NOLI ME TANGERE KABANATA 1 ANG PAGTITIPON [Makikita si Tiya Isabel na nag-aabot ng sigarilyo at hitso sa mga dayuhang babae

habang ang mga babaing Pilipina naman ay kusang humahalik sa kamay ng matandang babae. Narinig ni Tiya Isabel na tila may nabasag na pinggan at mabilis nyang nakapagsalita ng..] TIYA ISABEL: Hesusmaryosep! Maghintay lang kayo mga bulagsak! [Nag-uusap ang isang grupo ng kalalakihan] P.DAMASO: Malaki ang pagkakaiba ng pamamahala dito sa Pilipinas kumpara sa Madrid. Makikita mo, ilang buwan ka pa lamang dito, masasabi mong tama ako. G.LARUJA: Ngunit.. P.DAMASO: (Malakas ang boses) Halimbawa y ako. Ako na 23 taon na nagdildil ng kanin at saging dito, ako lamang ang makakapagsalita ukol dyan. Huwag mo akong turuan ng retorika o teorya, kilala ko ang mga Indio. Pagdating ko dito nadestino agad ako sa isang maliit na bayan ng mga magsasaka. Nang malipat ako sa isang malaking bayan nang mamatay ang kurang Indio roon, nag-iyakan sila. Nahirapan ako sa dami ng regalo at inihatid pa ako ng banda ng musiko. G.LARUJA: Pero nagpapakita lamang yan ng P.DAMASO: Teka!Teka! Saglit lamang tumigil doon ang aking hinalinhan at alam mo ba nang umalis siya? Mas maraming naghatid sa kanya, mas maraming nag-iyakan, mas maraming tugtog at isiping mas madalas siyang mamalo at tinaasan pa niya ang bayad sa parokya. G.LARUJA: Pahintulutan niyo ako P.DAMASO: Lalo sa bayan ng San Diego, 20 taon akong nagserbisyo roon at ilang buwan lang iniwan ko. 20 taon! Walang magsasabing hindi pa sapat ang panahon iyon para makilala ang isang bayan. Ginoo, makikita niyo kung ano ang mga Indiong ito. Nang umalis ako y inihatid lang ako ng iilang matandang babae at ilang hermanos terceros! G.LARUJA: Pero hindi ko makita kung ano ang koneksyon nito sa pag-aalis ng monopolyo ng tabako. [Halos mabitiwan ni Damaso ang kopita sa pagkagitla at tinignan si Laruja mula ulo hanggang paa] P.DAMASO: Ano? Paano yon? Posible bang hindi mo nakita ang singlinaw ng sikat ng araw? Hindi mo nakita ang mga kabaliwan ng mga repormang mungkahi ng mga ministrong nasa Madrid? [Lumalim ang kunot sa noo ni Tenyente Guevara at umiwas papalayo si Padre SIbyla] P.DAMASO: Naniniwala ako tulad ng paniniwala ko sa mga ebanghelyo. Napakatamad ng mga Indio!

BINATA: Paumanhin sa inyo, Interesado akong mabuti sa sinabi ninyo. Talaga bang pagkasilang ay tamad na ang mga katutubo? O tama ang sinasabi ng mga bumisita rito na ginagamit nating mga Espanyol ang bintang na iyan upang itago ang sarili nating katamaran pati na ang kakulangan sa mabubuting patakaran ng pagpapaunlad ng ating kolonya? P.DAMASO: Bah! Inggit lamang iyan! Itanong niyo kay Laruja na kilala ang bayang ito tulad ko. G.LARUJA: Totoo nga! Wala nang tatamad sa mga katutubo rito. BINATA: Mga ginoo. Palagay ko y nasa tahanan tayo ng isang katutubo. P.DAMASO: Huwag kayong mabahala. Palagay ni Santiago y hindi siya katutubo. Iilang buwan lamang mag-iiba na ang inyong palagay kapag nakadalo na kayo sa maraming pista t sayawan dito o nakatulog na sa mga katre pagkakain ng maraming tinola. BINATA: Ang sinasabi nyo bang tinola ay isang klase ng prutas tulad ng lotus na sanhi ng pagkalimot ng mga lalaki? [Tumawa si P.DAMASO] P.DAMASO: Lotus o lotto! Wala kayong kaalam-alam. Ang tinola y sabaw na may pinaghalong upo o papaya at ginisang manok. Ilang araw pa lang kayo dito? BINATA: Apat na araw. P.DAMASO: Naparito ba kayo para maghanap ng trabaho? BINATA: Hindi padre. Gumastos ako para makilalang mabuti ang bayang ito. P.DAMASO: Pambihira talaga kayo Ginoo. Gumastos kayo para sa mga bagay na kalokohan. Nahihibang kayo! Maraming librong nasulat sa paksang iyan at pinag-iisipan lamang ng kapiranggot. P.SIBYLA: Sinasabi ng Reverencia na 20 taon ka sa San Diego bago mo iyon iniwan? Hindi kayo nanili roon? [Natigil ang kasiyahan ni P.DAMASO at pabagsak na sumandal sa malaking silya] P.DAMASO: Hindi! P.SIBYLA: Siguro y nakasasama ng loob ang umalis pagkaraan ng 20 taon sa isang baying kilala mo tulad ng iyong abito.Ako naman, malungkot nang iwan ko ang Kamiling gayong iilang buwan lamang ako roon. Pero alam ng mga nakatataas sa akin kung ano ang mabuti sa Orden at siyempre, sa akin. {Pinukpok ang kamay sa katangang-kamay ng upuan] P.DAMASO: May relihiyon man tayo o wala, Malaya man tayo bilang amo o hindi ang bayang ito y napasa-demonyo o nasa demonyo na nga.

[Pinukpok ulit ang kamao. Tumingin ang bulwagan sa grupo. Tumingala si Padre Sibyla. Lumakad lakad ang binata at G. Laruja] G.LARUJA: (Pabulong) Nag-init ang kanyang ulo. Hindi niyo siya tinawag na inyong Reverencia. P.SIBYLA: Anong ibig sabihin ng inyong Reverencia? Anong nangyari sa inyo? P.DAMASO: (Pasigaw) Sinasabi ko na ang lahat ng kaguluhan dito ay bunga ng pagkampi ng pamahalaan sa mga erehe na laban sa ministro ng Diyos. T.GUEVARA: [Bahagyang Tumindig] Ano ang ibig niyong sabihin Padre? P.DAMASO: [Pataas na tinig sabay titig kay T.Guevara na parang naghahamon] Ano ang ibig kong sabihin? Seryoso ako at sinasabi ko ang gusto kong sabihin. Kapag iniutos ng kura na hukayin ang isang bangkay sa libingan ng parokya, walang sino man, kahit ang Hari mismo, ang may karapatang makialam o maglapat kaya ng parusa..lalo pa sa isang Heneralito, ang Heneralitong sakuna! T.GUEVARA: [Patayo at sabay sigaw] Padre! Ang kanyang kamahalan, ang kapitan Heneral ang Vice Real Patrono! P.DAMASO: [Tumayo] May panahong kakaladkarin siya ng mga Orden pababa sa hagdanan ng palasyo gaya ng di kumikilala sa Diyos na Gobernador Heneral Bustamante. T.GUEVARA: Kailangang balaan ko kayo na hindi ako papaya sa ganyang paglapastangan. Kinakatawan ng Kapitan Heneral ang kanyang kamahalan, ang mismong Hari P.DAMASO: Anong hari ni hari-harian. Walang ibang hari kundi ang tunay na Hari! T.GUEVARA: Tumigil na kayo! Bawiin ninyo padre ang inyong sinabi o ipaaalam ko ito sa kanyang kamahalan bukas na bukas din. P.DAMASO: Bakit hindi pa ngayon mismo kayo lumakad? SIge na! Umalis ka na! Ipahiram ko pa sayo ang aking karwahe. P.SIBYLA: Mga ginoo! Hindi kayo dapat maguluhan o masaktan ang kalooban sa mga walang kwentang bagay. Ibukod ninyo ang sinabi ni Padre Damaso bilang tao at ang sinabi niya bilang pari. Ang mga sinabi niya bilang pari ay hindi dapat pagdudahan iyon ay ganap na katotohanan. Ang mga sinabi niya bilang tao ay dapat paghiwalayin din. Ang mga sinabi niya nang pagalit o mula sa bibig ay mga salita lamang at hindi dapat ikagalit: ang mga sinabi lamang niya mula sa puso ang makakasakit ng kalooban sapagkat may motibo. T.GUEVARA: Sa ganang akin, di man sinadya o may sanhi man ang mga sinabi, alam ko ang motibo Padre Sibyla. Batid ko ang mga motibo ngunit pakilinaw, Inyong Reberensya. Noong wala si Padre Damaso sa bayang iyon, pinayagan ng kanyang koadhutor na malibing ang isang napakamarangal na ginoo. Hindi nga nangungumpisal ang taong ito ako ma y hindi rin, ngunit ang sabihing siya ay nagpatiwakal ay malaking kasinungalingan at pag-alipusta sa kanyang pagkatao.

Umalis ako kanina para salubungin siya. Walang kamag-anak ang yumao kundi ang kaisa-isang anak na nasa Europa.DAMASO: Hindi kailangan ang pagpapakilala sa bahay na ito. [Iniurong ang balak na makipagkamay ni Ibarra. Nakarating sa Kapitan Heneral ang bagay na iyon at hininging parusahan ang may kagagawan. [Tinanggal ni Padre Sibyla ang kanyang salamin. Tumalikod ito at napaharap kay T. Namutla naman si Padre Damaso] KAPITAN TIAGO: Ikinararanggal kong ipakilala sa inyo si Don Crisostomo Ibarra. ano ba ang hitsura ng may-ari ng bahay? Gusto ko siyang makilala.GUEVARA: Kayo po ba ang anak ni Don Rafael Ibarra? . napagkamalan ko kayo.Laruja.DAMASO] Aba t nang malaman ng paring ito ang nangyari sa pagbalik nito sa parokya. [Iniabot ni Ibarra ang kamay kay Padre Damaso subalit hindi tuminag sa pagkakaupo ang pari] IBARRA: Patawarin po ninyo ako. Humalik si Tiago sa kamay ng 2 pari] KAPITAN TIAGO: Magandang gabi po sa inyo. G. IBARRA: Aba! Si Padre Damaso! Ang kura sa aming bayan. Takot namang magreklamo ang taga San Diego.DAMASO: Ano naman ang magiging pakinabang ko sa paglipat na iyon? [Unti-unting tumiwasay ang pagtitipon. Dumating sina Don Tiburcio & Donya Victorina] BINATA: Pakisabi nga. P. Magandang gabi po.DAMASO: Hindi ka nagkakamali. Padre.[Tinalikuran si P. ang matalik na kaibigan ng aking ama. P. anak ng yumao kong kaibigan kararating palang sa Europa. G.SIBYLA: Paumanhin. Inilipat si Padre Damaso sa higit na mayamang parokya. KABANATA 2 ANG BINATANG SI CRISOSTOMO [Natigilan si Padre Damaso nang makita ang binatang kasama ni Kapitan Tiago papasok sa bulwagan. Di ko sinasadyang nabuksan ko ang gayong kaselan na bagay. Sabagay. ipinag-utos na hukayin ang bangkay at inilibing kahit saan. huwag lamang sa sementeryong iyon. [Umalis si T. sa totoo y ilan lamang ang nakaalam sa paghukay. ininsulto muna ang koahdutor. P.GUEVARA] P. mga ginoo. Si Santiago ay mabuting tao. Pero hindi ko naging matalik na kaibigan kahit kalian ang iyong ama. ano pa man ang sabihin wari y nakinabang ka naman sa paglilipat sa yo.Guevara] T.LARUJA: Sabi nila y umalis hindi ko pa rin siya nakikita.

Nilapitan din nya ang mga lalaking bisita sa pagtitipon] IBARRA: Ipagpatawad po ninyo na gamitin ko ang kaugalian sa bansang Alemanya na magpakilala ng sarili kung wala siyang kakilala sa isang pagtitipon. BOY 2: At maari po ba naming malaman kung ano ang payak na katotohanang iyon? IBARRA: Sinabi niyang ang anak ng leon ay isang leon din. IBARRA: Ginoo. Ako si Kapitan Tinong. Nakilala ko at malimit kong makasama ang inyong ama at masasabi kong isa siya sa mga kagalang-galang at matapat na mamamayan ng Pilipinas. [Wala ni isa man ang kumibo at nakadama ng bahagyang pagkapahiya si Ibarra. KAPITAN TINONG: Siguro naman ay hindi nyo ako bibiguin sa ibang pagkakataon. makata ang tawag nila sa akin. pero kailanman ay di nila ako matatawag na baliw. [Lumapit si Kapitan Tinong kay Ibarra] KAPITAN TINONG: G. Guevara] T. Ano po ba ang dahilan? IBARRA: Dahil hindi dinadalaw ng inspirasyon ang isang hukom dahil tinula ang isang payak na katotohanan. [Napuno ng luha si T. Maraming salamat at ipagpatawad ninyong hindi ko magagawang tugunin ang inyong imbitasyon sapagkat uuwi ako ng San Diego bukas. Kamuntik na siyang ipatapon. Ibarra. IBARRA: Ikinagagalak ko kayong makilala ginoo. kaibigan ni Kapitan Tiago at ng iyong ama. tagaTondo. Pinawi ng mga papuri ninyo sa aking ama ang mga duda ko tungkol sa nangyari sa kanya. [ Nilapitan sila ng isang utusan at sinabing handa na ang pagkain] . Naiwang mag-isa si Ibarra at nagpasyang magpakilala ng kusa sa mga binibining panay din ang sulyap sa kanya] IBARRA: Ipagpaumanhin ninyo ang aking kapangahasan subalit hindi ko matiis na hindi magpakilala sa magagandang dilag bunga ng aking kalungkutan sa loob ng pitong taon kong pamamalagi sa ibang bansa.GUEVARA: Maligayang pagdating. nais kong ipakilala ang aking sarili sa inyo. gayong kayo ang kanyang anak ay walang kaalam-alam. Kung inyong mararapatin ay nais ko kayong imbitahin sa pananghalian bukas.[Yumuko si Ibarra tanda ng paggalang at pagsang-ayon habang hindi inaalis ni Padre Damaso ang masamang tingin kay T. BOY 1: Ang marangal ko po bang kausap ay ang makatang nagpapanatili ng aking pagmamahal sa bayan? Sabi nila. Kung sabagay.Guevara at umalis. Maging mas Masaya sana kayo kaysa inyong ama. hindi na raw kayo nagsusulat. Ako po si Crisostomo Ibarra.

Nagsimula ng pagpasapasahan ang ulam.Sibyla nang magsalita si P. P. Labis ang kanyang pagkayamot at bakas na bakas ito sa mukha ng pari.Guevara. BINATA: Ano po ang ibig ninyong sabihin? . isang pasasalamat ang hapunang ito dahil sa inyong pagdating. P. Hindi ko iniuutos. Nakita ng mga ito ang pagdating ni Kapitan Tiago.Damaso. Don Santiago! Hindi ba kayo sasabay sa amin? [Tatayo sana si Ibarra ngunit pinigilan ito ni Kapitan Tiago at hinawakan sa balikat] KAPITAN TIAGO: Huwag kang tatayo.LARUJA: Ilang taon kayong nawala sa inyong bayan? IBARRA: Halos pitong taon. G. Humigop lamang siya ng sabaw at padarag na ibinagsak ang kubyertos at itinabi ang kanyang pinggan] G.DAMASO: Ikaw na muna.Sibyla & Damaso sa kabiserong silya] P. Nag-agawan muna sina P.] IBARRA: Aba. Sa kasawiang palad tira-tirang bahagi ng manok ang naiwan kay P.SIBYLA: Pero matagal ka nang kaibigan ng panilyang ito. kompesor ng yumaong maybahay nito.DAMASO: (Nakahawak sa silya) Hindi naman po katandaan. siya na mismo ang nag-anyaya sa kapitan. Talagang nagpaluto ako ng tinola para sa inyo. Ang totoo.Sibyla habang papalapit ito sa hapag. Nang makita ito ni Ibarra. IBARRA: Ako po ang mukhang nakalimutan dito.Damaso] P.DAMASO: Hindi ko iniuutos.ANG HAPUNAN [Nasisiyahan si P.Sibyla at umakto na ito ng pag-upo.LARUJA: Kung gayon. Si Padre Damaso naman ay kakikitaan ng pagkayamot mula sa padaskol na kilos at natabig pa ng siko ang tinyenteng nakaupo ngunit walang bakas na paghingi ng paumanhin. Padre Damaso. nakatatanda sa akin at nakakahigit sa awtoridad. P. P. maaaring nakalimutan na ninyo itong Pilipinas. pero lagi ko pong iniisip ang aking bayan.SIBYLA: Sumusunod lamang po ako kung inyong ipinag-uutos.SIBYLA: Ikaw muna. Ikaw nga ang kura ng distrito. Matagal na sigurong hindi nyo natitikman [Ipinasok ng tagasilbi ang superang may lamang tinola. [Ngunit hindi ito pinansin ni P. [Akmang uupo na si P.KABANATA 3. Padre Sibyla. Nagtama ang paningin ni Padre Sibyla at T. Inialok ng Padre ang upuan ngunit hindi ito pinaunlakan ng tenyente.

Damaso sa tinuran ni Ibarra at napatingin si P. Nakita ko na ang proporsyon ng kasaganahan at kahirapan ng mamamayan ay nasa kanilang mga kalayaan at problema. Ganyang-ganyan din ang pakikitungo sa akin noong bata pa ako at mukhang hindi na siya nagbago. wag kayong magtaka sa aming dating kura. Para akong dayuhang walang nalalaman kung kalian at paano namatay ang aking ama. Salamat pa rin sa kanya dahil nagugunita ko ang mga panahong ang kanyang Reverencia ay madalas dumalaw sa aming tahanan at nakakasalo sa pagkain ang aking ama. nasa Alemanya at Rusong Poland. Kararating ko pa lamang at marami pang bagay akong dapat asikasuhin bago ako umalis bukas. nitong nakaraang dalawang taon nasa norte po ako ng Europa. [Kapansin pansin ang panginginig ni P.IBARRA: Gusto ko pong malaman ninyo na ako y isang taon nang walang nababalitaan mula rito.Umalis si Ibarra at Kapitan Tiago] . Alam yan ng kahit sinong batang nag-aaral.ang wika ng bayang pinupuntahan ko.pulitika. DONYA VICTORINA: Nasaan kayo at hindi kayo tinelegramahan? IBARRA: Senyora. mga senyor. G. nasa pagpaparaya o nasa yabang at pagpapabaya ng kanilang mga ninuno.LARUJA: Kayo na tila nakapunta na sa mas maraming bansa ano ang pinakaiibang bagay na nakita ninyo? IBARRA: Naiiba? Ano po ang batayan? G.Sibyla dito] IBARRA: Bayaan ninyo akong magpaalam. para ito sa Espanya at sa Pilipinas. [Napatunganga si Ibarra at nagtinginan ang mga bisita] IBARRA: Senyores. IBARRA: Bago po ako dumalaw sa isang bansa. Tapos na ang pinakaimportanteng bahagi ng hapunang ito. D. Sa makatuwid. [Tinaas ang kopitang may alak at tinaas din ni Kapitan Tiago ang hawak nitong kopita.SIBYLA: Marunong din ba kayo ng Ingles? IBARRA: Isang taon po ako sa Inglatera at wala pong salita roon kundi Ingles.VICTORINA: Paano kayo nakisalamuha? IBARRA: Ginagamit ko po.relihiyon o katangian. Sa kabila ng lahat.DAMASO: At wala ba kayong nakitang iba pa kundi yan? Walang kwentang aksayahin ang pera sa ganyang kaliit na bagay. P. P. mga senyor. sinikap ko munang pag-aralan ang kasaysayan kung kaya naintindihan ko ang lahat.senyora.LARUJA: Halimbawa tungkol sa pamumuhay.

KABANATA IV. si Don Rafael Ibarra. mag-iingat kayo.GUEVARA: Katulad ng pagkakaalam ng buong daigdig.EREHE AT PILIBUSTERO [Si Ibarra y lumalakad na di batid kung saan siya patututngo. [Napaurong si Ibarra at tinitigan ang matanda] IBARRA. ipagpatuloy ko ang aking pag-aaral. at waring naghahanap ng pangungusap] . Akala ko y batid na ninyo. may isang taon na ngayon. sa gabing ito y parang pangarap lamang ang pitong taon ko sa Espanya. Sa mahinang lakad ay narating niya ang Liwasan ng Binundok. Akala y kung sino siya. naroon ang mga Intsik na nagtitinda ng sorbets at mga babaing nagbibili ng punungkahoy] IBARRA: (Sa sarili) Diyos ko.GUEVARA: Hindi pa ba ninyo alam? IBARRA: Ako po ay pinangakuan ni Don Santiago na bukas niya sasabihin. Namalas niya ang tinyenteng nakangiti] T. Dito po y kailangang mabilanggo upang maging marangal. Sa bilangguan? Sino ang namatay sa bilangguan? T.GUEVARA: Wala pong alinlangan.. [Sa simula ay wala silang imikan. IBARRA: Ipagpatawad ninyo sa wari ko y naging mahal sa inyo ang aking ama. Bakit hindi kayo binalitaan ng inyong mga kamag-anak? IBARRA: Ipinagbilin niya sa huli niyang liham. ngunit huwag kayong mabahala. Nagpatuloy siya sa daang Sakristiya. Hinimas ng matanda ang kanyang balbas. D. Maaari po bang sabihin ninyo ang kanyang kinahinatnan? T.at saka binasbasan niya ako.DAMASO: Nakita na ninyo (sabay kumpas ng kutsilyo). Ang nangyari sa inyong ama ay dapat maging isang aral sa inyo. ang mababagal na kalesang paupahan at ang naglalakad na mga banyaga.GUEVARA: Binata. Buti na lang at umalis na siya. Alam po ba ninyo? T. Kayabangan! Hindi niya matanggap na makagalitan ng kura. na huwag ko na siyang lihaman. Iyan ang masamang resulta ng pagpapadala ng kabataan sa Europa! Dapat ipagbawal yan ng gobyerno. Namasdan ang mabibilis na karwahe.VICTORINA: At pati na ang tenyente! Buong gabi nakakunot noo. Matanda na. Namatay sa bilangguan.GUEVARA: Ang inyong ama! IBARRA: Ano ang sabi ninyo? Ang ama ko y nabilanggo? Batid ba ninyo kung sino ang aking ama? Batid ba ninyo? [Hinawakang ang bisig ng tenyente] T. tenyente pa rin. [Naramdaman niya ang dantay ng isang magaang kamay sa kanyang balikat.P.

Inakala kong magwawakas sa masama ang salitan. ang kanyang katawang nahirapan sa pagkakapiit at isipang pinasakitan ng maraming walang utang na loob ay naging sanhi ng kanyang pagkakasakit na ang tanging lunas ay kamatayan. Dapat sana siyang makalaya sapagka t pinatunayan ng manggagamot na ang ikinamatay ng artilyero ay pamumuo ng dugo sa ulo. Binintangan siyang hindi nangungumpisal gayong ito y malaon na niyang batid. [Sila ay nasa tapat na ng kuwartel. Ang kayamanan at karangalan ng inyong ama ang naging hadlang sa kanyang paglaya. Magandang gabi po sa inyo. Ang matanda ay huminto at iniabot niya ang kanyang kamay kay Ibarra] T. Isang araw. Walang makapagsabi kung ano ang tunay na nangyari. Ang pagkutya sa artilyero ay naging sanhi ng pagdaragdag ng kanyang kalupitan. Nakita na lamang na ang artilyero ay napasuray sa malayu-layo at ang ulo y bumagsak sa bato. si Kapitan Tiago nap o ang bahalang magsabi sa inyo ng iba pang pangyayari. ang artilyero ay pinagtawanan ng mga bata dahil sa pabaglitad na pagbasa ng liham na iniabot sa kanya ng isang tindahan. Ang artilyero ay sumuka ng dugo at tuluyang namatay. Sa pulpito ay pinasasaringan siya ni Padre Damaso kahit na di binabanggit ang kanyang pangalan. Ang mga lihim niyang kaaway ay nagsilabas at siya y pinaratangang pilbustero at erehe. Nang siya ay malapit nang lumaya. [Sandaling itinigil ang pagsasalaysay] Ilang buwan pa lamang kayo nakaaalis ay nagkasira si Padre Damaso at ang inyong ama. Ang inyong ama ay nagdaraan noon. Hinawakan niya sa bisig ang artilyero at saka minura. Hinabol niya ang mga bata at nang hindi abutan ay pinukol ng kanyang baston. Ako ay lumapit sa Kapitan Heneral at nagsabing hindi magiging pilibustero ang isang taong mapagkawanggawa at pinalalaytayan ng dugong Kastila. Nabilanggo ang inyong ama. Inilaan ko ang aking buhay at karangalan sa pananagot sa kanya nguni t pinalayas ako at tinawag pang suplado. Ang bata ay pinangko ng inyong ama at dinala sa tribunal.GUEVARA. [Ang matanda ay nasok sa kuwartel at si Ibarra ay sumakay sa kalesa at nagpahatid sa Fonda de Lala] . Ang inyong ama y pinakamayaman sa lalawigan. Marami ang gumagalang sa kanya. Siya ay dating artilyero at kaya naalis ay dahil sa kalupitan at kamangmangan. Tanging ako ang naging saksi ng huling sandal ng kanyang buhay. Ang nalugmok na batang tinamaan sa ulo ay pinagsisipa ng artilyero. ngunit may ilan ding naiinggit. Nang panahong yaon ay may isang manininggil ng buwis ng mga sasakyan. Umakmang susuntok ang artilyero. Si Don Rafael ay maraming kagalit na mga Kastila at pari. Nahalata ng mga indiyo na ang artilyero ay hindi marunong bumasa ni sumulat.GUEVARA: Binata.T.

. [Matapos ang agahan ay ipinagpatuloy ni Maria Clara ang pananahi. nakita ang susian at dito y sumilip upang makita si Ibarra at mapagmasdan.KABANATA 7. Humihingal na kinuyom ng dalaga ang kanyang dibdib upang making] IBARRA: (mahiyang tanong) Kumusta na po si Maria Clara? [Natuwa si Maria Clara ng marinig na nagtatanong ukol sa kanya si Ibarra at hinagkan ang santong pinakamalapit. Sumisilip si Maria Clara sa tuwing may magdaraang sasakyan sa tapat ng kanilang bahay] KAPITAN TIAGO: Mas makabubuti nga sigurong magbakasyon ka muna para makalanghap ng sariwang hangin. Tiya.SUYUAN SA ASOTEA MARIA CLARA: Nais ko pong umuwi na tiya. [Narinig niyang may isang sasakyang tumigil sa tapat at dahil dito. Napahiya ito at tinakpan ang mukha ng kanyang bilugang bisig] TIYA ISABEL: Hala! Mag-ayos ka na at halika! Habang siya y nakikipag-usap sa iyong ama tungkol sa iyo halika na t huwag magpahintay ng maluwat. siya y namutla] KAPITAN TIAGO: Ikaw pala. Saan mo gusto magbakasyon. Don Crisostomo! [Nalaglag sa mga kamay ni Maria Clara ang kanyang tahiin. Napangiti si Maria at nang abalahin ng Tiya sa paninilip si Maria ay naglambitin ito sa leeg ng matanda at pinupog ng halik] TIYA ISABEL: Lukang bata ito. Pagkatapos ay humanap ng isang butas. Hindi ka na babalik doon kaya magpaalam ka nang tuluyan sa mga kaibigan mo. Ang kurang nakita mo rito kagabi yaong pareng bata pa ay siyang bagong kura natin dito. [Matapos bumulong at nagkurus ay nagtindig na si Tiya Isabel] MARIA CLARA: Aba! Ako y patatawarin ng Diyos na higit na nakakaunawa sa puso ng kadalagahan ng higit sa inyo. Mga yabag sa hagdanan ang narinig niya at tinig ng isang lalaki. Si Kapitan Tiago panay buklat ng papeles. Siya ay isang banal. sa Malabon o San Diego? Ang mabuti pa siguro y bumalik na kayo ng Tiya Isabel mo sa Beateryo at kunin na ang lahat ng iyong damit. Tumawa sina Kapitan Tiago at Tiya Isabel. ano ang nangyari sa yo? [Kasabay ang pagpahid sa isang patak ng luha kay Maria Clara. sa San Diego na lamang dahil mas malaki ang bahay doon at isa pa y malapit na ang pista. Tumakbo si Maria Clara sa silid kung saan ang mga santo. Sa loob ng apat o limang araw patutungo tayo sa Malabon ang iyong inaama y wala na sa San Diego. TIYA ISABEL: Pinsan. Ang tiya ay nagwawalis.Tinangka niyang kumilos ngunit hindi nangyari.

Masiglang nag-uusap sa Kapitan Tiago at Ibarra ng lumabas ang Tiya Isabel na halos kinakaladkad si Maria Clara. IBARRA: Paano kita malilimutangayong ang tinig mo y naririnig ko maging sa gubat ng Alemanya? Inusalusal ko ang iyong pangalan kahit saang dako ako mapadpad. Walang lugar na hindi kita kapiling. Bukas ay araw ng mga patay. . [Napangiti si Ibarra.[Ang dalaga ay napaakay na parang bata at nagkulong sila sa kanyang silid. MARIA CLARA: Ako po ba ay nasulutan pa ninyo ng iba. Di matignan ni Maria Clara si Ibarra] [Nagtinginan sina Maria Clara at Ibarra. mga pagdadahilang walang kabulunan! (Nakangiti) Huwag kang magalaw! Babasahin ko sa iyo ngunit lalaktawan ko ang iyong mga paunlak upang huwag kita pasakitan. IBARRA: Iyan ba ang sulat ko sa inyo noong ako y paalis. aking ginoo? IBARRA: At ano ang sinasabi ko sa iyo noon? MARIA CLARA: Madaming kasinungalingan. Tinitigan ang binata at pumitas ng ilang bulaklak] MARIA CLARA: Yumao ka na. [Hindi na kumibo si Maria Clara. binuksan ang kanyang kalupi at inilabas ang isang munting balot na papel na ang lamanay ilang dahong nangingitim. [Babasahin ang sulat. di na kita pinipigil. Dapat akong magtungo ngayon sa aking bayan. [Itinaas ang papel hanggang sa matakpan ang mga mata upang di makita ang binata ang kanyang mukha] MARIA CLARA: Aking--. sa loob ng ilang araw tayo y magkikitang muli. Ialay mo ang bulaklak na ito sa libingan ng iyong mga magulang. pagka t isang kabulaanan. tuyo at mabango] IBARRA: Hayaan ang iyong mga dahon ng sambong! Iyan lamang ang ibinigay mo sa akin. Lumabas sa asotea ang dalawa upang maiwasan ang alikabok na winawalis niya] TIYA ISABEL: Mabuti ngang dumiyan kayo sa nakikita ng mga kapitbahay.hindi ko babasahin ang susunod. MARIA CLARA. Lagi mo ba akong naalala? O sadyang naging makakalimutin ka na dahil sa mga magagandang dilag na nakilala mo sa iyong paglalakbay. [Si Maria Clara naman ay maliksing dumukot sa kanyang bulsa ng isang munti t puting lukbutang sulat] MARIA CLARA: Tse! (Kasabay ng isang tapik sa kamay ng binata) Bawal ang humipo iya yisang sulat na namamaalam. Namutla si Ibarra] MARIA CLARA: Bakit? Ano ang nangyari sa iyo? IBARRA: Ikaw ay nakapagpalimot sa akin na ako y may mga tungkulinkailangang matupad.

papakasalan din ng binata si Maria Clara. Reberendo upang ibalita sa inyo ang kinalabasan ng misyong ipinatrabaho ninyo sa akin. Nagbabayad lamang ako ng mga utang. Panay kasinungalingan ang pinagsasabi nila. pumasok si Maria sa kanyang silid. isa para sa Poong San Roque at isa naman sa kay San Rafael. MATANDANG PARI: Ooperahan daw ako Hernando. [KATOK!] MATANDANG PARI: PASOK. nakasisiguro tayong katawan at kaluluwa natin siyang maaangkin. P.SIBYLA: Ano po naging desisyon ninyo? MP: Ang mamatay. [Papasok si P. higit na makabubuti rin namang ideklara niyang kaaway natin siya. Bukod pa sa kamuntikang hidwaan sa pagitan ni Ibarra at Padre Damaso. Bilisan mo Maria at baka mahuli tayo. KABANATA 9. .DAMASO: (pabulong) Tingnan natin kung sino ang higit na makapangyarihan. operasyon sa tanda kong ito? P.[Umalis ang binata. ang dalagang anak ni Kapitan Tiago.DAMASO: Santiago mag-usap tayo nang masinsinan. Para lalong mapabuti ang banal na korporasyon natin. Hindi totoong masamang tao si Ibarra. Tatapikin si Maria Clara] MARIA CLARA: Sa beateryo po para kunin ang mga gamit ko.Damaso sa bahay] TIYA ISABEL: Baka may sermon pinag-aaralan. At kung sumablay man.MGA BAGAY BAGAY TUNGKOL SA BAYAN PADRE DAMASO: Saan kayo pupunta? [Habang pasakay sina Maria Clara & Tiya Isabel sa karwahe. Isang mabuti at may paninindigang binata siya. MP: Sa pagkamasunurin sa kanyang mapapangasawa at bibiyenanin. At ikaw.SIBYLA: Biyayaan sana kayo ng Panginoon ng mabuting kalusugan. Dinatnan ni Kapitan tiago umiiyak si Maria Clara sa piling ng isang larawan ng birhen] KAPITAN TIAGO: Hala! Magtulos ka ng dalawang kandilang mangahati. higit kong gugustuhin ang mga atake kaysa sa mga walang katotohanang papuri ng mga kaibigan. P. kumusta ka? May maibabalita ka ba? P.SIBYLA: Naparito po ako. tingnan natin. P. pinatakas ng mga manlalakbay. Totoong dumadanas ako ng maraming paghihirap subalitmarami rin naman akong pinapaghirap.

TODOS LOS SANTOS [Sa sementeryo may dalawang lalaking naghuhukay. Naging masakim tayo sa pagpapataas ng buwis sa lahat ng lupain natin.] LALAKI1: OY (Naninigarilyo). MP: Kung may magkamaling isa man. kahabag-habag ang mangyayari sa kanya. nakapagpapahimbing ito sa atin. . Kapag kinalaban na tayo. P. sasabihin ng gobyernong kinakalaban tayo sapagkat nagiging sagabal sa kalayaan ng bayan. LALAKI1: (Nangilabot) Nakakakilabot naman ang sinabi mo. Sa labas ay kinukutya tayo at kapag dumating na ang panahong maging kapuna-puna na ang ating mga kahinaan. Nakapapandaya ang mga eksaheradong papuri. P. KABANATA 12.SIBYLA: Subalit ating-atin pa rin po ang marami nating lupain sampu ng mga bahay paupahan natin. Dali dali itong pumasok sa silid dasalan at pinagpapatay ang mga kandilang pinasindihan nya] KAPITAN TIAGO: (sa sarili) May panahon pa. [Paikot ikot si Tiago at napahinto ng may naalala. Nagigising na ang bayan! P. Madilim ang gabi noon. kailangang maghugas tayo ng ating mga kamay. umuulan namatay pa ang aking ilawan. Darating din tayo sa oras ng pagharap a panginoon. ginigising tayo ng mga atake at kritisismo.SIBYLA: Iyan po ba ang paniniwala ninyo. LALAKI2: Pare-parehon bagong libing ang mga yan.DAMASO: Pinagsabihan na kita Santiago. Reberendo? MP: Tandaan mo ito. Di na natin dapat pa dagdagan ang mga naipunla nating kasamaan. hindi malayong may isang Pilipinong maging lubhang mapangahas na imbestigahan ang mga biyayang napupunta sa atin. Malakas lang tayo at makapangyarihan habang pinaniniwalaan ng bayan. MP: Lahat ay maaaring mawala tulad ng pagkawala ng mga ari-arian natin sa Europa. Hindi sana nangyari ang lahat kung naging madalas ang paghingi ng payo ng iyong anak sa kanyang ninong. Sa ibang lugar na tayo maghukay bagung-bago pa yan.SIBYLA: Pero kung magising ang gobyerno natin at magkainteres sa maraming bagay na nakukuha natin. Napakahaba pa ng lalakbayin niya. Bukod dyan. ayoko nang maulit pang muli ang ganitong kabalbalan. Darating ang panahon wala nang papasok na salapi sa simbahan. lalagpak tayo na katulad ng paglagpak natin sa Europa.P. At sa pagdating na maghirap tayo. hindi na medaling mapaniwala natin ang lahat. LALAKI1: Ayoko na May dugo pa ang mga buto! At ang buhok. LALAKI2: Masyado ka naman maselan kung ikaw pa ang humukay ng ginawa mo isang bangkay na 20 araw pa lang nailililibing. Nag-iisip at natututo na ang mga Indio. Hindi pa siguro huli ang lahat.

nataman kong isang bungo. LALAKI1: (Hindi makapaniwala) Bakit mo ginawa iyon? Bakit mo hinukay ang bangkay? Sinong nag-utos sayo? LALAKI2: Sino pa kundi ang kurang malaki. tanda ko pa. Ang sabi po ni kapitan Tiyago ay ipinagpagawa niya ito ng isang nitso-natamnan ko ng bulaklaking halaman ang libing ng inyong ama at nilagyan ko rin ng krus na ako mismo ang gumawa.LALAKI2: Natanggal ang mga pako sa ataul kaya t lumabas ang kalahating katawan ng bangkay saksakan ng baho ang bangkay at binuhat ko pa iyon sa gitna ng malakas na malakas na ulan. nabiyak! hindi ako makatutulog mamayang gabi. Hindi ko nagawa dahil malakas ang ulan saka malayo ang libingan ng mga intsik. (Nilapitan nila ang lalaking nakatingin sa kanila. LALAKI1: (Umahon sa hukay at nangilabot pa lalo) Ayoko nang maghukay. malaki (natutuwang sagot at saka bumaling kay Ibarra na bahagyang natutuwa rin. may isang bato sa tabi. maikli ang hukay ginawa ng ilang magsasaka may sakit kasi ang sepulturero tatanungin natin siya ano ang ginawa sa krus. UTUSAN: iyon nga! iyon nga! SEPULTURERO: sinunog ko ang krus . LALAKI1: Anong ginawa mo sa bangkay? LALAKI2: Para kang guwardyang sibil kung magtanong. Nag-alis ng salakot ang sepulturero) UTUSAN: Pakisabi po kung aling hukay ang may tandang krus.) SEPULTURERO: Isang krus na may dibuho t may taling uway.. Dito nga. LALAKI2: (Napahalakhak at tinanaw ang umalis) (Unti-unti nang dumarami ang mga nagluluksang tao sa sementeryo) KABANATA 13. ilibing ko sa libingan ng mga intsik ang bangkay na hukayin ko. Ang utos sakin ang kurang malaki.ANG BADYA NG UNOS [Bumaba ang karwahe si Crisostomo Ibarra sa tapat mismo g sementeryo at kasama ang kanyang utusan na nagtungo sa loob] UTUSAN: Hindi ko po masyadong nadalaw ang libing ng inyong ama dahil sa aking pagkakasakit. SEPULTURERO: Isang malaking krus? UTUSAN: Opo..

At ano naman yon? . Natutuwa ako dahil ako y may inaasahan. (namutla at nanginginig) IBARRA: (Matagal na tinitigan ng matalim ang sepulturero) Isa ka lang kapuspalad! (dali-daliang umalis) [Palubog na ang araw. Hindi po siya kasama ng mga tsino. Parang nakakakita ng multo) Nagkakamali kayo wala akong ginawa sa iyong ama! IBARRA: Anong wala? (Ipatuloy na idiniin ang kanyang kamay hanggang sa mapaluhod ang kura) PADRE SALVI: Wala. Tinulungan ng utusan na makatayo ang prayle] KABANATA 14-SI TASYO. IBARRA: Nasaan na po ang puntod ng aking ama. bakit ninyo huhukayin? SEPULTURERO: may isang babae na po akong inilibing diyan. Nakatitiyak ako ang pinalitan ko. may dalang isang taling mga kandila at nakabastong may borlas na sagisag ng awtoridad. Makulimlim ang langit. si padre garote. Sa matandang tahanan] Ibarra: (Sumugod at padaklot na sinunggaban ang kura sa balikat) Anong ginawa mo sa aking ama? PADRE SALVI: (Namutla t nangatal. pero umuulan nang gabing iyon at dahil mabigat ang katawan (din a nakapagpatuloy) IBARRA: Ginawa mo iyon? (galit) SEPULTURERO: Huwag po kayong magalit. Ang kurang namamalo. halos isang linggo lamang ang nakalipas. KAPITAN: PILOSOPONG TASYO: KAPITAN: Mukhang Masaya kayo? Talaga po. si Padre Damaso [Tumalikod si Ibarra at mabilis na tinungo ang kanilang bahay. UTUSAN: wala pang isang taon mula nang nalilibing diyan ang hinahanap naming. ipinahukay sa akin ng kurang malaki ang bangkay na hinahanap ninyo para sa libingan ng mga intsik. Bagamat wala na itong krus ay nasisiguro kong natatandaan ninyo kung saan ito? SEPULTURERO: Pero wala na rin po ang bangkay. Doon ko po inihulog sa ilog. PILOSOPO O BALIW? Scene 1: Sa may simbahan nakatagpo ni pilosopong Tasyo sa may simbahan ang isang lalaking naka Amerikana ng alpaca.IBARRA & UTUSAN: Sinunog? SEPULTURERO: utos po ang kurang malaki. Kapitan.

] Sana y huwag kumidlat. Huwag kayong lalapit sa kampana kapag bumagyo.] PILOSOPONG TASYO: Sasabay na ba kayong umuwi sa akin? May masarap na hapunang inihanda ang inyong nanay. Pati kayo y pinakiusapan ko rin. tinanaw niya ang langit. Mag-iingat kayo sakampanaryo. Pero higit pa diyan ang aking hinihintay. Pero napatunayan sa pag-aaral na mapanganib magpatugtog ng kampana kung may unos. Namutla ang gobernadorsilyo at naibulong:] Hesusmaryosep! Mahal na Sta.PILOSOPONG TASYO: KAPITAN: PILOSOPONG TASYO: Ang bagyo! Gusto yata ninyong maligo? Maligo? Hindi masama. Barbara! [humalakhak si Tasyo.] KAPITAN: PILOSOPONG TASYO: KAPITAN: PILOSOPONG TASYO: KAPITAN: PILOSOPONG TASYO: Para ba yan sa mga kaluluwa o sa mga kandila? [ Hindi na hinintay ang sagot nang Makita ang dalawang bata roon: Ang isa y may 10 tang gulang at ang isa pa y magpipito. Kakalembangin ko muna po ang kampana sa alas diyes. Yan ang kailangan nating lahat. Pinagtawanan ako t ang binili ay mga paputok at kwitis. Ano yon? Mga kidlat! Bakit di pa ninyo hilingin na magunaw ang mundo? Nararapat yan sa inyo at sa akin . pero nagpagawa lang kayo ng kuliling na alay ninyo kay Santa Barbara.] [nagtatayo ang mga sacristan ng tumba. BATA 1: PILOSOPONG TASYO: . Hindi ba t tinamaan ng kidlat ang kampanaryo si Binyang. [Nahahabag na minasdan ang dalawang batang patungo sa hagdanan ng koro.sa ating lahat! May sampung taon na akong nakikiusap sa bawat bagong kapitan na bumili ng aparatong panghuli ng kidlat. Pinagpatong na dalawang malalaking mesang napalilibutan ng kandila sa mga kandelabrang kahoy. kaya nag-iba ang altar at relo roon? May nagawa ba ang kuliling ni Santa Barbara? [gumuhit noon ang isang kidlat sa langit. at nagbayad sa mga repeke ng kampana. Paalis ng simbahan. inaantay ko rin po ang sweldo ko para ibigay ko kay nanay. Natatakpan iyon ng maitim na telang may puting liston at may pintang mga bungo sa magkabila..

naghihintay ng dalangin ng mga buhay para mahango sila sa Purgatoryo. o gaya ng sinabi ng kura: na ang isang misa ngayon ay katumbas ng lima o anim na misa sa mga ibang araw ng taon.ANG MGA SAKRISTAN [Sa kampanaryo at may hawak na dulo ng lubid ang bawat isa] BASILIO: Hilahin mo ang lubid mo. Gayong sa paniwala ko. DONYA TEODORA VINA: [Iniba ang paksa ng usapan] Ipinagpamisa niyo ba ang namatay niyong asawa.[Nag-iisip na pagawi sa labas ng bayan ang matanda nang may mag-anyaya sa kanyang isang binatang nagbabasa ng libro sa may bintana ng bahay. Narinig ang tunog ng kampana] . Crispin! [Mahinang tunog ng kampana tapos isang dagundong ng kulog] CRISPIN: Kung nasa bahay sana tayo. higit na dapat pahalagahan ang isang mabuting tao kung buhay siya kaysa kung patay na. Nangilabot siya siguro nang malaman kung saan napunta ang mga labi ng kanyang yumaong ama! Tandaan po ninyong isa ako sa anim na nakipaglibing sa yumao.kasama si Nanay hindi ako matatakot. KABANATA 15. Hindi papayag si Nanay kapag nalaman niyang pinapalo ako dito.] PILOSOPONG TASYO: BINATA: Ano po ba ang inyong binabasa? Isang librong popular ngayon: las Penas Que Sufren las Benditas Animas del Purgatorio! [habang nakangiti] Totoong matalas ang isip ng kumatha n yan [habang pumapanhik sa bahay] PILOSOPONG TASYO: [Mainit na tinanggap si Pilosopo Tasyo ni Don Filipo at ng asawa nitong si Donya Teodora Vina. pati awtoridad sa pagtampalasang ginawa sa isang bangkay. ] PILOSOPONG TASYO: DON FILIPO: PILOSOPONG TASYO: Nakita ba ninyo sa sementeryo ang anak ni Don Rafael? Nakita ko siya nang bumababa sa karwahe.. Ako rin po ang humarap sa Kapitan Heneral nang walang nagsalita. gaya ng nasabi ko kahapon? [pangiting umiling si tasyo] Sayang! May kasabihang hanggang alas diyes ng umaga bukas makatitigil ang kaluluwa sa mundo. [Gigil na kinagat ang dulo ng lubid at bigla itong hinatak. Doo y walang magsasabing ako y magnanakaw.Aba y samantalahin natin ang ganyang pagkakataon.

.wala sa kumpas ang pagkalembang mo sa kampana. Crispin. Sinungaling silang lahat! Sinasabi pa nilang masama ang tatay natin. BASILIO: Wag kang umiyak.. Sabin g matandang Tasyo. Tatlumpu t dalawang piso yon! Tatlumput dalawang kamay. papatayin niya ako kapag di ko nailabas ang pera. Kung ninakaw ko yun. sabi ng sakristan mayor. Ayaw nila akong pakainin hangga t di ko inilalabas ang dalawang onsa.hindi pa ako nakapagnakaw. paying. Kuya? Gusto ko sanang magkasakit bukas matagal para alagaan ako ni Nanay. May damit sana kayo ni Nanay kahit namatay ako. CRISPIN: Naniniwala ka ba? Ipapakita ko ang aking mga latay. (IIYAK) Umuwi kang mag-isa mo. Ngunit maaaring makabili ng tsinelas. CRISPIN: Masarap na hapunan! Di pa ako nanananghalian. Ayaw kong umuwi. ang butas kong bulsa. Sayang. may inihandang masarap na hapunan si Nanay.. Di na nya ako pababalikin sa kumbento di na ako tatawaging magnanakaw. Bayaran mo na Kuya! BASILIO: Naloloko ka na ba Crispin? Walang makakain si Nanay.. At ikaw. Tatlong beses akong pinagmulta. BASILIO: (pasigaw na galit) CRISPIN! CRISPIN: Wag kang magalit Kuya. [Aakyat ang Sakristan Mayor] SAKRISTAN MAYOR: Minumultahan kita ng 2 real. Inaantay po kami ni Nanay ng alas otso. magagalit si Nanay pag nalaman niya. mailalabas ko. Basilio. Sabin g kura. Kuya. CRISPIN: Magkano ang ibabayad sa yo ngayong buwan? BASILIO: Dalawang piso. CRISPIN: Naku! Ang dami.dumito ka sa kumbento ngayong gabi hangga t hindi mo inilalabas ang ninakaw mo. Crispin. Sabihin mo kay Nanay maysakit ako. sumbrero.di maaaring bilangin sa tatlong araw. Maniniwala sa atin si Nanay. Ikaw man.. Mabuti pa y ninakaw ko na lang.. BASILIO: (nagbuntung-hininga) Hindi ka naman mamamatay. Dalawang onsa raw ang ninakaw mo.mamamatay sa lungkot si Nanay. [Titingin si Crispin kay Basilio na parang nagmamakaawa] BASILIO: Pero may pahintulot na po kami. . Kinuha pa sa akin ng kura kahapon.CRISPIN: Ganito na lang ba tayo.. Inaalala ko. CRISPIN: Bayaran mo na ang sabi nilang ninakaw ko para di nila tayo tawaging magnanakaw.pamasko sa akin iyon. di na ako papaluin. pagkain at damit para sa yo at Nanay. Wala akong naging pera kundi isang cuarto. magkasakit ka rin para magkasama tayo. BASILIO: Wag Crispin! Mamamatay tayo sa gutom.

Papatayin nila ako. At kinain ang pagkain na para sa mga bata. at magugustuhang pigain ang sariwang kamatis pangsawsawan ni Crispin.] [Nanahimik si Sisa at nalungkot nagsasaing at nag-iihaw ng tatlong tuyong tawilis si Sisa. Malayo pa po an gaming bahay. [harsh] [malungkot pero pilit na pinapasaya ang sarili.] [mag-isang nagsasalita] Paano na to. [Kinaladkad ng tuluyan si Crispin at nawala ang mga ito sa dilim. Siguradong gutom na guton na sila. Masaya habang nagluluto] Sisa:[nagsasalita ng mag-isa habang nag-iihaw. Naiwan si Basilio na hindi nakapagsalita at nakasuntok ang mga kamao. SAKRISTAN MAYOR: Gusto mo ikaw ang masunod? [Hahawakan ang braso ni Crispin at kakaladkarin] CRISPIN: Wag mo akong pabayaan. Akin na ang kanila. Para sa mga bata sana yung hapunan eh.SAKRISTAN MAYOR: Hindi alas otso ang uwi mo. Hayaan mo sila. Pahingi naman oh. Buti na lang nakahingi ako kay Pilosopong Tasyo ng tapang baboy ramo at isang hita ng patong bundok. aalis na ako. .] Asawa: Sisa: Asawa: Ang sarap ng hapunan ninyo ah. Tiyak na maglalaway si Basilio kapag nakita ito sa hapagkainan.] Siguradong matutuwa nito si Crispin. Maririnig ang sigaw ni Crispin Nanay. Siguradong mapapalunok sa tawilis. Maririnig ang dalawang putok] KABANATA 16: SI SISA [Sa bahay] Sisa: Asawa: Gusto ko sanang ipasok bilang sacristan ng simbahan si Basilio. [pagkatapos kumain] Sisa: Asawa: Sisa: Aalis ka na ba? Nais mo bang makita ang mga anak mo? ipatabi mo na lang ang pansugal ko. alas-diyes! BASILIO: Bawal pong maglakad pagdating ng alas nuwebe. Magkano naman ang bayad diyan? [taray effect habang hinihimas ang manok panlaban. Tig isa t kalahati na lang ang dalawang bata dito sa natirang tawilis. [biglang dumating ang asawa nito. Kuya .

Nanay!! Buksan ninyo ang pinto! Madali inay! Basilio: [binuksan ang pinto] KABANATA 17: Si Basiliio Sisa: Basilio: Anong nangyari anak?! [panic mode] Nadaplisan po ito ng bala nang barilin ng guwardiya sibil. Basilio: Pinaiwan po ng sacristan mayor si Crispin. Tumakas po ako. Inisip ko pong baka hulihin din ako tulad ni Pablo na nagkasakit sa matagal na palo at hambalos na ipinarusa sa kaniya sa kulungan. anak. [naghihingalo] Huwag kayong mag-aalala nanay. Alam kong ayaw mo ng tawilis anak. kasi gabing-gabi na. . Nauuhaw lang po ako. May mainit na kanin at pritong tawalis akong inihanda para sa inyo. Sabihin mo kung ano ang talagang nangyari.] Iniwan mo si crispin sa simbahan at duguan ang iyong noo. lalo na si Crispin. Hindi man lang sila nakaalalang may mga inang naghihintay sa mga batang paslit na katulad mo? Sisa: (Ginamot ni Sisa ang noo ni Basilio) Sisa: Basilio: Sisa: Kumain ka na anak. Pinaputukan. inay. Hindi raw po ako makaalis hanggang alas dyis. umawit ng kundiman] [napansin niyang may itim na asong balisang-balisa naaalialigid sa labas ng bahay. Pagdaraan ko nga sa may kampo. protektahan niyo sana ang aking mga anak sa anumang kapahamakan. naiwan sa simbahan! Sisa: Naiwan?! [niyapos ni Sisa si Basilio at hinagkan ang duguang noo. Baka ako hulihin ng mga gwardya sibil. Hindi po ako gutom. Si Crispin nga po pala. Mga walang pusong sundalo. Dumaplis po ang bala sa noo ko. Naghanda ako ng masarap na pagkain para sa inyo pero dumating ang tatay ninyo. gagaling din po ito. Naku po ang anak ko (luhaan). Tumakbo po ako. [naghintay sa pagdating ng mga anak]. Isang hibla na lamang at maaaring nawala ka na sa buhay ko. nagdasal siya sa dahil sa takot] Sisa: Mahal VIRHEN.[ipinatong niya ang mga isda sa ibabaw ng mainit na kanin habang naghihintay. sinigawan po ako ng mga sundalo ng quien vive.

KABANATA 18 : MGA KALULUWANG NAGHIHINAGPIS [Dumating si Sisa na may sunong na bilaong puno ng mga gulay. (Napaisip si Basilio) Basilio: Inay. titiyakin daw niyang magsasama-sama tayong muli. inay. Hindi na siguro ako magtratrabaho sa kura. Ipangangahoy ko rin sina Don Rafael. Mamimitas din po ako ng mga prutas sa gubat na maaaring ipagbili sa bayan kasama ng mga gulay na aanihin natin sa likod ng bahay. kamukha noon. Magprisinta nalang ako sa anak ni Don Rafael na kasimbuti din daw ng ama.] Kusinero: May sakit ang kura. Baka nasa inyo na ang mga sundalo. Makakakain na tayo nang masarap at makapagbibihis nang magara. Tiyak na katutuwaan po ako ng anak ni Don Rafael. Si Crispin na nagnakaw ng maraming bagay ay wala at sumunod kay Basilio. kaltas sa maliit na suweldo namin. Pero hindi po kaya mabuti kung tayong tatlo na lamang ni Crispin ang magsama-sama? Umiiyak po kayo.Basilio: Dumating po ang tatay? (parang galit ang tono kaya nalunkot si Sisa) (dali-daling idinagdag ni Sisa:) Sisa: Oo. Saka kung magaling akong magtrabaho. Mangingisda rin ako at mangangaso. gaya ng ginagawa natin sa ating inahing manok. Gutum na gutum siya kaya hinayaan kong ipakain sa kaniya ang inihanda ko para sa inyo. Wala po naman akong kinikita roon. pinapunta ako ng Kura sa konstabularyo. Kailangang managot ang mga anak ninyo. Kung maayos po ang pagpapastol ko. Magiging Masaya tayo. Kaninang umaga. kung lagi raw kayong magiging mabuting bata. Ginising ni Sisa si Basilio dahil umuungol siya) Basilio: Napaniginipan ko na may isang batang pinaparusahan ng kura. Basilio: . Maaaring manghuli pa ako ng kambinggubat. baka mabigyan ako ng anak ni Don Rafael ng isang baka. tumuloy sa kusina. Hindi na po ako magsisilbi sa kura. hindi ko po sinasadya. Alam mo bang itinanong kayo ng ama ninyo? Gustong-gusto niya kayong makita. hindi niya ako lupa na matatamnan ng tubo o mais. maaari pa aakong gumatas doon. Paglaki-laki ko. Sabi niya. Pag galling ko. dumating siya. Ingatan mo ang mga anak mo na siguradong susunod sa yapak ng walang kwentang ama. lalapit ako sa anak ni Don Rafael at magmamakaawang maging pastol ng mga baka t kalabaw niya. Magugustuhan po ni Crispin ang sariwang gatas. At si Crispin naman ay matuturuan bumasa kay Tandang Tacio. Bugnutin ang kusinerong dinatnan at mga iba pang katulong. Patatabain po natin ang baka. Basilio: (Nagdasal sila at pagkatapos humiga si Basilio sa tabi ng ina.

MGA SULIRANIN NG GURO [Kapwa nakaharap sa lawa ang guro & si Ibarra] GURO: Sa lawang iyan itinapon ang bangkay ng inyong ama. Tunay na makapangyarihan si Padre Damaso sapagkat siya y maraming salapi at nakasandal sa malalaking korporasyon. napaupo sa upuan malapit sa mesa. Sa kanya umasa ang mga batang mahihirap na nagnanais makapag-aral. umiiyak si Sisa.[Di nakapagsalita si Sisa. Ako ang higit na may utang na loob sa inyong ama gayong ang nagawa ko lamang sa kanya ay ang makipaglibing. IBARRA: Maraming salamat po ginoo. bukod pa siya y pinakikinggan . Isa pa y sinubukan ko silang turuan ng wikang Kastila at sila nama y nangatuto ngunit ako y ipinatawag ni Padre Damaso at ako y kanyang hinamak. GURO: Wala kayong dapat ipagpasalamat. Kadalasang ginaganap ang kanilang klase sa silong ng kumbento o sa tapat ng karwahe ng kura. Itinakip ang mukha at di alam ang gagawin. Sinabi iyon sa amin ni Tinyente Guevara. Subalit dala ng maraming kakulangan ay hindi ito medaling nagawan ng solusyon. KABANATA 19. IBARRA: Sinabi ninyong tumutulong ang aking ama sa pagpapaaral sa mga bata? GURO: Opo ginoong Crisostomo. Isa pa y kailangang maiwasto at maisaayos ang pagtuturo. Gumawa ng paraan ang inyong ama upang magkaroon dito ng paaralan. Nanginginig ang buong katawan. Naiistorbo ang kura kaya t madalas kaming nabubulyawan. Nais kong ipamukha kay Padre Damaso ang aking katuwiran ngunit ako y naawat ng sakristang mayor. IBARRA: Bakit hindi ninyo nagawang lutasin ang suliraning iyan noon pa? GURO: Pinipilit ko po. GURO: Nawawalan sila ng interes sa pag-aaral dahil kulang sila sa panghihikayat mula sa kanilang mga magulang. Mula noon ay higit kong pinagbuti ang pag-aaral ng wikang Kastila para patunayan sa kanya na ako y may karapatan at may kakayahang matuto ng wikang ito. Wala akong dalang rekomendasyon at ni wala rin akong baong salapi. IBARRA: Kung ganoon ay nais kong ipagpatuloy ang ginawang pagtulong ng aking ama sa halip na hanapin ko ang katarungan sa kanyang sinapit. At kung may mga bata namang may interes sa pag-aaral ay nagiging sagabal naman sa kanila ang kahirapan. Noong dumating ako rito y walang nakakakilala sa akin ni isa man.] Kusinero: Umalis ka na dito. Napakabait na tao ni Don Rafael. IBARRA: Ano ba ang higit na makakatulong sa kanila? GURO: Naniniwala po ako na makakatulong kung ang mga batang nagsisipag-aral ay magkakaroon ng isang gusali ng paaralan. Marahil ay higit niyang ikalulugod iyon. maistorbo mo pa ang may sakit na Kura.

hindi naman nangangahulugan na ang pinakahuli y walang kwenta ang magiging pahayag. IBARRA: Hindi kayo dapat mawalan ng pag-asa. isang lugar para sa mga matatanda (CONSERVADO) at mga batang lider (PARTIDO LIBERAL)] DON FILIPO: Tila nakakawalang tiwala at nakakapagduda ang ikinikilos n gating kapitan. Nagturo ako ng kasaysayan at pagtatanim subalit muli akong ipinatawag ng kura dahil ang nais niya y pawing mga katesismo lamang ang aking ituturo. [Pagkatapos ng pag-uusap] TAO 3: Ngunit ang kura ay may planong iba. [Tumayo si Don Filipo ngunit agad itong tinutulan ng matatandang conservador na sinang-ayunan ng isa] DON FILIPO: Sana y makinig muna kayo sa aking imumungkahi bago kayo tumutol. . Ito marahil ang magagandang pagkakataon upang ihain sa kanila ang inyong mga suliranin. Dahil tiyak na inyong maiibigan ang mungkahi ng mga kabataan. Ano ang magiging laban ko sa kanya gayong siya ang tagapirma upang makuha ko ang aking kakarampot na suweldo? IBARRA: Ngunit sa kabila po ng lahat ay nasisiyahan kayong may mga natuturuan kayong mag-aaral? GURO: Opo. DON FILIPO: Kaya nga naisip kong ako ang magharap ng kahilingan ng mga matatanda. TAO 2: Walang problema iyon kung ang mananalo ay pawang mga kagustuhan ng matatanda.PULONG SA TRIBUNAL [Nahahati ang mesa. sa likuran naman nila y paparating na ang kapitan] KAPITAN BASILIO: Bagamat ako ang unang magsasalita. Hindi maaaring ipagpaliban ang usapin tungkol sa gastusin at baka tayo guluhin ng oras. Hindi natin siya maaaring salungatin sapagkat maaari tayong ipabilanggo sa alkalde mayor. Inimbitahan ako sa pulong ng tribunal. KABANATA 20. Nakausap ko si Pilosopo Tasyo at siya ang nagbigay sa akin ng dapat nating gawin upang mapagtagumpayan an gating pinaplano at hindi manaig ang kagustuhan ng matatanda. Naniniwala si Pilosopong Tasyo na kakalabanin ng matatanda anuman ang ating imungkahi kaya t ang ibibigay nating mga plano ay ang bagay na hindi natin gusting mangyari. Wala silang kamalay-malay na ang planong ipapanalo nila ay siyang tunay nating balak. [Pumasok si Ibarra at ang guro. TAO 1: Ang kapitan ay nagpaiwan sa kumbento para kausapin ang kura. Tiyak na ipapatalo nila tayo para mapahiya sa nakararami anuman ang planong ihain natin. Ilang araw na lamang ang nalalabi bago sumapit ang kapistahan. At higit ang aking kasiyahan nang mailipat si Padre Damaso ng ibang lugar at nagkaroon ako ng kalayaang gumawa ng ilang pagbabago sa pagtuturo.ng iba pang may kapangyarihan dito sa San Diego.

Kung nais maibalik ang sinasabi niyang perang ninakaw ng mga anak na ito. KABANATA 21. Nasaan ang mga anak mo? Sa oras na magsinungaling ka ay itatali ka naming sa punong kahoy at saka babarilin. DON FILIPO: Nagsasakripisyo kami para sa isang mabuting bagay.TAO 4: Bakit hindi nyo agad sinabi? Ano ang kabuluhan ng pagpupulong na ito? TAO 5: Bawiin na lamang natin ang aming mga ibinigay na donasyon. natagpuan niya ang isang pilas ng damit ni Basilio na nakasabit sa dingding. GS 1: Kung gayon ay ikaw ang dadamputin naming at dadalhin sa kwartel. Si Basilio y walang naibigay sa akin ni isang kusing. [Ibinilanggo si Sisa sa loob ng kwartel] ALPERES: Ang kura ang may kagagawan niyan. Crispin! Mga anak ko! . Mangyayari ang inyong sinasabi alang-alang sa isang layunin bagama t nawalan kayo ng karangalan sa pagtataguyod ng isang bagay na masama. nasaan na kayo? Basilio. Halughugin niyo man ang buong bahay ay wala kayong makikita sapagkat kami y mahirap lamang. Matagal ko na pong hindi nakikita ang bunso kong si Crispin. Maaari niyong gawin ang anumang maibigan ninyo subalit hindi lahat ng mahihirap ay magnanakaw.umiiyak habang sinasambit] SISA: Mga anak ko. GS 1: Ibigay mo sa amin ang salapi na galling sa mga anak mo kung ayaw mong ikaw ang aming dadamputin. [Nakauwi si Sisa. Nagsasakripisyo na rin lang naman kayo para sa masama. SISA: Mga ginoo. KAPITAN BASILIO: Hindi na maaari sapagkat ang lahat ng donasyon at abuloy ay naipagkaloob na. Natigilan siya dahil natanaw niya sa hindi kalayuan ang 2 guwardiya sibil na tangay ang kanyang inahing manok] GS 1: Nasanan ang iyong mga anak? Ikaw ba ang ina ng mga magnanakaw? [Tututukan ni GS 2 ng baril si Sisa] GS 2: Wag kang magsisinungaling. hingin niya kay San Antonio.KASAYSAYAN NG ISANG INA [Palakad lakad si Sisa. Nag-aalala at patakbong bumalik sa kalye.. hindi magnanakaw ang aking mga anak. SISA: Hindi ko po alam kung nasaan sila.

Ibarra: -Inimbita ni Ibarra ang kura sa kasiyahan. sa bintanang nakaharap sa lawa at napapaligiran ng puno ng suha at bulaklak ng ilang-ilang. Ibarra: Isang kasiyahan sa bukid ang inihanda naming ang aking mga kaibigan.. Hindi ba kayo natatakot magkasakit o magkasipon? (Nginig ang tinig ng kura at hindi siya makatingin ng diretso sa dalawa) Maganda ang gabi. -nagtagpo ang magkasintahan sa bintana parte. (emotion: nagtataka) Ang talagang nakakapagtaka ay ang pagliliwanag ng kumbento sa tuwing bibisita siya sa bahay nina Maria Clara. Napakasarap lumanghap ng sariwang hangin. Napipilitan ang ngiti nito. Maaari po ba kayong dumalo? . Setting: Sa loob ng Bahay. Natatakot ako sa kanyang mga tingin. At isa pa y narito na siya. Maging sina Sinang at Andeng ay nakababalitang hindi raw masyadong kumakain ang kura at tila napapabayaan ang sarili. Madalas ay hindi ko maunawaan ang kanyang mga sinasabi. (takot) Ngunit hindi maaaring hindi natin siya kumbidahin. Tao 1: Madalas siyang natitigilan kapag nagmimisa at hindi na rin nakikipag-usap pagkatapos ng misa. dumating si Crisostomo Ibarra. Itinatanong niya sa akin kung hindi ko raw ba napapaniginipanang sulat at ang aking ina. Bumaba siya sa karwahe at nagkasalubong sila ni Padre Salvi na papunta rin sa bahay nina Maria Clara. bakit? (nagtataka) Pakiwari ko y binabantayan niya ang lahat ng kilos ko. Kinikilabutan ako sa tinig niya na waring napakahiwaga. baka kayo magkasakit.) Padre Salvi: Malamig ang hangin dito sa labas. Ibarra: Maria Clara: Ibarra: Maria Clara: Ipapahanda ko ang lahat ng kailangan bago magbukangliwayway Ayokong makasama ang kura. Kapansin-pansin rin ang kanyang pangangayat. Tao 2: Setting: Labas ng bahay ni maria Clara. May kaugalian tayo dito. Ibarra: (Papunta si Padre Salvi kina Crisostomo Ibarra at Maria Clara. Padre.KABANATA 22: LIWANAG AT DILIM Setting: Ang mga tao ay naghahanda para sa pista at nag-usap usap. Pagkaraan ng 3 araw.

KABANATA 23: ANG PANGINGISDA Setting: Patungong Lawa (madaling araw) -naglalakad na patungo sa lawa ang magkakaibigan. May kailangan kayo sa akin? Tinatawag nila akong tulisan kaya t wala isa mang nagnanais tumulong sa akin. Para patunayan na ako y walang sama ng loob sa iyo dahil sa nangyari. -natanawan nila ang paparating ng mga kalalakihan at ang isa y tumugtog pa ng gitara. -Sinaway sila ni Tiya Isabel. Kasama ang mga katulong na babae na may dalang baong pagkain at kagamitan para sa piknik. Subalit may dalawang araw ko ng hinihintay ang iyong pagdating ditto sa bayan ng San Diego. ginoo? Nais ko pong humingi ng tulong sa inyo. Iyo po ang napiling lugar ng mga dalaga. aalis na ako. Nawawala po ang aking mga anak at nabaliw ang aking asawa. (naglalakad na rin ang mga lalaki) Sinang: Tila may ibig mamalimos (pahiro) . Ibarra: Lalaki: Ibarra: Lalaki: Ibarra: -Naglakad na ang 2 hanggang sa tuluyang nawala. Padre Salvi: -Nagpaalam na si Ibarra kay Maria Clara Ibarra: Maria Clara. Tiya Isabel: Baka nakakabulabog ang ingay ninyo sa mga natutulog pa. malugod kong tinatanggap ang iyong paanyaya. Padre Salvi mauna na po ako sa inyo. Lalaki: hindi po ninyo ako nakikilala. Magkita nalang tayo bukas. Sumabay kayo sa akin sa paglalakad at saka ninyo sabihin ang inyong pakay. malapit sa puno ng balite. Anong kailangan ninyo sa akin. Setting: Madilim na kalye -Isang lalaki ang sumalubong kay Ibarra habang siya y naglalakad. ginoong Crisostomo.Padre Salvi: Ibarra: Saan magaganap ang kasiyahan? Sa may batis po sa gubat idaraos. kadalagahang kasama ang kanilang mga ina at mga tiyahin. Hindi ganyan ang dalagang pilipina noon kapanahunan namin. huwag Kayong maingay.

] Iday: Victoria: Victoria.. Ibarra ay tumala kay M. Hiniling niya si Victoria na awitin ang kundiman ng pinag-iisang dibdib.. pero ayaw ko. Dumating na siila sa isa sa mga baklad Tiya Isabel: Ihanda na ang paasim sa sabaw. [pinipilit] Malulungkot ang aking mga awit. [kinukulit] Iday at mga kasamahan: Sige na Victoria Victoria: Sinang: Lahat: Maria Clara: Lahat: [tumatanggi] Si Maria Clara na lang. [dumating si C. Nilagyan niya ng paasim na kanyas at kamatis ang sabaw. -samantala. Si C. [Si Andeng ang sumunod sa utos. ay kinausap ni albino ang katabing binata.! . papunta sila sa baklad ni kapitang tiago. Ok lang yan. Ibarra at nakihalubilo] [sasakay na ng Bangka/sa bangka] [sumakay na sila sa Bangka(2bangka meron: isa sa mga babae at isa sa mga lalaki)] Tiya Isabel: Magsipagdasal tayo. sige na.. Naging pares-pares ang magkakatala sa Bangka. Pumayag ka na. maaari mo bang awitin ang kundiman ng pinag-iisang dibdib? Paumanhin. -nagsigawan ang mga babae nang malaman na may butas ang Bangka nila lumipat ang ilang mga lalaki sa Bangka ng mga babae.nagbigay galang ang mga binata samntalang naging pino na ang kilos ng mga dalaga ng nasa harapan na nila ang mga ito. Sige na. Albino: Takpan mo ang tapal sa tapat sa tabi ng paa mo at may butas. Maria Clara. kailangang maihulog na ang mahuhuling isda sa kumukulong sabaw.. -ang bangkero ay tahimik lang na nagsasagwan.] [Si Iday ang tumugtog ng alpa. maaari ka bang umawit? Oo nga. Delikadong mapasukan ng tubig. Si albino lumapit kay Victoria. Ina1: Hindi kaya umuulan (nagaalala) Albino: Huwag kayong mag-alala dahil marunong po akong lumangoy. Clara.

Natulala ang mga nakatingin.] [tumalon si Crisostomo na may hawak na patalim. (mababa ang tinig). nantalaban o nagpapasag ito kaya nahulog sa tubig ang buwaya kasama ang bangkero.] Leon: Buwaya? May buwaya sa baklad na ito? [ang bangkero ay kumuha ng lubid at tumalon sa tubig. Nagulantang sila ni albinodahil sa pag-ihip nito na ubod ng lakas sa tambuli. Kumanta na siya. Walang pumalakpak. hindi kayo dapat nagging mapusok.] 2 kasamahan: sino ang binatang iyon? [saglit na lumitaw ang ulo ng bangkero na hatak ang dulo ng lubid. tumalon na rin ang ilang mga lalaki para tulungan ang dalawa pero bago pa man sila makalapit sa dalawa. (laslas ang lalamunan at tiyan ng buwaya)] [si Maria Clara ay hindi halos makahinga dahil sa ginawa no Ibarra. ang iba naman napaiyak.] [ang lahat ay natuwa sa pagkaligtas ng dalawa ang iba y nagtawanan.] Bangkero: Ibarra: utang ko sa inyo ang aking buhay. Tahimik na nakinig ang lahat. Nagulat ang lahat] [pumula ang tubig pagkatapos. paano kung ikaw ang napahamak?! Kung napahamak ako at sinundan . Nagsigawan ang lahat. Naiahon ng bangkero ang buwaya sa baklad pero habang tinatalian na ang bunganga.[napapayag nila si Maria Clara. bago pa mag-undas huling pinandaw ito. Nagsigawan at natakot ang mga nanduon. Maria Clara: Ibarra: . Nagpalakpakan ang lahat. Hindi ninyo dapat biruin ang ganoon na lamang ang kamatayan. napatay na rin sa wakas ang buwaya. Wala siyang nahuli ni isang isda kahit paulit-ulit na siyang nagsasalok. Nagbalik ang tawanan ng mga tao. (natigilan si Ibarra dahil bigla niyang naalala ang amang itinapon ang bangkay sa ilog.) Nasa piling na ako ng aking pamilya.] Andeng: kumukulo na ang sabaw! [isang mangingisda ang nagsalok ng isda sa baklad.. [si leon tumulong sa pagsalok ngunit nagulat siya dahil ang tumambad sa kanya ay isang buwaya. Nagulat ang mga tao.] Mangingisda: Nakapagtataka.

ibig ko siyang masundan sa lahat ng dako. Ibig ko siyang tingnan nang di niya ako makikita. ] Padre salvi: Ihanda na ang karwahe. Nagbabasa sila ng tubig hanggang tuhod ] [lumabas na si padre salvi sa kanyang taytan. *GUBAT* [pagdating ni padre salvi sa gubat ay pinabalik na ang sasakyan at nagtuloy ng nag-iisa sa gubat ] Padre salvi: umalis ka na at iwan mo na ako ( sabi nya sa kutsero ) [ naglakad sa gubat na madilim si padre salvi at bigla siyang nahinto pagkarinig ng masayang halakhakan at sariwang mga tinig ] Maria clara: titingnan ko kung ako'y makakatagpo ng pugad ng gansa. Nahulog ba kayo? [puno ng galos ang mukha ni padre salvi] Padre Salvi: hindi. don filipo] Padre Salvi : hanggang ngayon ay nakaratay pa rin si padre damaso. Nakilala na ba ninyo ang taong gumawa nun? . padre salvi at ilan pang gobernadorsilyo. at sinang na magsisipag sa ilug-ilugan. alperes. [si padre salvi ay nagtago sa isang malaking punong kahoy at nakinig] Sinang: ibig mo bang sabihin ay nais mong gawin sa kanya ang sa iyo'y ginagawa ngayon ng kura na nagmamanman sa iyo sa lahat ng gawi? Mag-ingat ka't ang paninibugho ay nakapamamayat at nakapanlalalim ng mata! [nakita ng padre salvi mula sa kanyang kinatatayuan sina maria clara. ako'y naligaw. Pumunta tayo ng gubat kung saan may nagaganap na kasiyahan ng mga kadalagahan at kabinataan. [dumating si maria clara at ng unang ngiti niya'y inukol kay ibarra. victoria. Gustong sundan ng padre salvi ang mga dalaga ngunit siya'y napahinto at hinanap ang ibang mga kasamahang pangkat] [nagtagpo sila ng alperes] Alperes : saan kayo nangaling padre salvi?.KABANATA 24 SA GUBAT *simbahan * [pagkatapos ng misa ay nagbabasa si padre salvi ng mga natanggap na sulat sa kumbento at tila lalo pa siyang nalungkot at nanamlay at hindi nakakain.

Alperes: mabuti pong sagot iyan.[ utos niya sa mga alila]. ngunit tumango sa alperes. Nawawala po ba ang mga sakristan ninyo padre salvi? Padre salvi: [hindi sumagot. ay ipinahanap ko ang kanyang mga anak. ginoong alperes. Ngayon. maaalala ko pala. kaya't si padre damaso ay nahihiga ngayon! Sinasabing ang taong yaon ay siya ring magtapon sa inyo sa labak. at sa gayo'y ipinagising ninyong maaga ang aking sarhento upang ipahanap ang kwaltang nawala. kundi ang bumugbog sa daan kamakalawa ng hapon kay padre damaso? Mga tao: binugbog ba si padre damaso? Padre salvi: oo. [matapos ang pananghalian] .Alperes: sino ba ang taong iyon padre salvi? Praile: sino pa po. Don Filipo: siya si sisa na may apat na araw nang nasisiraan ng isip dahil sa pagkatakot at dinaranas na mga kahirapan. dalawang sakristan ang inyog reverencia ang mawawala at kayo'y di naliligalig---(di natapos ang sasabihin at humalakhak) Padre Salvi: [natahimik ng ilang saglit].] Ibarra: hanapin ang babaing iyan. tagapagpala ng mga kaluluwa! (puno ang bibig). [dumating si sisa na marusing ang pananamit] Ibarra: pakainin ang babaeng iyan. [bumalik ang mga alilang inutusan ng ibarra upang hanapin si sisa] Utusan: hindi po namin natagpuan ang masusing na babae ginoong ibarra. nais kong isangguni sa inyo ang isang balak. banal na tao!. Ngunit ako po ang nanagot sa salapi. . Nawalan ang inyong reverencia ng ilang piso. Alperes: ayon sa nasabi sa akin ng don filipo ay nawawala ang dalawang anak ng sira. pagkat pagkakita ni sisa sa alperes ay kumarimot ng takbo at nawala sa kagubatan. Mabuti pong sagot iyan. Naipangako kong ipahahanap ang kinaroroonan ng kanyang mga anak. [namagitan si ibarra] Ibarra: mga ginoo. [di nasunod ang utos ng ibarra. . Ipagkakatiwala at ipagagamot ko sa isang mediko ang nabaliw na babae at sa pamamagitan ng iyong tulong at mga payo.] Alperes: nakapagtataka po iyan padre salvi[nangungutyang sabi].

chess at gulong ng kapalaran] [si idang may hawak ng karitong kinalilimbagan ng apat na put walong tanong sa gulong ng kapalaran. basahin ninyo ito: BALAK PAARALAN PINAGTIBAY. [tinakpan ni maria clara ang bibig ng sinang at namumutla] Ibarra: kung gayon ibigay ninyo sa akin ang gulong (ibinigay sa kanya). Mga tao: ano ang ibig sabihin niyan? Ibarra: di ba ang inyong pinagkaisaha'y alayan ng isang handog ang nagtamo ng pinakamabuting kasagutan? (nanginginig na boses dahil sa pananabik) [maingat na hinahati ang pahatid-kawad sa dalawang bahagi] Albino: oo nga! Oo nga! .[may ilang grupo na naglalaro ng baraha. totoo ba iyan?!! (nginiwian ni sinang si albino) [lumapit si ibarra sa mga naglalaro] Ibarra: sino sa inyo ang nagkamit ng pinakamagandang sagot? Sinang: si maria clara! Si maria clara!. hindi ba? kasinungalingan! (nagluluhang pasigaw na sabi) Maria clara: ano ang nangyari sa iyo? Sinang: tingnan mo. USAPIN NINYO PINASIYAHANG PANALO.] Sinang: kasinungalingan iyan. Inihagis ko ang mga dais at noo'y binasa sa aklat ni albino ang sumusunod: pag nag kabalahibo ang palaka!. [dinukot ng ibarra sa bulsa ang pahatid-kawad at nanginginig na binuksan] Ibarra: ngayo'y nagsisinungaling ang inyong aklat. . . narito ang tanong ko: kailan ako magkakaisip?. Ang ipinatanong sa kanya ay: tapat ba at di nagbabago ang kanyang pag-ibig? At ang sagot ng aklat ay---. habang si claim naman ang nag-iingat ng aklat ng mga sagot. Narito naman ang aking taong: magtatagumpay kaya ako sa aking binabalak? Sinang: walang saysay na tanong! [inihagis ng ibarra ang mga dais at hinarap pagkatapos ang pahina at takbucog kinababasahan ng sagot--] Albino: ang panaginip ay panaginip lamang.

[tinitigang walang-kurap ni ibarra ang sarhento at sinagot ang buong pagkasuklam. aanhin naman ninyo ang kalahating natitirang iyan? Ibarra: Ito'y ihahandog ko sa nakatapat ng pinakamasamang sagot. Sinang: Kung gayo'y sa akin iyan. si ibarra'y lumayo na) [ipinagpatuloy ang laro ngunit lumapit si padre salvi at nahinto ang tawanan at salitaan. . Ang paaralang ito'y siya kong magiging handog! (sabi niya kay maria clara). Kawal: masusunod po. ayon sa sumbong sa amin. [di pinansin ni padre salvi ang nagsalita at walang kibong umalis. (iniabot niya kay maria clara ang kalahati ng papel) Magpapatayo ako sa bayan ng isang bahay-paaralan para sa mga batang lalaki at babae. .Ibarra: kung gayo'y narito ang aking alaala. Ibarra: isang salarin--ang piloto?! Baka kayo nagkakamali!! Sarhento: hindi po. Ang piloto o ang elias na iya'y naparatangang muli ngayon ng pagbuhat ng kamay sa isang padre-Ibarra: a. ginoo. [at tinalikuran ni ibarra ang mga sibil] [ipinahanap ng sarhento sa kanyang mga kawal ang piloto sa lahat ng dako.] Ibarra: wala akong tungkuling ipagbigay-alam sa inyo ang aking mga gawain! Sa mga kasayahang idinaraos namin ay tinatanggap ang lahat at kung kayo'y napaaga lamang ay naanyayahan din namin kayong makasalo sa amin gaya ng inyong alperes na dalawang oras ng nakaalis. . (pagkabigay kay sinang ng papel. ginoong ibarra. tinanggap niyo sa inyong pagpipista ang masamang tao.] Sarhento: walang kikilos sa inyong lahat! Babarilin ang kumilos! Ibarra: (tumayo at lumapit sa sarhento) ano ang inyong kailangan? Sarhento: ibigay sa amin ang salaring nagngangalang elias. Sumakay ito sa karwahe papuntang bayan. ngunit di nila natagpuan.] Sarhento: hanapin ninyo ang piloto sa lahat ng dako. ako ang nagtamo ng masamang sagot.] Padre Salvi: ano ito? (kinuha ang aklat na kanyang tinunghan-tunghan) Leon: iyan po'y gulong ng kapalaran. Padre salvi: hindi ba ninyo nalalamang kasalanan ang maniwala sa mga bagay-bagay na nasusulat sa aklat na ito? [galit na pinagpunit-punit niya ang aklat] Albino: lalo pong mabigat na kasalanan ang mangahas ng di kanya at laban sa kalooban ng may-ari. at iyan ba ang piloto? Sarhento: iyan nga po. na siyang naging piloto ninyo kanina umaga. Albino: Eh.] [dumating ang apat na sibil na may baril at pinamumunuan ng isang sarhento.

matagal ko nang pinangarap iyan. NAPAGDISISYUNAN NYANG PUNTAHAN ANG BAHAY NI PILOSOPONG TASYO. natatandaan mo ba yung pagkapatay sa buwaya? Opinyon ko lang naman. ang piloto bang iyon ay ang elias na sinasabing naghulog sa alperes sa labak? Mga tao: walang iba! Wala nang iba! [at natapos na ang kasiyahan at umalis na sa gubat) KABANATA 25.Tao1: kung gayon.. Higit na mabuti ang alpabetong tagalog kaysa wikang Latin. subalit. Nais ko pong magpatayo ng isang paaralan at bilang pag-alala na rin ito sa aking kasintahan.'' CRISOSTOMO IBARRA: (NAPANGITI) ''Nais ko po sanang humingi ng payo sa inyo gaya ng ginagawa ng aking ama noong siya'y nabubuhay pa. SA TAHANAN NG PANTAS SCENE 1. Ngunit ang susunod na salinlahi'y higit na matatalino at kung ito'y kanilang mababasa ay sasabihin nilang hindi pala lahat ay natutulog sa panahon ng kanilang mga ninuno.'' PILOSOPONG TASYO: (NAPANGITI) '' Ah. Pangarap ng isang baliw. Nga pala.'' PILOSOPONG TASYO: ''May maipaglilingkod ba ako sayo?'' CRISOSTOMO IBARRA: ''May nais lamang po akong isangguni sa inyo.'' . hay.. ginoo!'' CRISOSTOMO IBARRA: ''Naabala ko po ata kayo. (MALAWAK NA LUPAIN.'' CRISOSTOMO IBARRA: ''Anong wika po kayo sumusulat?'' PILOSOPONG TASYO: ''Sa sariling wika natin na tagalog.'' ''Bakit hindi kayo humingi ng payo sa kura. tiyak na hindi ito pahahalagahan at susunugin pa ito. Ha! Para sa kanila. ang matatalino'y mga kapitan kahit walang pinag-aralan at walang ginawa kundi maging sunud-sunuran sa kura. o sa kapitan o sa iba pang may tungkulin? Maari nyo silang sundin.'' (hangang-hanga habang tinitingnan ang isinusulat ni Pilosopong Tasyo ''Bakit po kayo nagsusulat ng isang heroglipiko?'' PILOSOPONG TASYO: ''Dahil hindi ako sumusulat sa aking panahon kundi nagsusulat ako para sa hinaharap. maari rin hindi. BAHAY NI PILOSOPONG TASYO) HABANG NAGLALAKAD SA LUPAIN.'' CRISOSTOMO IBARRA: ''Maari po bang gamitan ng heroglipiko ang wikang tagalog?'' PILOSOPONG TASYO: ''Maari. At iisipin din ng mga tao baliw kayo dahil humihingi kayo ng payo sa isang taong napagkakamalan nilang baliw. Ha! Sa panahon ngayon na mababasa ang aking mga sinusulat. PILOSOPONG TASYO: ''Nariyan pala kayo. tingin ko'y sinadya niyang gambalain ang inyong kasiyahan sapagkat hindi siya imbitado at dumating pang lasing ang kanyang asawa.

'' PILOSOPONG TASYO: ''Hay. ang yumukod sa mga makapangyarihan o hindi yumukod na kapalit ay kapahamakan.'' CRISOSTOMO IBARRA: ''Parang isang pagmamalabis ang inyong pahayag. Sa katunayan ay wala pa pong bayang dumaraing. Ngayon din ay pupuntahan ko ang kura at sana'y hindi siya katulad ni Padre Damaso. Ang nanunungkulan ay mapang-abuso. Ang taong bayan ay maniniwala sa katuwiran at pamahalaang may mabuting hangarin.'' CRISOSTOMO IBARRA: ''Nauunawaan ko ang inyong ibig sabihin. Huwag muna ninyong gawin ang inyong plano hangga't hindi ninyo lubusang natatanggap ang kasawian ng inyong ama.'' PILOSOPONG TASYO: ''Ang pamahalaan ay walang ibang pinakikinggan kundi ang kura.. . Ngunit dapat ninyong malaman na ang mga nanggagaling sa utos sa itaas ay hindi ipinatutupad pagdating na sa ibaba.'' PILOSOPONG TASYO: ''Matutuloy ang plano ninyo kung kayo'y makikipagtulungan sa mga taong sinasabi ko. Dalawa lamang ang maaari ninyong gawin.'' CRISOSTOMO IBARRA: ''Totoong makapangyarihan ang kura subalit hindi ako lubusang naniniwala sa mga mapang-abusong lakas at kapangyarihan.'' CRISOSTOMO IBARRA: ''Hindi ko ba maaaring mahalin ng sabay ang Espanya at ang aking bayan? Bakit ako yuyukod kung hindi kailangan?'' PILOSOPONG TASYO: ''Sapagkat ang lupang iyong tinatakpan ay nasa kapangyarihan ng mga taong nagpapahalik ng kanilang mga kamay. Sumusunod lamang ang kamay sa idinidikta ng isip. iho. Salamat po ginoo. Malalaman ninyo ang kanilang mga pagtitiis. nakakatuwang ginawa ninyo ang nararapat ninyong gawin. Ako'y papatungo na. Ngunit hindi magtatagal ay darating din ang panahong iyon.'' CRISOSTOMO IBARRA: ''Naniniwala na ako sa inyong sinasabi.CRISOSTOMO IBARRA: ''Naniniwala ako na mangyayari ang aking plano na walang sagabal. MAGKAMAYAN.'' CRISOSTOMO IBARRA: ''Nagpapahalik ng kamay? Nalimutan po ba ninyong sila ang may kagagawan ng pagkamatay ng aking ama? Hindi ko nais ipaghiganti ang aking ama alang-alang sa kapakanan ng relihiyon.'' PILOSOPONG TASYO: ''Pipi ang bayan kaya hindi dumaraing.'' CRISOSTOMO IBARRA: ''Matutulungan kaya nila ako at paniwalaang ang paaralang ipatatayo ko ang magiging tulay upang lumaya sa kamangmangan ang bayang ito at matuklasan nila ang pangangamkam ng kumbento?'' PILOSOPONG TASYO: ''Mabigo man kayo.

Ang paaralang ito'y kahalintulad ng isang paaralan sa alemanya na ang gumawa'y ang arkitektong si Ginoong R. nakasindi ang mga lumang lampara ngayon. M. Magiging padrino ang kura na humiling ding siya na ang magbabasbas sa paglalagay ng unang bato sa mismong araw ng kapistahan. tinulungan niya ito ngunit sa halip na magpasalamat ay binugbog pa ito ng ama ng bata.CLARA: Kaawa awa naman siya. ang isa'y para sa mga magaaral na lalaki at ang isa'y para sa mga mag-aaral na babae. Sa pinakagitna ng gusali ay magkakaroon ng daluyan ng tubig na tila magiging ulan.BISPERAS NG PISTA. Pumunta si Sisa sa ketongin at hinawakan ang bisig] SISA: Halika at magdasal tayo. ang lalaking iyan ay isang ketongin. TIYA ISABEL: Ito namang bahay ay walang ilaw. isda atbp] M. IDAY: Ang alam ko.. Ibarra at Tiya Isabel hanggang sa naabot ang kumbento] SINANG: Nakapagtataka.SA PAGSAPIT NG TAKIPSILIM [Naglalakad sina Maria Clara. NOL JUAN: ''Ito'y isang malaking paaralan na nahahati sa dalawang bahagi. Binaba ng ketongin ang dalang basket at lumayo. Maaaring dahil rin sa matagal na pagdudusa sa bilangguan at napilitang matulog sa mamasa-masang sahig ng bilangguan. TAO 1: (pasigaw) Ilayo ang baliw at baka siya ay mahawa.CLARA: Sa pagkakaalam ko y ayaw pasindihan ang mga iyan ni Padre Salvi upang tayo y makapagtipid. Bakit naman kaya? SINANG: Ah! Ito ang bahay ng alperes. Victoria. . Ipagdasal natin ang aking mga anak. Naglagay ang mga babae ng prutas. [Napansin ang ketongin.'' KABANATA 27.'' [Nagpalakpakan at nakipagkamayan kay Ibarra] CRISOSTOMO IBARRA ( KINAKAUSAP SI PILOSOPONG TASYO) : ''Ginoo. Iday. Mayroon isang pagkakataon na may isang batang nahulog sa lubak. SINANG: Malungkat nga ang kura sapagkat iniisip ang gastos sa papakain ng maraming panauhin ngunit babawiin nito ang gastos sa mga katulong. Sinang. Napahinto at napansin na rin ng iba. Sinasabi ng iba na dahil ito sa pag-aalaga sa kanyang ina. Ngayon ay araw ng mga patay. Marami ang tumutulong kay Ginoong Crisostomo. Kung ako ang arsobispo. ipapakasal ko ang asawa ng alperes kay Padre Salvi at . nawa'y huwag na kayong magalala.KABANATA 26. [Lumapit si Maria Clara sa basket at inilagay ang agnos.

KABANATA 29. Hindi lahat ay masaya. P. P. Maria Clara at Ibarra. TAO 2: Para sa akin. Pagkayaman-yaman pala ng San Diego. P. Ngayon ang panahon ng paghihikahos at pangangailangan. TAO 1: Tama kayo. . At ang sa kumbento yan si Crispin. Hindi na nalalayo sa mga ibinabayad sa comedia na tatlong araw na itinanghal.SALVI: Sa ngalan ng ama.] KABANATA 31. Dinalhan ko ng gulay ang kura. ng anak. Para sa akin.TASYO: Nagtatapon lamang ng salapi ang mga tao. Tama kayo. Amen! [Prusisyon.DAMASO: At ipinagkaloob mo sa kanila ang iyong mabuting espiritu upang sila y turuan at hindi mo inalis sa kanilang bibig ang iyong tinig at binigyan mo sila ng tubig upang mapawi ang kanilang uhaw. higit na nakakaaliw ang sermon kaysa sa comedia lalo t si Padre Damaso ang bibigkas ng sermon.SA SIMBAHAN P. walang kaaliwan akong makukuha sa misa man o comedia. Inilalayo si Sisa sa ketongin habang sinasabi Wag kang magulo baliw ] M.CLARA: Mas mabuti siguro tayo y umuwi na. ng Espirito Santo. Hindi ko sila madalaw dahil may sakit ang kura at nawawala ang kanyang mga ginto.MAYOR: Masaya ang kapistahan dito sa San Diego. Ako y may halamanang may mga bulaklak. teka. Ngunit marahil kailangan ngang magpakasaya upang malunod ang pagdurusa. Nakadungaw sina Kapitan Tiago. Mukhang may lumalabas na pagkukumpara sa comedia at sa misa. Para nga sa akin. MAESTRO NG KAPATIRAN: Teka.TASYO: Nakasisiguro po ako dahil mukhang hindi kayo nakakaiintindi ng kahulugan ng comedia at ng misa. Napatahimik ang lahat at tumayo sabay pag-awit sa koro at muling pagtugtog ng kampana] P. Makikitang bumibili ng kandila ang mga tao] T. Kailangan rin naman natin ito paminsan-minsan sa isang taon. [Biglang kinaladkad ng isang guwardiya sibil si Sisa. [Tumalikod si P.[Lumayo ang mga tao] SISA: (sa ketongin) Nakikita mo ba ang ilaw sa kampanaryo? Iyan ang aking mga anak na si Basilio na bumababa sa lubid.TASYO: Napakalaki namang halaga ng misang ito. ang kaluluwa ng nanonood sa comedia ay napupunta sa impyerno samantalang ang mga kaluluwa ng nakikinig sa sermon ay napupunta sa langit.KINAUMAGAHAN [Maririnig ang tugtog ng banda.TASYO.

[Bumaba na ang eskribano sa hukay at inilagay ang tubo. nakatitiyak kang yuyuko ito sa paggalang. mga banal na alagad ng Diyos. Kapag nangangabayo kapwa ang Indio at ang pare sa daan nakatitiyak kang hihinto ang Indio na nangangabayo at sasalubungin ang naglalakad na pari. Nakasalalay sa pag-iingat ang kaligtasan niyo. Sa halip na humalik ng kamay ng mga banal na pari ay nakikipagkamay na lang sila. Ipinapaliwanag ng lalaking madilaw kay Ñol Juan kung paano napapagalaw ang kanyang naimbentong makinarya. Magkasamang dumating ang alkalde at pari maliban kay Padre Damaso] ALKALDE: (kay Ibarra) Handa akong tumulong sa isang magandang layunin.Kagalang galang na Alkalde.ANG PANGHUGOS [Nasa paligid ang mga malalaking tao tulad kura. mag-ingat kayo. [Dumating ang banda na sinalubong ng mga bata at matanda. bababa sa kabayo bilang respeto. Pero ibang iba na ang panahon. Ang mga salita ng Diyos ay dapat intindihin ng inyong mga isip. Senyor Alperes. Matamang pinagmamasdan ni Elias ang kilos ng madilaw na tao. Tutulungan kita upang magtagumpay sa proyektong ito. alkalde at kapitan. Mga bastos! Mga walang respeto! Mga anak ng erehe! [Pagkatapos ng misa. sa pamamagitan lamang ng krus na kahoy.TASYO: (sarili) Darating ang panahon na ang gusaling ito ay manghihina dahil sa katandaan at tuluyang gigibain ng isang mapangwasak na lindol o kamay ng tao. Ginoong Crisostomo. Matutuklasan ito ng susunod na panahon at isang dalubhasang guro ang magpapaliwanag tungkol sa kamangmangan ng kanilang ninuno at upang malutas ang suliranin ay kinailangan pang sumangguni sa kung saang lupalop ng daigdig. nagapi ng Panginoon ang mga tulisan ng kadiliman. mga kapatid kay Hesukristo. Napadaan si Pilosopo Tasyo] P. Totoo yan. [Isinuot na ni Padre Salvi ang kanyang abito bilang paghahanda sa pagsisimula ng pagbabasbas. KABANATA 32. ALKALDE: Nais po ba ninyo na kayo ang maglagay ng tubo sa pundasyon? IBARRA: Hayaan na lang po natin ang eskribano sa kanyang tungkulin. Nagbabaan na rin ang mga tao para magpalitada] . Hindi siya gumamit ng baril o anumang sandata. Nasa paligid din ang mga mason at karpintero. Hindi kumukurap si Elias sa pagkatitig sa taong madilaw na may hawak ng lubid. Dumarami ang mga walang galang na Indio. May mga nakapag-aral lang sa Europa nang magbalik sa Pilipinas ay parang kung sino na. unawain ng inyong mga puso. Dati rati kapag nakakasalubong ng Indio ang sinumang pari sa daan. Huwag kayong lalapit sa pandayong bato. lumipat si Elias kay Ibarra at bumulong] ELIAS: Sa seremonya ng pagbasbas bukas. damhin ng inyong mga kaluluwa.

Umalis na si Ibarra] P. [Nawalan ng malay tao si Ibarra sa bisig ni Maria Clara. Ligtas si Ibarra samantalang isang bangkay ang natabunan ang bigla.TASYO: Isang masamang simula! KABANATA 33-MALAYANG KAISIPAN ELIAS: Wala kayong dapat ipagpasalamat sa akin dahil kayo ang nagligtas ng buhay ko. May nais lamang akong ipakiusap at ihingi ng utang na loob. kailangang hindi malaman ng inyong kaaway na kayo y handa. Mula sa pinakadukha hanggang sa pinakamayaman at makapangyarihan. Mas mabuti kung makikita ng inyong kaaway na kayo y hindi nag-iingat at kayo y nagtitiwala sa lahat. Isang paaralan ang itatayo at ang paaralang ito ang magiging pundasyon ng lipunan. Ginoo. Hustong nakababa na si Ibarra ng biglang humalagpos ang lubid. Inaakala ko lamang ang inyong kalagayan. Ang paaralan ang naglalaman ng kinabukasan ng isang bayan. IBARRA: Mayroon ba akong kaaway? ELIAS: Lahat po tayo ay may kaaway. Alam kong kayo y pinag-uusig pero wala akong planong magsuplong. ang lalaking madilaw] IBARRA: Tulungan ninyo akong iahon ang bangkay ng sawingpalad na lalaki. Mula sa pinakamaliit na kulisap hanggang sa taong may pagiisip. Bumaba na ang alkalde para magpalitada. Nagtakbuhan ang mga tao at tanging sina Padre Salvi at Maria Clara lamang ang hindi natinag sa kinatatayuan. Purihin natin ang mga pari. ELIAS: Hindi po ito para sa aking kapakanan lamang. IBARRA: Maaari po ba ninyong sabihin kung sino ang aking kaaway? . IBARRA: Wala kayong dapat ipag-alala. Upang hindi kayo mapahamak. ang pamahalaang Espanya! Mabuhay ang Espanya! Mabuhay ang Hari! Mabuhay ang relihiyong katoliko! [Nagsigawan ang madla ng MABUHAY!. Kung maari sana y ipaglihim niyo ang aking sinabi sa loob ng simbahan. Ito po ang batas ng buhay. IBARRA: Ano ang inyong ibig sabihin? ELIAS: Gagawin ko pong malinaw ang aking pahayag. Nakatingin sa kanya ang lalaking madilaw habang si Elias ay patuloy na nagmamanman.ALKALDE: Mga mamamayan ng San Diego! Isang malaking karangalan ang pangunahan ang pagdiriwang ito. Nagsunuran na rin ang mga kura at panghuli si Kapitan Tiago] ALKALDE: Hindi po ba kayo magpapalitada Ginoong Ibarra? [Napilitan ding bumaba si Ibarra dala ang isang mas malaking kutsarang bakal.

Pati ang libingan ng aking ama ay kanyang hinamak. P. Ipinakita niya ang kanyang pagiging bihasa subalit hindi naman siya humihingi ng mataas na sahod. Nagtiis ng kalungkutan para sa isang anak.DAMASO: Nakatatawa ang mga taong kumukuha ng serbisyo ng isang arkitekto.DAMASO: Eksperto? Ang isang paaralan ay binubuo lamang ng apat na pader at isang bubong na sawali. Pinakaiwas-iwasan ko ang taong ito subalit dinala siya sa akin ng Diyos para ako ang humatol. At ang paring ito ay pinatuloy at pinakain sa loob ng aming tahanan.DAMASO: Bakit hindi ninyo ipagpatuloy ang inyong pag-uusap? ALKALDE: Nabanggit lamang sa akin ni Crisostomo ang mga taong nakatulong sa kanya gaya ng arkitekto at ng reverencia. Mabuting tao ang aking ama.alkalde. P. kaya t naging lubusan na ang pananalig ko sa Diyos. ALKALDE: Sandali lamang Padre Damaso. hindi ba t karapat-dapat lamang siyang mamatay? [Iniangat ni Crisostomo ang braso at aktong uundayan ng saksak si Padre Damaso sa dibdib] . Kayong mga makapangyarihang tao ng lipunan. ang lalaking namatay ay narinig kong nagbabanta kagabi. Sinabi niya sa mga taong kausap na hindi kayo kakainin ng mga isda gaya ng inyong ama. P. Ngunit ano ang kanyang iginanti? Ipinausig niya ang aking ama at ipinabilanggo. Siya ay naglingkod ng tapat sa bayan. Naghinala ako sa kanyang ikinikilos kaya t binigyan ko kayo ng babala.alperes at iba pang kawani.DAMASO: Magbabayad ang lahat! Ngayon pa lamang ay pinarurusahan na ang ama ng isang ulupong! Nangangamatay sa loob ng bilangguan at ni walang mahigaang [Hinawakan ni Ibarra ang leeg ng pari upang hindi ito makakilos at saka iniamba ang matalim na kutsilyo] IBARRA: Ako naman ang pakinggan ninyo sa aking mga sasabihin. Ibarra ay nangangailangan ng eksperto. KABANATA 34-PANANGHALIAN [Makikitang nag-uusap sa hapag kainan sina Tiago.ELIAS: Isa lamang po ang masasabi ko. Hindi pa iyo naging sapat sa kanya. IBARRA: Sino po ba kayong talaga? ELIAS: Nawalan ako ng tiwala sa tao. Ngayon ay patuloy pa rin ang kanyang panghahamak at pang-aalipusta. Nagpapakita lamang ng kamangmangan ng isang Indio na nagdudunung-dunungan! Ako lamang ang gumuhit ng plano ng simbahang iyan. ALKALDE: Subalit ang ipinapatayong gusali ni G.Clara. Dumating si Padre Damaso at natahimik ang lahat] P. Napansin kong ilang araw na siyang nakikipag-usap kay Ñol Juan upang pangasiwain ng gawaing ukol sa panghugos. Walang katarungan ang tao kung humatol.Ibarra.

Mabilis siyang lumayo at nawala] CHAPTER 35 ANG BALI-BALITA VENUE: >maliit na bahay sa labas ng kabayanan.MARIA CLARA: Crisostomo.Sana hindi naman pinabayaan ang lahat si Senor Ibarra.(pabuntong-hiningang pagsabi).ano naman ang maitutulong natin at ng bayan?Ang mga prayle ng lagi nang nasa katwiran. D.para pong latigong lumalatay ang mga salita ni Padre Damaso.F:Nasa katwiran sila sapagka t tayo y lagi nang napadadaig. ALKALDE:Ang mga prayle ay masalapi at nagkakaisa.M: Ngunit walang karapatan ang sinuman.Hindi ba.R: Anuman ng sabihin niyo. K.FILIPO:Paano pong makapagpigil si Senor Ibarra.kung hindi man naging marahan sa pagsasalita si Padre Damaso.At ang personal na plano niyang makapagtayo ng paaralan ay isang magandang layunin para sa kagalingan ng komunidad ALKALDE:Pero mga kasama.Napakalaki ang naitulong sa bayan ng mga magulang nito.maging si Padre Damaso. D.T: Talagang ganyan ang mga kabataan. huwag! [Nanghihinang binitiwan niya ang kutsilyo pati na rin si Padre Damaso. D. K.Mahalaga sa lahat ang pagliligtas ko sa aking kaluluwa..Pero sana ay nakapagpigil si Senor Ibarra.dapat pa ngang magsaya at magdiwang sapagkat ipinagtanggol ng isang anak ang namatay na amang sinisiraan ang pangalan. E.baka namatay ako sa kalungkutan at kahihiyan.Kung ako ang ina ng binatang iyan.na dungisan ang magandang pangalan ni Don Rafael Ibarra. ALKALDE:Hindi madaling ituro kung sino ang tama o mali.Kapitana Tinay? . Tayo y dukha at watak-watak.F:Tama kayo alkalde.ang kura ang aking papanigan. (mamula-mula ang mga mata nang tumindig) Iyan ang mangyayari habang naghahari sa ating kalooban ang pagkakatakot at pagpapaumanhin.R: Wag nating kalilimutang malaking kasalanang saktan ang sinumang taong banal tulad ni Padre Damaso. NARRATOR:Ang mga babae ay kani-kaniya ring palagay. CHARAC: >Kaptana Maria >Kaptana Tinay >Ermana Rufa K. E.M: Aba.

Tandaan mo ang pagpapalayo ko sa iyo Ibarra ay may magandang ibubunga.Dumating na raw ang binatang pinsan ni Padre Damaso mula sa Espanya.] .T: Tandaan mo.nanlalambot ang buong katawan. ANDENG: Siya nga naman.naiintindihan mo ba? A.mapapasanganib ang kaluluwa ko.basing basa sa pawis.T: ka Kailangan daw putulin sa lalong madaling panahon ang relasyon nina Ibarra at Maria Clara.Anuman ang sabihin padre Damaso ay pakikinggan nito.Poong San Antonio! (lalong napaluha si M.Nawalan lang ng malay si Padre Damaso at hindi namatay.pare rin ang arsobispo.takot na takot at nag aalala).Tiyago galing sa kumbento.nakayuko ang ulo.Siya raw ang nararapat na maging kasintahan mo.Natitiyak ko na patatawarin sya ng kura. A.ayokong namumugto ang mga mata mo sa pagharap sa kanya..Ako y isang mangmang kaya t hindi makapagpasya.Tiyak na babawiin rin ang parusa ng simbahan kay Ibarra.Ano nga ba ang nangyari? K.anak. (dumating si kapt.kaagad na lumuhod sa harap ng Birhen at lumuha nang lumuha.hawag ka ng umiyak iha. [Daling pumasok sa silid si maria.I: Diyos ko!Magsalita ka naman.. Isabel ang magagawa ko.(inakbayab ni Tiyago si Maria) darating ang Kapt-heneral iha.T: hu.Kailangang magpakatatag ka.May maganda akong balita.I: bakit di mo sulatan ang kaibigan mong arsobispo?? K.K.I:Bakit Santiago??Bakit ka ipinatawag? (may halong pag-aalinlangan) K.wag ka ng umiyak. CHAPTER 36 ANG UNANG SULIRANIN T.(nagimbal si Maria sa sinabi ng ama) A.Clara) K.Ay.T: Pero ano.Kung hindi ay parurusahan daw ako ni Padre Damaso.T: (nagbuntong-hininga kasabay ng isang patak ng luha) A.T: Wala akong sukat masabi sapagkat kayo y kapwa may katwiran.ISABEL: Wag ka ng umiyak. (pasigaw) Hindi parang pagpapalit ng damit ang pagpapalit ng kasintahan!Nahihibang kanaba?? K.I: Nauulol ka ba Santiago.

kamahalan.kasabay ng ama) K.SIBYLA: Si Padre Damaso po ay may karamdaman.Wala naman akong mahalagang sasabihin sa kanya. A.Lalong mabuti ang maghintay na tayo at nang sa gayo y mataman natin ang kanyang kuru-kuro.ang hindi niya pagpunta dito.Martin) K.Heneral: Sino?Sino sa inyo si Padre Damaso? (nanginginig tinig na sigaw) P.Tiyak na mapapahiya ito kung hindi ka tutugtug ng piano. (sa labas ng tanggapan.C: mahal na Birhen. (unang pumasok si P.SALVI:Teka.(masayang pagsabi) M.Sibyla .Kabado si maria.SIBYLA: Hoy!Isang pag aasaya ko ng panahon.I: Nangako ang ama mo..Ipagpaumanhin ninyo. ALKALDE:Ipinasundo ko na po kamahalan.paaano ko po malilimot ang kababata kong minahal nang higit sa aking sarili??Paano ko po malilimot ang masasayang araw na nagpatibok n gaming mga puso?Paano po mahal na Birhen?Paano po?(napalingon nang bumukas ang pinto) A.Tyago: Opo.I: Darating na raw ang Kapt-heneral iha.. AGUSTINO:Tayo nang umalis.HENERAL: Magsiupo kayo. (si maria ay tumindig at nagsimulang mag ayos.(malungkot na pagsabi).ako y wala ring sasabihin. .kamahalan.(sa tinig na may kababaan) (napatingin ang lahat nang pumasok si K.Tiago kasama si Maria.HENERAL: Anak ba ninyo ang magandang dalagang ito?? K.sumunod si P.Salvi at P.M.magalang itong yumukod.ang mga pari y iritang irita na sa kakahintay) P. K.wag tayong pabigla-bigla.) CHAPTER 37 ANG KAPITAN-HENERAL HENERAL:Gusto kong makausap si Crisostomo Ibarra .C: Sabihin niyong may sakit ako.teka.(lumabas ang kagawad galling sa pinto) KAGAWAD:Makapapasok na po kayo.Tiyak na patutugtugin at pakakantahin na namn ako ng kapt-heneral. P.

na ekskominikado si Don Ibarra.kapt-heneral. .Kailangan gantimpalaan ka.hindi sila nangagbatian.)(nang malayo na ang mga prayle.HENERAL:Alam kong ginawa mo ang lahat para sa kababayan mo.HENERAL: Nagpapasalamat ako sa iyo.sila y nagtinginan.HENERAL: Kahanga hanga ang ginawa mo kanina.Titiyakin kong makausap kita bago ako umalis sa bayan ninyo.waring nagpahayag ng damdaming puspos ng paggiliw)(namangha si Ibarra sa pagbati ng heneral) K.(nanginginig ang tinig) K.HENERAL:At dapat ninyong isipin ay ang madaling paggaling ni Padre Damaso.ngunit nagtapunan ng makahulugang tingin.HENERAL:Nakarating sa akin ang hindi ninyo pagkakaunawaan ni Padre Damaso.CLARA: Pero kamahalan. K.ikaw sa palagay ko ang kauna-unahang lalakeng may paninindigan.may mapaglilingkod po ba ako sa inyo? IBARRA: Pangarap ko kamahalan.iha.nasalubong ni Ibarra si Maria.Pero wag mong ipagkait sa akin ang karapatang hikayatin ang mahal na Haring pahalagahan ka. M.Nawa y patnubayan kayo ng Diyos. IBARRA:Salamat po.kamahalan.(nakangiting sabi) (nagkatinginan ang mga pari)(Balisa si Maria sa kinaupuan) K.HENERAL:nasisiyahan ako. P. K. Ibarra:Nagpapasalamat po ako sa mga awtoridad ng aming lalawigan.binati ng alkalde si Ibarra at kinamayan saka hinanap ng kagawad at pumasok sa pinto.sa pagdalaw mo..Kayo po Senor Crisostomo. KAGAWAD: Nasa labas na po si Don Ibarra at naghihintay.(habang mahigpit na kinamayan ang binata).nakakahiya naman pong . (Dali-daling nagbigay galang ang mga pari at sabay na nagpaalam)(Nakasalubong nila si Ibarra.kamahalan.dapat kayong hangaan sa pagpapatayo ng paaralan. K.SALVI: Gusto po naming malaman ninyo.hindi ko po makakalimutan ang kagandahang loob ninyo habang nabubuhay ako.iha.na magkaroon ng repormang pampamahalaan upang bumuti ang buhay ng lahat.HENERAL:Sa bansang ito.K.Ipinapangako ko sa inyong hinding-hindi kayo maaagrabyado habang ako ang kapt-heneral.

.si Sinang ito..) (maya-maya y tinawag na ng heneral ang kagawad) K. Napahiya ang donya at itinaas ang hawak nitong latigo] .Tulungan ninyo si G.] D..si Crisostomo.K.(hindi sumagot ang binata. Lumalakad na payaot padito sa silid na hinuhutok ng kamay ang latigo.hindi makatarungang magtagal kayo ditto.Si Crisostomo ito.HENERAL:Maalala ko pala. (mabilis na lumayo ang mga yabag) KABANATA 39: SI DONYA CONSOLACION [Maririnig na umaawit si Sisa kaya t ipinatawag ito ni Donya Consolacion upang pakantahin. Consolacion: Bayla baila.pupunta kami sa teatro mamaya.G.naulinigan nyang maraming tinig ng kababaihan na nagkwekwentuhan.HENERAL: Tawagin mo ang alkalde. Consolacion: Vamos magcantar icau! Bantay! Sabihin mo sa babaeng ito na kumanta siya sa tagalog! Hindi niya ako maintindihan! Hindi siya marunong magkastila! [Kumanta ng kundiman si Maria Clara na siyang nagpalungkot sa Donya] D.(ang inutusan ay madali namang sumunod). baila! [Nag-iindak upang ganyakin ang baliw na siya ay gayahin.Ibarra ay mahigpit kong inihahabilin sa inyo. Consolacion: Tigil na! Wag ka nang kumanta! Wag kang kumanta! Nakahahapis sakin ang tulang iyan! [Pinaalis ng Donya ang bantay..Ibarra sa pagbubunsod ng kanyang mabuting layunin at wag syang gambalain ninuman.CLARA:Sino yan? IBARRA:Si Crisostomo(humina ang mga kwentuhan.Sa butas ng susian ng pinto ay may bumulong) SINANG:Crisostomo.Marahang kumatok si Ibarra] M. (Alkalde ay magalang na yumuko) [Hinanap ni Ibarra ang kasintahan bago managhalian. Hindi ito nakapagbigay galang kaya t agad na kinuha ni donya ang nakasabit na latigo.Sa isang silid ng gusali. Minamasdan ni Sisa ang donya na nakangiti at natutuwa sa ginagawa ng donya.Isulat mo at ibigay sa akin ang anumang gusto mong iparating kay maria clara.Alkalde.Gaano ka katotoo Senor Ibarra na ikakasal na kayo sa magandang dalaga na nakausap kp kanina.Kung totoo ang balita. (maya-maya y napakinggan ng binata ang marahang mga yabag na papalapit sa pintuan.kinamayan si heneral at nagpaalam na.si G.) maaari bang pumasok?(pakiusap ng binata habang patuloy ito sa pagkatok). huminto sa harap ng baliw] D.

Pakainin mo siya ng maigi. Padre Salvi: Kung di ninyo siya palalayasin ay kami ang aalis.Consolacion: Ngayo y ikaw naman ang sumayaw-----sayaw! [PALO] Sasayaw ka. Nagbulungbulungan. Hiniling ito na paalisin si Ibarra] Don Filipo: Dinaramdam ko pong di kayo mapaunlakan. Alperes: [Tinawag ang bantay] Dalhin mo ang baliw na ito. o hinde. [Kinawayan ni Padre Salvi ang kanyang kasama at nagtindig at silang dalawa y lumabas na. Padre Salvi: Ngunit. Crisostomo na makipagusap kaninuman kaya t maari siyang layuan ng mga taong may ayaw sa kanya. Di ito pinansin ni Ibarra. Don Filipo: Labis ko pong ikalulungkot ang gayon. india? [Tuloy tuloy na palo] Baila. iya y pagbibigay-daan sa panganib.D. baila. Padre.Consolacion: Ano ang nangyayari sa iyo? Hindi ka man lamang ngbigay ng magandang gabi. Si Ginoong Ibarra ay isa sa mga umabuloy ng malaking halaga at may karapatang lumagi rito samantalang di siya nanggugulo. Tumindig si Padre Salvi at lumapit kay Don Filipo. Don Filipo: Wala po akong nakikitang panganib. huwag niyo silang pansinin. Hindi naman po namimilit si G. Sabihin mo kay Marta na bigyan niya ng ibang baro at gamutin. Don Filipo: Kailanma y pinanagutan ko po ang mga bagay na nagagawa ko sa sariling kapasyahan. condenada. KABANATA 40: KARAPATAN AT LAKAS [Dumating sina Maria Clara at mga kaibigan nito sa dula na siyang inasikaso naman ni Don Filipo. at ang umiibig sa panganib ay sa panganib din namamatay. Ngbulung-bulyngan ang mga tao at ang lahat ng paningin ay napako sa kanya at sa kura. Ibarra buong maghapon at di ako ang makakapagbigay-aral sa kanila. Padre Salvi: Datapwat hindi ba panggulo ang basag-uluhin ang mabubuting kristiyano? Walang iniwan iyan sa magpawala ang lobo sa gitna ng mga tupa. Tumitingin ang lahat sa palabas ngunit si Padre Salvi ay tumitingin kay Maria Clara. bigyan ng mabuting higaan----mag-ingat kayo at huwag siyang lapastanganin. Ibarra. Dumating si Ibarra. Ilang katao ang lumalapit kay Ibarra] Extra 1: Kami y kaayon ninyo. Ibarra: Sino pong SILA yan? Extra 2: Ang mga nagsialis upang di kayo makalapit nila. . salbahe! [Dumating ang alperes na walang kibo] D. ngunit hingi ko maaring palayasin dito ang sinuman. Bukas ay ihahatid siya sa bahay ni ginoong C. Bumati siya kay Maria Clara at sa mga dalaga at naupo sa kanilang piling. Padre. Mananagot kayo sa bagay na ito sa harap ng Diyos at sa mga may makapangyarihan. Ang alkalde at ang kapitan heneral na aking mga puno ay nakipagusap kay G.

At ingatan ninyo silang mabuti upang di makatakas. at sinuman sa bayan. [Umalis si Ibarra at muling nagbulung-bulungan. Ako ay naparito upang itanong sa inyo kung kayo may ihahabilin sa pagtungo ko sa batangas. Nakalimot ako sa isang tipanan. totoo kaya? Nasa panahon pa ba tayo ng tinatawag na edad media? Kung gayon pala y. GS: Ngunit kailangan pong pigilin ang palabas. Si Maria Clara ay may karamdaman ngunit hindi malubha. May isang pangkat ng kalalakihan na nagbabalak ng masama sa mga sibil ngunit agad silang pinakiusapan ni Don Filipo na huwag nang palalain pa ang nangyayari] KABANATA 41: DALAWANG DALAW [Si Ibarra ay hindi nakatulog.Ibarra: Upang huwag akong makalapit? Huwag akong makalapit? Extra 3: Opo! Pagkat ang sabi nila ay excomulgado kayo. [Tinalikuran ni Don Filipo ang nagsisialis na gwardiya sibil. Ang mga sibil na inihatid ng mga kuwadriyero sa tribunal ay pinagbabato ng mga tao. Siya y nilalagnat. Ang utusan ay pumasok at sinabing may tagabukid siyang panauhin] Elias: Ako ay pagpaumanhinan ninyo sa aking pang-aabala. at ngayon. Lumabas si Prinsipe Villardo subalit nagkagulo sa entablado. Ang 2 GS ang humagad sa mga musikero upang pigilin ang palabas. Lalong nagkagulo sapagkat nagsigawan ang mga manonood na babae at nag-iyakan ang mga bata dahil sa pagdidilim gawa ng pagpatay ng ilaw sa entablado. Ang ginawa niya y naghanda ng gamot sa kayan kabinete. [Dumating si Ibarra at nagsikapit ang mga dalaga sa binata habang si tiya Isabel ay nagdarasal ng letania sa latin. kung wala kayong ipagbibilin . ni ang kapitan na aking tanging puno ay walang karapatang makapagbawal sa amin.. Napakainam sumayaw! Ibarra: Hindi maari kaibigan. babalik akong muli upang masamahan kayo rito. Sinang: Wag kang umalis! Sasayaw si yeyeng ng La Calandria.] Ibarra: Ngunit. ngunit babalik ako.] Don Filipo: Ihatid sila sa tribunal. [Tumngin sa paligid si Ibarra at nakita si Maria Clara nakukubli ang mukha sa kanyang abaniko. Don Filipo: Sabihin ninyo sa alperes na kami y binigyan ng pahintulot ng alkalde. Ang isa pa y ibig kong ipabatid sa inyo ang isang masamang balita. Dumating ang dalawang gwardiya sibil at lumapit kay Don Filipo at ipinatitigil ang palabas] Don Filipo: DF: At bakit? GS: Sapagkat nagagalit po ang alperes at ang kanyang asawa at di sila makatulog. (Lumapit sa mga dalaga at iniba ang tinig) Ipagpaumanhin ninyo ako. Inumaga siya halos sa paghahalo ng gamot. Ipinaghagisan ng mga musikero ang kanilang instrumento sa entablado at nagsipagtakbuhan ang mga artista. Hinuli sila ng mga kuwadrilyero.

Samantalang sila y nagmiminindal ay dumating si Padre Salvi at si Linares ay ipinakilala na kakabit ang lahat ng titulo] Donya Victorina: Naparito ang Kapitang Heneral? KASINUNGALINGAN!!! K. KABANATA 42: ANG MAG-ASAWANG DE ESPADAÑA [Patakbong nanaog si Kapitang Tiyago at Tiya Isabel nang marinig ang pagtigil ng sasakyan sa harap ng bahay. Siya y inaanak ng kamaganak ni Padre damaso at tanging kalihim ng lahat ng ministro. Lucas: Sabihin ninyo kung magkano ang inyong ibabayad [Namimilit]. ang asawa nito na si Doktora Donya Victorina de los Reyes de Espadaña. kaya t kapwa sila kumilala ng utang na loob sa akin. Sila ang pinakiusapan ko kaya t pati kasamahan nila ay napapayapa. Ang dumating ay si Dr. kaya t mamayang hapon ay magbabalik kayo upang tayo y magkausap. Ang dugo niya ay nananalaytay pa rin sa mga ugat mo. Ang mga maleta ay dinala sa itaas at sinamahan ni Kapitang Tiyago ang mga panauhin sa kani-kanilang silid. Sinundan ito ng masamang tingin ni Lucas sabay bulong sa sarili] Lucas: Apo ka ngang talaga ng lalaking nagpabilad sa init sa aking ama.Ibarra: Salamat sa inyo. Papano ninyo napigil nag gulo kagabi? Elias: Madali po. ako po si Lucas. [Magalang na yumuko ang binata. Ibarra: Ako y nagmamadali ngayon. Nagbihis siya agad at nanaog. Ngunit kapag malaki ang iyong ibabayad magiging magkakaibigan tayo. Ngunit nais kong magtanong sa inyo. Pagkaalis ni Elias ay muling dumalaw sa kanya ang kalungkutan. Gusto ko po sanang malaman kung magkano ang ibabayad ninyo sa akin para sa pagkamatay ng aking kapatid. [Si Elias ay nagpaalam na nang makitang si Ibarra ay hindi kumikibo. . Tiburcio de Espadaña. at Linares] Donya Victorina: Ipinakikilala ko sa inyo si Don Alfonso Linares de Espadaña. ang kapatid ng lalaking namatay kahapon. Ibarra: Hindi nyo ba lubusang nauunawaan ang aking sinabi? Wala akong oras na pag-usapan iyan ngayon sapagkat may dadalawin akong maysakit kaya t bumalik na lamang kayo mamayang hapon. Sa daan ay magalang siyang binati ng isang lalaking nakaluksa at may pilat sa kaliwan pisngi] Lucas: Ginoong Ibarra. at kung ayaw ninyong sagutin ay kayo ang masusunod. Tiago: Maniwala kayo at diyan umupo. Lucas: May oras kayo para sa maysakit ngunit sa isang patay ay wala? Dahil ba sa kami y mahirap lamang kaya ganito ang inyong pakikitungo sa amin? Ibarra: Huwag ninyong piliting ako y mayamot! [Tinalikuran ni Ibarra si Lucas. Nawa y makarating kayo nang walang sakuna. Ang dalawang nangunguna sa gulo ay minsang nailigtas ko sa kamay ng mga pumaslang sa kanilang ama.

[Namangha si Maria Clara nang idilat ang kanyang mga mata dahil sa namalas niyang anyo ni Padre Damaso.! sinasabing ihanap kita ng mapapasukan at asawa. Lakasan mo ang iyong loob. Linares. ngunit mapagagaling. anak ko. Sa mapapasukan ay madali. at nakakumot na puti. Sa umaga ay Liquen at gatas. Iniabot ng binata ang liham. na ang aming pinsang ito ay kaibigan ng mga duke at ministro sa Madrid at malimit kumain sa bahay ng Conde del Campanario. Marunong ka bang magbasa at sumulat? . Ang liham ay binasa na tila hindi naunawaan] Padre Damaso: A . Linares: Saan ko po kaya matatagpuan si Padre Damaso? May liham po akong dala para sa kanya. Donya Victorina: De Espadaña. Dangan kasi y hindi ka pa isinisilang nang ako y umalis sa Espanya. Don Santiago. Alang-alang lamang sa inyo ang asawa ko y hindi gumagamot kundi sa matataas na tao noong siya y masa Madrid pa. Siya sana y sasadyain ko kundi dahil pagkakataong ito na ako y naparito. [Hinigpitang lalo ang pagkakayakap kay Linares. Nasa tabi niya ang dalawang kaibigang dalaga at si Andeng. Ang ulo ay may taling panyo na basa ng agua colonia. Pinulsuhan si Maria Clara. [Si Maria Clara ay nakahiga sa isang kamang kamagong at natatabingan ng kurtinang husi at pinya. Tingnan natin si Clarita. Ipakikilala kita sa aming pinsan.] Don Tiburcio: Ma may sakit. Siya y lumabas.] Padre Salvi: G. Sinasabi ko sa iyo. (Niyakap ni Damaso Si Linares) May liham siya sa akin ukol sa iyo. narito si Padre Damaso. Nakalimutan ang kalungkutan) Damaso: A . at sa silong ng balag na nasa balkon ni Maria Clara ay ibinulalas niya ang kanyang damdamin. hindi ka mamamatay [Bulong Na Lumuluha]. jarabe de altea at dalawang pildoras de Cinaglos. ngunit sisya y minasdan ni Padre Damaso mula ulo hanggang paa. kasabay ang pag-iling ng ulo. ngunit hindi kita nakilala. Tinignan ang dila at saka nagtanong ng ilan. Donya Victorina: Gagaling ka.Donya Victorina: Sayang! Kung Maaga-aga sana ang pagkakasakit ni Clarita! Narinig mo ba. Ang sadya naming ay gamutin ka. [Si Linares ay napatigagal sa pagtingin sa mga matang iyon na waring may hinahanap. KABANATA 43: MGA BALAK [Si Padre Damaso ay Tuluy-Tuloy sa katre ng maysakit at saka hinahawakan ang kamay ng dalaga] Padre Damaso: MARIA!!! Maria. Si Donya Victorina ay lumapit kay Padre Damaso nang ito y matiwasay na at ipinakilala si Linares. kaya t di marinig ang tawag ni Donya Victorina. Clarita. pinsan? Hindi karaniwang tahanan ang iyong pinanhik.! Ikaw ang inaanak ni Carlicos. Um!. na may hawak na asusena. Salvi: Nasa Bayang ito siya ngayon at mamaya y parito. Don Tiburcio: Ng Duque de la Torre.

Linares: Ako po ay nag-aaral ng pagkamanananggol sa Universidad ng Central. Damaso: Diyaske! Hindi ko akalain. Para kang mahinhing babae A!!! bibigyan kita ng isang babae. Oo, isang babae. Linares: Hindi po naman ako nagmamadali, Padre. [Si Padre Damaso ay lumakad na bumubulong isang babae at wala na ang kanyang kalungkutan. Hinatak si Linares] Damaso: Halika at kausapin natin si Santiago. [Si Linares ay namutla ngunit sumunod din. Si Padre Salvi naman ang humaliling paroo t parito na nag iisip. Nakarinig siya ng isang tinig, at nang itaas niya ang kanyang mukha ay nakita si Lucas na magalang na bumati] Salvi: Anong gusto mo?

Lucas: Padre, ako po ang kapatid ng nasawi noong pista. Ako po ay nagtungo sa bahay ni G. Ibarra kamakalawa. Ako y sinipa niya at sinabing hindi siya magbabayad sapagkat dahil sa kapatid ko y kamuntik na siyang mamatay. Ako po ay nagbalik kahapon. Ngunit siya y nakaluwas na. Nag-iwan po siya ng limang daang piso para sa akin at ipinagbiling ako y huwag nang babalik. A!... limang daang piso, Padre, limang daang piso. Salvi: Ikaw ay umuwi na. Magpasalamat ka t hindi ka ipinakulong ni G. Ibarra. Sulong! Lucas: Akala ko y isa kang pari! Salvi: Lumayas ka na dito! [Sigaw] Lucas: Ibig ko pong makausap si Padre Damaso Salvi: Wala siyang panahon Lumayas ka na!

Lucas: Kung sino ang magbabayad ng malaki ay ang aking paglilingkuran. [BULONG] [Si Padre Damaso, si Kapitang Tiyago at si Linares ay nagsidalo dahil sa narinig na mga sigaw. Tinanong ni Padre Damaso kung bakit ito galit at sumisigaw] Salvi: Isang hampaslupang nanghingi ng limos at ayaw magbanat ng buto. KABANATA 44: ANG PAG-UUSIG NG BUDHI [Tagpuan 4: sa hapagkainan ng bahay ni Kapitan Tiago] Linares: Saan po ba lilipat si Padre Damaso? Padre Salvi: Sa lalawigan ng Tayabas.

K.Tiago: Tiyak na magdaramdam si Maria Clara sa pag-alis ni Padre Damaso sapagkat parang tunay na ama ang turing niya dito. [Tinapunan ni Padre Salvi ng makahulugang tingin si Kapitan Tiago] K.Tiago: Ang pagkakasakit ni Maria Clara ay bunga ng mga pangyayari noong pista.. Padre Salvi: Mabuti nga ang hindi mo pagbibigay ng pahintulot na makausap ni Maria Clara si Crisostomo. Baka lalo pang lumubha ang kalagayan niya kung nangyari iyon. D.Victorina: Mahusay ang aking asawa. Kung hindi sa kanya y baka nasa langit na si Clarita. Pasalamat kayo t wala siyang ibang pasyente na higit na marangal sa inyo kundi y mapipilitan kayong tumawag ng ibang doktor. Padre Salvi: Malaki ang aking paniniwala na malaki ang kinalaman ng pangungumpisal ni Maria Clara sa kanyang dagliang paggaling. Hindi sa tinatawaran ko ang kakayahan ng isang doktor subalit ayon sa Banal na Aklat maramng napagaling ang mabuting pangungumpisal. D.Victorina: Ipagpatawad ninyo ang aking sasabihin, ngunit bakit hindi ninyo gamitin sa asawa ng alperes ang pangungumpisal upang siya y gumaling. Padre Salvi: Ginang, ang sugat ay walang kaugnayan sa sakit ng budhi. Ang kumpisal ay makapagliligtas ng isang makasalanan gaya ng alperes. Kung nakapangumpisal siya y nakaligtas sana siya sa pambubugbog ng asawa. D.Victorina: Mabuti nga sapagkat walang hiya ang babaeng iyon!! Padre Salvi: Ibig kong mangungumpisal muli si Maria Clara para tuluyang gumaling. Bibigyan ko siya ng viatico. [Napag-isa sina Sinang at Maria Clara sa loob ng silid ng dalaga. Isang pildoras ang ibinigay niya para inumin ni Maria Clara.] Maria Clara: Hindi pa ba akong sinulatang muli? Sinang: Marahil ay abala si Crisostomo upang mabigyan ng kapatawaran ng arsobispo sa kanyang excomunion. Maria Clara: Nais ko siyang sulatan para sabihing limutin na niya ako.. Kabanata 45: ANG MGA PINAG-UUSIG [Naglalakad ng banayad ang isang lalaki sa loob ng kagubatan sa tanglaw ng malamlam na buwan] Rebelde: Sino ka? (sabay kasa ng rebolber) Elias: Nariyan po ba si Kapitan Pablo? Pakisabing hinahanap siya ni Elias.

Rebelde: Ikaw si Elias? (ibinaba ng lalaki ang rebolber) Sumama ka sa akin. [Nagtungo sila sa isang tila yungib ng kuta sa kagubatan ng mga rebelde. Naroon ang labindalawa hanggang labinlimang rebelde na ang mga armas ay tabak at itak. Isang matanda ang nakita ni Elias. Ang ulo y may bendang may bahid pa ng dugo] Elias: Labinlimang araw na mula ng mabalitaan kong kayo y nasawi. Hinanap ko kayo sa iba t ibang bundok. Ginalugad ko ang dalawang lalawigan para matagpuan kayo. Kap.Pablo: Pinilit kong tumakas kaysa dumanak ng dugo. Pinainan nila ako ng mga taong walang kasalanan. Elias: Ako y nagpunta rito upang sabihin sa inyo ang isang bagay. Nais ko kayong ipagsama sa lupain ng mga di-binyagan upang doon na manirahan ng mapayapa kahit malayo sa sibilisasyon. Maari po ba kayong sumama sa akin? Maaari tayong magturingan na mag-ama sapagkat kapwa tayo mga ulila na. Kap.Pablo: Elias, matanda na ako. Ginawa ko ang lahat upang makapamuhay nang mapayapa. Ngayon ako y pinag-uusig dahil sa isang buhong na lumapastangan sa aking anak na babae. Pinag-usig siya ng aking dalawang anak na lalaki. Ang salarin ay walang iba kundi ang kura. At dahil siya ay makapangyarihan at mas pinakikinggan, nagawa niyang baliktarin ang lahat. Pinagbintangan ang aking mga anak na magnanakaw ng malaking halaga sa kumbento dahilan para sila ay dakpin. Nakatakas ang isa kong anak na lalaki ngunit ang isa y ibinitin at pinagpapalo. Narinig ko ang kanyang mga daing subalit wala akong nagawa..Sapagkat ako y duwag! Duwag! Hindi napatunayan na nagnakaw ang aking anak at napatunayang pakana lamang ito ng kura. Ang tanging ipinarusa sa kanya ay ang ilipat ng lugar. Napalaya ang aking anak subalit baldado na siya at hindi nagtagal ay binawian din ng buhay. Ang isa ko pang anak ay nagtangkang maghiganti subalit nahuli siya ng mga guwardiya sibil at siya y pinarusahan. Sa labis na pagpapahirap sa kanya sa loob ng bilangguan, siya y nagpatiwakal. Dapat akong sumpain sapagkat ako ang pumatay sa kanila! Kung hindi ko sana sila pinigilang patayin ang kura, disinsana y buhay pa sila. Maaaring sila y pinag-uusig pero buhay pa sana sila. Kaya ako nawalan ng anak. At sa pamamagitan ng apoy, dugo at kamatayan ay maghihiganti ako. Elias: Ako po y may natulungan na isang binatang mayaman na nagmamahal sa bayan. Anak siya ng isang taong marangal na hinamak ng prayle. Kaibigan siya ng Kapitan Heneral. Sa aking palagay ay maaari natin siyang pagkatiwalaan upang tayo y makapaghatid ng ating mga hinaing. Naniniwala akong mayroon pa ring mga taong makatuwiran. At kung sakaling magpatuloy silang maging bingi, ibilang ninyo ako sa inyong samahan. Kap.Pablo: Batid kong marunong kang tumupad sa iyong pangako. Magtulungan tayo kung ganoon. Kapwa natin ipaghiganti ang ating mga kasawian. Elias: Pakaiwasan muna ninyo ang paglikha ng kaguluhan.

Kailangan nating may maipusta. Ikaw ang makakabatib niyan. ay bibigyan natin sila ng ti sasampung piso. At kung makakahanap pa kayo ng mga taong sasalakay sa kwartel. Hindi ba t kayo si Tarsilo at Bruno na anak ng lalaking namatay sa isang daang palong ipinarusa ng mga guwardia sibil? Kayo ang mga anak na hindi man lang inisip maghiganti? TARSILO: Huwag ninyong pakialaman ang buhay naming. Malalaman ninyo kung ano ang tugon ng binatang inaasahan natin sa loob ng apat na araw. TARSILO: Bruno. Bagamat pareho nating iniisip ang kapakanan ng ating kapatid. Paano ko malalaman ang sagot? Elias: Magpapunta kayo ng tauhan sa may baybayin ng San Diego. tiyak na makakamit natin ang katarungan. ang mga walang pera. lalo t iisiping malulusog ang mga pangangatawan ninyo.Pablo: Ipahayag mo ang hinaing ng bayan. BRUNO: Sa tingin ko ay tama ka Tarsilo. Kung hindi y ako ang unang mamamatay! Kap. May kapatid kaming babae na pinangangalagaan kaya hindi naming makuhang lumaban at maghiganti. .Pablo: Hindi ka maaaring mamatay. LUCAS: Ang perang hawak ko ay ipinahawak lamang sakin ni Don Crisostomo Ibarra. Sapagkat ikaw ang mamumuno sa oras na mamatay ako na sawing nasisiyahan sa kanyang paghihiganti. at tig dadalawang daang piso para sa inyo. magbibigay si Don Crisostomo Ibarra ng tig-iisang daang piso para sa kanila. At ito ay paunang bayad niya sa sinumang gustong magsilbi sakanya. KABANATA 46. Pakiusap. Elias. At kapag magtatagumpay kayo sa pagsalakay.Kap. ang mga walang kaya. [Nilapitan si Lucas] BRUNO: Magkano ba ang iyong mapapahiram na pera? LUCAS: Tatlumpung piso. pahiramin mo na kami. kailangan natin ng salapi. Napakalapit ng bundok para sa mga matatapang. Kung papanig siya sa atin. sumang-ayon na tayo sa mungkahi ni Lucas. BRUNO: Kaya nga kami humihingi ng tulong sa iyo. maari mo ba kaming pahiramin ng pera? LUCAS: Napakadaling pahiramin ko kayo. LUCAS: Hindi makuhang lumaban? Hindi talaga lumalaban ang mga duwag. Kailangan nating may maisugal.ANG SABUNGAN [Lumapit si Bruno kay Lucas] BRUNO: Lucas.

. [Hindi kumibo si Maria Clara at tinignan mula ulo hanggang paa si Linares] Ibarra: Ipagpatawad mo ang pagdating ko nang walang pakisabi.. bakit mo nga pla hinahanap siya? Ibarra: Ah. maayos lang din ako. eh ikaw po? Teka andito po ba si Kapitan TIyago? T. Ibarra: Ayos lang po tiya. Siya nga pala wala ang kapatid ko dito. Maria Clara.. Tiya Isabel: Talaga? Salamat naman at hindi kana escomulgado Ibarra. magpunta kayo sa sementeryo at sasabihin ko sa inyo ang mga hakbang na dapat isagawa. Mabuti ka na pala kaysa rati.O siya pasok ka muna sa loob Ibarra.. Napaudlot si Ibarra ng makita niya si Maria Clara at ang dalaga naman ay namulta habang si Linares ay namutla. andito si Ibarra. ganun po ba.. Ibarra: Salamat po tiya. impunto alas ocho.ibabalita ko po sana sa kanya na hindi na ako escomulgado.magkikita pa rin tayo Maria Clara. [Di nakaimik si Maria Clara at nakatitig lamang kay Ibarra na malungkot] Ibarra: Maari ba akong dumalaw bukas? Maria Clara: Ikalulugod ko ang iyong pagdalawa ( Mahinang pagkasabi) [Nagpaalam kay Tiya Isabel si Ibarra at umalis ng may pagkaalinglangan. Nakarating na siya sa ginagawang paaralan nang hindi niya namalayan] .] Ibarra: Ngayon lang ako dumarating at una kung ninais ay ikaw. Dala dala ko ang isang liham para sa kura. Mahaba-haba pa ang oras upang makahanap kayo ng mga kasamang babayaran. may pinuntahan siya. Binuksan ni Tiya Isabel an pintuan at nakita si Ibarra] Ibarra: Tiya Isabel! Tiya Isabel: O Ibarra!(Masaya) [Nagyakapan ang dalawa] Kamusta ka na? Buti naman at napadalaw ka. Tiya Isabel: (Habang naglalakad pa loob sa bahay. [Napalingon si Maria Clara kay Tiya Isabel habang nilalaro niya ang tagang abaniko. Isabel: Buti naman kung ganun..Sa makalawa ng gabi.. Ninais ni Maria Clara na tumindig ngunit di niya iyo nagawa dahil sa kahinaan. hindi na siya escomulgado. Nakatayo sa may bintana at nagkukumpol ng rosas at sampaga si Linares. ituloy na lamang ni ang paglaro at binayaang malaglag ito sa sahig. KABANATA 48-ANG TALINGHAGA [Si Ibarra ay pumunta sa bahay ni Kapitan Tiyago. Sa ibang araw ko na ipapaliwanang sa iyo lahat. malakas ang pagkasabi): Maria Clara!....

Nakausap ko po ang pinakapuno nila.(pagkatapos ay lumapit kay Elias na nagiisang naglululan ng bato sa kariton) Elias: ibig ko po sana kayo y makausap ng ilang oras. Kakaiba ang takbo ng yong isipan. marami pong takot na alamin kung ano talaga ang pinagmumulan ng pagkakaramdam. ELIAS: Malinaw po ang hinaing nila. maari po bang tayoy mamangka sa baybay ng lawa mamayang hapon upang mapagusapan natin ang isang napakahalagang bagay? [Tumango na lang si Ibarra ng makitang dumarating si Nyol Julian at lumayo na din si Elias. seguridad sa bawat isa. Gusto nila ang respeto sa dignidad ng tao. IBARRA: Hindi kita nakikilala pero nararamdaman kong hindi ka ordinaryong mamamayan. Humihingi sila ng reporma sa military. pakikuha ng talaan ng mga magagawa. [Ngumiti lamang si Ibarra pagkatapos ay nakita si Elias na kasama ng mga mangagawa.. Tahimik dito at walang makakarinig. Maaari ko ring kausapin ang Kapitan Heneral pero wala siyang awtoridad upang ipakilala man lamang ang mga repormang binabanggit mo. ELIAS: Naniniwala rin kayo sa pangangailangan ng kasamaan? IBARRA: Ang bansa ay may malalang sakit. kailangan ang isang nakakapasong gamot..ANG TINIG NG MGA INUUSIG [Papalubog na ang araw nang dumating si Crisostomo Ibarra sa dalampasigan.. Totoo ngang maraming depekto ang ating paligid pero higit na lalaki ang depekto kung babaguhin nating lahat ito. pang-unawa ng military at pagbawi sa mga pribilehiyo ng mga samahang karaniwang umaabuso. Ngayoy mapanatag na kayong makagagawa. Nagkamay sila at naupong magkaharap. Kailangan . IBARRA: A. ELIAS: Ang nakakapasong gamot ay pansamantalang medikasyon lamang sa pinakaugat ng sakit.Ibarra: Ibinabalita ko sa inyo na akoy hindi na escomulgado sapagkat pinatawad na ako ng arsobispo. Totoo na maaari kong kausapin ang mga kaibigan ko sa Madrid upang gumawa ng talumpati. Siniyasat ang talaan at nakitang wala ang pangalan ni Elias] KABANATA 49.. Totoong may mga depekto ang pamahalaan pero gumagamit ng kasamaan ang pamahalaan sapagkat kailangan nitong magtagumpay. Ang hirap. Maibabalik ko kayo sa pampang sa loob ng isang oras.. Upang malunasan. sa simbahan upang ipatupad ang hustisya. Nakita niya kaagad si Elias na naghihintay sa nakatigil na Bangka. IBARRA: Mga reporma? Sa paanong paraan? Kailangang linawin nila.ano ang sasabihin mo at nagyaya kang mag-usap tayo ngayon? ELIAS: Ako po ang napakiusapang magdala ng mga hinaing ng mga api. Nyol Julian: Di po naming pinapansin na ang excomunion sapagkat kaming lahat po ay escomulgado na. Nagsimulang sumagwan si Elias] ELIAS: Ikinalulungkot kong sa gitna ng dagat tayo mag-usap. Yumukod si Elias at ipinahiwatig sa tingin na may sasabihin siya kay Ibarra] Ibarra: Nyol Julian.

magtanong po kayo sa matatapat na mamamayan. IBARRA: Maaaring hindi modelo sa kagandahang asal ang mga militar pero isang katotohanang dahilan sa pagkatakot. marami pong krimen ang hindi nalulutas ng militar. ELIAS: Hindi po ako sumasang-ayon dyan. Nagbigay siya ng amnestiya sa mga namundok na kriminal na nagbalik sa pinaggalingang lipunan. Sa munting kasalanan. Kailangan pong palakasin ang nagkakaramdam ng bahagi ng katawan at bawas-bawasan ang sobrang pamamalo sa katawan at pagpapakulong sa piitan na tiyakang mga medikasyon lamang sa sintomas ng karamdaman. Tiyak na sasabihin nilang abusado ang military. Nakalulungkot na wala tayong kinatawan kahit isa man lamang sa Parliyamentaryo. Dapat nating isiping ang mga namumundok ay mga tao ring may puso at kaluluwa. nakawan at patayan. Bukod diyan. Mabuti at may sarili akong paniniwala na hindi kaagad maiguguho. . Kampante po ang mga gwardiya sibil sapagkat bundat na bundat sila sa kwarter. titiyakin ko sa iyong susulatan ko ang aking mga kaibigan sa Madrid.pong maranasan ng mga taongbayan ang paggalang sa sarili. Pero sino ba ang humihingi ng mga repormang ito? Sila na mga kriminal o malapit na maging kriminal at hindi ang nakararami sa mga mamamayan? ELIAS: Hindi po sila kriminal noon. hindi ko na malaman kung isip o puso ang susundin ko. IBARRA: Kailangang pag-aralang mabuti ang mga daing at hinihinging reporma ng mga hindi kuntento. Kailangan silang unawain. Nanindigan silang. Kailangan silang damhin. Kailangang-kailangan ang isang grupo ng mga kilalang Pilipino na pakikinggan ng pamahalaang Espanya. Naging kriminal po sia sapagkat pilit na inagaw sa kanila ng mga makapangyarihan ang kanilang kapayapaan. IBARRA: Kapag hininaan mo ang mga military ng bawat bayan. Lalo pong dumarami ang mga kriminal sa sobrang pananakot ng mga militar. Wala silang pakialam kung ikaw man ay mawalan ng karapatan. ang bilang ng mga kriminal ay nababawasan. pipilayin mo ang seguridad ng mga taongbayan. ELIAS: Labinlimang taong prinoprotektahan ng militar ang bayan pero nakikita ninyo ang mga problemang panlipunan: mga krimeng hindi naman naiimbestigahan. tiyak na gagawin nila. Hindi karahasan na naglalayo sa respetong personal. Kaya ang nangyayari. Kapag napatunayan kong hindi nabibigyan ng hustisya ang maraming mamamayan. IBARRA: Ang makabayang organisasyon sa Espanya ay tumutulong mismo sa Espanya. nag-isip-isip sila. Nakatutuwa ang ginawa ng dating Heneral de la Torre. IBARRA: Sa tono ng pagsasalita mo. Kakaunti po ang mga nadidismaya sa bansang iyan di tulad ditto na isang bansang puno ng alitan. sila mismo ang magbibigay ng proteksyon para sa kanilang sariling kapakanan. Wala rin pong respeto ang mga militar na ito sa pag-aari ng iba. Bukod sa mga pagkukulang at mga kasamaang iyan. mabubulok ka sa bilangguan. ELIAS: Huwag po ninyong ikumpara ang Espanya sa Pilipinas. Kung ano ang maibigan nila. tumatakbo ang mga kriminal sa bundok at nagsasama-sama. Sa dahilang hindi sila maprotektahan ng mga awtoridad.

ako na ordinaryong mamamayan lamang ay nagdadalawang loob ngayon sa aking paninindigan. tulad ng pagmamahal mo sa kanya.Kailangan sigurong sabihin ko sa kanila na sa halip na magtiwala sa sarili. parang humahanap ang bayan ng batong ipupukpok sa kaniyang bumbunan. isa lang po akong katutubo na maaaring pagdudahan sa anumang sasabihin. mababa. ELIAS: Hindi kayo naniniwalang dapat magkaroon ng reporma? Kayo na mula sa isang pamilyang nagdusa? Ang inyong ama. kundi dahilan sa siya ang pinanggagalingan ng kaligayahan ko sa buhay. Bagamat nakapag-aral ako nang kaunti. IBARRA: Hindi ko iniisip ang kalungkutang sinapit ng pamilya ko. Kailangan po ang pagpili sa isang grupo ng mga Pilipinong may obhektibong pananaw sa mga isyung panlipunan. Hindi po. Dumuduro sa puso.. walang dangal. Dapat lang na magkaroon ng ugnayan ang dalawang bansa. Hindi ako nakipamuhay sa mga kababayan natin kaya baka hindi ko alam ang tunay na mga pangangailangan nila. Ang nasabing ugnayan ay lalong magiging matagumpay sa tulong ng simbahan.kayo nakadanas na rin kayo ng sobrang kahihiyan. IBARRA: Mahal ko ang ating bayan Elias. Parang magnetong humihigop ang bawa salita mo. Dapat sigurong balikan ko ang mga sawimpalad at ipaggiitang baka mali rin ang paniniwala nila.. Kailangang baguhin lang nila ang mga istilo ng kanilang pamumuhay na malayo sa karangyaan. IBARRA: Masakit kang magsalita. Mukhang nagdadalawang isip ako ngayon kung tama o mali ang paninindigan ko. sumusugat sa damdamin. Mahal ko ang Pilipinas tulad ng pagmamahal mo. Di tulad ng mga Kastila na tinitingala. mga biktima sila ng kawalan ng hustisya. kailangang magtiwala sila sa Diyos. Dapat piliin ang nagpapahalaga sa katarungan at sa kagalingang panlipunan. IBARRA: Hindi natin kailangang malaman kung sino ang tama o kung sino ang mali. IBARRA: Anu-ano pa ang hinihingi nilang reporma? ELIAS: Ang reporma pos a simbahan. ELIAS: ikinalulungkot kong hindi ako magaling sa pagsasalita. hindi po dapat buwagin ang mga samahan ng pari ditto. Ang mga opinyon ko at mga pananaw ay hango sa mga aklat at hindi sa karanasan. ang inyong ninuno. Hindi ako naniniwalang kailangang magkaroon ng reporma.ELIAS: Maganda po ang naiisip ninyo. ELIAS: Nalulungkot ako sa mababa ninyong pagtingin sa pamahalaan at sa mga taongbayan. mukhang napapatangay ka sa agos ng damdamin. Dapat pong mapili ang mga Pilipinong may wagas na pagmamahal sa bayan. Kung ang mapipili ay mga buwayang matatakaw. Kung kayo mismo edukado ay yumayakap sa kakaiba ninyong opinyon. Katutubo lang ako. Higit na mahalaga sa akin ang seguridad ng Pilipinas at interes ng Espanya. Humihingi po ng proteksiyon ang mga api sa kawalang katarungan ng maraming pari sa simbahan. ELIAS: Naniniwala ba kayong kakalingain ng Espanya ang Pilipinas dahilan sa simbahan? IBARRA: Ganyan kalalakas ang mga prayle. Pero sa tingin ko.at ka. . Kahanga hanga ang paninindigan mo.

Diyan nakatago ang kasulatan n gaming pamilya. Tulungan mo ako Ginoo. [Kumilos sina Elias at Ibarra.SALVI: Huminahon kayo.. Anumang oras ay maaaring sumiklab ang pag-aalsa! Kailangan na ninyong umalis. Hayaan po ninyong isalaysay kong buung-buo ang pinagdadaanan kong buhay. IBARRA: Saan ako pupunta? May naghihintay sa akin? ELIAS: Kahit saang lugar.ELIAS: Kaligayahan? Sa kaniya naman po nanggaling ang aking kalungkutan. [Dali dali namang pumunta si Elias sa bahay ni Ibarra] ELIAS: Natuklasan na magkakaroon ng isang malaking pag-aalsa at kayo ang nakatakdang mapahamak sapagkat isisigaw ang inyong pangalan ng mga manghihimagsik na bayaran. ELIAS: Siya ang dahilan ng kasawian ng aming angkan. ALPERES: [kinuha ang rebolber] Sino ang taong huhulihin ko? P. Isang babae ang nangumpisal na ngayong gabi. Kayo ang itinuro sa akin ng Diyos para makapaghiganti. sana y hindi ninyo malimutang banggitin ang aking ginawa. Sunugin ang mga kasulatan. IBARRA: Si Maria Clara? Hindi.umiibig may kayamanan kinikilala nabubuhay! Nabubuhay! . ganap na ikawalo ay sasalakayin ang kwartel.WALANG LIHIM NA HINDI MABUBUNYAG [Padre Salvi nagmamadaling tumungo sa tahanan ng alperes] P.mabuti pang mamatay na lang. IBARRA: Paano kung ako ang magsuplong ng pag-aalsa? ELIAS: Iisipin nila kayo y taksil at ipinain sila para mahuli. Huwag na kayong magalinlangan pa. Pinunit ang ilang kasulatan at itinago ang iba] ELIAS: Nakikilala po ba ninyo si Don Pedro Eibarramendia? IBARRA: Siya ang lolo ko sa tuhod. Padalhan ninyo ako ng apat na guwardiya sibil at pasabihan din ang mga bantay sa mga daungan... Tungkulin ninyo iyan at sapagkat kayo ang tatanggap ng medalya sakaling magtagumpay kayo.sa Maynila o sa bahay ng isang makapangyarihan upang hindi nila masabing totoong may kinalaman kayo dito. Kailangang maging maingat kayo upang sila y mahuli. Ibukod ninyo ang sulat ng aking ama na lalong magpapahamak sa akin. [Niyugyog ang balikat ni Ibarra] Tingnan ninyo akong mabuti! Tingnan ninyo ang mukhang ito na punung-puno ng pagtitiis! Samantalang kayo y nabubuhay. tumakas at maghintay kung ano ang mangyayari yan ang dapat mong gawin. Ang dapat ay paghandaan ninyo ang pagsalakay nila.SALVI: Ngayon ninyo mapapatunayan ang kahalagahan ng mga prayle. KABANATA 54. Magkakaroon ng isang malaking pag-aalsa. papasukin ang kumbento at papatayin ang mga Kastila. Ginoo.

Naglabasan mula sa komedor sina K.Isabel ang mga dalaga sa kwarto. [Sumilip sa bintana si Ibarra at nagkasa ng baril. Kinuha din nito ang larawan ni MC. Kung nangangako kayong hindi kayo tatakas ay hindi naming kayo igagapos. Nagkunwari siyang umalis ngunit ang totoo ay umikot lamang at dumaan sa bakod. Kumuha siya ng papel at binuhusan ng gas mula sa ilawan at sinilaban.TIAGO.] ALPERES: Padre kura. Nanaog din si Ibarra kahit na pinigilan ni T. GS: Sa ngalan ng Hari ng España. Umakyat si Elias sa bintana at pumasok ng silid ni Ibarra. Saglit pa ay pinagbuksan niya ng pinto ang mga ito] GS: Hinuhuli namin kayo sa ngalan ng hari! Ibarra: Bakit? GS: Sa kwartel na kayo magtanong.Isabel. ] CHAPTER 57. Tumalon si Elias mula sa bintana. Ito y kaluwagang ibinibigay sa inyo ng alperes.[Nakita ni Elias ang iba t ibang armas at bumunot siya ng dalawang balaraw. Nagyakapan sina Maria Clara & Sinang habang panay ang usal ng dasal ni Tiya Isabel. Nagmadali sa paglalakad si Ibarra hanggang sa nakarating sa kanyang bahay] IBARRA: Ihanda ang aking pinakamabilis na kabayo at pagkatapos ay matulog na kayo. Kinuha niya ang baril at mahahalagang bagay at isinilid sa sako at inihulog sa bintana.ISABEL & LINARES. Pumasok ng bahay si Ibarra na nakasuot pangluksa at bakas ang matinding kalungkutan. at LINARES ngunit nagdahilan si Maria na wala siyang ganang kumain kaya niyaya niya ang kaibigang si Sinang sa piyano. Nangangatpg na napaupo sa isang sulok ang Pari.TIAGO. [Naisipan ni Elias na bumalik sa bahay ni Ibarra. [Pinapasok ni T. buksan ninyo ang pinto. manaog kayo! Wala ng panganib.ANG KAGULUHAN [Oras ng hapunan at magkakasalo sina K. Nasa bulwagan at hindi mapakali si P.SALVI.T. Nalaman niya sa mga utusan ang nangyari sa kanilang amo.] [Tumugtog ang orasan at sumapit na ang ganap na ikawalo ng gabi. Pagkasabi ni Elias ng anong gagawin ko? ay nagtakbong bumaba ng bahay ito at iniwan si Ibarra] KABANATA 55.ISABEL. T. Napilitang manaog si Padre Salvi. Tinangkan lapitan ni Maria Clara ang kasintahan ngunit narinig ang magkakasunod ng putok ng baril.ANG MGA TALUNAN Alperes: Ito ang buong tapang na nanlaban at nag-utos sa mga kasamahan na tumakas! ( iniharap ang anyong malunkot na si Tarsilo) Ano ang ipinangako sa inyo ni Crisostomo Ibarra para salakayin ang kuwartel kagabi? .

Una ko pa lamang nakita iyang si Ibarra ay naniwala na akong isa siyang Pilibustero. Kapitan Tiago: Ano pala ang sabi ng Kapitan heneral sa kalagayan ni Crisostomo Ibarra? Dona Victorina: Iminugkahi ng pinsan kong si Linares na Siya s bitayin. ngunit di siya binigyan ng pagkakataong magsalita ng donya) Dona Victorina: Wag mo nag ipaglihim sa amin. Doon sila mabubulok. .(tututol pa sana siya. Natatakot subalit nagkunwaring walang nakikita si Padre Salvi] Tarsilo: Patayin na ninyo ako kung totoo kayong kristiyano.(sabay tawa) Linares. iha. (humalik sa pagbati si Ma. (nakita ng donya na paparating si Ma. Ikaw ang tagapayo ng Kapitan at.. Hanapin ninyo ang inyong dalawang kasama.Clara: Mawalang galang na po.ANG KASAL NI MARIA CLARA [Nag-uusap sina Tiya Isabel at K. Ikaw talaga ang dinadalaw namin.! (Pasigaw na sinabi nito kay Alperes) Alperes: Sino ang inyong mga kasabwat? Dalhin yan sa mga bangkay! Kilala mo sila? (ipinakita kay tarsilo ang bangkay nina lucas at kapatid na si bruno.) [Hindi nagsalita si Tarsilo at sinimulan ang pagpalo sa kanya. [Walang makuha na anumang impormasyon at hindi napaamin si Tarsilo kaya ito ay itinimba na sa balong nakakasulasok ang amoy. Ang huling lumabas ay si Ibarra na walang gapos ngunit nasa pagitan ng dalawang guardia sibil. Hindi. Clara) : Clarita.. Napaiyak si Doray at aktong yayakapin ang asawa pero pinigilan ng guardia sibil... Ma.Tiago ng biglang dumating ang mga Espadañas] Dona Victorina: Malaki talaga ang nagagawa ng isang may kamag-anak na nanunugkulan sa pamahalaan.Tarsilo: Iginanti lang naming ang aming ama na pinatay ninyo sa palo. Mabuti naman at nakita kita. Hindi natagalan ng lalaki ang pagpapahirap at kalupitan hanggang sa napugto ang hininga nito] KABANATA 58. Inuhulog namin sila sa bangin kahapon.Di ba? Dahil diyan ay nakakapaglabas-masok sa loob ng palasyo ng kapitan heneral . Clara at bumati sa mga panauhin) :Kaya kami nagpunta rito ay upang mapag-usapan na ang mga hindi natapos na pag-uusap noon.ANG MGA ISINUMPA [Inilabas ang mga bilanggo sa pangunguna ni Don Filipo Lino na nakuha pang batiin nang nakangiti ang asawang si Doray. pinsan.babalik na po muna ako sa aking silid. Kusang nagpagapos si Ibarra] KABANATA 60.

Kasali din si Tinyente Guevarra. [Sa umpukan ng kalalakihan ang usapan ay tungkol sa paglipat ng kura sa Maynila] Lalaki 1: Kura. Masyado syang nanalig sa kanyang iniharap na kasulatan.Nangunguna sa mg bisita sina Pari Salvi.(Tiningnan lang siya ng Donya habang papasok siya sa silid) Dona: O siya Tiago. mauuna na kami! Kapitan tiago: Sige. dapat nang matuloy ang kasalan ni Ma. bakit pop ala kayo napalipat sa Maynila? Kura. (Tumingin si kapitan tiago kay tiya Isabel) Kapitan Tiago: Ipagsabi mong magdaraaos tayo ng isang piyesta. Kinilala niya na kanya ang sulat na ito. May malabong mga pahayag at talata na ipinagpapalagay na ito y naglalaman ng mga pagbabanta laban sa pamahalaan. . Kung ang mga tagausig ay hindi nagbigay ng ibang pakahulugan sa mga kasulatan at ebidensyang iniharap niya. pari Sibyla. Lalaki2: Ano nga po pala ang mangyayari sa pilibustero? Alperes: Kung si Crisostomo Ibarra ang iyong tinutukoy. Ako y wala nang gagawin dito kayat minarapat kong maglagi sa Maynila. Ang sulat ay ibinigay sa isang babae bago siya pumunta ng Europa. sa paniniwala ko y dapat siyang bitayin gaya ng mga salarin noong himagsikan sa tanong 1872. Crisostomo. naniniwala ako na maaring mapawalang sala si G. ganap n ikawalo ng gabi ay napuno ng panauhin ang bulwagan ng bahay ni Kapitan Tiago. (napangiti ang Donya sa narinig) Dona: Maganda yan! O siya. Lalaki3: Ano ang nais ninyong ipakahulugan? Tinyente: Sinabi ng manananggol na ayon sa salaysay ng mga tulisan na kailanman ay hindi nakipagunawaan sa kanila si G. Crisostomo manapa y kaaway niya ang taong nagngangalang Lucas.Nagpahuli ng dating sina Donya Victorina at Alfonso sa paniniwalang sila y importanteng tao. Clara at ng aking pinsan. Isang sulat lamang ang naging batayan ng mga tagausig laban kay Crisostomo Ibarra. Salamat sa pagdalaw. Scene 2: Kinabukasan. Alperes: Ako man ay aalis na rin sa bayang ito upang pamunuan ang isang pangkat na magyayao t parito sa iba t ibang lalawigan para puksain ang rebelyon at pag-aalsa. Padre Salvi: Paano nakarating ng sulat sa mga tagausig? Lalaki1: Malamang ay natakot ang babaeng binigyan at kusang isinuko ang sulat sa mga tagausig. Tinyente: Ang sa aki y dapat siyang ipatapon.

Ma. Ma. Tumayo siya at pumunta sa asotea. Ngunit hindi ko malilimot ang naging sumpaan natin. Ang kinikilala kong ama ay hindi ko tunay na ama. Clara at nagpahatid sa kanyang silid] Ma. Ibinigay sa akin ng taong nakakabatid ng aking lihim ang sulat na ito kapalit ng sulat mo sa akin. . Palalayain na kita. Clara: Oo. Biglang nakaramadam ng pagkahilo si Ma.Clara: Crisostomo Ibarra: Ako nga. Nagpunta ako rito para tuparin ang pangakong iyon bagama t ikaw ay hindi tumupad sa ating sumpaan. napilitan akong ipagpalit ang sulat mo nang hindi ko nalalaman kung saan nila iyon gagamitin.Clara: Mawalang galang na po. magagawa mo pa kaya akong libakin? Ibarra: Maria. Ibarra: Ikakasal ka na.Clara: Patawarin sana ako ng alaala ng aking ina sa sasabihin ko sayo. [Patuloy na kumakatok si Kapitan Tiago sa pintuan ng silid ngunit ayaw itong pagbuksan ng dalaga. Hindi ako maaaring magpakasal sa iyo sapagkat ibubunyag ang lihim na iyan. Matutuklasan ang naging kataksilan ng aking ina at masisira ang dangal ng kinikilala kong ama. Wala akong maaring gawin kundi ang magtiis upang patuloy na maitago ang lihim ng aking pagkatao.Clara: Totoo ang lahat ng aking sinabi. nakita ang bangka malapit sa kanilang bahay at nagulat siya ng makita ang isang lalaking papalapit sa kanya.] Ma. Ngunit alang-alang sa alaala ng aking ina. Ngayon. Clara] Tinyente: Mabuti ng ginawa niyang pagbibigay ng sulat.Lalaki2: Marahil naman ay nalaman ng pamahalaan ang tungkol sa sulat at pinuntahan nila ang napagkamalang binigyan. Natuklasan ko sa gitna ng aking karamdaman ang aking tunay na pagkatao. [Biglang nilapitan ng tinyente ang papalapit na si Ma. Iyon ang gustong mangyari ng kinikilala kong ama. Ibarra: Kailangan mo ng katibayan. Minahal at inalagaan niya ako kahit hindi niya tungkulin kaya t bilang ganti ay kailangang sundin ko siya. isa kang anghel Clara: Maligaya akong marinig na pinaniniwalaan mo na ako. Totoong pinagtaksilan kita. [Napatingin ang mga lalaki sa dalaga. Kailangan kong makipag-isang dibdib upang hindi maibunyag ang aking lihim. Sa bangkay ng aking ina ay nangako akong paliligayahin kita anuman ang aking maging kapalaran. May sulat na iniwan ang aking ina. Nakatitiyak kayo ng magandang kapalaran.

Ibarra: Mangingibang bansa? Elias: Sa ibang bansa ay makakapamuhay kayo ng tahimik. Ibarra: May katwiran ka. Ngayon ay tinutugis na nila kayo at itinuturing na kaaway. Elias: Hindo ako magiging maligaya sa ibang lupain. Ibarra: Pero bakit pinaaalis n yo ako? Elias: Sa ibang bansa ay maari pa kayong magtagumpay. Nagbalik na siya sa bangka kung saan naghihintay si Elias para itakas siya. Aaminin ko ang aking pagkakamali dahil ako y taong umaayon sa takbo ng panahon. [Hinawakan ng dalaga ng dalawang palad ang ulo ng binata at masuyong hinagkan sa labi] Clara: Paalam. Patawarin ninyo ako sa aking masasakit na sinabi pero iyan ang totoo. Naniniwala ako na iniibig ninyo ang bayan sapagkat wala pa kayong dinaranas na paghihirap. Crisostomo.ANG PANUNUGIS SA LAWA [Mabilis na sumasagwan si Elias patungong San Gabriel] Elias: dadalhin ko kayo sa bahay ng isa kong kaibigan sa Mandaluyong. gutom at paguusig. Ngunit gusto kong malaman mo na minsan lamang ako umibig at hindi na ito maaangkin ninuman. Sila ang inyong pinanigan. Kung daranasin ninyo ang ibayong hirap ay baka dumating ang araw na itakwil ninyo ng sariling bayan. Hindi magtatagal malalaman nila ito. Maria. kabataan at karunungan. Sumama kayo sa akin sa ibang bansa at magturingan tayong magkapatid. Tayo y kapwa sawimpalad sa sarili nating bayan. ngunit hindi ninyo ako pinakinggan. Marapat lamang na ibalik ko sa iyo ang inyong yamang nawala. Ihahatid ko doon ang salapi ninyo na itinago ko. Malinaw na sa akin ang lahat ngayon na ang ating bayan ay may nabubulok na sakit na . Subalit isang araw na maranasan ninyo ang hirap. Dito ko nais magtiis at mamatay. Ano ang manyayari sa iyo? Ibarra: Tumakas lang ako. Marami kayong kaibigan sa Espanya at matutulungan kayo para kayo y mapatawad. Ibarra: Iniligtas mo ang buhay ko ng dalawang beses sa kabila ng kasawian ng iyong angkan sa aking angkan. Magagamit ninyo iyon sa pangingibang bansa. Humingi ako ng tulong sa inyo para sa mga sawimpalad. Ibarra: Hindi totoo yan! Wala akong ibang inisip kundi ang kapakanan ng bayan.Ibarra: Ano ng ibig mong mangyari? Clara: Madilim ang hinaharap. naniniwala akong itatakwil ninyo ang bayang ito. Elias: Hindi ninyo ko nauunawaan.] KABANATA 61. [Ayaw niyang iwan ng kasintahan ngunit kailangan na niyang umalis. Ang pag-ibig sa bayan ay turo ng inyong ama sapagkat nasa inyo ang kayamanan. elias.

Huwag ka lamang magsasakay ng maski na sino sapagkat may isang bilanggong nakatakas na ngayon ay pinghahanap. Elias: Makinig kayo sa aking sasabihin. Kung siya y iyong mahuhuli tiyak na magagawaran ka ng gantimpala. Ibarra: Marapat siguro na tayo y maghimagsik. Maaari ba ninyo akong ihatid sa bundok? [Nagpatuloy sa pagsagwan si Elias] Ibarra: Andito na po tayo sa Sta. Kaya huwag kang pakakatiwala. Mayaman kayo at maaari kayong makapagbayad ng iyong makakasama.napadaan sila sa harap ng polvorista.. Ngunit baka ang maliliit na tao lamang ang masaktan.Salamat [Nagpatuloy na sa pagsasagwan si Elias at saka lumihis ng landas.kailangan ng panlunas. kaunting kalayaan at katarungan lamang ang hinihingi ng mga sawimpalad at hindi ang pagtatakwil sa Espanya. Ibarra: Kung ganoon ay gagawin ko itong mag-isa. Gaya ng sinaba ko sa inyo noong una. Ana. Elias: Sige po. Pumasok ang bangka sa may ilog beata] Elias: Liliwas tayo para mapagkamalan akong taga-penafrancia. Hindi ako papayag na matapos akong maging matapat sa bayan at naghangad ng kagalingan ay ito ang igaganti sa akin. silay pinatigil ng bantay] Bantay: Saan ka nanggaling? Elias: Nirasyunan ko po ng damo ang kura at ang hukom sa maynila. Elias: Natuklasan na nila ang iyong pagtakas. Nagyaon ay halos nawawalan na tayo ng pagasa nawawalan na tayo ng pananalig sa Diyos. [Pinahiga ni Elias sa bangka si Crisostomo at tinakpan ng maraming damo. Elias. Bantay: Sige. Elias: Pano ko siya makikilala? Bantay: Nakalebita at mahusay magsalita ng wikang kastila. Kailangang mailantad ko sa bayan ang kaapihang ito kung hindi y walang kabuluhan ang paghahangad ng kalayaan. Wala nang natitira kundi hingin natin ang ating karapatan at lakas. Tatlong daan taong silang nagpasasa sa atin habang tayo y naging sunud-sunuran sa kanilang pang-alipusta. [Nakita nila sa harapan ng palasyo na nagkakagulo ang mga kawal. . Isang kanser ng lipunan na kailangang gamutin at sugpuin. Akong nagtatanggol sa bayan ay isa na ngayong pilibustero.maari ka nang magpatuloy.

Madalas akong magpunta rito noong nag-aaral pa ako para dalawin ang kapatid kong babae. Elias: Hindi tayo magtatagumpay. Ang lahat ng alaalang iyon ay hindi na maibabalik pa. Nandito ako para masaksihan ang kasal mo..Elias: Ito ang lugar kung saan ginugol ko ang maraming masasayang araw. Sumisid si Elias at di na muli pang lumitaw. Sinundan pa iyon ng isa pang putok] Elias: Magkita na lamang tayo sa Noche Buena. [Isang punglo ang humaging sa tubig. sa libingan ng inyong nuno.ANG PAG-AMIN NI PADRE DAMASO [Nakatingin si Maria Clara sa pahayagan na nagbabalitang nalunod si Ibarra. gusto kung lumaban. Humiga kayo at tatakpan ko kayo ng bayong.] KABANATA 62. anak? Bakit namumutla ka? [Walang imik si Maria Clara] Padre Damaso: Wala ka na bang tiwala sa akin na inaama mo? Sabihin mo sa akin kung ano ang nangyayari sa yo.wala tayong sandata. Hinahabol sila ng isang palwa. Nakita ni Elias ang isang bangka na papalapit sa kanila lulan ang mga guwardiya sibil] Elias: Crisostomo. Nakita nilang may bahid ng dugo sa tubig baybayin ng pampang. Maria Clara: Mahal pa ba ninyo ako? (lumuhod sa harap ni Padre Damaso) Tulungan ninyo ang aking ama para di matuloy ang aking kasal! Noong buhay si Ibarra. [Nagpatuloy sila sa pamamangka hanggang sa marinig nila na may isang tinig na sumisigaw. Ibig kong mabuhay para marining kahit paano ang mga bagay tungkol sa kanya pero ngayon patay na siya bakit pa ako mabubuhay at magtitiis? . [Pagkasabi niyon ay tumalon na sa tubig si elias. Lumaban na lang tayo.ililigaw ko sila. Makalipas ang ilang oras ay umalis na ang palwa at mga sibil. (Inabot ang kamay para hagkan ng dalaga) May sakit ka na naman ba. Dinatnan siya ni Padre Damaso sa ganoong kalagayan] Padre Damaso: Natakot ka ano? Hindi mo inaasahan ang aking pagdating. umasa at manalig. (Mas mabilis na ang pagbangka ni elias) Kayo na ang mamangka sapagkat tatalon ako. Ibarra: Huwag kang umalis. Palagi niya akong binibigyan ng kanyang mga gawang burda at may kasama siyang magagandang dalaga.. mahuhuli tayo. Lulundag ako sa tubig para ako ang kanilang tugisin. Sunod na putok ang pinakawalan ng mga ito kay Elias. [Nakarating sila sa malapad na bato at magbubukang liwayway na nang marating nil ang lawa] Elias: Iyan ang palwa. Nakita ng palwa at guwardiya sibil ang naglalangot na si elias at kanilang tinugis.Ang isip ay nasa kawalan ng sandaling iyon.

Pagpalain mo ang anak ko! (sigaw ni padre damaso) Ayokong mamatay ka magmamadre ka! Diyos ko! Talagang narito ka nga nagpaparusa ka.NOCHE BUENA Basilio: Gantihan po sana kayo ng Diyos sa inyong kabutihang loob. Ngayong Pasko po ay gusto ko sanang umuwi para makita ang aking ina at kapatid. ang buhay na misteryong nakakubli sa mga pader ng kumbento. Kumbento o sementeryo lamang ang aking pagpipilian. anak o. Padre Samaso: Anak ko patawad. Maria Clara: ang kumbento o ang kamatayan! Padre damaso: Diyos ko! Diyos ko! Pinarurusahan mo ako. Mahalin ang binata kahit sino man sya. Ibg ko na ring mamatay o maging madre. Humiling ka ng iba pa. walang sinumang tatawag sakin ng asawa. [Nagulat ang lahat ng makita si Sisa] Don Filipo: Hindi ba t nasa bahay siya ng isang manggagamot? Magaling na ba siya? . Ang pinsala ninyo y ang sunugin lamang ang inyong mga aklat samantalang ang iba nating kababayan ay higit ang tinamong pinsala. Maria Clara: Mahal mo palay ako y wag mong hayaang ako y malungkot hambangbuhay.. Basilio: Tiyak na naghihintay ang kalooban ng aking ina sa paghahanap sa akin. Hindi ko sinasadya ang kalungkutan mong ito. ng kaligayahan.. [Mabilis na umalis si Basilio bagama t may tali sa paa at paika-ika kung maglakad] [SAN DIEGO] Kapitan Basilio: Maswerte kayo t napawalang sala kayo. Matanda na ako maria. pati ng kaligayahan mo. Babalik po ako dito at ipagsasama ko ang aking kapatid. Hindi na kita mapangngalagaan. Matanda: Hindi ka pa lubusang magaling at lubhang may kalayuan ang inyong bayan. Mahihirapan ka pang makauwi sa inyo. wag lang ang kumbento.( bulong ni padre damaso na malungkot na umalis) KABANATA 63. Wala namang gusto ang ama ko kundi malalaking ugnayan sa mga nasa poder. Pero ngayong patay na siya. Patay na siya.Padre Damaso: Hindi hamak na nakahihigit si Linares kay Maria clara: Maaari akong magpakasal kaninumang noong nabubuhay pa si Crisostomo. Padre Damaso: Isang madre! Isang Madre! Hindi mo lamang alam. Ito y dahil mahal kita. Ibig ko lang mabigyan ka ng mabuting kinabukasan. Kayo po ay maraming anak subalit kami y dadalawa lamang na magkapatid.

Kapitan Basilio: Natatakot ang manggagamot na siya y mapagbintangang kaibigan ni Crisostomo kaya pinaalis sa kanyang bahay si Sisa. Elias: Nasugatan ako at may dalawang araw na akong hindi kumakain o umiinom man lang. Pag-angat ng ulo ni Basilio nakita niya si Elias] Elias: Sino ang babaing iyan? Basilio: Siya po ang aking ina. Kumuha ng tubig si Basilio at winisikan sa mukha ang ina. Makailang ulit na nadapa at bumangon si Basilio pero hindi pa rin siya tumigil sa pagsunod sa ina. Paika-ikang pinuntahan nito ang bahay ng alperes. Nagawa pang yakapin at halikan ni Basilio si Sisa. Anyong tatakas muli si Sisa subalit nagpatihulog na si Basilio. Sa gubat siya nakatira ngayon. Patay na si SISA. Narating nila ang libingan na nasa tabi ng puno ng balite. Nagbalik ang ulirat ni Basilio at nakita ang inang pinanawan ng malay. Hindi magtatagal at mamamatay rin ako. May pintuan ito na pilit binubuksan ni Basilio. batiin ninyo siya at huwag kalimutan ang mga nalugmok at nasawi sa dilim ng gabi. Pinagmasdan ni Sisa ang mukha ng bata at natigilan siya nang makilala ito. Hinabol ni Basilio ang ina pero binato siya ng isang babae sa daan. Niyakap ni Basilio ang malamig na bangkay ng ina. [Samantala ay nakauwi na sa bahay si Basilio at dinatnan iyong sira-sira at wala ang Ina. Inutusan ng babaing nasa bintana ang GS na papahikin si Sisa subalit kumaripas ito ng takbo nang makita ang mga bantay. Tinamaan ng bato si Basilio pero hindi ito tumigil sa pagsunod sa ina] Basilio: Nanay! Ako po si Basilio Nanay! [Nagsuot sa gubat si Sisa at sumunod pa rin si Basilio hanggang doon. Kayong mapapalad na makakakita. Sunugin mo ang aming bangkay ng iyong ina. Hinagkan at niyakap nang mahigpit ni Sisa ang anak hanggang sa napalugmok na rin ito. hukayin mo ang mga gintong ibinaon ko. Idinikit niya ang tainga sa dibdib nito hanggang sa sinakmal ng matinding pagkasindak si Basilio. Mamatay akong hindi ko man lamang nasilayan ang ningning ng bukang liwayway ng aking Inang bayan. [Pagkatingala sa langit ay kumibot pa ang mga labi na tila nananalangin hanggang sa unti-unting nabuwal sa lupa si Elias] . Ariin mo iyo at gamitin mo sa pag-aaral. Kung walang darating na sinuman. Tigmak ng dugo ang noo ni Basilio at nawalan ng malay tao. Napasigaw si Sisa at nagbalik ang alaala.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful