) z wolna przestaje dominować jako ozdoba dokumentu i staje się prostym. 198 . która zajmowała wiele miejsca w dokumencie I pół. arcyL. 288. w brzmieniu nieomal identyczna w kancelarii ksiąŜęcej i w kancelarii arcybiskupów gnieźnieńskich. cit. Narracja. jakie poświęcały uczynionemu nadaniu (przy czym nie skąpiono wzniosłych zwrotów). jak równieŜ sugerował I. A r e n g a. Notariusze dworscy wykazywali duŜą znajomość ówczesnych form kancelaryjnych.. (In nomine patris et filii et spiritus sancti. I.sarzy) z grona kleru kapitulnego. potwierdzają wniosek co do postępowego charakteru ówczesnych form pracy kancelaryjnej i wskazują na pilne śledzenie przez pracowników kancelarii zmian zachodzących w kancelariach naszych sąsiadów. kancelaria dobierała takie. Inwokacja. Por.. zmieniła się równieŜ z biegiem wyrabiających się form dokumentowych i w ostatnich dziesiątkach lat tego wieku notariusz sprowadzał ją do wyjaśnienia przyczyny zaistniałej czynności prawnej oraz wymieniał osobę mediatora lub tego. i do której redaktorzy przywiązywali duŜą wagę nadając jej często bardzo wyszukaną formę (np. opisywano cele moralne i religijne. do podania woli wystawcy co do opieczętowania dokumentu w słowach oszczędnych.

KDW I 412). nazw miejscowości i nazw powinności chłopskiej ludności (a naraz. Szczególnie dotyczyło to imion własnych. wyrębów lasów. Nacisk kładziono nie na powinności. Była to łacina szkolna w sensie wymagań i praktyki ówczesnych szkół z uniwersytetami włącznie. łowiectwa zwierzyny. Ze szczególną precyzją podawano je w dokumentach wystawianych na rzecz osób prywatnych (komesów. jak spotykamy to w dokumentach I pół.. jakie wyszły z ksiąŜęcych kancelarii polskich zostały spisane łaciną średniowieczną. jest język dokumentów. Mieściły się więc w nich korzyści płynące z eksploatacji młynów. gdy formuły zawarte w dyspozycji i w narracji były wpisywane bez zmian i w brzmieniu jakie im nadano w XIII w. We Włoszech dokumenty spisywane w rodzimym języku ludowym pojawiły się w IX w. a podvodi. 303). gdy przenoszono do języka urzędowego powszechnie stosowane nazwy z potocznej mowy polskiej. Przeniesienie ich do kancelarii i do korespondencji urzędowej wymagało długiej aklimatyzacji. Nie dziwi tak długa rozpiętość czasu. jednak w XIII w. a poradlne. połowu ryb w rzekach. Wszystkie dokumenty trzynastowieczne. od których zwalniano obdarowanego. słuŜebników) oraz miast i wsi lokowanych na prawie niemieckim i polskim. bartnictwa.XV w.biskupiej i biskupstwa poznańskiego (Notum facimus. a chłodnicze. która stała się wówczas istotnym wykładnikiem dokonanej czynności prawnej. w Czechach pierwsze dokumenty w języku czeskim pojawiły się w kancelarii Wacława IV. Zwolnienia od powinności gospodarczych na rzecz księcia (immunitet ekonomiczny) i od sądownictwa wyraŜane pierwotnie w nazwach danin i słuŜebności.-Język ten występuje u nas w przekazach oficjalnych i w XIV w. a powoź. rycerzy. lecz na korzyści i dochody jakie w drodze nadania otrzymywał. a podworowe. bogactw naturalnych (np... zamienianych lub sprzedawanych. Ale i w naszych dokumentach XIII w. spotkać moŜna próby dostosowania pisowni pojedynczych słów do fonetyki języka polskiego w tych przypadkach. interesującym nie tylko historyka. W latach 1250—1270 największą ewolucję przeszła dyspozycja. 261. Z czasem. zwłaszcza w XIV i. 199 . ich znaczenie zdewaluowało się. XIII w. były one odbiciem istotnych potrzeb i wymogów ówczesnego prawa. Pisarz nie ograniczał się w niej do wymienienia nazwy dóbr darowanych. zmieniły się stopniowo w szczegółową listę przywilejów. ale i filologa. lecz wprowadził szczegółowy opis posiadłości i terenu. Szczególnym zagadnieniem. a powolowe (KDW I 334. w którym kształtowały się literackie języki narodowe. a siad.. jakie obdarowany zyskiwał. a więc w XIV w. notum esse volumus presentibus et futuris).

63—78. Maleczyński. H a j n a l. wyd. O formularzach w Polsce w XIII wieku. Wrocław 1968. 2. K. Kraków 1934. L'enseignement de l'ecriture aux universites medievales. s. Literaturę cytowaną w poszczególnych podrozdziałach. Rota kulturalna średniowiecznej kancelarii. h-f t. S. . M i k u c k i.LITERATURA Zob. K o r t a. Badanie autentyczności dokumentu w praktyce kancelarii monarszej i sądów polskich w wiekach średnich. Studia z dziejów kultury i ideologii poświęcone E. 6'9. Rozprawy PAU. W. Wrocław 1948. Maleczyńskiej. a ponadto: I. Budapest 1958.

1934). Organizację kancelarii obu ostatnich Piastowiczów przedstawił w ogólnym szkicu K.ROZDZIAŁ VIII. O elementach chronologicznych dokumentów Kazimierza Wielkiego. 1937). Chronologiczny spis. POLSKA KANCELARIA KRÓLEWSKA W LATACH (1306) 1320—1506 1. Kancelaria Władysława Jagiełły nie doczekała się dotąd opracowania. które nie pozwalają na wszechstronną syntezę obrazu dziejów tej kancelarii. K. Uwagi nad kancelarią Wladyslawa Łokietka i Kazimierza Wielkiego (1953). 1968). Kancelarię i dokumenty Kazimierza Wielkiego badali: S. a potem królewskiej zajął się A. 201 . Litewskiego. 1912. Wyrazy polskie w dokumentach Łokietka. 1965). czego dowodem próby fragmentarycznych opracowań w latach 1902—1934. Kętrzyński (Studia nad kancelarią Kazimierza Wielkiego. NaleŜy go wykorzystywać łącznie z artykułem recenzyjnym K. Maleczyński w Zarysie dyplomatyki polskiej wieków średnich (1951). korespondencji i ksiąg kancelarii królewskiej. Dokumenty Wladyslawa Łokietka. Jasiński (Uwagi nad kancelarią Wladyslawa Łokietka i Kazimierza Wielkiego. STAN BADAŃ Dzieje polskiej kancelarii królewskiej wieków średnich były przedmiotem zainteresowania badaczy od początków XX w. 1929.. Maurer (Itinerarium Wladyslawa Jagielly z lat 1386—1387. A. Preissner (Problem badania autentyczności dokumentu w kancelarii Wladyslawa Łokietka. 1877) oraz M. które wyszły z jego kancelarii najpierw ksiąŜęcej. Dokumentami Władysława Łokietka. regesty i bibliografia edycji. Jasińskiego. Wśród ogólnego wzmoŜenia badań dyplomatycznych ostatniego 25-lecia — takŜe kancelaria królewska Piastów i Jagiellonów doczekała się kilku opracowań lub szkiców monograficznych i informacyjnych. przyczynki do jej poznania podali R. Gieysztor (Dwa dokumenty Kazimierza Wielkiego z lat 1336 i 1342. 1967. 1964. I tak kancelaria Władysława Łokietka i Kazimierza Wielkiego znana jest nam tylko z kilku prób jej oceny. Zarys nauki o dokumencie wieków średnich. Kosman (Dyplomy Wladyslawa Jagielly dla Wielkiego Ks. 1913. 1953). jak równieŜ studia nad urzędnikami tej kancelarii i bogate edycje dokumentów. Ogólna ocena badań w tym względzie wskazuje jednak na liczne jeszcze braki i luki. Do genezy kanclerstwa koronnego. Urzędnicy kancelarii Wladyslawa Jagielly.

Kancelaria Kazimierza Jagiellończyka była równieŜ przedmiotem badań E. Sułkowskiej-Kurasiowej doczekała się: kancelaria Kazimierza Jagiellończyka. t. zaś w Polskim Slowniku Biograficznym moŜna znaleźć liczne Ŝyciorysy osób pracujących czynnie w kancelarii królewskiej. obyczajem i stanem oświecenia grupy duchownych i świeckich. Straty archiwów i bibliotek warszawskich. Kętrzyńskiego (Uwagi i przyczynki do studiów nad kancelarią koronną Kazimierza Jagiellończyka. Rewizja -nadań królewskich na przelomie XV i XVI wieku. którzy skupiali się na dworze królewskim. Kwiatkowskiego (Urzędnicy kancelaryjni Wladyslawa III. 1961. Są to jednak zaledwie okruchy bogatego niegdyś archiwum koronnego. 1927). którzy w niej pracowali. Itinerarium Wladyslawa Warneńczyka. 1967. którego rozprawa spotkała się z ostrą oceną S.. 1434—1444. Wej-chertową Księgi polskie Metryki Koronnej. 1966. Księgi polskiej kancelarii koronnej w drugiej polowie XV wieku. ale równieŜ studia nad kulturą. 1887). A. l. wnoszą tu wiele światła nie tylko badania dyplomatyczne. t. Opracowanie zasobu staropolskiego oddzialu I Archiwum Glównego Akt Dawnych w 'Przewodniku po tymŜe archiwum. Zbiór dokumentów malopolskich). Małopolski i Wielkopolski. bibliotekach i muzeach państwowych. Nowickiego (Studia nad kancelarią koronną Kazimierza Jagiellończyka. Jana Olbrachta i Aleksandra (Polsko kancelaria królewska w latach 1447—1506. Personelem kancelarii królewskiej z lat 1386—1506 zajmowało się szereg badaczy. 1912). Mimo braku ogólnych syntez wszelkie opracowania przyczynkarskie dorzucają wiele szczegółów na temat organizacji kancelarii i ludzi. Informacji o nich dostarczają przewodniki archiwalne (głównie: Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie. 1968. 1884. Przewodnik po zespolach I. Zostały wydane fragmenty Metryki Koronnej (T. którego część została zniszczona w czasie działań wojennych 1939—1945 (szczególnie działy Livonia i Prussia z Archiwum Koronnego i Archiwum Skarbowego Koronnego). 1968). S. Pawiński. kodeksy listów i aktów prawnych z okresu panowania Jagiellonów. wspólnie z J. Wierzbowski) oraz księgi asygnat skarbowych i rachunki dworu królewskiego (A. Doczekali się swoich monografii kanclerze i podkanclerzowie dworu Jagiellonów. 1912. Źródła typu dyplomatycznego z omawianego okresu. F. publikowane w serii Monumenta Medii Aevi Historica) oraz w zbiorach dokumentów (np. Uwagi o początkach Metryki Koronnej i jej charakterze w XV w. Kurasia. Dzisiaj pozostałości kancelarii królewskiej z okresu 1320—1506 są przechowywane w archiwach. Księgi wpisów Metryki Koronnej (1447—1794) w Archiwum Glównym Akt Dawnych w Warszawie. a dotyczące Królestwa Polskiego do r. 1967. Piekosiński).Jedyne światło na dzieje kancelarii Władysława III i skład jej personelu rzucają prace S. zostały opublikowane w kodeksach dyplomatycznych (Kodeksy: Polski. l: Archiwum Glówne Akt Dawnych (1957). 1506. Prochaska. PowaŜnej monografii i kilku artykułów związanych z wynikiem badań nad księgami kancelarii królewskiej pióra I. Archiwa 202 . por.

nie przyniosły zasadniczych zmian w organizacji zarządu państwem. w XV w. Kutrzeby. w okr. przeniesiony z kancelarii polskiej do litewskiej). a potem polsko-litewska. ale faktycznie miała ona decydujący wpływ na wszystkie waŜniejsze sprawy 203 . Zmiany polityczne prowadziły za sobą zmiany w systemie zarządzania państwem. supremum) nie były prawnie unormowane. Siemieńskiego. jednak król mógł powoływać do niej inne. Przewodnik po archiwach polskich L Archiwa dawnej Rzeczypospolitej (1933). Zmiana zasady dziedziczności (po bezpotomnej śmierci Kazimierza Wielkiego) na zasadę dynastycznego obioru panującego i wynikająca z niej unia węgiersko-polska. Ukonstytuowała się ona około pół. który stawał się centralistyczny i wymagał sprawnej jednolitej organizacji. podskarbi. podkanclerzy. XIV w. XIV w. 1295 trwał do pół. katalogi i rejestry dokumentów akt i ksiąg (Matricularum Regni Poloniae Summaria. Kętrzyńskiego. l (1925) oraz S. Index actorum saeculi XV) i katalogi bibliotek naukowych w Polsce. skarbnik. Zarys nauki o dokumencie polskim wieków średnich (1934). Historia źródel dawnego prawa polskiego.dawnej Rzeczypospolitej. inne części rozdziału. nie piastujące urzędów. ZbliŜone procesy przebiegały w tym samym czasie w Czechach. a wyrosła z dawnej rady ksiąŜęcej (barones). zaufane osoby. zwanej teŜ consilium maius. Proces jednoczenia ziem polskich. rosnące znaczenie moŜnowładztwa i. marszałek dworu).• ły z małymi zmianami przez cały XV w. litewskiej lub ruskiej przenosząc z kolei swoje zwyczaje na teren Rusi lub Litwy (np. a nieco później na Rusi. walka z obcą agresją.. Ukształtowane w czasach Łokietka i częściowo zreformowane w czasach Kazimierza Wielkiego formy zarządzania przetrwa. t. jako czynnik cementujący. formularz kancelaryjny. zapoczątkowany przez Przemyśla II w r. Polska korzystała jedynie z niektórych urządzeń i z praktyki dworskiej węgierskiej. Na przyspieszenie szeregu zjawisk historycznych związanych z tym procesem miały niewątpliwy wpływ: -rozwój gospodarki towarowej. Z dawniejszych opracowań szczególnie cenna była praca J. LITERATURA: Zob. 2. Przy badaniach dokumentów i akt stale niezastąpionym opracowaniem jest S.es monarchii stanowej. 1958) oraz inwentarze. jak równieŜ podporządkowanie Rusi Halickiej Polsce przez Kazimierza Wielkiego. Polityką państwa kierowała wspólnie z królem rada królewska jako stały czynnik o charakterze ogólnopaństwowym. OGÓLNA CHAHAKTEHYSTYKA CENTRALNEGO ZARZĄDtJ PAŃSTWEM W XIV i XV W. Funkcje niezbyt licznej rady królewskiej (consilium domini regis. Polska weszła w XIV w. W jej skład wchodzili najwyŜsi dostojnicy państwa (przede wszystkim kanclerz.

1364. cz. chociaŜ korzystano przy tym z aparatu jednej kancelarii królewskiej. 1 204 . 1320 tytuł vicecancellarius curiae regis lub •uicecancellarius aulae regis (termin aula zapoŜyczono z praktyki dworów węgierskiego i czeskiego). t. 19. Warszawa 1965. z. o sprawach wojny i pokoju. Urzędy te dzielono na koronne i nadworne. Tendencja do centralizacji władzy. sieradzki zapewne do r. który wywodząc się z podkanclerzych krakowskich — przybrał od r. l do połowy XV w. przyp. s. a potem nominalnie. początkowo pełnione faktycznie. 1357 2. Ŝe urzędy kanclerza i podkanclerzego najwcześniej nabrały charakteru ogólnopaństwowego. aŜ do końca XIV w. jednakŜe w tym czasie nie rozumiano pod tymi nazwami urzędów państwowych i dworskich. utrzymały się jeśli nie kancelarie dzielnicowe. 1366. w której król przebywał. a kancelaria królewska stała się główną instytucją zarządu centralnego państwem. w sprawach bicia monety. Kancelarią królewską kierował wspólnie z podkanclerzym. s. t. 93. stałe kontakty zagraniczne.. 79. 92. 1370. o obsadzeniu urzędów. J. Faktycznie jednak.państwowe. nakładania ceł i wytyczania dróg handlowych. Historia Polski.. a były kierowane przez członków rady. dobrzyński — do końca rządów Kazimierza Wielkiego. Od zjednoczenia państwa kanclerz krakowski stał się pierwszym urzędnikiem dworu. Bardach. do r. to w kaŜdym razie stanowiska kanclerzy dzielnicowych. l—4. gdyŜ obu funkcji nie rozgraniczano. l. AŜ do końca rządów Kazimierza Wielkiego utrzymał się bowiem zwyczaj. Uwagi nad kancelarią Władysława Łokietka i Kazimierza Wielkiego. tj. małŜeństwach w rodzinie królewslciej. ale równieŜ i po tej dacie aŜ do r. (1381—1382). kujawski co najmniej do r. 1368. w kwestiach nadań ziemi. l do połowy XV w. Członkowie rady stanowili skład sądu królewskiego. Historia państwa i prawa Polski. s. Ŝe na dokumencie występował kanclerz tej dzielnicy. W zasadzie istniała więc najwcześniej jako urząd królewski — jedna kancelaria królewska. wreszcie kanclerz wielkopolski do r. a potem kanclerza koronnego. które ukształtowały się w~XTV~w. Jasiński. rozwój gospodarki towarowej i dbałość o jej sprawny obrót sprawiły. 436—442. * K. sądzącego pod przewodnictwem króla 1. Urzędy kanclerza koronnego i podkanclerzego dworskiego wyrosły z urzędów kanclerza i podkanclerzego krakowskiego.. Decydowała więc o kjerankach polityki zagranicznej. Ramieniem rady królewskiej były urzędy centralne o zasięgu ogólnopaństwowym. Zapiski TNT. Kanclerze dzielnicowi utrzymali się w róŜnych dzielnicach róŜnie. t. 1395 3. Za panowania Ludwika Węgierskiego przybrał tytuł kanclerza królestwa polskiego. Kanclerz łęczycki występował na dokumentach do r.. Wyrosły z rozszerzenia~zasięgu działania urzędów nadwornych dzielnicy krakowskiej na obszar całego państwa. 487—497. 3 T a m Ŝ e. s.

1898. Wydaje się słuszny pogląd. zarząd skarbu królewskiego. Ŝe prowadzili oni podobny zakres spraw. Ŝe jeden pieczętował dokumenty pieczęcią^ większą — drugi zaś pieczęcią mniejsząntnallza treści ksiąg kanclerskich i podkanclerskich wskazuje "na to. zwłaszcza w czasie jego nieobecności. Początkowo w źródłach występuje jeden marszałek.Funkcje kanclerza i podkancierzego trudno rozgraniczyć. skarbem centralnym zarządzał podskarbi (subthesaurarius regis). Królestwo Polskie 1295—1370. XIV w. drugi wykazywał większą aktywność w pracach ściśle kancelaryjnych4. I. zob. r. Do funkcji podskarbiego naleŜał ogólnopaństwowy zarząd skarbowy. Wcześniej znany był na Śląsku. B a Iz e r. im. TenŜe. RAU h-f 36. B a r d a c h. 1358. op. wszelkie akta dotyczące zarządu wewnętrznego. 1—3. Skarbnik krakowski objął. 460—462. Od roku 1409 pojawił się jego zastępca i pomocnik. Ŝe zakres funkcji kanclerza i podkanclerzego układał się w zaleŜności od osobistych cech obu. ale równieŜ podskarbiego lub marszałka koronnego. O następstwie tronu w Polsce. Polska kancelaria królewska w latach . marszałek ustanawiał ceny Ŝywności i pobierał opłaty targowe w miejscu pobytu króla. J. 452—462. po zjednoczeniu państwa. JednakŜe juŜ od pół. Warszawa 1965. Za rządów Kazimierza Wielkiego zanikły stopniowo urzędy skarbników dzielnicowych. Lwów 1919/1920. Do głównych urzędów centralnych naleŜał równieŜ urząd marszałka (iworu^ który pojawił się na dworze Kazimierza Wielkiego ok. Kanclerz wraz z podkanclerzym prowadzili całą korespondencję dyplomatyczną. Do jego obowiązków naleŜało prowadzenie rachunków skarbowych. nad insygniami władzy. dokonywał wypłat z kasy królewskiej i do niego naleŜał nadzór nad wszelkimi wpływami i dochodami pienięŜnymi oraz nad mennicą królewską. 4 205 .królewskie^Pefsoriel kancelarii prowadził teŜ wiele czynności administracyjnych wynikających nie tylko z funkcji kanclerza. który od końca XIV w. LITERATURA O. 9. noszący tytuł marszałka nadwornego (marsalcus curiae) 5. wiadomo. który był zastępcą tamtego. 383—389. Sprawa następstwa po Kazimierzu Wielkim na tle piastowskiego prawa dziedziczenia. Bardach. r. podczas gdy ok. przywileje i nadania. nosi tytuł marszałka koronnego (marsalcus regni Poloniae). Historia państwa i prawa Polski. t. m. s. l. cii. Sułkowska-Kurasiowa. 436—441. 6 J. do polowy XV wieku. Obok urzędu podskarbiego koronnego rozwinął się w XV w. S. 1447—1506. W XV w. t. urząd podskarbiego nadwornego. Sprawował on osobistą pieczę nad skarbcem królewskim. Do marszałka naleŜały sprawy zarządu dworem i mistrzostwo ceremonii dworskiej. 1360 zniknął urząd skarbnika krakowskiego. Warszawa 1967. s. Gdy jeden z nich był bardziej czynny politycznie.

" a następnie w Sieradzu (KDW II 906—1306). Przy osobie Władysława przebywał stale sztab jednej kancelarii. 1305. Monarchia Kazimierza Wielkiego. 1903. ORGANIZACJA KANCELARII KRÓLEWSKIEJ I JEJ PERSONEL Kancelaria Władysława Łokietka. hist. Kraków 1949. ich początki i rozwój do r. Nie istniały więc od r. P a p e e. Korona królestwa polskiego w XtV w.. która wskazuje na dobrze zorganizowany aparat notarialny. nie posługiwali się równieŜ własnym personelem pomocniczym. Kutrzeba.stanowisko kanclerzy poszczególnych dzielnic. Do genezy kanclerstwa koronnego. H. Urzędy koronne i nadworne w Polsce.. t. Regnum Poloniae w opinii publicznej XIV wieku. hist. S. 1946. lecz stanowisko kanclerzy • Kancelaria Władysława Łokietka w latach 1275—1299 patrz s. rządy w Krakowie. 1—2. Zapis Kazimierza Wielkiego dla Kazimierza Boguslawowica. hist. t. Uwaga: Personel kancelarii: zob. s. Polityka ruska Kazimierza Wielkiego. gdy król przebywał w dzielnicy. którą reprezentowali. Poznań 1939. Łodyński. która wkrótce objęła supremat. TN Warsz. 1305 nie 'pojawili się w niej dawni pracownicy kancelarii wielkopolskiej Łokietka poza Czesławem podkanclerzym pomorskim. W. włączając na okres dwóch lat Pomorze (PUb 650—1306). t. Przegl.. Do końca rządów Władysława Łokietka. liter. Czasy i ludzie Odrodzenia. Królowa Bona (1494—1557). Kazimierza Wielkiego i Ludwika Węgierskiego. jednak uderza fakt. l—2.J. Kwart.. Łęczycy i części Kujaw. R. S. O stałym funkcjonowaniu jednej kancelarii dworskiej (krakowskiej). t.. zachowało się . KDP I 103). Kanclerze ci nie mieli zastępców w osobach podkanclerzych.. 14. K ę t r z y ń s k i. a potem królewskiej świadczy jej obsada personalna. TenŜe. 206 . Rozpr. fiąbrowski. Po okresie wygnania i zabiegów o powrót do władzy i ojcowizny Władysław Łokietek objął ponownie. które utracił na rzecz KrzyŜaków w 1308/1309 r. Przew. W pierwszym okresie rządów Łokietka nie moŜna stwierdzić zmian w systemie pracy kancelarii. Dominikiem i Stanisławem. który natychmiast po utracie Pomorza przeszedł na kanclerstwo kujawskie na okres 2 lat (1308. nauk. z niej wyrosła kancelaria królewska. podobnie jak Kazimierza Wielkiego. Z. Trudny okres jednoczenia ziem polskich aŜ do koronacji nie sprzyjał w jej organizowaniu. 1929. 4. Kaczmarczyk. 1958. KDP II 201. w r. mianowicie kancelarii krakowskiej. 171174. F. Wrocław 1056. 1912. M. Aleksander Jagiellończyk. hist. z. Poznań 1949. 31. którzy zapewne nie opuszczali Łokietka dzieląc z nim wygnanie 6. 1310. Ŝe po r. Kwart. 10—11. 1504. 1914. oraz poza dwoma dawnymi pisarzami Władysława. t. t. 221 i n. 156—159. 1306 kancelarie dzielnicowe. a kiedy występowali na dokumentach. Pociecha. Paszkiewicz. 3. 28. 42.

Być moŜe..4) do r. pierwszy raz wystąpił w źródłach w r. poprzedni podkanclerzy krakowski i kanclerz sieradzki. aby w rok później 'zostać kanclerzem krakowskim. 1309 (KDM II 140. zrazu pełniących w określonych okresach faktyczne funkcje kanclerzy. 79 i przyp. 1308 jako kanclerz i kanonik katedry krakowskiej (KDM I 138). cit. podkanclerzy krakowski. op. 1313). Maleczyńskiego o jednoczesnej zmianie na stanowiskach kanclerza i podkanclerzego krakowskiego w tym okresie ma swoje uzasadnienie. W roku 1310 (KKKr 117) pojawił się na miejsce Klemensa kanclerz Jarost. s. s. Kozłowska-Budkowa. Franciszek miał bogatą karierę. Maleczyński.. Odbył wyŜsze studia. 6 J. kustosz katedry krakowskiej. który pełnił swe funkcje od r. liter. 1310 (KmKr 7) do r. cit. N i w i ń s k i. Franciszek z Krakowa. Do genezy kanclerstwa koronnego. S. J a s i ń s k i. 1903. Kutrzeba. iŜ teza K. JednakŜe juŜ w r. dotychczasowy kanclerz sieradzki (Sommersberg. Sanguszków. Odegrał powaŜną rolę w zabiegach o koronę. s. BisKup krakowski Jan Grotowic. 81—82. późniejszy kanclerz kujawski w latach 1313—1325. 1315 (Arch. Przew. Nova Polonia Sacra t. Obsada krakowskiej kancelarii królewskiej przedstawiała się jak następuje: Pierwszym kanclerzem Łokietka po powrocie do władzy był Klemens. Piastował swą funkcję do r. Bowiem w r. 4—45.2. Ze stanowiska kanclerza kościoła krakowskiego przeszedł do pracy u Łokietka nie później niŜ w r. potem piastujących nominalne urzędy 7..dzielnicowych. 45. kanonik. 7 207 . K. s. 3. jako doradca Władysława9. Od roku 1322 S.. 276—279 — przypis. w której był nadal kanclerzem do r. Jasiński. 1356 (KDP III 117). kanonik krakowski. op. 1315 (KDM I 152). Lwów 1929. Księga pam.. 11—1. 1306 (KKKr 3. nie ma jednak na potwierdzenie tego dostatecznych dowodów. PSB VII. 1307 (KDM II 544) do 1311 8. Urzędy koronne i nadworne w Polsce. który pracował przy boku króla od r. Scriptores rerum Siles. Ostatnim wreszcie kanclerzem Łokietka był Zbigniew.. aby przejść do kancelarii Kazimierza Wielkiego. w czasie jego kadencji podkanclerzym krakowskim był Zdzisław (od r. prepozyt wiślicki.. F i j a ł e k. I. Orzechowicza. a w tym czasie. obok niego pracował Jan Grotowic. II 6) na podkanclerstwo krakowskie wstąpił Zbigniew. Floriana w Krakowie. prepozyt kolegiaty św. 77. Być moŜe. 1315 (KDM I 150). K. syn Brortisza. 1315 jako kanclerz krakowski wystąpił Stanisław (KDM I 152). 60—64. gdyŜ objął je w tym roku magister Franciszek. bo w r. 1316 na stanowisku kanclerza krakowskiego nastąpiła zmiana. a potem krakowskim). Ŝe kanclerzy dzielnicowych naleŜy traktować jako reprezentantów prawnych króla na terenie kaŜdej dzielnicy. Z. 1327 (KDM I 163). K. 1328 (KDP I 82) do jego śmierci. s. nauk. następnie prepozyt krakowski (który z czasem został kanclerzem sieradzkim. s. I 970). 8 M. ku czci B. 284—286. który pracował na tym stanowisku do r. Kętrzyński. Jako podkanclerzy krakowski pracował od r. 141). Przeszłość Nankiera. s. Zarys.

zarzucono stałe uŜywanie arengi. 84 i przyp. przecho wywany w Archiwum Państwowym we Lwowie (ZSRR). Ŝe w kancelarii pracowało stale co najmniej dwóch notariuszy (na przestrzeni 1306—1315 Jakub i Tomasz. Obok nich wystąpił notariusz Jakub. 1 2 A. 1965. tj. passim. stopniowo wprowadzane na przestrzeni lat drugiego panowania Łokietka.p. co wskazuje na centralistyczny rozwój zarządu krajem. roli kanclerzy dzielnicowych i zakresu ich zadań. R. Wilczek i nieznany z imienia pisarz X. prepozyta kolegiaty św. który tytułował się teraz pisarzem ". P r e i s s n e r. Roczn. s. późniejszy biskup krakowski13. Ze studiów genealogicznych.m. 11. 1345 10. Personel pomocniczy w kancelarii Łokietka był liczny. 1333 i dalej pełnił swą funkcję u Kazimierza Wielkiego do r. Mitkowski. Z kancelarii wydawano coraz liczniej mandaty dla urzędników ksiąŜących. 85. Floriana. podobnie jak miało to miejsce w kancelarii Kazimierza. 1330 Przecław (KDP II S. Nie moŜna wyjaśnić dostatecznie. N i w i ń s k i. PAN w Krakowie. 1 3 M. w latach 1316—1320 — Jan i Piotr. brata Jakuba. cit. Bibl.kancelaria krakowska zyskała nowego podkanclerzego Piotra Szyrzyka. 1 1 0 208 . w okresie późniejszym Wojciech i Arnold). s. Po roku 1329 z dokumentów znikają notariusze. Zapewne niekiedy kanclerze dzielnicowi odegrali powaŜniejszą rolę. Herald. W latach 1308—1333 Władysław miał następujących kanclerzy dzielnicowych: na Kujawach w latach 1313—1325 kanclerzem był Jan Grotowic. po nim zaś w r. Mieś.. K. op. natomiast pojawia się dwóch pisarzy kancelarii. Łokietka z 15 V 1332 r. pozostawiając ją w dokumentach uroczystych. s.. byli oni związani z kancelarią. Początki klasztoru w Sulejowie. Kętrzyński. 12. Jasiński. Ŝe była ona jedna. Chronologiczny spis. s. centralna. Formularz dokumentów stopniowo przyjmował jednolite formy. Występowanie ich niekiedy w formule d. Dokumenty Władysława Łokietka. kanclerza sieradzkiego. op. W kancelarii Władysława przejęto wzory dawnej jego kancelarii kujawsko-wielkopolskiej oraz wzory kancelaryjne obce. 289—291. Formy pracy kancelarii Łokietka wydają się wskazywać na to. jak juŜ powiedziano. s. jeśli weźmie się pod uwag^ wszystkich kapelanów występujących na jego dokumentach w charakterze świadków. regesty i bibliografia edycji. ogólnie jednak biorąc ich udział w pracach kancelarii królewskiej był znikomy. t. wskazywałoby na bezpośredni udział w czynnościach sporządzania lub redagowania dokumentu. do r. op.. co zaś do funkcji notarialno-pisarskich to moŜna przyjąć. Piotr był podkanclerzym krakowskim Władysława w latach 1322 (J. scholastyk sandomierski. cit. 60—62. 345) do jego śmierci. cit. 241—273 oraz dok. K. M ale czy ń sk i. Być moŜe. Ze znanych dotychczas 185 dokumentów Łokietka z lat 1306—1333 liczba mandatów i wyroków sądowych dochodzi do 25% całości wystawionej dokumentacji 12 . iŜ pełniąc róŜnorodne funkcje. w sprawie zwolnień od cła dla Połańca.

A 2.«"•* .d. b.• .m. Dokument Mikołaja z ChomiąŜy (1248) b.' *5f*wr»»«i*iCSP l Fot. Łekno kl. Poznań.y . (dok. 11.m \/ ' . Druk KDW I 276 . prywatny) O.

króla Polski z 29 stycznia 1358 r. (kanc. Poznań AP. 15 Druk: KDW III 1373 . Dokument Kazimierza Wielkiego. dypl. królewska) p.Fot. 12. archiwum miasta Poznania.

Diplomata nr 29) i wreszcie Jakub z Falkowa (Sprawozdanie z poszukiwań na Węgrzech. s. czy dokumenty Łokietka redagowały i spisywały te same osoby. 1325 (KDW II 1050) i wreszcie Piotr śyła. hist.250). W Polsce zastosowano ją po raz pierwszy do wyroku w r. Prawnicza działalność Piotra śyły. Codex dipl. 1329 (KDW II 1098) u . 1119). nr 25. kanonisty i kanclerza Władysława Łokietka (1. K. 1245 (KDP III 24) 1 do transumptu r. Stosunkowo rzadko występowała w tym czasie formuła skrypcyjna. nec abolita. ac res gestae I. XIII w. występujący w latach od 1314 (KDP II 71) do 1318 (KOW II 1000). Polska wieków średnich III. Formuły konfirmacyjne są na ogół jednobrzmiące. po nim pojawił się Andrzej. jaką dało się odtworzyć na podstawie wzmianek z dokumentów o imionach świadków lub z formuł kancelaryjnych wnosić moŜna raczej 0 tym. Nankier w latach 1318 (KDP III 77) i 1319 (KDM II 576). późniejszy biskup krakowski i wrocławski. przyjęła się w następującym brzmie niu — littera invenimus — non cancellata. 1968. nec in aliąua sui parte viciata (czasem teŜ: non rasa). O systemie pracy w kancelarii Władysława. Jasiński. Lelewel. przyp. Kancelaria przestrzegała prowadzenia kon troli dokumentów przedkładanych jej do zatwierdzenia i po zbadaniu au tentyczności sporządzała z nich transumpty lub teŜ wyciąg z treści (insert). W Łęczycy fungował w latach 1318—1332 kanclerz Jan (Jaśko). Karaś lewic z. 36) do 1327 (J. późniejszy kanclerz krakowski Łokietka. 20. Stadia powstawania dokumentów w tej kancelarii wymagały tych samych zabiegów. który wystąpił z tym tytułem w r. 1315 (KDM I 152). KDM I 185). Roczn. późniejszy arcybiskup gnieźnieński. poświadczony w r. Wreszcie kanclerzami wielkopolskimi Łokietka byli: Filip. wreszcie Jarosław Bogoria Skotnicki od 1331 (KDW Iii. s. 78. czy teŜ notariusze posiadali swoich pisarzy. 1303— 1331). 41.. wywodząca się z dekretu Innocentego III przeszła przez kancelarie biskupie do kancelarii świeckich. znany z dokumentu z r. W kancelarii królewskiej Łokietka uŜy ta została dwukrotnie z dodatkiem: sub vero sigillo (Ridel. Ŝe notariusze nie tylko redagowali bruliony dokumentów. Dyplomatyka — 14 209 14 . nr 14). archidiakon gnieźnieński. W Sieradzu funkcje kanclerzy pełnili: Franciszek. op. o dochodach i prebendach jej personelu nie znajdujemy dostatecznego materiału. 34. doktor dekretów i dziekan poznański. A. 1250 (KDM II 432). oraz poprzedni podkanclerzy krakowski Zbigniew w latach 1321 (Lites. Z listy pomocniczego personelu kancelaryjnego. ale rów nieŜ spisywali ich czystopisy. Kraków 1919. Nie znane są nam imiona innych kanclerzy łęczyckich. zastosował ją równieŜ Por. Powszechnie stosowana na zachodzie formuła non cancellata. W. archidiakon poznański. które stosowano w kancelariach dzielnicowych w pół. dlatego teŜ trudno jest zdecydowanie wypowiedzieć się na temat. niewiele więc moŜna o tych sprawach powiedzieć. Brandenburgensis t. cit.

'BA\.auojo>{ o ZBJO AVBjsojep zaz. ara tMoomprzp azjapuBij aisai^o uijCą.sozod auA\. M aŜ 'o.spuBaj[ aa. BU aŜ '(EQ9 '» 'IA HdW 'OU II WO^) P«T™? o§aC op -^ 'gggi op ZB uii^sMO5{BJ2i aiA^SJ9puB5f BU BAvaiuSiqz aTuaiA\.id niuBAvXA\. -n^i zjapuB^ o^BC jidfe^s^M.suB n^ 5pz. 'g^gt u op O3 HJISTMOUB^S uiA.iqXM.sBu BZ BfpBdAzjd Ca C B5^C 'i\oj. (^SSI III M.. npm oj^q Bmai^o^ azaoAvp BU a\y( oSauzDiHaaua T ogaiupamodpo am o§a. 'HDT^siod M9I9J21 qDXud5. Cai5{Bł BUO -apo aiu ZBpoip 'faDBfBfBizp zapazad aiuAVBJds 'BJ^aTiio^ lUBjaouBJi ^/V ' ST (iSOI II MCDI -6^2 I MQ3) &Zl ^ z oSauzoqoj zaazs|Bj .si§Bur 'jaispiB^ ' DTMO ^ OJQ UBf -du) -pod i XzjopuB2i ip^u.ouBdo AV '[ A\.spazjd BzaeiuiizB^ BIUBA\OU ' AV qO^AVOOIUpIZp IUBJ30UB31 BpBSqQ '^^ZJ^ T3[SAVBCn3i zaapjre^ 'BzaaiunzB}! n XoBJd op -azjd ąopMp Bmatip^ qDXAVooTupTzp ^zjapuisi^npSfd z '^osAvo5fBJ3i azjap aŜ 'n. BU jB.ojoisBQ) ^ggt—gggi AV apzsajM '(8^2 I MQ3) g9ST ^ »P (gil I d<XH) g^EI po uiiu BU i BUBTJO^. BzaaiuiizB^ BUB^DUB^ iSnap BU osfaz BjBTsnui CaT^SAva|9J5[ UJBPDUBJI i o§aTnsAva^oj2[ ruoMp B[DBZIUB§JO aŜ ' Bjds psouzDTjoio aT^sAzsM ax . A\S ĄBiSapsji ł^zodajd i isis^o3{Ba3i 5{TuouB5{ 'uBuuajj OM^sjapUB^ BU fpazsM.Błsozod O{Aq o§a^ uiaz UBpouBłi ^^B^uauiBpunj BU 'aisaj^o UI ^ AS uzfosAuaid M ggSI M^BłB^ AV o§aT^aiyv\. u^Czo^zjj 'aiujoMod Ązs XoBjd uia^s^s faC aofeCBzsdajn.QX 'LII 's 'i96T '9 JU 'ST 'ł ''łP9JZ 'P n łS 'a^siimtzod fi^uaiun^op dwocnoyiiąndaiN 't5tSM.ad -BZ i (^6 'III '9D.s op '(4 '^ggl op azotu J '(OE£ I I/MCra) OSET '•* °P aiMTld^BMatu \Ką uiii^pBjai •auoTsamz AJB^SOZ ogai^sMBCnii T o3istAvouBłs Xpat^ oisouAV Xq BUZOUI qoXj9^ z 'ąoAuBp >{Bjq apBp Ca. 'ł§!°A) PP™ł lS ^TJ JoSoH AiBjsoaBf 2-S£I ' npsCapo ogaC oj ' I ^ SA ^ O ^ BJ ^ dn3tsiq Azsfaiuzpd 'iJ z TIBUOM fXq uiazaapuB5j (^82 I HQ^) 99gT <>P (06 III dQM) 68ST po q^B^B^ A\. uiiu oj 'oSai^suaTuzaiuS 'Bdn>tSTqXDjB BU CazsMaaid A^Bp op -C.012 •18 'Si -s 'L96T 'fr/8 'z '01 'H '"łsui ' cn njuaumsiop pjouzoftjuajnn Dtwupuą uwiącud 'a 8 u s s i 8 J d 'V -BJ3{ oBazjapuBJipod yeją 'j^z-uCzg qmfBf 'paaiuis CaM.5B AjCmaiuiz ara i[3iua. Ao^zoaą M :oofe[nda^sBUi ais BjBiA\B.

r. kanonik uniejowski. 5. W latach 1360—1361 kanclerzem dobrzyńskim został Maciej ze Swiesźkowic. Kętrzyński. Zmarł w r. 1356 (KDM I 243) zaprzestał w ogóle pracy. Gieysztor. cit. op. Dwa dokumenty Kazimierza W. Jarosława Bogorii Skotnickiego. określony przez K. i zidentyfikowany przez A. został kanclerzem krakowskim. KDP II 507). Do genezy. gdyŜ podkanclerzy Tomisław.kowskiego. który"tyłko w r. kantor sandomierski. Janka z Czarn18 1 7 211 . z lat 1336 i 1342. prepozyt gnieźnieński. s. Kętrzyński. cit. początkowo przymuszony do tego okolicznościami. bo do r. 1357 wiadomości brak. kanonik krakowski i prepozyt skalbmierski. s. s. Herald 15. 1359. 1333 16. 297. 96—97. KDW III 1536). op. K Mai e c z y ń s k i. Gesch. cit. JednakŜe Maleczyński (s. dawny notariusz Kazimierza. Maleczyńskiego jako pisarz I. passłm. op. Janusz Suchywilk. który fungował na tym stanowisku od r. występujący z tytułem kanclerza w latach 1335—1365 (KDW II 1143. ówczesnemu kanonikowi włocławskiemu 18. 293. proboszcz w Bochni. Kazimierz Wielki wyznaczył kanclerzem ruskim Janusza Suchegowilka. S. 1367 (por. Mieś. op. przyp. 1356 wystąpił z tym tytułem (AGZ III. Był on siostrzeńcem arcybiskupa gnieźnieńskiego. Wydaje się. l 1319) był nim Wojciech. wójta czarnkowskiego. po nim doktor Mikołaj z Kórnika w latach 1366 do 1368. 1336). 298. król nie obsadzał stanowiska podkanclerzego krakowskiego do r. 1346 (KDP II 496) pełnił swe funkcje bardzo rzadko (co dało badaczom wiele domysłów). K. Nr 1827. N. W latach 1350—1360 (Monumenta Vaticana. 109. Janusz w pierwszych latach swej pracy kanclerskiej był bardzo czynny. W_roku 1363 (KDW III 1493) stanowisko podkanclerzego powierzono Jankowi z Czarnkowa. Wreszcie w Wielkopolsce kolejnymi kanclerzami byli: Otton. poprzednio na dworze Kazimierza jako jego kapelan. 1395. Kancelaria królewska przeszła powaŜną reorganizację dopiero po śmierci kanclerza Zbigniewa w r. Zapewne z myślą o reorganizacji kancelarii. s. a od r. Piotra. 349) zbierając wzmianki o d. Ŝe tytuł kanclerza ruskiego był tytułem nominalnym. w którym Janusz sam kierował kancelarią.m. Gieysztora 17. O innym kanclerzu sieradzkim po r. Od tego roku kierownictwo jej objął kanclerz Rusi.. 1363. gdyŜ juŜ w początkach r.. być moŜe złoŜony chorobą. 1360). który w latach 1336—1342 piastował stanowisko kanclerza kujawskiego i w tym czasie zaprotegował królowi swego krewniaka (Yatikanische Akten z. M a l e c zy ń s k i. A. synowi Bogumiła. Rozpoczął on swą karierę kanclerską jeszcze u Władysława przed r. a być moŜe w poszukiwaniu odpowiedniego kandydata. cit.. s. K. 297). Był więc okres wakansu podkanclerstwa przez 7 lat. 266. Po anektowaniu ziem Rusi Halickiej. a być moŜe r. S. deutsch.p. wcześniej zatrudniony w kancelarii królewskiej jako jej pisarz (lata 1341—1356. J a s i ń s k i. 1357. 40.. 1 8 Jako datę objęcia podkanclerstwa przez Janka przyjmowano r. po śmierci Zbigniewa. 1357. Ziemia dobrzyńska miała najdłuŜej swego kanclerza.

Maleczyńskiego są przejaskrawione i naleŜy przyjąć. cit. oraz KDW III 1554.m. nr 2. scriptum vero per Simonem notarium aule nostre regalis. cit. który powierzył mu prace kanclerskie i nadzór nad personelem kancelaryjnym. a od listopada r. op. s. 356—360.Janko miał za sobą doświadczenia pracy kanclerskiej. Maleczyński. J. Kwart. Wydaje się. Ŝe w latach 1366—1368 wszyscy kanclerze dzielnicowi zostali faktycznie pozbawieni swych funkcji. 44—46. znikają z dokumentów ślady udziału w ich kontrolowaniu ze strony kanclerzy dzielnicowych (d. Są to dokumenty: KDW III 1493 z 9 kwietnia 1363 r. 42. Janko nie tytułuje się nigdy podkanclerzym krakowskim. 1367. zaś jeśli wspólnie z Januszem — mieni się vicecancellarius noster. W świetle tych dokumentów podkanclerstwo Janka naleŜy przesunąć o 4 lata wcześniej. w sprawach wagi państwowej. Ŝe Janko działał w swych poczynaniach w ścisłym kontakcie z kanclerzem Januszem19 . 919 . Dąbrowski. Kętrzyński. Dąbrowski. i pieczętowania niektórych z tych dokumentów sygnetową pieczęcią podkanclerzego 20. cit. Działalność kancelarii Kazimierza stawała się coraz rozleglejsza. przy. Janusz mianuje się zawsze cancellarius Cracoviensis. Kętrzyńskiego do wniosku. a liczba dokumentów z niej wychodząca powiększyła się w stosunku do liczby kowa podał trzy dokumenty. s.m. zaś wywody badaczy o motywach konszachtów Janka w Awinionie przeciwko Janowi z Buska naleŜy co najmniej skorygować — por. Tam teŜ otrzymał kanonię w Biitzowie. co skłoniło S. 20 S. W pierwszych latach kanclerstwa Janusza i w ciągu kilku następnych od objęcia podkanclerstwa przez Janka. których było sporo. którą zmienił w r. „Do genezy kanclerstwa koronnego" (re cenzja)... op.). s. 270— 271. gdyŜ w latach 1352/1353 do 1356 był w Meklemburgii kanclerzem biskupa szweryńskiego.. 1480). Zmianie w kancelarii uległa tytulatura podkanclerzego. op. w których występuje on przed r. hist. czym wyciągnął takie wnioski nie tylko z tytulatury obu. sam oddając się misjom politycznym i doradztwu Kazimierzowi W. w Obornikach przez króla Kazimierza podano: datum per manus Johannis Cantoris Vladislaviensis. Warszawa—Wrocław 1964.p. Ŝe (poglądy o ostrym współzawodnictwie między Jankiem i Januszem Suehymwilkiem wyraŜone przez S. wystawionym 27 XII 1365 r. Kętrzyński. 34—42. 1930. 1354 lub 1355 na kanonię we Włocławku. AGZ II. S. Andrzeja z Wiślicy. niektórym z nich pozostawiono jedynie nominalne tytuły i uposaŜenia. Trzeba teŜ przyjąć. s. Kętrzyńskiego oraz K. Dawne dziejopisarstwo polskie (do r. tam teŜ wcześniejsza literatura. s. 1 9 S.. 144—145. s. 140. Zdolny i ambitny stał się wkrótce prawą ręką Janusza. lecz w początkach swego urzędu podkanclerzym króla lub dworu. Kętrzyński. gdy występuje w nich sam. 1367 stosuje tytuł vicecancellarius regni nostri.p. nostri vicecancellarii. K. dlaczego K. ale równieŜ ze wspólnie kła j dzionej na dokumentach formuły d. t. Niewytłumaczony pozostanie fakt. Ŝe Janko podporządkował sobie Janusza. Maleczyński nie zwrócił uwagi na podane przez siebie dokumenty i nie skorygował daty objęcia podkanclerstwa przez Janka. W dokumencie KDW III 1554. J.

w których pracownicy kancelarii występowali zawsze z tytułem notariuszy lub pisarzy. Przybysław. Nie mamy jednak na to potwierdzenia w dokumentach. s. 1361—1369). cesarskiej. który kierował ich działaniem i rozdzielał czynności. s. kanonik gnieźnieński (1341—1356). kontrolę czystopisu przez ^datariusza^ jako przyjęcie i zaaprobowanie. 22 K. tenŜe. s. 1356. 23 S.. A. Kładł ją kanclerz. Byli teŜ tacy. kanonik gnieźnieński (1334—1350). W latach panowania Kazimierza i za jego następców była stosowana przez wyŜszy personel kancelaryjny do dokumentów wieczystych o formie uroczystej. Dane o wymienionych notariuszach patrz K.ządów Kazimierza kancelaria jego była sprawnie działającym urzędem posługującym się tymi wszystkimi metodami i systemem prac. Grzegorza z śarnowca (1355—1360). Zaliczyć do nich wypadnie Macieja z Kłobucka.p. Jasiński. jak np. K. cit.m. ale o podziałach czynności w tym czasie wzmianek nie znajdujemy. K. 299—302. Przez ręce kanclerza lub podkanclerzego przechodził kaŜdy dokument. s. Maciej ze Swieszkowic. na czele notariuszy stał protonotariusz. 297—301. Michałko Niedźwiedź z Broniszowa (1361—1368).. Uwagi nad kancelarią. w takiej proporcji. op. Dwa dokumenty Kazimierza. cit. cit. aby w latach 1361—1370 dojść do 24 dokumentów rocznie. Formuła d. W tym czasie. Zarys. Szymon z Ruszkowa (1365—1370)21. wiślicki i skalbmierski. op. Maleczyński.dokumentów spisywanych w kancelarii królewskiej Łokietka z lat 1305— 1333 (przeciętnie 9 dokumentów na 2 lata). Maleczyński.. Być moŜe. Mikołaj Czech. Gieysztor. Jasiński. czeskiej). s. proboszcz czechowski (1350—1370). 97—99. kanonik i kanclerz kapituły gnieźnieńskiej (1346—1360). podkanclerzy i niektórzy notariusze. kanonik krakowski. oznaczała wówczas u nas. Jedynie na dwóch dokumentach wystawionych w Awinionie. 96—99. przez kancelarię przewinęło się wielu wykształconych ludzi. Mikołaj z Wolborza. Mikołaj. które znane były w ówczesnych kancelariach europejskich. op. Praca w kancelarii była zapewne rozdzielana między notariuszy.. op. ale równieŜ 'pozostawili bogaty plon swej działalności notarialnej i pisarskiej. którzy w kancelarii pracowali od roku do kilku lat. jak zresztą w innych kancelariach. Lista notariuszy Kazimierza z lat 1333—1370 jest bogata. kanclerz biskupi krakowski i kantor włocławski. Henryka Kropelina (1362—1363). s. w jego kancelarii pracowało 12 notariuszy. specjalnie do tego upowaŜnieni 23 . Ŝe w latach 1333—1340 średnia roczna wynosiła 8 dokumentów. Kętrzyński. iŜ tak jak w innych kancelariach (papieskiej. Jan z Buska magister praw. Niektórzy z notariuszy pracowali w kancelarii długie lata. proboszcz sądecki (1338—1359). 22. zwłaszcza w ostatnich latach panowania Kazimierza. Jerzego w Gnieźnie (1352. kanonik wiślicki (1352—1368). cit. 2 1 213 . kanonik płocki i św. 356—357. 109. Wilczka (1342—1349) i innych22. Pod koniecj. Henryka z Ruszkowa (1357— 1359). Jakub z Ossowy. s. kanonika krakowskiego (1357).

. beneficjach lub innych rodzajach uposaŜenia kanclerza. W ostatnich latach rządów Kazimierza Wielkiego kancelaria królewska stała się zaląŜkiem organu wykonawczego władzy monarszej. 1377 Zakliką z Mydlnik (Długosz. Ŝe znaczenie kancelarii królewskiej jako ośrodka zarządu państwem. Mikołaj z Kórnika). _ Przybysława. sprawa Janka z Czarnkowa po śmierci króla Kazimierza. gdy był on w Awinionie. 1374 Janusz Suchywilk. Inna rzecz. ale swoją nieudaną polityką i postępowaniem naraził się na długotrwały proces i wyrok skazujący go na banicję. Bibl. 214 . W jego kancelarii pracowało kilku magistrów praw. Niektórzy. późniejsze rozgrywki na dworze Władysława Jagiełły pomiędzy kanclerzem Zakliką a Jastrzembcem. Ŝe dawały one nie tylko godności i karierę. Ŝe rozgrywki dworskie były prowadzone w sposób bezkompromisowy (np. W chwili śmierci Kazimierza w kancelarii zaszła zmiana tylko na stanowisku podkanclerzego. M a u r e r. sprawa Jana z Buska w okresie. s. Na stanowisku kanclerza Ludwika Węgierskiego pozostał do r. jeśli Kazimierz W. prowadziła prace wchodzące w zakres polityki wewnętrznej i zewnętrznej państwa. co zdarza się rzadko nazywali się pisarzami. W latach 1368—1370 występował w kancelarii pisarz podkanclerzego Janka o imieniu Swiętosław (KDM III 817. Polacy w tym czasie licznie wyjeŜdŜali na studia za granicę. R. 147—154. WyróŜniającego się stanowiska wśród notariuszy domyślać się moŜemy w stosunku do wspomnianego Jana z Buska. Zabiegi o uzyskanie tych stanowisk przez co ambitniejsze osoby wskazują na to. Macieja ze Swieszkowic. Z zachowanych źródeł ówczesnych moŜna odczytać. wśród kanclerzy dzielnicowych dwóch nosiło tytuł doktora dekretów (Janusz Suchywilk. Ŝe zabiegi o wejście do kancelarii były niejednokrotnie połączone z intrygami i zaleŜały od osobistych stosunków. scripsit scriba vicecancellarii). Dąbrowski. podkanclerzego i notariuszy. Do prac tych skupiono w niej ludzi wykształconych. ewentualnie Jakuba z Ossowy. W kraju był powaŜny zastęp ludzi wykształconych. Historia 24 Por. Notariusze noszą tytuły notariusza króla (notarius noster) lub dworskiego (notarius curie nostre regalis). Urzędnicy kancelaryjni Władysława Jagiełły.Jan z Buska został nazwany protonotariuszem i sekretarzem (Monumenta Poloniae Yaticana III. a jednocześnie jako ogniska ówczesnej kultury kraju. mógł myśleć o powołaniu do Ŝycia Akademii Krakowskiej i obsadzeniu jej odpowiednimi profesorami. o wysokich kwalifikacjach. t. 1877. Janko z Czarnkowa nie tylko stracił podkanclerstwo. Źródła nie przekazują bezpośrednich wiadomości o prebendach. Warsz. passim. pomiędzy Jastrzembcem a Piotrem Wyszem 24). Wskazuje to teŜ na fakt. wzrosło w oczach współczesnych. op. nr 394). 3. Ludzi takich dwór królewski łatwo znajdował. cit. u boku króla Ludwika pokazał się w r. J. ale były teŜ intratne. Studium dyplomatyczne. jeden był doktorem praw i przez krótki okres rektorem uniwersytetu w Bolonii (Jarosław Bogoria Skotnicki).

tj. KDP II 370) jego dąŜeniem było osiągnięcie biskupstwa krakowskiego. Jako biskup krakowski i kanclerz występował do r. po tym czasie przeszedł na arcybiskupstwo gnieźnieńskie po Mikołaju Trąbie. będącego odtąd bezpośrednim kierownikiem notariatu królewskiego. W okresie panowania Ludwika (1370 — 1382) kancelaria królewska nie przechodziła większych zmian. 1404 do 1412.Polski. 36). 1423. 1399). które Ludwik wystawił na terenie Węgier. s. syn Dziersława z Lubnicy. 1385 'kanclerzem królowej Jadwigi. jako jej szefa. a dotyczące spraw polskich były pozbawione listy świadków. w r.p. cit. Z takim tytułem wystę--/ pował kanclerz Jan Radlica w r. RównieŜ w okresie kanclerstwa Zakliki została wprowadzona do kancelarii formuła relacji i być moŜe. W latach 1404 — 1412 kierownictwo kancelarią spoczęło na Mikołaju Trąbie. który nadał kancelarii charakter centrum Ŝycia politycznego kraju. op. kanclerza swej Ŝony Jadwigi. Od dnia objęcia kanclerstwa (16 III 1412. a nie venera-bilis). nawet jeśli były one spisywane w Polsce. Dokumenty. główne starania kładł jednak około kancelarii. który zarządzał notariuszami i pisarzami oraz podlegał kanclerzowi lub podkanclerzemu. 1381 (KDW III 1792. które w r. 1386 występował z tytułem starosty kujawskiego (tytułuje się od tego czasu generosus. 1408 był jednak wykonawcą testamentu Jadwigi. kanclerza. Ostatnim wreszcie kanclerzem Jagiełły 25 R. dla których nie występował w kancelarii od r. 1423) i piastował je do r. Nie znamy przyczyn.). do swojej śmierci. ElŜbieta Łokietkówna równieŜ wystawiała dokumenty bez świadków i bez d. 1413 zostało per nefas odebrane Piotrowi Wyszowi. przeniesionemu na opróŜnione przez Wojciecha biskupstwo poznańskie. Ks. którą zreorganizował stawiając na jej czele protonotariusza.m. Władysław Jagiełło } przejął do swej kancelarii. W okresie jego kancelariatu ustalił się ostatecznie tytuł kanclerza jako cancellarius regni Poloniae 25. który tytułował się vicecancellarius aule regie. ^ Zaklikę'. 215 . Ŝe w tym okresie zostały załoŜone pierwsze księgi kancelaryjne.. M a u r e r. kanonik. a potem Jagiełły. wówczas biskup poznański (od r. X. W roku 1412 Tśanclerstwo objął ambitny Wojciech Jastrzembiec. Zaklika był energicznym i rzutkim doradcą Jagiełły. ^ Kancelaria Jagiellonów w latach 1386 — 1506. Zaklika pełnił funkcje kanclerskie w latach 1386 — 1404 (KDP II 369 — ostatni raz wymieniony w formule d. Tylko część z nich opatrzył swoją fomułą kontrolną kanclerz. w r. 1793). w tym czasie jednak kanclerz zaczął się tytułować_caaceiZ«mts-stt£»£emMs Tęgni Poloniae. w nielicznych wymieniano świadków. on teŜ został w r. kustosz krakowski. Prptonotariusz zwał się równieŜ ^ kancelarii. 35 i nn. Po Wojciechu kanclerstwo objął w 1423 (AGZ III. który zrzucił suknie duchowne i od r.m. 1428 (KDP III 12) Jan Szafraniec.p. 1404 rektor Akademii Krakowskiej.

podkanclerzowie. starosta olsztyński. cit. podkanclerzym Andrzej (1442—1444). Po Mikołaju Trąbie podknaclerzym koronnym Władysława Jagiełły został Stanisław Ciołek. s. op. op. zaś protonotariuszem Jan Witez 29. zawichoj-ski. do swojej śmierci. cit. 1443).był Jan z Koniecpola Koniecpolski. W zakresie zarządu centralnego państwem personel kancelarii królewTamŜe. I. tytułujący się podkanclerzym koronnym w latach 1438—1454 (u Warneńczyka i Kazimierza Jagiellończyka) 27. Księgi te zaginęły w czasie przebywania króla na Węgrzech. R. Rokowania. s. Pełnił funkcję podkanclerzego w latach 1423— 1428. I. poselstwa. pisarz ziemski i kapituły krakowskiej (1411—1421). który przeszedł do pracy w kancelarii Kazimierza Jagiellończyka pełniąc w latach 1450— 1453 funkcję sekretarza królewskiego 28. 1434 (KDP I. W roku 1445 został starostą sieradzkim. s. Sułkow ska-Kurasiowa. 27 26 . U Jagiełły był kanclerzem tylko parę miesięcy. Kwiatkowski. cit. zaś najwyŜszym notariuszem (notarius supremus) Jan ze Sprowy — OdrowąŜ. 17. 23—25. RAU h-f t. długoletni kanclerz trzech królów. proboszcz sandomierski i kanonik gnieźnieński (od r. w której koncentrowały się podstawowe funkcje administracyjne i polityczne. s.. "Kancelaria Kazimierza Jagiellończyka (1446—1492) i jego dwóch synów. 131. miała juŜ poza sobą okres prób reorganizacji i kształtowania się form ówczesnej dokumentacji. 155—156.. Sułkowska-Kurasiowa. s. W II pół. 213—214. op. prov. XV w. W kancelarii Władysława prowadzono księgi kancelaryjne. 153—154. sekretarze królewscy i notariusze. o których z tego okresu czasu znajdujemy kilka wzmianek.. s. op. późniejszy biskup poznański.. misje polityczne. op. Władysława III Warneńczyka i Kazimierza Jagiellończyka. Występował stale jako kanclerz koronny do r. Pierwszy raz jako kanclerz Koniecpolski był poświadczony w r. Sułkowska-Kurasiowa. W kancelarii Warneńczyka" pieczętarzem był Jan Rey z Szumska.. 1455. tj. Urzędnicy kancelaryjni koronni i dworscy Wladyslawa III Warneńczyka (1434—1444). przyjmowanie hołdów lenników — oto funkcje. cit. s. Kwiatkowski. kanclerzował zaś pod kierunkiem Zbigniewa Oleśnickiego w czasie jego wpływów na Władysława III oraz samodzielnie na dworze Kazimierza Jagiellończyka. Jana Olbrachta (1492—1501) i Aleksandra (1501—1506). które w zaleŜności od wagi spraw prowadzili kanclerze. 28 S. cit. 1884. M a u r e r. 29 S. łukowski i chełmski. w 1451—1453 starostą dobrzyńskim. 312—317). W kancelarii Warneńczyka pracowali jako pod-kanclerzowie Wincenty Kot z Dembna w latach 1434—1435 (VI I 51. J. była ona centralną instytucją państwową. 214—216. Przy jej pomocy król realizował plany polityki zagranicznej. a po nim Piotr Woda ze Szezekocin. Na Węgrzech kanclerzem Władysława III był Szymon Rosgon (1441— 1444). Władysława Jagiełły. s. 6). 44—45. W roku 1441 był z królem Władysławem na Węgrzech26.

tym więcej starań około kancelarii wykazywał podkanclerzy i odwrotnie 31. Kancelaria królewska stała się teŜ ustabilizowanym organizacyjnie urzędem. wynikającego zapewne z bezpośredniego porozumienia się obu tych dygnitarzy. kontakty w sprawach wewnętrznych). Kutrzeby. M Dane o pracy kanclerzy i podkanclerzych oparto na studium I. sporządzanie dokumentów. funkcje kanclerza i podkanclerzego nie róŜniły się. 102—103. w tym okr«sie stosunek pomiędzy kanclerzem a podkanclerzym wyraŜał się zastępstwem jednego przez drugiego bez rozgraniczenia kompetencji. 9—25. Zdaniem S. s. Zachowane księgi Metryki wykazują dowodnie. Ŝe dzieliły się one na osobne rejestry kanclerza i podkanclerzego.. op. a niewątpliwie wpływ na wybór i zakres spraw miały indywidualne cechy obu. równocześnie z nim działali podkanclerzowie Tomasz Strzępiński (1455). Kanclerz Jan Koniecpolski. Sekretarze i pisarze reprezentowali króla na sejmikach przedsejmowych. popartym ostatnio przez I. Ŝe kanclerz załatwiał ich ilościowo mniej niŜ podkanclerzy. Sułkowską-Kurasiową. Podkanclerzy Piotr Woda ze Szczekocin (1438—1454) był czynny w pracach samej kancelarii32. Ponadto zakres funkcji zewnętrznych. jako instytucji koordynującej i zarządzającej. tam teŜ zestawione źródła i dokumenty potwierdzają dane. zaleŜny był od podziału kompetencji. pomimo zmian na tronie polskim. s. zwłaszcza I. Najbardziej odpowiedzialne funkcje spoczywały na kanclerzu i podkanclerzym. Po Janie Koniecpolskim kanclerzem Jagiellończyka był Jan Gruszczyński (1455—1469) czynny w pracy politycznej. Personel kancelarii królewskiej był liczny i jak moŜna wnosić posiadał odpowiednie kwalifikacje. stała na wysokości stawianych przed nią zadań30. Jan Lutkowic z Brzezia (1456—1464) i Wojciech z śychlina (1464—1471). 8—9. 3 1 30 217 . cii. który działał bez zakłóceń i zmian personalnych. poza kancelarią. Gdy więc chodziło o prowadzenie prac kancelaryjnych w sensie węŜszym. op. tj. Organizacja kancelarii. Sułkowska-Kurasiowa. porozumiewali się z panami rady poszczególnych ziem oraz ze znaczniejszymi miastami.skiej stanowił podstawowy jego trzon. Oni równieŜ prowadzili główne funkcje skarbowe: ściąganie podatków na terenie Królestwa. KaŜdy z tych podkanclerzych miał za sobą wcześniejszy staŜ w pracy kancelaryjnej. s. przy czym rozróŜnienie podziału czynności między nimi oboma w tym czasie nasuwa duŜe trudności. Ŝe materia załatwianych spraw przez obu była ta sama. naleŜności od miast pruskich i pertraktacje finansowe z nimi. Im większą aktywność polityczną przejawiał kanclerz. który kierował kancelarią przeszło 20 lat (1434—1455) przejawiał duŜą aktywność polityczną (misje zagraniczne. szczegółowa analiza treści wskazuje jednak na to. TamŜe. Urzędnicy kancelarii królewskiej Kazimierza Jagiellończyka kontynuowali swą działalność w czasach rządów Jana Olbrachta i Aleksandra. daje się jednak zauwaŜyć. S u ł k o w-skiejKurasiowej. cit.

19. aby objąć z kolei kanclerstwo koronne (1479—1480). składając obowiązki na podkanclerzego (11 dokumentów z jego relacją na 100 dok. statut Łaskiego. 1472 staŜ pracy kancelaryjnej i doświadczenie w tym względzie. Po Zbigniewie Oleśnickim. Prace Komisji PTPN. w r. z kolei Zbigniew Oleśnicki. a w r. Grzegorz z Lubrańca jako podkanclerzy (1484—1496) był aktywny w pracach kancelaryjnych. czynności podkanclerzego składając na Andrzeja Oporowskiego (1479— 1483). 1468) Stanisław Kurozwęcki i piastował ten urząd przez trzy lata (1476—1479). w r. podkanclerzym został sekretarz królewski (od r. W tym czasie obok formuły relacyjnej kanclerza i podkanclerzego spotyka się dokumenty uwierzytelniane sub signeto przez sekretarzy królewskich (Zbigniewa Oleśnickiego i Stanisława Kurozwęckiego). zaś podkanclerzym Grzegorza Lubrańskiego. który pracował w kancelarii królewskiej od r. o jego działalności politycznej nic nie wiadomo. istniejące od r. in. Po Janie Gruszczyńskim kanclerstwo objął Jakub z Dębna (1469—1473). 1476. który zrzekł się urzędu w r. Posłował na Węgry w sprawie obioru tam Jana Olbrachta. kanclerz króla Aleksandra. 8—18. Kanclerzem był przez 19 lat (1484—1503) w słuŜbie Kazimierza. widomym znakiem jego działalności jest opracowany przez niego zbiór praw. W roku 1484 Kazimierz mianował jednocześnie kanclerzem Krzesława Kurozwęckiego.Lutkowic i Wojciech. Za jego kanclerstwa wprowadzono nowy rodzaj ksiąg — księgi poselskie. Wojciech zapoczątkował przeprowadzanie rewizji nadań królewskich 33 . Jednym z najwybitniejszych kanclerzy był ostatni z naszego okresu. z relacją podkanclerzego). Krzesław Kurozwęcki miał od r. m. był generalnym kolektorem świętopietrza na Polskę (1475—1486). natomiast piastował szereg godności. Wojciech z śychlina. wydany drukiem w r. tzw. w kancelarii kontynuował rozpoczętą przez Wojciecha z śychlina rewizję nadań królewskich. . Górski. Jana Olbrachta i Aleksandra czynny politycznie i w kancelarii. skarbowości. 1476 na stanowisko sekretarza wielkiego (pierwszego). a potem sekretarz. 1475 awansował na stanowisko sekretarza. czynny na dworze politycznie. W roku 1474 kanclerzem koronnym został Uriel z Górki (1474—1479). t. Poznań 1936. l. W kancelarii zastępował go podkanclerzy (1464—1471) Wojciech z śychlina i Zbigniew Oleśnicki czynny jako pisarz a potem sekretarz (1451—1472). 1487. 1473 jako pisarz. który w kancelarii prawie nie działał. który kierował osobiście pracami kancelarii w Koronie i na Litwie. po nim następcą został na krótko Wincenty Przerębski (1497—1499). Od niego i z jego środowiska wyszły myśli reformy parlamentaryzmu polskiego. ustawodawstwa. s. 1506 "K. jako podkanclerzy koronny (1472—1476) był reformatorem i dobrym organizatorem prac kancelaryjnych. którzy teŜ czas swój poświęcali przede wszystkim na sprawy kancelaryjne. Jan Łaski (1503—1510). 1472 był pisarzem królewskim.

czynny politycznie. Autorka podaje szereg przykładów na zasięg zadań i funkcji personelu kancelarii królewskiej. W XV w. jak dotychczas. op. osoby pochodzenia mieszczańskiego były jeszcze w kancelarii królewskiej rzadkością. W kancelarii przewaŜali notariusze i pisarze ze stanu duchownego. Ostatnim podkanclerzym tego okresu był Maciej Drzewicki (1501 — 1511). 29—41. długoletni sekretarz królewski (1492 — 1501). MoŜna jedynie poszukać analogii z okresu późniejszego dzięki traktatowi R. -moŜna jednak na podstawie istniejących I. mieli funkcje odpowiedzialne i samodzielne. Zapewne notariusze. ^li^refjezenlami spraw i jednocześnie redaktorami pism i dokumentów. przy czym byli oni przewaŜnie pochodzenia szlacheckiego. które umoŜliwiłoby im pełnienie zadań organizacyjnych i notarialnych. skarbowości. Kanclerz i podkanclerzy kierowali licznym jgastępem sekretarzy^ _ napisarzy : Jjskj^bów. Nie dysponujemy. a ponadto swobodne władanie w mowie i piśmie łaciną. za rządów Aleksandra zdarzało się. s. Ci notariusze i pisarze. nie zachowały się zaś instrukcje dla personelu kancelaryjnego.) W czasie częstego przebywania Kazimierza i Aleksandra na terytorium ^ Litwy w pracy kancelarii następowały pewne zaburzenia. Wszyscy pracownicy kancelaryjni musieli posiadać wykształcenie wyŜsze lub takie. w kance/K larii usuwał go w cień Łaski. najczęściej towarzyszył królowi podkanclerzy — np. stali w hierarchii kancelarii wyŜej niŜ jskryba. Podział funkcji między sekretarzami a pisarzami i notariuszami jest trudny do przeprowadzenia. Związani z kancelarią byli teŜ kanclerze królowych Zofii i ElŜbiety. które niewątpliwie istniały i określały tok pracy i podział funkcji w kancelarii koronnej. Sułkowska-Kurasiowa. Heidensteina. którym powierzano równieŜ zadania w zakresie administrowania. Przebywający w Polsce kanclerz wystawiał dokumenty w sprawach nie cierpiących zwłoki z adnotacją. Cancellarius sive de dignitate et officio cancellarii Regni Poloniae. często uŜywający obu tytułów promiscue. pewien procent stanowiła szlachta średnia i drobna. wynikami badań jaki procent notariuszy pracujących w kancelarii królewskiej ostatnich Piastów i Jagiellonów posiadał za sobą studia na stopniu szkoły katedralnej. sygn. Ŝe wystawiano je na polecenie króla. który naleŜał do personelu pomocniczego 34. cit.. 84 219 . Liczebność personelu w róŜnych okresach działania na przestrzeni XIV — XV w. misji dyplomatycznych itp. O wewnętrznej organizacji kancelarii mówią nam źródła pośrednie. a jaki — studia uniwersyteckie. podobnie jak w XVI w. w którym znaleźć moŜna tok urzędowania kanclerza polskiego i jego podwładnych w XVI w. 5632). Ŝe kancelaria działała przy królu na Litwie przez dłuŜsze okresy.(egzemplarz ofiarowany. jest nieuchwytna. królowi przechowuje obecnie AGAD.

R. 14. 235—252.. hist. Uderza tu zwłaszcza powiązanie personelu kancelarii z niektórymi godnościami. Przegl. Studia nad kancelarią Kazimierza Wielkieg'o. LITERATURA Kancelaria. Kanclerz. It i n e ra ri u m Wł a d ys ł a w a Wa rn e ń c z yka . 6. TenŜe. M o w i c k i. źródł. TenŜe. Sekretarze i pisarze kancelarii skupiali w swym ręku z tytułu swych funkcji kilkanaście lub więcej kanonii i innych beneficjów. j e j clerza: organizacja i funkcje. Początki kancelarii królewskiej. Lwów 1879. Ŝe personel pomocniczy (skryby) był proporcjonalnie liczniejszy niŜ personel koncepcyjny 35. t. S . hist. 74. Kwart. S. K o s m a n. I. 1912. t. M. s. 1877. Zapiski TNT. ponadto otrzymywali sporadyczne wynagrodzenie specjalne.. S.. Do opłat uzupełniających naleŜałoby teŜ wliczyć opłaty kancelaryjne pobierane od stron. Kętrzyński. t. 18. hist. s. H a i s i g. Były to jednak wszystko dochody uzupełniające. 19. K. 2 1960 r. s. Studia nad kancelarią koronną Kazimierza Jagieliończyka. O zaginionych pieczęciach Kazimierza Jagiellończyka. „Zarys dyplomatyki polskiej wieków średnich"). s. s. A l b u m u c z ą c e j się młodzieŜy polskiej poświęcony J. Kancelaria Łokietka i Kazimierza Wielkiego. Prąci II. TejŜe.I. t.. J. 1962. Kancelaria wielkiego księcia Witolda. Bibl. cz. 1929 oraz nadbitka. 1952. hist. T o m c z a k. Kwart. 1—4. . t. biskupstwo włocławskie otrzymywał kanclerz lub podkanclerzy. M. 8 i 9. Formuła „ad relationem" w kancelarii polskiej (1393—1492). 1350 i 1363. Heidensteina). obroczne dla koni. Stud. G u m o w s k i. które otrzymywali wyŜsi urzędnicy kancelarii. Sfragistyka. M i k u c k i. Sborn. 57—101. K w i a t k o w s k i . M aur e r. Wrocław 1951. Sprawozd. np. stanowisko kan- K. Warszawa 1960. s. 45. A. t. Polska kancelaria Królewska w latach 1447— 1506. 289—296. 1914. Do genezy kanclerstwa koronnego. pokrywanie wydatków związanych z odbywanymi misjami itp. 220 fe. Nauki pomocnicze historii. Warszawa 1934. 35 Por. 1958. Kwart. Lwów 1912.. M. które zachowywali często doŜywotnio. Wyczańska. Uwagi i przyczynki do studiów nad kancelarią koronną Kazimierza Jagiellończyka. Sułkowska-Kurasiowa. Warsz. Lwów 1929. hist. 1904. TenŜe. 1953.zestawień urzędników kancelaryjnych w przybliŜeniu określić. s. 453—383... t. 3. z. t. 89—112. Personel duchowny otrzymywał niewątpliwie prebendy i posiadał liczne beneficja. 2.. Aren. Wrocław—Warszawa 1967. 1932. Kraszewskiemu. t. Przegl.. 241—302. Dwa niedrukowane akty przymierza Kazimierza Wielkiego z Danią z r. K. s. Kilka uwag o kancelarii królewskiej w drugiej połowie XVI wieku (na marginesie nowego. podobnie wyglądała sprawa z probostwem i kanclerstwem poznańskim (prałatury) oraz scholasterią krakowską. 146—171. 37. 46. J a s i ń s k i. Ŝyciorysy i tabele personelu kancelaryjnego tamŜe. R. Rewizja nadań królewskich na przelomie XV/XVI wieku. zwroty za wydatki poniesione z tytułu funkcji. Itinerarium Władysława Jagiełły (1386—1387). Uwagi nad kancelarią Władysława Łokietka i Kazimierza Wielkiego (na marginesie K. Macek. 3. podkanclerzy i podległy im personel pobierali zapewne stałe pensje 'ze skarbu królewskiego." R. Zarys nauki o dokumencie polskim wieków średnich. Maleczyńskiego. 107—168. t. AU. 39—50. hist. Kraków 1903. l. M a l e c z y ń s k ii. 42.. Przegl. O listindch listech a kancelafi Vladislava Jagiellonskeho 1471— 1490. t. Archeion. 15. 1967. np. 1969. TenŜe. Zarys dyplomatyki polskiej wieków średnich. TenŜe. wydania „Cancellarius sive de dignitate..

A. K w i a t k o w s k i. Fijałek. t. Mieś. nauk. Genealogia.. 283—302. Studia do dziejów Uniwersytetu krakowskiego i jego wydziału teologicznego w XV wieku. t. liter. 102—118. Prace Hist. Wojciech z Zychlina. Hist. WykaŜ dostojników duchownych i świeckich tudzieŜ urzędników z czasów Władysława Warneńczyka (1434—1444). S. Z. K. C z a p l e w sk i. Rocz. G a r b a c i k. 1937. s. 20. z lat 1336 i 1342. Kallimach jako dyplomata i polityk. 221 . 34. Roczn. A. S. kanonisty i kanclerza Władysława Łokietka (1. Gieysztor. s.. h-f 14. 4. hist. Nauk. h-f 46. W. l.kenma j er. łase. 1877. TPNP. B i r. Dostojnicy i urzędnicy świeccy województwa krakowskiego w latach 1374—1506. Warszawa 1959. 9. K. Urzędy koronne i nadioorne w Polsce. t. Działalność gospodarcza i kulturalna Jakuba z Dębna. Prace Kom. t. J. TenŜe. Senatorowie świeccy. Kraków 1938. Polonia apud Italos scholastica saeculum XV. Przew. Lewicka-Kamińska. 9. A. 1968. personel kancelaryjny Władysława Łokietka i Kazimierza Wielkiego.. s. K i r y k. Kwart. RAU. Kutrzeba. Kraków 1886. S. Tow. Archiwum do dziejów oświaty i szkolnictwa. 16. z. Maleczyński. Polacy na studiach w Rzymie w epoce Odrodzenia (1400—1600). B a r y c z. Urzędnicy kancelaryjni koronni i dworscy Władysława III Warneńczyka (1434—1444). Kraków 1884. 1903. Jan Zambocki dworzanin i sekretarz JKM. Warsz. Poznań 1936. J. Dwa dokumenty Kazimierza W. 17. W. 15. Hist. Działalność kulturalna biskupa dyplomaty Erazma Ciołka. K. Dworzaczek. Górski. O kanclerzu Janie Łaskim. Bibl.Personel kancelarii: H. Kraków 1896.. 1303—1331). K. Herald. F. Prawnicza działalność Piotra śyły. Luk a s. SRP. Erazm Ciołek. Nauk. RAU. 105—126. t. Zarys dyplomatyki polskiej wieków średnich. Własnoręczne zapis/ci Erazma Ciołka z lat 1499—1508. K a c z m a r c z y k. hist. RAU h-f t. podskarbowie i starostowie Prus Królewskich 1454—1772. ich początki i rozwój do roku 1504. Toruń 1921. Lwów 1929.Dydakt.. Renesansowy księgozbiór Mikołaja Czepia w Bibliotece Jagiellońskiej. TenŜe. Kraków 1900. Zapiski historyczne wśród starych almanachów Biblioteki Jagiellońskiej. 1965. Rozpr. 1948. II. Wrocław 1956. WSP w Krakowie. l. Warszawa 1955. t. P. TenŜe. H a r 11 e b. Warsz. Fedorowicz. Karasiewicz. 1899.

107—168. t. podkanclerzych ł personelu kancelaryjnego — passim. szczególnie: Jana Lutka z Brzezia. Theologica Varsavie:n. 1884. M. Jana Koniecpolskiego. CHARAKTERYSTYKA POLSKIEJ KANCELARII KRÓLEWSKIEJ I DOKUMENTACJI CZYNNOŚCI PRAWNYCH W LATACH 1320—1506 Ogólne uwagi o kancelarii koronnej i jej organizacji. takŜe królewskich. Okres jednoczenia państwa polskiego przez Władysława Łokietka w latach 1306—1320 nie sprzyjał rozwojowi i reorganizacji urządzeń dworskich. Studium dyplomatyczne. 4. Stankiewicz. Zanikają ślady kancelarii dzielnicowych. B. działała w oparciu o dawne wzory.R. 3. Warsz. Stanisława Ciołka. Erazma Ciołka. Urzędnicy kancelaryjni Wladyslawa Jagielly. N i w i ń s k i. Jakuba Dębińskiego z Dębna. Wiedeń 1871—1874. Warszawa 1960. 2. Dodatek (śyciorysy personelu kancelarii królewskiej i zestawienia chronologiczne w latach 1447—1506). 222 .. L. Kancelaria Łokietka przez cały okres jego rządów. Warszawa 1829. TenŜe. Zarys biografii (1467—1535). t. 1—12.Przew. Liber cancellariae Stanislai Ciołek. Legenda Kallimacha w Polsce. R. R. Urzędnicy kancelaryjni ksiąŜąt i królów polskich aŜ do r. 52. H. Brody 1881.. 37. nauk. 3. 25—45. Wprawdzie w tym okresie istnieją ślady zawiązywania się kancelarii skarbowej. Heidenstein. Niewątpliwym przykładem 'będzie tu choćby istnienie kanclerzy dzielnicowych. Filipa Kallimachia.X. 57—99. stosowane w kancelarii ksiąŜęcej z końca XIII w. Lwów 1939. J. M a u r e r. Macieja Dnzewieckiego. t. 45. nie pracowała ona jednak samodzielnie i nie była instytucją. Sułkowska-Kurasiowa. w którym skupiały się wszelkie czynności. s.. Studium dyplomatyczne. ósterreich. Urzędnicy kancelaryjni królów polskich z lat 1434—1506. liter. 247—279). litewskiego. Jana Gruszczyńskiego. nr 1/2. s. które wskazywałyby na istnienie osobnych kancelarii prowadzących sprawy sądowe. Polska kancelaria królewska w latach 1447— 1506. Pam. wojskowe lub skarbowe wchodzące w zakres władzy królewskiej. JuŜ w okresie rządów Kazimierza Wielkiego kancelaria dworska staje się centralnym ośrodkiem wykonywania władzy panującego i ten centralistyczny charakter utrzymuje się przez okres rządów Jagiellonów. C a r o. nie znajdujemy zaś w tym okresie danych. Uriela z Górki. 1386. Wrocław—Warszawa 1967. Tok prac w kancelarii J. związane z królewskim^arzadem^administracyjnym. sądowym. wyodrębnioną. 1964. Jana Dantyszka. I. kancelaria koronna była jedynym urzędem. Jana z Czarnkowa. Kraków 1935—1968. 2. t. W tym stanie rzeczy w XIV—XV w. R. śyciorysy kanclerzy. (s. Gesch. Archiy f. 1877. . Skoczek. Stud. Nova Polonia Sacra. R y b u s. Biskup krakowski Jan Grotowic.. ed. Prymas Maciej Drzewiecki. Cancellarius sive de dignitate et officio cancellarii Regni Poloniae. Ein Formelbuch. A. TenŜe. Bibl Warsz. Polski Słownik Biograficzny. K e m p f i. Krótka wiadomość o kanclerzach królestwa polskiego i W.

K. 105—126. Heidensteina). S. 1899. Studia nad kancelarią koronną Kazimierza Jagiellończyka. hist." R. A. Dworzaczek. Kaczmarczyk. nauk. K. TenŜe. A. Kwart. h-f 14. fasc. Warszawa 1959. z lat 1336 i 1342. Urzędnicy kancelaryjni koronni i dworscy Władysława III Warneńczyka (1434—1444). hist. 16. t. 1903. Gieysztor. Personel kancelarii: H. Lwów 1912. Zapiski historyczne wśród starych almanachów Biblioteki Jagiellońskiej. 1877. G u m o w s k i. Sfragistyka. Prace Kom. 4. s. Bibl.fe. h-f 46.. Działalność gospodarcza i kulturalna Jafciiba z Dębna. Rewizja nadań królewskich na przełomie XV/XVI wieku. Tow. s. 34. Nauk. 9. Hist. 1962. J. RAU. I. 283—302. RAU h-f t. S. 20. K i r y k. Sułkowska-Kurasiowa. 17. Erazm Ciołek. J. ich początki i rozwój do roku 1504. 74. 1303—1331). t. 1967. s. Archeion. Prawnicza działalność Piotra śyły. A. Przew. TenŜe. L u k a s. z. A. Polska kancelaria Królewska w latach 1447— 1506. liter. Nauk. Wyczańska.. Poznań 1936. Warszawa 1955. Lwów 1929. F i j a ł e k. Kraków 1900. S. Dostojnicy i urzędnicy świeccy województwa krakowskiego w latach 1374—1506. Lewicka-Kamińska.. Kilka uwag o kancelarii królewskiej w drugiej polowie XVI wieku (na marginesie nowego. t. 1937. Warsz. WSP w Krakowie. C z a p l e w sk i. Zarys dyplomatyki polskiej wieków średnich. Z. K w i a t k o w s k i. l. Genealogia. Mieś. O zaginionych pieczęciach Kazimierza Jagiellończyka. t. 1948. Studia do dziejów Uniwersytetu krakowskiego i jego wydziału teologicznego w XV wieku. H a r 11 e b. TPNP. Dwa dokumenty Kazimierza W. T o m c z a k. Archiwum do dziejów oświaty i szkolnictwa. Kf o w i c k i. II. 235—252. wydania „Cancellarius sive de dignitate. S. Polonia apud Italos scholastica saeculum XV. Senatorowie świeccy. 15. Kraków 1896. l. Roczn. t. K. Urzędy koronne i nadtoorne w Polsce.. Hist. hist. Wrocław—Warszawa 1967. Kraków 1884. Kraków 1886. Rozpr. Jan Zambocki dworzanin i sekretarz JKM. K. TenŜe. Toruń 1921. W. K. Karasiewicz. Herald. s. Maleczyński.. Renesansowy księgozbiór Mikołaja Czepia w Bibliotece Jagiellońskiej. t. Własnoręczne zapiski Erazma Ciołka z lat 1499—1508. Górski. personel kancelaryjny Władysława Łokietka i Kazimierza Wielkiego. podskarbowie i starostowie Prus Królewskich 1454—1772. t. RAU. 1968. t. Działalność kulturalna biskupa dyplomaty Erazma Ciołka. Prace Hist. Polacy na studiach w Rzymie w epoce Odrodzenia (1400—1600). O kanclerzu Janie Łasfcim. hist. M. M i k u c k i. Kwart. 9.-Dydakt. Nauki pomocnicze historii. TejŜe. Fedorowicz. 221 . Warsz. s. P. 1965. Kraków 1938. G a r b a c i k.. 37. M. Rocz. SRP.. B a r y c z. Kollimach jako dyplomata i polityk... kanonisty i kanclerza Władysława Łokietka (1. 1958. Wrocław 1956. B i r. W. t. Przegl.k e n m a j er. 102—118. z 1960 r. H a i s i g. F. 46. Kutrzeba. Warszawa 1960. Wykaz dostojników duchownych i świeckich tudzieŜ urzędników z czasów Władysława Warneńczyka (1434—1444). Wojciech z śychlina. 289—296.

R. Stankiewicz. 222 . Zarys biografii (1467—1535). Brody 1881. Erazma Ciołka. Jana Gruszczyńskiego. 107—168. kancelaria koronna była jedynym urzędem. K e m p f i. Kraków 1935—1968. Wprawdzie w tym okresie istnieją ślady zawiązywania się kancelarii skarbowej. 52. L. Urzędnicy kancelaryjni królów polskich z tat 1434—1506. Warszawa 1960. ósterreich. 1884. Uriela z Górki. działała w oparciu o dawne wzory. Okres jednoczenia państwa polskiego przez Władysława Łokietka w latach 1306—1320 nie sprzyjał rozwojowi i reorganizacji urządzeń dworskich. Skoczek. Sułkowska-Kurasiowa. 2. wyodrębnioną. B. Studium dyplomatyczne. W tym stanie rzeczy w XIV—XV w. Ein Formelbuch. Jana Koniecpolskiego. takŜe królewskich. TenŜe. Cancellarius sive de dignitate et officio cancellarii Regni Poloniae. 57—99.X.Przew. Lwów 1939.ft. Stud. stosowane w kancelarii ksiąŜęcej z końca XIII w. Dodatek (śyciorysy personelu kancelarii królewskiej i zestawienia chronologiczne w latach 1447—1506). Urzędnicy kancelaryjni ksiąŜąt i królów polskich aŜ do r. Legenda Kallimacha w Polsce. Gesch. litewskiego. Jana z Czarnkowa.. liter. TenŜe. szczególnie: Jana Lutka z Brzezia. Filipa Kallimachia. w którym skupiały się wszelkie czynności. . t. J. wojskowe lub skarbowe wchodzące w zakres władzy królewskiej. 1877. ed. Wiedeń 1871—1874. Macieja Dnzewieckiego.. Archiy f. Pam. 1964. Bibl Warsz. które wskazywałyby na istnienie osobnych kancelarii prowadzących sprawy sądowe. A. sądowym. Nova Polonia Sacra.. M a u r e r.. Studium dyplomatyczne. H. nie pracowała ona jednak samodzielnie i nie była instytucją. JuŜ w okresie rządów Kazimierza Wielkiego kancelaria dworska staje się centralnym ośrodkiem wykonywania władzy panującego i ten centralistyczny charakter utrzymuje się przez okres rządów Jagiellonów. M. śyciorysy kanclerzy. Heidenstein. Kancelaria Łokietka przez cały okres jego rządów. 37. t. s. Warsz. nauk. Krótka wiadomość o kanclerzach królestwa polskiego i W. nie znajdujemy zaś w tym okresie danych. Jakuba Dębińskiego z Dębna. . t. podkanclerzych i personelu kancelaryjnego — passim. nr 1/2. Theologica Varsavien. R. Warszawa 1829. Urzędnicy kancelaryjni Władysława Jagiełły. I. Jana Dantyszka. R. 1386. C a r o. N i w i ń s k i. Biskup krakowski Jan Grotowic. 3. CHARAKTERYSTYKA POLSKIEJ KANCELARII KRÓLEWSKIEJ I DOKUMENTACJI CZYNNOŚCI PRAWNYCH W LATACH 1320—1506 Ogólne uwagi o kancelarii koronnej i jej organizacji. Polska kancelaria królewska w latach 1447—1506. t. Stanisławia Ciołka. (s. Wrocław—Warszawa 1967. 3. Zanikają ślady kancelarii dzielnicowych. 4. 1—12. R y b u s. 25—45. PoZsfci Słownik Biograficzny. s. Liber cancellariae Stanislai Ciołek. Tok prac wkancelarii J. Prymas Maciej Drzewiecki. 2. 45. Niewątpliwym przykładem będzie tu choćby istnienie kanclerzy dzielnicowych. 247—279). związane z królewskun^zarządemadministracyjnym.

Niezmiernie bogata w wiadomości rozprawa Reinholda Heidensteina. ale od osobistych walorów. wyŜszymi urzędnikami i władzami kościelnymi. w misjach dyplomatycznych i ze szczególnymi poruczeniami króla lub kanclerza. początkowo prowadzona osobno dla wszelkich spraw kanclerza i osobno podkanclerzego. którym dysponowali ksiąŜęta dzielnicowi w XIII w. listów.skarbowym i wojskowym państwa i przez który były prowadzone sprawy polityki zagranicznej. Praktyka prowadzenia od czasów Jana Olbrachta osobnych ksiąg kanclerskich i podkanclerskieh wprowadziła niejako dwie kancelarie królewskie: kanclerza i podkanclerzego. sejmikami. 1610 dostarcza wielu cennych szczegółów dotyczących funkcji personelu kancelarii królewskiej oraz trybu załatwiania spraw w drugiej połowie XVI w. a wydana w r. Metryka ta. 223 . Ale i ten podział funkcji kanclerza i podkanclerzego daje się przeprowadzić nader trudno. ' "" Tok prac kancelaryjnych w kancelarii koronnej nie jest łatwy do odtworzenia juŜ choćby dlatego. sekretarza Stefana Batorego. TamŜe. byli łącznikami króla z radą królewską. Jeździli oni na sejmiki. które nazwano Metryką Koronną. Danych tych nie naleŜy przenosić w XV w. Był to jednak tylko porządkowy rozdział funkcji obu wysokich urzędników. sporządzanie pierwszych rejestrów skarbowych) ^w_ XV _w. w krótkim czasie zaczęła się dzielić na serie rzeczowe (np. 9. Wypełniali polecenia w zakresie skarbowości. 45—46. która w pierwszym okresie królewskim obok funk cji. Obaj działali na polu dyplomatycznym i ściśle kancelaryjnym. aby notariusze i pisarze gromadzili w kancelarii do prac 36 37 TamŜe. księgi skarbowe). zdolności i zainteresowań. mandatów. o wiele liczniejszy niŜ ten. które wymagały — zwłaszcza od sekretarzy i notariuszy królewskich — ciągłego ruchu. s. zatytułowana Cancellarius sive de dignitate et officio cancellarii Regni Poloniae. wprowadziła księgi wpisów. Pisarze wykonywali czynności kancelaryjno-pisarskie. Kancelaria koronna. s. spełniał czynności. Przy tak róŜnorodnych zadaniach kancelaria królewska stosowała niewątpliwie system podziału pracy między sekretarzy —(specjalistów_w_konkretnych ^agadjTigrnaf-hJ notariuszy — referentów dla wybranych tematycznie spraw37. niemniej jednak na uwagę zasługuje wiele rozwaŜań natury ogólnej oraz szczegółowe zalecenia Heidensteina. księgi poselskie. NaleŜy uwaŜać.. administracyjno-organizacyjnych prowadziła prace notarialne i ściśle kancelaryjne (sporządzanie i wystawianie przywilejów. np. Jak juŜ powiedziano na innym miejscu obaj załatwiali ten sam rodzaj spraw36 .. Sfera wpływów kaŜdego z nich na jedną z tych dziedzin zaleŜała nie od ich funkcji. Ŝe nie zachowały się materiały typu normatywnego. Personel kancelarii. Ŝe kancelaria królewska była tylko jedna.

uaui -n^jop luaoj q3XuBAYOso-q.5C^!zjd 'AoazBis^ 'Auiaoj ara B psaa.Ąop o^ niX łBI tpB^feTsaizp ąora^B^so AY ais uCKoApsa. ^uauinsj -OQ 'AYOUOnSlSBf [aT5[SAYa^9a3t' IUBpOUB3[ I^^BJd Op JpaZSaZjd 'TUJBUiBTUIZ AUAYBP O&IAY ^BJ.B.TAYS[I '^ '.i AY afBzpoa BAYP DBAYOOIUZOJZ ^BupaC ^za^Bj^ •o§ai^sCadojnao<tupouoBZ n.aio.st^ aps^a.AV mx iJ[i^ł^Bjd z ais ^{BAVopfBuz — MO^uatua^a Biu^peu B^p qoXu.du) . 'ab^zodsAp i & COBJJBU otrezozsaium Caiu oj M uiapiąpo §uaaB .sXzooan za. •zjB|nuuoj .s arasazoAYp po zaiUAYoa jB§aiqpo ara ua.'6S—SS 's 'aztuei '90SI—iWI 'I M. aiuAYO|§ auo A^Azo.oJHns 'I es •uu t ggj -s '2961 'LS 'l 'uow^aay ''cn IAX ajcnoiod Ca«6n.s^A\. z AY9^sreij t[Diu.o^si t M .ip cn Capjsm. lAYijz T auzoqqnd AMB^STL ai^azsAY zaiuAYOj a^B '(BmuiodsM o) aufAjBpDUBłi azjB|nttraoj o^X^ aiu .uauimpp psaa. s u a p t a H 'H Biuaiuizjq z nmazsouezjd uiXu{sXuiizaq o uiasezo B ' o fezopBTAVs sido .in5[-ej{SA\. wwniadjiad pv B|BTUizjq --od po t[DT>[SA\a{9J^ HDie^uaram^op AV oaaidop ais BjiMBfod -adaad B^nuiao^ 'tiDB^uauin^op nCBzpoa o§a. AY Auozozsoadn : Mp^uaiun^op BISBZO uiX. JBAYO^OBZ AY AX I AIX I AIX M ip^UAYBJd psouu^zo BC 8 S 'o§ m^ofeCnzBiAYoqo z upAupogz AYo^uauin^op aiuBAYBp^AY o. X I AIX Y niX od fef ouoizpepi g^^]: — ^Lfi\ ZBJO azłjBupaC 'iCDB^OMui od jo§o BU B^BModa^s^M i pv 'wmj. T nzaB^niuaoj AY A^&TUIAYZOJ Z.sXzsAv BU i udwo luiwop duiwou ui ntuaiuizjq AY SBZD J ^^ BD zazjd BjBAYod5. X^g aiuisid BU ąn\ CaT^zpn^ Toatuited ąsoupoMBz BU T§BAVU t[Di -XZBJ apsBUB^^i^ qnj B ^^I^ ais B^B2JBłAvod qoiu z BupeC AV a^B§oq n^ouz ais AJB ^ S 'M A .i3f t 6»<nn »5/2?H 'łjezouioi 'V 'Jod -0961 BABZSJBJW 'U^uia^i 'y ' op?//o ja ajDjjufizp ap aajs snwoijaouDO 'u i a .A \.CatJtSMaiojJi njBpouBJi iguaje 'JOd „» •gg -s ''łp -do 'EAVoise. qot5i.ow3w wj.so upoAYp iuB^aDUB5[ AY X. AIX ^ 'f ł aŜ 'oBuiuiodBz Aza^BU ai^[ 'iSuajB auoiMBązod aq.BJO -dąi Auzn|p .

pisma polecające — nie były do ksiąg wciągane..p. Treść dokumentów uroczystych zamykała na ogół zawsze lista świadków. t. W dokumentach o pełnym formularzu występowała teŜ z reguły -formuła d. źródl. Kętrzyński.ąuibus sigillum ńostrum est appenśUin iesiimoni litterdfum (Kazimierz Jagiellończyk i Aleksander). I. Kętrzyński. a czasem — upowaŜnionego notariusza. Russie.ak np. zaś w sygillacji określano pieczęć. Księgi te nie są „w przewaŜającej części księgami ekspedytów kancela ryjnych". Formuła datacyjna precyzyjnie oddawała czas i miejsce wystawienia dokumentu. Prussieque dominus etc. oraz in cuius rei testimonium sigillum nostrum est appensum (Jan Olbracht). W dokumentacji o_treści_ skrócone j (litterae) nie umieszczano na ogół inwokacji. podkanclerską. a ostatnio naświetliła jej znaczenie I. RozróŜniano teŜ tak jak w XIII w. aktów donacyjnych itp. 18. Zarys. Ta ostatnia forma korroboracji przyszła z dokumentów trzynastowiecznych. arengi. 1 7 2 — 1 8 6 . Stud. Przegl. podanej w formie skróconej (np. Dokumenty i pisma o charakterze doraźnym. Sfragistyka. lecz księgami wpisów dokumentów S Kętrzyński. pochodzących z lat 1447—1506 zwanych Metryką Koronną f3. wprowadziła około_lat czterdziestych XV w. W kancelarii królewskiej uŜywano równieŜ pieczęci sygnetowej 42. 85—102.m. cit. 362—387. w XV w. Czasem formułę. od czynności spisania dokumentu (datum). t e j Ŝ e . H. M. podkanclerzego. mandaty. 81—100. s. 1961.. jak sądził S./ czynności prawne (actum). przy niej zaś osoba kanclerza. op. uproszczone — pieczęcią niniejszą. op. 42 O pieczęciach królewskich por.dyspozycji następowała korroboracja bez świadków. I. natomiast data była bardzo precyzyjna. O jej znaczeniu w kancelarii polskiej pisał S. cii. M ik u c k i. tenŜe. wzorem innych kancelarii ówczesnych tak dwor skich jak i miejskich. magnus dux Lithuanie. s. Aleksander dei gracia rex Poloniae. 4 3 O Metryce Koronnej zob. Piętnastowieczne księgi Metryki zawierają zasadni czo wpisy dokumentów o charakterze przywilejów. czasem formuły perpetuacyjnej. Dyplomatyka — 15 225 41 .). Dokumenty uroczyste pieczętowano pieczęcią większą. Sułko wska-Ku rasi o wa. iPp . hist.. H a i s i g i S . księgi wpisów. 1914. Formułę relacji zastępowano podpisem kanclerza.. G u m o w s k i. 6. 66—71. wychodzące z kancelarii — j. Sułkow-skaKurasiowa 41. s. której uŜyto do opieczętowania dokumentu. s. op. nie zdarzały się na ogół opuszczenia istotnych elementów daty. Istnieje 15 takich ksiąg.. następowała skrócona publikacja: significamus tenore presentium ąuibus expedit universis. ^ Kancelaria^ królewska. s. W a rsz a wa 1 9 6 0 . t. cit. Po intytulacji króla. tę (ad relationem) zastępowano zwrotem dominus rex per se i ad mandatum domini regis. s.. ta m te Ŝ lite ra tu ra . Kętrzyński. S u łkowska-Kurasiowa. Księgi polskiej kancelarii koronnej w drugiej polowie XV w. S. Formuła ad relationem w kancelarii polskiej. 409—415.

skracając niektóre jego części np. System zakładania i prowadzenia w ówczesnych kancelariach ksiąg. op. Zarys. nadania. wierny z oryginałem i zapewne w ostatecznej. Wpisy skrócone praktykowano równieŜ w przypadku ponownego wnoszenia do Metryki pod inną datą tego samego dokumentu.. 44 226 .'Ŝe kancelaria dokonywała równieŜ wpisów niektórych dokumentów na podstawie brulionu. których odbiorcami były instytucje lub osoby prywatne. zezwolenia na wykup dóbr. nadania i potwierdzenia przywilejów stanowych są wielką rzadkością. Ŝe niektóre dokumenty wpisywano do ksiąg w formie skróconego streszczenia (ok. Najdawniejszą serię ksiąg stanowią księgi wpisów (libri inscriptionum). s. zezwolenia i potwierdzenia królewskie. Do Polski wzory takich ksiąg zawędrowały w drugiej połowie XIV w. zwolnienia podatkowe. s. W pierwszych księgach Metryki znajdują się wpisy dokumentów królewskich.v^> wieczystyrń znaczeniu. 423.). Na przykładzie wpisów pełnych moŜna przypuszczać. a być moŜe. cit. czasem w porównaniu z oryginałem bardziej rozbudowany. lub w początkach XIV w. Ŝe do Metryki wpisywano tekst poprawny dokumentu. do których wnoszono wpisy wychodzących z kancelarii dokumentów był znany co najmniej od XIII w. 81—82. Z kancelarii królów Jana Olbrachta i Aleksandra — po pięć ksiąg. Dokumenty o charakterze ogólnym. W księgach inskrypcji znajdują się jednakŜe przykłady na to. natomiast ze 147 oryginałów zachowanych dokumentów króla Aleksandra — do Metryki wpisano jedynie 90. Ŝe zaczęto je wprowadzać w czasach Jagiełły.). Zdarzało się. potwierdzenia królewskie nadania dóbr. intytulację (Kazimirus etc.) promulgację (significamus etc. Wpis do Metryki jest w takim przypadku poprawiany. lecz nie dochowały się do naszych czasów. Były to przewaŜnie zapisy sum na dobrach królewskich. takie jak np. 25% dokumentów z okresu panowania Kazimierza Jagiellończyka). zatwierdzonej redakcji. I tak z czasów panowania Kazimierza Jagiellończyka znanych nam jest 750 zachowanych oryginałów dokumentów. do księgi Metryki wpisano tekst 1650 dokumentów. listy Ŝelazne itp. Metryka Koronna nie moŜe słuŜyć jako sprawdzian co do stanu zachowania dokumentacji piętnastowiecznej. ich zastaw lub odstąpienie. I.. Z kancelarii Kazimierza JagiellończykalElóćhowały się cztery i piąta — połączona z zapisem rachunków.. korroborację (foaruro etc.. Sułkowska-Kurasiowa. Najdawniejsze i najstarsze księgi kancelaryjne pochodzą u nas z kancelarii kościelnej. ale i kancelaria królewska prowadziła je niewątpliwie za czasów Władysława III. Nieliczne w Metryce były równieŜ wpisy dokumentów dotyczących spraw zagranicznych. Wpisy dokonane w formie ekscerptów nie dają moŜliwości ustalenia stopnia ich dokładności. Wybór materiału był podyktowany intereserń kancelarii królewskiej44. x Najczęściej wnoszono pełny tekst dokumentu. S. Kętrzyński. kreślony.

Lwów 1917. Miały więc swoje uzasadnienie zastrzeŜenia wysunięte w konstytucjach sejmu piotrkowskiego z r. Skarbiec i Archiwum Koronne w dobie przedjagiellońskiej. Studia nad Metryką Koronną nasuwają wniosek. libri decretorum. Kom. l. l—45. LITERATURA Archiwum. Mimo . 1506 — 3 księgi. s. O datach tzw. LL l. S. Kwart. Haisig. Kętrzyński. Zjazdu Hist. Archeion. t. uchwały sejmowe w sprawach poselstw zagranicznych. M. s. Roczn. Sfragistyka. Nauk. 1927. Przypuszczalnie kaŜdy z szefów kancelarii wpisywał do ksiąg te sprawy. niejednolitych w dokumentach polskich. Gumowski. Archiwa Rzeczypospolitej. 2. t. załoŜono równieŜ serię. 15) wiadomo.. której jednak nie znamy. Podział ksiąg i sposób wnoszenia do nich wpisów nie zabezpieczały działalności kancelarii. M. Warszawa 1929. Hist.\ Pod koniec panowania Kazimierza Jagieliończyka w kancelarii załoŜono od r. 1487 nową serię ksiąg dla spraw zagranicznych (libri legationum). z. Pieczęcie królów polskich. Przewodnik po zespolach. S. t. O. l—7. 1502 zawiera kopie układów zawartych przez królów polskich z wszystkimi państwami ówczesnymi w XIV i XV w. Tow. I. TejŜe. 1928. TejŜe. z archiwum podskarbiego krakowskiego. 2. do której wpisywano wyroki sądów królewskich. O najdawniejszych księgach tzw* „Rachunków dworu królewskiego". 171—186. Z piętnastowiecznego okresu księgi takiej nie było. listy króla do innych monarchów i od nich otrzymywane. mowy posłów zagranicznych. Chodynicki. Ŝe nie była ona prowadzona konsekwentnie ani precyzyjnie. 227 . Mikucki. Na przykład trzecia księga poselska sporządzona przez Erazma Ciołka w r. 1927. s. t.. Gumowski. s. l. K. które zostały mu powierzone. Lwów 1925. Z tej serii zachowały się do r. Warszawa 1960. M. s. t. Glówne Akt Dawnych w Warszawie. hist. Ŝe kancelaria królewska prowadziła księgę uchwał sejmowych. Pamiętnik IV Powsz. B a l z e r.tych mankamentów Metryka Koronna i archiwum dokumentów królewskich posiadają wszechstronne znaczenie dla współczesnych badań historycznych. Libri legationum zawierają teksty umów posłów. I. 41. Z notatki zamieszczonej w księdze poselskiej Jana Łaskiego (AGAD. co do wątpliwej wartości prawnej Metryki dla ówczesnych (VL t. O wpływach polskich na dokument ruski Wielkiego Księstwa Litewskiego. Karwasińska. Od XVI w. 528—529). l. 1558. Rachunki Ŝup solnych w XIV w. Warsz. ani teŜ nie ułatwiały pełnej kontroli jej pracy. J. Archiwa Skarbowe Koronne i Obojga Narodów. Kraków 1919. Warszawa 1958. Archeion.

Archeion. 1952. t. wyd. 1924. EAU h-i 69/3. l — Archiwum Główne Akt Dawnych. 19. Ze studiów nad Archiwum Koronnym (z powodu monografii dr Abdona Kłodzińskiego. AU h-f. t. Problem badania autentyczności dokumentu w kancelarii Władysława Łokietka. PAN Kraków. F. Warszawa 1958. t. 1966. Uwagi o pieczęciach Władysława Łokietka i Kazimierza Wielkiego. hist. Kutrzeba. Preissner.TenŜe. TejŜe. 11.. magni ducis Lithuaniae (1501—1506). Historia. z. Historia źródeł dawnego prawa polskiego. Kutrzeba. TenŜe. Chronologiczny spis. Ochmański. 73—91. Kraków 1887—1892. Wejchertowa. Nauk. [w:] Archiwum Głównym Akt Dawnych. hist. Księgi wpisów Metryki Koronnej (1447—1794) w Archiwum Głównym Akt Dawnych w Warszawie. 45—72. TejŜe. Warszawa 1957. s. s. A. Archeion. l—16. t. P a p e e.. źródł. 1961. hist. TenŜe. t. Lwów—Warszawa—Kraków 1925. Przegl. J. Roczn. Archiwa dawnej Rzeczypospolitej. s. hist. nr 34. 48. F. t. 73—93. Księgi poselskie (libri legationum) Metryki Koronnej. W. 34. Dokumenty Władysława Łokietka. A. s. 27—48. Sprawozd. J. t. 1937/38.. Kraków 1932. t. Roczn. 48. M i k u c k i. Wyrazy polskie w dokumentach Władysława Łokietka. S. t. 5. Pam. 10—26. 1906. słów. Sułkowska. 258—356 i nadto. R.Alezandrii regis Poloniae. 24. l—2. Kraków 1927. 1964. Semkowicz. I. Chmiel. 61—72. I. R. J. 1929. 8. Archiwum Koronne. Uwaga: informacje o dokumentach i księgach zob. 197—296. „O Archiwum Skarbca Koronnego na Zamku Krakowskim"). 6. Straty archiwów i bibliotek warszawskich. TenŜe. Najdawniejsze przywileje Jagiełły i Witolda dla biskupstwa wileńskiego 1387—1395. 1928. -Album Studiosorum Unryersitatis Cracouiensis.913. 1965. 1968. wyd. I (Appendix). t.. Uwagi o początkach Metryki Koronnej i jej charakterze w XV wieku. Przewodnik po zespołach I. Bibl. Archeion. s. reges-ty i bibliografia edycji. TenŜe. 141—186. Warszawa 1955. s. TenŜe. Kraków 1934. 228 . s. Sułkowska-Kurasiowa. Zbiór dokumentów. 3. we wstępach do wydawnictw źródłowych. S. 2.. 106—146. PAN w Krakowie. TenŜe. 1961. s. Siemieński. UAM Poznań. Stud. Bibl. t. 81—101. Akta Unii Polski z Litwą 1385—1791. t. l. Dyplomy Władysława Jagiełły dla Wielkiego Księstwa Litewskiego. s. 10. t. K o s m a n. Metryka Koronna i Litewska. MMAeH. Księgi polskiej kancelarii koronnej w drugiej połowie XV wieku. Badanie autentyczności dokumentu w praktyce kancelarii monarszej i sądów polskich w wiekach średnich. Acta Tomiciana. Przegl. M. 44. 1934. Stud. Poznań 1852. s. Archeion. Edycj e źródeł i regesty -Acta . wyd.. S. Zesz. P a p e e. Studia nad najdawniejszą dyplomatyką ruską. Kraków 1. t. 3 — Biblioteki. R. t. s. Przegl. 1968. Początki notariatu publicznego w Polsce. ó elementach chronologicznych dokumentów Kazimierza Wielkiego. Metryka Koronna w warszawskim Archiwum Głównym. 1967. 10.

Warszawa 1914. Rzym 1861. t. S. J.Codex diplomaticus Poloniae. i Zbiór dokumentów katedry i diecezji krakowskiej cz. Piekosiński. wyd. 2: 1421—1441. 2—3. t. Rachunki wielkorządowe krakowskie z lat 1461—1462 i 1471. zestawił A. wyd. Wierzbowski. Matricularum Regni Poloniae codices saeculo XV conscripti. Lublin 1965. 3: 1442—1450. 1: 1257—1420. G a r b a c i k. 81. Z. Kur a ś. . W. "Kodeks dyplomatyczny Malopolski. wyd. Kraków 1913. t. Warszawa 1905—1909. Warszawa 1914. Wierzbowski. V. 1484 ad 1488. Warszawa 1068. K r z yŜanowski. wyd. t. Codex epistolaris Vitoldi. P e r z anowski. Hist. 6. P a w i ń s k i. T. t. M y s ł o wski. wyd. T. Wrocław—Kraków 1960. opr. t. 11. S. cz. P a w i ń s k i. F. Lithuaniae. cz. l—2. I. Lwów 1890. tamŜe. A. A. wyd. D ogiel. wyd. Graniczny. Kraków 1948. Muczkowski. Poznań 1877—1908. wyd. Liber ąuitantiarum Alexandrii regis ab a. Szujski. wyd. Kraków 1896. t. Warszawa 1887. l—4. Materiały archiwalne wyjęte głównie z Metryki Litewskiej od 1348—1607.D. A. F. wyd. Z a k r z e w s k i. Sokołowski. 15. S e m k o w i c z. K u r a ś. MMAeH. A. Rzyszczewski. L. A. Gawęda. T. Zbiór dokumentów małopolskich. F. Wrocław 1962. Hist. wyd. Kraków 1882. A. A. 1897. cz. Prochaska. l (1387—1507). Teki Pawińskiego. Wilno 1764. Kraków 1888. Wierzbowski. A. Kraków 1966. t. Strzelecka. t. Warszawa 1897. PAU. Kodeks dyplomatyczny katedry i diecezji wileńskiej. A. W. Vetera monumentu Poloniae et Lithuaniae. Kom. l—3. Lewicki MMAeH. Dwa fragmenty ksiąg kancelaryjnych królewskich z pierwszej połowy XV wieku. t. S. J. P r o c h a s k a. wyd. T h e i n e r. Index Actorum saeculi XV. J. Lewicki. Rachunki królewskie z lat 1471—1472. wyd. F i j a ł e k. t. Matricularum Regni Poloniae summaria. Rachunki dworu króla Władysława Jagiełły i Królowej Jadwigi z lat 1388 do 1420. t. wyd. wyd. Kraków 1876—1894. l. Materiały do dziejów dyplomacji polskiej z lat 1486—1516 (fcodefcs zagrzebski). Warszawa 1907. Piekosiński. 2—4. wyd. S. 1476—1478. wyd. M. 1502 ad 1506. Arch. Kniga polskoj koronnoj metriki XV stoletia. wyd. J. t. Piekosiński. Kom. l—4. Liber ąuitantiarum regis Casimiri ab a. Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski. t. Warszawa 1969. Codex diplomaticus Regni Poloniae et M. wyd. 2. Bartoszewicz. t. I (1063—1415). 11. Kraków 1968. wyd. wyd. Codex epistolaris saeculi XV (1386—1506). cz. Kraków 1905. 4: 1211—1400. A. MMAeH.

O. Kutrzeby. Arnold. (M. Z. STAN BADAŃ Kancelarie kościelne. Skowrońska. w części omawiającej prawo kościelne (t. Liczne monografie poświęcone sprawom załoŜenia i dokumentom fundacyjnym klasztorów cystersów w Henrykowie (Goetting). Wdowiszewski). Zostały równieŜ zbadane kancelarie arcybiskupów gnieźnieńskich i biskupów poznańskich. Vetulani). T. Mitkowski) i Wąchocku (M. Appelt) i benedyktynek w Staniątkach (B. 1967) oraz kancelaria biskupia wrocławska w latach 1175—1259 (S. Ponadto 0 działalności kancelarii biskupich w Polsce i o dokumentach z nich po chodzących moŜna zebrać częściowe wiadomości z opracowań poświęconych historii i organizacji Kościoła w Polsce (W. nie doczekały się powaŜniejszych opracowań. Krasoń). Sułowski. M. O skryptoriach klasztorów wielkopolskich w XIII w. Lądzie (W. Librowski. Niwiński. przy kapitułach. S. BłaŜkiewiczówna). Sikora) oraz w Trzebnicy (H. (1967) jest jedynym opracowaniem ujmującym syntetycznie dzieje kancelarii biskupiej na przykładzie jednej dziecezji. Szymański. w LubiąŜu (F. Tomezaka poświęcone kancelarii biskupów włocławskich w okresie księgi wpisów. Abraham. tj. B. Obrze (J. Historia źródeł dawnego prawa polskiego. 1967). rozdz. 230 .ROZDZIAŁ IX. konsystorzach. Likowski. KANCELARIE KOŚCIELNE I SKRYPTORIA KLASZTORNE XII—XV W. Ulanowski. F. Perlbach). Łeknie (I. Matuszewski. istnieje osobne opracowanie (M. 1926). 1958. w Sulejowie (J. Bielińska). 2. Doczekały się więc opracowania klasztory cysterskie Ŝeńskie w Ołoboku i Owińskich (H. Nieco lepiej przedstawia się stan badań nad dokumentem klasztornym 1 skryptoriami klasztornymi. Maleczyński. którym poświęcono uwagę przy okazji badań nad dokumentami fundacyjnymi. oraz pomocniczym H. V. Studium A. A. Silnicki. S. M. Bielińska. Wyczawskiego. Górka. K. J. działające przy dworach biskupich. dekanatach i parafiach. dotyczącymi rozwoju własności klasz tornej. E. działające w XIII w. Dla dziejów formowania się dokumentu kościelnego i kancelarii kościelnych podstawowym opracowaniem jest S. Wprowadzenie do studiów w archiwach kościelnych (1956). J. Zachorowski) i z drobnych rozpraw (S. 1. Hanuś). Nehring. Ulanowski). a więc na przestrzeni XV—XVIII w.

Librowskiego). inne części rozdziału. Bogata podstawa źródłowa dostępna dla badaczy. Nie małą pomocą przy podejmowaniu badań nad kancelariami kościelnymi i klasztornymi są publikowane pomoce archiwalne i biblioteczne a więc katalogi dokumentów i akt. Pierwsze biskupstwa. Na skutek synodów legackch w Polsce w latach 1248 i 1267 wprowadzono w drugiej połowie XIII w. •wyemancypowały się spod tej władzy stopniowo. księgach. naleŜy dodać opublikowane dokumenty poszczególnych klasztorów i drobne rozprawy poświęcone omówieniu autentyczności i treści poszczególnych dokumentów. aktach) niepublikowanych zachęcą do podjęcia badań nad zaniedbaną dziedziną rozwoju i organizacji kancelarii kościelnych.Dla pełnego obrazu materiału drukowanego. biskup wybór biskupa przez kapitułę wrocławski Cyprian. katalogi staroduków i najstarszych rękopisów (księgi formularzy. w których powstawał. w r. dokonany hipotetycznie \V 12O2 Pierwszy r. Diecezje dzieliły się od XII w. przechowywanych w poszczególnych archiwach państwowych i kościelnych (np. tworząc w XIII w.biskup krakowski Wincenty Kadłubek. zaś uzyskanie w połowie XIII w. Urbana i archiwum diecezjalnego we Włocławku S. 1207 . Literatura: Zob. prawa odpowiadania duchownych tylko przed sądami duchownymi (primlegium fori) uniezaleŜniało kler od ogólnych praw administracji państwowej. ciałem doradczym biskupa była kapituła. uzaleŜnione od panującego księcia juŜ choćby przez nominację biskupów. Z biegiem lat ugruntowała się ona i rozwijała. 1211 . opartą na własnym ustawodawstwie (statuty synodów fyi-owJncjalnych i diecezjalnych). która mogła teŜ administrować diecezją w czasie wakansu biskupiego (vacante sede). bogate katalogi archiwum archidiecezjalnego we Wrocławiu W. O ukształtowanej organizacji wewnatrzkościelnej moŜna mówić co najmniej od końca XII w. urząd oficjała. 2. tym bardziej Ŝe w wysokim procencie opublikowana. kopiarze dokumentów). Kościół'w Polsce. który słuŜy do studiów nad dokumentem klasztornym i ośrodkami pisarskimi. zorganizowany w wieku X na wzorach kościoła zachodniego (i na ustawodawstwie papieskim). oraz stosunkowo szeroka informacja o źródłach (dokumentach. ORGANIZACJA WŁADZ DIECEZJI W XII—XV WIEKU Wprowadzenie. Samodzielną jednostką administracyjno-organizacyjną była diecezja. oparta jednak na tych samych zasadach. na okręgi ™™ f***" ?^™ archidiakonatami. co stworzyło 231 . którą kierował biskup.biskup poznański Paweł) rozpoczął okres niezaleŜności personalnej władz kościelnych od księcia. własną zamkniętą organizację. przeszedł istotną organizację w wiekach XI i XII. w r.

jednostki administracyjne powołane dla sprawniejiszej organizacji kościelnej. Studia krytyczne do dziejów średniowiecznych synodów prowincjonalnych w Polsce. Do połowy XV wieku. tj. Arcybiskup gnieźnieński w r. Kraków 1917. rzadsze synody. Warszawa 1965. w oparciu o prawo kanoniczne. Rzadko zwoływane w XIII w. o wzory kościelne zachodnioeuropejskie i częściowo pod wpływem zwyczajowego prawa partykularnego. albo przez archidiakonów. 230—240. Diecezją zarządzał biskup. Historia państwa i prawa Polski. zwoływane przez biskupa i odbywane w obecności wszystkich członków kapituły katedralnej oraz przedstawicieli duchowieństwa diecezjalnego i zakonnego. Wzmocnienie władzy królewskiej w Polsce w XIV w. Kościół w Polsce. Spośród biskupów polskich uprawnienia metropolity posiadał od X w. TakŜe metropolia lwowska odbywała swoje. diecezji na oficjałaty generalne (officialatus generalis) i okręgowe. NajniŜszymi jednostkami organizacyjnymi były parafie (parochiae). uformowanych w Polsce w swej ostatecznej postaci najpóźniej w XIII w.. Normowały one całokształt Ŝycia kościelnego w Polsce przez wydawane statuty i uchwały. Biskup był wybierany zazwyczaj spośród członków kapituły i zatwierdzany przez arcybiskupa. która dawała mu prawo •zwoływania synodów ogólnopolskich oraz w konsekwencji pierwsze miejsce w radzie królewskiej i przywilej koronowania królów polskich. passim. Lublin 1968. ogólnopolskie zjazdy biskupów. po dłuŜszych kolizjach wewnętrznych z hierarchią kościelną. XV w. synody legackie. zwoływane przez arcybiskupa gnieźnieńskiego odbywały się co najmniej od początku XIII w. do wpływu króla na obsadzenie biskupów własnymi kandydatami. arcybiskup lwowski. praca zbiorowa. 130—134. Praktyka ta weszła w Ŝycie na przełomie XIV/XV w. (pierwsze potwierdzone w źródłach wiadomości o tych synodach pochodzą z lat 1206—1210). na dekanaty (decanatus rurales). kapituła miała prawo J. wykształciła się w ciągu XII i XIII w. przedstawicieli kapituł oraz opatów i przełoŜonych zakonów. 1 232 . zwoływane przez legatów papieskich 1.. Organem reprezentującym interesy duchowieństwa danej diecezji były synody diecezjalne. W Polsce znane teŜ były w XIII i XIV w. t.podstawy do dzielenia od XV w. s. 246—431. 164—165. zaś od pocz. Abraham. a było wykonywane albo przez niego samego. diecezjalne i legackie. odbywały się w wiekach XIV i XV coraz częściej. doprowadziło. a później oficjałów. Biskup i jego dwór (curia episcopalis). Organem reprezentującym interesy duchowieństwa polskiego były synody prowincjalne. Synody prowincjalne. Archidiakonaty dzieliły się z kolei od połowy XIII w. 1. Bardach. 1417 uzyskał godność prymasa Polski. Struktura diecezji. W. arcybiskup gnieźnieński. później przez papieŜa. Sądownictwo kościelne naleŜało do biskupa. czyli foralne (ojjicialatus foralis).

wikariuszy generalnych. 1503—1510). na których ogłaszano statuty. a głównie oficjałów i audytora. bądź majątkami skromniejszymi. rozporządzali więc bądź latyfundiami. dostojnika kościelnego. Zakres sądownictwa biskupiego był więc szeroki. rozpatrywanie i przedstawianie Rzymowi próśb o zastrzeŜone dyspensy. Biskupi prowadzili równieŜ szeroką działalność polityczną. Z tej władzy płynęły rozliczne zajęcia administracyjne i sądownicze. nad wiernymi w sprawach wiary. Do pomocy w tych czynnościach mieli biskupi archidiakonów. powierzano im róŜne misje dyplomatyczne lub inne funkcje kościelne. obsadzanie beneficjów. normowali jej powinności i rozstrzygali zaistniałe spory. KaŜdy biskup rezydencjonalny obowiązany był równieŜ do uczestniczenia w synodach prowincjalnych. byli panami ludności poddańczej. nadzór nad majątkami kościelnymi w diecezji. ale zawsze pokaźnymi. inicjowanie i rozpatrywanie oraz zatwierdzanie wszelkich erekcji i fundacji. ustawodawcą. sędzią i administratorem w swym biskupstwie. czynności związane z wykonywaniem władzy dyscyplinarnej nad klerem. odebrały wyrokom sądów biskupich egzekucję starościńską. Przykładem moŜe być osoba Andrzeja z Boryszowic. Jako właściciele lub uŜytkownicy dóbr sprawowali w swych miastach i wsiach jurysdykcję świecką (patrymonialną). Do biskupa naleŜała równieŜ. arcybiskupa lwowskiego. które biskupi sprawowali przez swych urzędników świeckich i duchownych. Biskup był rządcą. a w czasie wakansów na stolicy biskupiej kapituła katedralna sprawowała władzę na jej terenie. Płynące z tych tytułów obowiązki były liczne. Zmniejszył się on znacznie dopiero na skutek uchwał sejmu. które w połowie XVI w. Liczniejsze jeszcze były obowiązki pastersko-administracyjne biskupa. w wyniku uzyskanego w średniowieczu privilegium jori. a potem gnieźnieńskiego (1493. Poza synodami mógł i miał prawo ogłaszać sam lub wspólnie z kapitułą ustawy wynikające z potrzeb diecezji. oficjałów i innych urzędników dworskich. Byli teŜ często właścicielami rodzinnych majątków. a mianowicie czuwanie nad obyczajami kleru i wiernych. jak szkołami. szpitalami itp. jako członkowie rady ksiąŜęcej i królewskiej. w których jedną ze stron skarŜonych lub skarŜących był duchowny.ingerowania w szereg spraw diecezji. Do biskupa naleŜała teŜ egzekucja rozporządzeń zwierzchnich władz kościelnych (postanowienia kurii rzymskiej). Jako prawodawca miał obowiązek zwoływania synodów diecezjalnych. Dla sprawnego odbywania sądów mieli biskupi osobnych urzędników. Z tytułu swego urzędu biskupi otrzymywali w doŜywocie diecezjalne dobra ziemskie (dobra stołowe biskupie). a takŜe w tych przypadkach. nadzór nad instytucjami kościelnymi. pełna władza sądownicza nad ogółem duchowieństwa. jako kanclerze lub podkanclerzowie dworu. który był generalnym kolektorem świętopietrza w Polsce 233 .

podskarbi. Władza wikariuszy i oficjałów kończyła się ze śmiercią biskupa. t. * I. Urzędami gospodarczo-skarbowymi kierowali starostowie (większe zespoły dóbr). Do pierwszej naleŜały urzędy nadworne (officia curialia). Z. a ich zadaniem było prowadzenie dworu biskupiego i spraw. On to uzyskał od cesarza Fryderyka III prawo mianowania notariuszy imperiali auctoritate 2 . Arch.z ramienia kurii rzymskiej w latach 1471—1475. Miał on takŜe prawo powoływania urzędów do zarządu diecezją i obsadzania ich urzędnikami z własnej nominacji. 1: Wstęp ogólny do wizytacji. stolnik.. 4H. Przy boku biskupa urzędowali więc: marszałek. 2. inne — przez duchownych. Muz. kanclerz. Wizytacje diecezji włocławskiej. marszałek zarządzał dworem i ceremoniałem dworskim. Wyczawski. mianowany przez ordynariusza za zgodą kapituły katedralnej. podskarbi od XIV w. Polska kancelaria królewska w latach' 1447—1506. 1: opracowanie archiwalno-źródłoznawcze. całością dóbr zawiadywał ekonom generalny (vicarius generalis in temporalibus). do drugiej — urzędy zadworne. przewidziane dla kościelnych potrzeb diecezji i dzielące się na administracyjne i sądowe 3. 3 S. Jedne z tych urzędów były obsadzane przez osoby świeckie. Wprowadzenie do studiów w archiwach kościelnych. cz. T. wójtowie i sołtysi. KaŜdy biskup utrzymywał własny dwór (curia episcopalis). Urzędy ustalone w kurii biskupiej dzieliły się na dwie grupy. kierowane przez archidiakonów oraz oficjałów i wikariuszy generalnych. s. W miastach reprezentowali władzę biskupa burgrabiowie i pisarze. kapelani. 234 i J . Sułkowska-Kurasiowa. 56. którymi bezpośrednio zarządzał. Kanclerz. s. v Urzędy nadworne biskupie były wzorowane na dworach ksiąŜęcych i moŜnowładczych. Warszawa 1956. który był zawsze duchownym. 1: Wizytacje diecezji kujawskiej i pomorskiej. 359—360. Do urzędów zadwornych naleŜały działy administracyjne i sądowe diecezji. t. potem zaś pełnił funkcję sekretarza królewskiego Kazimierza Jagiellończyka (1479—1486). Wrocław—Warszawa 1967. Librowski. prowadził sprawy ogólnoreprezentacyjne biskupa i kierował jego kancelarią. miał nadzór nad majątkiem biskupim (poprzednio funkcję taką spełniał ordynariusz). PSB. sędziowie. który był bezpośrednim organem jego władzy. E. 55—59. s. 1964. zgodnie z zaleceniem arcybiskupa gnieźnieńskiego. biorąc w tym czasie udział w licznych misjach królewskich za granicą. Od połowy XV w. 8. W nielicznych przypadkach kapituła dawała na taką nominację swój konsens. 111—112. w zakresie władzy kapłańskiej pomocnikiem biskupa był sufragan (biskup sufragan). s. .. pozakurialne (officia postcurialid). Bibl. Kość. lub odejściem jego do innej diecezji4. Rozliczne godności świeckie biskupów kolidowały nieraz z obowiązkami rezydencji w granicach swojej diecezji.

RównieŜ archidiakoni terenowi zasiadali początkowo we właściwych kapitułach katedralnych. jeŜeli takie były na terenie ich okręgu. do ograniczenia władzy.do Ŝycia stanowisko oficjałów (wikariuszów generalnych). i niezadowolenie biskupów z zakresu i charakteru władzy archidiakonów. NaduŜywanie swych uprawnień. oraz ich organów zarządzania diecezją. wizytacyjnych i sądowych. Uprawnienia archidiakonów w pierwszej połowie XIII w. wrocławskiej i włocławskiej). zaabsorbowani sprawami ogólnoorganizacyjnymi diecezji i sprawami politycznymi. licencjantów lub magistrów prawa albo teologii. prowadził ją przewaŜnie jeden notariusz. 1517 kuria rzymska zalecała. w której narastały przede wszystkim akta wizytacji kościołów. gnieźnieńskiej. W niektórych diecezjach podział na archidiakonaty nastąpił juŜ we wczesnym średniowieczu (np. prowadziły swą działalność za pomocą zorganizowanej kancelarii..Prawo kościelne nakazywało archidiakonom rezydencję przy katedrach. W siedzibie swego urzędu archidiakoni prowadzili prawdopodobnie własną kancelarię. co wymagało stałego nadzoru nad proboszczami. poznańskiej. nadworny i zadworny. głównie do czynności wizytatorskich. . I w tym czasie kancelaria ta była niewielka. głównie w stosunku do podwładnego i wizytowanego duchowieństwa. Akta wizytacji po określo235 . krakowskiej.Oba urzędy kurii biskupiej. miedzy innymi do spraw gospodarczych. w innych w ciągu XIV—XVI w. w której narastały dokumenty i akta poszczególnych urzędników. doprowadziły w końcu XIII i w początkach XIV w. jednakŜe ślady jej są uchwytne dopiero w XVI w. a ich władza odnosiła się do dziedziny administracyjnej archidiakonatu. JednakŜe dla biskupów i diecezji archidiakoni mieli zawsze duŜe znaczenie ze względu na przeprowadzane wizytacje diecezji. dlatego od r. W podziale administracji kościelnej archidiakonat był urzędem i jednocześnie godnością (prałatura w kapitule katedralnej lub kolegiackiej). ale nie na podstawie władzy delegowanej przez biskupa. Później (XIII—XIV w. gdy w tym czasie biskupi odchodzili coraz bardziej od spraw duszpasterskich. powołano . Archidiakoni społeczni byli członkami kapituły katedralnej. URZĘDY POZA REZYDENCJĄ BISKUPIĄ Archidiakoni. kolegiatach lub w siedzibie archidiakonatu. 3. a którzy sprawowali ją tylko z delegacji biskupa. lecz płynącej z urzędu archidiakońskiego. aby na stanowiska archidiakonów powoływać doktorów.. JuŜ w II pół. pełnionych w imieniu biskupa. Przyczyną tak duŜych uprawnień archidiakonów było niewątpliwie znaczne rozbudowanie sieci parafialnej w XII i XIII w. XIII w. niejako w przeciwwadze archidiakonów. którym oddano większość odjętej archidiakonom władzy administracyjno-sądowniczej.) przeszli do kapituł kolegiackich. były dość szerokie. Funkcje te wymagały od nich odpowiedniego przygotowania kanonicznego i prawniczego.

Librowski. W zasadzie. t. Obie funkcje sprawowała na ogół jedna osoba — oficjał. Jeszcze przed XV w. lecz wprost do metropolity. Stud. * O oficjałach i wikariuszach generalnych zob. Zachorowski. Z tej przyczyny od wyroków oficjała nie moŜna było apelować do biskupa. 24. w Krakowie w róŜnych okresach oba stanowiska obsadzano róŜnyimi osobami. przyp. w diecezji krakowskiej było ich 13.. 192—200. s. w 1406 r. Toruń 1964. s. Ustawodawstwo legackie wprowadziło w Polsce w drugiej połowie XIII w. aŜ do końca XVI w. op. a takŜe A. konsystorze. działały w stolicy kaŜdej diecezji. cit. 8 236 . Oficjał i wikariusz generalny.. Być moŜe. l. działającego przy biskupie (officialis et vicarius in spiritualibus). Kancelaria biskupów włocławskich w okresie księgi wpisów (XV—XVIII w. 60—66. Prawne stanowisko oiicjalów biskupich w XV stuleciu. W archidiecezji gnieźnieńskiej. a przede wszystkim akty nominacyjne. Librowski. 66— 69 oraz literatura tamŜe. Władzę oficjałów określały po większej części statuty synodów prowincjalnych i diecezjalnych. albo kanoników kapituł kolegialnych. przewaŜnie z grona kapituły katedralnej i to takiego. Ŝe oddziaływał tam przykład czeskiej organizacji kościelnej. s. 488. 72—75. s. czyli okręgowe. gdzie np. s. s. 7 S. było 8 oficjałatów okręgowych. S. podzielono> terytoria diecezji na oficjałaty foralne. Rozwój i ustrój kapituł polskich w wiekach średnich. oficjałowie fungowali tylko w większych diecezjach. T o m c z a k. oddając tym nowym urzędnikom władzę administracyjną i sądowniczą w zastępstwie biskupów6 . oprócz oficjałatu stołecznego w Gnieźnie. V e t u l a n i. W XIII w.). oficjałowie okręgowi. Na przykład w diecezji poznańskiej istniały archidiakonaty i oficjałaty: poznański. Librowski. 375. Były jednak wyjątki. Kraków 1938. Na stanowisko oficjałów okręgowych biskupi powoływali najczęściej proboszczów kościoła parafialnego w siedzibie okręgu oficjalskiego dziekanów wiejskich. A. Kraków 1912. op. S. s. sieć oficjałatów okręgowych pokrywała się z diecezjalną siecią archidiakonatu. który przelewał na oficjała w drodze nominacji swoje uprawnienia sądowe. op. W zasadzie pokrywała się ona z zakresem władzy biskupa. Biskup mógł w kaŜdej chwili odebrać uprawnienia sądowe S. śremski. pszczewski i czerski. ku czci S.. cłt.. w miarę rozwijającej się organizacji sądownictwa kościelnego urzędy ich. np. urząd oficjała i wikariusza generalnego dla spraw duchownych. utworzono archidiakonat i oficjałat warszawski. 66. których liczba kształtowała się w zaleŜności od potrzeb organizacyjnych.nym czasie archidiakon przekazywał osobiście lub za pośrednictwem konsystorzy do kancelarii biskupiej5. Hist. który posiadał wyŜsze studia prawnicze. w Pradze funkcji wikariusza nie łączono nigdy z funkcją oficjała. cit. którego dobierał sobie biskup. a w diecezji włocławskiej nie było podziału na oficjałaty okręgowe i istniał tam tylko konsystorz stołeczny (generalny)7. Kutrzeby.

zwłaszcza większej wagi. lecz od woli biskupa. jakie posiadał oficjał generalny. ś chwilą śmierci biskupa czynności oficjała automatycznie ustawały. Dziekanów powoływali 'biskupi. W kompetencji biskupa leŜało równieŜ mianowanie i odwoływanie oficjałów okręgowych. (Oficjałowie prowadzili własne kancelarie (konsystorze). Wyjątkowo tylko w okresie wakansu mianowała oficjała sama kapituła. w których oficjał przeprowadzał tylko odpowiednie dochodzenia. dlatego teŜ w akcie nominacyjnym oficjała wymieniano te sprawy. NaleŜeli oni do niŜszych funkcjonariuszy biskupa i podlegali archidiako^ nom i oficjałom (przez nich teŜ byli wizytowani). in. pozostawiając jednak do swojej wyłącznej kompetencji niektóre rodzaje spraw. stali dziekani zwani wiejskimi lub foralnymi (decani foranei). utworzonych w XIII w. Na czele okręgów dekanalnych diecezji. przez Wizytacje). Biskup zatrzymywał przewaŜnie sprawy karne prałatów i kanoników kapituły katedralnej oraz sądownictwo w sprawach. w których wartość przedmiotu sporu przekraczała określoną przez biskupa kwotę. sprawy beneficjalne..oficjałowi i mianować innego sędziego. którą zdobywali w częstych wizytacjach. całość sprawy przekazując do decyzji oficjała generalnego. a przy tym mieli pewne uprawnienia administracyjne. przy czym kancelaria oficjała generalnego załatwiała szeroki zakres spraw odnoszących się do administracji i sądownictwa diecezji i była bardziej rozbudowana w XIV i XV w. W akcie nominacyjnym oficjała okręgowego określano dokładnie udzielone mu przez biskupa uprawnienia (jacultates). Kancelarie oficjałów okręgowych niewątpliwie miały mniejszy zakres spraw i były mniej rozbudowane niŜ kancelaria oficjała generalnego. w których załatwiali sprawy leŜące w ich kompetencji. Dziekani w XIII—XV wieku. Poza jego uprawnieniami były np. ale zakres ich uprawnień byt wyŜszy od tych. byli oni przewaŜnie proboszczami parafii leŜącej w siedzibie dekanatu. Akta powstałe w tych kancelariach były przechowywane przy miejscowym konsystorzu. JednakŜe i w okresie wakansu urząd oficjała był czynny. Do obowiązków dziekanów naleŜała dobra znajomość podwładnego duchowieństwa. Co do uprawnień oficjała. W sprawach sporów małŜeńskich rozpoczynał proces bez moŜności wyrokowania. Jednocześnie dziekani byli przełoŜonymi kleru parafialnego i wykonywali nad nim jurysdykcję (m. które były wyjęte spod jego jurysdykcji. to — jak powiedziano — biskup przelewał nań aktem nominacyjnym swoje uprawnienia sądowe. gdyŜ wynik w tej materii naleŜał do biskupa lub oficjała generalnego. gdyŜ wybrany przez kapitułę administrator diecezji z reguły 'mianował oficjała na okres do objęcia diecezji przez nowego biskupa. 237 . organizowanie przynajmniej raz w roku kongregacji dekanalnych (synody dekanalne). niŜ kancelaria dworu biskupiego. w odróŜnieniu od dziekanów katedr i kolegiat (prałatów). sprawy większej wagi. Zakres rezerwacji był zaleŜny nie od prawa. Ci ostatni byli urzędnikami sądowymi.

op. s. Dziekani mieli obowiązek składać biskupowi roczne sprawozdania o stanie swoich dekanatów. tak np.. która równolegle z ustalaniem się urzędów i godności kapitulnych zyskiwała prawo zapewniające jej charakter samorządowy. jeśli nawet istniała od XIII w. Dopiero od XVI w. s. 9 8 238 . 79. op. 1 0 S. Wyczawski. s." E. spotkać moŜna pierwsze akta i księgi parafialne. JednakŜe o działalności kancelaryjnej parafii. E. W. Proboszcz parafii (plebanus. Abraham. a takŜe opieka nad chorymi kapłanami. 33—34. op. op. wprowadzony prawem tryndeckim stał się początkiem systematycznej działalności kancelarii parafialnych. Librowski. zmieniła stosunek całkowitego podporządkowania kapituły biskupowi. Wyczawski. Rocz. Po czątki biskupstwa i kapituły katedralnej w Krakowie. zachęcanie ich do uiszczania opłat na rzecz kościoła i państwa.głównie dla dokształcania kapłanów i radzenia o wspólnych sprawach dekanatu lub diecezji. ale teŜ zmniejszała zaleŜność kapituły od biskupa 10. s. cii. W drugiej połowie XIII w. Wkrótce jednak samodzielność majątkowa kapituły. S. jakie panowały w Europie Zachodniej. Dokumenty 7 drugiej połowy XIII w. Urzędy dziekańskie równieŜ miały swoje kancelarie. archidiakona i oficjała. 65. cit. cit. 37—58. Pierwsze kapituły polskie były niewątpliwie związane z regułą kanoniczną. ale nie mógł go bez tegoŜ konsensu alienować. Librowski. 86—94. wprowadzanie proboszczów na beneficja. tak jak sugeruje S. rysują organizację tej instytucji. cii. Kraków 1912. Samodzielność ta uwalniała wprawdzie biskupa od nadawania kanonikom beneficiów z własnych majątków. Librowski. Zachorowski. 177 i nn. s. parochus) zwany początkowo rektorem. S. cit. H. jednakŜe ślady ich działalności nie sięgają nawet wieku XV.)8. krak.. W .. rozwój organizacji diecezji doprowadził do zrównania . są o wiele późniejsze (XVII— XVIII w. Do dalszych ich obowiązków naleŜało przesyłanie duchowieństwu na terenie dekanatu rozporządzeń: biskupa. IV. Jednocześnie biskup zachował nadal wszelkie swe uprawnienia. przy swych licznych obowiązkach duszpasterskich i administrowania majątkiem parafii miał prawo prowadzenia kancelarii i posiadał pieczęć parafii. a obowiązek prowadzenia ksiąg metrykalnych. s. NajniŜszym ogniwem w organizacji diecezji była parafia. Inne stanowisko zajmuje H. która rozwijała się dzięki nadaniom ksiąŜęcym.obowiązków kapitulnych i obowiązków biskupich w Polsce z podobnymi uprawnieniami i obowiązkami. 1900. op. Kapituły katedralne i ich organizacja.) kapituły w Polsce były podporządkowane biskupowi i ich rola w zarządzaniu diecezją była niewielka. brak wszelkich danych 9.początkowym okresie (do końca XII w. Proboszczowie. majątkiem swym rozporządzał bez zasięgania konsensu kapituły.

. traktując je jako składową część rządu diecezją. kapituły gnieźnieńska i poznańska posiadały siódmego prałata — kanclerza. Z końcem XII i w początkach XIII w. w skład których wchodzili. Co do wzorów obcych. co jednak nie hamowało rozwoju cech korporacyjnych kapituł. T. od 21 do 39: tylu kanoników liczyła kapituła wrocławska w XV w. Z funkcją kanonika łączyła się posiadana przezeń prebenda. urząd taki pojawia się w innych kapitułach. Z a c h o r o w s k i. archidiakon. S i l n i c k i. do którego obowiązków naleŜało kierownitcwo kancelarią.. Dla przykładu moŜna podać. 70—79. Katowice 1935. 1926. 33. Od XV w. archiwum i biblioteką kapitulną. Przegl. tenŜe.. Od XIII aŜ do XV w. kantor. rector scholarum lub magister puerorum pełnił obowiązki za scholastyka (przykładowo: KDM II 380. Wpływy francuskie na kościół polski w XI i XII wieku. którymi kaŜdy z kanoników zarządzał we własnym zakresie jako doŜywotnim majątkiem. Ŝe w diecezji poznańskiej rozdział obu majątków został prawnie zalegalizowany dopiero w czasie rządów biskupich Andrzeja Zaremby w roku 1298 (KDW II 780). równieŜ niektórzy opaci. głównie dzięki oŜywionym stosunkom jakie łączyły Polskę z papiestwem (legaci papiescy). kapituły miały swoją określoną organizację. Wśród prałatów kolejne miejsce zajmowali: prepozyt. XIV w.) oznaczała stypendium kanonika „ze wspólnego majątku kapituły. poczynając od XIII aŜ do XV w. a to w kierunku stworzenia z nich czynnika współrządzącego z biskupem. poza klerem świeckim. dziekan. niekiedy ulegał nawet znacznemu opóźnieniu. scholastyk. 239 . których obowiązki polegały na wyręczaniu kanoników i prałatów w niektórych funkcjach. Wahała się. Rola dziejowa kościoła polskiego na Śląsku w wiekach XI—XIII. Proces podziału własnego majątku biskupa i własnego majątku kapituły dokonujący się w XII w. 11 S. jak i wpływy francuskie u wzorowane głównie na przykładzie organizacji tamtych urzędów kapitulnych. Wśród materiałów kancelaryjnych kapituł dokumenty i akta majątkowe stanowią bogaty materiał źródłowy. s. Od I pół.. Rosnący zakres funkcji wikariuszy znajduje odbicie w ich tytułach. (w XIII w. KKKr I 64. cit. to działały tu zarówno wpływy z okolic nadreńskich. W tym czasie zreformowano takŜe polskie kapituły.) prebendy stały się samodzielnymi beneficjami. było ich 21). które niewątpliwie istniały. w początkowym okresie (XII—XIII w. s. takŜe kolegiackieh. z biskupstw niemieckich. pojawili się w kapitułach katedralnych wikariusze. I tak subcustos spełniał obowiązki związane z zarządzaniem skarbcem. op. Teolog. KaŜda kapituła katedralna składała się z prałatów (praelati — urzędnicy kapituły) i z kanoników. z czasem (XIII—XV w.Od czasów papieŜa Aleksandra 111 praWo powszechne wzięło w opiekę i popierało kapituły. którym administrował z jej ramienia prokurator. Liczba kanoników generalnych w kapitułach była róŜna. kustosz. Kapituła miała równieŜ majątek wspólny.

A. Kapituła odbywała posiedzenia zwyczajne (partykularne) jeden raz w tygodniu. Ulanowski. Wprowadzenie posiedzeń generalnych 'było podyktowane faktem. trzy posiedzenia generalne rocznie: 2 lutego (Oczyszczenie NMP). Ŝe ze względu na róŜne czynności kanoników nie zawsze wszyscy brali udział w posiedzeniach partykularnych. B. C. s. XIII w. lub kanonikami i świeckimi. 167—171. M. I nr 1436. 134—184. Początków posiedzeń generalnych naleŜy szukać w II pół. odbywały się dwa razy w roku posiedzenia: 23 kwietnia (w dniu męczeństwa św. Stanisława biskupa) i 29 września (św. jurysdykcja dyscyplinarna) 12 . (np. we Włocławku równieŜ dwa razy w roku: 6 stycznia (święto Trzech Króli) i -15 isierpnia (Wniebowzięcie NPM) 13 . in. A. W Poznaniu były równieŜ dwie kapituły generalne: 29 czerwca (w święto patronów Piotra i Pawła) oraz 11 listopada (św. na których obecność wszystkich prałatów i kanoników była obowiązkowa. na których rozpatrywano sprawy ogólne kapituły i diecezji. o czym mówią źródła zarówno XIII jak i XV w. przewaŜnie wybierając dni odpustowe katedry lub święta patronów diecezji. 91—93. 1716. Terminy posiedzeń generalnych kapituły są o tyle istotne. dwa lub trzy razy w roku kapituła odbywała posiedzenia generalne (capitula generalia). wynagradzanie zaś za swe prace otrzymywali od kanoników na zasadzie beneficjów. 1509). Włodarskiego. Na posiedzeniach tych rozpatrywano sprawy toieŜące mniejszej wagi.KDW Iii 1360). posiedzenia generalne. Michała). 1 3 1 2 240 .związane z administracją majątku kapitulnego. 8 maja_ (dzień męczeństwa św. kalendarze diecezji: Chronologia polska. udzielano na nich konsensu biskupowi. W Płocku dwie kapituły generalne zbierały się 2 lutego i 8 września (Oczyszczenia i Narodzenia NMP). rozsądzano spory między kanonikami. 1593. Ŝe na nich^ teŜ wystawiano dokumenty biskupie z konsensem kapituły. załatwiano sprawy wchodzące w zakres uprawnień kapituły oraz sprawy . KKKr I 7'6{1273). Biskupowi przysługiwało prawo uczestniczenia w posiedzeniach. s. Dla omawiania więc spraw w pełnym gronie członków kapituły odbywano w terminach z góry określanych. Ŝe były prowadzone wcześniej. Dla gospodarki majątkowej oraz dla celów administracyjnych i dyscyplinarnych wikariusze tworzyli osobną korporację (z dziekanem na czele).. cit. Wikariusze byli instytuowani przez kapituły. Wojciecha) i 14 września (PodwyŜszenie KrzyŜa). podległą nadzorowi kapituły (np. sądzono kanoników w drodze dyscyplinarnej. Marcina). TamŜe. Warszawa 1957. pod red. misje do króla. Raz. Z a c h o r o w s k i. zob. 1731). W Gnieźnie np. wybierano posłów (przedstawicieli) na synody. a sprawy powaŜniejsze tylko wówczas. op.C. 1-1387 r. które zachowały się w archiwach kościelnych od początku XV w. gdy zwłoka groziła szkodą (Ulanowski. s. Być moŜe. S. Z posiedzeń sporządzano protokoły obrad. 1517. zjazdy. W Krakowie odbywały się . Dochody te były jednak raczej skromne.

osobną kancelarię. który przewodniczył posiedzeniom i zarządzał wspólnym majątkiem kor poracji.) w kapitułach. którzy pełniliby właściwe funkcje i zapewnili stały bieg sprawom. 241 . Dokumenty. NiezaleŜnie bowiem od istnienia stanowisk wikariuszy. Kapituły kolegiackie i ich organizacja. jak teŜ poszczególnych jej członków. Rozpatrywano na nich szczególnie: zmiany statutów wydanych poprzednio przez kapitułę lub uchwalano nowe. W róŜnych diecezjach liczba ich była róŜna. i obejmowały szeroki zakres zagadnień. Z biegiem czasu.. Sprawy kapituły katedralnej dotyczyły zarówno jej samej jako korporacji. Wszelkie te sprawy załatwiano kolegialnie na posiedzeniach zwyczajnych lub generalnych. które powinny były być przedmiotem obrad synodalnych. brania udziału w synodach diecezjalnych i prowincjalnych. odbierano sprawozdania ze stanu majątku od prokuratorów. poznańskiej — 7. albo teŜ zlecano ich załatwienie poszczególnym członkom. którzy przewaŜnie wypełniali czynności liturgiczne w kapitułach. spraw dyscyplinarnych. zaś urzędy (prałatury) zamieniały się jedynie w tytularne godności. powstała konieczność prowadzenia czynności kancelaryjnych. Materia załatwianych spraw była podobna do tych. przy wystawianiu do kumentów.W posiedzeniach generalnych kapituły biskup uczestniczył z urzędu. W ciągu późnego średniowiecza (XIV— XV w. Dyplomatyka — 16 . Sytuacja taka wytworzyła się później niŜ w początkach XIV w. sprawami kancelarii zajmował się stojący na czele kapituły prałat — prepozyt (lub dziekan). Przypuszczać moŜna.). które nie posiadały kanclerza. wiele spraw było załatwianych na kapitułach generalnych. stawiano sprawy związane z zarządem majątku. gdy sprawy i interesy kapituły rozrastały się. sądzono sprawy karane klątwą. księgi i akta wytwarzane w toku działania kapituł były przechowywane w archiwach kapitulnych (w katedrach). np. nie później niŜ od końca XIII w. W związku z rosnącą liczbą spraw. wrocławskiej — 9. Ŝe w okresie wcześniejszym kapituła korzy stała z pomocy urzędników kancelarii biskupich (np. Z tych teŜ względów kapituły katedralne prowadziły dla swych potrzeb. tyle Ŝe zajmowano się waŜniejszymi z nich. Ŝądając sprawozdania z wykonania zleceń. w archidiecezji gnieźnieńskiej było ich 6. rejestratorskich i administracyjnych. zarządu majątkiem własnym z wykonaniem sądownictwa patrymonialnego nad ludnością poddańczą w dobrach kapitulnych. Obok kapituł katedralnych istniały przy waŜniejszych kościołach w terenie liczne kapituły kolegiackie. wynikający ze stosunku do biskupa. udziału w ogólnopolskim Ŝyciu kościelnym i państwowym. przewaŜnie pod opieką kustosza. które rozpatrywano na posiedzeniach zwyczajnych. prowadzeniu korespondencji itp. do końca XV w. kapituły stanęły wobec konieczności powołania stałych urzędników wyŜszych. załatwiania spraw personalnych członków kapituły.

42—221. passim. t. od wczesnego średniowiecza. wyd. teŜ Antiąuissimae constitutiones synonedales provinciae Gnesnis. Ŝe instytucja wizytacji w Polsce była bardzo rozwinięta przed soborem trydenckim (1545—1563). Jednemu z kanoników powierzano wąskie w zakresie funkcje prokuratora. W Warmińskiej — 1. dziekan. Poczynając od synodu prowincjalnego w Sieradzu w 1233 r. t. w dokumencie papieŜa Innocentego III z 1207 r. Do obowiązków i uprawnień biskupów naleŜało przeprowadzanie wizytacji kościelnych. upowaŜnieni przez niego wizytatorzy (przede wszystkim urzędowi: archidiakoni i dziekani). 1856. S. kantor. (KDW I 45) znajdujemy zalecenie. 204—206. na których biskupi wydawali dekrety powizytacyjne (reformacyjne). ale nie zawsze scholastyk. s. J. s. Ustrój kapituł kolegiackich był podobny jak katedralnych. jako korporacje kościelne miały swoje statuty. Średniowiecze. Wizytacje diecezjalne. s. Hubę. a majątek ich był pokaźny. Kapituły te odbywały jeden lub dwa razy do roku sesje generalne. 104—106. s. Przy opisie charakteru. zaś pisarza zatrudniano tylko dorywczo. Wizytacje parafii naleŜało przeprowadzać corocznie i wiązały się one z synodami. s. rodzajów i sposobu przeprowadzania wizytacji korzystano z pracy S.włocławskiej i płockiej — po S. 352—404. 110—132. który zajął się zreformowaniem systemu ich prowadzenia. Libr owsk. Wstęp ogólny). wyd. Z wielu wzmianek źródłowych moŜna wnosić. A. Z. Wizytacje w Polsce prawdopodobnie odbywały się. op. 1 5 1 4 242 . kustosz. (Wizy tacje diecezji włocławskiej. 1856. W omawianym okresie w skład kapituły kolegiackiej wchodzili: prepozyt. Ich urządzenia kancelaryjne niewiele róŜniły się od katedralnych. Kapituły kolegiacktó były majątkowo uboŜsze niŜ kapituły katedralne 14. a rzadko partykularne. na którym arcybiskup Pełka wydał m. Łęczycy. Starodawne prawa polskiego pomniki. Szymański. archidiakon. Do tych naleŜały kolegiaty w Kaliszu. in.. Łowiczu i w Sandomierzu. ale pierwsze ich ślady pochodzą z początków XII w. podobnie jak w całym kościele katolickim. 1406. Z punktu widzenia zasięgu terytorialnego wizytacji obejmowały one Kościół w Polsce.i. oraz walki z naduŜyciami i zaniedbaniami archidiakonów wizytujących określone parafie i dekanaty 15. aby ksiąŜęta i duchowieństwo polskie naleŜycie przyjmowali archidiakonów wizytujących probostwa i wypłacali daninę katedralną. Helcel. najczęściej pełnił te funkcje jeden z kanoników. D i b r o w s k i e g o. ci'Ł. W kolegiatach małych i ubogich trudno mówić o istnieniu zorganizowanej kancelarii. op. lub teŜ od XVI w. często. cit. por. Obowiązki te wypełniał biskup sam. zakresu obowiązków wizytatorów. Zaledwie kilka kolegiat prowadziło szeroki zakres spraw. I. na poszczególnych synodach legackich i prowincjalnych stały na porządku obrad sprawy reformy wizytacji. I. przepisy o wizytacjach (KDW I 150). Statuty synodalne z XIII i XIV wieku do statutu z r. Miały prokuratora i stałego pisarza. R.

J. Warszawa 1963. a potem w archiwum biskupim. całą diecezję. Privilegium fori duchowieństwa w ustawodawstwie kościola polskiego w XIII wieku. czyli zebrania kleru diecezjalnego. a takŜe szkoły. L i ta r o w s k i. Do akcji poprzedzającej naleŜała zapowiedź z podaniem terenu i terminu jej przeprowadzenia. Przepisy po soborze trydenckim przewidywały trzy fazy działania: 1) akcję poprzedzającą. 536. protokół. J... B a s z k i e w i e z. Warszawą 1965. kształtowały się one w najogólniejszych zarysach podobnie. wyd. TenŜe. l do połowy XV wieku. 426^131. Zjazd Hist. które zgodnie z obowiązującymi normami naleŜało przeprowadzać przed jego zwołaniem. TenŜe. 1936. 16 S. 3 — T.. Z przebiegu wizytacji prowadzono niewątpliwie od początku XVI w. O treści spraw. 230—240. formulare. op. które były przedmiotem obrad synodów diecezjalnych i o przebiegu samych obrad powiedziano wyŜej. 2) samą wizytację. Do organów zarządzających diecezją naleŜały jako ciało kolegialne synody diecezjalne. S Unickiego. ordo. Synod nie posiadał kancelarii. Kraków 1917. do historii ustawodawstwa kościelnego w Polsce. 130—134. s. Prawo rzymskie i kanoniczne w kulturze Polski. 63—103. NaleŜy tylko dodać. pojedyncze kościoły. Studia krytyczne do dziejów średniowiecznych synodów prowincjalnych Kościola Polskiego. 17. t. Abraham. W kancelariach dekanalnych mogły znajdować się odpisy protokołów wizytacji dziekańskich. parafię. msitationis) były przechowywane w kancelarii. kolegiaty. Bardach. LITERATURA W. Być moŜe. Stud. 80 i przyp. Collect. archidiakonat. nr 5. cit. Ŝe z synodem łączyły się najczęściej wizytacje kościołów i parafii. dekanat. Ŝe i w okresie XIII—XV w. Lwów 1893 (wyd. Synod diecezjalny. w Polsce. wydanie artykułów wizytacyjnych (instrukcji). kaplice. Historia państwa i prawa Polski. Jednym z głównych i stałych zadań synodów diecezjalnych było przystosowanie zarządzeń powszechnego i prowincjalnego prawa kościelnego do warunków miejscowych 16. instructio. szpitale i przytułki prowadzone przez kościół. i mater. Przepisy wizytacyjne lub kwestionariusze przeprowadzanych „wizytacji (articuli.. s. IX Powsz. exhortatio. Referaty. wy-1 znaczenie przez biskupa wizytatorów. Organizacja kościola w Polsce do polowy wieku XII. t. 163—165. 3) epilog wizytacji. Historia kultury średn.katedrę. Poznań 1962). l. s. Polsk. zwoływane przez biskupa dla omawiania spraw i potrzeb diecezji i wiernych. Theol. 243 . Sposób przygotowania i przeprowadzenia wizytacji ustalano zgodnie z przepisami liturgicznymi i prawnymi.

KUL. G. Organizacja archidiakonatu w Polsce. 34. t. wizytacji kościoła w Polsce od końca XII wieku. t. Włocławek 1937. J. Vita communis kleru w XI—XII wieku. TenŜe. t. R. TenŜe. Kraków 1914. s. Kutrzeby. 1: Wstęp ogólny do wizytacji. 1935. s. Katowice 1935. K ł o c z o w s k i. 5—40. 508—511. Notariusze w ustawodawstwie kościelnym. TenŜe.kanon. R. 3. A. 361—402. t.. 8. Kość. organizacja i funkcje [w:] Kościół w Polsce. Arch. Teolog. tamŜe. Organizacja Kościoła. Przegl.. KUL. z. 2. 5—186.. s. Muz. Piętnaście lat badań nad dziejami polskich kapituł katedralnych i kolegiackich (1945—1960). Stud. 39. Kość. 3 cz. 33. Prace Inst.. l. Polska opr. L i b r o w s k i. 244 . śycie i obyczaje kleru w Polsce średniowiecznej na tle ustawodawstwa synodalnego. 1926. Włocławek 1935. 2. Nauk. 5. 465—477. Średniowiecze. t. Początki organizacji dekanalnej na ziemiach polskich.. 2. C z. 89—115. 7. T. Nauk. Synody prowincjonalne oraz czynności niektórych funkcjonariuszów apostolskich w Polsce do 1357. s. t. Opracowanie archiwalno-źródłoznawcze. Ordo visitationis z początku XV w. Lublin 1958. Pierwsze biskupstwa w Polsce. 2. Początki notariatu publicznego w Polsce. Kapituły kolegiackie dawnej diecezji gnieźnieńskiej. L a b u d a. TenŜe. z. J. Lwów 1925. 1. Hist.. Theol.. s. TenŜe. 1961. Roczn. t. s. teol. Średniowieczne ustawodawstwo synodalne biskupów polskich. s. t. Źródła do wewnętrznych dziejów kościoła w Polsce w rękopiśmiennych zbiorach kościelnych. 1. Wizytacje diecezji kujawskiej i pomorskiej. S. 1927. Kapituła katedralna włocławska. J. 2. Ate-neum Kapł. t. 1968. 77—93. Szafran. Rozioój średniowiecznej sieci parafialnej w Lubelskiem. t. s. Tow. Szymański. z. l. Balzera. Biskupstwa polskie w wiekach średnich. 1962. ku czci O. 52. Wizytacje diecezji włocławskiej. t. t. S i l n ł c k i. 2. Początki diecezjalnej organizacji kościelnej na Pomorzu i Kujawach w XI i XII wieku. K u m o r. Bibl. TenŜe. Kwart hist. Kraków 1885. pod red. Rola dziejowa kościoła polskiego na Śląsku w wiekach XI—XIII. Hist. Stud. 1964. l. Bibl. t. 19Ś8. ś. ś. Zesz. S. Histor. Zapiski TNT. 35—36. Słów. Tow. 10.. tam teŜ literatura dot. 167—169. Wpływy francuskie na kościół polski w XI—XII loiefcu. 169—209. t. z. t. Geogr. Gromnicki.. t. nr l (17). 1963. Kraków 1968. 10—26. § u c z e k. Nauk^ KUL. 89—101. 7. z Serii: Studia nad historią kościoła katolickiego w Polsce. Geogr. z. 1959. 1938. s. Sieć parafialna biskupstwa warmińskiego do roku 1525.. 1937—1938. Synod diecezjalny w dawnej Polsce. Ateneum Kapł. Morawski. Muz. T. M i k u c k i. 16. t. O l c z y k. z. Przegl. 1. Synod prowincjonalny prowincji gnieźnieńskiej w dawnej Polsce. 10. Słownik StaroŜ. — Eclesiastica. P. Arch. Księga pam. s. B. Mianowanie notariuszy publicznych imperiali auctoritate w diecezjach krakowskiej i lwowskiej w XV w. 2. Studia nad historią prawa polskiego. Zarys dziejów i organizacja. t. R. J. Kłoczowskiego. TenŜe. Szymański. hist. Lublin 1961. S. J. Collect. TenŜe. Grabowski. Praca Inst.K. 1949. 1961. hum. 5. hist. M. ku czci S. Roczn. F i j a ł e k. TenŜe. IV.

A. T o m c z a k, Kancelaria biskupów wloclawskich w okresie księgi wpisów (XV— XVIII w.), Toruń 1964, szczeg. s. 17—79. A. Yetulani, Początki aficjalatu biskupiego w Polsce „Nova Polonia Sacra" t. 3, 1934 s. 1—56. TenŜe, Prawne stanowisko oficjalów biskupów w Polsce w XV stuleciu, Stud. Hist. ku czci S. Kutrzeby, Kraków 1938. TenŜe, Z badań nad znajomością powszechnego prawa kanonicznego w Polsce w XVIII w. [w:] Studio z dziejów kultury polskiej, 1949. H. E. W y c z a w s k i, Wprowadzenie do studiów w archiwach kościelnych, Warszawa 1956. S. Zachorowski, Rozwój i ustrój kapituł polskich w wiekach średnich, Kraków 1912. TenŜe, Synody diecezjalne w latach 1423—1427. Studia z historii prawa kościelnego i polskiego, Kraków 1917, s. 79—148. Zob. teŜ poszczególne hasła: Encyklopedia kościelna podług teologicznej encyklopedii Wetzera i Weltego, z licznymi jej dopełnieniami, Wyd. M. Nowodworski (i inn.) t. 1—33, Warszawa—Płock—Włocławek 1873—1933.
4. KANCELARIE BISKUPIE W POLSCE XIII—XV W.

Kancelaria dworu biskupiego. Dwór biskupa (curia episcopalis) był urzędem, w którym koncentrowały się wszelkie agendy biskupa i jego urzędników. Do zadań tego urzędu naleŜały równieŜ funkcje notarialne i wszelkie czynności kancelaryjne. Nazwa cancellaria pojawiła się w terminologii kościelnej dopiero w końcu XIII w.17, jednakŜe czynności kancelaryjne i idące z nimi w parze zorganizowanie ośrodków pisarskich na polskich dworach biskupich sięgają swymi początkami ostatnich dziesiątków lat XII w. Od XIV w. nazwy kancelarii uŜywano na dworach biskupich dość powszechnie. Od swych początków kancelarie biskupie zajmowały się sporządzaniem dokumentów, redagowaniem ustaw i przepisów prawa kościelnego, pisaniem listów. Niekiedy teŜ przechowywał; w swoim archiwum przywileje i inne akty, dotyczące biskupstwa. Tę ostatnią czynność, mianowicie gromadzenie w archiwum dokumentacji działalności prawnej biskupstwa, przejęły na siebie nie później niŜ w XV w., zaś w Poznaniu i Włocławku przypuszczalnie w XIII w., kapituły katedralne. W miarę wzrostu agend biskupich oraz pod wpływem wzorów organizacyjnych kancelarii europejskich, polskie kancelarie zaczęły prowadzić księgi swoich czynności. Księgi te, zaprowadzone we wszystkich kancelariach diecezji w XV w., były przede wszystkim kopiarzami dokumentów ekspediowanych z kancelarii, kopiarzami dokumentów oblatowanych (przedstawionych do wpisu do "ksiąg urzędowych kancelarii) względnie dokumentów transumowanych (zatwierdzonych) przez kancelarię, wreszcie pozwów, dekretów i wyroków sądu biskupiego1. W tej formie prowadziły kancelarie swe księgi aŜ do XIX w. Urzędy
17 Dok. Jakuba, arcybiskupa gnieźnieńskiego Bibl. PAN, Teki Majkowskiego, rkp. 3508).

z

r. 1296

(niepubl.

Kraków,

245

rozbudowanej kurii biskupiej: nadworny — zorganizowany dla prywatnych potrzeb biskupa ogólnych i gospodarczo-skarbowych, oraz zadworny obejmujący całokształt spraw naleŜących do kurii biskupiej w pojęciu kościelnym i patrymonialnym 18 , znajdowały pełne odbicie swej działalności w dokumentacji narastającej w kancelarii biskupiej. Z tytułu czynności nadwornych prowadzono w niej korespondencję urzędową i prywatną biskupa, przygotowywano materiały związane z jego działalnością polityczną oraz całokształt spraw gospodarczo-skarbowych majątku biskupstwa. JuŜ od XIII w. 'kancelaria załatwiała sprawy związane zarządem majątku, obrotem ziemią, a od pół. XV w. dokumentację zwianą z czynnościami ekonoma generalnego, który zawiadywał całością dóbr biskupich. W kancelarii koncentrowały się równieŜ sprawy wynikające z działalności urzędów zadwornych. Załatwiano więc w niej sprawy organizacyjno-administracyjne, ustawodawcze i sądowe. W pierwszym okresie organizacji kancelarii biskupich (XIII w.) były one sekretariatem i notariatem biskupa oraz działających w jego imieniu urzędników, z czasem stały się one odbiciem spraw sądowych. Pomimo istnienia urzędów sądowych oficjalskich biskup mógł z urzędu powoływać przed swoje forum kaŜdą sprawę, równieŜ strony miały swobodę wnoszenia przed sąd biskupi spraw, które w zasadzie leŜały w kompetencji oficjałów. Sąd biskupa był ponadto ostatnią instancją dla sądów patrymonialnych w dobrach stołowych. JNiektórzy biskupi, jak krakowski i wrocławski, sprawowali w swych księstwach takŜe, jako instancja najwyŜsza, sądownictwo państwowe. Co do arcybiskupa-metropolity, to zanoszono do niego apelacje od sądów biskupich i oficjalskich ze wszystkich diecezji w metropolii. Tak więc przede wszystkim sądownictwo biskupie potrzebowało w XIV i XV w. dobrze funkcjonującej kancelarii, niezaleŜnie od tego, Ŝe charakter kancelarii sądowych miały takŜe kancelarie konsystorskie. Czynności sądowe wykonywano in curia z udziałem samego biskupa, lub teŜ przez przez jego urzędników sądowych, tj. przez sędziów delegowanych i audytorów. PoniewaŜ sądownictwo biskupie mieściło się w ramach prawa kanonicznego, regulującego całokształt sądownictwa kościelnego, kancelaria biskupia musiała przestrzegać ogólnych przepisów tego prawa i upodobniała się pod tym względem do innych kościelnych instytucji sądowych. Całość sądownictwa biskupiego in curia, o którym powiedziano wyŜej, obsługiwała kancelaria curiae episcopalis. PoniewaŜ biskupi z tytułu swych róŜnorodnych zadań i godności (wizytacje, synody diecezjalne i prowincjonalne, sprawy gospodarcze, działalność polityczna, wymagająca wyjazdów na sejmiki, sejmy, zjazdy itp.), nie rezydowali w siedzibie biskupstwa a przebywali w róŜnych miejscach diecezji, a czasem i poza jej granicami, ich dwór (kuria) był urzędem ruH. E. Wyczawski, Wprowadzenie do studiów..., s. 56; S. Librowski, op. cit., s. 55—56.
18

246

chomym, zaś kancelaria wędrująca za biskupem miała przy sobie bieŜącą dokumentację, przyjmowała i wystawiała dokumenty. Mimo tego" systemu, tok prac w kancelariach biskupich nabrał cech stałości i juŜ od XIII w. poziom ich organizacji był wysoki. Właściwymi urzędnikami kancelarii kurii byli notariusz lub protonotariusz kurii, kanclerz, notariusze i pisarze. Kierownikiem kancelarii biskupiej był kanclerz, a z prawa kanonicznego notariusz. Rola kanclerza w kancelarii biskupiej nie jest dostateczr: w nauce polskiej wyjaśniona i zapewne w róŜnych okresach była rói.aa. W XIII w. i początkach XIV w. kanclerz kierował niewątpliwie czynnościami kancelaryjnymi, redagował niekiedy dokumenty i wpływał na tok i system prac kancelarii. Z czasem jednak rola jego wzrosła do roli do' radcy przy boku biskupa. ChociaŜ średniowieczne prawo kościelne nie znało urzędu kanclerza, jednakŜe juŜ w pół. XIII w. w Polsce występował na tym stanowisku kanclerz, zwłaszcza w diecezjach dobrze uposaŜonych (np. kanclerz biskupa poznańskiego Boguchwała, Piotr w r. 1240), kanclerz arcybiskupa Pełki, Janusz (od 1232 do r. 1252). Praktyka powierzania prac notarialnych kanclerzom nadwornym była tak powszechna, Ŝe niektóre polskie synody zajmowały się ustalaniem kwalifikacji na ten urząd. I tak w r. 1542 synod biskupów postanawiał, aby szczególnie in officiis cancellariae suae biskupi powoływali kanclerzy odpowiednio wykształconych spośród prałatów lub kanoników 19.; Od końca XIV w. stanowisko kanclerza, ^który występował przy boku biskupa było raczej tytułem dygnitarskim. ^prawami kancelarii kierował z reguły starszy notariusz^ Funkcję notariusza pełniła osoba uprawniona do sporządzania i wystawiania dokumentóy* o charakterze publicznym., W kaŜdym razie kierownik kancelarii powinien był mieć uprawnienia notariusza publicznego. W dokumentach i aktach nosi on najrozmaitsze nazwy: notarius, chartularius, scinarius, scriba, secretarius, actuarius, tabellio, czasem cancellarius. ZaleŜnie od władzy, jaka kreowała notariuszy publicznych dzielili się oni na notariuszy imperiali auctoritate i na notariuszy apostolica auctoritate. Zdarzało się często, Ŝe jedna osoba piastowała notariat z dwóch źródeł, imperiali et apostolica auctoritate. Notariusze zawsze powoływali się w swych aktach na władzę, mocą której byli ustanowieni. Na notariuszy tak imperiali auctoritate, jak i apostolica auctoritate powoływano prawników, przewaŜnie duchownych. Urząd jednych i drugich miał charakter publiczny, jednakŜe mogli go wykonywać w danej diecezji wówczas, gdy otrzymali na to zgodę biskupa ordynariusza lub jegb wikariusza czy oficjała generalnego.'-. Do akt kancelarii biskupiej wpisywano w takim przypadku instrument nadania notariatu, co było podstawą do dopuszczenia wykonywania czynności notarialnych w diecezji, a pod aktem sporządzano podobiznę znaku notarialnego, którym posługiwał się habilitowany notariusz w swych aktach.
"A. Tomczak, op. cit., s. 63. '

247

Niektórzy notariusze duchowni po dłuŜszej, nienagannej praktyce notarialnej uzyskiwali protonotariat apostolski z nadania rzymskiego. Poza określoną egzempcją spod jurysdykcji biskupa ordynariusza nie dawał on innych większych przywilejów, był jednak aktem honorowym 20. jlak wspomniano, od końca XIV w. na kierownika swej kancelarii, biskup powoływał jednego z publicznych notariuszy, który tytułował się notariuszem kurii. Jego obowiązkiem było spisywać, względnie czuwać nad spisywaniem w kancelarii biskupiej dokumentów, ksiąg, rejestrów. On teŜ z urzędu bywał przy określonych czynnościach prawnych, np. przy czynnościach i aktach sądowych, zapisach, testamentach itp. f W XIV i XV w. notariusz kurii kierował personelem kancelarii, mógł teŜ przyjmować pisma wpływające do kancelarii i ekspediować pisma na zewnątrz, mógł równieŜ czynności te zlecać podległym notariuszom. Pod jego pieczą znajdowało się równieŜ archiwum kancelarii. Notariusz 'kurii prowadził zazwyczaj terminarz czynności biskupa i czuwał nad sporządzeniem czystopisów akt. Kopiowaniem i spisywaniem dokumentów oraz sporządzaniem wpisów i poświadczeń z róŜnych czynności zajmowali się osobni pisarze, jednak notariusz kurii decydował, które akta naleŜy wpisać do księgi, a które pominąć. W kancelarii biskupiej byli teŜ zatrudnieni w zaleŜności od ilości prowadzonych czynności pisarze, nazywani tak samo notariuszami. Niektórzy z nich byli notariuszami publicznymi, mieli więc prawo sporządzać instrumenty prawne. Inni zajmowali się wyłącznie pisarstwem. Często praktyka pisarska w kancelarii biskupiej była drogą do uzyskania publicznego notariatu lub notariatu kurii, nie mówiąc juŜ o tych przypadkach, gdy ujawnione zdolności doprowadzały pisarza do wysokich godności kościelnych i państwowych. Kancelaria arcybiskupów gnieźnieńskich w XIIIsi XIV w. Arcybiskup gnieźnieński z tytułu swego zwierzchnictwa nad Kościołem polskim miał szczególne przywileje w jego zarządzaniu, zaś dokumenty, które w tym czasie wychodziły z jego dyspozycji, obowiązywały generalnie i nosiły charakter prawny i urzędowy. Miały one na celu wprowadzenie w Ŝycie przepisów prawa kanonicznego, wykładanego w statutach legatów papieskich i synodów oraz sprawnego informowania biskupów i kapituł katedralnych o wszelkich waŜniejszych sprawach Kościoła. Arcybiskup gnieźnieński wfaz ze swą kapitułą był w ciągłym kontakcie z kurią papieską, skąd przychodziły bulle i korespondencja, z legatami kurii papieskiej w Polsce, którzy pełnili funkcje nadzoru z ramienia papieŜy i pozostawili liczne ślady swej działalności, wreszcie z innymi kapitułami i biskupami
20

H. E. W y c z a w s k i, op. cłt., s. 52—53.

248

w Polsce21. Wystawiał on równieŜ dokumentację czynności prawnych w zakresie swoich własnych uprawnień majątkowych (nadawanie dziesięcin, zamiana ziemi itp.) i uprawnień wynikających z tytułu kierowania archidiecezją, a wiadomo, Ŝe kościelna władza arcybiskupa gnieźnieńskiego sięgała na teren wszystkich dzielnic Polski piastowskiej. Poza zarządzeniami, wynikającymi z tytułu ogólnego kierownictwa Kościołem w Polsce, wychodziły więc z kancelarii arcybiskupiej zarządzenia natury porządkowej w zakresie kultu, szły równieŜ napomnienia na dwory ksiąŜęce, a czasem akty nakładania ekskomuniki lub jej zdjęcia (np. Stenzel, Urkunden XV, 1101). Na rzecz arcybiskupa czynili nadania ksiąŜęta wszystkich dzielnic Polski lub przedstawiciele moŜnowładztwa. Dokumentacja czynności prawnych, pochodząca z kancelarii arcybiskupiej w XIII i XIV w. nosi cechy łatwo odróŜniające ją od dyktatu innych kancelarii. OdróŜnia ją równieŜ forma zewnętrzna zachowanych oryginałów i pismo, charakterystyczne dla tej kancelarii 22. Gdyby pokusić się o scharakteryzowanie dokumentów gnieźnieńskich na przestrzeni tego okresu uderza spostrzeŜenie, Ŝe wyraźny rozwój form dokumentu i stabilizacja cech kancelaryjnych przypada na lata 1236—1257. Jest to okres rządów arcybiskupa Pełki (1232—1258) na stolicy gnieźnieńskiej. Był on człowiekiem o szerokich horyzontach politycznych, rzutkim politykiem a przy tym reformatorem Kościoła polskiego. Przy szeroko zakrojonej działalności politycznej i organizacyjnej prowadził zapewne rozległą korespondencję, która się nie zachowała. Dokumentacja czynności prawnych z okresu jego rządów arcybiskupich jest dosyć bogata. Nic teŜ dziwnego, Ŝe dla sprawnej organizacji swego sekretariatu wyznaczył specjalnego, osobistego pracownika, kanclerza Janusza, który pracował w kancelarii Pełki od 1232 do 1252 i dał podwaliny stałych i wysoko zorganizowanych form pracy kancelarii 23. Nie mamy dostatecznych dowodów na to, Ŝe Janusz był pierwszym kanclerzem arcybiskupim. Przypuszczalnie poprzednicy Pełki (Henryk Kietlicz i Wincenty z Niałka, działający w XIII w.) mieli równieŜ osobistych pisarzy, sekretarzy lub kanclerzy. Brak wiadomości o nich w zachowanych źródłach nie oznacza, aby nie istniały tego rodzaju stanowiska. Na Zachodzie, zwłaszcza we Francji, juŜ w XI w. znajdujemy wzmianki o osobistych kanclerzach arcybiskupów, chociaŜ godność kanclerza w ustawodawstwie kapitulnym nie istnieje. Praca Janusza w kancelarii Pełki daje się wyraźnie dostrzec od pierw21 J. F i j a ł e k, Średniowieczne ustawodawstwo synodalne biskupów polskich. śycie i obyczaje kleru w Polsce średniowiecznej na tle ustawodawstwa synodalnego, RAU h-f, t. 30, 1894. 22 O dokumentach arcybiskupów gnieźnieńskich w XIII wieku, zob. M. B i e l i ńs k a, Kancelarie i dokumenty wielkopolskie XIII w., Wrocław 1967, s. 133—160. 23 F. Sikora, Janusz kanclerz arcybiskupa Pelki i księcia Kazimierza Konradowica 1252—1253—1258, Nasza Przeszłość, t. 24, 1966, s. 87—125; M. Bielińska, op. cit, s. 140—15B

249

szych chwil, gdy jako kanclerz objął swoje obowiązki, a jej wyniki dostrzegamy w wiele lat po ustąpieniu jego z tego stanowisika. Uderza więc jako charakterystyczne to, Ŝe wprowadzone w latach 1235—1240 formy sporządzania dokumentów przetrwały niemal niezmiennie jako praktykowany formularz kancelarii XIII i XIV w. Przemawia za tym analiza protokołu, kontekstu i eschatokołu poszczególnych dokumentów. Inwokacja, która w dokumentach, wystawionych przez arcybiskupów w latach 1222—1235 jest róŜnorodna lub zbliŜona do cysterskiej, od r. 1236 brzmi: in nomine domini nostri Ihesu Christi amen i powtarza się w większej liczbie dokumentów arcybiskupich, natomiast nie spotykamy jej w dyktacie innych kancelarii. Od rol?u 1262 obok niej pojawia się powszechnie uŜywana inwokacja: in nomine domini amen, która przeplatając się z tamtą, wreszcie ją całkowicie wypiera. Pierwsza inwokacja gnieźnieńska występuje po raz ostatni w r. 1285, po tej dacie, w XIV i XV w., jeśli pojawia się w ogóle na. dokumentach, brzmi zawsze in nomine domini amen. A r e n g i są liczne i róŜnorodne, a ich treść wskazuje na to, Ŝe zostały zaczerpnięte z bogatych wzorów kościelnych, głównie z formularzy uŜytkowanych w kancelariach kościelnych. Kancelaria gnieźnieńska nie czerpała np. areng ze wzorów formularzy niemieckich, jak moŜna wnosić ze studiów H. Fichtenaua 24. Jedna z areng gnieźnieńskich występuje w ośmiu dokumentach XIII w. Ne gestarum noticia rerum processu temporis ab humana evanescat memoria (np. KDW I 179, 199, 200, 299). Drugą, licet acta (gęsta) hominum evidenter cunctorum subiaceant noticie, zastosowano w trzech przypadkach (KDW I 288, 360, KDW II 660). Inne pojawiają się jednorazowo. Nie spotykamy ich w kancelariach ksiąŜęcych. Rozpoczynają się przewaŜnie od słowa ąuoniam, zawierają sentencje zaczerpnięte z pism ojców Kościoła, ich treść wskazuje na zawodność pamięci ludzkiej i nietrwałość doczesnych zamierzeń. Formuła dewocyjna w intytulacji brzmi na ogół dei gracza. Narracja i dyspozycja dokumentów arcybiskupich odznacza się duŜą precyzją. Gdy chodzi o transakcje (zatwierdzenia kupna — sprzedaŜy, przekazanie praw lub darowizny) podaje szczegółowy opis samej akcji prawnej. Szczególnie dobrej znajomości ówczesnego prawa kanonicznego i przepisów kościelnych wymagało opracowywanie statutów synodów prowincjalnych. Pisarz biskupi lub kapitulny musiał precyzować sam brzmienie poszczególnych przepisów, zapewne jednak korzystał z generalnych wzorów prawa kanonicznego wydawanych przez stolicę papieską. Redakcja statutów ogłaszanych przez arcybiskupów gnieźnieńskich wykazuje zwięzłość stylu, prawniczą precyzję słowa, dobrą znajomość języka łacińskiego (zwłaszcza na tle redakcji niektórych dokumentów ksiąŜęcych). Synodalny materiał źródłowy polski jest bogaty, znalazł teŜ wielu
Por. arengi zebrane przez H. F i c h t e n a u, Arenga, SpdlMntike und Mittelalter in Spiegel von Urkundenformeln, Graz 1957.
24

250

'

wydawców, moŜna więc porównywać statuty synodalne róŜnych diecezji i na ich tle ocenić statuty wydane przez arcybiskupów gnieźnieńskich. Redaktor, który opracowywał statuty arcybiskupa Janusza, lub arcybiskupa Jakuba Świnki, pozostawił świadectwo swego przygotowania prawniczego i opanowania sztuki pisarskiej 25. Szczególnie jednolita w dokumentach arcybiskupich jest korroboracja i datacja. Co do k o r r o b o r a c j i, rozpoczyna się ona zwrotem: In cuius rei testimonium-------- , lub teŜ Ut autem hec nostra donacio (supradicta emptio, commutacio) perpetue firmitatis robur obtineat, po czym niezmiennie kończy się słowami: presentem paginam (w kilku zaledwie przypadkach uŜyto presentem litteram) nostro sigillo munimine roboramus (lub duximus roborandam). Jej cechą charakterystyczną jest zwięzłość. Jeśli w dokumentach wystawionych przez arcybiskupów korroboracja jest kwiecista, przesadnie rozbudowana, potwierdza tylko inne wątpliwości co do ich nieautentyczności (np. falsyfikaty klasztorne KDW I 165, 222, 327, 522). Data dokumentu przetrwała w jednej postaci do końca XIII w. co tłumaczy się tym, Ŝe z kancelarii arcybiskupiej wychodziły dokumenty nienaganne od strony prawnej. Przy spisywaniu czynności prawnej występuje więc określenie actum, rzadko zdarza się podkreślenie czynności prawnej i czynności spisania dokumentu jednocześnie (actum et datum). Miejsce wystawienia dokumentu, rok i data dzienna, są wymieniane skrupulatnie. Formuła datacyjna brzmf na ogół: actum in (miejsce dokonania akcji prawnej), anno dominice incarnacionis (rzadko anno gracie, anno domini), rok podany w całości słownie (czasem tysiące i setki podane są w liczbach rzymskich, dziesiątki i jedności — słownie), data dzienna, po niej spisani świadkowie (po słowie presentibus). W kancelarii gnieźnieńskiej od r. 1220 do 1257 stosowano niezmiennie kalendarz rzymski. Pierwszy wyłom obserwujemy w dokumencie Bolesława, księcia Wielkopolski z 24 IV 1257 dla katedry gnieźnieńskiej, który wyszedł z kancelarii arcybiskupiej, a w którym zastosowano datę wg kalendarza chrześcijańskiego (kościelnego) (KDW I 354), być moŜe pod wpływem notariusza ksiąŜęcego, Macieja, który datację taką stosował w swoich dokumentach, gdyŜ w kancelarii ksiąŜęcej wielkopolskiej był uŜywany głównie kalendarz kościelny. Kancelarie kościelne datowały dokumentację wg kalendarza rzymskiego biorąc przykład z kancelarii papieskiej, w której w XIII w. był on obowiązujący. Od r. 1257 w kancelarii gnieźnieńskiej stosowano na przemian kalendarz kościelny i kalendarz rzymski, z wyraźną przewagą tego ostatniego. Dosyć często w dokumentach arcybiskupów gnieźnieńskich pojawiała się indykcja, którą stosowano bezbłędnie (w przeciwieństwie do dokumentów cysterskich z XIII w., kładących indykcje błędne). Analiza spuścizny kancelaryjnej arcybiskupów gnieźnieńskich prowa25

Zob. edycje źródeł, s. 264.

251

Ze wzmianek źródłowych wnosić jednak moŜna. 252 . Kanclerz gnieźnieński spełniał funkcję kierownika urzędu nadwornego i zadwornego. Kancelaria gnieźnieńska przekazała nam w swojej dokumentacji nie tylko źródła do dziejów Kościoła polskiego. których zadaniem było prowadzenie własnych spraw i korespondencji arcybiskupa oraz spraw związanych z pełnieniem jego władzy metropolitalnej. notariusz. jako środka wiary publicznej na terenie Polski. zapewne z pomocy kancelarii arcybiskupa wówczas.. W tym teŜ czasie kanclerz arcybiskupa przestał zajmować się dozorem i pracami -kancelarii. Oddawały one takŜe polski charakter obrządku religijnego i Ŝycia społecznego. kapituła dyspomF wała własną kancelarią i własnym notariuszem. gdy wystawiała dokumentację we własnym imieniu. cit. PapieŜ upowaŜnił Jakuba do wyznaczenia dwóch notariuszy publicznych (1284. Dokumentacja czynności prawnych. Kapituła nie posiadała własnego kanclerza do r. Ŝe poziom pracy w kancelarii był wysoki. 1300 znajdujemy mało wzmianek o personelu kancelaryjnym. Zabiegi Jakuba o notariuszy-tabellionów świadczą o szybkim rozwoju dokumentu i jego znaczeniu. a dla podkreślenia odrębności i więzi z wiernymi w tekście łacińskich przekazów kościelnych " KDW II 1116. oraz co najmniej trzech pisarzy. Tak więc arcybiskupi na przestrzeni XIII—XIV w. Visitationes. przekazały nam obraz Ŝycia codziennego i zwyczajów ludności. prowadziła równieŜ niektóre sprawy kapituły gnieźnieńskiej. Kancelaria ta w ciągu XIII i częściowo XIV w. który spisał w r.dzi do paru wniosków. KDW I 533). s. a zwłaszcza biskupa Andrzeja Zaremby. s. Statuty synodalne. 133126 i korzystała. Zapewne jednym z nich był notariusz Budzisław. zaś jednolity i stały formularz wykluczał fałszowanie dokumentów arcybiskupich przez odbiorców. op. Analiza dokumentacji arcybiskupstwa prowadzi do stwierdzenia. jaka wyszła z kancelarii Jakuba II. jakim była kancelaria (cancellaria curiae archiepiscipdlis). posiadali doświadczonych kanclerzy. Ŝe w kancelarii arcybiskupa Jakuba II działał obok kanclerza wicekanclerz o imieniu Mikołaj (Ulanowski. 1287 pierwszy znany nam na ziemiach polskich instrument notarialny. Zachorowski. Dopiero od XIV w. Podobnie jak arcybiskup Pełka. 85. 353). szerokie kręgi społeczeństwa polskiego i które wprowadzały normy postępowania kleru wobec wiernych. W tym okresie dokumenty biskupów poznańskich. przynoszą o wiele bogatsze wiadomości w tym zakresie. S.. świadczy teŜ o stabilizacji ówczesnych form kancelaryjnych. pozostawiając je notariuszowi. który juŜ w pierwszych miesiącach rządów na stolicy gnieźnieńskiej zwrócił się do papieŜa Marcina IV o zgodę na mianowanie notariusza publicznego kapituły. w których wyraŜa się troska o. ale i materiały do dziejów ówczesnej kultury społecznej i literackiej. W dokumentach arcybiskupów gnieźnieńskich do r. z których jeden pracował nieprzerwanie na przestrzeni lat 1290—1299. dbał równieŜ o sprawną organizację swej kancelarii Jakub II Świnka.

Przechowywano natomiast pieczołowicie w skarbcu katedry (zapewne pod opieką kustosza) dokumenty uzyskane przez arcybiskupstwo w drodze nadań ksiąŜęcych. Inna księga przywilejów obejmuje lata 1235—1790. (H36) a często w XIII w. z czego moŜna wnosić. 3. 27 253 . oraz dokumenty związane z zarządem majątku arcybiskupa i kapituły gnieźnieńskiej. a więc najliczniejsza grupa feudalnego społeczeństwa polskiego. Były to pierwsze bardzo cenne ślady języka polskiego. Księga posiada cztery działy 1. 1 2 6 2 zn a l a zł y s i ę s ł o w a : r a d i o . po drugie: na szybszy lub wolniejszy rozwój kancelarii mieli wpływ poszczególni biskupi. d z e w y c e. O ile w końcu XIII w. W roku 1468 wszystkie posiadane dokumenty spisano w odpowiednim rejestrze. Poza kancelarią arcybiskupów gnieźnieńskich.w a. podobnie jak w innych kancelariach biskupich. Był to pierwszy kopiarz dokumentów kontynuowany do r. i w początku XIV w. W roku 1285 na synodzie w Łęczycy arcybiskup Jakub i zebrani biskupi wydali statuty. 4. g o n y t h. Dwie cechy są dla nich niewątpliwie charakterystyczne. p ł u g. W kancelarii arcybiskupa gnieźnieńskiego. Od XV w. Bullae. privilegia in particulari Capitulo Griesnensi servientia 1284—1633. obok dokumentów kancelaria arcybiskupów gnieźnieńskich prowadziła.juŜ od XII w. Cap Bl. AA Gniezno. privilegia Eoclesiae et Capitulo Gnesnensi servientia 1365—1750. co świadczy o zbiorowych modlitwach polskich. znajdujemy w dokumentach i innych przekazach źródłowych wzmianki o roli kapituły i jej wpływie na biskupa. która pierwsza weszła w okres stabilizacji form pracy i przyswoiła sobie charakterystyczny formularz. w których znalazły się pierwsze słowa polskiej modlitwy spowiedzi powszechnej Kayesse Bogu (KDW I 551).. podobnie jak inne kancelarie biskupie. ślady kontaktów z kurią rzymską i innymi biskupstwami. Kancelarie i dokumenty biskupów polskich w XIII w. Próby pisarskie zmierzały do oddania brzmienia potocznej mowy polskiej. słuŜebnicy i mieszczanie polscy. I tak w stat u t a c h p r o w i n c j a l n yc h z r . księgi i akta. próbowano wprowadzić słowa polskie. wdovyne (KDW I 402). Cap. B2. Zapiski dorsalne na dokumentach gnieźnieńskich pochodzą równieŜ z XV w. nie prowadzono aŜ do końca XIV w. 1136—1763. rejestrów dokumentów z niej wychodzących. tak w XIII jak i w XIV w. 1369—1579. inne kancelarie biskupie poszukiwały równieŜ jednolitych form organizacji juŜ od początków XIII w. Z. Ŝe w tym czasie uporządkowano istniejące archiwum katedralne. A. które nie wyróŜniają się w ogólnym obrazie kancelarii biskupich tego okresu. po pierwsze: ogólne zarysy organizacji kancelarii biskupich w Polsce są do siebie zbliŜone.. privilegia limitum bonorum capituli. którą posługiwała się przede wszystkim warstwa chłopska. A. 1764 27 . o tyle do lat 1270— AA Gniezno. a ponadto dostrzegamy ślady działalności kancelarii kapitulnych. zob.

L'enseignement de l'ecriture aux universites medievales. lokacje wsi i miast. na dworze biskupa poznańskiego. W latach 1248— 1251 kanclerzem biskupa wrocławskiego. Beitrdge Ŝur Geschichte der dusseren Merkmale der dltesten Breslauer Bischofsurkunden bis zum Jahre 1319. Bischófe von Konstanz in XII Jh. Beitrage Ŝur Urkundenwesen d. a zbliŜony do siebie we wszystkich kancelariach biskupów polskich. Hajnal. Wśród pojskich kanZ literatury obcej omawiającej dokument biskupi. znajdujemy wzmianki o kanclerzach biskupich. krakowskiej. nr 409). 28 254 . Organizacja ośrodków notarialnych na dworach biskupów była zbliŜona do tej. nr 686. W okresie kształtowania się form kancelaryjnych dokumentu biskupiego w Polsce (XIII—XIV w. I. JuŜ w pierwszej pół. VI. Wrocław 1934. O praktyce kancelarii polskiej. wzmianki o kanclerzach biskupów polskich są coraz liczniejsze. 1208 o kanclerzu Marcinie (Griinhagen. a tylko w sporadycznych przypadkach obsługującymi kapitułę. zezwolenia na ich wykup. CięŜar prac kancelaryjnych spoczywał jednak na barkach notariusza i pisarza lub pisarzy kancelarii. Dokument biskupi w ścisłym tego słowa znaczeniu. 'był Mikołaj (tamŜe. Tomasza. Od połowy XIII w. H.) daje się zauwaŜyć we wszystkich kuriach podobne dąŜenie do ujednolicenia formuł. dlteren Bischófe von Hildesheim. węgierskiej i czeskiej na tle wzorów obcych por. przytoczyć moŜna O. O innym kanclerzu z pół. tenŜe. XIII w. nadanie dziesięcin na rzecz kościoła i klasztorów.. młynów. XIII w. Budapest 1958. s. 779). Beitrdge Ŝur Diplomatik d. VI. 2. mieszczących się w granicach prawa kościelnego i patrymonialnego. zamiana dóbr pomiędzy biskupem a klasztorem ułatwiająca lepsze administrowanie majątkiem biskupim lub diecezji. Allamoda. Reg. Berlin 1895. Szczególnie dotyczył on spraw związanych z polityką biskupstwa w zakresie posiadanego majątku i spraw organizacji Kościoła na terenie diecezji. 31). II. którą obserwowaliśmy na dworze arcybiskupa gnieźnieńskiego. Berlin 1909. Kancelarie te prowadzone były na większą lub mniejszą skalę w zaleŜności od wagi samego biskupstwa i roli biskupa. nadania wójtostw. formularz dokumentów oraz analogie z obcym dokumentem biskupim 28 . płockiej i kujawskiej) kancelarie działające przy boku biskupów były niewątpliwie urzędami dworu 'biskupa słuŜącymi przede wszystkim interesom jego samego. która w tym czasie przewaŜnie własnej kancelarii nie 'posiadała. wyd.1280 w badanych diecezjach (wrocławskiej. jako świadectwa czynności prawnych. 1253 (kanclerz Piotr — MPH. był wystawiany w kancelarii na róŜne okoliczności. rozdz. Boguchwała II. Pojawiają się równieŜ dokumenty o charakterze sądowym. Na szybki rozwój dokumentu biskupiego miały wpływ obce kancelarie kościelne i wzory jakie z nich płynęły. poznańskiej. Heine m a n n a. t. przy czym proces ten przebiega nieco inaczej niŜ w kancelarii świeckiej panującego. Pierwsza taka wiadomość pochodzi z biskupstwa wrocławskiego z r. ser. przekazują wiadomość źródła z r. Świadczy o tym dosyć szybko wyrabiający się. Treścią dokumentów były więc: fundacje i erekcje nowych parafii.

KKKr I 36).. a w 16 pominięto 29 ). idcirco acta priorum. którą spotykajmy na dokumentach wystawionych w XIII w. 162. Był to zresztą motyw przewodni wszystkich areng.) ustala się zwyczaj pomijania inwokacji na dokumentach mniej uroczystych. Kochanowski. zaczęła zanikać w kancelarii wrocławskiej. wzorem wszystkich ówcześnie działających kancelarii. 38). przez biskupów: poznańskiego i krakowskiego (np. t. W wieku XIV.. Rzadko przejawiała się w nich inwencja samego dyktatora. np. 1964. domniemany autor części kroniki wielkopolskiej. maxime bona et utilia. 1257 zastosował arengę o duŜym wyrazie literackim. XIII w. Wśród areng biskupich były takie. pojawiając się tylko sporadycznie (np. w kancelarii biskupów poznańskich i kujawskich miało to miejA. XIII w. op. 19. W kancelarii biskupów wrocławskich juŜ w I pół. w dokumentach biskupa wrocławskiego Tomasza z lat 1241—1249 na 23 dokumenty uŜyto jej tylko trzy razy. Wrocław 1964 (Praca miepubl. kustosz kapituły poznańskiej. s.. Niedrukowane dokumenty biskupa Tomasza I. Zbiór nr 265. l. we wszystkich dokumentach. per quo possint venire ad noticiam futurorum. I tak w kancelarii tej od lat trzydziestych w XIII w. Cz. bo juŜ u schyłku pierWszej pół. 688).. przy tym w treści bardzo bogata. Ad perpetuam rei memoriam)30. W kancelarii płockiej i kujawskiej stosowano inwokację typu benedykcji (In nomine Patris et Filii et Spiritus sancti amen. 29 255 . nr 582 b. XIII w. 284. Kwart. Un. wprowadzono panującą później powszechnie: inwokację in nomine domini amen. 592. -facillime labuntur a memoria. Sl. Archiwum 65/63/64). które wystąpiły tylko raz i wykazywały poszukiwania przez dyktatora . 8 1 KDW I 357: Quoniam conditio humana non moratur in mundo in perpetuum. w dokumencie swego dyktatu w r. 9 i nn. przyswoiła sobie jednolity formularz kancelaria biskupów wrocławskich. stosująca sporadycznie tę samą inwokację. nisi in scriptis redigantur. 80 A. Reg. Z czasem jednak (od pół. Sobótka. s. lub mówiła o zawodności pamięci i 'poczynań ludzkich. stosowanych w kancelariach kościelnych i świeckich. albo pomijano ją w ogóle w dokumentach mniej uroczystych (np.ceiarii biskupich najlepiej pracowała i najszybciej. cit. inwokację łączono z formułą perpetuacyjną (In nomine domini amen. arenga poczęła zanikać. która nie powtórzyła się w innych dokumentach 31 . Treść stosowanych areng wyraŜała się troską o dobra wieczyste. Arenga umieszczana w początkach XIII w. wzorów literackich formy tej części dokumentu. KDP I 20. sed generatio post generationem semper transit in rnortem. Ze studiów nad śląskim dokumentem biskupim do 1250 r. S k o w r o ń s k a. T o m c z a k. W tym czasie inne kancelarie biskupów polskich stosowały inwokacje znane w formularzu ksiąŜęcym lub klasztornym. Z formularza kościelnego gnieźnieńskiego pochodziła inwokacja In nomine domini nostri Ihesu Christi amen.. WrocL. wyjątek stanowiła kancelaria biskupa krakowskiego. z pierwszej połowy XIII w. tejŜe. hist. Griinhagen. Na przykład Baszko. 82. na 69 dokumentów biskupów wrocławskich z lat 1175—1250 w 24 przypadkach uŜyto wspomnianej inwokacji. s.

Ŝe ani jedna z kancelarii biskupich nie wykorzystała dla własnych potrzeb wzoru formularza arcybiskupstwa gnieźnieńskiego. quod. XIII w. zaś w kancelarii poznańskiej w II pół. XIII w. zwłaszcza w eschatokole. częściej stosowana była formuła skrypcyjna (np. 24—25. za przykładem kancelarii papieskiej. MoŜna natomiast doszukiwać się w kościelnym dokumencie polskim wzorów obcych. kładziono przewaŜnie według kalendarza rzymskiego (w kancelarii biskupów wrocławskich w pierwszej pół. Kunegundy i Jolenty. rzadkim uŜyciem arengi. jeśli zaś tam występuje to jest zbliŜona w treści i formie do arengi stosowanej w kancelarii ksiąŜęcej (KDW II 713. którą stosowały kancelarie świeckie: presens litteras conscribi et nostri sigilli munimine fecimus roborari (communiri). w których w I pół. zaś korroboracja zbliŜona była do tej. Dokument określano jako littera. Mikołaj. dokument wychodzący ze wszystkich kancelarii biskupich polskich był zabezpieczony listą świadków i pieczęcią biskupa. w której zabezpieczano interes wystawcy. Często teŜ.. poczynając od II pół. Kancelaria poznańska biskupa Andrzeja Zaremby jest w jakimś stopniu przykładem formy dokumentu kościelnego w Polsce. w latach 1265—1278 biskup poznański. I.. Stały konsens kapituły uzyskiwał np. kalendarza rzymskiego uŜyto w 60°/o dokumentów. z lat 1294—1302). z ksią32 A. Promulgacja w tych dokumentach brzmiała przewaŜnie: noverint tam presentes ąuam futuri (presens scritptum visuri). XIII w. zwłaszcza wówczas. pieczętowano go pieczęcią kapituły. przy czym pierwszy raz w Polsce formułę datum per manus zastosowano w kancelarii biskupiej później niŜ w kancelarii świeckiej. XIII w. W kancelariach biskupich daje się zauwaŜyć nieomal na przestrzeni całego XIII w. Datę. XIII w.sce dopiero w II pół. RozróŜniano akcję prawną (actum) od czynności spisania dokumentu (datum). I tak np. 752. Ze studiów nad śląskim dokumentem biskupim. S k o w r o ń s k a.. 757. na ogół nie wymieniano świadków. W przeciwieństwie do dokumentów arcybiskupów gnieźnieńskich. zastosowano go w ok. 256 . s. Charakteryzował się on brakiem inwokacj i lub inwokacj ą stereotypową. w zasadzie jednak dopiero dokumenty biskupa poznańskiego Andrzeja Zaremby (1297—1316) są jej pozbawione. gdy biskup wystawiający dokument powoływał się w nim na jej konsens. 855. Charakterystyczne teŜ jest zjawisko. Nawet dobrze zorganizowana i najszybciej zrutynizowana kancelaria biskupów wrocławskich przejawiała skłonność do stosowania zróŜnicowanego formularza.. 70*/o dokumentów)32. tendencja do szukania najwłaściwszego formularza dokumentów. KDW I 599). zwięzłą i przestrzegającą wszelkich wymogów ówczesnego prawa dyspozycją. Hajnal dostrzegł wpływ dokumentu węgierskiego na dokument kancelarii biskupów krakowskich (zapewne od czasu związków małŜeńskich dwóch córek Beli IV. który występował z małymi zmianami aŜ do końca XV w.

(kanc. AGAD. biskupia) O. 353 . s. Ulanowski. dok. abpa gnieźnieńskiego z 1285 r. Dokument Jakuba. 2133. 13. Druk: B. Visltatlones bonorum arcłiiepiscopatus necnon capituli Gnesnensis saeculi XVI.Fot.

biskupa poznańskiego z 17 października 1296 r. Druk: KDW II 755 . 14. (kanc. biskupia) O. Poznań AA. Dokument Jana. A-36. dok.Fot.

Poznań AA. f. Wpis do księgi konsystorza poznańskiego z 1494 r. Acta Consist. 71(1494). 15. 37 .Fot. (kanc. biskupia) O.

Dokument Przemyśla I. 16.: Kraków KZNP 424-11. (skrypt.Fot. wielkopolskiego z l iipca 1247 r. Druk: KQ W j ^i . ks. cysterskie) Fot.

226. kapitułę i oficjała wymagał kontaktu. op. Ŝe archidiakoni i dziekani posiadali w średniowieczu własne kancelarie. Rozrost agend administracyjnych. do XVI wieku nie znajduje podstaw. s. Ŝe badanie ich w oderwaniu od siebie jest praktycznie niemoŜliwe. 86 NaleŜy przypomnieć. op. Ŝe archidiakoni i dziekani prowadzili w tym czasie swoje podręczne kancelarie lub dysponowali notariuszami. względnie w początkach XIV w. cit. Ŝe ci dostojnicy kościelni wszelką dokumentację ze swej działalności deponowali w kancelarii biskupiej 34 . Ŝe pod koniec XIII w. H. L i b r o w s k i.. wzrost znaczenia kapituły i sądów kościelnych (konsystorzy) prowadzących sprawy szerokiego zakresu jurysdykcji kościelnej. moŜna dojść do wniosku. i ich dokumentacja. W wieku XVI na terenie diecezji poza omówionymi tu trzema kancelariami działały inne. (granica chronologiczna zaleŜna tu jest od stopnia organizacji i rozwoju poszczególnych diecezji) trzy ośrodki władzy w diecezji: biskup. Ŝe w ówczesnej Polsce w określonych środowiskach utrzymywały się pewne1 wzory kancelaryjne i Ŝe środowiska te nie czyniły prób wzajemnego oddziaływania na siebie. 34 33 Dyplomatyka — 17 25? . s. juŜ w XV w. sprawiły. E. Ŝe przedmiotem rozwaŜań są kancelarie kościelne działające do końca XV w. a kierowały się regułami i formularzami. s. wszelkie czynności notarialne w zakresie spraw diecezji spoczywały w ręku kanclerza lub notariusza dworu biskupiego. op. Organizacja kancelarii biskupich w XIV—XV w. 65... Kancelarie ksiąŜęce. Być moŜe. działalność kaŜdej z tych kancelarii kształtowała się odrębnie i rozwój kaŜdej z nich daje się śledzić z osobna. małopolskiego lub śląskiego od dyktatu dokumentu kościelnego lub klasztornego. który obsługiwał takŜe niektóre kapituły i prowadził dla nich czynności kancelaryjne. Na przykładzie kancelarii biskupich XIII w. S. 65. część spraw wchodzących w zakres komI. 75 stoi na stanowisku. konsensu i współpracy tych trzech czynników władzy na terenie diecezji. Przypuszczalnie do początków XIV w. czego dowodem fakt. W praktyce teŜ. Od pierwszych dziesiątków lat XIV w. gdyŜ tok spraw załatwianych przez biskupa. kancelaria administratora diecezji lub kancelarie parafialne). H a j n a l.Ŝętami — małopolskim Bolesławem Wstydliwym i wielkopolskim Bole-« sławem PoboŜnym) 33. Trzeba jednak brać pod uwagę fakt. cit. W y c z a w s k i. które pozwalały rozpoznać dyktat dokumentu ksiąŜęcego wielkopolskiego. w XIII w.. które niewątpliwie korzystały w początkach swej działalności ze wzorów dokumentu kościelnego. nie były to jednak w całym tego słowa znaczeniu samodzielne ośrodki notarialne. cit. a tym samym dokumentacja narastająca w ich kancelariach wiązała się treściowo ze sobą 35. które są poza zasięgiem badań (np. kapituła i konsystorz generalny dysponowały własnymi kancelariami. pracowały według własnych wzorów i to wzorów typowych dla kaŜdej dzielnicy. aby kancelarie takie istniały..

op. po wtóre — wszelkie zmiany organizacyjne zachodziły w drodze ewo36 O stanowisku audytora: A. która wynikała z jego funkcji. oskarŜyciela publicznego. kierowany przez audytora. 258 tegoŜ: A. 1234 S8<. była w tym okresie bogata i róŜnorodną. Audytor miał do pomocy sędziów asesorów. jako ordynariusza diecezji. w kancelariach grodzkich i ziemskich oraz miejskich. co słuŜyło aktualnie ich potrzebom. t. Do zadań kancelarii naleŜało prowadzenie wszelkiej korespondencji biskupa. notariusza publicznego. będąca odbiciem j działalności kurii biskupiej. pisarze). cit. s. De processibus. Przy prowadzeniu badań nad poszczególnymi kancelariami biskupów polskich w XIV i XV. z jego roli politycznej i spraw osobistych. 1957.. Dokumentacja narastająca w kancelarii.w. do którego obowiązków naleŜało ogólne kierownictwo notariatem i nadzór nad pracującym w nim personelem (notariusze. Na ich czele stał notariusz dworu biskupiego lub kanclerz. Do kancelarii naleŜał wydział spraw sądowych. z dworem arcybiskupa gnieźnieńskiego i innych biskupów polskich). W XIV i XV w. 86. To samo zjawisko występowało w toku spraw sądowych. zwanego instygatorem albo fiskałem.petencji biskupa prowadziła kapituła lub teŜ były One prowadzone w obu kancelariach. Decydowała tutaj nie materia sprawy... którzy wnosilisprawę do jednej lub drugiej instytucji. które były załatwiane w kurii biskupiej i w urzędzie oficjała. przy kurii biskupiej istniał wydział spraw sądowych. Wyczawski. W e r n z v i d a l. Stanowisko audytora było równoznaczne ze stanowiskiem kanclerza. który prowadził. trzeba pamiętać o studiach porównawczych z kancelariami kapituł i konsystorzy. iudex curiae generalis). oraz obrońcę węzła małŜeńskiego. 355. 27. H. Kancelaria utrzymywała teŜ wszelkie kontakty zewnętrzne zagraniczne (z kurią papieską. s. a jego obowiązki jako sędziego kurii określały dekrety papieŜa Grzegorza IX z r. mandaty. z dworami biskupimi lub świeckimi za granicą) oraz kontakty wewnętrzne (z dworem królewskim. lecz wola oskarŜającego lub sądzonego. s. notariusz kurii miał zwykle uprawnienia notariusza publicznego. : "••' . 48—49 i recenzja Archeion. jakie zachodziły w kancelarii panującego. wspomniany juŜ audytor (auditor. Petraniego. Rzym 1928. W kancelarii wystawiano dokumentację czynności prawnych (przywileje. polecenia w sprawach administracji i zarządu diecezją) oraz prowadzono odpowiednie rejestry i księgi. Dlatego niezaleŜnie od istnienia oficjała jako sędziego diecezji. Przede wszystkim więc kancelarie biskupie przyjmowały ze wzorów obcych to. upowaŜnionego przez biskupa do sądzenia określonych spraw i wyrokowania w nich. Rozwój form kancelaryjnych dokumentu i aktu kościelnego przebiegał na zasadzie podobnych procesów. Kancelarie działające przy kuriach biskupich w Polsce w okresie późnego średniowiecza nie róŜniły się wiele organizacyjnie od kancelarii trzynastowiecznych. E.

list okólny. a więc obsadzanie stanowisk kościelnych (institutio lub collatio. jedne rodzaje doku•mentów i akt występowały często w praktyce danej kancelarii. 20 cm. zwano go processus (termin polski. 83 i przyp. W treści zalecano wykonanie konkretnego polecenia (mandat) lub teŜ podawano do wiadomości ogółu sprawy. w którym biskup nadawał urząd kościelny beneficium). W swojej formie niewiele odbiegał od tradycyjnego dokumentu. inne później. o których powiedziano wyŜej. Z kancelarii sądowej biskupa wychodziły równieŜ. List okólny i mandat nie zawierały listy świadków. Poza pieczęcią biskupa znajdują się na nich często pieczęcie egzekutorów. podobnie jak listy wierzytelne biskupów. • Poza dokumentami natury prawnej (privilegia). które były zbliŜone w swojej postaci do mandatów. W wieku XV w kancelarii biskupów włocławskich pisano je na wąskich paskach papieru o podstawie ok. którą kancelaria biskupia prowadziła w zakresie spraw sądowych (sądy kościelne) rozróŜniamy pozwy sądowe (citatio lub moratoria w przypadku konieczności ponownego pozwania przed sąd). arengę) a rozpoczynano go od adresu i salutacji (adresatio. 87. Właściwy tekst wyroku zaczynał się od formuły: Christi nomine invocato. szczególnie s.lucyjnego narastania.. podobnie jak mandat (polecenia skierowane do konkretnych osób). salutatio).38 A. jako zjawiska statycznego i rzeczywistego. przechodzenia księŜy z jednej diecezji do drugiej (litterae dimissoriae lub commendatiae) względnie zawiadomienia o przyjęciu nowego członka w skład duchowieństwa diecezji (litterae receptoriae). op. Wśród dokumentacji.. sporadycznie. pojawił się dopiero w XVIII w. W obu pomijano części wstępne (inwokację. Jedne z ksiąg powstawały wcześniej. a często teŜ dla wiernych. które w treści dotyczyły spraw personalnych duchowieństwa. inne —. Opis dokumentów oparto przede wszystkim na cytowanej roz prawie. cit.. wystawiane dla określonych osób upowaŜnionych do pertraktacji w imieniu biskupa. TamŜe. List okólny stosowano juŜ w początkach XV w. wyroki (sententia) w postaci dokumentu lub instrumentu notarialnego.. Pokaźną grupę dokumentów stanowiły te.). 3 8 37 259 . Pamiętać o tym naleŜy przy rozpatrywaniu rodzajów dokumentacji kancelaryjnej. Nie moŜna zatem przenosić w XV w. środkiem przekazu często stosowanym w kancelariach biskupich był l i s t okólny. 79—117. które wystawca nakazywał przekazać zainteresowanym w formie obiegu (list). zawierający zarządzenia lub zlecenia biskupa dla duchowieństwa. Wszystkie wymienione rodzaje dokumentów były stosowane w diecezjach od XIV w. obrazu spraw1nie funkcjonującej szesnastowiecznej kancelarii biskupiej.37. 243. na Ŝądanie stron. s. in causa. jaka wychodziła z kancelarii biskupich. T o m c z a k. s. pro tribunalis sedentes et solum Deum prae oculis habentes.

a później i napływającej do niej. zaczęły być stosowane i prowadzone rejestry (księgi wpisów). którą moŜna podzielić na następujące grupy rzeczowe obrazujące uprawnienia biskupa ordynariusza lub teŜ dające odbicie spraw diecezji koncentrujących się przy kurii. przewaŜnie zaś pieczęć sygnetową. Listy tego typu odbiegały od dawnej. lecz takŜe poczynań jako osoby reprezentującej interesy diecezji łącznie z interesami własnymi (osoby prywatnej). 210—213. Do dokumentów sporządzanych na pergaminie przywieszano pieczęć woskową na sznurze. Początek dało im rejestrowanie na składkach pergaminowych lub w księgach — waŜniejszych dokumentów o charakterze urzędowym. Czynność uwierzytelnienia wyglądała nieco inaczej w przypadku dokumentów. listów wierzytelnych itp..Z kancelarii biskupa wychodziły równieŜ listy. Warszawa 260 . stereotypowej formy dokumentu. oraz notowano w nich waŜniejsze czynności samego biskupa. Tak powstała główna seria rejestrów kancelarii. jak w korespondencji współczesnej). artykuły (instrukcje) wizytacyjne. KaŜde pismo wychodzące z kancelarii biskupiej 'było uwierzytelniane pieczęcią. M. Prowadzono teŜ osobną rejestrację niektórych materiałów gospodarczych (majątkowych). 1969. Gumowski. W kancelarii curiae episcopalis narastało sporo korespondencji o tym mieszanym charakterze. Poza luźnymi dokumentami i korespondencją w kancelariach biskupich od XIV w. uŜywaną do pism urzędowych 39. tzw. M. oderwały się od tekstu listu tworząc nad nim nagłówek. listów. pism urzędowych lub korespondencji prywatnej. które nie tylko były Wyrazem jego działalności urzędowej (officium ecclesiasticum). Do ksiąg tych wnoszono początkowo częściowo zapisy z protokołów prowadzonych przez notariuszy kancelarii. adres przenoszono na odwrocie listu nie wymieniając go w tekście. rzadziej na paskach pergaminowych. Będzie to: 1) dokumentacja typu ustawodawczego. Na licznych dokumentach papierowych w XV w. acta episcoporum. s. do której naleŜy zaliczyć sta tuty diecezjalne. Mikucki. a takŜe księgi czynności biskupa (acta episcoSfragistyka. Biskupi posiadali po kilka pieczęci. S. kapłańskiej i pasterskiej. sam zaś tekst rozpoczynano od słów cari amici (które dopiero od XVI w. wyciskano pieczęć sygnetową w laku lub opłatku. 2) dokumentacja. Osobno zaprowadzono teŜ (w zaleŜności od potrzeb diecezji i na przestrzeni róŜnego czasu) rejestrację korespondencji wysyłanej z kancelarii. 39 Haisig. która powstała z tytułu wykonywania przez biskupa władzy nauczycielskiej. JuŜ w XIV w. dekrety reformacyjne (powizytacyjne) oraz ordynacje dla poddanych w dobrach biskupstwa lub biskupa. W kancelarii kurii biskupiej powstawała dokumentacja. Do tej grupy zaliczyć wypadnie wszelkie dokumenty i zalecenia w postaci mandatów.

niezaleŜnie od osób wizytujących. a więc rejestry gospodarcze.. rejestry korespondencji. Kancelaria biskupów wloclawskich. s. 17. s. więc wszelka dokumentacja wytworzona w dziale spraw sądowych kurii. rezydujący najczęściej w Łowiczu. Acta episcoporum zawierają rejestry czynności biskupa w szerokim tego słowa znaczeniu i naleŜy je traktować jako protokół urzędowania biskupa. gromadzone w kancelarii biskupiej. zwierzchnika diecezji i pana feudalnego 41. W wyniku pracy urzędników nadwornych powstawały w kancelarii włocławskiej rejestry czynności biskupów (acta episcoporum) znane od schyłku XV w. protokoły i wyroki sądowe oraz rejestry są dowe. 1968. 42 TamŜe. na wzór kancelarii królewskiej i kapitulnej — metryką^ dopiero od XVI w. rewizja dóbr oraz korespondencja związana z zarządem i eksploatacją majątku. oraz jako właści ciela majątku osobistego. 211. a szczególnie pozwy. NaleŜeć tu będą wszelkie akta wizytacyjne kościołów i parafii. akta spraw i korespondencja wchodząca. składali swe akta w archiwum tamtejszego oficjała generalnego 42 . t. s. 4 1 A. Od końca XV w. op. rejestry gospodarcze i rejestry publicznej działalności biskupów. Librowski. T o m c z a k a.. 1480). cit. W 'początkowej fazie ich istnienia zwano je. A. T om c za k. a. Dla pełnego rozeznania w dokumentacji narastającej w kancelarii kurii moŜna posłuŜyć się schematem kurii biskupiej włocławskiej. 4) dokumentacja. Akta czynności biskupów (rejestry) są to właściwe księgi wpisów prowadzone chronologicznie i starannie spisywane.. pracy A. 174. rec. 168/169). Było bowiem w zwyczaju. i Muz. takŜe wszystkie akta gospodarcze biskupstwa. cit. teŜ S. tam teŜ przejmowali akta z kancelarii biskupiej. która powstała z tytułu praw majątkowych biskupa jako uŜytkownika dóbr (zwierzchnictwo patrymonialne).. 40 . akta ł księgi prowadzone dla spraw publicznej działalności biskupa. ^Akta i księgi. Przykładem mogą być akta arcybiskupów gnieźnieńskich zszyte z aktami oficjałów generalnych. 2. Ŝe oficjałowie zatrzymywali swe akta we własnym urzędzie. Kość. rejestry korespondencji. s. Arch. 200—204. obok rejestrów — akta luźne. Bibl. tabl. (ok. zob. KsiąŜka o kancelarii i aktach biskupów kujawskich i pomorskich. monity. ustaliła się dla nich nazwa akta biskupie40.. po śmierci kaŜdego biskupa przenoszono do archiwum kapituły. W kancelarii tej znalazły się teŜ. r. 54/55. chociaŜ niekiedy akta te deponowano w kancelarii oficjała generalnego. 3) dokumentacja wynikająca z uprawnień sądowych biskupa. I i II (s. T o m c z a k.porum). arcybiskupi gnieźnieńscy. przyp. 234. op.

s. Górka. Collect. Monatshef. Warsz. 7. 22. Arnold. R. Przegl. s. Początki biskupstwa i kapituly katedralnej w Krakowie. Poznań 1921. 1924 (Płock 1925). Studia i materiały do hist. Kutrzeba. 1289—1373. Mi kuc ki . Regesten. Beitrdge Ŝur Geschichte der dusseren Merkamale der altesten Breslauer Bischofsurfcunden bis zum J. t. H. s. Z dziejów ustawodawstwa synodalnego diecezji płockiej. Altpreuss. hist. 1851. M. Studien Ŝur Kanzlei und zum Urkundenwesen der Erzbischofe von Mainz. R. 17. Kancelarie i dokumenty wielkopolskie XIII wieku. Roczn. 1911. S f r a g i s t yka . Władztwo biskupie na grodzie wolborskim w wieku XIII. Przyczynek do dyplomatyki polskiej XII wieku. M. Historia źródeł dawnego prawa polskiego.. Theol. 1898. W. 262 . F r e y t a g. Warszawa 1967.. B i e l i ń s k a. Collect. 1890. M. t. Geschichte der Quellen des katholischen Kirchenrechts der Provinzen Preussen u. Najdawniejsze statuty synodalne archidiecezji gnieźnieńskiej oraz statuty z rękop. l. 6. Hubę. 1889. Polityczna rola biskupa Wolimira (1259—1278). Allamoda. W a rs z a wa 1960. K a r w a s i ń s k a. Gum ows ki . 25. Przyczynek do dyplomatyki polskiej wieku XIII. 441—467. TenŜe. Ossol. 1904. Ku j ot. R.. H. Kwart. TenŜe. 16. ustawodawstwa synodalnego w Polsce. 209—215. Theol. s. Frankfurt 1940.. F i j a ł e k. Hist. 204—233. Budkowa-Kozłowska. Roczn. t. Abraham. M. s. R. Księga pam. 388-^380. 2. nr 6. Biskupstwa i klasztory polskie w X i XI wieku. Rozprawy TN Warsz. s. t. t. S. ku czci O. TenŜe. 133—160 (Kancelaria arcybiskupów gnieźnieńskich. S. O dawnych statutach synodalnych polskich dotąd niewydanych. Das Archidiakonat Pommerellen der Diozese Wloclawek im Mittelalter. 1319. 1. S . 0.. Bd 41. Ha ł s i g. 1892. Kwart. z. R. O majątkach biskupich na Pomorzu. TenŜe. TenŜe. Lwów 1925—1926. Przegl. J a c o b s o n. l—2. Fruhmann. Wrocław 1934. Gumowski. s. S. 2. Kraków 1920. Katol. Posen mit Urkunden u. 1935. 24. l. Rzekomy dokument arcybiskupa gnieźnieńskiego Jakuba z 1136 r. l.. Bibl. 1—97.LITERATURA Monografie ogólne W. TN w Płocku. Rozwój i skład kapituły włocławskiej pod koniec XIV w. Lwów 1926. Balzera. ZałoŜenie biskupstwa płockiego. J. kancelaria biskupów poznańskich). s. F. R. Powsz.. 41. J. 4. Warszawa 1921. 1900 s. Biskupstwo fcruszwickie w XI wieku.. 363— 371. KÓnigsberg 1837. powsz. G r a b o w s k i. t. PTNP. 177—200. 3—4. Początki biskupstwa płockiego w świetle falsyfikatów mogil-neńskich. i na początku XV wieku. Z. t. 25. 363—428. 12. 1880. Notariusz w ustawodawstwie kościelnym. nr 1627. s. Prace Kom. z. T. z. TNT. krak. R.. t. 23. Przegl. Teil l. Rocz. Ateneum Kapł. 1936. t. Kętrzyński. H. 88—99. hist. 1928. A. l.

teol. 1258. t. Schl. Studia hist. Eine Fdlschung aus dem Seelsorgsstreit aus der Breslauer Dominsel im Anfang des 14.. L u d a t. Tymieniecki. 92—172. Poznań 1949. 148—191. 2: archidiecezja poznańska w.G. V. Muz. Kirchengesch. 1965. s. Studium historyczno-dyplomatyczne. Kraków 1889. B. B. Kraków 1915. t. hist. Wrocław. liter. Kość. kanon. 1936. 35—64. Wprowadzenie do studiów w archiwach kościelnych. Die Breslauer Domkapitel von 1341—1417. U m i ń s k i. Roczn. s. Librowski. S a p p o k. f. z. 5. G. 1—14. 1891 (od s. B. Theol. Wrocł.. 10. 1952. z. Weimar 1942. Collect. Falsyfikaty wśród dokumentów biskupstwa płockiego w XIII w. Ŝur Entstehung u. R. 1936.. t.). Ulanowski. R. J. 17.. nr 1/2. 131—148. 1964. Untersuchungen iiber drei Quellen Ŝur altesten Geschichte u. Kilka uwag o statutach synodów diecezjalnych krakowskich z XIV i XV w. Kom. 1968. S t a s z e w s k i. H. R. Z. S c h i n d l e r. E. Arch. F. 2: wizytacje w latach 1123—1421. Kirchengeschichte Polens. 361—402. Zakrzewskiego. Sikora. Ze studiów nad śląskim dokumentem biskupim do roku 1250 Wrocław 1964 (praca niedruk. 299—315. s. s. R. P a n z r a m. S e m k o w i c z. 1962. Die Archidiakonsurkutnde von 30 September 1262. Kość. Wizytacje diecezji włocławskiej. 87—125. 9. s. Jhd. Beitrdge Ŝur Urkundenwesen der dlteren Bischofe von Cammin (1158—1343). O interpolacjach w dokumentach biskupstwa płockiego. Nieznany testament Tomasza II biskupa wrocławskiego (1270—1292). granicach historycznych i jej rozwój. 263 . Collect. 3. 1917—1918. W y c z a w s k i. W. A. J. 19. T o m c z a k. Poznań 1964. l. Kancelaria biskupów włocławskich w okresie księgi wpisów (XV—XVIII w.). 24. 59. 65—76. K. S k o wrońska. 21. 33. Kirchengesch. T. hist. Wrocław 1933. w Arch.. Przegl. A. Janusz kanclerz arcybiskupa Pełki i księcia Kazimierza Konrado-wica (1232—1252 i 1252/53—1258). 1938. T. 19. Arch. Bistum Leubus. 263—272. F. Gerward. Dominium warmińskie (1243—1569). Schilmann. O obsadzaniu biskupstw w Polsce (Epoka piastowska). Wiad. L a b u d a. Sobótka. B. t. Powstanie biskupstwa poznańskiego i zaleŜnego odeń archidiakonatu czerskiego. G. Łodyński.. Bd l. Die Anfdnge des Bistums Posen und die Reihe seiner Bischofe von 968—1498... Przew. 1: Wizytacje diecezji kujawskiej i pomorskiej. f. Dzieje archidiecezji poznańskiej. Szymański. Bibl. 1916. 1: Opracowanie archiwalno-źródłoznawcze z. TenŜe.. s. 20—28. 604 do 1173 passim). Cz. Kwart. s. M.. s. B. . S. Początki diecezjalnej organizacji kościelnej na Pomorzu i Kujawach W XI i XII wieku. Leipzig 1908. 33—204. ku czci W. Uniw. s. Schl. Studien Ŝur Grundungsfrage u. Warszawa 1956. Leśnodorski. Theol. Kraków 1908. A. S. Ja ku b b isku p p ło cki i jeg o d zia ła ln o ść u sta wo d a wcza i organizacyjna 1396—1425. Bd 3. t.. Z dziejów kancelarii biskupów wrocławskich w Nysie w latach 1601—1700. TNT. Hist. Arcybiskup gnieźnieński Janusz i nieznany synod prowincjonalny r. RAU h-f. śur Beurteilung der Leubuser Stieftungsurkunde. t. Turoń. H. Zapiski Hist. t. J. L i s i e w i c z. Leipzig 1939. Początki prepozytur w diecezji krakowskiej. TenŜe. 7. Arch. 1966. Wirtschaftsgeschichte seiner schlesisch-polnischen Besitzungen. Sl. biskup kujawski. Nasza Przeszłość. s. 88—96. S e i d e l. No w^a c k i. Arch. 1933. s. Zacho r o wski. s. nauk. Toruń 1964. s. 14.

33—34. Statuta synodalia Andreae episc. Włocławek 1911. śląskie. W e i m a n n. Korytkowski. 1500. od r.Wykazy dostojników kościoła katolickiego S. Kraków 1878. t. do statutu z r. Poznań 1909. 1935—1963. Heyzmann t. 1917. R. I—X. Z. wyd. Yetulani. Chodyński. Leipzig 1937. 5. R. Statuta episcopatus Cujatńensis. Edycje dokumentów i źródeł Antiguissimae constitutiones synodales proińnciae Gnesnensis. Wiśniewski. Poznamiensis.. 1406. R. DOKUMENTACJA ARCHIDIAKONÓW i DZIEKANÓW W XIV—XV W. wyd. Radom 1926. 22. L. R. TNT. O archidiakonach pomorskich i urzędnikach biskupich. jednak trudno je w omawianym okresie nazywać kancelariami. Hist. l. Z akt kapituły włocławskiej. 4.. Arch. 125—172). 5. Starodaume prawa polskiego pomniki. t. Arcybiskupi gnieźnieńscy. 6. 1—5. A. Concilia Poloniae. Kraków 1938. Biskupi sufragani włocławscy (i pomorscy). Montbach. S. R. Toruń 1926—1927. Receptiones seu instalationes ad episcop. Cracoviensium XIV et XV soec. Starodawne prawa polskiego pomniki. M. l—4. nie były one 264 . A. uzup. Kraków 1916. wyd. Statuty synodalne Henryka Kietlicza (1217). Ulano w s k i. Roczn. Kraków 1856. włocławskich. des Yereins f. A. Trybunałiści z kapituły włocławskiej. J. B. Wrocław 1855. Prałaci i kanonicy katedry metropolitalnej gnieźnieńskiej od r. Schles. 1000 aŜ do roku 1821. 1—4. Katalog prałatów i kanoników sandomierskich od 1186—1926. wyd. Poznań 1888—1892. J. wyd. Statuta synodalia dioecesana sanctae ecclesiae Wratislaviensis (1279—1653). Archidiakoni i dziekani wiejscy posiadali własne ośrodki notarialne. Włocławek 1906. Statuta synodalia episcoporum. Toruń 1899 (s. Statuty synodalne z XIII i XIV w. Budkowa. pomorskie i in. Hubę. wyd. wyd. t. t. Statuty kapituły katedralnej włocławskiej. praelaturas et canonicatus ecclesiae Cathedralis Posnaniensis. 5. Gesch. Prałaci i kanonicy katedralni chełmińscy od załoŜenia kapituły do naszych czasów. Roczn.1894. Sappok. Chodyński. Kraków 1875. w archidiakonacie pomorskim diecezji włocławskiej w XII—XV wieku. TNT. M a ń k o w s k i. 1899. Kraków 1852—1853. u. l. nauk. Katalog biskupów prałatów i kanoników krakowskich. J. Kraków 1889. PAU. wyd. U. t. S a w i c k i. A. U. 10. Uwaga: dokumenty arcybiskupów i kapituł polskich — zob. Die Anfange des Bistums Posen und die Reihe seiner Bischóje von 968—1498. wielkopolski. wyd. Dembowski. Varsoviae 1756. t. wyd. ser. F i j a ł e k. Przewód. prymasowie i metropolici polscy. tudzieŜ sesje kapituły sandomierskiej od 1581 do 1866 r. Inwentarz dóbr i dochodów biskupstwa włocławskiego z roku 1534. Petersburg 1856. J. Kom. Łętowski. 1000 aŜ do dni naszych. Ustalenie chronologii biskupów. Gniezno 1883. Z. Statuta synodalia dioecesis Wladistówensis et Pomeraniae. PAU. TenŜe. G. Heyzmann. wyd. t. Hele e l. Altert. t. Die Prełaten des Bresłauer Domsti/tes bis zum J. kodeksy dyplomatyczne: małopolski. Warszawa 1890. Starodawne prawa polskiego pomniki. TenŜe.. Zeitsch. P i j a ł e k. 24. J. H a r t e l. TenŜe. 1532—1800.

lub administracyjno-nadzorczymi (dziekani). była urzędem stałym z siedzibą w stolicy diecezji. ponadto mogli posiadać dokumenty związane z ich funkcjami administracyjno-sądowymi (archidiakoni). Archidiakoni i dziekani wytwarzali głównie akta wizytacji kościołów. 75. cit. Do prowadzenia prac pisarskich archidiakoni mogli posiadać notariusza (najwyŜej jednego). op. w archidiakonatach i dekanatach mogły być przechowywane duplikaty protokołów wizytacji.. O tym aby dziekani posiadali własnych notariuszy źródła milczą. 6. Z reguły na stanowisko notariusza wyznaczano osobę posiadającą uprawnienia notariusza publicznego. W y c z a w s k i. gdyŜ dostęp do niej był łatwiejszy niŜ do kancelarii biskupiej. cii. Czynnościami kancelaryjnymi konsystorza kierował notariusz wyznaczony przez oficjała i tytułujący się jako notarius (actuarius) consistorii generalia. względnie jako notarius officialatus generalis. E.samodzielnymi urzędami. Nie znamy przypadku. który często był w objeździe swojej diecezji. zapiski dotyczące duchowieństwa i kościołów na określonym terenie. wchodzące w zakres jego uprawnień oraz wszelkie sprawy typu administracyjnego lub sądowego w czasie nieobecności biskupa. lub Ŝeby tego tytułu uŜył jej notariusz. które były przekazywane biskupowi po zakończeniu wizytacji. aby w kancelarii oficjała występował kanclerz. KANCELARIE KONSYSTORSKIE ORAZ ICH DOKUMENTACJA W XIV—XV W. Do kancelarii oficjała wpływały sprawy. często tych samych. Organizacja kancelarii oficjała generalnego była zbliŜona do organizacji kancelarii biskupa. s. op. w przeciwieństwie do ruchomej kancelarii biskupa. Oprócz protokołów wizytacyjnych. H. podczas gdy biskup mianował ich doraźnie.. 65. W sprawach nie zastrzeŜonych biskupowi strony miały prawo wyboru forum. Do jego obowiązków naleŜały funkcje powierzane notariuszowi sądowemu w kancelarii 43 S. Ŝe oficjał miał stałych asesorów do poszczególnych spraw (ad causam) albo do ogółu spraw (ad universitatem causarum). nie zachowały się teŜ Ŝadne ślady działalności kancelaryjnej jednych i drugich *3. s. 265 . tyle Ŝe nie istniało w niej stanowisko audytora. jednakŜe w praktyce odnosiły się głównie do kancelarii oficjała. 65. L i b r o w s k i. lub sami prowadzili te czynności. odpisy dekretów reformacyjnych. a zasadnicza dokumentacja powstająca w toku ich działalności była przekazywana sukcesywnie do kancelarii biskupiej. którzy pracowali na dworze biskupa. Kancelaria oficjała generalnego. zaś oficjał łączył przewaŜnie funkcje sądowe z administracyjnymi (jeśli był mianowany jednocześnie wikariuszem generalnym) i stale rezydował w siedzibie swego urzędu. z tą róŜnicą. Na czele urzędu stał oficjał mając do pomocy sędziów — asesorów. Do XVI w. materiały "pomocnicze.

BiC qo'i2[SuazjBui qDBS9oojd MI JB^AYB^S nucnuuj •np&zan BAS. B^Bzg^Bu BJtołB§X.Z A\O.OSUBUTJ BUOJ.s o.s IX teizpzoj -qoz » - -uAzD AV oouiod O ^ B [ Sis XJIAVB [ Z ąoAuppso^ q3BUB{aouB5i AV 'fit -BZ Adoang ^ SBIUI i^A^Bjd JOZM . '3 'H ai ZBJO (862 1 ' ) nzjairaopuBg M o§9A\o§9J3[o n.BJ od qo^uozsoadzoj 'qoXu^BUB. -B{BCOIJO IUB^3DUB5l MOSTOM tSSlS^ 'M AIX nOUO3[ M BAVpIUMOpBS a 'CTE— Itt . 'BCoBąugum^op BJB^SBJBU A\ o^Ą qom -oans MmzpSs qosqoso AV MODdg^sBz qotoA\s 'aizp&zan A\ psouo9qoam -Bd^AY BU 'iptUI IAVO§9a>lO 9tA\O|BCDIJO I }[B£ Au^BJ9U •qDAuC^OBJłsiuTtupB-ouA\Bjd qoBA\Bjds A\ 9is -U9uo fótdajCBu qDXaB5jTA\ z ogaupsC o^siA\0'UB.suT 'g op 'azsniJB^ou T^TAYOUB^S BiBfoijo TUB^DUB^ puosaad OA\Bjd JBTUI 'Uiasićpod UIIOMS 9f JBAYOU§Xs T 'CaMoptes atMBads CapzB^ A \ {BTZpn oaiAY uo .Ą TUp 9UO^Saa5lO' A\ JBJBTZp (ZJO. o j q n ~s iQ9 — 09 's ''łp "d'° 'i ^s M e z 3 X yy\.992 '69— 89 'S '"1P 'do 'j ASM.BJBCOTJO DSOU . AoBadi op TUBzozsndop' 'azJBStd 05[BC qBA\. BU ouBJ9tqop npoAvod o§ -9^ z 'iuijCuzoqqnd imBtuaiuMBjdin z uiazsnuB^ou ouBA\ouodsXp azsMBz atu ^ -BZJOłsAsuo5[ uinAViqoaB AV BtupatModpo XjTzpBA\ojd ' q3AzoiuA\opBs uamMBjdn z 9DfeCB^ra^AV 9lD3funj auo Aftujaj -zjBsid \ JO.ooBJd T uatuMBjdn zaq q^q za^ zpfeq '(ajtjjuopno ijtjuadtut ja t nuoiuujoiu ^osua/ap 'jOłB§X.B^CDTjo z A"fizpoqood 'auotmS BZ fBisizp 'auppsosi aAYOpfes igais:^ azsJB^sfB^j.SXSUO>[) 0§9 •n niusAui ogat uiAzs^Bp Xzjd jBAVB^sqo T BAYłsuazjBui psou^BAuazojatu BD -uoaqo o^.sui OQ ' o>[BC n^BCatjo op XA\Bjdś JISOUM (sipost/ Miowojid) uiajB^sij XUBA\Z -Ąsuj -BJECDIJO zazjd nzj.oisXsuo5[i A\.SOZ aizpg '(-AY AIX HIX 39IUOJJ BU 3IS •A\OSldAV §BIS5J BTU3ZOJBZ HSBZD po -op otzpejs Buzotu A \O . •TOjopi/.B§ ZP qoXjo^ A \ 'qoAA\o§ '9TS9JDIBZ uiAzsz9A\ AV ZBpoqD 'Auqopod qosods - 9TUBMJ9ZJd9TU 9CD5JUHJ 9A\S JTUjad Auf^DBJ^STUTUIpB pBZJH O5[B[ 'BTUpO§. BU auozpBMoadBz AJB .^BJBqD o z A\ BUZOIU DZS^BUZ AV AIX T IIIX A\ouo5iBtptqoaB i A\9{BCo -TJO BIUBJBTZp ApB{S 9UJO5{tU2 'AVOp9Zjn qoĄ CguCADBJłSTUTUIpB T [9A\OpBS pS uiapiąpo BjXq FJCKJ^.fo opij ais BA\.S pBU Bzoeid zg.ou Ayo^uaumj^sui 9ZJ9.

w kancelarii biskupa krakowskiego rozpoczęły się w r. F i j a ł e k. prowadząc: a) acta actorum lub acta acticata (dekrety w sprawach sądowych i poświadczenia w innych czynnościach). Polonia Sacra. t. 1899. Prawne stanowisko oficjałów biskupich w Polsce w XV stuleciu. t. s. 27—28 i przyp. do końca XV w. Chodyński. Taubenschlag. op. 4. 1404 w kancelarii oficjałów gnieźnieńskiego i poznańskiego. noszą datę r. t. V e t u l a n i. l. J. 1912. 1440. Tom czak. TenŜe. aŜ do r. Proces kanoniczny w praktyce sądów duchownych polskiego średniowiecza. Roczn. A. TNT. B. 19. LITERATURA P. 47. Nova Polonia Sacra 3. Dla porównania moŜna przytoczyć. Najstarsze księgi oficjalatu sandomierskiego. 1939. Najstarsze zachowane acta officialia rozpoczęto w r. Roczniki TNT w Toruniu. załoŜono równoległe serie ksiąg. Najstarsze księgi oficjałów. 1410. 1425. TenŜe. Włocławek 1914. zaś księgi kancelarii biskupa poznańskiego pochodzą z r. B o b e r. t.. AU. 1502). R.. 1951. są przechowywane w archiwach diecezjalnych obok zespołów akt kancelarii biskupich. Dla podkreślenia stałego rozwoju form pracy kancelarii dodajmy. Kraków 1938. 1439. Kutrzeby. w kancelariach konsystorskich. 1889. t. Wykaz oficjałów gdańskich i pomorskich od 1467—1824. na ogół prowadzono w konsystorzach jedną księgę w układzie chronologicznym. Theol. Ŝe w XVI w. Seria ksiąg krakowskich acta officialia rozpoczęła się od r. A. 37. ku czci S. Konsystorze w diecezji kujawsko-pomorskiej. Studia hist. podobnie jak w kancelariach miejskich. Sprawozd. Mittelalter. Hist.. Collect. Praktyka w sprawach małŜeńskich w sądach duchownych diecezji krakowskiej w XV w. cit. PAU. b) acta sententiarum (księgi wyroku). 6. 46 P. W okresie wieków średnich.oficjałatu włocławskiego (z 1401—1422)46. Księgi acta episcoporum w kancelariach biskupich niektórych diecezji wprowadzono później niŜ acta officialia (np. Najstarsze księgi oficjalatu sandomierskiego. 1934. Początki oficjalatu biskupiego w Polsce. t. do której wpisywano kolejno waŜniejsze sprawy napływające do urzędu. 1951. a biskupa płockiego w r. 267 . Ulanowski. 1466. nr 5. 4. O archidiakonach pomorskich i urzędnikach biskupich w archidiakonacie pomorskim diecezji włocławskiej w XII—XV wieku. Ŝe pierwsze księgi kancelarii biskupiej gnieźnieńskiej (acta episcoporum). Polonia Sacra t. 1932. włocławskiego od 1422. Kom. a po zakończeniu jednej księgi zakładano drugą. c) examina testium (zeznania świadków). Ein Beitrdg Ŝur Verbreitungsgeschichte des bischóflichen Offizialate in . Die Einfiihrung der Offiziale in Polen. znaleźć w nich moŜna odbicie czynności sądowych i administracyjnych diecezji. B o b e r. 1500. 15. Akta oficjałów są bogate w treści. Arch. C z a p l e w s k i. wreszcie płockiego od r. S.. P.

Hist. 1889. Ulanowski. 7.Edycje źródeł Acta capitulorum nec non iudiciorum ecclesiasticorum selecta. Tytułem wpisu do ksiąg pobierał od klientów kapituły opłaty. tak jak kancelarie biskupie i działające przy nich kancelarie oficjałatów. zarząd własnym majątkiem i wykonywana jurysdykcja patrymonialina nad ludnością poddańczą. Starodawne prawa polskiego pomniki. natomiast wykonywanie pouczeń zlecano urzędnikom. zleceń (mandatów). których wysokość była oznaczona w statutach (Ulanowski. 546. Acta dioecesum Gnesnensis et Posnaniensis (1403—1530)'. Arch. Kom. sporządzanie regestrów i kopiarzy dokumentów i akt. 3. prowadzenie korespondencji. Notariusz kapituły chociaŜ zazwyczaj nie był kanonikiem. Z tych wymogów wykształciły się kancelarie kapitulne. Mianowany był przez kapitułę i przez nią recypowany. t. zwłaszcza u schyłku XIII i na -początku XIV w. udział w Ŝyciu kościelnym i państwowym ogólnopolskim. pisarz kancelaryjny. Kanclerze powoływani w kapitułach na ogół od XVI w. B. s. Organizacja i personel kancelarii. które jednak nie miały charakteru publicznego. przewaŜnie posiadający uprawnienia notariusza publicznego (apostolica albo imperiali auctoritate). wreszcie sprawy personalne kapituły wymagały sprawnej obsługi notarialnej i kancelaryjnej. B. MMAeH t. sprawiły. 466. Ŝe wytworzył się w nich kancelaryjny system urzędowania. prowadzenie ksiąg sądowych. punktator. 463. t. 1902: Vol. Najczęściej notariuszem zostawał jeden z wikariuszy albo np. Do jego obowiązków naleŜało protokołowanie obrad kapituły. tamŜe. jej stosunek do biskupa i jego majątku stołowego.«*• . 13. Notariusz kapitulny spełniał wszelkie czynności kancelaryjne. 18. wyd. przy recepcji składał przysięgę. t. prokurator. rektor szkoły katedralnej. 596. Statuty. Ki&rownictwo wszystkich agend spoczywało w rękach kapituły. chociaŜ dokonywane w nich czynności były charakteru i znaczenia prawno-publicznego. 484). poznańskiej i wrocławskiej juŜ w XIII— 268 -. AC I 471. AU. iŜ nie wyjawi nikomu tajemnic kapituły. pars l — Acta iudiciorum ecclesiasticorum dioecesum Plocensis. 7. 1908. 2. Rozległe zadania kapituły jako korporacji. Inscriptiones clenodiales.). W przypadku wykroczeń w swych obowiązkach podlegał dyscyplinarnemu sądownictwu kapituły (Ulanowski. Urzędnikami kancelaryjnymi kapituły byli: notariusz. ew. Organizacja oraz zakres obowiązków i uprawnień kapituły. 1885. Ulanowski. a wyjątkowo w kapitułach gnieźnieńskiej.. 469. Vladislaviensis et Gnesnensis (1422—1533). wyd. Vol. Analecta ad historiom iuris canonici in dioecesi Primisliensi. Ulanowski. KANCELABIE KAPITULNE W XIV—XV W. wystawianie dokumentów. B. 861 i in. wyd. lecz nosiły charakter prywatny. był ściśle związany z jej Ŝyciem. 15.

wystawiano w nich równieŜ dokumenty i listy. Przy rozroście spraw przydzielano im do pomocy punktatorów. Prowadzili księgi rachunków. W kancelariach kapituły były prowadzone róŜne rodzaje ksiąg i rejestrów. opartych o ogólne przepisy i normy prawa kościelnego. W statutach miało swoje odbicie prawo regulowania interesów i spraw kapituły jako korporacji. rejestry podatków i wydatków. które przysługiwały kanonikom. których bliŜej określić nie sposób. cii. s. Dokumentację tę moŜna podzielić na szereg grup. przedmiotem uchwał były zarówno kwestie organizacyjne jak i majątkowe. Były one uchwalane na kapitułach generalnych. z grona kanoników na okres roku i po tym czasie musieli składać sprawozdanie i uzyskać absolutorium ze swych czynności. Ŝe statut kapituły ogłaszano w formie doku-47 48 Statuty kapituły krakowskiej. a więc sprawy dzierŜawy. cit. Od XIV w. Prokurator kapituły i jego pomocnik punktator prowadzili sprawy majątkowe kapituły i administrację majątków. Wyrazem samorządu kapituł było prawo wydawania statutów. Byli to urzędnicy wybierani przez kapitułę generalną przewaŜnie w liczbie dwóch. a dotyczące wykonywania praw. W y c z a w s k i. 1355 47.. s. w praktyce jednak stanowisko kanclerza traktowano jako godność. wierzytelności.XIV w. 195. 66—69. Od urzędu prokuratora kapituły naleŜy odróŜnić prokuratorów sądowych. Z a c h o r o w s k i.. obliczanie i notowanie dziennych refekcji kanonickich itp. lub wprowadzały wewnątrmy porządek w kapitułach. do których naleŜało rejestrowanie obecności w chórze. Dokumentacja kancelaryjna kapituł katedralnych XIV—XV w. por. która w kapitule została ustanowiona nie bez wpływu i przykładu płynącego z dworu biskupiego. a jedynie ordynacje biskupów wydawane dla kapituł. nie spotyka się statutów kapitulnych. ściągania kar pienięŜnych. jej urzędników i komisji delegowanych. mieli pełnić kierownictwo nad kancelarią. kontrybucji. ś69 . biblioteką i archiwunl. które odzwierciedlają działalność kapituły. pojawiają się pierwsze statuty kapitulne. które deponowano razem z dokumentacją aktową kapituły w archiwum kapitulnym. S. którym powierzano prowadzenie procesów w sądach biskupich lub państwowych. E. Nosili oni czasem nazwę syndyków (podobnie jak w praktyce kancelarii miejskich)48. op. Do końca XIII w. Wyjątkowo zdarzało się. zbierania czynszów. Ponadto kancelaria ta przejmowała z kancelarii biskupiej -pozostałe po zmarłych biskupach dokumenty i księgi. s. Po raz pierwszy prokurator wystąpił w aktach w r. op. Poza sprawami majątkowymi kapituł naleŜały teŜ często do ich obowiązków sprawy majątkowe poszczególnych kanoników. Z tytułu szerokich obowiązków otrzymywali salaria. H. 13. Do ich obowiązków naleŜał cały zarząd majątku kapituły.

Księgi kapituły krakowskiej sięgają r. kapituły wydawały polecenie sporządzenia kopiarzy. 1423. mniejszą (uŜywaną jako controsigillum).r. pieczęć sądową (ad causas)50. zalecenia. listy nominacyjne). 1430. mandaty. gnieźnieńska. Odkąd wprowadzono księgi kapitulne (acta actorum). czynionych na rzecz kapituły i diecezji. Jeśli chodzi o ich nazwy i rodzaje. dziesięcin. oraz pochodzącą z kancelarii biskupiej. Podobnie jak kuria biskupia — kancelaria kapitulna przywiązywała Wielką wagę do aktu typu gospodarczego i majątkowego. wyroki. Obok księgi czynności. w kapitule gnieźnieńskiej zapadła uchwała w sprawie sporządzenia takiego zbioru. K u t r z e b a. w Krakowie. Powstawały więc 49 60 S. 1494. które na ogół powstały w XV lub XVI w. Historia źródeł dawnego prawa polskiego. 1468. Sfragistyka. Znane są więc kopiarze kapituły gnieźnieńskiej. 138—146. zamiany dóbr. t. szczególną troską otaczały dokumenty. do których wpisywano treść testamentów prałatów i kanoników. które pochodziły od obcych wystawców i były wystawiane na rzecz diecezji na przestrzeni XIII—XVIII w. upomnienia. XV w. W pół.mentu. 270 . Prowadzono je podobnie jak w kancelariach oficjałów. Najstarsze z tych ksiąg pochodzą z r. 1424. w jednym egzemplarzu. Kancelaria kapitulna wystawiała. wpisywano do nich równieŜ statuty. który został zatwierdzony przez papieŜa w osobnej bulli z r. (czasem z XII). W niektórych kapitułach testamenty takie wpisywano do ksiąg acta actorum. zaś włocławskiej —. lokacji w dobrach stanowiących majątek kapituły). które przechowywały w swym archiwum dokumentację kancelaryjną własną. kapituły poznańskiej. W kapitułach. 1408 (acta actorum kapituły gnieźnieńskiej). aŜ do końca XV w. Przykładem takim jest statut kapituły poznańskiej z r. pochodzi z r. jako osobną serię księgi. Najstarsza z nich. immunitetu. a np. to nie odbiegały wiele od dokumentów biskupich. 2. przeznaczonych do wpisów instalacji (obsadzania) kanoników. 214—215. które stały się zwodami przepisów kapitulnych. wrocławskiej. w XVI a czasem w XVII w. podobnie jak kancelaria biskupia liczne dokumenty w sprawach ogólnych majątku kapituły (nadań. kapituły: gnieźnieńska. były pieczętowane pieczęcią kapituły większą. W Poznaniu. Ponadto dla własnego uŜytku l ułatwienia sporządzano w kapitułach zbiory statutów. Aby zabezpieczyć najstarsze z nich. s. podobnie jak w innych kancelariach kościelnych załoŜono w XV w. włocławska i krakowska prowadziły osobną serię ksiąg. Protokoły i terminarze oraz trzystopniowe zapisy w księgach zjawiają się w okresie późniejszym. Wrocławiu sporządzono zbiory statutów w latach 1462—1482 49. 1435. księgi wpisów. Kapituły zaprowadziły równieŜ. s. pochodzące z XIII—XV w. płockiej. w sprawach prałatów i kanoników (dyspensa. kapituła poznańska sprawiła sobie w XIV w. zawierające protokoły posiedzeń i czynności kapituły (acta actorum). Kapituły. którą zrealizowano ok.

Extractus actorum capituli Cathedralis eccles. Warszawa 1949. s. 8. C. f. Statuty kapituły katedralnej włocławskiej. Historia źródeł dawnego prawa polskiego. AU. 10. Acta capitulorum Cracovien$is et Plocensis selecta (1438—1523. 13. 2 Ó księgi gospodarcze stołu biskupiego. 5. dzisiaj znajdują się one w archiwach archidiecezjalnych lub diecezjalnych. Zarys dziejów i organizacji. t. oraz 3° księgi rachunków i dochodów kapituły. wyd. Acta Hist. Bisth. zwolnień od cięŜarów. Wymienione grupy ksiąg załoŜono w XV w. rozdz. Najstarsze statuta kapituły gnieźnieńskiej. W. Kraków 1916.. J. S. Gesch. Piętnaście lat badań nad dziejami polskich kapituł katedralnych i kolegiackich (1945—1960). 271 . Zeitsch. MPH. nauk. 1909. l. Protokollen d. t. Ulanowski. Gniezno 1883. F i j a ł e k. Arch. Ulanowski. Poznaniensis et Vladislaviensis (1408—1530). Varia ex actis capituli Plocensis 1438—1502. B. Acta capitulorum saeculi XVI selecta (1519—1570). 5. Najstarsze zapisy czynności kapitulnych w aktach dekretów. Ulanowski. 89—115. Librowski. 5. KUL. Acta capitulorum Cneznensis. Kapituła katedralna włocławska. SKRYPTORIA KLASZTORNE W XII—XV W. wyci. Ulanowski. A. dla zabezpieczenia całości majątku kapituły i biskupa i w tym celu sporządzono odpisy dokumentów dotyczących zapisu majątków na rzecz kapituły. t. Fragmente aus der Zeit 1393—1460. Edycje źródeł Acta capituli Plocensis ab a. Roczn. Kutrzeba. wyd. 2. naleŜy zaliczyć równieŜ sprawozdania prokuratorów. 1438—7525). Zesz. 6. Arch. J. Gesch. zamiany dóbr. Kraków 1916. Schles. MMAeH. Kętrzyński. S z y ma ń s k i. wyd. 1962. J. 1577. wyd. wyd. s. Vratislaviensis (1500—1655). Breslauer Domkapitel. B. 1829. t. 1878. Lwów—Warszawa 1926. 1514 ad a. LITERATURA S. 1863. nr l. Wrocław 1858. Kas t er. Zarys organizacji Ŝycia zakonnego w Polsce w XI—XV w. Prałaci i kanonicy katedry gnieźnieńskiej. którzy administrowali majątkiem kapituły od wczesnego średniowiecza. Hist. 10. Do dokumentacji gospodarczej. t. Kom. 13. Sprawozdania te znajdują się na ogół w protokołach zamieszczanych w acta actorum. d.. R. B. poza wymienionymi księgami. Griinhagen. TPNP t. t. 83—177. wyd. Zakony i klasztory odegrały specjalną rolę w Ŝyciu gospodarczym i kulturalnym. Akta i księgi wytworzone w kancelariach kapitulnych przechowywano w archiwach kapitulnych. B. Korytk o w s k i. wyd. t. Kraków 1894. Kraków 1891. Księgi te były jednocześnie rejestrem majątku kapitulnego. wyd.w niej trzy rodzaje ksiąg majątkowych: 1° księgi własne kapituły. fiir.

1962. które zastąpiły klasztory w ich dotychczas wyłącznej misji kulturalnej. Podobnie arcybiskupi gnieźnieńscy otrzymali uposaŜenie opactwa Panny Marii. kultura. Powstanie i rozwój wielkiej własności ziemskiej opactwa cystersów w Kołbaczu w XII—XIII w. Wojciecha w Płocku. s.. Klasztory w Polsce w obrębie wieków średnich. podobnie jak ich macierzyste pnie rozsiane po Europie. hist. Pierwszym zakonem sprowadzonym do Polski był zakon benedyktynów. poznańskie — opactwo w Lubhiiu. tenŜe.. 43. s. s.. Papiestwo i cystersi ze szczególnym uwzględnieniem ich roli w Polsce na przełomie XII i XIII wieku. przeŜywały swój rozkwit i zaznaczyły swój udział w Ŝyciu kraju 51. Prace Kom. Lwów 1896.Wczesnośredniowiecznej Polski. PowaŜną rolę benedyktynów w Polsce przeddzielnicowej wiąŜe się z upadkiem kleru świeckiego. Trawkowski. [w:] Polska pierwszych Piastów. sprowadzone do Polski w XII i XIII w. Przegl. Klasztory w Polsce. nauka obca i polska wypowiedziała się szeroko. L a l i k. daje się zaobserwować działalność ośrodków kulturalnych kleru świeckiego. Wielka własność cysterska na Dolnym Śląsku w XIII w. W opracowaniach tych niedostatecznie uwypukla się rola klasztorów w dziedzinie kultury. W niedługim czasie na terenach polskich zaczęły swą działalność konwenty kanoników regularnych oraz mnichów joannickich. T. S. Odbudowa państwa i kościoła w XI w. 20—22. Z. posiadały autonomię samorządu. Manteuffel. którego połoŜenie określono w bulli z r. Próbę oceny roli skryptoriów klasztornych przeprowadzono jedynie na marginesie prac o innej tematyce. 492—505. 155—170. a W.. Die Sttfter und Kloster der Provinz Pommern.. Szczecin 1925. płockie — opactwo św. społeczeństwo. Hoogeweg. Państwo. H. przy czym u nas zajmowano się wiele okresem przełomu XII i XIII w. XII i XIII w. ograniczonego do regulacji ich Z ogólnych opracowań: A. gdyŜ właśnie w tym czasie klasztory polskie. t. Dopiero od XIII w. Warszawa 1955. oraz drugiego opactwa w Mogilnie (w r. Wielgosz. t. I tak dotychczas pozostała nieznana rola skryptoriów klasztornych. Ó znaczeniu jakie moŜna im przypisać w budowaniu gospodarki. 195—199. a wśród nich na pierwszym miejscu cystersi.. Reorganizacja Kościoła podjęta przez Kazimierza Odnowiciela i kontynuowana przez Bolesława Śmiałego zmierzała w konsekwencji do wyposaŜenia kaŜdej diecezji w opactwo benedyktyńskie. 51 272 . które były miejscem spisywania ksiąg i dokumentów i przez cały XI. pełniły funkcje bibliotek i niejako powielarni ksiąŜki średniowiecznej. Poznań 1964. szczególnie rolnej. historyk polski z pierwszej połowy XIII wieku. 1065) 5S. 7. 58 T. np. Ewolucja poglądów gospodarczych cystersów do polowy XIII wieku w świetle uchwał kapituły generalnej. Poznań 1953. Semkowicz i M. Wincenty z Kielc. Paleograjia łacińska. Warszawa 1959. 1136 in castello Lancicie. PTPN t. 329—344. Warszawa 1968. premonstratenzów i cystersów. H. taką próbę dali W. M a ł e c k i. 1952. w Europie i w Polsce. Semkowicz. Chło-p o c k a. Plezia. źródł. M. t. Wielka własnoś6 cysterska w osadnictwie pogranicza Śląska i Wielkopolski. Stud. Plezia 52. Biskupstwo krakowskie otrzymało więc opactwo w Tyńcu. l—2. s. 21.

55 S. 2. r. Benedykta oik. t. ParyŜ 1951. t. Bernarda). s. 1260. Reguła ta obowiązywała klasztory franciszkanów. 1176. Kanonicy regularni mieli swój konwent przy kościele NPM na Piasku koło Wrocławia. ChociaŜ więc autonomia przejawiała się w skąpej mierze. 816. załoŜony w r. Ŝe pierwszy konwent joannitów został sprowadzony przez księcia Henryka Sandomierskiego i osadzony w Zagości przed 18 X 1166 r. L'ordre cistercien et son gouvernement des origines au milieu du XIII s. od XII w. (1098—1265). 1119 (carta caritatis). 3) w zakonach Ŝebrzących obowiązywała reguła św. uzaleŜnionych od klasztoru-matki. Wąchock (1179) oraz 4. Przykładowo tylko podamy. Jędrzejów. oraz regułą akwizgrańską z r. gdyŜ działalnością wszystkich ich filii kierowała kapituła generalna. bernardynów 55. ułoŜona przez św. załoŜony w r. który posiadał filie w Byszewie (Koronowo) (1254) oraz w Szpetalu 1254—1282 (po czym połączono ten konwent z Byszewą). 1337. niemieckiego i duńskiego. Sulejów. a takŜe templariuszy (z uzupełnieniem regułą św. K u t r z e b a. Reguły obowiązujące w Polsce w okresie XII—XV w. Franciszka. 2) kanonicy regularni kierowali się regułą Chrodeganga. Historia źródeł dawnego prawa polskiego. 529 dla klasztoru w Monte Cassino. 1—2. Koprzywnica (1185) z filią w Bardiowie. moŜna podzielić na trzy grupy: 1) benedyktyńska. która co najmniej raz w roku organizowała zjazdy wszystkich opatów i udzielała obowiązujących instrukcji 54. Najwięcej fundacji w Polsce doczekali się cystersi. 3. Augustyna. K l o c z o w s ik i. Z Altenbergu przybyły konwenty do Łekna (1153) z filią w Lądzie i w Obrze (1231—1237). z Pforty pochodzili zakonnicy osadzeni w LubiąŜu (1150). 1354 i następnych. Dla 'benedyktynów. Wiedeń 1877. ujęta jednolicie w r. Z działających w Polsce klasztorów niektóre odegrały powaŜną rolę i doczekały się swoich monografii. 375 i nn. klarysek. 2. a uzupełniana w latach 1331. Z pnia francuskiego z Morimundu burgundzkiego pochodziły: 1. 1149 — z filiami w Szczyrzycu (1236) i Rudzie (1238) oraz Jemielniku (1290). Janauschek. uzupełniana postanowieniami statutów wydawanych przez generałów zakonów i na kapitułach generalnych. joannitów podstawą organizacji była ich reguła zakonna wewnętrzna. s. Dyplomatyka — 18 o 73 . który z kolei miał filie w Mogile (1226). Zostali tu sprowadzeni z klasztorów macierzystych pnia francuskiego. J. Zakony na ziemiach polskich [w:] Kościól w Polsce t. niemniej zakony i klasztory były uniezaleŜnione od organizacji kościelnej świeckiej. 151—156. Z reguły tej korzystali teŜ dominikanie. L. cystersów. przy czym szczególnie cystersi i premonstratenzi (norbertanie) mieli najbardziej scentralizowaną formę rządów. Ich reguła i zasady działalności były zaleŜne od ogólnych przepisów konkretnego zgromadzenia. I.Stosunków wewnętrznych. Henrykowie (1227) i Ka64 4 M a h n. Originum Cisterciensium. która obowiązywała benedyktynów oraz cystersów — z uzupełnieniem dla tego zakonu z r. zaś dawną regułą św.

aiuTMzoa oqB|s 'ais X{iupna.8 AV npBj^ izua. 'H !'iq<n + 9££— ?>££ .ts o?/ ojfioj^ujf ' z o E z T !(jCsji3pui) 8 oi<n zeio (OOH — 9TTT) £ — T Xuioi 'U?6l— £S6I .BO T '?•£<* '98^1 — 9111 stsuap-tajsp smip.s 'Q£6l '£ 'ł ''łz 'aosjoj cn m.tojzsD23j ipftitzoaz<no?wpa.X|Bizppo A\ i i appso^a AV oSauM-ouprip BpAz ^Moupo CauzJłauM9AV 5pj BU sou^B^BTZp CaCoM.ps.ia?sfto <np. niX iAY ofezpBuiojS BzojBpodsoS DSOU^B^Brzp feuM^sua^ui aiujoSezozs T^ TSJ9q. OSOU^BJBTZp BMS BUAV.OJ§ (aiUB^IUTUIOp) aDBfBZDHBU I (aT -TIBJJ ) azoBjąez AUO ^ BZI apzsaa^w 'M.suoujajd T •du ^ B .Bj.S AV pfeZJBZ o§af aŜ ' ujapazjn ZBJK> (n§aaqiuBg T (OSSI) SOS l) ^otuqazj1i1 AV •(98ll) aTM^o M i (oill) z SBZ '(09SI — S82l) BMazpa^g op -OQ z 'oAzn^ 2 'Buna^ T . TDSOUU^ZD ąoj 'Buo^dAa^s a.£aqo z IUTB ^ TUUO ^ BZ OUB ^ TSBZ z UISSBZO z . ozpjBą ja^BJBąo AJBIUI i^spj op auozpBMOjds m po i -BUI M UITOM. po qoXuzoa M ^B§9iqazjd UISSEZD BU azaąop qoXuCXDBzmB§ao ąosods A \. i -Jiuzoj.zsB 'auzotjozo^ij i auCiSipj: Bjaizp M iCzaoaip T ^ooazfeisu MoaoAvp a zazadod azB^ .to wniiDAauaB mruojnjzclno 'z a A i u « g A|tAVBfod 'M nX PO ' qazj.'l£— 08 'S '6261 'K 'H Ndld 'zoMBJds 'aosjod m J[SA\.od Bjp 'oSauzoigan^i^ n^pfezjąo ix P ° tfo X{B|Bizp 9. -ojd 'o^sCaizpouzB^ amAV9{§ o.05iTT.ui -ui o§auCT§iaj nn5[ muazjazs A \ ais DSOU^BJBIZQ -ausazoM9 OMłsuazoapds BU niuBA\. atu uiaMpmpj 'uBzozsatui DBCnSn^sąo HDB ^ SBIUI M .sXo aiąos T^ZDBUZXAV S]<xt BUUJ •fauf^situ psoir[BfBizp op nstunso^s AV -eizp qoj -qD^uao.

Od czasu. Benedyktyni w tej dziedzinie odegrali. s. 3—4. 1959. 13. opactwo w Lubiniu utraciło. 1964. a pismo jednego z dokumentów wskazuje na to. 47—60. źródł. E. najstarsze nadania i próbowało je odtworzyć w XIII w. op. hist. 1969. t. gdyŜ nie były one najistotniejsze w ich działalności. 220. K u r b i s ó w n a. s. M. gdyŜ pozostała im tylko wewnętrzna działalność kancelaryjno-pisarska (nieliczne dokumenty opackie. Ŝe większość z nich nosi cechy dyktatu kancelarii ksiąŜęcej. obok dworu biskupów krakowskich i dworu ksiąŜęcego. nie posiadali wysoko zorganizowanych skryptoriów. benedyktyni — podobnie jak inne zakony — zrezygnowali z szerszej działalności kancelaryjnej. Stud.. nekrologi.). Gąsiorowski. Falsyfikaty lubińskie powstały w latach sześćdziesiątych XIII w.. Najstarszy do kument benedyktynów sieciechowskich (1252).. oddali się zaś całkowicie działalności liturgiczno-literackiej. 205). (KDW I 119. 58 57 275 . Ŝe mnich spisujący go uczył się sztuki pisania w skryptorium klasztoru w Pforcie (KDW I 324)60. 134 i n. t. Dyktat dokumentów Leszka Czarnego wystawionych dla dominikanów sandomierskich wskazuje nadto. gdy kancelarie ksiąŜęce dysponowały własnymi ośrodkami notarialnymi. Mazur. w wielkopolskim opactwie lubińskim powstały w początkach XIII w. Najsprawniej działały i najlepiej były przystosowane do potrzeb kanW. I tak np. źródł. B. 1968. cit. Najstarsze dokumenty poznańskiego domu joannitów. op. niewiele da się jednak powiedzieć o formularzach kancelaryjnych klasztornych. Studia nad pierwszymi dokumentami domu joannitów w Poznaniu wykazują. z. Być moŜe. niejako uboczna. 8. s. W skryptoriach benedyktyńskich spisywano równieŜ dokumenty. 57—73. S e m k o w i c z. Dwa dokumenty Leszka Czarnego dla dominikanów sandomierskich.. 4. cit. roczniki lub kroniki. Album Lubińskie) 57. s. przy czym charakterystyczne jest. 69 A. Ŝe w ich redagowaniu i spisaniu nie było udziału odbiorcy. Natomiast na terenie Wielkopolski kancelaria ksiąŜęca w XIII w. t. niemałą rolę w Ubogaceniu ówczesnych bibliotek i ówczesnego dorobku pisarskiego. 1963. 9. gdyŜ np. Stud. Wiśniewski. Były to kalendarze. B i e l i ń s k a. korzystała ze skryptorium dominikańskiego. Dominikanie. o czym była mowa. korespondencja na wewnętrzny uŜytek klasztorny). słynne Perykopy ewangeliczne z dołączoną do nich Liber Fraternitatis Lubinensis (tzw. Ŝe sporządzono je według formularza wielkopolskiej kancelarii ksiąŜęcej.tamtejszych mnichów. 27—59. i Ŝe sprawnie działające skryptorium joannitów nie traktowało prac kancelaryjnych jako swych czynności podstawowych 59 . tamŜe. t. Najstarsze dokumenty opactwa benedyktynów w Mogilnie (XI—XII w. 83—96.. s. Podobne zjawisko zaobserwować moŜna w pracy skryptoriów joannickich lub dominikańskich. s. w których wystawiano wszelką dokumentację przeznaczoną dla odbiorców. Ŝe benedyktyni — przy duŜej znajomości sztuki spisywania ksiąg — nie posiadali formularza kancelaryjnego 58. s.. 325. 60 Z. Stud. zapewne na skutek wypadków losowych.

Poszczególne klasztory korzystały z nadań majątków. W stosunku do innych zakonów — cystersi. W dokumentach klasztornych nie spotyka się jednak stanowiska pisarza ani notariusza. a takŜe kapituła generalna w Cistercium. Sprawy pracy skryptoriów i przypadki wykroczeń przeciwko uprawnieniom w wystawianiu lub pieczętowaniu dokumentów przez klasztory były przedmiotem obrad kapituły generalnej i dzięki temu dowiedzieć się moŜna równieŜ szczegółów z terenu polskiego. Przeszkodą w określeniu bliŜszego toku prac kancelaryjnych w skryptoriach cysterskich. W tych przypadkach dokument stanowił nie tylko udowodnienie prawnego stanu posiadania. gdyŜ był on dla nich środkiem dowodowym zabezpieczającym ich stan posiadania na szerokich terytoriach. Ŝe poszczególne klasztory cysterskie.). za co został razem ze współwinnymi skazany na karę biczowania przez 6 dni. W tym czasie nieomal wszystkie dokumenty przeznaczone dla klasztorów cysterskich w Małopolsce. które leŜały w duŜej odległości od właściwej siedziby klasztoru. Nic teŜ dziwnego. Dokument cenili w szczególny sposób. czy teŜ innych darczyńców (komesów. zwłaszcza w XIII w. A znowu w r. Łekno. Istniały one We Wszystkich klasztorach macierzystych na terenie Polski (np. na Śląsku i w Wielkopolsce były sporządzane w tamtejszych skryptoriach klasztornych. jest fakt. Jednolity formularz kancelaryjny. XIII w. 1247 znajduje się w statutach kapituły wzmianka o bracie Jakubie z klasztoru w Paradyzu. LubiąŜ. ale jednocześnie był podstawą do dalszych transakcji. w 'których był wyznaczony pracownik odpowiedzialny za prace notarialne. przywiązywały doń szczególną wagę. zapewne w celu zamierzonego fałszerstwa. zalecany niewątpliwie przez kapitułę generalną oraz te same szkoły pisarskie pozwalają z duŜym prawdopodobieństwem ustalić produkcję skryptoriów. który zbiegł dopuściwszy się fałszerstwa pieczęci qui publice dicitur esse falsarius plurium sigillorum. Dyktat i pismo cysterskie rozpoznać moŜna w dokumentach róŜnych wystawców na rzecz klasztorów cysterskich. przewaŜnie przez filiację formularza i tekstu dokumentów oraz poprzez filiację cysterskich szkół pisarskich.. Dobra te cystersi mieli zwyczaj sprzedawać lub zamieniać w celu komasacji ziemi i prawidłowego gospodarowania nią. I tak opat klasztoru w LubiąŜu w r. Ŝe rozporządzamy b. gdy klasztory te otrzymywały liczne nadania ksiąŜęce. mieszczan itp. 1220 wspólnie z opatem macierzystej Pforty i współopatami z Yolkenrode i Sittichenbach dopuścił się naduŜycia opieczętowania nie zapisanych dokumentów. Jędrzejów. czy pochodziły z nadania ksiąŜęcego. Skryptoria cysterskie działały na wzór małych organizmów kancelaryjnych.celaryjnych skryptoria cysterskie. Brat Jakub 278 . otrzymywali więcej przywilejów. podlegał on zapewne bezpośrednio opatowi klasztoru i był traktowany jako jego pisarz lub notariusz. niezaleŜnie od tego. Paradyz). ale często działały teŜ sprawnie w filiach tych klasztorów. Ich rozkwit przypadł na I pół. obdarzani hojnie majątkami. rycerzy. biskupiego. znikomą liczbą dokumentów opatów klasztorów. Sulejów. często w innej dzielnicy ksiąŜęcej.

Od tego teŜ mniej więcej czasu skryptoria klasztorne spisują obok ksiąg dokumentację na uŜytek wewnętrzny. Cystersi oddziaływali równieŜ na organizację dworskich kancelarii w krajach Europy wschodniej. Przenoszenie wzorów kancelaryjnych z klasztoru do klasztoru nie było trudne. 227. XIII w. Gdy jednak chodzi o stosunki polskie sytuacja taka nigdy nie zaistniała. t. jak juŜ powiedziano. gdyŜ dwory ksiąŜęce korzystały z usług kleru świeckiego. umoŜliwiały unormowanie wszelkich przejawów Ŝycia i organizacji klasztoru. tj. s. i w pół. a ich działalność kancelaryjna jest ograniczona do najpotrzebniejszych czynności pisarskich. Klasztory stanowiły tu nietypowy wyjątek. klasztory. przedtem jednak w obieg dostało się zapewne wiele falsyfikatów opieczętowanych pieczęciami jego dzieła61. l. uchwała nr 15 pod rokiem 1247. a stosowała go równieŜ jego filia — Obra. Dokument opacki lub konwentu był stosunkowo rzadki. gdyŜ zostawali kapelanami dworskimi i przenosili wzory zakonu do kancelarii świeckich 62.. •2 I. Jeśli nawet spisywały bruliony lub gotowe czystopisy. Inne ośrodki kancelaryjne w tym czasie sporządzały przede wszystkim dokumenty jako ich wystawcy. były głównymi twórcami dokumentów wystawianych przez róŜnych darczyńców na ich rzecz. zmierzające do odcięcia się od formularza klasztornego i wyeliminowanie dokumentu odbiorcy. W praktyce kancelaryjnej jest to zjawisko specyficzne. t. 3.. utrzymywane głównie przez regularne zjazdy opatów w Citeaux.został ujęty w 1248 r. uchwała nr 33 pod rokiem 1220. które trudniły się redakcją dokumentów szczególnie cystersi mieli zrutynizowany system pracy kancelaryjnej i posługiwali się wzorem formularza. Tego samego formularza uŜywał Paradyz wywodzący się z klasztoru w Lehnin. gdyŜ wśród cystersów nie brakowało ludzi wykształconych. który przybył w latach 1142—1153 z Altenbergu posługiwał się formularzem swego macierzystego klasztoru. W praktyce kancelarii dworskich na terenie wszystkich dzielnic daje się zaobserwować zjawisko przeciwne. 277 . op. jako dokument odbiorcy poświadczony przez innego wystawcę. JuŜ w latach siedemdziesiątych XIII w. cit. Cistercien. to był to znikomy procent ich produkcji kancelaryjnej. dokument odbiorcy klasztornego w kancelarii ksiąŜęcej jest sporadyczny. głównie z zakresu spraw gospodarczych lub procesowych klasztoru. Wspólne więzy wszystkich (klasztorów cysterskich. H a j n a l. którzy pobierali nauki na ówczesnych uniwersytetach w Bolonii i w ParyŜu i znali ówczesne zasady pracy notarialnej. Bardzo zbliŜony do tego 61 Statutu capitulorum generalium ord. Obowiązywał on zwłaszcza w klasztorach cysterskich pochodzących z pnia niemieckiego. Dokumentacja klasztorów w XII—XV w. natomiast skryptoria spisywały u siebie dokumenty róŜnych darczyńców. który łatwo jest rozpoznać. Wśród zakonów. I tak konwent klasztoru w Łeknie. W XII w.

Imiona ksiąŜęce Bolesław.). s. Często brak w nich daty dziennej. a to: Quoniam acta (facto) mortalium temporalem seąuuntur motum. cii.formularza był równieŜ wzór. Wśród tych areng było kilka. Dokumenty dyktatu cysterskiego moŜna rozpoznać równieŜ po rozwlekłej. Boleslanus itp. Przemysł. na ogół nie taką jaką stosowano w kancelarii ksiąŜęcej (np. była ona przewaŜnie stosowana błędnie. Ŝe był on spisywany zwykle przez zakonników napływowych. Widzi się to po trudnościach w wyraŜaniu brzmienia słów polskiego pochodzenia. które szczególnie upodobali sobie pisarze skryptoriów. dokumenty wystawiane głównie w sprawach sporów majątkowych. data dzienna. 278 . A r e n g i cysterskie były bogato rozbudowane. op. Rozpoczynała się słowami: Acta sunt hec anno gracie (rok. inwokację in nomine domini amen. W XIV i XV w. zwłaszcza do r. Te same trudności mieli mnisi z oddaniem brzmienia nazw miejscowości. Cum ea. XIII w. Charakterystyczną cechą dokumentów cysterskich jest nie tylko formularz. Świadkowie występowali zwykle przed datacją. która była zwrotem kancelarii ksiąŜęcej. Dat a c j a powracała znów w formie i treści jednolitej. 1250 stosowano dei gracia. ich myślą przewodnią było przypomnienie o zawodności pamięci ludzkiej. nie róŜniły się w formach od dokumentu cysterskiego odbiorcy. 193—197. Dokumenty wystawione przez opatów i konwenty klasztorów w XIII w. na zakończenie korroboracji63. miejsce). M M. Formuła dewocyjna brzmiała na ogół: divina miseratione lub: divina favente clemencia. B i e l i ń s k a. kwiecistej i mało> precyzyjnej narracji. Mogiła. Henryków. bardzo rzadko natomiast. Były sporządzane głównie w jęz. ale równieŜ pewne nawyki skryptoriów. dyspozycji i korroboracji. wg którego spisywały swoje dokumenty klasztory wywodzące się z Pforty i ich filie: LubiąŜ. czasem nie ma miejsca wystawienia dokumentu. que geruntur in tempore ne simul per oblivionem labuntur. rzek oraz wszelkich zwolnień immunitetowych. nie polskiego lecz obcego pochodzenia. Quoniam mundus caducus est. I tak w dacie dokumentów rzadko podawano wszystkie jej elementy. Inwokacja w tym formularzu brzmiała: In nomine sancte et individue Trinitatis amen. zamiany dóbr lub w innych ogólnych sprawach klasztoru stały się bardziej uproszczone w formie i w treści. tylko klasztory cysterskie wywodzące się z pnia francuskiego (Morimundu) stosowały juŜ w I pół. Względy natury prawnej ustępowały tu miejsca dygresjom religijno-filozoficznym. Jeśli znalazła się w nich indykcja. Promulgacja nie odbiegała od utartych wzorów ówczesnych i z odmianami zamykała się w następującym motywie: notum facimus tam presentibus quam futuris (presens scriptum inspecturiś). Boleslaus cystersi pisali Boleslaws. Poznać teŜ moŜna dokument cysterski w klasztorach pochodzenia niemieckiego po tym. Władysław mają pisownię przeróŜną.

akty kupna — sprzedaŜy itp. 112—116. 1. M. S. Obok ksiąg przywilejów pojawiły się księgi spraw konwentu. XIII w. 1157. jak wpływ szkoły pisarskiej łekneńskiej na skryptoria w Obrze i ParydyŜu 65.. Revue Benedictine.. 1889. Liber l—2. op. lub teŜ w układzie topograficznym wg klucza majątków klasztornych. 1896. Die Lehre von den Privaturkunden. 65 64 279 . TenŜe. 197 i nn.. 112—117. wyd. dłuŜne itp. Księgi te prowadzono w porządku chronologicznym otrzymanych dokumentów. księgi zmarłych (libri mortuorum).).łacińskim. Eine Luttliche Schriftprovinz. z której pisarz wyszedł. do której pisarz klasztorny. B i e n i e k. KDW I 281). s. 1891. kopiarze swoich przywilejów i nadań. XII w. LITERATURA Organizacja i d z i e j e zakonów i klasztorów polskich U. S e ra kowi c z. 2. Od XV w. 8. później kursywą dokumentową. P o s s e. wreszcie zapiski o charakterze gospodarskim. Kancelarie i dokumenty wielkopolskie XIII wieku. O.. s. M. 237 i nn. Pismo dokumentów odzwierciedlało szkołę pisarską. Skryptoria klasztorne spisywały juŜ od XIII w. 33—54. Possego o filiach szkół pisarskich klasztornych. Hist. późniejszy opat Piotr wpisał nadania klasztorne66. B i e l i ń s k a. op. 13. prowadzono we wszystkich klasztorach księgi rachunkowe dochodów i wydatków. Benedictins Liegeois en Pologne au XII s. A 1. Były więc pisane w początkach XIII w. z. 1908. prawie we wszystkich klasztorach powstały księgi przywilejów. Uwagi nad powstaniem klasztoru w Strzelnie i fundacja Piotra Wlostowica około pół. 334—343. Maleczyński. 185—232). tamŜe. Schubert. Gródecki. na długim pasku pergaminu mniszka klasztoru w Ołoboku spisała tekst czterech dokumentów ksiąŜęcych pochodzących z pół. s. prawie współcześnie z datą ich pochodzenia (Poznań AP. W XV w.. t. spisy mnichów. Seria C. 88 Księga Henrykowska. s. R. Bielińska. Z czasem w klasztorach narastała równieŜ dokumentacja dotycząca spraw sądowych (procesy majątkowe.. Schuberta o prowincjach pisarskich64 znajduje całkowite potwierdzenie w przypadku klasztornych szkół pisarskich. s. Abrahama. nadania. W. R. cit. Księga ku czci W. Podobnie. pismem ksiąŜkowym. s. do których wpisywano otrzymane przywileje. Ołobok Kl. s. Bydg. cit. Wrocław 1967 (Klasztorne ośrodki kancelaryjne Wielkopolski w XIII w. H. nr 3. Teoria O. B e r l i e r e. Une Colonie des moines Liegeois en Pologne au XII siecle. rozszerzona i wzbogacona tezą H. K. Prac. TN. R. Poznań 1949. Kom. O wpływie szkoły pisarskiej leodyjskiej na dukt do kumentów łeknenskich z r. na pergaminie ciętym w podłuŜne wąskie pasy. Wpływy Pforty na dukt dokumentów lubiąskich są tak samo oczywiste. 1930. Jednym z pierwszych kopiarzy dokumentów była Księga Henrykowska.

Rola cystersów w Polsce w XII w.. BłaŜkiewiczówna. t. Z dziejów i literatury. TNT. s. Chłopocka. 110 i nn. Kraków 1937. Gotarda w Szpetalu pod Włocławkiem zakonu cysterskiego ok. Warszawa 1955. Histoire des Chevaliers Hospitalieres de St. Przegl. s. ParyŜ 1951. Czachorowski. Sprawozd. Roczn. z. Janauschek. Przegl. Fundacja i pierwotne uposaŜenie klasztoru cystersów w Łeknie. Zakony kościoła katolickiego do połowy XIV w. 1929. Pierzchalanka-Jeskowa. Warszawa 1845. B u s s y. s. Jean de Jeruzalem. N i w i ń s k i.. K. 2. PTPN. W. Sprawozdanie PTPN. Zakony na ziemiach polskich w wiekach średnich. z. t. A. S. K. Kancelaria i kościół św. 1098—1265. H. Likowski. Karwowski. 186—219. fur Schl.I. Gniezno 1934. N o w a c k i. D a v i d. 1930. Jean de Jćrusalem. Jana Jerozolimskiego w Poznaniu. w świetle uchwał kapituły generalnej. Kraków 1939. 492 i nn. H. 1952. Aroh. Powstanie i rozwój wielkiej własności ziemskiej opactwa cystersów w Kołbaczu w XII—XIII w. Toruń 1963. cz. 30'—84. B. s. PTPN. t. TenŜe. 41. Les Benedictins et l'Ordre de Cluny dans la Pologne medievale.^Szkice z dziejów papiestwa pod red. 89—93. Ewolucja poglądów gospodarczych cystersów do poi. 36. 30—31. Opactwo św. K r a s o ń. ParyŜ 1859. Piwarskiego. 68. S i l n i c k i. Średniowiecze. 1: 1237—1517. s. s. Album Warszawskie pod red. 1934. Poznań 1950. K. S. Kań tak. ParyŜ 1939. Die Stifter und Kloster der Promnz Pommern. Warszawa 1936. J.. l—64. s. Delaville de Roulx. A. 4. h-f. 1228—1285—1358. K a m i ń s k i. J.. z. TenŜe. l—2. s. Hist. l. Kłoczowski. t. 3. Kraków 1968. R. XIII w. l—3. Łekno 1917. Dawne opactwo cysterskie w Lądzie. 1). 43. hist. L. t. s. Początki kanoników regularnych w Polsce. t. M a ł e c k i. 3. s. J. hist. hist. 18. l. Przyczynek do misji pruskiej biskupa Chrystiana. T. L. Historia Śląska od czasów najdawniejszych do roku 1400 (o joannitach. 180—202... s. T. Franciszkanie polscy. t. Dzieje klasztoru w Czarnowąsie na Śląsku w wiekach średnich. Wójcickiego. T. Klasztory w Polsce w obrębie wieków średnich. Manteuffel. 1960. Łuszczkiewicz. 1950. l—2. Warszawa 1958. W. Poznań 1953. K. l. J. cz. Fundacja i dzieje uposaŜenia do końca wieków średnich. Roczn. l—43. s. Wiedeń 1877. H. Dawne opactwo zakonu cysterskiego w Lądzie. Roczn. Opactwo cystersów w Wąchocku. M. Szt. t. t. t. [w:l Kościół w Polsce. 16. Geschichte des Klosters Lekno-Wongrowitz. 70—94. 280 . 2. t. UposaŜenie klasztoru cystersów w Obrze w wiekach średnich. Kirchengesch. 375—582. M a h n. Sprawozd. nr 2. 1928.. J. 1911. * TenŜe.. 1—104. Kom. PTPN t. UposaŜenie i organizacja klasztoru norbertanek w śukowie od XIII do połowy XV w. 68. Zarys dziejów zakonu maltańskiego w Polsce. W. P. KrzyŜanowski. Dos Dominifcanerfcloster m Brieg (1336—1545). Depdolla. 2. Eistert. 1888. Papiestwo i cystersi ze szczególnym uwzględnieniem ich roli w Polsce na przełomie XII i XIII w. M. Hoogeweg. L'orde cistercien et son gouvernement des origines au milieu de XIIle siecle... A. ParyŜ 1894. Lwów—Petersburg 1896. t. M. Szczecin 1924—1925. Originum Cisterciensium. A. Cartulaire general de l'ordre des hospitaliers de s. RAU.

Forsch. R. Sprawozd.. Bd. Klasztor cysterek w Ołoboku. 7. 88—99. Kwar t. 14. K u j o t. Najdawniejsze dzieje klasztoru cysterek w Ołoboku. Schles. Die sogenannte Leubuser Stiftungsurkunde von 1175. 1935. R. TenŜe. 1—56. źródł. 1890. WieZfca własność cysterska w osadnictwie pogranicza Śląska i Wielkopolski. Bd 71. TenŜe. 193—209. Toruń 1909. Poznań UAM. 2. Hist. S. 1930. 63—110. s.).S. AU. Początki klasztoru cysterek w Owińskach (1242—1250). cz. Opactwo cysterskie w Szpetalu a misja pruska. TNT. Kętrzyński. L i k o w s k i. TenŜe. Krupicka. s. 1939.. Yorarbeiten zum Schlesischen Urkundenbuch. źródł. Zeitsch. t. 1938. K. R. Przyczynek do dziejów osadnictwa na Podhalu. 12. Roczn. Altpreuss. s. Wielka własność cysterska na Dolnym Śląsku w XIII w. Bd 24. Warszawa 1960. G ą s i o r o w s k i. Zajączkowski. 7. W. Poznań 1964. Najdawniejsze dzieje klasztoru cystersów w Szczyrzycu (1238—1382). 1937. s. Poznań 1924. A. s. 9. Bd 73. s. Najstarsze dokumenty poznańskiego domu joannitów. B. t. hist. Sztuki.. Skryptorła i dokumenty klasztorne H. Die Ordenkanzleien in Preussen. 83^95. Księga pam.Dzieje zakonu krzyŜackiego. Ein Beitrag Ŝur Beurteilung der Echtheitsfrage. 1—75. S. J.. RAU h-f t. O wpływie szkoły pisarskiej leodyjskiej na dukt dokumentów łekneńskich z r. 8. der Yereins fiir Gesch. 16. M. 1228. Kiłrbisówna. 357—360. 3—8. Kartografia średniowiecznych klasztorów cysterskich w Polsce. Trawkowski. cz. s. H. Najstarsza tradycja opactwa cystersów w LubiąŜu. H. S. Goetting. Zeitsch. 1968. t. t. 1175—1253. des Yereins fiir Gesch. Przyczynek do dyplomatyki polskiej wieku XIII. 281 . ku czci W. Pierwotna fundacja klasztoru w Przemęcie z 1210 r. Roczn. s. Zachwatowicz. 41. H. Zeitsch. R. R. O. Abrahama. Maleczyński. S. Kwart. Busching. s. z. Łódź 1946. Kr zyŜano wski. 1921. 3. hist. 1964. 1 9 0 4 .. Usąue in Pruciam . liter. Die Urkundenfdlschungen des Klosters Trebnitz. A p p e 11. Kraków 1902. 47--60. s. F r i e s k e. 1898.. 2. 1936. 334—336 + tabl. TenŜe.. 1153. J. t. hist. des Yereins fur Gesch. Najstarsze dokumenty opactwa benedyktynów w Mogilnie. S. A.. s. S. Górka. 9—21. l. 27—59. Wielgosz. Biul. l. Warszawa 1959. Zeitsch. 161—187. Schles. Przew. 1963. Die Echtheit der Trebnitzer Grundungsurkunden (1203—1218). Studia nad dziejami Śląska. 1928 (praca niepubl. nauk. Studium nad dokumentami kawalerów Dobrzyńskich z r. Wrocław 1821. Zakrzewski. Stud. Eine unechte Trebnitzer Urkunde von Jahre 1262. 13. 70. Schles. Urkundenstudien Ŝur Geschichte der Kloster Heinrichau. s. M. s. 1310—1324. Schles. fur Gesch. Z. 9. s. Jh. S za c h er sk a. P rzywileje szczyrzyckie.. Wrocław 1940. 1932. Podrobione dyplomata tynieckie.. Lwów 1911. 1 8 . H e i n. Die Urkunden des Klosters Leubus. K u t r z e b a.. Stud. 1874.

s. W. wyd. fur Osteurop. W kwestii fałszerstwa dokumentów. 401—404. R. 282 . śur Frage der Urkundenfdlschungen des deutschen Ordens. 63—96.. s. Zeitsch. śląskich. Arch. Początki klasztoru cystersów w Sulejowie. Roczn. Szacherska. PAU. RAU h-f t.. s. 4. 61—73. 38. 166—208. Dwa nieznane dokumenty szpetalskie. Die -Cistercienser Abiei Lond im Stadtkolnischen Archiv. Lwów 1930. fundacją i rozwojem uposaŜenia.. O interpretację dokumentów trzebnickich. T. Dokumenty Łokietka dla dóbr łęczyckich opactwa wąchockiego. Kwart. 2. N i w i ń s k i. 92—96. t. Kopiarz klasztoru norbertanek w Zukowie. l—24. J. Mitteil. 25. O. śur Leubuser Urkunde von 1175. hist. R. Stud. Forsch. Kraków 1948. s. 411-480.. Zeitsch. Die Lehre von den Privaturkunden. Abrahama. Bd 34.. A. Ziemia. t. 1992. 1208. S m o l k a. A. Benedyktyni w Sieciechowie i Opatowie.. 5. hist. TNT t. 143—171. Studium dyplomatyczne o akcie Idziego dla klasztoru benedyktynów w Tyńcu. 342—370. wyd. Kętrzyński i S. Budkowa. Urkundliche Geschichte des ehemaligen Cistercienser Klosters zu Paradies. 34—38.. hist. K. Schles. 268—312. Z. wyd. s. 23. Kwart. s. Najstarszy dokument polski. t. Maleczyński. Księga pam. 25. s. Bd 4. s. Poznań 1949. Kwart. R. Z. 71—127.. S c h u 11 e. 1904. K. M. F. Gesch. 1910. Małopol. TenŜe. s. Sikora. 46. 1—17. wyd. Zap. Czachorowski. 28. Pisma pośmiertne. 429—453. F. Kwart. s. s. B. s. Hist. 1932. W.A. hist. Kom. hist. s. l. 9. Nieznane nadania na rzecz opactwa jędrzejowskiego z XII wieku. Seraphim. wielkopolskim. 66—97. Lwów 1875. Hist. 1964. Preuss. N i-w i ń s k i. 1924. Lipsk 1887. Dos Heinrichauer Griindungbuch nach seiner Bedeutung fur d. Mitkowski. ku czci W. M. 1932. Geschichte des Urkundenwesens m Schlesien. Polaczkówna. z. 23. Kwart. R. źródł. 5. P o s s e. 16. 18. a ponadto: Codex diplomaticus monasterii Tynecensis (Kodeks dyplomatyczny klasztoru tynieckiego). Semkowicz. Potkański. Ŝur Brandertb. Stud. t. 1935. z. H. M. s. Gesch. Pęckowski. R. z. Ulanowskł. Dokumenty klasztoru PP Norbertanek w Imbramowicach z lat 1228—1450. E. Międzyrzecz 1886. Stud. 46. 371—377. 1914. s. s. Dwa nieznane dokumenty jędrzejowskie z XIII wieku. l—87. 1959. Kraków 1924. Studia nad dokumentami. Z dziejów kancelarii ksiąŜąt kujawskich w XIII w. 77—126. Missalek. Małecki. RAU h-f t. 1900.. Warmiński. t. 1/2. Stadtarchiv Koln. 371—377. Kraków 1888. 1891. M. s. R.. 1960. 15. Perlbach. P a p e e. Tymieniecki. O załoŜeniu i uposaŜeniu klasztoru w Mogilnie. s. 24. Źródła Dokumenty klasztorne opublikowane są w kodeksach: małopolskim. 456—459.. -wy A. Andrzeja w Krakowie. O załoŜeniu i uposaŜeniu klasztoru benedyktynek w Staniątkach i św. hist. Uwagi o dokumentach klasztoru cysterek w Owińskach. Bd 19. Dokumenty Łokietka dla dóbr łęczyckich opactwa wąchockiego. K. aus d.. Nieznane dokumenty miechowskie 1325—1399. źródł. s. W. 2. 1906. 1957. des Yereins fur Gesch. u. S. R. s. R. hist. Roty przywileju Henryka I Brodatego dla Trzebnicy z r.

s. MPH. CDS Bd 2. 1939. 66—82. 16. t. Wrocław 1854. wyd.. Bd 10. Urkunden (60 dokumentów do dziejów klasztoru cystersów w Henrykowie z lat 1220—1310) [w:] Liber iundationis claustri S. W. s. CDS. wyd. A. 1870. wyd. wyd. der Dominikanerinen in der Stadt Ratibor. wyd. . Wattenbach. Nieogłoszone dokumenta tyczące się klasztoru w Lądzie. Bd l. 39—46. s. Wrocław 1857. Nieznane dyplomy średniowieczne do dziejów opactwa cystersów w Wąchocku. W. wyd. Kętrzyński. G. Kraków 1634. s. Berlin 1940. Wdowiszewski. Warsz. Nakielski. wyd. Wrocław 1881. t. Archeion.. in Heinrichow. N e h r i n g. Urkunden der Klóster Rauden und Himmelwitz der Dominikaner u. Miechovia sive promptuarium antiquitatum S. Wrocław 1859 (Racibórz Rudno i Jemielnica z lat 1223—1514). 147—212.Liber mortuorum monasterii Landensis. 468—500. CDS. Urkundenbuch des Klosters Czarnowantz. monasterii Miechoviensis. Urkunden des Klosters Kamenz. 5. Bibl. Wattenbach. Z. Marie Virg. W. L e h m a n n. Pfotenhauser. t. 4. P. Stenzel. wyd. Urkundenbuch des Klosters Dobrilugh. wyd.

Ŝydaczowskich (1916). in. O kancelariach sądowych województwa krakowskiego pisał S. Na przykładach teŜ głównie ruskich oparta została równieŜ monografia Palestry i ksiąg sądowych ziemskich i grodzkich w dawnej Polsce tegoŜ 284 . przekształcającym się w ciągu stuleci z ponadstanowego sądownictwa panującego okresu monarchii wczesnofeudalrfej w samorządowy sąd szlachecki Polski okresu demokracji szlacheckiej i oligarchii magnackiej. związane genetycznie z monumentalną publikacją Akt grodzkich i ziemskich z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie. Dla okresu późniejszego ciągle duŜe znaczenie mają tu prace R.ROZDZIAŁ X. (1903). Odrębnym torem szły w historiografii polskiej badania nad organizacją kancelarii sądowych. którymi zajmowano się głównie z okazji badań archiwalnych i porządkowania spuścizny aktowej powstałej w tych kancelariach. Kutrzeba (1909). wreszcie lwowskich (1938). bełzkich (1918). Wolffa (1962). Dzieje zarówno sądownictwa jak i kancelarii oraz jej spuścizny są jak dotąd zbadane bardzo nierównomiernie. Dla dziejów formowania się sądów tzw. TenŜe badacz omówił szczegółowo dzieje powstania i kompetencje urzędu starościńskiego w Polsce XIV w. Dąbkowski. publikując w latach 1915—1938 kolejno monografie kancelarii i ksiąg buskich (1915). Gąsiorowski (1970). Sądownictwu polskiemu czasów przedimmunitetowych poświęcił kilka prac przede wszystkim Z. 1933). halickich (1917). trembowelskłch (1920). Wojciechowski (1932. dał P. Hubego (1896. 1905) oraz F. działające w stuleciach XIV—XVIII związane są organicznie z sądownictwem.. Dunin (1880). Z. STAN BADAŃ Kancelarie ziemskie i grodzkie. Dzieje średniowiecznego sądownictwa mazowieckiego badał K. Kutrzeby (1901—1902). podstawową pozostaje ciągle monografia' S. a takŜe składzie sądów ziemskich w Wielkopolsce tego okresu pisał A. KANCELARIE ZIEMSKIE I GRODZKIE 1. ziemskich i grodzkich schyłku XIV i XV w. Kaczmarczyk (1939). O organizacji władzy starościńskiej w XV w. dla znajomości organizacji tego sądownictwa istotne znaczenie mają równieŜ studia A. Piekosińskiego (1898). Liczne przyczynki do dziejów kancelarii sądowych poszczególnych ziem ruskich. Sądownictwo czasów Kazimierza Wielkiego badał m.

Hubę (1905). Bielecka. publikując zarysy dziejów kancelarii grodzkich i ziemskich XIV—XVIII w. Perzanowski.-dotąd nawet nie rozpoczętych. Gąsiorowski zestawiający drogi rozwoju średniowiecznego dokumentu sądowego w poszczególnych dzielnicach Polski (1969). DuŜe znaczenie mają dotychczas ustalenia S. Osobną pracę poświęcił im juŜ R. (1954. Dzieje kancelarii sądowych w Polsce średniowiecznej wymagają jeszcze dalszych badań. co sprawiło. W badaniach nad spuścizną kancelarii sądowych przewaŜały jak dotąd monografie ksiąg wpisów. O najstarszych księgach krakowskich pisał z okazji ich wydawania B. (1968) oraz A. księgom wielkopolskim poświęciła więcej uwagi J. Lubomirski (1879). Brak ciągle dziejów rozwoju księgi wpisów sądu szlacheckiego. XVII i XVIII w. Opracowanie krótkiego okresu dziejów kancelarii grodzkiej krakowskiej w XVI w. podobnie chronologii rozwoju i upowszechnienia dokumentu sądowego. Te braki w literaturze powaŜnie ograniczają moŜliwość szerokiego przedstawienia dziejów rozwoju kancelarii sądowych w Polsce późnośredniowiecznej. analizy jej składu osobowego w sensie pochodzenia społecznego. Księgi ziem ruskich omawiał wielokrotnie P. XV w. Ulanowski (1884—1886). pierwszego wyłomu dokonał tu dopiero Z. obok bogatej spuścizny aktowej zachowało się wiele cennych aktów normatywnych. podobnie o mazowieckich J. dał teŜ Z. zmuszając niejednokrotnie do oparcia wywodów na fragmentarycznych oczywiście badaniach szczegółowych i cięciach przekrojowych przez olbrzymi materiał źródłowy. długo nie były przedmiotem badań. 1925). Dąbkowski w swoich monografiach kancelarii i ksiąg. dla którego. Szczególnie daje się odczuć brak opracowań początków kancelarii. Wojas (1957). wykształcenia itp.. 1957. 1965).i osiemnastowiecznych źródłach a przez to stosunkowo mało przydatne dla badania początków kancelarii ziemskich.autora (1926). Dąbkowski. Vetulani. 285 . Kancelarie sądowe innych ziem koronnych przez długi czas pozostawały poza zainteresowaniami badawczymi historyków. Ŝe obraz polskiej kancelarii sądowej widziany bywał często przez pryzmat stosunków kresowych. będących zresztą najwaŜniejszym produktem tych kancelarii. T. Brak chociaŜby próby zbadania kancelarii średniowiecznej jako ośrodka kulturotwórczego. Bielecka) opisując działalność kancelarii zajmowało się przede wszystkim okresem późniejszym. oparte jednak w przewaŜającej mierze na późnych. Bielecka (1965). większość autorów (szczególnie P. Natomiast dzieje dokumentów wystawianych przez sądy (z wyjątkiem pozwów — tym poświęcił wyczerpującą monografię A. takŜe J. Kętrzyńskiego (1934). ustalających zasady działania kancelarii sądowych. głównie siedemnaste. Dopiero w ostatnich latach kancelariami wielkopolskimi zajęła się J. pisząc o dokumencie sądu ziemskiego krakowskiego do pół.

5. SĄŁ>V ZIEMSKIE I GRODZKIE W POLSCE ŚREDNIOWIECZNEJ Sądownictwo jest jedną z najwcześniej uchwytnych funkcji państwa wczęsnofeudalnego. w otoczeniu moŜnych. na którym rozstrzygano sprawy najwaŜniejsze. takŜe sprawy dotyczące własności ziemi. stopniowo sądy na wiecu (in colloąuio) stały się forum. j Zjednoczenie państwa polskiego dokonujące się w początkach XIV w. bądź teŜ za pośrednictwem swych urzędników lokalnych. dobieranych dowolnie spośród 286 . dla duchowieństwa). państwowemu. Doprowadziło to juŜ na przełomie XIII i XIV w. przyspieszyło konieczność nowych rozxwiązań sądownictwa królewskiego. W miarę wykształcenia się stanów i osłabiania władzy ksiąŜęcej stopniowo dokonało się wyłączenie pewnych osób i spraw spod jurysdykcji urzędników panującego.iprawa nieodpowiedniego t(ius non responsivum) uzyskiwało prawo do tworzenia własnych sądów oraz moŜnowładztwa otrzymującego często prawo stawania wyłącznie przed sądem sprawowanym bezpośrednio przez panującego. generalis). do wytworzenia się zaczątków charakterystycznego dla ustroju feudalnego sądownictwa stanowego (najwcześniej. podlegała początkowo cała ludność państwa. Sądownictwu ksiąŜęcemu. sprawującego tutaj bezpośrednio swą władzę królewską. niwelując w ten sposób do pewnego stopnia ujemne następstwa wyłączenia szeregu osób i spraw spod sądownictwa urzędników lokalnych. 1252. Władza sądowa naleŜała w państwie feudalnym do panującego. dla których stopniowo ucierać się zaczęła nazwa sądów ziemskich (iudicium terrestre). terenowe sądy królewskie (iudicium regale). które w miarę upowszechniania się immunitetu i towarzyszącego mu tzw.głową sądów ziemskich staje się |w imieniu króla sędzia ziemski$(iudex terrestris. częściej goszczącej króla. bo juŜ po r. Ich organizacja i skład układały się róŜnie^ w poszczególnych dzielnicach kraju. głównie pomiędzy moŜnymi lub księciem a moŜnymi. obok niego szybko pojawia się podsędek. księcia. Skutki procesu osłabiania sądownictwa urzędników ksiąŜęcych hamowane były w okresie rozdrobnienia feudalnego faktem istnienia na obszarze Polski stosunkowo nieduŜych księstw dzielnicowych. Sądy panującego odbywały się najczęściej na wiecach.. sądzili na rokach sądowych w otoczeniu kilku asesorów. Obecność księcia w kaŜdym z nich pozwalała mu na objęcie swą bezpośrednią jurysdykcją najczęściej całego obszaru swego księstwa. KsiąŜę sądził takŜe na rokach nadwornych (in curia). stanowił teŜ istotne źródło dochodów dla panującego i jego aparatu urzędniczego (kary i opłaty sądowe). króla. Obydwaj ci urzędnicy. który wykonywał ją bądź bezpośrednio. mianowani (doŜywotnio) i bezpośrednio zaleŜni od króla. kasztelanów. Wymiar sprawiedliwości był waŜnym czynnikiem zapewnienia spokoju i bezpieczeństwa w państwie. W Małopolsce. Dotyczy to przede wszystkim duchowieństwa. We wszystkich województwach zjednoczonego państwa pojawiły się więc w XIV w. Na obydwu sądach nad prawidłowością przebiegu procesu czuwał najczęściej sędzia nadworny (iudex curiae) i pojawiający się później podsędek (subiudex).

sieradzki. tylko sporadycznymi gośćmi na rokach sądowych. pojawił się i w Małopolsce. których centra stanowią znaczniejsze miasta regionu. którzy byli w XV w. Po zaniku wieców dokonującym się około pół. wreszcie chorąŜy. W ściślejszej Wielkopolsce i w dzielnicach środkowopolskich (Sieradzkie. Ten sześcioosobowy urzędniczy skład sądu ustalił się ostatecznie w początkach XV w. tytuł starosty generalnego). jsądosiów. Podział na powiaty utrzymał się aŜ do schyłku Rzeczypospolitej. XIV w. Bardzo podobnie ukształtował się skład sądu ziemskiego na Mazowszu ksiąŜęcym. sędzią i podsędkiem w skład sądu ziemskiego właściwej Wielkopolski weszli szybko czołowi przedstawiciele lokalnej hierarchii urzędniczej — wojewoda. sędziowie uczestniczą częściej w roczkach powiatowych. na których odbywały się równieŜ sądy.w Krakowie. nie znalazł on natomiast zastosowania w ziemiach środkowopolskich. wiecach sądowych (colloąuia). stopniowo coraz rzadziej. tylko niewiele większym województwie kaliskim było ich aŜ 6.obecnych na rozprawie godniejszych reprezentantów miejscowego rycer1. sądzących najczęściej bez udziału właściwych urzędników ziemskich (sędziego. zwani wiceurzędnikamij komornikami (szczególnie w Małopolsce) lub . w większości powiatśw p» jawiąc się zaczęli stali zastępcy urzędnikiw wchodzących w skład sądu ziemskiego. podkomorzy. Królewską władzę zwierzchnią reprezentowali w tych dzielnicach mianowani i odwoływani przez króla starostowie (capitanei) : łęczycki. wytwarza się tzw. Łęczyckie. inowrocławski. Kujawy) sytuacja układała się nieco odmiennie.u< stwa. \v województwie poznańskim powstały dwa powiaty a w sąsiednim. wystąpią pewne określone kompetencje sądowe starostów grodowych. stale działających składów sądów odrębnych dla kaŜdego powiatu. Jeszcze w XIV w. ^(instytucja wiceurzędników ^rozwinęła się szczególnie silnie w Wielkopolsce. w województwach poznańskim i kaliskim. Starostowie byli równieŜ z ramienia króla w dzielnicach wielkopolskich zwierzchnikami sądów ziemskich .Ŝupcami (w Wielkopolsce i na Mazowszu). wytwarza się w ramach województw podział na powiaty^sądowe. brzes-kokujawski. bywają teŜ częsty mi gośćmi na licznych w tym okresie posiedzeniach sejmików. XV w. J W drugiej pół.j Zapewne za czasów Ludwika Węgierskiego urząd starostów na wzór wielkopolski. Liczba powiatów w poszczególnych województwach była róŜna — tak np. choć w ich granicach a niekiedy takŜe stolicach zachodziły zmiany.). gdzie na przełomie XIV i XV w.^ Wy stepu jacy w tych sądach sędzia i podsedek zaleŜni byli w wyrokowaniu od starosty^ Poza starostą. acz pozbawiony tak rozległych kompetencji. doszło do wytworzenia się regularnych. podsędka itp. przede wszystkim. v Obok sądownictwa ziemskiego juŜ w XIV w. związane przede wszystkim z ich funkcjami policyjnymi 287 . ograniczając się przede wszystkim do prezydencji na zbierających się okresowo. Jeszcze w XIV w. dobrzyński i — najznaczniejszy z nich — wielkopolski (uzyskujący pod koniec XIV w.

Bardach a. W imieniu gjaro|tówinałopolskich sądy te sprawowali najczęściej mianowani przez nich stali sędziowie^grodu. mające związek z masowym wykupywaniem drobnych właścicieli przez rosnącą w siłę wielką własność szlachecką. rabunek na drodze publicznej). cztery artykuły starościńskie (najazd na dom. wyd.. Pewnego^zrównania sądowych kompetencji starostów" wielkopolskich z małopolskimi dokonał wreszcie statut warcki r. Prawnohist. 477—478). próby przeszczepienia tych uprawnień sądów ziemskich z kolei do Wielkopolski dały wyniki dopiero w XVI w. czasem i podsędka oraz okazjonalnych aisesorów 1 . Obraz tu zarysowany róŜni się nieco od poglądów literatury (referowanej ostatnio przez J. rezygnacji. ze starostą generalnym przyjmować zaczęły rezygnacje. uzyskał starosta generalny 2. 2 (w druku). podpalenie. Czas._1423.zw. Tzw. ograniczający wszystkich starostów w Polsce do sądzenia^tylfco spraw dotyczących wspomnianych czterech artykułów. przede \ wszystkim wieczystych. posiadał równieŜ drugą rozległą funkcję. . obserwujemy oŜywienie tego obrotu. ulegać zaczęła osłabieniu przez rosnące w siły czynniki odśrodkowe. prawo przyjmowania tzw. obok kompetencji rozsądzania spraw spornych. 1 Rozwój i przeobraŜenia uprawnień do przyjmowania zeznań o rezygnacjach omawia A. 1970 z. Natomiast riaTicsiąŜęcym Mazowszu wykształcenie się sądownictwa grodzkiego obserwuj emy dopiero u schyłku XV w. W tym okresie powstają i w Wielkopolsce odrębne od sądów ziemskich sądy grodzkie. sprawowane najczęściej przez osadzonych we wszystkich stolicach powiatów zastępców starosty generalnego —-^izurgEabiówji dobierających sobie trybunał w postaci sędziego grodzkiego.. (iudices castri). zdaj e się ono mieć związek z przyjmowaniem się na Mazowszu wzorów koronnych. Historia państwa i prawa Polski.. JuŜ wcześniej j Proces wytwarzania się sądownictwa grodzkiego wymaga specjalnego zbadania.•— dochodzeniem przestępstw. W Małopc-lsce — wobec początkowego braku tu urzędu starościńskiego — funkcje te stały się atrybutem sądu ziemskiego. l.W niej na czoło wysuwa się ^rejestrowanie zmian w stanie powsiadania ziemi. kiedy to sądy ziemskie na równi. 1 288 . s. zgwałcenie kobiety. 2. t. prawo wieczności w dawnej Polsce. szczególnie dzielnic bardziej odległych od centrum politycznego kraju. 22. Warszawa 1964. zmuszało króla do wyznaczenia zastępstwa i dla tej dziedziny swych uprawnień^ W Wielkopolsce wyłąrene prawo zatwierdzania w imieniu króla wszelkich transakcji ziemią. ujętych niedługo potem w J. W okresie wcześniejszym prawdopodobnie obrót ziemią dopuszczalny był tylko za zgodą panującego. W XIV—XV w. Do podobnego rozgraniczenia |funkc j i sądowycH~naT"grSizkię i ziemskie! dochodziło stopniowo następnie i na terenie Wielkopolski. Jednocześnie zjednoczenie państwa.. _jSad_średmowiecznv. którą moŜna dziś określić jako notarialną. t. gdzie dominująca rola starosty generalnego w sądownictwie ziemskim od początków XV w. Gąsiorowski. powodujące utrudnienie bezpośrednich kontaktów panującego z ludnością.

Fot. kościańskiego z 1416 r. Dutka (folio fracto). 5 k. Poznań AP. Księga ziemska pow. brudnopis O. Kościan Z. 41v — 42 . 17.

czystcpis. Poznań AP.Fot. większe (pro maiore). sędziego grodzkiego sieradzkiego do sądu konińskiego w sprawie o tzw. 3. 152v—153 . Dutka (folio fracto). Księga ziemska pow. Do księgi wszyty list z 1429 r. pieczęć odciśnięta na liście O. konińskiego z 1430 r. Konin Z. k. 18.

Fot. dok. Dokument sądu ziemskiego lubelskiego z 1428 r. AGAD. 20. 6597 . O.

AGAD. Dokument sądu ziemskiego sandomierskiego z 1428 r. 5791 . 21. O. dok.Fot.

Poznań AP. Lubin kl.Fot. Jako wystawca sędzia ziemski O. A . 22. Dokument >sądu ziemskiego poznańskiego z 1446 r.

W większości przypadków zwycięŜył tu ostatecznie model małopolski.podobne równouprawnienie pojawiło się w Województwach środkóWopolskich. rozciągnięty juŜ w r.. wydane. . Przenoszenie na Ruś małopolskiego modelu sądownictwa i częściowo administracji stało się jednocześnie bodźcem do uświadomienia właściwej budowy tego modelu. in. 1434 na teren Rusi Halickiej po nadaniu jej tzw. Po połowie XV w. josnące na znaczeniu w miarę kurczenia się/^ieku!m«ny j i (Uściślania granic własnościowych. tencji podkomorzych małopolskich3. osobno dla Małopolski. nie formułował go bowiem nigdy dotąd Ŝaden z istniejących aktów normatywnych. :. Poznań 1970.? n wJ> t"'. toczyły się — jak inne — na forum sądu ziemskiego. ^statuty Kazimierza Wielkiego. Dwa stulecia następujące po zjednoczeniu większości dzielnic dawnej Polski pod berłem Władysława Łokietka zaznaczyły się w dziejach sądownictwa istnieniem znacznych róŜnic lokalnych. trzyosobowy sąd ziemski objeŜdŜa teraz teren całego województwa./ róŜnic mających swe źródło tak W tradycjach trzynastowiecznych jak i — chyba przede wszystkim — w odmiennościach rozwoju administracji lokalnej juŜ po zjednoczeniu państwa.•••">or -' Ą Z niezmiernie. sandomierski. Niechęć szlachty do sądów sprawowanych przez prywatnych zastępców sądowych. Sądu podkomorskiego nie znała czternastowieczna Wielkopolska a takŜe: ksiąŜęce Mazowsze. wiceurzędników. w XV w. lubelski). s. XIV w. 4 Większość literatury bezzasadnie cofa istnienie trzyosobowego „objazdowego" sądu ziemskiego juŜ do XIV w. 43—48. Wyraz tym róŜnicom dały m. Gąsiorowski.-"'. Urzędnicy zarządu lokalnego w późnośredniowiecz nej Wielkopolsce. jednego dla kaŜdego województwa ^ (ziemi^ Działa on w składzie: ^sędzia. <A3fi£»f A\/e . pojawi się specjalnyjsad. starającą się w ten sposób zdobyć decydujący wpływ na sądownictwo ziemskie.---. odbywając sesje we wszystkich stolicach powiatów 4 . pódkomorzowic wielkopolscy uzyskali stopniowo uprawnienia podobne do kómpe-. Dyplomatyka — 19 289 . Na przełomie XV i XVI w. a Małopolską. Tak zorganizowane sądy ziemskie 3 Pogląd o istnieniu sądów podkomorskich na terenie całej Polski juŜ w XIV w. koryguje A. powoduje likwidację sądów wiceurzędniczych.p.. ustala się z wolna zwyczaj mianowania wszystkich trzech urzędników sądowych przez króla spośród czterech kandydatów przedstawionych pr-zez szlachtę ziemi. osobno dla Wielkopolski. podsędek i pisarz. przede wszystkim pomiędzy Wielkopolską. wykształca się ostatecznie na terenie całej PoIsMoiodobny model sądu ziemskiego.. Przez całe stulecie następne trwał niełatwy proces ujednolicania zasad administracji i sądownictwa na terenie Królestwa. prawa polskiego.. gdzie sprawy o granice 'pomiędzy dobrami szlacheckimi._XIV_w. istotnym dla szlachty problemem posiadania ziemi związane teŜ było sądownictwo graniczne.j zwani dawniej generalnymi. gjranicznyj na czele którego stanie podkomorzy danej ziemi (a więc krakowski. \W Małopolsce około pół. w poł.

O. ich działalność odbija się w pewnej mierze i w produkcji aktowej. wyd. JednakŜe w XV w. 1577 i Mazowsze 5. A. 1888. rezydującego najczęściej stale w grodzie starościńskim. odbywały sesje co dwa tygodnie. podobnie w ziemi lubelskiej kasztelan lubelski (na przełomie XV i XVI w. Pewne kompetencje sądowe zachowuje jeszcze w XV w. Wreszcie w całej Polsce upowszechnia się sąd podkomorski zajmujący się sądownictwem granicznym. hist. wreszcie w r. l—2. Wszystkie te sądy stają się sądami stanowym^ słuŜącymi przede wszystkim interesom stanu szlacheckiego. o tyle obecny sąd ziemski zjeŜdŜa do stolicy powiatu raz na kilka miesięcy.. plenipotencje. umowy itp. Obok tych sądów stanu szlacheckiego występują jeszcze sporadycznie na terenie Polski inne sądy związane ze stanem szlacheckim. kasztelan krakowski. L. J. 2. odprawiany bądź osobiście przez podkomorzego bądź przez jego specjalnego zastępcę zwanego komornikiem granicznym. ale w następnych dziesiątkach lat przyjmuje ją równieŜ i ziemia wielkopolska (do 1553). przyjmując do swoich ksiąg wpisy wszelkich aktów woli prywatnej jak testamenty. Starostwa w Halickiem w stosunku do starostwa lwowskiego w wiekach średnich (1390—1501).tracą jednak na znaczeniu. działający najczęściej w terenie. przeŜytkowy. 5 Corpus iuris Polonici. Dawne mazowieckie prawo. Lwów 1914. Szczególnego znaczenia nabierają sądy grodzkie w sprawach niespornych. o ile roczki przełomu XIV i XV w. B a l z e r. Urzędnicy zarządu lokalnego w późnośredniowiecznej Wielkopolsce. 4. D u n i n. LITERATURA O. Kraków 1910. przecie Wszystkim na skutek rzadko odbywających się teraz posiedzeń. Gąsiorowski. j W tej sytuacji rośnie znaczenie sądów grodzkich sprawowanych z ramienia starosty przez specjalnego sędziego grodzkiego. zastąpiony przejściowo w swych funkcjach sądowych przez nowo powstały urząd wojewody lubelskiego). Grodzkie czy ziemskie. E h r l i c h. 290 . przede wszystkim dokumentowej. Wszystkie te sądy mają jednak charakter reliktowy. K. Kwart. w Płockiem jurysdykcja wojewody nad drobną szlachtą przetrwa jeszcze w głąb XVI w. t. B a l z e r. s. Powiat w Wielkopolsce XIV—XVI wieku. Poznań 1970. ślady sądownictwa wojewodzińskiego. wyd. Warszawa 1880. 44 n. Warszawa 1964—1966. wobec oporu Wielkopolan Formuła obowiązuje początkowo tylko w Małopolsce. 2. TenŜe. (piszę o tym niŜej). W ziemiach sieradzkiej i łęczyckiej występują jeszcze w XV w. Zasady postępowania na forum tych sądów ustala ostatecznie uchwalona przez sejm piotrkowski r. Poznań 1965. Formuła processus iudiciarii. 1523 tzw. Bardacha. Historia państwa i prawa Polski pod red. t.

|ft. Hub e, Prawo polskie w Xlii w., fw:j Pisma, t. Ź, Warszawa l&ÓS. ••TenŜe, Prawo polskie w XIV wieku, Sądy ich praktyka i stosunki prawne społeczeństwa w Polsce ku schyłkowi XIV wieku, Warszawa 1896. , fjJ LJ -~ Z. Kaczmarczyk, Monarchia Kazimierza Wielkiego, t. l, Poznań 1939. pS. K u t r z e b a, Sądy ziemskie i grodzkie w wiekach średnich, RAU hrf ^0. ,1901,42,1902. ' £/.-/'-,•.•••'• w,f y':'f"V"vW' . • ' ; - • " " ' ' " ' " • • - - > : •" H ,/ /,/ TenŜe, Starostowie ich początki i (rozwój do końca XIV w., RAU h-f 45, 1903. , TenŜe, Studia do historii sądownictwa w Polsce, Przegl. Prawa i Administracji 26—27, 1901—1902.J F. Piekosiński, Sądownictwo w Polsce wieków średnich, RAU h-f 35, 1898. W. S a w i q k i, Asesorowie w sądach ziemskich i grodzkich na Rusi w XV wieku, Warszawa 1929. Z. Wojciech o wsk i, Prawo rycerskie w Polsce przed statutami Kazimierza W., Poznań 1928. TenŜe, Sądownictwo prawa polskiego w dobie przedimmunitetowej, Lwów 1932. TenŜe, Ustrój polityczny Śląska, Historia polityczna Śląska od najdawniejszych czasów do roku 1400, t. l, Kraków 1933. A. W o l f f, Studia nad urzędnikami mazowieckimi 1370—7526, Wrocław 1962.
3. PISARZ I KANCELARIA

Sąd ksiąŜęcy doby przedimmunitetowej nie prowadził dokumentacji pisanej swych czynności. ^Wyrok ogłaszano ustnie^ w obecności świadków, których zeznania mogły w przypadku wątpliwości potwierdzić treść wyroku. Sąd ksiąŜęcy nie prowadził teŜ zapewne, Ŝadnego rejestru załatwianych spraw; tym bardziej rejestrów takich nie moŜemy spodziewać się w sądach kasztelańskich. W XIII w., w miarę wzrostu znaczenia dokumentu pisanego jako świadectwa czynności prawnej, vzdarzały się przypadki wydawania — najpewniej na Ŝądanie strony — pisemnego potwierdzenia wyroku. Jako wystawca dokumentu występował z reguły panujący, dzieje takiego dokumentu naleŜą do historii kancelarii ksiąŜęcej. -Powstanie kancelarii sądowych wiąŜe się w Polsce dopiero z sądami ziemskimi i grodzkimi. Rozwój kancelarii następuje tu stopniowo, podobnie jak na dworze królewskim, biskupim czy wreszcie w mieście. Rozwój sądu ziemskiego, wzrost liczby spraw toczących się na jego wokandzie zmuszał do zakładania odpowiednich rejestrów terminów i pozwów, podobnie jak gotowania zaległych kar. Powstawało w ten sposób zapotrzebowanie na kancelarię i jej personel. Nie wiemy dotąd w jaki sposób, a przede wszystkim przez kogo bezpośrednio prowadzone były owe rejestry, zdaje się jednak nie ulegać wątpliwości, Ŝe nie od razu dały one początek zorganizowanej kancelarii sądowej. Wydaje się, Ŝe prowadzenie owych najstarszych rejestrów sądowych w XIV w. wiązać trzeba z osobami prywatnych, osobistych sekretarzy (pisarzy) O'sób spełniających funkcje publiczne w sądzie ziemskim, przede wszystkim sędziów ziemskich. Typo291

ZGZ
•u Efg -s '9fr6T yeuzo<i 'g •} ' 'Z OŁSt — £821 ip&aopbs
n

-s '
M.

•ozj.aiuiizny aiuameisaz ' I AI

z— OMoiudo^s 'uia^od T łBA\.oda^s£/y\. iup{B; zo zod BM^zppMaCoM. n-^ ) oSap[strepso3i t o§ai5[sueuzod Mo^BtMod oSaujBjau a§ BZJBSid i oSaujBJauag ĄSOJB^S BZJBStd uiajn^^ uiXuzoAłsAjał5fBJBi{D z A^sAusid ZBJ od jidfe^M. oSau^eaauaS ĄSOJB ^S zjBsid AusazoMp nmBuzoj M. OOH nsioj ^ 'dłl o8ai3izpBJais 'oSaisp^zoał Mp^soJB^s azaesid aiuąopod zaesid Cauzo8mo^sBUJaqzo aDs o§ai>ispdotBui aCołiunj aŜ 'oezozsndAzjd Buzop\[ 'uiis atM.:piuAVopfes AV o§a'u^eaaua§ ^SOJB^S B^oa BofeCnuiuiop z OBZBTM. aosjodosijaTM ^ ^oi^suiaiz t[OBZJBsid o >[auBiuKAv
UII5[SUiaiZ

-td o 'i i op op

aiu aiSBzo uiX; M ippisuiaiz
O^UUT A\.

Btuazfep aŜ 'azoui O^B[ uiaMptuMopfes z

iz BZJBsid npazan I AV BAv;DT MO^iupazjn

araaaa; BU -jannopuBS — 8S8I 'UDT3[SM -j po) T aiuaaał BU oąify oą. i -JA. AIX P-ISTMD CaiSmp ąoB^fezood M. oaaidop UIBU qoXuBUZ M B3fe[ndałs^AV 'BAVOU fepsoupoS -ptzp .^fezBTs>i n^BJBdB ogazorapazjn oSaumBp z ais qoXoBzpOAV^AV 'L • M . Z^ Ai.95[Tupazjn ąo^uui psozs^aiM op pfe^op ;saf stu BzauaS o§af ' 'oSaisistiiaiz BZJESid - MZ^ 'npazan oSauąoso ais
BTUaD^B;ZS5l^A\ Op TZpO^DOp O§3T^SUiatZ HpBS BIU3ZDBUZ n^SOJZM. 3JBTUI J&

•M.ood5^SBZ ogaC i
-3§ BZJBSld po 31UZ3JBZ3TU UIT5tSAVO3[BJ.5l UII^SUISIZ BTZpBS M

'oBatzpas BZJBSid pfezan AuepBąz am Cazi^ą -AV AX T AIX ais izpOM^M. o3atąBM.Aad BZJB z aŜ 'azoui D^g - 9 B^Siązaai^ ^ ZD MBjsAą^zjj — '-^ AIX i araąopod 'DiM.O3[Jog CapB]/\[ du apazad 'tpjCuzoijąnd -atu azozsaC
JA.

i^ am^ogazozs Xure5[^;ods '(muaitu-sid

i i 5[B[ araąopod 'oSaizpas feuzoi^ąnd ojBiM^B^n 'BM.^sdałSBz iC nzoaiM.orapaas tuXuz9d M. CaujB^ndod 5[B; M -ut -ui ais aofefBTMBCazad 'ogau zoajods BTO^Z o§ausazDM.o t[DBuizpaizp npiM. AV aDBCndałs^AV 'iuiXuMBJd-ou T. u,o^UMBad-QUZoi|qind MO^uawap aTUBzsatuiod nwz^Bpnaj B^p aA\

rze jego przewaŜać zaczyna określenie pisarza ziemskiego, które wśród jego następców zdobędzie juŜ prawo wyłączności. NaleŜy przypuszczać, Ŝe dokonujący się w początkach XV w. rozdział funkcji pisarza starościńskiego i pisarza ziemskiego idzie w parze z jednoczesnymi tendencjami do oddzielenia jurysdykcji starościńskiej od sądownictwa ziemskiego. MoŜna przypuszczać takŜe, Ŝe kierunek ewolucji wyznaczył tutaj równieŜ model małopolski. W ten sposób we wszystkich ziemiach Rzeczypospolitej obok sędziego i podsędka ziemskich pojawił się trzeci urzędnik związany z wymiarem sprawiedliwości, który — jak juŜ wiemy — wejdzie następnie w skład formującego się później trzyosobowego trybunału sądowego. \ ^Pisarze ziemscy, mianowani przez króla doŜywotnio, rekrutują się z (reguły ze szlachty, podobnie jak i pozostali urzędnicy ziemscy. JednakŜe wyjątkowy wymóg stawiany im przez zwyczaj prawny, konieczność znajomości zasad czytania i pisania, i to w stopniu dość- wysokim, sprawia, Ŝe wśród pisarzy ziemskich generalnych XIV, XV i początków XVI w. pojawiają się przedstawiciele duchowieństwa. Rosnący w siłę w XV—XVI w. konflikt pomiędzy szlachtą a duchowieństwem przyniesie ostatecznie odsunięcie duchownych od urzędu pisarskiego, co usankcjonuje takŜe konstytucja piotrkowska z r. 1538 8 . £Z działalnością pisarzy ziemskich wiąŜą się początki kancelarii sąd«-j wyeh. ^Zakładanie od drugiej pół. XIV w. ksiąg sądowych we wszystkich, wyodrębnionych terytorialnie sądach ziemskich, tak w Wielkopolsce jak i w Małopolsce, wymaga prędzej czy później instalacji we wszystkich stolicach powiatów pisarzy prowadzących te księgi. Z chwilą, gdy bardziej obfita baza źródłowa pozwala bliŜej poznać poszczególnych pisarzy jn^nazwijmy ich tu powiatowymi — widać wyraźnie, Ŝe pełnią oni swe funkcje z mandatu generalnego pisarza ziemskiego, będąc, podobnie jak wiceurzędnicy, komornicy (Ŝupcy) powiatowi, prywatnymi urzędnikami dygnitarza ziemskiego. Pisarz powiatowy zwany jest w źródłach: notarius terrestris, notarius, vicenotarius, subscriba terrestris, albo po prostu określany zastępcą wy- • mienionego z nazwiska pisarza generalnego. Pisarze_jpo_wiatowi s_ądu ziemskiego byli w XIV/XV w. organizatorami kancelarii^demskich. Do ich funkcji naleŜało przede wszystkim uczestni"ćźenTĆMy sesjach sądu w charakterze protokolanta i prowadzenie notatek z toczonych tu spraw, notatek tworzących potem księgi sądowe. Pisarz powiatowy był odpowiedzialny za zgodność treści wpisów z przebiegiem rozprawy i odpowiadał za ewentualne błędy, tak niezawinione jak i umyślne: w r. 1465 pisarz powiatowy odpowiadał w Kaliszu przed sądem ziemskim za to, iŜ namówiony przez stronę librum falsificaret alias falszowal — et cancellisaret alias scrobal. W najwcześniejszym okresie swej działalności
f _________
8 VL I, s. 530. Zestawienia duchownych pisarzy u A. Gąsio^owskiego, Urzędnicy tmelkopolscy 1385—1500. Spisy, Poznań 19-68, s. 68.

293

wyłącznie pisarz zajmował się teŜ zapewne przechowywaniem ksiąg (por. o tym niŜej). Z obowiązkami pisarzy powiatowych łączyło się takŜe prowadzenie korespondencji sądowej — sporządzanie pod dyktando stron pozwów, korespondencja z innymi sądami, wreszcie prace nad przygotowaniem dokumentów sądowych. W XV w. pisarz powiatowy był głównym, a często i jedynym reprezentantem kancelarii sądowej. JeŜeli uŜywamy dziś w odniesieniu do wieków XIV—XV terminu kancelaria sądowa, czynimy to z dwóch powodów — dla analogii z okresem późniejszym, kiedy do działa ona juŜ jako wykształcony organ pomocniczy sądu, a nawet samodzielny urząd oraz dlatego, iŜ termin cancellaria uŜywany bywa i przez źródła piętnasta-, (Wiecgne* Określały" «ne~w ten sposób co prawda najczęściej miejsce, lokal, gdzie pracuje pisarz powiatowy. W lokalu tym strony zwykły_deponować podczas procesu dokumenty pod opieką pisarza, składać pieniądze w przypadku niestawienia się wierzycieli itp. Kancelaria owa była jedynym stałym pomieszczeniem związanym z sądem ziemskim, który, rozluźniwszy swój stosunek ze starostą w Wielkopolsce, a nie mając go nigdy na terenie Małopolski, często pozbawiony był moŜliwości korzystania z pomieszczeń zamków królewskich znajdujących się w większości stolic powiatowych. Posiedzenia sądów ziemskich odbywały się w mieście, w rozmaitych, zmieniających się miejscach — w ratuszu, w domach bogatszych mieszczan, w refektarzach klasztornych czy wreszcie — latem — po prostu pod gołym niebem. Po skończeniu posiedzenia sądu jedyną jego agendą był lokal, w którym przebywał, najczęściej mieszkał,)! pisarz powiatowy^ Jak liczny był personel kancelarii powiatowej sądu ziemskiego? Na pytanie to niełatwo odpowiedzieć. Wydaje się, Ŝe najczęściej jedynym Stałym urzędnikiem tej kancelarii był znany nam juŜ pisarz powiatowy; zwróćmy uwagę, Ŝe nie był on jednak urzędnikiem w dzisiejszym tego Słowa znaczeniu, zaleŜnym i podległym sędziemu czy kompletowi sędziowskiemu, a prywatnym zastępcą pisarza generalnego. Sposób prowadzenia kancelarii powiatowej zaleŜał w duŜej mierze od indywidualnego uznania pisarza; stopniowo ingerować tu zaczęły dopiero,.sejmiki ziemskie. Początkowo Ŝadne akty normatywne nie regulowały mechanizmu działania kancelarii sądowej, nie ustalały metod pracy i systemu zatrudnienia personelu, brak teŜ było, co istotne, wzorów. Analiza rąk pisarskich najstarszych ksiąg ziemskich, przeprowadzona szczególnie dokładnie dla ksiąg wielkopolskich (H. Kowalewicz i W. Kuraszkiewicz, 1959—1967) oraz mazowieckich (A. Wolff, 1950) wskazuje na pracę przy ich spisywaniu jednocześnie kilku osób. Nie znamy jednak zasad, na których opierała się ich współpraca z kancelarią. Najpewniej pisarz powiatowy|angaŜował do kopiowania ksiągjKo czystopisach i brudnopisach por. niŜej) ludzi biegłych w piórze, mieszkających na terenie miasta; * w tym sensie moŜna by uwaŜać owych pisarzy, skrybów, za pracowników kancelarii, choć najpewniej owa praca kancelaryjna nie była ich zajęciem

jedynym. W znaczniejszych, większych stolicach powiatów, przy duŜej produkcji aktowej, dochodziło najpewniej do trwalszego związania poszczególnych skrybów z kancelarią. Przy nieznacznej produkcji aktowej, obserwujemy w niektórych księgach ziemskich, nawet w dobrze zorganizowanych kancelariach, np. w ziemskiej warszawskiej, występowanie znacznej liczby przypadkowych pisarzy, „często ogromnie niewyrobionych zarówno pod względem kaligraficznym jak i poprawności formułowania" {A. Wolff, 1950). Podobne zjawisko spotykamy zresztą niekiedy w piętnastowiecznyćh kancelariach miejskich, szczególnie miast małych (np. Nowa Warszawa). Stopień stabilizacji pisarzy w procesie prac nad księgami uzaleŜniony był przede wszystkim od wielkości produkcji aktowej z jednej strony i bazy ludzi legitymujących się odpowiednimi kwalifikacjami — umiejętnością pisania, znajomością łaciny i „pisanego" języka polskiego. Baza ta nie była jeszcze w tym czasie zbyt szeroka. Z jakich kręgów rekrutowali się pisarze sądowi w piętnastowiecznej Polsce? Wiemy o nich bardzo mało. Kwalifikacjami potrzebnymi dla objęcia pisarstwa powiatowego nie zajmowały się konstytucje i statuty średniowieczne. Z reguły pisarze mieszkali w mieście — siedzibie sądu; ich domy, mieszkania, były częstokroć lokalami kancelarii. NaleŜeli przewaŜnie do szlachty osiadającej w tym czasie bardzo licznie w miastach i często wrastającej w stan mieszczański,. Pisarzy powiatowych pochodzących ze szlachty-mieszczan spotykamy np. w XV w. na terenie Wielkopolski — gdzie ich pochodzenie było przedmiotem bliŜszych badań (Gąsiorowski, 1970) — w Kaliszu, Kościanie, Poznaniu. Obok nich występują duchowni — altaryści miejscowych kościołów, proboszczowie czy rektorzy kościołów podmiejskich, kapelan miejscowego zamku (a raczej jego tenutariusza). Następna grupa to nauczyciele, jak np. rektor szkoły w Pyzdrach (r. 1484) czy nauczyciel w Zakroczymiu w r. 1471 (A. Wolff, 1958). Niekiedy spotykamy teŜ na stanowisku pisarza powiatowego notariusza publicznego, rezydującego w mieście (np. w Gnieźnie, r. 1418). Z tego samego środowiska wywodzą się najpewniej pisarze przepisujący księgi sądowe. Brak najczęściej danych o wykształceniu pracowników piętnastowiecznej kancelarii ziemskiej. Raczej nie naleŜy ich szukać wśród absolwentów ówczesnych uniwersytetów — ci obierali najczęściej lepszą, bardziej intratną karierę duchowną. Nasi powiatowi pisarze nie wychodzili zapewne poza quadrivium. Z reguły nie robili teŜ następnie większej kariery publicznej, do której osiągnięcia brakowało im niekiedy nawet nie tyle umiejętności fachowych, co okazji. Na Mazowszu, przy łatwiejszym kontakcie z panującym (ale i zapewne większym deficycie ludzi wykształconych) przechodzenie pisarzy z kancelarii sądowych (np. zakroczymskiej) do ksiąŜęcej zdarzało się w XV w. często (A. Wolff, 1958). WyŜsze awanse były natomiast nierzadko udziałem pisarzy generalnych: w XV w. od pisarstwa ziemskiego krakowskiego rozpoczynał np. karierę Stanisław Ciołek, późniejszy podkanclerzy koronny, wreszcie biskup poznański, od łęczyckiego 295

— jego następca na podkanclerstwie koronnym Władysław Oporowski, obejmujący w końcu arcybiskupstwo gnieźnieńskie. Pisarzem ziemskim poznańskim był w początkach swej kariery późniejszy biskup chełmiński Wincenty Kiełbasa z Tymieńca, podobnie kaliskim — AmbroŜy Pampowski, potem wojewoda sieradzki, starosta generalny wielkopolski i malborski. Funkcje pisarskie sprawowane były głównie w celach zarobkowych. Systemu uposaŜenia urzędu pisarza powiatowego dotąd nie znamy. Dość liczne akty normatywne, poczynając juŜ od statutów Kazimierza Wielkiego, poprzez statut warcki r. 1423, konstytucje 1496, 1511, 1519 i następne wspominają o salariach pobieranych przez pisarzy ziemskich. Wysokość opłaty za ,wpis do księgi jednej sprawy, od początku do końca trwania przewodu sądowego, wynosiła jeden grosz, płatny przewaŜnie w połowie w chwili rozpoczęcia procesu, w połowie po zakończeniu. Dwa grosze przyznawała konstytucja r. 1511 pisarzowi od kaŜdego dokumentu pergaminowego uwierzytelnionego pieczęciami. Opłaty pobierali teŜ pisarze zapewne za szukanie w księgach zapisanych tam spraw — zakazywała pobierania tych opłat konstytucja r. 1511. Niewątpliwie dochodowy był teŜ proceder czytania i objaśniania stronom potrzebnych podczas rozprawy dokumentów. Większość przekazów źródłowych mówiących o salariach pisarzy sformułowana jest w ten sposób, iŜ moŜna by sądzić, Ŝe mowa jest w nich wyłącznie o pisarzach powiatowych. Przyjęcie takiego przypuszczenia nakazywałoby jednak uznać, Ŝe uposaŜony był tylko pisarz powiatowy, natomiast jego mocodawca, pisarz generalny, nie zajmujący się w XV w. bezpośrednio prowadzeniem ksiąg — nie otrzymywał nic. Byłoby to oczywiście błędne. Pisarstwo generalne uwaŜane było w tym czasie za urząd dobrze uposaŜony. Jeszcze ustawa podatkowa z r. 1520 wymieniająca wysokość obciąŜeń wszystkich grup urzędników w Królestwie, umieszcza pisarzy generalnych zaraz po wojewodach, większych i uposaŜonych kasztelanach i Wojskich, nawet przed sędziami i podsędkami ziemskimi9. Jest rzeczą pewną, Ŝe wszystkie opłaty pobierali pisarze powiatowi w imieniu swych mocodawców — pisarzy generalnych. Nie znamy niestety systemu rozliczeń pomiędzy nimi — najprawdopodobniej opierał się on na zasadzie dzierŜawy, spotykanej równieŜ w stosunkach pomiędzy innymi urzędnikami ziemskimi a ich zastępcami (A. Wolff, 1962). Część swych dochodów przeznaczyć musieli pisarze powiatowi na za kup materiałów pisarskich do prac kancelaryjnych, przede wszystkim papieru. \ Kancelarie grodzkie w XIV—XV w. opierał^ swą działalność na zasadach podobnych jak kancelarie sądów ziemskich. Pisarz grodzki formujący kancelarię grodzką działał we wszystkichVrodach starościńskich. W Małopolsce, podobnie ziemiach środkowopolskich\gdzie władzy starosty
S. Weymann, Pierwsze ustawy pogłównego generalnego w Polsce (rok 1498, 1520) na tle ówczesnego systemu podatkowego, Roczn. Dziejów Społ. i Gospod., 18, 1956, s. 11 n.
9

296

podlegał z reguły jeden gród, kancelarię sądu tworzył najczęściej miano wany przez starostę pisarz, identyczny początkowo częstokroć z pisarzem prowadzącym sprawy gospodarcze starostwa (klucza dóbr królewskich bę dących w zarządzie starosty). Odmienna sytuacja panowała w Wielkopolsce, gdzie starostowie generalni mieli swe agentury we wszystkich stolicach powiatów sądowych, mimo Ŝe nie byli starostami grodowymi tych miej scowości. Starostowie generalni Wielkopolski rozciągali swą jurysdykcję grodzką na całą Wielkopolskę (wyjątkiem były tu tylko ziemie wschowska i nakielska, posiadające własnych starostów sądowych) sprawując ją za pośrednictwem burgrabiów, którzy w poszczególnych stolicach powiatów "organizowali kancelarie grodzkieA powołując do prowadzenia ksiąg sądo wych zaleŜnych od siebie pisarzy.\Zakres czynności tych pisarzy był po dobny do zakresu prac pisarzy sądóW ziemskich, obydwie teŜ grupy urzęd ników kancelaryjnych rekrutowały \się w XV w. z tych samych kręgów społecznych — szlachty-mieszczan, Duchownych miejskich i podmiejskich itp. Podobne teŜ były zasady uposaŜefoia, z tym jednak, Ŝe pisarz grodzki nie posiadając zwierzchnika w postack pisarza generalnego opłacał się za swój urząd zapewne staroście (w MałopV>lsce) lub burgrabiemu (w Wielko polsce). \ Jednym z uprawnień specyficznych dla urzędu starosty generalnego Wielkopolski było — jak wiemy — wyłączne prawo przyjmowania zeznań o obrocie ziemią, tzw. rezygnacji. W XIV—XV w. starosta generalny nigdy nie cedował tego uprawnienia na swych funkcjonariuszy niŜszego szczebla — zeznania rezygnacji przyjmował sam, podczas objazdów Wielkopolski; z czasem zaczęto je wciągać do specjalnych ksiąg. Ich prowadzenie naleŜało do prywatnego pisarza starosty, najpewniej identycznego z sekretarzem osobistym tego dostojnika. Funkcje pisarskie związane z rezygnacjami były w Wielkopolsce bardzo intratne — od kaŜdego wpisu pisarz otrzymywać miał od strony 12 gr. Około pół. XV w. starosta generalny Wielkopolski prowadzić teŜ zaczął odrębne księgi swych sądów sprawowanych podczas objazdów terenu. W r. 1460 ówczesny starosta, Piotr Swida z Szamotuł, dokonał podziału tych ksiąg na szeregi odrębne dla kaŜdego powiatu. W początkach XVI w., po zaniechaniu objazdów starościńskich Wielkopolski, księgi te zanikną zlewając się z księgami prowadzonymi przez poszczególnych burgrabiów i ich pisarzy. Wszystkie te księgi starościńskie prowadzą prywatni pisarze starosty generalnego. O organizacji pracy nad nimi nie wiemy nic bliŜszego. Na tej samej zapewne zasadzie opierało się najpewniej prowadzenie ksiąg sądów podkomorskich tam gdzie one istniały, tj. w ziemiach małopolskich, takŜe ruskich (po r. 1434). Przedstawiony model działania kancelarii ziemskich i grodzkich, oparty przede wszystkim na urzędowaniu pisarza sądowego utoŜsamiającego się z kancelarią, zaczyna ulegać zmianom u schyłku interesującego nae okresu, na przełomie XV i XVI w. Rozwój idzie w kierunku instytucjo297

których sfinalizowanie wymaga umowy sądowej.. znaczenia ksiąg sądowych jako instrumentu wiary^publicznej.. .. 1925). gdzie strony dokonują tego ad meliorem tuitionem et confirmationem causae. Zwyczaj prawny XV w. Publiczną wiarogodność przyznaje księgom sądowym mazowiecki statut Bolesława IV z r. Wzrost znaczenia waloru prawnego ksiąg sądowych powodował zwięk10 lus Polonicum s. Kutrzeba. XV w. gdy sprawa zapisana 2-\ •. XV w.. podobnie i księgi. in. sądy ziemskie. złoŜona sędziemu. szczególnie uprzywilejowuje tu księgi ziemskie. zmarłego juŜ. 1453 10. zapadłe wyroki itp. Rozwój ten był uwarunkowany szeregiem pro cesów.-. Instytucją taką stały się kancelarie sądowe. W miarę upadku sądownictwa ziemskiego przepisy te są jednak coraz mniej przestrzegane i księgi grodzkie uzyskują stopniowo walor nie mniejszy niŜ ziemskie. w ciągti roku i sześciu tygodni przenieść je do ksiąg ziemskich. Wyrabianie się zasady publicznej wia-jrogodności wpisów do ksiąg obserwować teŜ moŜemy w fakcie wystawia-Inia przez sądy dokumentów potwierdzających wyroki wydane przez dawniejszego. pewien kryzys. in. Najstarsze księgi sądowe wywodziły się z okazjonalnie prowadzonych zapisek „dla pamięci" sędziego. miejscem przechowywania i publikacji listów. dość często. uchwała wiecu poznańskiego z r. 298 . oparte na wypisach z ksiąg sądowych. Zapiski te. w gwałtownym roz woju znaczenia sejmików ziemskich prowadzi do powstawania zapotrze bowania na instytucję mogącą stać się pośrednikiem w przekazywaniu informacji. jak np. Dalszy rozwój związany był z instytucjami polskiego postępowania sądowego: wsteozą i pamiętnym (S.. zobowiązywała go do pamiętania sprawy rozsądzonej przez niego i świadczenia o niej w razie potrzeby (wstecz).. sędziego.. Czynniki te skłaniały sędziego do sporządzania zapisek notujących przebieg rozpraw.'IV. w pół. Kętrzyński. . OŜy wienie Ŝycia politycznego. Istotnym czynnikiem wzrostu ^znaczenia kancelarii sądowych było .nalizacji samej kancelarii.podniesienie roli prawnej. pro klamacji czy aktów protestu przeciwko naruszeniu praw publicznych czy dokonanemu przestępstwu. aby w przypadku dokonania ich przed sądem grodzkim. 441. uchwał. Opłata zwana ^pamiętnym (memoriale).. 1934). w Koninie. 1400 dopuszczająca dowód z wsteczy tylko w przypadku.rbyła do księgi (S. Tk>kumenty takie pojawiają się jeszcze w pierwszej pół. przejawiające się m. nie odegrały tu większej roli. t . wśród których na czoło wysuwa się aktywizacja polityczna i go spodarcza średniej szlachty polskiej. j przede wszystkim grodzkie. Wśród stanu szlacheckiego rośnie liczba transakcji. w które się one przekształciły w czwartej ćwierci XIV w. nie mogły mieć początkowo mocy urzędowej — uzyskiwały Ją jednak stopniowo juŜ w latach następnych)^ Miarą postępu tego procesu moŜe być m. przeŜywając juŜ po pół. Przypadki takiego przenoszenia wpisów spotykamy w XV w. . akty normatywne wymagają dla waŜności niektórych zeznań. XV w.

1957. tytularna (co dowodzi jej poprzednio uzyskanej rangi) acz dochodowa. Kształtuje się instytucja oblatuacji. wyjątkowa w XV w. uchwał. i następnych zaczyna formułować kwalifikacje. sędziów narniestniczych.. prawo przyjmowania akt wieczystych. Kancelaria grodzka wielkopolska w XVI—XVIII wieku. j surogatoróWj cedując na nich równieŜ prawo przyjmowania rezygnacji i wiąŜąc w ten sposób ten proces Ŝ publiczną kancelarią sądu grodzkiego. l. Archeion. Znaczenie ksiąg grodzkich jako instrumentu wiary publicznej pociągało za sobą równieŜ wzrost zainteresowania sposobem ich prowadzenia. Rosnąca w znaczenie kancelaria grodzka zaczyna się powoli usamodzielniać.. nieznana jeszcze w XIV w. XVI w. rozpoczynając przyjmowanie wpisów do ksiąg i pomiędzy posiedzeniami sądu. W ten sposób dokonuje się ostateczny podział na sąd. (iudicium) grodzki. przyjmujący tytuł regenta. coraz bardziej samodzielny pisarz grodzki. B i e l e c k a. czterech artykułów oraz urząd (officium) grodzki czyli kancelarię. w Poznaniu i Kaliszu. Ustawodawstwo XVI w. Obiaty — wpisu aktów najrozmaitszej treści do ksiąg wierzytelnych. W Wielkopolsce ^starosta generalny. gdy w XVI w. wreszcie osobami odpowiedzialnymi za księgi. i ustalać osoby odpowiedzialne za przechowywanie ksiąg. Stud. tj. Ujednolicenie systemu sądownictwa szlacheckiego dokonujące się w Polsce pierwszej pół. LITERATURA \ J. prawo wieczności. Inwentarze ksiąg archiwów grodzkich i ziemskich Wielkopolski \XIV-XVIH wieku. TejŜe. faktycznym kierownikiem kancelarii stanie się -starszy pisarz. przyjmującą stale wnoszone do grodu akta. Poznań 1965. 22. osadza w grodach będących w jego zarządzie. Organizacja i dzialalność kancelarii ziemskich i grodzkich w Wielkopolsce XIV—XVIII w. 1954. zaprzestając w początkach XVI w. Na czele tej kancelarii staje rosnący w znaczenie i kompetencje.. źródł. zbierający się na sesje (najczęściej co sześć tygodni) głównie dla rozsądzenia spraw dotyczących tzw. Upadek sądów ziemskich pozwolił na wzrost znaczenia kancelarii sądów grodzkich: większość grodów pozawielkopolskich uzyskała istotne dla ich dalszego rozwoju tzw.j tzw. przechowywania. rozpowszechniająca się wreszcie w XVI i następnych stuleciach. swych stałych objazdów terenu. przyniosło i unifikację zasad działania kancelarii sądowych. tj.. 299 . aktów protestu itp. Wzrost zakresu czynności kancelarii i związane z tym zwiększenie produkcji kancelaryjnej spowoduje zaangaŜowanie do prac nad księgami zespołów pisarzy i skrybów tworzących stały personel kancelarii.szenie napływu do urzędu grodzkiego wspomnianych juŜ dokumentów. funkcja ta stanie się do pewnego stopnia honorowa. wymagane od pisarzy. swych stałych zastępców. TejŜe.

Wolff. Księgi urzędowe. AU t. Kuraszkiewicz i A. 1957. Poznań 1959. Urzędnicy wielkopolscy 1385—1500. S. 1374. H. Palestra i księgi sądowe trembowelskie za czasów polskich. 13. t. Archeion. ok. 4. Palestra w dawnej Polsce. Urzędnicy zarządu lokalnego w późnośredniowiecznej Wielkopolsce. Poznań 1970. Dąbkowski. Por. hist. Kowalewicz i W. 3. 46. Kom. TenŜe. Z. 1926. l.). 1390 r. hist. l—3. Maleczyński.-prawny. Kobierzycki. Wykaz dostojników duchownych i świeckich tudzieŜ urzędników z czasów Władysława Warneńczyka 1434—1444. t. 1886. 20. sądowe. Przew. Zapiski i roty polskie XV—XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej. t. W latach wcześniejszych w sądach przewaŜały zapewne tylko rejestry pozwów. Gąsiorowski. 1916. 1918. były głównym produktem kancelarii sądowej . Wielkopolskie roty sądowe XIV—XV wieku. Dostojnicy i urzędnicy świeccy województwa krakowskiego w latach 1374—1506. 1936. AU. L e w i n. Kaczmarczyk. TenŜe. Handelsman. Arch. Kom. Pam. A. Historia źródeł dawnego prawa polskiego. K w i a t k o w s k i. Warszawa 1916. hist. Warszawa 1960. Kętrzyński. Ziemia Czerwieńska 1936. 1898. Urzędnicy grodzcy trembowelscy. Monarchia Kazimierza Wielkiego. ich zakładanie i rozwój dynamizował rozwój kancelarii i stanowił główny sens działalności pisarskiej w poszczególnych powiatach.. 2. Spisy. Kuraszkiewicz (wyd.\P. Z. Fedorowicz. jak wspomniane w sądzie krakowskim 300 . Poznań 1946. 27.. Lwów 1938. t. M. Wrocław 1967 (wstępy). z lat następnych. l. rozpoczynające się w r. Urzędnicy kancelaryjni sądów ziemskich i grodzkich w dawnej Polsce. z. Przyczynki do dziejów ziemi sieradzkiej. teŜ literaturę do następnego podrozdziału. Gąsiorowski.. liter. Kancelaria grodzka krakowska za starosty Jana Firleja w latach 1572—1574. Lwów 1920.. Przegl. Kraków 1950 (wstęp). ZbliŜone lata wystąpienia ksiąg w większości ziem i powiatów całej Polski pozwalają kłaść ich ostateczne wykształcenie się orientacyjnie na początek panowania Ludwika Węgierskiego. Poznań 1968. hist. Kutrzeba. TenŜe. Studia (1962). S. KSIĘGI I DOKUMENTY SĄDOWE . Lwów (1925). Wolff (wyd. 2. A. Pam. Warszawa 1934. O metodzie publikowania najdawniejszych ksiąg sądowych polskich. występuje ich juŜ cały szereg. Arch. Najstarsze księgi sądowe ziemskie zachowane do dziś pochodzą z ósmego dziesiątka lat XI Yw^ — są to księgi krakowskie. S.). nauk. Zarys nauki o dokumencie polskim wieków średnich. 8. Urzędnicy grodzcy i ziemscy lwowscy w latach 1352—1783. I. hist. t. Nieco młodsze są najstarsze znane księgi łęczyckie (od r. A. Palestra i księgi sądowe ziemskie i grodzkie.-prawny 3. 1385). l. Zestawienia personelu kancelaryjnego (pisarzy generalnych i powiatowych) przynoszą: K. poznańskie (1386 — ale zachowała się wzmianka o księdze starszej). W. t. J. K. sieradzkie (1386). Woj a s.

.) oraz dacie posiedzenia. zapisując kolejno poszczególne luźne składki papieru. pierwotnie bardzo suche. S. Ŝe wprowadzenie ksiąg mogło nastąpić w drodze odgórnego rozporządzenia. s. Księgi sądowe prowadzone były najczęściej odrębnie dla kaŜdego powiatu. w pergaKKKr I. l. podawały tylko w najkrótszych zdaniach treść czynności.. Księgi wielkopolskie informowały teŜ prawie z reguły. S. W wiekach nowszych nieraz jedna sprawa zajmuje i kilkadziesiąt stron pisma. Z biegiem czasu stawały się coraz obszerniejsze. 1925).p składzie zespołu sądzącego i o wszystkich) asesorach. Wpisy spraw toczonych przed sądem poprzedzane były w księgach z reguły nagłówkami informującymi o rodzaju sądu (roczek. XIV w. Format dutki stopniowo ustępował miejsca księgom| in folio (a więc dwa razy szerszym od folio fracto). tylko w okresie początkowym spotykamy przypadki mieszania w jednej księdze zapisów z kilku powiatów tego samego województwa (tylko w Małopolsce. powstały ze złoŜenia w pół arkusza papieru o formacie mniej więcej dzisiejszej kartki maszynopisu (A—4) wzdłuŜ jego wysokości. 1322 ". zapewne za wzorem ksiąg sądów duchownych stosujących np. Księgi wielkopolskie podawały teŜ często miejsce odbywania się posiedzeń (zamek. 1 1 301 . 1437 (zapewne z inicjatywy nowo mianowanego wówczas pisarza generalnego Mikołaja Rudzkiego). są one natomiast wyjątkiem w księgach małopolskich. 448 n. coraz teŜ więcej przybierać zaczęły charakter yprotokołówj coraz więcej obok treści zwracały uwagę na stronę formalną. Spisywano ją stopniowo. w Wielkopolsce format in folio juŜ w początkach XV w. być moŜe na skutek wpływów węgierskich. Zarys. zbliŜone daty ich pojawienia się w rozmaitych rejonach kraju pozwalałyby przypuszczać. tworząc wąską. dom mieszczanina itp. być moŜe w postaci tabliczek woskowych. 130. Upowszechnienie się papieru w Polsce przypadające na drugą pół. Kutrzeba. l. Historia źródel. formuły rozrosły się w niepomierny sposób" (Kutrzeba. nr 129. „Zapiski w księgach. której pamięć chciano utrwalić. sąd królewski itjp. ratusz. Ó takich zapewnś rejestrach wspominają statuty małopolskie Kazimierza Wielkiego. w XV w. nigdy w Wielkopolsce)12. Pojawiły się one. klasztor. 1 2 Nie moŜna jednak wykluczyć. ułatwiło proces formowania się ksiąg sądowych. języczek). np. 1925). t.W :r.). podobne informacje znaleźć moŜemy często w księgach sieradzkich. w księgach ziemskich poznańskich i kościańskich w r. s. Kętrzyń ski. nakazujące wywoływanie spraw w sądzie wg porządku pozwów (Kutrzeba. Materiałem pisarskim ksiąg ziemskich był od początku ich pojawienia się papiett Najstarsze księgi mają /format folio fracto (dutka. Oprawna księga sądowa była końcowym produktem działalności kancelaryjnej. t. wysoką składkę. a w województwie kaliskim dopiero pod koniec XV w. Ŝe scalanie zapisów z kilku powiatów w jedną księgę dokonywało się dopiero na etapie sporządzania czystopisów ksiąg. które następnie zszywano i oprawiano. wiec.

a w Wielkopolsce przed /usunięciem się starosty z sądownictwa ziemskiego równieŜ sądx_starościńskie. 3. choć oczywiście niekiedy spotykamy poszczególne księgi. podczas gdy księgf | czystopisów zwać zaczętot induktaj"" r~Do ksiąg ziemskich wciągano przede wszystkim zapisy dotyczące roczkpw sądowych. niedługo po zakończeniu posiedzenia sądu. wstęp. t. 1967) pozwoliło stwierdzić. często przez tych samych pisarzy. Księga Pam. uległy zniszczeniu i tylko wyjątkowo zachowały się one do dziś jak np. RównieŜ w przypadku przyjazdu króla do stolicy powiatu odbywane tu sądy królewskie (szczególnie częste za Władysława Jagiełły) no" Pogląd wyraŜony przez J. teŜ H. księgi ziemskie gnieźnieńskie pierwszego dziesiątka lat XV w. Przepisywania zapisek sądowych w formę czystopisów dokonywano w wielu kancelariach juŜ przynajmniej w początkach XV w. wtręty łacińskie w częstych w tym czasie tekstach polskich rot przysięŜnych są w czystopisie tłumaczone na język polski itp. B i e l e c k ą. Poznań 1965. Kowalewicz i W. brak skreśleń i poprawek charakterystycznych dla pierwopisów. /W XVI^w. szerokie i starannie wymierzone marginesy itp. Ku-raszkiewicz. 1 5 A. Kościan 5. s. PoniewaŜ jednak księgi były jedynymi jakie prowadzono. na określenie serii pier-i popisów ustala się nazwa protokołu j (protocollon).). gdzie poglądy odmienne). Z biegiem czasu księgi pierwopisów zaczęto równieŜ staranniej przechowywać w kancelariach sądowych. por. Ŝe w Kościanie czystopisy sporządzane były na bieŜąco. których treść formułuje się po raz pierwszy. . Wielkopolskie roty sądowe XIV—XV wieku.min (często stary. W Wielkopolsce proceder kopiowania ksiąg był w 'początkach XV w. protokołami. Kowalewicz i W. Inwentarze ksiąg archiwów grodzkich i ziemskich Wielkopolski XIV—XVIII wieku. 150-lecia AGAD. podczas 'posiedzenia sądu. włączając je w skład czystopisów 13. przypisy następne. w przypadku ksiąg ziemskich kościańskich z lat 1416—1425 14 czy z czasów późniejszych ziemskich za-kroczymskich (1477—1478)15. passim. 302 . Warszawa 1958. prawie Ŝe regułą (szczególnie starannie prowadzone są np. Z dziejów ksiąg ziemskich zakroczymskich. notowano tu takŜe posiedzenia sądów wiecowych. Kuraszkiew i c z./ %' ><^achowane do dziś najstarsze księgi ziemskie są w duŜej mierze kopiami. Porównanie tekstów i rąk pisarskich przeprowadzone na przykładzie ksiąg kościańskich (H. W o l f f. których nie przepisano. Pierwopisy najczęściej w XV w. w stuleciach następnych gotowe księgi oprawiano w deski (lub tylko tekturę) i skórę. czy tylko składki. Kopiowanie pierwopisów nie ograniczało się wielokroć tylko do mechanicznego przepisywania. 1 4 AP Poznań KZ. Świadczy o tym staranne częstokroć pismo. jakoby piętnastowieczne księgi wielkopolskie były wyłącznie brudnopisaml. jest nieuzasadniony (por. W Kościanie czystopis posiada często obszerniejsze formuły wstępne zapisek. czystopisami zapisów powstających „na gorąco". niepotrzebny dokument). którzy spisali pierwopis. 355. choć występują równieŜ ręce pisarskie zajmujące się tylko kopiowaniem.

do którego naleŜała jurysdykcja w miejscu pobytu króla.). 1418. Księgi wiecowe radomskie pojawiają się w r. relacje (libri relationum) — zeznania stron i woźnych sądowych dotyczące__zaxówHo—spraw spornych jak i niespornych. Obok nich występować będą. 1425. zastawy. Notatki o sądach starościńskich przechodzą w Wielkopolsce po r.). w następnych dziesiątkach lat poja wiły się księgi grodzkie w pozostałych powiatach Wielkopolski. j Bardzo teŜ późno dokonywać się zaczyna w księgach podział rzeczowy wnoszonych tam zapisów. krakowskie — r. W ziemi sieradzkiej juŜ w r. 1 7 AGAD. Z biegiem czasu W poszczególnych ziemiach dokonywało się wyodrębnianie zapisów poszczególnych rodzajów sądów w osobne serie ksiąg. Spisywane są więc na papierze. Radomska (od r. specjalnych ksiąg sądowych marszałka. czyli wyroki sądu. Księgi dzielić się wtedy zaczyna na inskrypcje (libri inscriptionum) — wpisy dwustronnych transkacji czasowych (poŜyczki. Kościan 10. Sieradza (od r. Najstarsze księgi sądowe grodzkie pojawiły się w poszczególnych zie miach Rzeczypospolitej później niŜ księgi ziemskie. 1397). 1434. 1398). 75). Najstarsze znane to księgi grodów środkowopolskich: Łęczycy (od r. 1426. nie róŜnią się powaŜniej od ziemskich. układu zapisów. 1433 w księgach kościańskich (AP Poznań KZ.? — me trykę późniejszą. do któ rych wciągane są zapisy z sądów starosty wielkopolskiego w poszczegól nych powiatach (pojawiają się-w r. wprowadzony przez tegoŜ Większość zapisów z sądów królewskich wciągano najczęściej do ksiąg ziem skich miejsca pobytu króla. pochodzi z r. f. 1460) oraz odrębne księgi starosty gdzie.jdzie£śaw_y-4tp. ale istniały juŜ wcześniej).. 1416 załoŜona zostaje osobna księga dla sądów wiecowych i odprawianych w obecności króla 17. wiślickie — r.. Piotrkowa (od r. księgi starościńskie. formatu. a takŜe jednostronne oświadczenia woli (testamenty itp. który pojawia się w lepiej zorganizowanych. załoŜona'przez Durgrabiego kaliskiego. We właściwej Wielkopolsce księgi grodzkie mają — podobnie jak i sądy gwr". 1390).iowano w księgach ziemskich lti .notowane są akta wieczyste (najsitarsza znana pochodzi z r. Ŝe o takiej księdze wspomina zapiska pod r. W Wielkopolsce natomiast rozróŜnienie takie nastąpi dopiero w XVI w. 1422 do ksiąg burgrabiowskich albo specjalnych starościńskich. Księgi grodzkie pod względem materiału pisarskiego. jak juŜ wspomniano. KZ Sieradz 6. być moŜe. wreszcie decreta. wyodrębniają się w niektórych sądach tylko księgi rezygnacji ziemskich. 303 1 6 . Nie moŜna jednak wykluczyć istnienia juŜ w XV w. na których najczęściej się wzorują. Wcześniej. 1400) itd. 1424. bo juŜ w początkach XVI w. mają początkowo z reguły format dutki — w Wielkopolsce za czasów starostwa Piotra z Szamotuł (1460—1473) pojawi się równieŜ format in folio. większych kancelariach dopiero w czwartej ćwierci XVI w. powstając dopierofgdyrozpocz^na_sie^iS' -arosty_j generalnego z sądów ziejpskjgkj) Na j starsza księga.

Księgi sądów podkomorskich. 1443). Obok niej istnieje (od XIII aŜ do XVIII w. Roczn. Lubelski l. inskrypcje i dekrety. pojawi się podział na relacje. wiele jednak składek ksiąg burgrabiowskich pozostało w postaci pierwopisu. wiceburgrabiego (np. RównieŜ brak w najstarszych księgach grodzkich podziału rzeczowego zapisów — dopiero w drugiej pół. i to tylko na terenie Małopolski (a takŜe wzorującej się na niej Rusi)18. l. wkrótce po nadaniu Rusi prawa polskiego (r. 1515. W. Chęcińskie (od r. przez pisarzy podkomorzego lub jego komorników. Natomiast geneza ksiąg podkomorskich w Wielkopolsce. 19. które równieŜ znalazło odbicie w księgach za chowanych z czasów późniejszych. podobnie i na Mazowszu jest wiele późniejsza. 1434) i tu pojawiły się księgi podkomorskie. Studia nad uposaŜeniem urzędników ziemskich w Koronie do schylku XVI wieku. 8. . 1450) 19 . druga do jego zastępcy. s. prowadzone. W księgach grodzkich spotykamy juŜ w XV w. z których jedna naleŜy do burgrabiego. . Natomiast w XV w. zdecydowaną przewagę w księgach grodzkich ma juŜ czystopis. spisywane przez prywatnych pisarzy kasztelana czy wojewody. Księgi te. wstęp A. ziemiach środkowopolskich. s. 1432). t. Tylko wzmianka przetrwała o istnieniu księgi sądowej wojewody krakowskiego w?r. ^ -------Księgi sądów ziemskich i grodzkich juŜ od chwili swego powstania Akta grodzkie i ziemskie. wreszcie łukowskie (od r. . 1 9 M. jak wojewodzińskie czy kasztelańskie. 194 n. P r o c h a s k i. s. t. XV w. powstały najpewniej dopiero w XV w. w niektórych grodach. W grodzie krakowskim format in folio zastąpi dutkę dopiero w r. Kcynia. zwyczaj ten zani kał w pierwszej pół.do ksiąg starościńskich i uŜywany odtąd i w niektórych kancelariach grodzkich. XVI w. jak juŜ wspomniano. np. S t a n k o w a. indukta. Do najstarszych znanych 'ksiąg podkomorskich naleŜały sandomierskie (od r. Podobnie ma się sprawa z księgami sądów o charakterze reliktowym. co łączy się zapewne z mniejszym znaczeniem ksiąg grodzkich w tym czasie. tracąc swe znaczenie po zaniku sądów. Warszawa 1962. nr 6019. Pałucki. duŜo czystopisów. Uwagi powyŜsze dotyczą jurysdykcji szlacheckiej wojewody. obserwować moŜemy prowadzenie dwu równoległych serii ksiąg. 151 n.) są downictwo wojewody nad śydami. War szawa 1957. 304 18 . Księga sądu kasztelana lubelskiego w Wąwolnicy. łącząc się dopiero z XVI w. Na tle zasobów średniowiecznych akt sądowych księgi podkomorskie są w ogóle bardzo rzadkie i nieliczne. W XVI w. Językiem wszystkich średniowiecznych ksiąg sądów szlacheckich była łacina. 20 Starodawne Prawa Polskiego Pomniki. ulegały z reguły zniszczeniu. . z których tylko przypadkowo zachowała się we fragmencie księga sądu kasztelana lubelskiego w Wąwolnicy z drugiej pół. 1431). Straty archiwów i bibliotek warszawskich w zakresie rękopiśmiennych źródeł historycznych. Pyzdry). W wielu ziemiach istniał zwyczaj notowania pełnych rot przysiąg składanych przez strony i świadków w języku polskim. wielkopolskich. 139820. Gniezno.. XV w. 247 n. lubelskie (od r. t. 1958. Wcześnie teŜ.

tenŜe. Wyjątkiem tu zdaje się być dokument z p. Dyplomatyka — 20 305 81 . acz starszym rodzajem wytworów kancelarii sądowych są ^dokumenty. S e m k o w i c z. stają się teraz m.Tytułem przykładu: KDW I 278. 476. obok panującego. s. W. ••HDÓkumenty wystawiane przez sądy — przede wszystkim sądy ziemv skie — podzielić moŜna na trzy podstawowe grupy. Liczniejsze dokumenty sądowe pojawiają się od drugiej pół. wreszcie 3) zaświadczenia sądowe 22 .. studiów nad kulturą materialną i duchową. i Pozew. ustrojem i administracją a takŜe nad językiem polskim późnego średniowiecza. był panuWiek XIV wraz z usamodzielnieniem się sądu ziemskiego przyniósł usamodzielnienie dokumentu sądowego. s. przynosząc szczególnie wiele dla badań osadniczych. K. przejętej z prawa kanonicznego instytucji zastępstwa. Kraków 1945. teŜ o nim Z. osiągając szczyt rozwoju w XV w. a jednocześnie zapewne z uzyskaniem waloru pełnoprawnego świadectwa dowodowego przez coraz to szerszą grupę dokumentów. s. Mogilski nr 22 i inne. Początki dokumentu sądowego łączą się dopiero z wykształceniem się terenowego sądu ziemskiego. por. źródeł* których znaczenia nie sposób przecenić. są księgi sądów szlacheckich nieprzebraną skarbnicą informacji o wszystkich prawie dziedzinach procesu dziejowego. Dokument sądowy związany jest w Polsce z okresem późnośredniowiecznym.Stały się jednym z najwaŜniejszych typów źródeł historycznych. 1901. Kutrzeba. genealogicznych i heraldycznych. W XIII w. czyli skierowane do. t.-1250 (Lubomirski. s. 378. littera citatoria była tylko legitymacją osoby wygłaszającej pozew ustny. który o kilkadziesiąt lat wyprzedził pojawienie się najstarszych ksiąg sądowych.D. Będą to: 1) pozwy. choć w pierwszej pół. Obok zapisów sądów kościelnych) kapitulnych i konsystorskich. Encyklopedia nauk pomocniczych historii. Sądownictwo prawa polskiego w dobie przedimunitetowej. 3. XIV w. 82 Inne róŜne podziały dokumentów sądowych dają S. 46. wyd. których wystawcami. urzędnicy zarządu lokalnego. będąc zjawiskiem charakterystycznym przede wszystkim dla stuleci XIV i XV. aby rycerstwo pozywane było przed sąd per litteras — nie inaczej zapewne było w Małopolsce. 337. upowszechnił się w formie pisemnej w XIV/XV w. jak juŜ wspomniano.2) wyroki i poświadczenia umów. RAU h-f 40. XIV w. Historia źródel.potwierdzenia wyroku. Nie bez znaczenia dla tej zmiany jest tu być moŜe upowszechnienie się w Polsce XIII/XIV w. w przypadku konieczności wystawienia pisemnego . Statuty wielkopolskie Kazimierza Wielkiego wymagały juŜ. jego wystawcą. Lwów 1932. Sądy ziemskie i grodzkie w wiekach średnich. . stwierdzającą cha. KDKM 18) gdzie jako wystawca występuje sędzia. 288. NaleŜy jednak przypuszczać. Ŝe w XIII i XIV w. in. Drugim.określonej osoby wezwanie do stawienia się pj-zed sądem. 53. był zjawiskiem stosunkowo mało znacznym. dokumentów sądowych wystawianych przez sędziego z reguły nie znamy.. mniej istotnym. l. 86. Wojciechowski.

znamy przypadki spisywania ich w postaci chirografów (Vetulani. do sądu ziemskiego naleŜało wyłączne prawo rejestrowania zeznań o obrocie ziemią — poświadczenia tych zeznań stanowią znaczną część licznie zachowanych dokumentów małopolskich. 497. 1228. Wyroki i 'poświadczenia sądowe przybrane w formę dokumentu wystawiane były na terenie całej Polski. W XV w. symbolizując w ten sposób królewską przynaleŜność sądu ziemskiego. Zbiór I 172. kasztelan. gdzie podsędek jako współwystawća pojawił się w początkach 23 Na przykład Kuraś. 1968). wreszcie przedmiot i wartość sporu. mając jednak szczególnie duŜe zastosowanie na_terenie Małopolski. stąd jego znaczenie w przebiegu rozprawy. Jako wystawca pozwu sądu -ziemskiego występował w Małopolsoe król. 1505 wprowadzająca do tytulatury pozwu imię królewskie w miejsce starościńskiego. Po wymienieniu wystawcy pozew określał z kolei imię (i nazwisko) pozwanego oraz dobra ziemskie.). 513. imię powoda. na który ma przybyć pozwany. jest najczęściej tylko sędzia 2S. 1925). starosta) jako współwystawców.tu dopiero konstytucja z r. z drugiej pół. gdzie tylko wpisywano datę i pieczętowano go. W niektórych dzielnicach Polski w okresie upowszechnienia się dokumentu sądowego obserwujemy próby umacniania jego wiarygodności przez występowanie obok sędziego innych wyŜszych urzędników ziemi (wojewoda. 239. Jako wystawca takiego dokumentu występuje początkowo sam sędzia ziemski. Pozew zamykały data i miejsce wystawienia. 306 . 408. Obowiązek wystarania się o spisanie pozwu ciąŜył na powodzie. z których został pozwany (w związku z właściwością terytorialną sądów ziemskich. zdarzało się jednak. znamy juŜ dokumenty wystawiane przez sędziego wraz z podsędkiem (tamŜe 375. KDM IV 1227. Być moŜe z tego samego powodu przywieszano niekiedy do dokumentu pieczęcie stron. XV w. 1425 i n. gdzie.fakter urzędowy dokonanego wezwania (Yetulani. szczególnie strony przegrywającej sprawę (Perzanowsiki. podobnie było w Wielkopolsce. Ŝe powód przynosił juŜ gotowy pozew do sądu. z których jeden zachowywał powód. W Wielkopolsce pozew ziemski wychodził pod imieniem starosty generalnego — zmianę przyniosła. Wystawcą dokumentów sądu ziemskiego lubelskiego jeszcze u schyłku XIV w. 273. pozywających tylko posiadaczy dóbr leŜących w obrębie powiatu sądowego). jak wiadomo. Dalej podawano datę i miejsce sądu. Obok sędziego stopniowo jako współwystawća pojawia się podsędek ziemski — najwcześniej występuje on regularnie w województwach krakowskim i sandomierskim (juŜ w początkach drugiej ćwierci XIV w. 332. z r. 1382). który znał najlepiej ścisły formularz stosowany w tego typu pozwach. który teŜ ponosił całkowitą odpowiedzialność za wszelkie usterki w treści lub formie pozwu (powodujące często oddalenie pozwu lub nawet upadek skargi). Ingrossatorem pozwu był jednak najczęściej pisarz sądowy. 528. Pozwy spisywano często w dwu egzemplarzach. proces sądowy wymagał juŜ dokładnego sformułowania treści Ŝądania powoda w 'pozwie pisemnym. 1925).

data dokumentu odnosiła się do actum. wieluńskie. Na końcu dokument taki nie powtarzał juŜ daty i listy świadków. Kuraś. który następował niekiedy w wiele lat po wydaniu wyroku. podobnie łęczyckie. w narracji referował przedmiot siprawy. 307 21 . który wyprze poprzednio stosowany układ: na początku narracji wystawca (sędzia ziemski) stwierdza. 1346 (poznańskich z tego okresu nie znamy — być moŜe wychodzą one jeszcze pod imieniem starosty generalnego). 182 n. sieradzkie. F. pojawi się jednak w Wielkopolsce inny formularz. Kilkanaście odpisów dokumentów mazowieckich z XIV i XV w. KDP I 158. dobrzyńskie 24 . 1969). W najstarszych dokumentach małopolskich spotykamy teŜ niekiedy inwokację oraz arengę — nikną one ostatecznie po pół. Dokument krakowski kończył się listą świadków. Odmiennie natomiast kształtuje się formularz dokumentu sądowego w Wielkopolsce. nie oznaczała zaś terminu wystawienia dokumentu. Dokument krakowski i prawie identyczny z nim sandomierski moŜemy oltreślić typem małopolskim. 6602 oraz AG AD. Podobny formularz reprezentują dokumenty sądu lubelskiego. 2038. halickiego itd.XV w. 1434) formularz małopolski znajdzie zastosowanie w licznych dokumentach sądów ziemskich lwowskiego. 165. E. a więc daty procesu i wydania wyroku. 1078. " KDW II 1034. polskiego prawa sądowego ziemiom ruskim (r. stwierdzając tylko krótko: actum et datum die. 466. Zbiór I 331. (województwo kaliskie). Nieliczne dokumenty wystawiane przez sąd ziemski kaliski przed r. donosząca o przywieszeniu pieczęci obydwu wystawców. przemyskiego. a nawet dopiero w drugiej połowie tego stulecia (województwo poznańskie). W połowie XIV w. 425 (Łuków). 25 Nieliczne znane mi dokumenty wydane w KDKM (Lubomirski) 100. 161. najczęściej jednak nie rozróŜniając obu tych dat. 510 (Sieradz). 6541. Archiwum Oborskie. którą poniŜej referuje. perg. AGAD dok. testibus ąuibus supra czy teŜ podobnie (Gąsiorowski. anno. k. II 531 (Dobrzyń). 314. Formularz dokumentu sądowego kształtował się róŜnie w poszczególnych dzielnicach kraju. na posiedzeniu którego toczyła się referowana sprawa. 1968). 309 (Wieluń). W korroboracji pojawiała się najczęściej formuła sigillacyjna. po wymienieniu wystawcy (sędzia i podsędek). Podobny formularz mają równieŜ niezbyt liczne znane mi dokumenty z Mazowsza ksiąŜęcego — cechą wyróŜniającą większość z nich jest jednak brak na końcu dokumentu listy świadków 25. loco. Ŝe określonego dnia (tu następuje data) zasiadał na sądzie w określonej miejscowości w otoczeniu wymienionych imiennie asesorów i rozsądził. C. 430. XIV w. nieliczne znane dokumenty sądu łukowskiego. najczęściej identycznych z listą asesorów sądu. spisane są wg formularza zbliŜonego do małopolskiego 2G. nr 396. Datacja obejmowała formuły actum i datum. (Perzanowski. KDW V 292. księga z dokumentami. PAN w Krakowie. zawiera rękopis Bibl. załatwił sprawę. Po nadaniu. niesygnowana dok. 1040. 1252. 1048. Np. 533 (Łęczyca). 9533. Jego_ formularz.

wiecu. W województwie poznańskim był on natomiast jedynym stosowanym w XV w. Jego ingrossatorem był zapewne najczęściej prywatny. aby zgodnie z panującym zwyczajem wystawili stronie dokument. 1392 sędzia kaliski wystawił dokument. wobec czego potwierdza go poprzez przywieszenie swej pieczęci (potem i podsędka). a sędzią i podsędkiem. Ŝe list sądu oglądnął. Jest to nieznany w innych dzielnicach Polski dokument sądowy w formie transumptu. potem wraz z podsędkiem — stwierdza. Egzemplarz dokumentu sędziego poznańskiego otrzymywany ostatecznie przez odbiorcę powstawał — inaczej niŜ w Małopolsce — poza kancelarią sądu ziemskiego. nawet i wtedy.sądowych. adresowanym do sędziego i podsędka. na płaszczyźnie prywatnych kontaktów pomiędzy późniejszym odbiorcą a wystawcą — sędzią. która juŜ we własnym zakresie starała się o transumowanie go przez sędziego. Trzecia grupa dokumentów . Na terenie województwa kaliskiego dokument-transumpt występuje w XV w. sekretarz sędziego. Z tego zapewne powodu średniowieczny proces sądowy. 1969). który to list w całości cytuje. typem dokumentu sądowego. gdy dokument wydawano stronie od razu. który rozsądził sprawę. osobisty pisarz. równolegle z dokumentem typu małopolskiego. przyniesiono mu list papierowy (litteram papiream) od sądu. iŜ zasiadając określonego dnia na rokach rozsądzili sprawę. pojawiła się tendencja do rozróŜniania obydwu dat — w r. Wystawianie dokumentu-transumptu odbywało się w Wielkopolsce juŜ poza sądem. Jego wystawca — sędzia. W liście tym.W dokumencie sądowym typu małopolskiego dochodziło często do rozbieŜności pomiędzy actum a datum dokumentu. zjawiskiem stosunkowo rzadkim. W Wielkopolsce u schyłku XIV w. mającymi wyłączne prawo wystawienia dokumentu potwierdzającego ten wyrok. Wynikiem tego zapewne jest nowy typ dokumentu sądowego w Wielkopolsce. na końcu zaś podano datę wystawienia dokumentu. Proszę teraz sędziego i podsędka. W kilka lat później pojawi się w Wielkopolsce nowy typ dokumentu sądowego. w którym data czynności prawnej (posiedzenia sądu) umieszczona została w narracji. którą referują. takŜe sądu w obecności króla). uczestnicy sądu (roczku. zaczyna przeprowadzać rozróŜnienie pomiędzy składem roczku złoŜonym z Ŝupców. szczególnie w Wielkopolsce. Rola kancelarii sądu ograniczała się tu tylko do sporządzania listu wydawanego stronie. Skła308 . obecność sędziego i podsedika na posiedzeniach roczku sądowego była w XV w. usłyszał i zrozumiał jego treść. najczęściej wymienieni z nazwiska. piszą. -określona wyŜej jako zaświadczenia sądowe. Wystawiany bywał nawet wówczas gdy sędzia uczestniczył w posiedzeniu sądu. Jak wiadomo. Ŝe gdy określonego dnia przebywał w określonym miejscu. Sędzia stwierdza teraz. stanowi niewątpliwy produkt kancelarii sądowych. w dniu odbycia posiedzenia sądu (Gąsiorowski. gdzie złoŜony z wiceurzędników skład sądu powiatowego funkcjonował bardzo samodzielnie. zawsze skłonny do formalizmu.

słuchaczy (significamus universis itd. W o lff. Formularz dokumentu starościńskiego potwierdzającego zmiany w stanie posiadania ziemi. 121. nie jest dotąd znany. Wyroki i poświadczenia mają formularz dokumentu poświadczeniowego. S.i piętnastowiecznej Polsce. pozostałe dokumenty sądowe — na pergaminie. Do tej grupy dokumentów zaliczyć teŜ trzeba wspomniane listy roczków wielkopolskich wydawane stronom dla uzyskania następnie dokumentu sądowego od sędziego 27. 309 27 . odsyłające sprawę do innego powiatu. ss Wygląd tej pieczęci.). ale i formularzu. w innym sądzie. Unikalny zlbiór takich oryginalnych zaświadczeń z XV w. tzw. adresowanego do sędziego. Dokumenty pergaminowe umocnione były pieczęciami sędziego i podsędka. H a is i g. G u m o w s k i. Pozwy i zaświadczenia uwierzytelniano przez odciśnięcie pieczęci na papierze. wydawane wówczas. przywieszonymi na paskach pergaminowych poprzez zakładkę. s. większym. Dokument sądu ziemskiego był dokumentem sądowym najbardziej rozpowszechnionym w czternaste. Pozew ma formę mandatu. wzorowanego zapewne na dokumencie królewskim. 21. A. s. często równieŜ arengę. przy czym w Małopolsce (dla zaświadczeń) była to najczęściej pieczęć sędziego. w Bibliotece PAN w Krakowie. NaleŜą tu teŜ wcale liczne listy zaświadczające o tzw. gdy strona mająca się stawić na rozprawie tłumaczyła swoją nieobecność t koniecznością stawania tego samego dnia w sprawie innej. 1969. z reguły posiada inwokację. l. waŜniejszej. O pieczęci takiej brak wzmianki w Sfragistyce. sigillum citatorium 28. O d o ku men cie są d o wym w Polsce późnośredniowiecznej. Prawno-hist. czy konkretnych. S tu d ia . Obydwie te grupy róŜniły się takŜe sposobem uwierzytelniania. Lista świadków i data znajduje się na końcu. Warszawa 1960. Pozwy i zaświadczenia sądowe spisywane były z reguły na papierze. z. t. 1 1 1 —1 1 2 . której teŜ juŜ powszechnie uŜywano do pieczętowania pozwów (stąd i nazwa pieczęci). wystawiany szczególnie w Wielkopolsce w związku ze wspomnianym juŜ wyłącznym prawem starosty generalnego do przyjmowania zeznań o rezygnacji dóbr. Przeprowadzony powyŜej podział dokumentów sądowych na trzy omówione grupy ma podstawy nie tylko w ich treści. zawiadamiające o decyzjach podjętych w związku z procesem itp. A. często wymienionych imiennie uczestników sądu. Czas. adresowane są teŜ do wszystkich potencjalnych czytelników. zaś w Wielkopolsce i na ksiąŜęcym Mazowszu specjalna pieczęć sądowa. Katalog. ma charakter bardziej uroczysty. skierowanego do konkretnego osobnika. o której wspominają: S. ' Zaświadczenia sądowe wystawiane są zazwyczaj w formie listu.. M i k u c k i. Gąsło r o wski. M. Obok niego występował często dokument starościński.dają się na nią najrozmaitszego rodzaju pisma wysyłane najczęściej przez jeden sąd do drugiego. rkps 495. co wyraŜa się nawet w jego treści (mandamus tibi). Kutrzeba. M.

nr 28. z terenu której znamy w XV w.W połowie XIV w. ich sędziowie grodzcy. Nie sprzyja rozwojowi dokumentu sądowego wymagany do jego sporządzenia materiał — drogi pergamin. 143. JuŜ w XV w. 1197. wyłącznie sędziemu (z podsędkiem) z jednej strony a staroście z drugiej. Prawa wystawiania pełnoprawnych dokumentów pergaminowych byli natomiast w Wielkopolsce z reguły pozbawieni wszelcy wiceurzędnicy — burgrabiowie. 433. A. stając się przede wszystkim kopią zapisu znajdującego się w księgach. 539. 156. zwany komornikiem granicznym. 1969). do którego sąd grodzki kierował w razie potrzeby odpowiedni list. komorników sądowych ł granicznych 30. Zbiór I 173.). W > Wielkopolsce przyjmie się on później. pojawia się w praktyce kancelarii nowa forma potwierPor. 402. 1151. 1193. Powodów tej większej samodzielności wiceurzędników małopolskich dotąd nie znamy. 245. nacięcia na drzewach itp. w narracji referował najczęściej przedmiot sporu granicznego. 184. 116. Prawo wystawiania pełnoprawnych dokumentów sądowych przysługiwało w Wielkopolsce. Wystawcą takiego dokumentu jest podkomorzy. KDmK I 82. gdzie najwcześniej ustaliły się graniczne funkcje podkomorzego. Kuraś. XV w. Inaczej natomiast było w Małopolsce. 1319. Jako miejsce wystawienia dokumentu podawano najczęściej pole. Kuraś. wzorowany na listach roczku ziemskiego dO' sędziego generalnego (Gąsiorowski. 1510. AGZ V 73. JuŜ jednak w ciągu tego istulecia zaznacza się dominacja ksiąg sądowych jako instrumentu wiary publicznej pierwszego rzędu. VI 44 i inne. Wiek XV jest okresem szczytowego rozwoju kariery dokumentu pergaminowego tak sądu ziemskiego jak i starościńskiego. 195. 1519. 359. 204. pojawił się dokument podkomorski? upowszechniający się w stuleciu następnym. natomiast jako wystawcy figurowali aktualnie urzędujący sędzia i podsędek. 124. podawał. 426. Być moŜe teŜ widoczny staje się równieŜ dla ludzi ówczesnych koronny defekt dokumentu sądowego (typu małopolskiego). 195. Proc haska. Data dokumentu była zazwyczaj datą rozgraniczenia. wyjątkowo jego zastępca. data pergaminowego dokumentu sądowego odnosiła się z reguły do actum sprawy. Materialy archiwalne. 1520. Dokument schodzi powoli na plan dalszy. Dokument po formule intytulacyjnej. Zbiór I 84. dość liczne. dopiero około pół. Na końcu dokument wymieniał świadków obecnych przy rozgraniczeniu 29 . W imieniu wielkopolskiego sądu grodzkiego dokumenty wydawał starosta generalny. jalk się zdaje. w Małopolsce. wyraŜający się w częstej niezgodności daty jego wystawienia z osobami wystawców31. wreszcie dokładnie omawiał przebieg nowo wytyczonych granic i miejsca usytuowania znaków granicznych (kopce. np. 1424. słupy. komornicy sądowi (Ŝupcy). dokumenty pergaminowe wystawiane przez sędziów grodzkich. KDM IV 1133. 3 1 Jak juŜ wspomniano. 21 310 . kopią ubraną w odpowiednie formy. kto dokonał rozgraniczenia (podkomorzy osobiście lub teŜ jego komornik graniczny). KKKr II 363. 30 Por. w którym działał sąd graniczny.

Uwagi o porządkowaniu ekstraktów grodu krakowskiego.\ ]/( ^ P M. podjęte z powodu spłonięcia ksiąg sądowych w Łęczycy. 1969. 2. Bibl. 1873.ziemskiego krakowskiego do polowy XV wieku. RAU h-f 68. S. V e t u l a n i. [w:] Pismo. R. j JR. t. 1931.. ( T e n Ŝ e. TenŜe. Kraków 1968. Dokument i kancelaria sądu. Z. . iŜ copie de actis vel quecunque in papiro scripte non sunt admittende 33 . a starosty lub sędziego grodzkiego w sądzie grodzkim. uwierzytelniona odciśniętą pieczęcią i podpisem urzędującego pisarza generalnego (w sądzie ziemskim). z.. Księgi ziemskie i grodzkie wieku XIV w Polsce. Taubenschlag. stając się w XVI i następnych stuleciach dominującym. natomiast jeszcze w r. 1962. Teka Grona Konserwatorów Galicji Zachodniej. l. Katalog Krajowego Archiwum Aktów Grodzkich i Ziemskich w Krakowie. S. t. Studia historyczne ku czci Stanisława Kutrzeby. Archeion 51.. czyli dosłowna kopia wpisu do ksiąg. 2. t. Badanie autentyczności dokumentu w praktyce kancelarii monarszej i sądów polskich w wiekach średnich. Kraków 1909. XI. H u b e. Warszawa 1905. Mimo tych trudności ekstrakt zdobywa szybko prawo Obywatelstwa w społeczeństwie szlacheckim. Warszawa 1895. !( A. produktem kancelarii sądowych — tak grodzkich j ak i ziemskich — w Polsce. s. 32 s lus Polonicum. 311 . LITERATURA W. S.dzenia wyroku czy umowy — ekstrakt. obok ksiąg wpisów. Perzanowski. M i k u c k i. Pieczęcie grodu krakowskiego z wieku XVI—XVIII. RAU h-f 69. W roku 1453 statuty Bolesława IV na Mazowszu dopuszczają ekstrakt jako środek dowodowy przed sądem 32. 3. 1925. Zarys nauki o dokumencie polskim wieków średnich. Stankowa. Warszawa 1934. Kraków 1938. Kutrzeba. sporządzona na papierze. 441. 1934. 36. s. Gąsiorowski. Kilka aktów oryginalnych sądowych z wieku XIV i XV. 1968). Archeion.: . ii L j . Ŝądają od dochodzących swoich pretensji (długów) przed sądem przedstawiania dokumentów pergaminowych. Budka. t. Warsz. * A. Geneza pozwu pisemnego w średniowiecznym procesie polskim. 21. 1969. 4. P a w i ń s k i Sejmiki ziemskie. Najstarszy taki wypis spotykamy w Kraikowie juŜ w r. 1440 (Perzanowski. A. Księgi ziemskie lubelskie z wieku XV w Wojewódzkim Archiwum Państwowym w Lublinie. 1461 uchwały ziemi łęczyckiej. O dokumencie „sądowym w Pplsce późnośredniowiecznej. t. Kętrzyński. Pozew sądowy w średniowiecznym procesie polskim. Prawno-hist. . jCzasop. stwierdzając wyraźnie. l. t ty }) . RAU h-f 65.

Petersburg 1860. 1423 podobnie i statuty nieszawskie redakcji małopolskiej (r. które wielokrotnie przeznaczały specjalne sumy na zabezpieczenie a nawet budowę archiwów i kancelarii sądowych 34. Po rozbiorach księgi sądowe z obszaru Korony zgromadzone zostały ostatecznie w XIX w. Księga pamiątkowa 150lecia Archiwum Głównego Akt Dawnych w Warszawie.. XVI w. które stanowią problem odrębny). 312 . księgi starościńskie w rękach starostów. Późniejsze konstytucje (r. s. wzrost zainteresowania stanem ich przechowywania przez sejmy a szczególnie sejmiki. 34 Por. Lustracje dóbr królewskich sporządzane od drugiej pół. podsędkowi i pisarzowi ziemskiemu. Statut waroki" r. w której przechowywano księgi. Księgi grodzkie znajdowały zresztą prawie z reguły schronienie w pomieszczeniach zamków. Inwentarz Voluminow Legum. JuŜ. l. w których rękach znajdować się miały trzy klucze do skrzyni. 1454) pieczę nad księgami ziemskimi zlecały wspólnie sędziemu. Por. Warszawa 1958. Z dziejów ksiąg ziemskich zakroczymskich. Krakowie. W praktyce jednak opieka nad księgami naleŜała z reguły do pisarza powiatowego. S. W stuleciach następnych częste były przypadki przechowywania ksiąg ziemskich w kościołach. 1493 nakazujący oddawanie ksiąg ustępujących starostów pod opiekę wojewody nie wszedł. AHCHIWUM SĄDOWE Archiwum sądu ziemskiego czy grodzkiego reprezentuje wyłącznie typ archiwum wystawcy. który przechowywał je najczęściej w miejscu swego pobytu (zamieszkania). W o l f f. np. takŜe w ratuszach. jak się zdaje. w archiwach w Warszawie. 5. w XV w. w Ŝycie). 1496) na miejsce podsędka wprowadzają osobę wojewody. które były pod zarządem starostów grodowych (inaczej było tylko w kilku powiatach właściwej Wielkopolski. W XV w. 588 n. Xsięgi. w Wielkopolsce przekazujących je sobie kolejno po ustąpieniu z urzędu (przepis konstytucji z r. gdzie jurysdykcja naleŜała do starosty generalnego a zamek był w rękach tenutariusza). klasztorach.v. Ŝe księga nie jest własnością prywatną sędziego czy pisarza. cz. Lublinie. pojawiły się teŜ pierwsze przepisy normujące zasady przechowywania ksiąg. 1472. i to aŜ po schyłek XVIII w. teŜ literaturę do rozdziałów poprzedniego i następnego. wspominają często o pomieszczeniach na archiwum a takŜe kancelarię grodzką w obrębie zamków. r. Podobnie księgi grodzkie znajdowały się początkowo pod opieką burgrabiów. a szczególnie w XVII w. ustala się zasada. spowodowała juŜ w XVI. Nie gromadziło ono Ŝadnych akt pochodzących od innych wystawców (pomijając oczywiście obiaty. Zasady przechowywania akt urzędowych — ksiąg wpisów — przez kancelarie sądowe wytworzyły się stopniowo w miarę wzrostu znaczenia prawnego tych ksiąg.A. Wielka rola odgrywana przez księgi grodzkie.

łęczycka. 2. Arch. Wydania najstarszych ksiąg sądowych: Wielkopolska: Die dltesten grosspolnischen Grodbiicher. T. Przewodnik po zespolach. 2. Księgi ziem ruskich przechowywane są we Lwowie. J. Księstwie Poznańskim i w Prusiech Wschodnich i Zachodnich. Inwentarze ksiąg archiwów grodzkich i ziemskich Wielkopolski XIV—XVIII w. t. 1886. Katalog aktów sądowych polskich województwa ruskiego i belzkiego przechowywanych w archiwum państwowym we Lwowie. Monumentu luris t. t. choć powaŜna część z nich (szczególnie wschodniomazowieckich i północnomałopolskich) uległa zniszczeniu podczas wojny 1939—1945. l. 4 (por. t. Inwentarze (1965). B i e l e c k a. l. Kom. Historia źródel dawnego prawa polskiego. wyd. Poznań 1965. Leipzig 1887—1889 (reedycja: Osnabriick 1965). t. z. J.j\jP i ę k o s i ń. pozostałe zachowane małopolskie w Krakowie. Hist. R'zyski. Lwów 1937. niektóre juŜ dziś niezbyt aktualne): J. W archiwum państwowym w Poznaniu znajdują się do dziś księgi dawnych województw poznańskiego i kaliskiego a takŜe księgi bydgoskie i inowrocławskie. AU. Przew. S. brzesko-kujawska). Archiwum Krajowe Aktów Grodzkich i Ziemskich we Lwowie. K a c z m a r c z y k. W i e r z b o w s k i. S. wy d. wyd. Katalog Krajowego Archiwum Aktów Grodzkich i Ziemskich w Krakowie. 3. Inwentarz ksiąg dawnych. B. ski [w:] Studia. Dąbkowski. 313 . Lekszy-c k i. K. Księga ziemska poznańska 1400—1407. S. RAU h-f 4. Archiwa w W. Poznań 1960. 1912. l.. wieluńska. 6. Wybór zapisek sądowych kaliskich z lat 1409—1416.. Sochaniewicz. z. Lwów (1926). LITERATURA Dzieje przechowywania ksiąg: J. Wybór zapisek sądowych grodzkich i ziemskich wielkopolskich z XV w. Księgi województwa lubelskiego znajdują się w archiwum państwowym w Lublinie. t. rozprawy i materiały z dzietdziny historii polskiej i prawa polskiego. B i e l e c k a.'. 1875. W Warszawie (Archiwum Główne Akt Daiwnych) przechowywane są dziś księgi ziem mazowieckich i środkowopolskich (sieradzka. Kraków 1902. Warszawa 1931. 40. i K. P. Ulanowski. R i a b i n i n. Warszawa 1958). t. Kutrzeba. Zawartość archiwów (katalogi. Kraków 1909.Lwowie i Poznaniu. S. wyd. liter. Archiwum Państwowe w Lublinie. nauk. l—2. Kutrzeba. W archiwach państwowych tych miast znajdują się teŜ w większości do dziś. teŜ Archiwum Glówne Akt Dawnych. l (1400—1411). Warszawa 1917. Opis aktów przechowywanych w Warszawskim Archiwum Głównym. Smółka.

"•-•-•• Zapiski sądowe województwa sandomierskiego 1395—1444. Warszawa 1920. AU. Teki A. t. L. 1961. A. Białkowski. Pawińskiego t. wyd. Polska środkowa: Księgi sądowe łęczyckie od 1385 do 1419. Ęl{ }. Księga ziemska zafcroczj/msfca druga 1434—1437.Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej z architoum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie. Prawn. l. wyd. o-c h a s k a. 1409. wyd. J. t. Kochanowski. t. Pawińskiego. Małopolska: . Kowalewicz i W. Lubomirski. Lublin 1934. L. 1884—1886. Księga ziemska zafcroczymska pierwsza 1423—1427. Arch. Warszawa 1897—1898. Warszawa 1920. Warszawa 1879. wyd. t. wyd. t. Lwów 1866—1906. Ruś: . Ulanowski. 7. Starodawne Prawa Polskiego Pomniki. 1—3. Księgi sądowe brzesko-fcujawskie 1418—1424. Handelsman. . wyd. cz. 8. H.H. 1870. Warszawa 1920. Warszawa 1960. Teki Archiw. 2. Tymienłecki. K. Kom. wyd.Antiguissimi libri iudicioles terrae Craćouiensis. Wrocław 1967. K. ŹT. Najstarsze zapiski ziemskie lubelskie z r. F. wyd. Rybarski.K. Poznań 1959. 7. J. Antiquissimae inseriptiones terrestres Lwblinenses anni MCCCCIX. M. wyd. cz.Wielkopolskie roty sądowe XIV—XV wieku. Piekosiń-s k i. 8. 3—5. Księga ziemska płońska 1400—1417. Starodawne Prawa Polskiego Pomniki. Mazowsze: Księgi ziemi czersfciej 1404—1425. Helcel. t. 11—19. B. wyd. Białkowski. Lubelska księga podfcomorska piętnastego wieku. L i s k e i A. z. wyd. P r. l—2. A. 1907. Warszawa H905.T. Teki A. l—3. Kuraszkiewicz.-/ "^Wyciągi z najdawniejszych ksiąg sądowych ziemi krakowskiej.

jak np. Stankowa) i Przemyśl (K. śycie wymieście byie-uwarunkowaneJego 1 Por. a przede wszystkim rzucają nowe światło na dokumentację czynności prawnych (głównie dokument sądowy) i administracyjnych. przyczyny naleŜy szukać w tym. 315 . KANCELARIE MIEJSKIE 1. która powstała w wyniku działania władz miejskich. Wszelkie opracowania i edycje dotyczące miast polskich wzbogacają naszą wiedzę o dokumentacji miejskiej. Jeśli nie będzie to jednolity obraz. STAN BADAŃ Dzieje kancelarii miejskich w Polsce. Kazimierz pod Krakowem (M. Sporo wiadomości o pisarzach miejskich i o kancelariach miast moŜna znaleźć w przedmowach do edycji najstarszych ksiąg radzieckich i ławniczych róŜnych miast. 337. Kętrzyński w rozdz. Kutrzeba. Friedberg). a takŜe mniejszych organizmów miejskich. Radtke). Lublin (M. 1939 pisali tylko w zarysie J. IX Zarysu nauki o dokumencie polskim wieków średnich. Wojas). o kancelariach Starej i Nowej Warszawy. Ptaśnik w Miastach i mieszczaństwie w dawnej Polsce (rozdz. I tak np. jako_organizmy Ŝywe^ Jcształtowały sie^imijwidualnie. 344). Ŝe miasta. literatura i źródła w części 4 i 5 (s. VI) Historii źródel dawnego prawa polskiego oraz S. Wymienione wyŜej monografie kancelarii miejskich porządkują wiadomości o działalności kancelarii miejskich w Polsce. doczekały się w ciągu ostatnich kilkunastu lat monografii i opracowań. Poznań (I. a szczególnie o ich pisarzach. zebrał bogate wiadomości A. Wolff przy okazji wydania księgi radzieckiej miasta Starej Warszawy i księgi ławniczej Nowej Warszawy 1. o organizacji kancelarii miejskich i roli personelu tych kancelarii. Friedberg) d Kleparz (Z. które rzucają światło na organizację i rozwój kancelarii znacznych miast 'polskich takich jak Kraków (M. i udzielenie odpowiedzi na szeroki kwestionariusz pytań w tym zakresie. VIII). w tomie 2 (rozdz. S. Pozwalają one nadto na nakreślenie w zarysie obrazu polskiej kancelarii miejskiej w XIII—XV w. Z.Pamięci Profesora drą Mariana Friedberga ROZDZIAŁ XI. Toruń (H. o kitórych to problemach do r. do niedawna prawie nieznane. Wenzel-Homecka. Piskoirska). Arłamowski).

— Śląsk nie doczekał się polskich opracowań kancelarii miast Wrocławia. Są to: A. A studia takie byłyby ze wszech miar wskazane. Lublin. t. Roczn. 2 316 . Poznania. 2. iŜ dotychczas nie opracowano i nie opublikowano drukiem inwentarzy archi-. t. s. Przemyśl. Poza kancelarią DzierŜoniowa w XVIII w. K u c n er. Wrocławia. 19. . s. Z terenu Wielkopolski znamy tylko kancelarię miasta Poznania. Dotychczasowy dorobek w tym temacie wskazuje. a więc Kraków. 1955. Kazimierz i Kleparz pod Krakowem. lecz o niewątpliwym znaczeniu historycznym. które mogą być jedynie informacją do badań. uzaleŜnione ód znaczenia i funkcji samegOmiasta. Legnicy. jednak przy bliŜszych badaniach łatwo teŜ spostrzec róŜnice charakterystyczne dla poszczególnych kancelarii. Piła (bogate archiwalia miejskie. Wprawdzie na przykładzie znanych nam dziejów kancelarii miejskich moŜna wykazać prawidłowości w ich organizacji i zaobserwować mniej więcej jednolitą formę dokumentu oraz zbliŜone serie ksiąg miejskich. Archeion.rolą gospodarczą. stosunkami handlowymi z innymi miastami. kancelarii. Torunia. które wyznaczały funkcje swemu urzędowi. Mazowsze czeka na opracowanie historii kancelarii miasta Warszawy i Płocka. Obowiązek informacji o zasobie miejskim spełniły tylko archiwa państwowe w Krakowie (inwentarz akt miasta Kazimierza i inwentarz akt miasta Kleparza pod Krakowem) oraz w Przemyślu (Katalog staroŜytnego archiwum miejskiego w Przemyślu I. O tych zjawiskach pamiętać naleŜy przy prowadzeniu przyszłych studiów nad dziejami kancelarii miejskich. Dyplomy pergaminowe). Z miast leŜących na wielkich szlakach handlowych doczekała się monografii jedynie kancelaria miasta Torunia. ORGANIZACJA WŁADZ MIEJSKICH Dzieje kancelarii związane są ściśle z ustrojem władzy lub instytucji^ w ramach której kancelaria działała. ostatnio zaś Archiwum w Gdańsku (przewodniki po zespołach archiwów miast Gdańska i Elbląga). zwłaszcza z okresu późniejszego). Te czynniki wpływały z kolei na zakres zadań władz miasta. czekają na opracowanie kancelarie miast mniejszych. 3—39. gdański.ukazały się dwa artykuły. Pyzdry. 202— 218. Wydaje się powaŜnym zaniedbaniem.badanie jej działalności moŜliwe jest więc tylko w powiązaniu ze znajomością podstaw organizacyjnych tych O archiwach miejskich Wrocławia i Gdańska . Zarys dziejów archiwum miasta Gdańska. Ŝe odpowiedniej prezentacji doczekały się kancelarie miast małopolskich lub graniczących z Małopolską. 21. M. Byłe Archiwum miasta Wrocławia oraz najstarsze wrocławskie księgi miejskie. wów miejskich znaczniejszych miast polskich (<np. 14. Płocka). Sławoszewska.52. jak Śrem. Nysy lub innych2. natomiast brak dotkliwie monografii dla Kalisza i dla Gdańska.

1257. rada. jak to miało miejsce w wielu miastach. który dąŜy do uniezaleŜnienia się od pana miasta. wzorem wcześniejszych nadań dla miast niemieckich. Liczba rajców (consules) wynosiła na ogół 5 — 8. funkcje burmistrza 317 . Kalisz od r. Istnienje_w początkach XIII w. reprezentowanego przez wójta dziedzicznego. kościół lub poszczególni feudałowie świeccy lub duchowni).a«i^jna^wa_ wójta na przewodniczącego . Supremacja ta prowadzi do " wykupywani a wój t os t wa pr zez mi as t o ( K r aków — 1475.instytucji. sołtysa miejskiego wskazuje na osobę wyznaczoną przez pana~jniaista do egzekwowania na jego rzecz powinności _ ojj ludności miaistai-^ołtys miejskij'lułŁ_5tńjiJ był lennikjera-właścieieła-miasta uzaleŜnionym od niego.ławy miej skiejj. niem. W niektórych miastach o wyborze rady decydował patrycjat i pospólstwo. 1404. l R a d a mi e^s k cTl była organem zarządu miastem. Na skutek osłabienia pozycji wójta na przestrzeni XIV — XV w. Toruń od r. (np. przy większym lub mniejszym udziale właściciela miasta. fetory w Polsce zaczęto stosować w początkach XIII w. kancelarii. XIII w. JuŜ w końcu XIII w. 1261. Wrocław od r. Na czele Rady stał_bja r m i s t r z (proconsul. wybierany okresowo przez raj^ lub teŜ. Podobnie ma się spraWa 2 dziejami miast i ich urzędów. 1210) zapoczątkowywał. magister consulum. wzrasta wpływ mieszczaństwa i tworzącego się patrycjatu miejskiego. interesami właściciela miasta. 1251. Dokument lokacyjny dawał niewątpliwe podstawy do samodzielności organizacyjnej. Poznań — ok. które jednak wymagały dłuŜszego czasu i sprzyjających okoliczności. Jejó™fuńTćcje ograniczały się tylko do sądowych.__którego_ obierała i mianowała. z czasem opanowana przez moŜniejsze rodziny była reprezentantem patrycjatu miejskiego. Istniały teŜ rozbieŜności interesów pomiędzy panującym a wójtem dziedzicznym. 1386. (od ok. W (poszczególnych miastach kształtowała się ona indywidualnie. System przenoszenia miasta na prawo niemieckie. czasem liczyła ich aŜ 24. uzaleŜnionej od właściciela miasta (panujący. ekonomicznej i prawnej miasta i stwarzał sprzyjające okoliczności do ich realizacji. Kraków i Poznań od r. formy organizacyjne i prawne. jak np. a tym samym i od przedstawiciela jego interesów. Ł . w Krakowie od r. Potwierdzone w dokumentach początki rad miejskich kładzie się na II pół. aby przybrać realne kształty. We wczesnym okresie swego istnienia (w. X — XII) miasta nie stanowiły odrębnych instytucji kierujących się własnymi prawami^ jednakŜe jeszcze przed lokacją posiadały zaczątki własnej organizacji. rysują się rozbieŜności interesów miasta reprezentowanego przez radę i pospólstwo. początkowo reprezentującym interesy ogółu mieszczan. wójta. 1283). LuJbliin — 1504). r.^Burgermeister). Od tego ^. co w przypadku buntów wójtów Alberta w Krakowie i Przemka w Poznaniu doprowadziło do zniesienia wójtostwa dziedzicznego w tych miastach przez króla.

400—418. o ile . Bardach.1__usj. tak jak to miało miejsce w Poznaniu).nie _ naleŜały do ławy. Sesje ławy dzieliły się w zasadzie na ławnicze zwyczajne i nadzwyczajne. miała prawo wydawania wilkierzy. W Kazimierzu pod Krakowem kolegium liczyło w początkach XVI w. t._rozpatrywała pod przewodnictwem •wójta tzw. 116—121. Pouczenia te dawały podstawę do prawnej działalności. W zakresie sądownictwa rozpatrywała wszelkie sprawy karne i cywilne. podwójciego. LITERATURA Historia państwa i prawa Polski. wielkie burgrabskie oraz sesje zwyczajne (sądy gajone wyłoŜone. przy czym część jej członków pozostawała w następnym składzie rady. potrzebne (iudicium necessarium) zwane teŜ potocznymi. oraz sądy gościnne (iudicium jorense) i na gorącym prawie. l do polowy XV wieku. Warszawa 1965. Do sesji nadzwyczajnych zaliczyć naleŜy sądy tzw. w których przedmiot sporu nie przekraczał waj^o^cJ_jedne_gQ_wiardiinku. Radamię j sika zatwierdzała wybór.-bannitcLgSpOsiia).pełnili kolejno w ciągu roku rajcy prezydująćy (w okresie od miesiąca do 6 tygodni). tj. Wójt jako przewodniczący ławy mógł sądzić szereg__ spraw jednoosobowo (takich. 24. bywało na przykład. szych cechów ^spośród pospólstwa (communitąs civium). rada była naczelną władzą miasta. W zakresie ustawodawczym — normowała całość Ŝycia miasta. którzy wchodzili w skład kolegium. Ŝe nową radę wybierała rada ustępująca. Do jej kompetencji naleŜało przyjmpwainierobywateli do prawa jniejsHego. podlegały jej wewnętrzne i policyjne sprawy miasta. AŜ do końca organizacji miast wg prawa magdeburskiego. /Ława są do_w_aj złoŜona zwykle z 7 ławników. przedstawicielijpo jednym lub po dwóch ^star-.awQdawczym i pełniła funkcje__sa_dowe^ W zakresie administracyjnym reprezentowała na zewnątrz interesy miasta.{scabira). niekiedy. sprawy sądowe cywilne i karne. 202—222. s. M. s. Kancelaria miasta Krakowa do polowy XVIII wieku. Procedura wyboru przebiegała zresztą w róŜnych miastach inaczej. Kada-zmieniała się zwykle co roku. sesji ławniczych i władz miejskich. jak w Krakowie z 11 . Friedberg. sporne-i niesporne. Kolegia pospólstwa dopusziczj^no_do kontroli działalności finansowej rady i udziału w podejmowaniu waŜniejszych uchwał. określała obowiązki 'wójta sądowego i innych urzędników miejskich. do XVIII w. Ar-cheion. 277—284. i. opr. Sesje sądowe zwyczajne dzieliły się z kolei na tzw. 12 członków. 1955. 318 . sądowego lub czasem pod przewodnictwem jego zastępcy.. Niektóre rady większych miast polskich udzielały pouczeń prawnych (ortyli) miastom mniejszym. W Poznaniu zwano te ostatnie powiatkiem. t. W Krakowie składało się ono z 16 członków.' organizację władzy miejskich. z jakimi się do niej zwracano. Ra^a_rniejska_Jbyła naczelnym organem adrmnJ^tracyjnym.

Warszawa 1934. 9—36. Roczn. H. 59. s. Ŝe miasta lokowane W ciągu XIII w. lokowanego w latach 1242—1261 rozporządzały w końcu XIII w. biskupie . jako kształtującego się urzędu wykazuje w końcu XIII w. P a z y r a. 36. Sądownictwo miasta Poznania do końca XVI wieku. J. 137—170. l. 10. S. R a d t k e. aby przekształcić się w dobrze zorganizowany urząd. posiadał na pewno własnego pisarza. M.. (pierwsi pisarze w latach 1289 i 1293. stopniowo wyrabiającymi formy organizacyjne i formularz dokumentu. miasta Krakowa. t. 2. Organizacja władz i kancelarii miasta Torunia do 1793 r. 1570. posiadały własne kancelarie. Porządek sądów i spraw miejskich prawa magde'burśkiego ! Kraków 1559 (wyd. 1257. Poznań 1961. lokowany w r. Patkaniowski. Kancelaria miasta Poznania do r. M. Warszawa 1967. Data lokacji równieŜ nie pokrywa się z datą.. Ptaśnik. pisarzem. Krakowska rada miejska w wiekach średnich^ Kraków 1934. Dzieje Wroclawia do 1618. Na ziemiach polskich. a najstarsza księga rachunkowa tego miasta. Warszawa 1949. s. tzw. zapewne pierwsze i naj319 . 1280 (. notario Calisiensi.dokument lokacyjny. Archelon. 3. TNT. Zarys nauki o dokumencie polskim wieków średnich. 13—35. s. G r o i c k ł. 36—53. Maleczyński. s. K. domino Bertholdo. 1962. Zrazu słabo rozwinięta potrzebowała niejednokrotnie dłuŜszego czasu. Kancelaria miasta Kazimierza pod Krakowem 133B—1802. M a i s e l. s. Kancelaria miasta Lublina XIV—XVIII wieku. który tytułował się notariuszem. Brak jest wszelkich podstaw do twierdzenia. Kętrzyński.. Tak więc Kraków. 19. Miasta i mieszczaństwo w dawnej Polsce. JEJ ZADANIA I STRUKTURA Okres wójta dziedzicznego. Stankowa. Warszawa 1968. B. podobnie jak w Europie środkowej i zachodniej.. S. XIII w. rkps 1). Zorganizowanie kancelarii . 455—456. Trudno doszukiwać się śladów rozwiniętej i zorganizowanej kancelarii w miastach polskich w XIIIjŁ W tym okresie jedynie polskie dwory ksiąŜęce. KDW I 498). Warszawa 1959. W. t. ORGANIZACJA KANCELARII. nie moŜna mówić o istnieniu kancelarii miast przed otrzymaniem przez nie praw lokacyjnych. Warszawa—Wrocław 1958. Kalisz lokowany w drugiej pół. Piskorska. dopiero w r. Henricus pauper rozpoczynała się w r. pierwsze ślady działalności kancelarii. Władze miejskie Starego i Nowego Wrocławia.następowało zwykle samorzutnie i było związane z działalnością i organizacją sądowych i administracyjnych władz miasta. wyd. I.TenŜe. KDM I 123). a pierwsza księga miejska pochodzi z lat 1300—1375 (Arch. l i następne). Zwykle dowody na jej istnienie są o kilkadziesiąt lat późniejsze niŜ. 1299. t.. 1956.i klasztory dysponowały własnymi kancelariami bądź skryptoriami. Geneza i rozwój miast mazowieckich.. od której działałby urząd zwany kancelarią miejską.

BliŜsza analiza dyktatu wyjaśniłaby. jaki udział miała kancelaria miejska w jego sporządzeniu. Na przykład dokument Sulisławy. W tych dokumentach i listach moŜna śledzić rozwój form kancelaryjnych i ustalać stopień usamodzielniania się instytucji kancelarii miasta. jak kościół lub klasztory. ' 8 320 .potrzebniejsi. Miasta lokowane od II pół. Kancelaria miasta Krakowa. Przy dokumencie wisiała wielka pieczęć wójta kra kowskiego. wyd. Nie moŜna wykluczyć. M. JednakŜe forma księgi wpisów nie miała w tym czasie precedensu na ziemiach polskich i niewątpliwie jej. dla miasta Krakowa w r.. doszukać się moŜna obcego dyktatu. Jednocześnie miasta zaczynają prowadzić k^^ i. Kancelarie miejskie jako urzędy rozpoczynają swą działalność wJSiy w. . często. do końca tego wieku nie prowadziły ksiąg wpisów. F. XIV w. s. W pierwszym okresie tworzenia się kancelarii miejskich i ich dzia łalności obserwujemy. Dokumenty wystawianejgrzez KDMK. ale takŜe nosi ślady dyktatu sfcryptorium dominikanów lub franciszkanów krakowskich. początkowo sam. 1303 mógł być wystawiony przez miasto Kraków. mieszczki krakowskiej. 2° Od XIV w. do których Siilisława mogła zwrócić się z prośbą o jego spisanie 3. Piekosiński. Por. miasta wystawiały sporadycznie własne dokumenty. w okresie gdy dokument posiadał w Polsce wykształcone formy. Ŝe w tym czasie miasta prowadziły zapiski na tablfezkach woskowych lub na luźnych składkach pergaminowych (ślady tabliczek są zachowane w archiwum miasta Legnicy). II. Friedberg. Nie były one równieŜ współtwórcami dokumentu wystawcy tak. który podlegał radzie miejskiej. Ŝe: * 1° W_ XIII w. a później dzieląc je z radą i ławą. dla kleru i kościołów. a przeznaczone dla obywateli własnych. Jeszcze w początkach XIV w. które muszą dysponować własnym urzędem. Dokumenty lokacyjne dla miast wielkopolskich Kostrzynia (KDW I 296). 602) wykazują dyktat wielkopolskiej kancelarii ksiąŜęcej Przemysła I i Bolesława PoboŜnego. a sprawy administracyjne i sądowe prowadził wójt dziedziczny. juŜ w parę lat po lokacji zatrudniają pisarza. JuŜ jednak w__XIVjw. wystawionych przez władze miasta lub przez. tj. sytuacja zmienia się.czynności pisarskie powierzano przygodnym pisarzom. pojawiają się coraz liczniej dokumenty wystawiane przez władze miejskie. którzy prowadził sprawy kancelaryjne. t. Wraz z rozwojem ekonomicznym i społecznym miast rozwija się takŜe działalność ich władz. Jest nim kancelaria kierowana przez~ pisarza miejskiego. 368. korzystając z doświadczeń starszych miast.. Poznania (KDW I 321). w dokumentach. ra=_ zęm z fprmamL ustrojowymi. Śremu i Zdum (KDW I 322. 282—283. dla cechów.. uproszczone. obywateli miejskich. gdy kancelarię panującego cechowało zrutynizowanie czynności kancelaryjnych. s. wzór jniasla polskie zaczerpnęły z europejskich kancelarii miejskich.

obok niej zaś rozpoczęła działalność kancelaria wójtowska. która zresztą do końca istnienia mias ta (tj. potwierdza nie tylko istnienie dwóch kancelarii w ratuszu. ławy i pospólstwa dla wysłuchania sprawozdań ustępujących władz. Kraków posiadał dwie kancelarie od lat 1372 — —1394.. Xjyjw. 48. których organizację dotychczas zbadano. charakteryzują się jednolitym formularzem. przechowywanie dokumentów H. Na istnienie jednej kancelarii do pół. dokonywania wyboru nowych władz miejskich i uchwalania wilkierzy. ale i inne miejsce prze chowywania dokumentacji 4. obok księgi rady i ławy pisarz za kładał drugą księgę rachunków miejskich. XIV w. Czynności tego przygodnego pisarza przejął z czasem stały pisarz miejski. a do czynności pisarskich wynajmował odpowiednio wykształconego pracownika. Toruń.prowadził jedną księgę. zwłaszcza 0 duŜym potencjale gospodarczym. waBÓlną dla wszystkich. do czasu rządów wójta dziedzicznego i 'posiadała jednego pisarza (zaląŜki kancelarii). spraw wójta W I pół. XIV w. mianowicie rady z pisarzem miasta (notarius). a następnie rady miejskiej prowadził sam księgę wieczystą. 1802) przetrwała w pierwotnej postaci i obsługiwała radę i ławę miasta. W II pół. Podobnie było w Lublinie (do r. podpisek). 1386). Do-jzadań pisajza miejskiego naleŜało szczególnie: redagowanie i spisywanie dokumentów i ksiąg. Zachowana notatka w księgach kiery miejskiej pod r. XIV w. Piskorska.potem dwuosobowej (pisarz miasta. sądową i rachunkową. początkowo jedna kancelaria.władze miasta od pół. a pisarz miejski z reguły . są uwierzytelniane pieczęciami miejskimi i zachowują wszelkie wymagane dla ówczesnych dokumentów formy. wskazuje zachowana dokumentacja tych miast. tj. Jest to przykład małego organizmu miejskiego. z. sam zajmował się czynnościami administracyjnymi. O pieryyszymL okresie -działalności kancelarii miejskich nie posiadamy hliŜs_zych informacjL_Zapewne wójt dziedziczny. 4 . w niektórych miastach. Torunia s. jak juŜ powiedziano. (r. 1533).w znaczniejszych miastach powstaje ^>bok kancelarii rady — kancelaria ławy lub wójta. W Poznaniu jedna kancelaria miejska obsługiwała miasto do końca XIV w. . hipogramateusem. juŜ w jpoł. Kiera toruńska była wspólnym corocznym zgromadzeniem rady. jak wskazują dokumenty miejskie. DłuŜszy lub krótszy okres istnienia jednej kancelarii w mieście zaleŜał od stanu 1 rozwoju ekonomicznego miasta i od jego znaczenia. który mógł sprawy miasta prowadzić w jednej kancelarii. do r. XIV w. Organizacja władz i kancelarii m. 3° W mieście działa. Księgi były prowadzone wspólnie dla rady i ławy i z reguły spisywane przez tego samego pisarza.odrębnym pisarzem. oraz ławy. posiadał dwie kancelarie miejskie. Po roku 1312 nadal była kancelarią rady i ławy. którego opłacał z własnej kasy. 1312. pisarz wójta dziedzicznego. zwanym od XVI w. Miasto Kazimierz pod Krakowem posiadało równieŜ jedną kancelarię. I tak w_Krakowie jedna kancelaria miejska przetrwała do r. 1361. najpierw jedno.

identycznego dla wszystkich miast. miasteczek (s. szezegółnie w__zasięgu miast hanzeatyckich. Interesujące dla nas są ogólne wnioski autora co do charakteru tzw.i 6 . którzy potrafiliby sprostać licznym obowiązkom. opanowania łaciny i niemieckiego. czasem pisarza i przydanego mu do pomocy podpiska. nadzór nad rachunkowością. w 35-lecie pracy naukowej H. Studia Historica.. Czynności^te wymagały znajomości prawa miejskiego. MoŜna więc przyjąć. którzy stają się pierwszymi urzędnikami w mieście. Jak juŜ wspomniano. MoŜna teŜ określić jaka była ich struktura i zakres zadań. Kancelarie władz miejskich w XIV—XV w. W niektórych miastach rada zleca pisarzowi miejskiemu (szczególnie w początkach organizacji czynności kancelaryjnych) jednoczesne prowadzenie ksiąg rady. Wójt. których rada miejska miała z natury rzeczy zawęŜony zakres działania 5 . w rachunkach miejskich znajdujemy kwoty wypłacane na salarium pisarza radzieckiego (notarius civitatiś). angaŜuje nadal pisarzy przygodnych. J. Z braku źródeł do XIII i początków XIV w. Łowmiańskiego. rzemieślniczej strukturze gospodarczej i związanych z nią funkcjach. W okresie przejścia władzy wójta dziedzicznego w ręce rady miejskiej następuje proces publicyzacji personelu pisarskiego. ławy i wójta.<•:•. rady miejskiej^puza administrowaniem majątkiem miejskim i czuwaniem nad bezpieczeństwem obywateli. nie moŜna bliŜej określić sposobu angaŜowania pisarzy miejskich i zakresu ich obowiązków. skorzystała z zaleceń ortyli magdeburskich przewidujących angaŜowanie takich pisarzy miejskich. Obserwujemy więc pojawienie się angaŜowanego i płatnego z kasy miejskiej pisarza. wiadomości o organizacji kancelarii są coraz dokładniejsze. w miastach 'połoŜonych na szlakach handlowych. Nie naleŜy jednak rysować wzorcowego obrazu kancelarii. 294). a inaczej w miastach o odmiennej. słowem w miasteczkach. miejską. gdzie księgi wójtowskie prowadził podwójci. Inaczej ma się sprawa w Krakowie. W kwestii agrarnego charakteru miast Wielkiego Księstwa Litewskiego w XVI wieku. prowadzenie korespondencji z innymi miastami. 322 •>. Zapewne dlatego do XV w. Warszawa 1958. branie niekiedy udziału w poselstwach miejskich. O c hm a ń s k i. pełniły niekiedy funkcje urzędów notarialnych i hipo^ tecznych^„ułatwiających pracę kupcom i rentierom. znajomości sztuki dyktowania dokumentów. inaczej rozwijały się one i działały w miastach o duŜym potencjale gospodarczym i znaczeniu politycznym. Ŝe np. których opłaca z własnej kiesy. jako przewodniczący ławy. P_isarz_JBiejski-apeDla okresu późniejszego niŜ nas interesujący. o innej strukturze społecznej i mniejszym zaludnieniu. Nic więc dziwnego. wykształcenia ogólnego. gdy władza w miastach przeszła w ręce rady. -. rzadko stałych.otrzymywanych przez miasto. por. Ŝe gdy władzę w mieście przejęła rada. natomiast nie ma w nich kwot przeznaczonych dla pisarza ławniczego lub wójtowskiego (notarius scabinorum). bo dla XVI w. Poczynając od okresu.

Torunia. dawny rycerz Zakonu NMP. urzędu prowadzącego całą gospodarkę miejską i dyspomijącego kasami miejskimi 7. podobnie jak w Gdańsku. a takŜe przed sądem samego wójta (aduocatiaZio) oraz od r. która prowadziła księgi rachunkowe miasta i pełniła wszelkie funkcje związane z fiskalnym zarządem miasta. a takŜe dla spraw finansowych miasta tzw. Brugii lub Sztokholmie 6 . zakładał i prowadził księgi miejskie radzieckie. Ale i tutaj charakter zadań i potrzeby miasta decydowały jakie kancelarie działały w jego obrębie.fządzał i przyjmował bogatą korespondencję o charakterze handlowym. In curia} względnie in cancellaria curiae działa pisarz rady (notarius civitatis). Piskorskiej. spisywał wydawane przez radę miejską ortyle i zwody praw. ze Śląska. ławy. XIV w. Wrocławiu i Toruniu. s. Obolałych dwóch kancelarii tworzy się w XVI w. Warszawa 1968. Por. W kontaktach z miastami Europy środkowej i zachodniej był równieŜ Kraków. Tak więc w Toruniu. wkrótce jednak miasto posługiwało się własnymi wzorami. 1442 — kancelaria wójtowska. Kancelarie działają wedle ustalonyełt wzorów JJormuł. 7 Wg pracy H. 6 323 . Późne średniowiecze miast nadbałtyckich. niejednokrotnie politycznym. księgi sądowe ławy. lonerii lub kamlarii. podobnie zresztą jak miało to miejsce w innych miastach Hanzy: Lubece. Kancelarię rady i ławy określono mianem kancelarii głównej. Hamburgu. 1598 — kancelaria lonerii miejskiej. s. przybywający do Torunia z Gdańska. tabelą działalności kancelarii miast hanzeatyckich H. jej wytworem były księgi radzieckie oraz księgi ławnicze (scadziałały jednak obok kancelarii głównej. Niewątpliwy wpływ mieli tu doświadczeni pisarze. działała ona niezmiennie aŜ do pół. Początkowo czerpano zapewne pouczenia z Magdeburga. osobna kancelaria kamlarii.. Elbląga. musiał równieŜ prowadzić księgę rachunków miejskich. Kraków posiadał od XIV w. Jednym z pisarzy toruńskich w XV w. był Liborius Nacker. Samsonowicz. nie dalej niŜ w pół. przy czym pisajrz miejski prowadził równieŜ rachunki. W tych miastach. agendy władz miejskich wzrastały juŜ w końcu XIYjw„ iedna kancelaria rady nie mogła sprostać zadaniom i zaszła potrzeba stworzenia odrębnych kancelarii dla rady. Organizacja władz i kancelarii m. dwie inne : od r. 160—161. co znajduje odbicie w jego dokumentacji. XVIII w. jedną kancelarię rady i ławy. spisy obywateli i zapisy notarialne. które szybko rozwijały się gospodarczo i kulturalnie. 45—49. Tak bogatą działalność kancelarii miejskich moŜemy obserwować w Gdańsku. natomiast księgi ławnicze znajdują się in tabulario i tam teŜ urzęduje pisarz ławy (hipogramateus). Antwerpii. która prowadziła księgi spraw spornych toczonych przed sądem ławniczym i wielkim burgrabskim. istnieją obok siebie 'dwie kancelarie: rady i ławy z osobnymi miejscami urzędowania i z dwoma pisarzami.

Pieczęcie miasta Krakowa. Odrębne księgi ławnicze znajdujemy od r. 39. s.. „Inaczej miała się sprawa w miastach średnich i miasteczkach. F r ł e db e r g. s. Na przełomie XVI w. Chmiel. Miasta i mieszczaństwo. . krak. S t a n k o w a. t. s. 11. Archeion. s. o tyle kancelarię ławniczą w początkach jej działalności obsługiwali poszczególni członkowie kolegium ławy. od wykupu przez miasto wójtostwa dziedzicznego (r. 1504). 1962. Arłam o w s k i. posiadała tak jak inne kancelarie miejskie własną pieczęć i prowadziła we własnym zakresie księgi i akta 9. W o j a s a. Jak więc z przedstawionego stanu wynika. Inwentarz archiwum miasta Kleparza pod Krakowem 1366—1794. 1955. Kazimierza. Archiwum Akt Dawnych m. Kancelaria miasta Kazimierza pod Krakowem 1335—1802. Przemyśla. ławę. Wenzel-Homeckiej i Z. t. w miastach ipodjęla^dźiałalność dla spraw finansowych kancelaria lonerii (ka^ mlarii). 287—303. takie jak Kleparz i Kazimierz pod Krakowem lub teŜ Przemyśl.. posiadały dwie kancelarie: radziecką i ławniczą. Ŝe w tych miastach utrzymywano tylko jedną kancelarię. Z. kancelaria ławnicza (cancellaria scabinorum). jednakŜe względy praktyczne i zakres zadań władz miejskich przemawiały za tym. pobory podatków nadzwyczajnych i kontrybucji wojennych 8. 36. 1909. Ŝe nie była 8 M. K. oraz prowadziła księgi rachunkowe nie tylko w XV w. 185 i nn. Sprawy finansowe miasta prowadzono^ w kancelarii radzieckiej. t. 139—141. podatkowe. Kancelaria miasta Krakowa do połowy XVIII wieku. Warszawa 1968. Por. 1 0 M. Friedberg. duŜe^miasta od XIV lub_ XV w.. t. aby w kaŜdym mieście rada i ława rozporządzały własnymi pisarzami i odrębnymi kancelariami. W Poznaniu obok kancelarii rady (cancellaria consulum) działała co najmniej od XV w. O ile kancelarię rady obsługiwał pisarz miejski (notarius civitatiś). Warszawa 1968. Kancelaria miasta Lublina XIV—XVIII w. u Spuścizna aktowa tych kancelarii wskazuje. 11 i in. Wprawdzie ortyle magdeburskie przyzwalały. P t a ś n i k.księgi_dochod'ów i wydatków.. dwie kancelarie: kancelaria rady z pisarzem miejskim (równieŜ zwanym notarius civitatis) oraz kancelaria wój^ towska.. ale równieŜ aŜ do XVIII w. w opr. 42—43. 24. Archeion. Sprawy rachunkowo-f inansowe spoczywały bezpośrednio w rękach rady i pisarz kancelarii rady prowadził księgi rachunkowe przychodów i wydatków miasta. pobory podatków i cła. * O pieczęciach miast krakowskich patrz A. radziećTcą~T^wóJtowsko-ławniczą lub radziedko-ławniczą i wójtowską. 1963. KaŜda z kancelarii miała własny personel. która obsługiwała sędziowskie funkcje wójta i posiadała własnego pisarza (notarius advocatialis). 1424. M.' 1 1 Podobnie J. W Lublinie działały od początku XVI w. Roczn. majątkowe i wszelkich spraw finansowych 10. 324 . s. tj. Kleparza i jurydyk krakowskich do końca XVIII w. potem dopiero pisarz płatny. Przykładem są tutaj miasta małopolskie. w których jedna kancelaria obsługiwała radę. Ar-cheion.

polityczne i kulturalne. in. miasta posiadającego duŜe znaczenie ekonomiczne. księgi i rejestry rachunkowe i podatkowe. na dwór kró lewski. o ile rada miejska posiadała kompetencje sądu wyŜszego magdeburskiego. Opieka nad archiwum miasta. ordynacji). do starosty oraz w poselstwach do innych miast polskich i zagra nicznych. redagowanie i spisywanie dokumentów własnych rady. 2) W zakresie spraw ustawodawczych i sądowych: spisywanie księgi statutów ogólnych (wilkierzy) oraz przywilejów miejskich. kryminalnych i innych wchodzą cych w zakres kompetencji rady (m. Spotykamy korespondencję miejską. Wrocław. ksiąg legatów i testamentów. wójtowsko-ławnicze. Za wyborem tego przy325 . prowadzenie protokołów spraw sądowych. w których uczestniczył pisarz. Jak moŜna wnosić z przedstawionych tu zadań fcancelaru rady — była ona najwaŜniejszym urzędem w mieście. wójtowskie. wydawanie ortyli dla miast. 318) do zakresu kancelarii radzieckiej wchodziły następujące sprawy: 1) W zakresie zarządzania i spraw organizacyjnych: protokołowanie obrad rady oraz przebiegu wspólnych zebrań rady i pospólstwa (colloąuia). s. naleŜącego do związku miast Hanzy i utrzymującego silne powiązania z innymi miastami polskimi i krajów nadbałtyckich. zarządzeń i postanowień rady (artykułów. jej pracownicy. Gdańska) lubjz_jzapisek w księgach radzieckich i z instrukcji kancelaryjnych_(rą£zej rzadkich). naleŜeli do najwyŜszych urzędników miasta. O formach pracy kancelarjLrady(zwanej czasem główną) i o zakresie jej zadań czerpiemy bezpośrednie wiadomości z uchwał rad miejskich (np. akt majątkowych ziemskich naleŜących do miasta. korespondencji związanej z za rządem majątku miejskiego. przyjęcia do prawa miejskiego itp. uchwał. Gdańsk. politycznym i handlowym. Zgodnie z kompetencjami rady (por. z działalności kancelaryjno-pisarskiej: prowadzenie korespon dencji krajowej i zagranicznej o charakterze dyplomatycznym. Poznania. Poznań). jak np. ksiąg rezygnacji. Krakowa. instrukcji. prowadzenie protokołów i zestawień dochodów i wydatków miejskich oraz ksiąg kasowych. zwłaszcza na sejmy walne i sejmiki prowincjonalne. zwłaszcza pisarz miejski (później sekretarz). Zakres zadań i formy pracy kancelarii radzieckiej. udział pisarza miejskiego przy boku bur mistrza i rajców.ona uboŜsza od rodzajów dokumentacji wytwarzanej w tym czasie przez inne. a czasem tylko jego osobisty udział w poselstwach miej skich. a. Spotykamy więc w zespołach archiwów tych miast księgi radzieckie. moŜna śledzić na przykładzie Torunia. znaczne miasta polskie. redagowanie . ławnicze. protokołów kasowych i ra chunków miasta. spo rządzanie wypisów z dokumentów i ksiąg. 3) W zakresie spraw administracyjno-gospodarczych i finansowych: prowadzenie spisów obywateli przyjętych do prawa miejskiego i zapisów hipotecznych. Rozwój tej kancelarii od XV w.

nr 4b). in. tj. 1574/77. nazwiska urzędników miejskich. Weźmy równieŜ dla przykładu przebieg prac w kancelarii radzieckiej mdasta Lublina. zatrudniano tylko jednego pisarza. Szczególnie interesującym materiałem do dziejów miasta i do studiów nad obyczajami ówczesnego mieszczaństwa są Jtsięgi kiery^czyli corocznego zgromadzenia rady. Wprawdzie przepisy te pochodzą dopiero z II pół. sporządziła księgę wilkierzy. i nie są w pełni miarodajne dla średniowiecza. cit.kładu przemawia teŜ organizacja zbliŜona do typu kancelarii rady gdańskiej. op. syndicus. XXXIa. a najstarszy wilkierz Nowego Miasta Torunia pochodzi z ok. Pisarz rady prowadził 12 H. zaś ok. dotyczących teŜ organizacji kancelarii i zamierzanych w niej zmian. juŜ w 1463 r. 37—44. _a_ w jniarę ich narastania sporządzano pomoce kancelaryjne ułatwiające znalezienie poszukiwanych dokumentów i akt. Akta i księgi spraw załatwionych regestrowano i przechowywano pieczołowicie. m. sygn. Kancelaria rady toruńskiej. 1523 syndyka. aby pisarz ten miał do pomocy podpiska. kancelaria toruńska prowadziła osobne archiwum dokumentów nadanych miastu. której tok pracy został przekazany nam dzięki wypowiedzi w tzw. W ciągu XIV i XV w. funkcje były łączone lub dzielone dowolnie. tylko nieliczne miasta polskie np. taksy za czynności kancelaryjne dla stron itp. kwartałach gdańskich co do proponowanych zmian ustrojowych i administracyjnych. subnotarii. s. posiadała sekretarza. jednakŜe nie stosowano go ściśle. 300. od XV w. Nie znajdujemy wzmianek w aktach. podobnie jak w ławniczej. notarti. Kiera odznaczała się szczególnym ceremoniałem. który prowadził sprawy prawne miasta. potem amanuenses. w tym takŜe kancelaryjnych. Obok sekretarza pracował pisarz.. do r. r. w kancelarii toruńskiej pracowali: secretarii. P i s k o r s k a. r. r. 1570/71 nr 4a oraz sygn. 1492 obsadzona jednoosobowo przez pisarza (notarius civitatis). Podział czynności między nimi był rzeczowy. (WAP Gdańsk. 1300. XIV w. Właściwszy rozwój kancelarii i wytworzenie się jej form organizacyjnych połoŜyć moŜna na pół. r.. Zakres zadań całego personelu kancelaryjnego pokrywał się ściśle z zadaniami kancelarii radzieckiej. który spełniał czynności kancelaryjno-pisarskie i do pomocy miał przydanych podpisków lub kancelarzystów (amanuenses). W księgach kiery znajdujemy nazwiska członków rady i ławy. 326 . ławy l pospólstwa. XVI w. natomiast zakres ich był niewątpliwie węŜszy. W XVI w. Są w nich protokoły posiedzeń kiery oraz uchwalane przez nią wilkierze lub zmiany do nich. Kraków w taki uroczysty sposób jak Toruń dokonywały wyboru swych władz 12. staiutów ogólnych i cechowych oraz prowadziła księgi rachunkowe. niemniej jednak rzucają światło na ogólny rozwój kancelarii od XV do XVI w. Obowiązki pisarzy lubelskich w niczym nie ustępowały obowiązkom i czynnościom pisarzy kancelarii toruńskiej. W kancelarii tej.

s. b) dokumenty i akta wchodzące do kancelarii. op. F r i e d b e r g. op. Była to praktyka stosowana w zasadzie od początku XVII w. chociaŜ nosiły charakter terminarzy. 54—56. przekreślano z uwagą na marginesie: inducium. W sprawach związanych z zarządzaniem miastem rada występowała jako officium consulare lub jako urząd burmistrza — officium proconsulare. budownictwo. Rozwinięty tekst zwano farrago. cit. do których pisarz wpisywał te notatki. Kancelaria wójta i ławy prowadziła księgi spraw sądowych i urzędu. Następnym etapem pracy było rozwinięcie notatki w pełny zapis. w czasie procesu sądowego — acta causarum. W czasie wykonywania funkcji sądowych jako iudicium consulare. jednakŜe dla pełnego obrazu pracy kancelarii miejskiej. W pierwszym przypadku w toku czynności powstawały inskrypcje (tzw. cechowe i handlowe).. 327 . Schep13 M. a księgi. Z późniejszej. przed jaki sąd lub urząd. ale i ławniczej) spotykamy w XVII w. w niem. s. mury. jego granice. księgi rezygnacji. acto inscriptionum). tekstu do czystopisów. 2.wpisanie. w kancelarii miasta Kazimierza. S t a n k o w a. c) dokumenty wystawiane przez ławę i opatrzone pieczęcią ławniczą. Księgi. W XV w. Podobny jak w kancelarii lubelskiej — trzykrotny zapis spraw do ksiąg miejskich_(nie tylko w kancelarii radzieckiej. trudno określić. M. secretarius. gdyŜ do niego naleŜały obowiązki pisarza lonera. W księgach krakowskich pojawiły się pod koniec XVI w. Trzecim etapem było . Zakres zadań i formy pracy kancelarii ławniczej. wpisany do księgi czystopisów. gdzie bruliony sprawy odnotowywano w terminarzach lub rejestrach. Tekst farrago. Ŝ wszystkimi obowiązującymi formułami kancelaryjnymi. prowadził księgi radzieckie i sądowe z zakresu kompetencji sądów rady (władza w mieście. a takŜe sporządzał dokumenty i listy. we wszystkich kancelariach miejskich.. protokoły — w księgach protokołów. jednakŜe ze względu na niewielką liczbę spraw wynikających z obu funkcji powstały księgi o przemieszanej ich materii (acta causarum et inscriptionum). Kiedy system protokołu i indukty wziął swój początek. 302 przyp. dq których go wpisywano — farrago seu formulare uariarum inscriptionum. sprawy opiekuństwa. jeszcze nie występowały. w jakiej sprawie).. Wstępną czynnością było sporządzanie krótkiej notatki w sprawie. Kancelaria ławy była prowadzona przewaŜnie jednoosobowo przez jej pisarza (notarius scabinorum — rzadziej scriba. zwały się protocollon. fiskalne. Ŝe aktjx>wstawał trzystopniowo.akta dotyczące administracji cz oddzielnymi księgami rachunkowymi. bo siedemnastowiecznej praktyki kancelarii lubelskiej wynika. podano je w tym przykładzie 13. przy której pisarz uczestniczył (kto przybył. które zwano induktami. cit. a czystopisy z nich — w księgach induktów. Narastały więc w nich: dokumentacja przewodu sądowego ławy w sprawach cywilnych spornych i niespornych oraz w sprawach karnych.

którym był-jeden-^ rajców jniejskich. Wraz z dwoma ławnikami brał udział w przesłuchiwaniu oskarŜonych. księgi rachunków. W zakresie sądownictwa niespornego pisarz ławniczy zastępował niekiedy samodzielnie wójta i przyjmował zapisy do ksiąg 15. pogłównego) prowadzili szafarze miejscy 16. Jak wynikła z praktyki kancelarii ławniczej lubelskiej. protokołowanie obrad. Do obowiązków pisarza naleŜało branie udziału w posiedzeniach ławy. czopowego. Katalog Archiwum Aktów dawnych miasta Krakowa. a pisarz miejski prowadził księgi dochodcfw i wydatków miejskich. Wrocławiu oraz w Poznaniu. F r i e d b e r g. Sprawy finansowe miasta. podymnego. 169—171 (calculi). M. na ogół sprawy finansowe naleŜały do kompetencji rady. s. cit. 211—404. oraz w protokołach kasowych.. W. redagowanie uchwał. w księgach rachunków. np. w których prowadzono oddzielnie sumy dochodów i wydatków. którzy pod koniec roku budŜetowego składali kamlarzowi (lonerowi) sprawozdanie kasowe. 84—92. kasowe oraz zarząd majątkiem miejskim. 207—208. Nadzór nad dochodami z poszczególnych majątków i przedsiębiorstw miejskich mieli powierzony wybrani rajcowie. Na ogół we wszystkich miastach rejestry pobieranych £iodatków na rzecz państwa (a takŜe na rzecz miasta. W miastach odgrywających duŜą rolę gospodarczą i dysponujących pokaźnym majątkiem miejskim była organizowana. skupiały^się wszelkie sprawy gospodarki miejskiej^ Odbicie jej znajduje się w księgach kasowych. Sądownictwo miasta Poznania. w ręku lariera_ (w Toruniu zwanego kamlarzem). s. Jak juŜ wspomniano. Jak wynika z badań ksiąg wójtowskich krakowskich — księgi te jprpwadził i spisywał na terenie Krakowa podwój ci14. Wszystkie czynności procesowe były wpisywane do ksiąg. W wyniku działalności. wyników dochodzeń i wyroków. w Toruniu. do których wpisywano na ogół pozycje w kolejności wpływu. 297. w miarę potrzeby. 2. Inwentarz Archiwum miasta Kleparza. Czasem otrzymywał on do pomocy podpiska. obejmującej administrację finansową i majątkową miasta.penscjireiber). szosu. 18 I. Był on zobowiązany do prowadzenia wszelkich 'ksiąg ławy. nie wcześniej jednak jak w XVI w^^Jrz^cią^ kancelaria -— loneriL Kancelarie takie działały na pewno w Krakowie. s. M a i s e l. powoływanego przez radę. przed rozpoczęciem procesu wydawano oskarŜonym pozwy (citatió) przez sąd na podstawie złoŜonej przez powoda skargi. op. zapisywanie zeznań świadków. R a d t k e. Inwentarz Archiwum miasta Kazimierza. t. w Gdańsku. s. Kancelaria miasta Poznania. 16 14 328 . 196—252. s. s.

Kancelaria miasta Lublina XIV—XVIII w. Ustrój i organizacja kancelarii miasta Torunia do 1703 r. wyd. 14. prowadził korespondencję podtrzymującą lub nawiązującą kontakty z dwo- 329 . zadania i znaczenie. Byle Archiwum miasta Wroclawia oraz najstarsze wroclawskie księgi miejskie. Archeion. Gesch. 1955. 8. Kraków 1938. kanclerz lub. 1961. kjtor^jeprezenTowałinteresy miasta na zewnątrz. V). Warszawa 1968. Toruń 1953. Warszawa 1968 (rozdz. K. 277—304. Archiwum Aktów Dawnych miasta Przemyśla. R a d t k e. A. t. „Acta hospitum" w zespole Archiwum Aktów Dawnych miasta Przemyśla. Warszawa 1949. l. Mitteil. do dziejów Wielkopolski i Pomorza. Roczn. 95. zasób i pracownicy. Z. Poznań 1961. 27. 3—39. 1955. J. M. Kancelaria miasta Krakowa do polowy XVIII wieku. s..K. 24. 1964. Archeion. Stanowisko pisarza miejskiego w XIV_i__Xy-w-. P t a ś n i k. 1962. M. M. Zarys dziejów archiwum miasta Gdańska. 1962. Sądownictwo miasta Poznania do końca XVI wieku. Kancelaria miasta Kazimierza pod Krakowem 1335—1802. 1913. tamŜe. s. s. Z.. H. tamŜe. I. Studia i Mat. t. M a i s e l. z. 36. t.. t. 2. jego dzieje. zwłaszcza w miastach znaczniejszych. Podobnie bowiem jak oni — pisarz miejski miał zbliŜone zadaniaj^obowiązki.37. BłaŜej Winkler. Warszawa 1967. Uwagi o najstarszej kancelarii miasta Poznania. N i w i ń s k i. Kaczmarczyk. Warszawa 1968. M. T. Bibl. 153—172. F r i e d b e r g. 137—170. porównać moŜna dojnego. s. 34. M. 39. 1952.. hist. opr. u. s. Samsonowicz. notariusz dworski. t. Darstell. t. gdański. W o j a s. Kancelaria miasta Poznania do roku 1570. 7. Piskorska. Quellen Ŝur Schl. 161—189. s. opr. Wenzel-Ho-m e c k a. t. Warszawa 1966. Kancelaria miasta Poznania od XIII do XV wieku. 202—218. Inwentarz Archiwum miasta Kazimierza pod Krakowem 1335—1802. S t a n k o w a. 139—152. W. A. TenŜe. 17—44. Das historische Archiv der Stadt Krakau. Goerlitz. H.. des K. Krak. Archeion. Późne średniowiecze miast nadbałtyckich. jakie zajmował na dworach ksiąŜęcych i biskupich~X!3TTTj>ółrxiY w. Miasta i mieszczaństwo w dawnej Polsce.LITERATURA K. 4. t. 1963. TenŜe. t. Verfassung> Verwaltung und Recht der Stadt Breslau. s. 1962. Wójtostwo krakowskie w wiekach średnich. s. Arłamowski. ich kwalifikacje.. s. Gąsiorowski. Sławoszewska. 1961. 31—47. Friedberg. PERSONEL KANCELARII MIEJSKICH Pisarze i sekretarze miejscy. pisarz miejski i kronikarz miasta Poznania w XVI wieku (1535—1569). Roczn.. K u c n e r. Inwentarz archiwum miasta Kleparza pod Krakowem. Archiyrates l. t. TejŜe. Byjjtym urzędnikiem. TejŜe. Archeion. t. 21.

wyd. Obok. Kolegiatura wkrótce zarzuciła kształcenie notariuszy. miejskich spotykamy ludzi wykształcony_cjii:t^u^ rzadzlejl— dofe-iorów. Praktykę tę stosowano we Wrocławiu. W. patryc j atowi a często pospólstwu. We Wrocławiu najwcześniej. G. Rola kulturalna średniowiecznej kancelarii. w mieście Kleparzu. 1964. por. polskie i gwarantującego właściwe prowadzenie zleceń. Wroc ław—Warszawa 1968. cit. lecz i takie. Studia z dziejów kultury i ideologii. pisarzami z tytułem magistrów byli: Mikołaj. Jak wynika ze zbadanych dotychczas dziejów kancelarii miejskich — w małym mieście Kazimierzu pod Krakowem pod koniec XIV i w XV w. 1 9 S. Gdańsku i Poznaniu. W samym mieście kierował najznaczniejszym jego urzędem. Inwentarz archiwum miasta Kleparza. pierwszą księgę rady miejskiej z lat 1539—1546 załoŜył i prowadził Walenty Mysłek z Pabianic artium liberalium baccdlaureus. na których moŜna było zdobyć wiedzę z zakresu retoryki i sztuki pisania (ars notariae. Z. jakim niewątpliwie była kancelaria. póz. Jeśli miasto chciało mieć wysoko kwalifikowanych znawców ówczesnego prawa. SłuŜył poradą i wiedzą prawną władzom miasta. 1420 specjalnej kolegiatufy epistolografii i izEukł pisama dokuraeatew-i8. czego wyrazem było załoŜenie W-E. ze starostą. K o r n. s. 62. 17 330 . 1302. dwory ksiąŜęce i ośrodki kościelne dysponowały liczną grupą ludzi z wyŜszym wykształceniem. s. opr. on to utrwalał na piśmie czynności rady i tok spraw administracyjnych i sądowych organów miejskich. 6. K u r a ś. konkurując z innymi miastami. Miasto w kontaktach z dworem panującego lub z władzami kościelnymi i świeckimi. W XIV w. Powoływanie w znaczniejszych miastach pisarzy z wyŜszym wykształceniem było nieomal zwyczajem. Toruniu. op. z innymi miastami.. było zmuszone posiadać reprezentanta swych interesów znającego dobrze ówczesne prawo (zwyczajowe) niemieckie.H o m e c k a i Z. s. wreszcie załoŜona w XIV w. 119—123. Fundacja kolegiatury epistolografii i sztuki pisania dokumentów w Akademii Krakowskiej w r. W o j a s. Pisarzy takich angaŜowały nie tylko miasta bogate. prowadząc głównie zajęcia i wy kłady poświęcone epistolografii. 1 8 Breslauer Urkendenbuch. Akademia Krakowska czyniła wysiłki w kierunku kształcenia notariuszy. Studia Hist. udzielało pomocy stypendialnej wyjeŜdŜają^ M. Frłedberg. civilis notarius iuratus 17.. W e n z e l . 78. Praktyka taka była osiągalna. nr 72. s. Jan Orient (później profesor i dziekan wydziału artium Akademii Krakowskiej w latach 1427—1440) i Jan „de Ludziczko" (rektor szkoły parafialnej zapewne identyczny ze znanym Janem z Ludziska). Krakowie. bo w r. 143—144. Zakres jego władzy i kwalifikacje musiały być odpowiednio szerokie.rem panującego. akta notują imię pisarza miejskiego magistra Piotra 18. 67. 1420.. Zapewne teŜ dlatego na stanowiskach pisarzy. gdy kancelarie weszły w fazę zorganizowania. K o r t a. Małop. które nie miały odegrać szczególniejszej roli. ars dictandi). przy niektórych szkołach katedralnych istniały trivia. t.

doktor artium Sorbony (Walerian Pernaus). spisywali dzieje swych miast. Kor t a. pisali protokoły sądowe niepoprawnie. co się sowicie opłacało. zatrudniały często urzędników mniej wykształconych. Z drugiej strony — o stanowisko pisarza miejskiego ubiegali się młodzi. 185 „Qualiter sciant scriber» et ąualiter legere scripturas.. a zdolni duchowni. które nie mogły sobie pozwolić na wysoko płatnego pisarza radzieckiego. Zwłaszcza średnie miasta i miasteczka. jakie powinien posiadać kandydat przyjmowany do cechu 20 . Ŝe wśród pisarzy miejskich znane są nazwiska profesorów Akademii Krakowskiej (jak wspomniany Jan Orient). natomiast wiadomo. wyd. Ŝe był to jeden z zawodów zrzeszonych. pisarz krakowski. et ąuali-ter latinare et dictare". który sporządził w r. Do tych zasłuŜonych naleŜał Baltazar Behem. Jaskrawym Statuti di Bologna. doktorów medycyny (Stanisław Źychwalski z Lublina). postępowały rady miast Torunia i Gdańska). wybitnych prawników (Mikołaj Jaskier. Jan Kirstein-Cerasimus — pisarze miejscy Krakowa). 80 331 . prowadzić interesy miasta. W statutach bolońskich cechu notariuszy znajdujemy w pół. Była to droga dalszej kariery zawodowej i politycznej. zastępując brakujące im słowa łacińskie słowami polskimi oddawanymi w wadliwym brzmieniu. Ci i im podobni pisarze miejscy odegrali takŜe rolę w dziejach kultury rmejskiej_jako_nosicielę zwyczajów i obyczajów. gdy stypendyści ci objęli swoje funkcje (tak np. Ŝe oprócz tych walorów zawodowych wymagano takŜe bezstronności w załatwianiu spraw. 1504 kopiarz przywilejów miasta Krakowa (codex picturatus) oraz BłaŜej Winkler. nauki i obyczaju. a potem obywatele świeccy. brać udział w poselstwach do dworu. Frati. było bowiem zaszczytem i wyróŜnieniem kierować kancelarią miejską. W źródłach polskich nie znajdujemy wzmianek. XIII w. które poznali w czasie swych studiów zagranicznych. op.cym na studia za granicę. którzy często nie znali dobrze łaciny. zachowania ścisłej ich tajemnicy dla dobra miasta i obywateli. z błędami. opis kwalifikacji zawodowych. równieŜ z Krakowa). czy istniał w Krakowie lub innym mieście cech notariuszy. z tekstu przysięgi składanej wobec rady miasta przez obejmujących swoje stanowiska pisarzy miejskich wnosić moŜemy. 65. s. JednakŜe nie zawsze pisarze miejscy spełniali wymienione tu warunki zawodowe i nie zawsze ich postępowanie było nienaganne. humanistów (Jan Heydeke. Spośród kandydatów na to stanowisko miasto na pewno wybierało najlepszych. cit. wzbogacali ceremoniał miejski. Bologna 1868. pisarz poznański. lub z którymi stykali się w czasie swych licznych poselstw^ wprowadzali do swego miasta nowe zdobycze kultury. lojalności wobec władz miejskich. Ŝe cechy takie istniały we Włoszech i we Francji. s. ąuas fecerint litteraliter et vulgariter. L. dostarczający wykwalifikowanych pisarzy i kierowników kancelarii. co oznacza. nic teŜ dziwnego. por. W. dzięki czemu kontynuowali rodzime obyczaje i przekazali nam ich dzieje. II. zaś jako pisarzy ławy uŜywały przygodnych pisarczyków.

takŜe stając przed sądami miejskimi. "M. Stankowa. otrzymywali z reguły duchowni. dziekani i rektorzy szkól katedralnychT Z uchwały rady miejskiej krakowskiej z r. Zapewne dlatego Bartłomiej Groicki powiedział o pisarzu miejskim: „Gdy jest godny. Lublin) lub nominacji (Toruń). będących w ścisłym kontakcie z dworem lub władzami kościelnymi i poprzez te kontakty otrzymujących uprawnienia notarialne apostolica et imperiali tmctoritate. 1416—1485. ponadto wykazywać biegłą znajomość łaciny.enia_pisarza uległa zmianie. 23 B. op. W początkach organizacji kancelarii miejskich stanowisko pisarza. Kancelaria miasta Krakowa. prezydenta miasta). G r o ł c k i. Jak juŜ powiedziano.przykładem moŜe tu być miasto Nowa Warszawa. 24 M. cancellarius) nie bez racji był uwaŜany za pierwszego urzędnika w mieście. W Krakowie od XVI w. l. Pochodzenie pisarzy miejskich w duŜym stopniu zaleŜało od pozycji "A. Ŝe pjsarze miejscy. Niektórzy pisarze miejscy mieli uprawnienia notariuszy publicznych. które zatrudniło na przestrzeni 70 lat (1416—1485) jako pisarzy ławniczych 139 przygodnych osób. od swego pisarza lub sekretarza dobrej znajomości prawa miejskiego magdeburskiego i polskiego prawa ziemskiego. cit. XVI—XXX. musiał dobrze znać sztukę redagowania i spisywania dokumentów. ale nie zdobywali ich z tytułu piastowanego stanowiska w mieście. s. kanonicy. języka niemieckiego i języka polskiego. 294. Pisarzami zostawał^josoby świeckie. uczciwy. . ówczesne uposaŜenie pisarza świeckiego było niewystarczające24. Księga ławnicza miasta Nowej Warszawy. F r i e d b e r g. 332 . dodawano pisarzom tytuł nobilis. zwłaszcza majątkowych 22 . t. którym pospólstwo posługiwałosię na co dzień. rzadziej scriba. to znamy przykłady. których poziom pisarski. P i s a r z r a d j . Miasto podobnych uprawnień nie posiadało. otrzymywali poza pensją beneficjum kościelne z rąk rady.stateczny.^ódności miejskich (burmistrza. co oznaczało przynaleŜność do patrycjatu. 41. które rozpoczynając od tego stanowiska_dochodziły do najwyŜszych. znajomość łaciny i poprawność formułowania tekstów pozostawiały wiele do Ŝyczenia 21 . Co zaś do poziomu moralnego pisarzy. 1534 wynika. Władze miejskie wymagały. obsadzane wi drodze_elekcji (np. __ m ij2 j s k i e j (notarius civitatis. Wól f f. 65— 66. Warszawa—Wrocław 1960. Poznań. trzeźwy — okrasą a klejnotem jest miejskim" 23 . przedmowa s. w tym czasie przewaŜnie duchowni. gdy rady miejskie były zmuszone wydawać przepisy zabraniające pisarzom dokonywania odpisów z akt i wzbraniające im dostępu do archiwum ze względu na zdarzające się fałszerstwa przy wydawaniu odpisów. s. W XV i XVI wieku sytuacja co do pochodz. Był to raczej przywilej ad personam w stosunku do prawników z wykształcenia. s. Porządek sądów i spraw miejskich prawa magdeburskiego.

jak to miało miejsce w stosunku do pisarza poznańskiego BłaŜeja Winklera 2S. pozostawali przewaŜnie dłuŜej na swych stanowiskach. W Toruniu na 102 znanych sekretarzy miejskich (XIV — XVIII w. "I. Ŝe przedstawiciele najwyŜszych godności w mieście (burmistrz. a spośród nich 31 doszło do stanowiska burmistrza lub prezydenta miasta. s. podobnie jak w innych miastach. podamy. 26 H. którą usankcjonował w r. W rzeczywistości ra c i XJ?y£i§fiX--w interesie własnym chcieli mieć pisarzy. rozpowszechnionego w całej Polsce. Ŝe ich zasługi wobec miasta i wykształcenia sprzyjały osiąganiu wyŜszych stanowisk. cii. Ze spisów pisarzy miejskich w Lublinie i sekretarzy w Toruniu wnosić moŜemy. Ŝe z czasem. op.miasta. R a d t k e. lub radę.lub kilkunastoletnie. Według przepisów prawa magdeburskiego pisarze mieli być wybierani na swoje stanowiska corocznie przez radę.. 78—94.) 48 zostało rajcami.. od XVI w. P i s k o r s k a. Zwyczaj ten jednak juŜ w XV w. Przy rozległych zadaniach pisarze rady przeszli do historii swych miast jako załoŜyciele ksiąg praw i wilkierzy miejskich (np. op. W miastach o. JeŜeli więc miasto miało zaufanie do swego pisarza wybierało go na okresy dłuŜsze. Toruń). którzy by przez szereg lat kontynuowali zlecane im obowiązki. zaś Mikołaj Jaskier. kilku. którzy. spośród pisarzy miasta Lublina na przestrzeni tego samego okresu 10 było burmistrzami 26.eŁ^asada__doŜ^wotności urzędu radzieckiego. tabela. oraz wymieniony juŜ Bernard z Pyzdr. lub w stosunkach krakowskich.. 79—81. w którym piastowali swój urząd. s. 74—75. "" Dla przykładu. był tylko nominalny. s. M. S tank owa. gdy funkcję tę powierzano doŜywotnio. który wprawdzie wykracza zdecydowanie poza interesujący nas okres. ale rzuca charakterystyczne światło na kariery pisarzy miejskich. Taką sytuację moŜna zaobserwować w Lublinie oraz \\TStSFej i Nowej Warszawie. zakładali rodziny. a sj. 333 . tabela.. świeccy pisarze miejscy coraz częściej wybierani byli jako członkowie rady. Bernard z Pyzdr i Łukasz. pisarz krakowski) i jako kronikarze miejscy (anonimowy pisarz miejski wrocławski autor „Rocznika magistratu wrocławskiego" z XVI w. zwłaszcza wobec faktu. Jedynym więc kontynuatorem znanychrśobie^ spraw miejskich i powierzonych czynności mógł być stale lub przez dłuŜszy czas urzędujący pisa*rz. małej tradycji kulturalnej pisarzami byli przewaŜnie przybysze z innych miast polskich lub z zagranicy. . pisarze poznańscy i Baltazar Behem. ławnicy) byTr^obieranrw zasadzie corocznie. ławę i pospólstwo. pisarz krakowski. znamy_ teŜ przypadki. zdobywali w mieście majątek i dawali początek znanym rodom mieszczańskim. Kancelaria. Do duŜych miast ściągali chętnie cudzoziemcy (Kraków. cit. który spisał kronikę miasta Poznania). rajcy. 1565 król Zygmunt August. Konrad z Opola był autorem układu przepisów prawa magdeburskiego (Weichbild)..

W tamtejszych kancelariach działał stale pisarz miejski ławniczy lub wójtowski^. protokołowanie obrad. ^sekretarze byli odpowiedzialni za archiwum-i za stanjtsiągjniejskich. W miastach. spotykamy się ze stanowiskiem sekretarza (Toruń od 1463. w których kancelarie rozrosły się. Wykształcenie sekretarzy i ich wiedza prawnicza nie mogły być mniejsze od tych. Poznań od XVI w. któremu w miarę potrzeby przydzielano do pomocy podpisków (vicenotarii). a ich personel zwiększy^ jśigjła. W miastach małopolskich terminu sekretarza. podobnie jak pisarz radziecki. wszelkie waŜniejsze sprawy miejskie i reprezentację miasta. redagowanie uchwał. Czasem. Do jego obowiązków zaliczyć naleŜy udział w posiedzeniach ławy i sądu ławniczego. niem. słuŜył ławie i wójtowi. jednakŜe jego stanowisko i pozycja były niŜsze niŜ tamtego. Pisarz ławniczy (notarius scdbinorum lub notarius iudiciorum. co doprowadziło do sytuacji. a takŜe kancelarzystów._jiie^_spptykamy. natomiast do czynności pisarskich zaangaŜowano kancelistów (amanuenses). Scheppeńschreiber) był powoływany na swoje stanowisko jprzez radę. zapisywanie zeznań świadków i osobisty udział w przesłuchiwaniach oskarŜonych na torturach i spisywanie ich zeznań. zwłaszcza gdy wiązały się one z jego częstymi wyjazdami w poselstwa. zaś ławy — ławnicy. amanuenses) mieli za zadanie prowadzenie "ksiąg: czy stopisów i pomocniczych czynności kancelaryjnych. ppdpiskowi. w której pisarz nie był w stanie wykonać czynności pisarskich i reprezentacyjno-administracyjnych. Czynności kancelaryjne rady spełniał pisarz radziecki. Pisarze_rądzieccy__j. Prowadził księgi wójtowskie — ławnicze i kryminalne^ przewaŜnie w protokołach (brudnopisach). Przejawem tej opieki mTln7 było^pbr/ądzaftłe-spisów ksiąg przy obejmowaniu stanowiska przez nowego pisarza. Podpiskowie. których wymagano uprzednio od pisarzy. Karierę zaczynali od „podręcznego" pisarza lub sekretarza. brał udział w poselstwach miejskich.wydał drukiem tłumaczenie polskie Zwierciadła Saskiego i Weichbildu (1535). Ttfa Śląsku większe kancelarie miejskie były kierowane przez wyŜszego pisarza miejskiego (protonotarius civitatis). z czasem wielu z nich osiągało funkcję jednego z pisarzy kancelarii miejskich. Utworzenie stanowiska sekretarzaTączyło się z rozbudową zadań i agend miejskich. Podniesiono zatem kierownika kancelarii miejskiej do godności sekretarza^ powierzając mu nadzór nad kancelarią. Miał teŜ prą wc^ wy dawać odpisy z akt stronom.). kancelarzyści (vicenotarii. Tak przedstawiała się sprawa w Poznaniu. kilku lub kilkunastu pracowników w XV i XVI w. jednakŜe za__zgodą_wójta lub burmistrza. 334 . JW_zakresie sądownictwa niespornego pisarz ławniczy zastępował wójta i przyjmował zapisy do Jcsiąg. W Toruniu i Gdańsku tytułem sekretarza obdarzano pisarza radzieckiego (notarius civitatis = secretarius). sporządzanie czystopisów-^zlecając swemu pomocnikowi.

Jego obowiązki pokrywały się na ogół z obowiązkami dzisiejszych radców prawnych. Ŝe: M. od pół. 292. to stwierdzić moŜna. Wrocławia i Poznania. gdyŜ nie zawsze moŜemy określić wysokość ich ubocznych dochodów (ex gratia. radzieckiego 28. s. poświęcone cenom w Krakowie w XIV—XVIII w. Zamazuje ona krzywą faktycznego wzrostu lub obniŜania się wynagrodzenia personelu kancelaryjnego. Krakowa. 7. Ŝe w monografiach kancelarii miejskich zagadnienie to nie zawsze zostało uwzględnione (jak np.miejskiego pełnił pisarz miejski. zwykle określano to stanowisko jakcT~procura£or causarum civitatis. 28 17 335 . Kancelaria m. W XV w. Stanowisko syndyka spotykamy w miastach znaczniejszych. Lwów 1934. Kazimierza pod Krakowem. oni teŜ mieli dostęp do oryginalnych dokumentów miejskich. 1457. Ŝe pierwszym salarium. w małych — funkcję prawnika i obrońcy. J. Friedberga. Utrudnia teŜ obraz dochodu pisarzy stała dewaluacja monety. JednakŜe określenie wysokości wypłacanych poborów pisarzom i innym pracownikom kancelarii jest o tyle trudne. Gdańska. w Poznaniu w r. Ceny w Krakowie w latach 1369—7600. Poznań). zaś w Kazimierzu pod Krakowem syndykatura naleŜała do funkcji pisarza. E. Tekst przysięgi odbieranej od nich przez rady miejskie podkreślał wagę zachowania tajemnicy słuŜbowej. Z najstarszych ksiąg rachunkowych miejskich moŜna wnosić. Pelc. UposaŜenie personelu kancelarii. albo uwzględnione tylko do XV w. Lwów 1935. Kancelaria miasta Kazimierza. Ponadto zestawienie i porównanie wynagrodzenia pisarzy róŜnych miast nie daje jasnego obrazu. 149—150.Ś y n d y k_ m i ej_sk i (syndicuSjJpfócUrator cćtuśarum) występował w kancelariach miast Krakowa. przyp. W Toruniu pojawił się ten urząd po raz pierwszy w r. XVI w. w dziejach kancelarii Torunia lub Kleparza). Stanowisko to powierzano rutynowanym prawnikom z wykształcenia. były świadczenia za usługi pisarza miejskiego. 1551. głównie w oparciu o badania M. (tzw. Friedberga. w Toruniu do niego naleŜało kontrolowanie stanu i zabezpieczenia archiwum. W Gdańsku syndyk stał na czele kancelarii. często doktorom praw. T o m a-szewski. Torunia. rewolucja cen). s. toczone przed_jś_ŜnymL_^§dami 3 byliL najbardziej wtajemniczonymi osobami w sprawy _ prawne i majątkowe miasta. F r i e d b e r g. uwaga M. wynagrodzenie_w naturze). opłaty kancelaryjne od stron. np. Pj^mzadzu^ om sprawy grocesowe miasta. uwzględniają uposaŜenie pisarzy. strzeŜonych przed wglądem osób trzecich. Prace specjalne. np. Ceny w Krakowie w latach 1601—1795. (np. który otrzymywał za jej pełnienie specjalny dodatek 27 . ale nie obejmują wszystkich źródeł ich dochodu lub nie uwzględniają zarobków wszystkich pisarzy miejskich. jakie miasto wypłacało ze swojej szkatuły. Jeśli spojrzeć na uposaŜenie pisarzy miejskich w postępie chronologicznym. por.

z drugiej — droŜyzna i spadek wartości pieniądza. zaś pisarz ławniczy nie jest wymieniany w rachunkach miejskich. 210. 2) W XV w. tenŜe. W. Kazimierza. Powołany na stanowisko miejskie poznańskie sekre tarz otrzymywał 160 złotych rocznie. 329. w r. cit. zaś'w r. tzw. podobnie jak pisarz mia sta Kazimierza. 63—78. Za_usługLJkancelaryjne pisarz pobierał dla siebie i dla podpiskalśpj^aln£„epłatyL których_wysokość ustalono w wilkierzach miej skich z r. W tym czasie pisarz małego miasta Kazimierza pod Krakowem otrzymy wał 3—4 grzywny rocznie. 285—286. Dochody pisarza w Kazimierzu równieŜ znacz nie wzrosły w XVI w. Z XIV w. pobierał początkowo 30-złotych. salarium to w końcu wieku doszło do 100 złotych. s. świąteczne i łaźnia. cit. wynagrodzenie pisarza wahało się w Krakowie od 24 do 30 grzywien rocznie oraz dodatkowych 9 kóp groszy (11. w połowie wieku 48 (BłaŜej Winkler). Friedberg.miejskiej. a nawet 76 złotych. "M. zaś dochody z_czyjiności kancelaryjnych mieli 'dzielić obaj między siebie po połowie. Pisarz ławniczy. Na zwiększanie się zarobku wpłynęły z jednej strony zwiększone prace pisarza i jego częste wyjazdy poselskie. jakie otrzymywał w w. Zob.25 grzywny) nsTóSziez^ w tym czasie podpisek dostawał 20 grzywien salarium i 6 kóp groszy (7. K o r t a. odzieŜ. W Poznaniu pisarz miejski :w XVI w. a w końcu wieku — 56. Ŝe był on opłacany z własnej kasy wójta sądowego lub teŜ jego dochody płynęły z opłat od stron. ..1) W XIV W. Ŝe w XVI_w. kwoty na zakup sukna na odzieŜ. Kancelaria m.ponadto. op. z czego moŜna wnosić. pobierał wynagrodzenie z ItaŁy^ miejskiej. W końcu tego wieku pisarz radziecki po znański otrzymywał 4 grzywny wynagrodzenia. w stosunku do tych. s. cit. Radtke. a ponadto: W. S. Wrocław—Warszawa 1968. ponadto_ za mi^eszkanie_(10_złotych rocznie) i pieniądze na „struclę" z okazji świąt. zaś podpiskowie —kilkanaście grzywien. W Krakowie pisarz radziecki otrzymywał przeciętnie 30 grzywien -rocznego salarium. Dla porównania dochodów pisarzy miejskich podać moŜna..375 grzywny) na odzieŜ. . 77—78. M a i s e l. XV.z kasy .. opłacany w Poznaniu przez wójta. W_tyjrusamym_czasie w Lublinie pisarz miejski pobierał za swoją pracę od 12 do 32 zło ty chj "wypłacanych mu kwartalnie. 149—150. s. dopiero od XVI w. s._1462 i JL531. 336 LIT E R A T U R A . op. 206. podpisek zaś 20 grzywien salarium i podobnie 15 zło tych na.5 grzywny) na odzieŜ.. Rola kulturalna średniowiecznej kancelarii. s. pisarz_jradziec<ki krakowski otrzymywał 30 grzywien salarium i 15 złotych polskich (9. nie dysponujemy danymi co do in nych miast polskich. 1560 wynosiło ono 24~ ztote" rocznie.. 1563 — 44. I. Studia z dziejów kultury i ideologii ofiarowane Ewie Maleczyńskiej. _do jegojkieszeni _wpływały dochody z opłat wnoszonych przez strony 29. Do sumy salarium dochodziły do chodyexjiratia. op.

Poznań AP. Księga wilkierzy miasta Poznania O. 23. 22 . v. AM Poznania. f. 1725.Fot.

AM Poznania. 4 .Fot. acta consularia. 24. Poznań AP. AC 2. O. f. Spis nowo wybranych rajców miasta Poznania z 1449 r.

Foł. f. AM Poznania. Poznań AP. O. Zapiski sądowe ławy miejskiej poznańskiej z 1492 r. acta scabinalia. 14 . 25. AS 415.

ts5 *a > W a> SJ JD & n •a g P PT* ł--- § c 03 S' 3 S s l £ F' " " N tO 4^ ? t-p ^ ^ S o H> CTl .p hj o N » 3!> *J g.

Warszawa 1949. przedmowa s. Stud. s. s. 2. prawnych i sądowych. Ŝe na ok. PSB IX/2 1961. s. które były odbiciem czynności rady._. t. S. l. kazimierzowskich i kleparskich zaledwie 4 spisano na pergaminie. TenŜe. które występują w zespołach miejskich i ich opis dają dostateczny obraz spuścizny aktowej tych kancelarii. ale które nie wymagały uroczystej formy dokumentu. Aby unaocznić jaki procent ksiąg miejskich został spisany na pergaminie. P t a ś n i k. Księga radziecka miasta Starej Warszawy. Miasta były odbiorcami dokumentacji z zewnątrz oraz wystawcami dokumentów przeznaczonych dla róŜnych odbiorców. Mikołaj Jaskier. Księga ławnicza miasta Nowej Warszawy. LISTY I KSIĘGI KANCELARII MIEJSKICH XIII—XV W. wójta lub pisarza miejskiego. śyciorysy pisarzy miejskich Baltazar Behem. Fundacja kolegiatury epistolografii i sztuki pisania dokumentów W Akademii Krakowskiej w r. s. W kancelarii miasta (lub w jego kancelariach) powstawały dokumenty i księgi. Pańków PSB XI/1 1964. Najwięcej informacji o dokumentacji miejskiej podał niewątpliwie Stanisław KJutrzeba 30. Jan Heydeke (Mirica). Miasta i mieszczaństwo w dawnej Polsce. opr. lecz głównie pajDierowy^hj itóre następnie zszywano tworząc z nich księgi^ skrzętnie przechowywane przez burmistrza. moŜna przytoczyć. 30 S. A. Ogrodziński. PSB IX 1961. ławy lub poszczególnych rajców miejskich. E. 2. L. Dyplomatyka — 22 337 . Odrodzenie i Reformacja w Polsce. s. Estreicher. XXI—LXVIII. opr. Warszawa— Wrocław 1963._Qd początków wprowadzenia fcsięgi wpisów były głównie papierowe. W o l f f. opr. 3'98—399. 1420. S. 198—284. s. s. opr. Ze studiów nad tworzeniem się inteligencji miejskiej w późnym średniowieczu. t. wyd. 60—62. K u t r z e b a. Jan Cerasimus-Kirstein. Wyniki jego badań moŜna obecnie sprostować lub rozszerzyć dzięki szczegółowym studiom nad dziejami kancelarii miejskich. 6.. 5. niemniej jednak przedstawione przez niego rodzaje dokumentacji (dokumenty i księgi). 119—123. I. t. s. Maleczyńska. XVI—XXX. DOKUMENTY. 230—231. Małopol. Do celów tych uŜywano ksiąg oraz składanych kart pergaminowych. Pańków. Historia źródeł dawnego prawa polskiego. 13. notatek czasem odpisów. K. s. 1967. które równieŜ utrwalano na piśmie ze względu na zabezpieczenie toku urzędowego lub prawnego. Lwów—Kraków 1926. przedmowa. VI — prawo miejskie. (1447—1527). 5—28. zaopatrzone wszelkimi środkami uwierzytelnienia i występujące jw kancelariach miejskich od XIII aŜ do XVIII w. t. Warszawa—Wrocław 1960. H a j d uk i e w i c z. 185—215. Odbiciem potwierdzenia czynności prawnych były przede wszystkim dokumenty. W. PSB III 1937. opr. 5000 ksiąg krakowskich. 1964. s. K u r a ś. lecz wystarczyło je spisywać w formie protokołów. hist. J. PSB I 1935. 496—497. Rada i Jawa wykonywały jednak szereg czynności administracyjnych. 250. Ogólna charakterystyka dokumentacji. rozdz. Franciszek Haller.S. t.

w ys t a w i a n e n a j c zę ś c i e j p r ze z r a d ę . pmm. w ys t a w i o n yc h d l a m i a s t a w ys t ę p u j ą c yc h o d X III w . Kraków. wystawione głównie przez pana miasta oraz przez innych darczyńców oraz dokumenty wystawiane przez władze miasta. równieŜ w języku polskinir?osTal^Ty^in^ulacjej[r!Lp. 195—199. Ŝe miasto w okresie_XIII—XV wyprze. Bogatsze w treści były dokumenty wystawiane przez radę (burmistrza i radę). Dokumenty zachowane w archiwach miejskich podzielić moŜna na dwie grupyTcto^pierwszeY~naIeŜe^1będą dokumenty otrzymywane" przez miasto. s. p o w i e dziano na innym miejscu 31. Pieczętowano je~ zazwycza. Weichbild. korespondencja. nos advocatus et sca^ bini civitatis). O dokumentach obcych. Sijwśród_nichjagody zawarte z innymi miastami (np. 4135). VII. nr 3991. [ D o k u m e n t y m i e j s k i e . majątków miejskich oraz księgi podatkowe. (Kraków 1325. tem dokumenty i księgi.L pieczęcią wójta lub ławy i wójta. Tizw. 338 . chowywało: lyiioKufrienty i listy otrzymywane p_rzez miasto i kopie wysyłanych. MoŜna przyjąć. niem.ulganjp (rpcngnnsrim. Dokumenty. gdy do jednej z ksiąg wciągnięto kilka kopii listów do wielkorządcy. najstarsze z nich sięgają początków XIV w. po której następowała korroboracja i data. _ znamy przykład w kancelarii miasta Kazimierza._. lubeckiego lub średzkiego. rezygnacje. Dokumenty' wystawiane przez ławę (wójta i ławę) z reguły potwierdzały transakcje majątkowe między mieszczanami (sprzedaŜe.. przechowywano za. a następnie w archiwum miejskim. chełmińskiego. Księgi stanowiły pomoc w bieŜących pracach rady i ławy i zawierały materiały sądowe lub ułatwiały dotarcie do potrzeb-nej dokumentacji. czasem przez burmistrza i rajców za zgodą wójta i FawnTków (np. Urteil). prowadzono kopie listów wysyłanych przez miasto 2) dokumenty i księgi typu ^rawnonU-tylitarnego: pouczenia prawa magdeburskiego. a od XVI w. Poznań 1344). ortyle^ius munjcij>sle. AGAD7 dok. niemieckim. Toruń). kopiarze XIII—XV w. wilkierze) miejskie i _cechowe Hj) księgi radzieckie i burmistrza 4) księgi ławnicze i wójtowskie l 5) księgi rachunków miejskich. stanowią pokaźną grupę wśród zachowanej dokumentacji miast. są dokumenty homagialne dla królów pol31 Por. radę i ławę oraz wójta i ławę. rozdz. testamentyy^Byłyjisane^ w językifTacińskim. w kopiarzach (kodeksy). przywileje miejskie spisywane od XV w. statuty (tzw.W kancelarii.us publice littera nostra) oraz dyspozycję. w Toruniu od XV w.

listy Ŝelazne (salvu3 conductusl. por. za pis części lub całego majątku. które zresztą nie są wyłączne dla dokumentu miejskiego. korroboracji. często pozbawiony formuł wstępnych i ograniczony do części właściwej: dyspozycji. wiana itp. Geburtsbrief e).tr e i c h er. Na przykład jeden z dokumentów rady miasta Kazimierza pod Krakowem (AP Kraków. Dokumenty rady były. littera donationis. a potem na pergaminie lub papierze. zwłaszcza w XV w. na pergaminie. W korroboracji dokumentu miejskiego sygnalizowano zawsze jaką pie częcią został on uwierzytelniony. sporządzane w róŜnej postaci. arengę. spotykamy więc takie dokumenty. mniej uroczyste. Rzadziej. podobnie jak ławy. miały protokół wstępny. 281. littera aąuisitionis. Es. czynszu. Najliczniej z okresu średniowiecza występują w zasobie Archiwum miasta Gdańska. te ostatnie były przedkładane przez zainteresowanych przy ubieganiu się o przyjęcie w poczet obywateli miasta. słuŜące im do legitymowania się pochodzeniem z legalnego związku małŜeńskiego (litterae boni originis. littera obligatoria super censu. 288) posiadają rozwinięty protokół i arengę. inwokację (rzadko). Kraków 1936. Dyplomatyka — 23 339 . określeń. S. zwane równieŜ listami wierzytelnymi. 1425. littera propinąuitatis. testamentum.skich32. Wyliczone tu nazwy nie wyczerpują całej listy określeń. Liczne są dokumenty rady potwierdzające statuty cechowe". w zaleŜności od treści i ich znaczenia. littera dotalicialis (dotaliciae). 1387 oraz liczne z XV w. littera recognitionis. 1426. rzadziej. littera super censu. Najstarszy zbiór przywilejów i wilkierzy m. littera concordiae. Znajdują się wśród dokumentów tzw. carta. 1433. 1434 i nn. privilegium. jakie nadawano ówczesnym dokumentom. posiadają protokół słabo rozwinięty. a takŜe w poczet członków cechu. niektóre. 8. daty.. jak littera resignationis. występują dokumenty rady wystawiane na rzecz obywateli miasta. niem. intytulację i promulgację. Krakowa. ADm Krakowa nr 45) oraz dokumenty rady Krakowa z lat 1464—1465 (ADm Krakowa nr 280. po"świadcząjące otrzymane poŜyczki i zapisy na rzecz szpitali i instytucji kościelnych. Sporządzano je w XIV i XV w. BliŜsze określenia wskazywały na treść dokumentu. stwierdzających przelanie praw własności (np. Dokumenty rady miejskiej. czasem scriptum. Dokumenty o znaczeniu ogólnym uwie rzytelniano pieczęcią większą miasta (przewaŜnie z herbem miasta i na pisem w otoku: Sigillum civitatis. Sekretną pieczęć (sigillum secretum cwitatis) przywieszano_ do dokumentów ławy pochodzenia sądowego. dokumenty wystawiane na uŜytek obywateli w obrębie miasta uwierzytelniano pieczęcią mniejszą.. nr 9.). 20 oraz Index actorum lata 1420. 1428. Inne dokumenty rady.plenipotencje. dok. 1432. które miały wartość świadectwa publicznego poza granicami miasta. zwłaszcza uroczyste. : » Na przykład Rady miasta Krakowa z lat: 1375. bonae genęalogiae. Na ogół staranne w formie. wy d. określano jako littera.

K. Wiad. l. 786. Chmiel. nie 'występują w korroboracji świadkowie czynności prawnej. O pełnoprawnym znaczeniu dokumentu miejskiego świadczą liczne dokumenty homagialne miast polskich dla -królów oraz dokument miast małopolskich i wielkopolskich z r. . IM_ewaŜnione jiokumentyjprzecinano i odrywano od nich pieczęć. Kleparza i jurydyk krakowskich do końca XVIII w. Gumowski. moŜna było stosować tylko za specJaTnym^zezwoleniem monarchy. t. 1968. 14