NOLI ME TANGERE KABANATA 1 ANG PAGTITIPON [Makikita si Tiya Isabel na nag-aabot ng sigarilyo at hitso sa mga dayuhang babae

habang ang mga babaing Pilipina naman ay kusang humahalik sa kamay ng matandang babae. Narinig ni Tiya Isabel na tila may nabasag na pinggan at mabilis nyang nakapagsalita ng..] TIYA ISABEL: Hesusmaryosep! Maghintay lang kayo mga bulagsak! [Nag-uusap ang isang grupo ng kalalakihan] P.DAMASO: Malaki ang pagkakaiba ng pamamahala dito sa Pilipinas kumpara sa Madrid. Makikita mo, ilang buwan ka pa lamang dito, masasabi mong tama ako. G.LARUJA: Ngunit.. P.DAMASO: (Malakas ang boses) Halimbawa y ako. Ako na 23 taon na nagdildil ng kanin at saging dito, ako lamang ang makakapagsalita ukol dyan. Huwag mo akong turuan ng retorika o teorya, kilala ko ang mga Indio. Pagdating ko dito nadestino agad ako sa isang maliit na bayan ng mga magsasaka. Nang malipat ako sa isang malaking bayan nang mamatay ang kurang Indio roon, nag-iyakan sila. Nahirapan ako sa dami ng regalo at inihatid pa ako ng banda ng musiko. G.LARUJA: Pero nagpapakita lamang yan ng P.DAMASO: Teka!Teka! Saglit lamang tumigil doon ang aking hinalinhan at alam mo ba nang umalis siya? Mas maraming naghatid sa kanya, mas maraming nag-iyakan, mas maraming tugtog at isiping mas madalas siyang mamalo at tinaasan pa niya ang bayad sa parokya. G.LARUJA: Pahintulutan niyo ako P.DAMASO: Lalo sa bayan ng San Diego, 20 taon akong nagserbisyo roon at ilang buwan lang iniwan ko. 20 taon! Walang magsasabing hindi pa sapat ang panahon iyon para makilala ang isang bayan. Ginoo, makikita niyo kung ano ang mga Indiong ito. Nang umalis ako y inihatid lang ako ng iilang matandang babae at ilang hermanos terceros! G.LARUJA: Pero hindi ko makita kung ano ang koneksyon nito sa pag-aalis ng monopolyo ng tabako. [Halos mabitiwan ni Damaso ang kopita sa pagkagitla at tinignan si Laruja mula ulo hanggang paa] P.DAMASO: Ano? Paano yon? Posible bang hindi mo nakita ang singlinaw ng sikat ng araw? Hindi mo nakita ang mga kabaliwan ng mga repormang mungkahi ng mga ministrong nasa Madrid? [Lumalim ang kunot sa noo ni Tenyente Guevara at umiwas papalayo si Padre SIbyla] P.DAMASO: Naniniwala ako tulad ng paniniwala ko sa mga ebanghelyo. Napakatamad ng mga Indio!

BINATA: Paumanhin sa inyo, Interesado akong mabuti sa sinabi ninyo. Talaga bang pagkasilang ay tamad na ang mga katutubo? O tama ang sinasabi ng mga bumisita rito na ginagamit nating mga Espanyol ang bintang na iyan upang itago ang sarili nating katamaran pati na ang kakulangan sa mabubuting patakaran ng pagpapaunlad ng ating kolonya? P.DAMASO: Bah! Inggit lamang iyan! Itanong niyo kay Laruja na kilala ang bayang ito tulad ko. G.LARUJA: Totoo nga! Wala nang tatamad sa mga katutubo rito. BINATA: Mga ginoo. Palagay ko y nasa tahanan tayo ng isang katutubo. P.DAMASO: Huwag kayong mabahala. Palagay ni Santiago y hindi siya katutubo. Iilang buwan lamang mag-iiba na ang inyong palagay kapag nakadalo na kayo sa maraming pista t sayawan dito o nakatulog na sa mga katre pagkakain ng maraming tinola. BINATA: Ang sinasabi nyo bang tinola ay isang klase ng prutas tulad ng lotus na sanhi ng pagkalimot ng mga lalaki? [Tumawa si P.DAMASO] P.DAMASO: Lotus o lotto! Wala kayong kaalam-alam. Ang tinola y sabaw na may pinaghalong upo o papaya at ginisang manok. Ilang araw pa lang kayo dito? BINATA: Apat na araw. P.DAMASO: Naparito ba kayo para maghanap ng trabaho? BINATA: Hindi padre. Gumastos ako para makilalang mabuti ang bayang ito. P.DAMASO: Pambihira talaga kayo Ginoo. Gumastos kayo para sa mga bagay na kalokohan. Nahihibang kayo! Maraming librong nasulat sa paksang iyan at pinag-iisipan lamang ng kapiranggot. P.SIBYLA: Sinasabi ng Reverencia na 20 taon ka sa San Diego bago mo iyon iniwan? Hindi kayo nanili roon? [Natigil ang kasiyahan ni P.DAMASO at pabagsak na sumandal sa malaking silya] P.DAMASO: Hindi! P.SIBYLA: Siguro y nakasasama ng loob ang umalis pagkaraan ng 20 taon sa isang baying kilala mo tulad ng iyong abito.Ako naman, malungkot nang iwan ko ang Kamiling gayong iilang buwan lamang ako roon. Pero alam ng mga nakatataas sa akin kung ano ang mabuti sa Orden at siyempre, sa akin. {Pinukpok ang kamay sa katangang-kamay ng upuan] P.DAMASO: May relihiyon man tayo o wala, Malaya man tayo bilang amo o hindi ang bayang ito y napasa-demonyo o nasa demonyo na nga.

[Pinukpok ulit ang kamao. Tumingin ang bulwagan sa grupo. Tumingala si Padre Sibyla. Lumakad lakad ang binata at G. Laruja] G.LARUJA: (Pabulong) Nag-init ang kanyang ulo. Hindi niyo siya tinawag na inyong Reverencia. P.SIBYLA: Anong ibig sabihin ng inyong Reverencia? Anong nangyari sa inyo? P.DAMASO: (Pasigaw) Sinasabi ko na ang lahat ng kaguluhan dito ay bunga ng pagkampi ng pamahalaan sa mga erehe na laban sa ministro ng Diyos. T.GUEVARA: [Bahagyang Tumindig] Ano ang ibig niyong sabihin Padre? P.DAMASO: [Pataas na tinig sabay titig kay T.Guevara na parang naghahamon] Ano ang ibig kong sabihin? Seryoso ako at sinasabi ko ang gusto kong sabihin. Kapag iniutos ng kura na hukayin ang isang bangkay sa libingan ng parokya, walang sino man, kahit ang Hari mismo, ang may karapatang makialam o maglapat kaya ng parusa..lalo pa sa isang Heneralito, ang Heneralitong sakuna! T.GUEVARA: [Patayo at sabay sigaw] Padre! Ang kanyang kamahalan, ang kapitan Heneral ang Vice Real Patrono! P.DAMASO: [Tumayo] May panahong kakaladkarin siya ng mga Orden pababa sa hagdanan ng palasyo gaya ng di kumikilala sa Diyos na Gobernador Heneral Bustamante. T.GUEVARA: Kailangang balaan ko kayo na hindi ako papaya sa ganyang paglapastangan. Kinakatawan ng Kapitan Heneral ang kanyang kamahalan, ang mismong Hari P.DAMASO: Anong hari ni hari-harian. Walang ibang hari kundi ang tunay na Hari! T.GUEVARA: Tumigil na kayo! Bawiin ninyo padre ang inyong sinabi o ipaaalam ko ito sa kanyang kamahalan bukas na bukas din. P.DAMASO: Bakit hindi pa ngayon mismo kayo lumakad? SIge na! Umalis ka na! Ipahiram ko pa sayo ang aking karwahe. P.SIBYLA: Mga ginoo! Hindi kayo dapat maguluhan o masaktan ang kalooban sa mga walang kwentang bagay. Ibukod ninyo ang sinabi ni Padre Damaso bilang tao at ang sinabi niya bilang pari. Ang mga sinabi niya bilang pari ay hindi dapat pagdudahan iyon ay ganap na katotohanan. Ang mga sinabi niya bilang tao ay dapat paghiwalayin din. Ang mga sinabi niya nang pagalit o mula sa bibig ay mga salita lamang at hindi dapat ikagalit: ang mga sinabi lamang niya mula sa puso ang makakasakit ng kalooban sapagkat may motibo. T.GUEVARA: Sa ganang akin, di man sinadya o may sanhi man ang mga sinabi, alam ko ang motibo Padre Sibyla. Batid ko ang mga motibo ngunit pakilinaw, Inyong Reberensya. Noong wala si Padre Damaso sa bayang iyon, pinayagan ng kanyang koadhutor na malibing ang isang napakamarangal na ginoo. Hindi nga nangungumpisal ang taong ito ako ma y hindi rin, ngunit ang sabihing siya ay nagpatiwakal ay malaking kasinungalingan at pag-alipusta sa kanyang pagkatao.

Umalis ako kanina para salubungin siya.[Tinalikuran si P. Walang kamag-anak ang yumao kundi ang kaisa-isang anak na nasa Europa. ano ba ang hitsura ng may-ari ng bahay? Gusto ko siyang makilala. G. Inilipat si Padre Damaso sa higit na mayamang parokya. [Iniabot ni Ibarra ang kamay kay Padre Damaso subalit hindi tuminag sa pagkakaupo ang pari] IBARRA: Patawarin po ninyo ako. Sabagay.LARUJA: Sabi nila y umalis hindi ko pa rin siya nakikita. G. P. Namutla naman si Padre Damaso] KAPITAN TIAGO: Ikinararanggal kong ipakilala sa inyo si Don Crisostomo Ibarra. Dumating sina Don Tiburcio & Donya Victorina] BINATA: Pakisabi nga.DAMASO: Hindi ka nagkakamali. sa totoo y ilan lamang ang nakaalam sa paghukay. Humalik si Tiago sa kamay ng 2 pari] KAPITAN TIAGO: Magandang gabi po sa inyo. ano pa man ang sabihin wari y nakinabang ka naman sa paglilipat sa yo. Magandang gabi po. Padre. Pero hindi ko naging matalik na kaibigan kahit kalian ang iyong ama. ipinag-utos na hukayin ang bangkay at inilibing kahit saan. [Tinanggal ni Padre Sibyla ang kanyang salamin. KABANATA 2 ANG BINATANG SI CRISOSTOMO [Natigilan si Padre Damaso nang makita ang binatang kasama ni Kapitan Tiago papasok sa bulwagan.GUEVARA: Kayo po ba ang anak ni Don Rafael Ibarra? . P. [Iniurong ang balak na makipagkamay ni Ibarra.DAMASO: Ano naman ang magiging pakinabang ko sa paglipat na iyon? [Unti-unting tumiwasay ang pagtitipon.SIBYLA: Paumanhin.DAMASO] Aba t nang malaman ng paring ito ang nangyari sa pagbalik nito sa parokya. Si Santiago ay mabuting tao. anak ng yumao kong kaibigan kararating palang sa Europa. Nakarating sa Kapitan Heneral ang bagay na iyon at hininging parusahan ang may kagagawan. Di ko sinasadyang nabuksan ko ang gayong kaselan na bagay. Tumalikod ito at napaharap kay T. huwag lamang sa sementeryong iyon.Guevara] T. ang matalik na kaibigan ng aking ama. [Umalis si T.GUEVARA] P.DAMASO: Hindi kailangan ang pagpapakilala sa bahay na ito. IBARRA: Aba! Si Padre Damaso! Ang kura sa aming bayan. napagkamalan ko kayo. Takot namang magreklamo ang taga San Diego. P. mga ginoo. ininsulto muna ang koahdutor.Laruja.

Naiwang mag-isa si Ibarra at nagpasyang magpakilala ng kusa sa mga binibining panay din ang sulyap sa kanya] IBARRA: Ipagpaumanhin ninyo ang aking kapangahasan subalit hindi ko matiis na hindi magpakilala sa magagandang dilag bunga ng aking kalungkutan sa loob ng pitong taon kong pamamalagi sa ibang bansa. [Wala ni isa man ang kumibo at nakadama ng bahagyang pagkapahiya si Ibarra. Ibarra. [Lumapit si Kapitan Tinong kay Ibarra] KAPITAN TINONG: G. pero kailanman ay di nila ako matatawag na baliw. Ako si Kapitan Tinong. kaibigan ni Kapitan Tiago at ng iyong ama. Pinawi ng mga papuri ninyo sa aking ama ang mga duda ko tungkol sa nangyari sa kanya. tagaTondo. IBARRA: Ginoo.Guevara at umalis. KAPITAN TINONG: Siguro naman ay hindi nyo ako bibiguin sa ibang pagkakataon. Maging mas Masaya sana kayo kaysa inyong ama. Kamuntik na siyang ipatapon. Maraming salamat at ipagpatawad ninyong hindi ko magagawang tugunin ang inyong imbitasyon sapagkat uuwi ako ng San Diego bukas. makata ang tawag nila sa akin.GUEVARA: Maligayang pagdating. hindi na raw kayo nagsusulat. Ano po ba ang dahilan? IBARRA: Dahil hindi dinadalaw ng inspirasyon ang isang hukom dahil tinula ang isang payak na katotohanan. Ako po si Crisostomo Ibarra.[Yumuko si Ibarra tanda ng paggalang at pagsang-ayon habang hindi inaalis ni Padre Damaso ang masamang tingin kay T. gayong kayo ang kanyang anak ay walang kaalam-alam. Nakilala ko at malimit kong makasama ang inyong ama at masasabi kong isa siya sa mga kagalang-galang at matapat na mamamayan ng Pilipinas. Guevara] T. nais kong ipakilala ang aking sarili sa inyo. BOY 1: Ang marangal ko po bang kausap ay ang makatang nagpapanatili ng aking pagmamahal sa bayan? Sabi nila. [ Nilapitan sila ng isang utusan at sinabing handa na ang pagkain] . Kung inyong mararapatin ay nais ko kayong imbitahin sa pananghalian bukas. Nilapitan din nya ang mga lalaking bisita sa pagtitipon] IBARRA: Ipagpatawad po ninyo na gamitin ko ang kaugalian sa bansang Alemanya na magpakilala ng sarili kung wala siyang kakilala sa isang pagtitipon. [Napuno ng luha si T. IBARRA: Ikinagagalak ko kayong makilala ginoo. Kung sabagay. BOY 2: At maari po ba naming malaman kung ano ang payak na katotohanang iyon? IBARRA: Sinabi niyang ang anak ng leon ay isang leon din.

Labis ang kanyang pagkayamot at bakas na bakas ito sa mukha ng pari. [Ngunit hindi ito pinansin ni P.Sibyla at umakto na ito ng pag-upo.SIBYLA: Ikaw muna.KABANATA 3.Sibyla habang papalapit ito sa hapag.Guevara.SIBYLA: Pero matagal ka nang kaibigan ng panilyang ito. isang pasasalamat ang hapunang ito dahil sa inyong pagdating. Nagtama ang paningin ni Padre Sibyla at T. P. pero lagi ko pong iniisip ang aking bayan.] IBARRA: Aba. nakatatanda sa akin at nakakahigit sa awtoridad. kompesor ng yumaong maybahay nito.ANG HAPUNAN [Nasisiyahan si P. [Akmang uupo na si P. Nakita ng mga ito ang pagdating ni Kapitan Tiago. Don Santiago! Hindi ba kayo sasabay sa amin? [Tatayo sana si Ibarra ngunit pinigilan ito ni Kapitan Tiago at hinawakan sa balikat] KAPITAN TIAGO: Huwag kang tatayo. P.DAMASO: Ikaw na muna.LARUJA: Ilang taon kayong nawala sa inyong bayan? IBARRA: Halos pitong taon. Si Padre Damaso naman ay kakikitaan ng pagkayamot mula sa padaskol na kilos at natabig pa ng siko ang tinyenteng nakaupo ngunit walang bakas na paghingi ng paumanhin.DAMASO: (Nakahawak sa silya) Hindi naman po katandaan. Ang totoo.Nagsimula ng pagpasapasahan ang ulam. Talagang nagpaluto ako ng tinola para sa inyo.DAMASO: Hindi ko iniuutos. Sa kasawiang palad tira-tirang bahagi ng manok ang naiwan kay P. Inialok ng Padre ang upuan ngunit hindi ito pinaunlakan ng tenyente.Sibyla nang magsalita si P. P. P. siya na mismo ang nag-anyaya sa kapitan. Humigop lamang siya ng sabaw at padarag na ibinagsak ang kubyertos at itinabi ang kanyang pinggan] G. Nang makita ito ni Ibarra. Ikaw nga ang kura ng distrito. Nag-agawan muna sina P. G.Damaso] P. maaaring nakalimutan na ninyo itong Pilipinas.Sibyla & Damaso sa kabiserong silya] P. Padre Damaso. Matagal na sigurong hindi nyo natitikman [Ipinasok ng tagasilbi ang superang may lamang tinola.LARUJA: Kung gayon. Hindi ko iniuutos. IBARRA: Ako po ang mukhang nakalimutan dito.Damaso.SIBYLA: Sumusunod lamang po ako kung inyong ipinag-uutos. Padre Sibyla. BINATA: Ano po ang ibig ninyong sabihin? .

Damaso sa tinuran ni Ibarra at napatingin si P.VICTORINA: Paano kayo nakisalamuha? IBARRA: Ginagamit ko po. mga senyor. wag kayong magtaka sa aming dating kura. [Tinaas ang kopitang may alak at tinaas din ni Kapitan Tiago ang hawak nitong kopita.Sibyla dito] IBARRA: Bayaan ninyo akong magpaalam. Sa kabila ng lahat. D. Ganyang-ganyan din ang pakikitungo sa akin noong bata pa ako at mukhang hindi na siya nagbago. [Kapansin pansin ang panginginig ni P. Tapos na ang pinakaimportanteng bahagi ng hapunang ito. P. DONYA VICTORINA: Nasaan kayo at hindi kayo tinelegramahan? IBARRA: Senyora. G. P. nasa pagpaparaya o nasa yabang at pagpapabaya ng kanilang mga ninuno. Sa makatuwid. Para akong dayuhang walang nalalaman kung kalian at paano namatay ang aking ama.pulitika.Umalis si Ibarra at Kapitan Tiago] . Nakita ko na ang proporsyon ng kasaganahan at kahirapan ng mamamayan ay nasa kanilang mga kalayaan at problema.LARUJA: Kayo na tila nakapunta na sa mas maraming bansa ano ang pinakaiibang bagay na nakita ninyo? IBARRA: Naiiba? Ano po ang batayan? G. Alam yan ng kahit sinong batang nag-aaral. [Napatunganga si Ibarra at nagtinginan ang mga bisita] IBARRA: Senyores. nitong nakaraang dalawang taon nasa norte po ako ng Europa. Kararating ko pa lamang at marami pang bagay akong dapat asikasuhin bago ako umalis bukas.ang wika ng bayang pinupuntahan ko. para ito sa Espanya at sa Pilipinas.IBARRA: Gusto ko pong malaman ninyo na ako y isang taon nang walang nababalitaan mula rito. nasa Alemanya at Rusong Poland.DAMASO: At wala ba kayong nakitang iba pa kundi yan? Walang kwentang aksayahin ang pera sa ganyang kaliit na bagay. IBARRA: Bago po ako dumalaw sa isang bansa.senyora.SIBYLA: Marunong din ba kayo ng Ingles? IBARRA: Isang taon po ako sa Inglatera at wala pong salita roon kundi Ingles.LARUJA: Halimbawa tungkol sa pamumuhay. sinikap ko munang pag-aralan ang kasaysayan kung kaya naintindihan ko ang lahat. mga senyor.relihiyon o katangian. Salamat pa rin sa kanya dahil nagugunita ko ang mga panahong ang kanyang Reverencia ay madalas dumalaw sa aming tahanan at nakakasalo sa pagkain ang aking ama.

ngunit huwag kayong mabahala. may isang taon na ngayon.VICTORINA: At pati na ang tenyente! Buong gabi nakakunot noo. Nagpatuloy siya sa daang Sakristiya.P.DAMASO: Nakita na ninyo (sabay kumpas ng kutsilyo). Matanda na.GUEVARA: Binata. Bakit hindi kayo binalitaan ng inyong mga kamag-anak? IBARRA: Ipinagbilin niya sa huli niyang liham.at saka binasbasan niya ako. Ang nangyari sa inyong ama ay dapat maging isang aral sa inyo. tenyente pa rin. Sa bilangguan? Sino ang namatay sa bilangguan? T. na huwag ko na siyang lihaman. Akala ko y batid na ninyo.GUEVARA: Katulad ng pagkakaalam ng buong daigdig. Namatay sa bilangguan.. Akala y kung sino siya. Namasdan ang mabibilis na karwahe. IBARRA: Ipagpatawad ninyo sa wari ko y naging mahal sa inyo ang aking ama. KABANATA IV. [Napaurong si Ibarra at tinitigan ang matanda] IBARRA. Iyan ang masamang resulta ng pagpapadala ng kabataan sa Europa! Dapat ipagbawal yan ng gobyerno. [Sa simula ay wala silang imikan. [Naramdaman niya ang dantay ng isang magaang kamay sa kanyang balikat. naroon ang mga Intsik na nagtitinda ng sorbets at mga babaing nagbibili ng punungkahoy] IBARRA: (Sa sarili) Diyos ko. Buti na lang at umalis na siya. Namalas niya ang tinyenteng nakangiti] T.GUEVARA: Ang inyong ama! IBARRA: Ano ang sabi ninyo? Ang ama ko y nabilanggo? Batid ba ninyo kung sino ang aking ama? Batid ba ninyo? [Hinawakang ang bisig ng tenyente] T. at waring naghahanap ng pangungusap] . Dito po y kailangang mabilanggo upang maging marangal.EREHE AT PILIBUSTERO [Si Ibarra y lumalakad na di batid kung saan siya patututngo. Hinimas ng matanda ang kanyang balbas. ang mababagal na kalesang paupahan at ang naglalakad na mga banyaga. Kayabangan! Hindi niya matanggap na makagalitan ng kura. mag-iingat kayo. si Don Rafael Ibarra. sa gabing ito y parang pangarap lamang ang pitong taon ko sa Espanya. D.GUEVARA: Hindi pa ba ninyo alam? IBARRA: Ako po ay pinangakuan ni Don Santiago na bukas niya sasabihin. Sa mahinang lakad ay narating niya ang Liwasan ng Binundok. Maaari po bang sabihin ninyo ang kanyang kinahinatnan? T. Alam po ba ninyo? T. ipagpatuloy ko ang aking pag-aaral.GUEVARA: Wala pong alinlangan.

Ako ay lumapit sa Kapitan Heneral at nagsabing hindi magiging pilibustero ang isang taong mapagkawanggawa at pinalalaytayan ng dugong Kastila. Marami ang gumagalang sa kanya. Magandang gabi po sa inyo. Ang mga lihim niyang kaaway ay nagsilabas at siya y pinaratangang pilbustero at erehe. Binintangan siyang hindi nangungumpisal gayong ito y malaon na niyang batid.GUEVARA. Nang panahong yaon ay may isang manininggil ng buwis ng mga sasakyan. ang kanyang katawang nahirapan sa pagkakapiit at isipang pinasakitan ng maraming walang utang na loob ay naging sanhi ng kanyang pagkakasakit na ang tanging lunas ay kamatayan. Ang matanda ay huminto at iniabot niya ang kanyang kamay kay Ibarra] T. Inilaan ko ang aking buhay at karangalan sa pananagot sa kanya nguni t pinalayas ako at tinawag pang suplado. Sa pulpito ay pinasasaringan siya ni Padre Damaso kahit na di binabanggit ang kanyang pangalan. Dapat sana siyang makalaya sapagka t pinatunayan ng manggagamot na ang ikinamatay ng artilyero ay pamumuo ng dugo sa ulo. Ang inyong ama ay nagdaraan noon. [Sandaling itinigil ang pagsasalaysay] Ilang buwan pa lamang kayo nakaaalis ay nagkasira si Padre Damaso at ang inyong ama. si Kapitan Tiago nap o ang bahalang magsabi sa inyo ng iba pang pangyayari. Walang makapagsabi kung ano ang tunay na nangyari. Nakita na lamang na ang artilyero ay napasuray sa malayu-layo at ang ulo y bumagsak sa bato.T. Ang inyong ama y pinakamayaman sa lalawigan. Ang kayamanan at karangalan ng inyong ama ang naging hadlang sa kanyang paglaya.GUEVARA: Binata. Hinabol niya ang mga bata at nang hindi abutan ay pinukol ng kanyang baston. Nang siya ay malapit nang lumaya. Nahalata ng mga indiyo na ang artilyero ay hindi marunong bumasa ni sumulat. Isang araw. [Ang matanda ay nasok sa kuwartel at si Ibarra ay sumakay sa kalesa at nagpahatid sa Fonda de Lala] . Ang pagkutya sa artilyero ay naging sanhi ng pagdaragdag ng kanyang kalupitan. Umakmang susuntok ang artilyero. Si Don Rafael ay maraming kagalit na mga Kastila at pari. Nabilanggo ang inyong ama. ang artilyero ay pinagtawanan ng mga bata dahil sa pabaglitad na pagbasa ng liham na iniabot sa kanya ng isang tindahan. Ang artilyero ay sumuka ng dugo at tuluyang namatay. Tanging ako ang naging saksi ng huling sandal ng kanyang buhay. Inakala kong magwawakas sa masama ang salitan. Ang nalugmok na batang tinamaan sa ulo ay pinagsisipa ng artilyero. Hinawakan niya sa bisig ang artilyero at saka minura. ngunit may ilan ding naiinggit. [Sila ay nasa tapat na ng kuwartel. Ang bata ay pinangko ng inyong ama at dinala sa tribunal. Siya ay dating artilyero at kaya naalis ay dahil sa kalupitan at kamangmangan.

[Narinig niyang may isang sasakyang tumigil sa tapat at dahil dito. Ang kurang nakita mo rito kagabi yaong pareng bata pa ay siyang bagong kura natin dito. Mga yabag sa hagdanan ang narinig niya at tinig ng isang lalaki. Napahiya ito at tinakpan ang mukha ng kanyang bilugang bisig] TIYA ISABEL: Hala! Mag-ayos ka na at halika! Habang siya y nakikipag-usap sa iyong ama tungkol sa iyo halika na t huwag magpahintay ng maluwat. siya y namutla] KAPITAN TIAGO: Ikaw pala. [Matapos ang agahan ay ipinagpatuloy ni Maria Clara ang pananahi.KABANATA 7. Tiya. Siya ay isang banal. Tumawa sina Kapitan Tiago at Tiya Isabel. sa Malabon o San Diego? Ang mabuti pa siguro y bumalik na kayo ng Tiya Isabel mo sa Beateryo at kunin na ang lahat ng iyong damit. Don Crisostomo! [Nalaglag sa mga kamay ni Maria Clara ang kanyang tahiin. Sumisilip si Maria Clara sa tuwing may magdaraang sasakyan sa tapat ng kanilang bahay] KAPITAN TIAGO: Mas makabubuti nga sigurong magbakasyon ka muna para makalanghap ng sariwang hangin. .SUYUAN SA ASOTEA MARIA CLARA: Nais ko pong umuwi na tiya. Si Kapitan Tiago panay buklat ng papeles. TIYA ISABEL: Pinsan. Ang tiya ay nagwawalis. nakita ang susian at dito y sumilip upang makita si Ibarra at mapagmasdan. [Matapos bumulong at nagkurus ay nagtindig na si Tiya Isabel] MARIA CLARA: Aba! Ako y patatawarin ng Diyos na higit na nakakaunawa sa puso ng kadalagahan ng higit sa inyo. Napangiti si Maria at nang abalahin ng Tiya sa paninilip si Maria ay naglambitin ito sa leeg ng matanda at pinupog ng halik] TIYA ISABEL: Lukang bata ito. Saan mo gusto magbakasyon. ano ang nangyari sa yo? [Kasabay ang pagpahid sa isang patak ng luha kay Maria Clara. sa San Diego na lamang dahil mas malaki ang bahay doon at isa pa y malapit na ang pista. Hindi ka na babalik doon kaya magpaalam ka nang tuluyan sa mga kaibigan mo. Tumakbo si Maria Clara sa silid kung saan ang mga santo. Sa loob ng apat o limang araw patutungo tayo sa Malabon ang iyong inaama y wala na sa San Diego. Humihingal na kinuyom ng dalaga ang kanyang dibdib upang making] IBARRA: (mahiyang tanong) Kumusta na po si Maria Clara? [Natuwa si Maria Clara ng marinig na nagtatanong ukol sa kanya si Ibarra at hinagkan ang santong pinakamalapit. Pagkatapos ay humanap ng isang butas.Tinangka niyang kumilos ngunit hindi nangyari.

di na kita pinipigil. sa loob ng ilang araw tayo y magkikitang muli. aking ginoo? IBARRA: At ano ang sinasabi ko sa iyo noon? MARIA CLARA: Madaming kasinungalingan. IBARRA: Paano kita malilimutangayong ang tinig mo y naririnig ko maging sa gubat ng Alemanya? Inusalusal ko ang iyong pangalan kahit saang dako ako mapadpad. [Hindi na kumibo si Maria Clara. [Si Maria Clara naman ay maliksing dumukot sa kanyang bulsa ng isang munti t puting lukbutang sulat] MARIA CLARA: Tse! (Kasabay ng isang tapik sa kamay ng binata) Bawal ang humipo iya yisang sulat na namamaalam. Di matignan ni Maria Clara si Ibarra] [Nagtinginan sina Maria Clara at Ibarra.[Ang dalaga ay napaakay na parang bata at nagkulong sila sa kanyang silid. Bukas ay araw ng mga patay. [Napangiti si Ibarra. Lumabas sa asotea ang dalawa upang maiwasan ang alikabok na winawalis niya] TIYA ISABEL: Mabuti ngang dumiyan kayo sa nakikita ng mga kapitbahay. . Lagi mo ba akong naalala? O sadyang naging makakalimutin ka na dahil sa mga magagandang dilag na nakilala mo sa iyong paglalakbay. [Babasahin ang sulat. IBARRA: Iyan ba ang sulat ko sa inyo noong ako y paalis. Tinitigan ang binata at pumitas ng ilang bulaklak] MARIA CLARA: Yumao ka na. tuyo at mabango] IBARRA: Hayaan ang iyong mga dahon ng sambong! Iyan lamang ang ibinigay mo sa akin. MARIA CLARA: Ako po ba ay nasulutan pa ninyo ng iba. binuksan ang kanyang kalupi at inilabas ang isang munting balot na papel na ang lamanay ilang dahong nangingitim. pagka t isang kabulaanan. Walang lugar na hindi kita kapiling. Ialay mo ang bulaklak na ito sa libingan ng iyong mga magulang. MARIA CLARA. [Itinaas ang papel hanggang sa matakpan ang mga mata upang di makita ang binata ang kanyang mukha] MARIA CLARA: Aking--. Masiglang nag-uusap sa Kapitan Tiago at Ibarra ng lumabas ang Tiya Isabel na halos kinakaladkad si Maria Clara.hindi ko babasahin ang susunod. Dapat akong magtungo ngayon sa aking bayan. Namutla si Ibarra] MARIA CLARA: Bakit? Ano ang nangyari sa iyo? IBARRA: Ikaw ay nakapagpalimot sa akin na ako y may mga tungkulinkailangang matupad. mga pagdadahilang walang kabulunan! (Nakangiti) Huwag kang magalaw! Babasahin ko sa iyo ngunit lalaktawan ko ang iyong mga paunlak upang huwag kita pasakitan.

[Umalis ang binata. Dinatnan ni Kapitan tiago umiiyak si Maria Clara sa piling ng isang larawan ng birhen] KAPITAN TIAGO: Hala! Magtulos ka ng dalawang kandilang mangahati. At ikaw. Panay kasinungalingan ang pinagsasabi nila. Bukod pa sa kamuntikang hidwaan sa pagitan ni Ibarra at Padre Damaso.SIBYLA: Ano po naging desisyon ninyo? MP: Ang mamatay. KABANATA 9. . Tatapikin si Maria Clara] MARIA CLARA: Sa beateryo po para kunin ang mga gamit ko. MP: Sa pagkamasunurin sa kanyang mapapangasawa at bibiyenanin. [Papasok si P. isa para sa Poong San Roque at isa naman sa kay San Rafael. MATANDANG PARI: Ooperahan daw ako Hernando.Damaso sa bahay] TIYA ISABEL: Baka may sermon pinag-aaralan.MGA BAGAY BAGAY TUNGKOL SA BAYAN PADRE DAMASO: Saan kayo pupunta? [Habang pasakay sina Maria Clara & Tiya Isabel sa karwahe. kumusta ka? May maibabalita ka ba? P. At kung sumablay man. pumasok si Maria sa kanyang silid. Para lalong mapabuti ang banal na korporasyon natin. higit na makabubuti rin namang ideklara niyang kaaway natin siya. P.SIBYLA: Biyayaan sana kayo ng Panginoon ng mabuting kalusugan. higit kong gugustuhin ang mga atake kaysa sa mga walang katotohanang papuri ng mga kaibigan. ang dalagang anak ni Kapitan Tiago. tingnan natin. operasyon sa tanda kong ito? P. Isang mabuti at may paninindigang binata siya. [KATOK!] MATANDANG PARI: PASOK. Reberendo upang ibalita sa inyo ang kinalabasan ng misyong ipinatrabaho ninyo sa akin.SIBYLA: Naparito po ako.DAMASO: (pabulong) Tingnan natin kung sino ang higit na makapangyarihan. Hindi totoong masamang tao si Ibarra. Bilisan mo Maria at baka mahuli tayo. nakasisiguro tayong katawan at kaluluwa natin siyang maaangkin. papakasalan din ng binata si Maria Clara. P. Totoong dumadanas ako ng maraming paghihirap subalitmarami rin naman akong pinapaghirap.DAMASO: Santiago mag-usap tayo nang masinsinan. Nagbabayad lamang ako ng mga utang. pinatakas ng mga manlalakbay. P.

kailangang maghugas tayo ng ating mga kamay. Nag-iisip at natututo na ang mga Indio.DAMASO: Pinagsabihan na kita Santiago. Nakapapandaya ang mga eksaheradong papuri.SIBYLA: Subalit ating-atin pa rin po ang marami nating lupain sampu ng mga bahay paupahan natin. Hindi pa siguro huli ang lahat. LALAKI1: (Nangilabot) Nakakakilabot naman ang sinabi mo. kahabag-habag ang mangyayari sa kanya. Kapag kinalaban na tayo.SIBYLA: Pero kung magising ang gobyerno natin at magkainteres sa maraming bagay na nakukuha natin.] LALAKI1: OY (Naninigarilyo). Madilim ang gabi noon. Di na natin dapat pa dagdagan ang mga naipunla nating kasamaan. Darating din tayo sa oras ng pagharap a panginoon.P. Darating ang panahon wala nang papasok na salapi sa simbahan. Naging masakim tayo sa pagpapataas ng buwis sa lahat ng lupain natin. hindi malayong may isang Pilipinong maging lubhang mapangahas na imbestigahan ang mga biyayang napupunta sa atin. lalagpak tayo na katulad ng paglagpak natin sa Europa. At sa pagdating na maghirap tayo. [Paikot ikot si Tiago at napahinto ng may naalala.TODOS LOS SANTOS [Sa sementeryo may dalawang lalaking naghuhukay.SIBYLA: Iyan po ba ang paniniwala ninyo. Hindi sana nangyari ang lahat kung naging madalas ang paghingi ng payo ng iyong anak sa kanyang ninong. nakapagpapahimbing ito sa atin. MP: Lahat ay maaaring mawala tulad ng pagkawala ng mga ari-arian natin sa Europa. sasabihin ng gobyernong kinakalaban tayo sapagkat nagiging sagabal sa kalayaan ng bayan. P. umuulan namatay pa ang aking ilawan. Sa ibang lugar na tayo maghukay bagung-bago pa yan. ayoko nang maulit pang muli ang ganitong kabalbalan. LALAKI2: Pare-parehon bagong libing ang mga yan. KABANATA 12. Dali dali itong pumasok sa silid dasalan at pinagpapatay ang mga kandilang pinasindihan nya] KAPITAN TIAGO: (sa sarili) May panahon pa. hindi na medaling mapaniwala natin ang lahat. Malakas lang tayo at makapangyarihan habang pinaniniwalaan ng bayan. P. . Sa labas ay kinukutya tayo at kapag dumating na ang panahong maging kapuna-puna na ang ating mga kahinaan. LALAKI1: Ayoko na May dugo pa ang mga buto! At ang buhok. MP: Kung may magkamaling isa man. Nagigising na ang bayan! P. Reberendo? MP: Tandaan mo ito. Napakahaba pa ng lalakbayin niya. Bukod dyan. ginigising tayo ng mga atake at kritisismo. LALAKI2: Masyado ka naman maselan kung ikaw pa ang humukay ng ginawa mo isang bangkay na 20 araw pa lang nailililibing.

ilibing ko sa libingan ng mga intsik ang bangkay na hukayin ko. SEPULTURERO: Isang malaking krus? UTUSAN: Opo. LALAKI2: (Napahalakhak at tinanaw ang umalis) (Unti-unti nang dumarami ang mga nagluluksang tao sa sementeryo) KABANATA 13.LALAKI2: Natanggal ang mga pako sa ataul kaya t lumabas ang kalahating katawan ng bangkay saksakan ng baho ang bangkay at binuhat ko pa iyon sa gitna ng malakas na malakas na ulan. Ang sabi po ni kapitan Tiyago ay ipinagpagawa niya ito ng isang nitso-natamnan ko ng bulaklaking halaman ang libing ng inyong ama at nilagyan ko rin ng krus na ako mismo ang gumawa. UTUSAN: iyon nga! iyon nga! SEPULTURERO: sinunog ko ang krus .ANG BADYA NG UNOS [Bumaba ang karwahe si Crisostomo Ibarra sa tapat mismo g sementeryo at kasama ang kanyang utusan na nagtungo sa loob] UTUSAN: Hindi ko po masyadong nadalaw ang libing ng inyong ama dahil sa aking pagkakasakit. LALAKI1: Anong ginawa mo sa bangkay? LALAKI2: Para kang guwardyang sibil kung magtanong. Ang utos sakin ang kurang malaki.. Nag-alis ng salakot ang sepulturero) UTUSAN: Pakisabi po kung aling hukay ang may tandang krus. (Nilapitan nila ang lalaking nakatingin sa kanila. may isang bato sa tabi. malaki (natutuwang sagot at saka bumaling kay Ibarra na bahagyang natutuwa rin. tanda ko pa.) SEPULTURERO: Isang krus na may dibuho t may taling uway. LALAKI1: (Hindi makapaniwala) Bakit mo ginawa iyon? Bakit mo hinukay ang bangkay? Sinong nag-utos sayo? LALAKI2: Sino pa kundi ang kurang malaki..nataman kong isang bungo. maikli ang hukay ginawa ng ilang magsasaka may sakit kasi ang sepulturero tatanungin natin siya ano ang ginawa sa krus. nabiyak! hindi ako makatutulog mamayang gabi. LALAKI1: (Umahon sa hukay at nangilabot pa lalo) Ayoko nang maghukay. Dito nga. Hindi ko nagawa dahil malakas ang ulan saka malayo ang libingan ng mga intsik.

Ang kurang namamalo. Parang nakakakita ng multo) Nagkakamali kayo wala akong ginawa sa iyong ama! IBARRA: Anong wala? (Ipatuloy na idiniin ang kanyang kamay hanggang sa mapaluhod ang kura) PADRE SALVI: Wala. Makulimlim ang langit. (namutla at nanginginig) IBARRA: (Matagal na tinitigan ng matalim ang sepulturero) Isa ka lang kapuspalad! (dali-daliang umalis) [Palubog na ang araw. Tinulungan ng utusan na makatayo ang prayle] KABANATA 14-SI TASYO. PILOSOPO O BALIW? Scene 1: Sa may simbahan nakatagpo ni pilosopong Tasyo sa may simbahan ang isang lalaking naka Amerikana ng alpaca. pero umuulan nang gabing iyon at dahil mabigat ang katawan (din a nakapagpatuloy) IBARRA: Ginawa mo iyon? (galit) SEPULTURERO: Huwag po kayong magalit. Bagamat wala na itong krus ay nasisiguro kong natatandaan ninyo kung saan ito? SEPULTURERO: Pero wala na rin po ang bangkay. UTUSAN: wala pang isang taon mula nang nalilibing diyan ang hinahanap naming. bakit ninyo huhukayin? SEPULTURERO: may isang babae na po akong inilibing diyan. Natutuwa ako dahil ako y may inaasahan. Hindi po siya kasama ng mga tsino. Kapitan. si Padre Damaso [Tumalikod si Ibarra at mabilis na tinungo ang kanilang bahay. Doon ko po inihulog sa ilog. Sa matandang tahanan] Ibarra: (Sumugod at padaklot na sinunggaban ang kura sa balikat) Anong ginawa mo sa aking ama? PADRE SALVI: (Namutla t nangatal. ipinahukay sa akin ng kurang malaki ang bangkay na hinahanap ninyo para sa libingan ng mga intsik.IBARRA & UTUSAN: Sinunog? SEPULTURERO: utos po ang kurang malaki. si padre garote. may dalang isang taling mga kandila at nakabastong may borlas na sagisag ng awtoridad. At ano naman yon? . IBARRA: Nasaan na po ang puntod ng aking ama. halos isang linggo lamang ang nakalipas. Nakatitiyak ako ang pinalitan ko. KAPITAN: PILOSOPONG TASYO: KAPITAN: Mukhang Masaya kayo? Talaga po.

Pero higit pa diyan ang aking hinihintay.sa ating lahat! May sampung taon na akong nakikiusap sa bawat bagong kapitan na bumili ng aparatong panghuli ng kidlat. inaantay ko rin po ang sweldo ko para ibigay ko kay nanay. pero nagpagawa lang kayo ng kuliling na alay ninyo kay Santa Barbara. Ano yon? Mga kidlat! Bakit di pa ninyo hilingin na magunaw ang mundo? Nararapat yan sa inyo at sa akin .] [nagtatayo ang mga sacristan ng tumba. kaya nag-iba ang altar at relo roon? May nagawa ba ang kuliling ni Santa Barbara? [gumuhit noon ang isang kidlat sa langit. Huwag kayong lalapit sa kampana kapag bumagyo. Barbara! [humalakhak si Tasyo. BATA 1: PILOSOPONG TASYO: .] Sana y huwag kumidlat. [Nahahabag na minasdan ang dalawang batang patungo sa hagdanan ng koro.PILOSOPONG TASYO: KAPITAN: PILOSOPONG TASYO: Ang bagyo! Gusto yata ninyong maligo? Maligo? Hindi masama. tinanaw niya ang langit. Pinagtawanan ako t ang binili ay mga paputok at kwitis.] PILOSOPONG TASYO: Sasabay na ba kayong umuwi sa akin? May masarap na hapunang inihanda ang inyong nanay. Namutla ang gobernadorsilyo at naibulong:] Hesusmaryosep! Mahal na Sta. Mag-iingat kayo sakampanaryo. Natatakpan iyon ng maitim na telang may puting liston at may pintang mga bungo sa magkabila. Pinagpatong na dalawang malalaking mesang napalilibutan ng kandila sa mga kandelabrang kahoy. Pero napatunayan sa pag-aaral na mapanganib magpatugtog ng kampana kung may unos. Pati kayo y pinakiusapan ko rin. Hindi ba t tinamaan ng kidlat ang kampanaryo si Binyang. Paalis ng simbahan. Yan ang kailangan nating lahat. Kakalembangin ko muna po ang kampana sa alas diyes.] KAPITAN: PILOSOPONG TASYO: KAPITAN: PILOSOPONG TASYO: KAPITAN: PILOSOPONG TASYO: Para ba yan sa mga kaluluwa o sa mga kandila? [ Hindi na hinintay ang sagot nang Makita ang dalawang bata roon: Ang isa y may 10 tang gulang at ang isa pa y magpipito. at nagbayad sa mga repeke ng kampana..

o gaya ng sinabi ng kura: na ang isang misa ngayon ay katumbas ng lima o anim na misa sa mga ibang araw ng taon..ANG MGA SAKRISTAN [Sa kampanaryo at may hawak na dulo ng lubid ang bawat isa] BASILIO: Hilahin mo ang lubid mo. [Gigil na kinagat ang dulo ng lubid at bigla itong hinatak. pati awtoridad sa pagtampalasang ginawa sa isang bangkay.kasama si Nanay hindi ako matatakot. KABANATA 15. higit na dapat pahalagahan ang isang mabuting tao kung buhay siya kaysa kung patay na. Hindi papayag si Nanay kapag nalaman niyang pinapalo ako dito. Crispin! [Mahinang tunog ng kampana tapos isang dagundong ng kulog] CRISPIN: Kung nasa bahay sana tayo.[Nag-iisip na pagawi sa labas ng bayan ang matanda nang may mag-anyaya sa kanyang isang binatang nagbabasa ng libro sa may bintana ng bahay. ] PILOSOPONG TASYO: DON FILIPO: PILOSOPONG TASYO: Nakita ba ninyo sa sementeryo ang anak ni Don Rafael? Nakita ko siya nang bumababa sa karwahe. Gayong sa paniwala ko. Doo y walang magsasabing ako y magnanakaw.Aba y samantalahin natin ang ganyang pagkakataon. Narinig ang tunog ng kampana] . Ako rin po ang humarap sa Kapitan Heneral nang walang nagsalita. Nangilabot siya siguro nang malaman kung saan napunta ang mga labi ng kanyang yumaong ama! Tandaan po ninyong isa ako sa anim na nakipaglibing sa yumao. DONYA TEODORA VINA: [Iniba ang paksa ng usapan] Ipinagpamisa niyo ba ang namatay niyong asawa.] PILOSOPONG TASYO: BINATA: Ano po ba ang inyong binabasa? Isang librong popular ngayon: las Penas Que Sufren las Benditas Animas del Purgatorio! [habang nakangiti] Totoong matalas ang isip ng kumatha n yan [habang pumapanhik sa bahay] PILOSOPONG TASYO: [Mainit na tinanggap si Pilosopo Tasyo ni Don Filipo at ng asawa nitong si Donya Teodora Vina. naghihintay ng dalangin ng mga buhay para mahango sila sa Purgatoryo. gaya ng nasabi ko kahapon? [pangiting umiling si tasyo] Sayang! May kasabihang hanggang alas diyes ng umaga bukas makatitigil ang kaluluwa sa mundo.

mamamatay sa lungkot si Nanay.CRISPIN: Ganito na lang ba tayo... Sayang. sumbrero. Maniniwala sa atin si Nanay. Ayaw nila akong pakainin hangga t di ko inilalabas ang dalawang onsa.pamasko sa akin iyon. paying. BASILIO: Wag kang umiyak.. . magkasakit ka rin para magkasama tayo. Sinungaling silang lahat! Sinasabi pa nilang masama ang tatay natin.dumito ka sa kumbento ngayong gabi hangga t hindi mo inilalabas ang ninakaw mo. Kuya.. [Titingin si Crispin kay Basilio na parang nagmamakaawa] BASILIO: Pero may pahintulot na po kami.hindi pa ako nakapagnakaw. di na ako papaluin. Kuya? Gusto ko sanang magkasakit bukas matagal para alagaan ako ni Nanay. Bayaran mo na Kuya! BASILIO: Naloloko ka na ba Crispin? Walang makakain si Nanay. CRISPIN: Naku! Ang dami. may inihandang masarap na hapunan si Nanay. CRISPIN: Naniniwala ka ba? Ipapakita ko ang aking mga latay. sabi ng sakristan mayor. Ayaw kong umuwi.di maaaring bilangin sa tatlong araw. Mabuti pa y ninakaw ko na lang. CRISPIN: Bayaran mo na ang sabi nilang ninakaw ko para di nila tayo tawaging magnanakaw. BASILIO: (nagbuntung-hininga) Hindi ka naman mamamatay. Kinuha pa sa akin ng kura kahapon. Crispin. papatayin niya ako kapag di ko nailabas ang pera.wala sa kumpas ang pagkalembang mo sa kampana. Wala akong naging pera kundi isang cuarto. Tatlong beses akong pinagmulta. May damit sana kayo ni Nanay kahit namatay ako. Inaantay po kami ni Nanay ng alas otso. Crispin. BASILIO: Wag Crispin! Mamamatay tayo sa gutom. (IIYAK) Umuwi kang mag-isa mo. Di na nya ako pababalikin sa kumbento di na ako tatawaging magnanakaw. magagalit si Nanay pag nalaman niya... Sabihin mo kay Nanay maysakit ako. Kung ninakaw ko yun. Ikaw man. Basilio.. pagkain at damit para sa yo at Nanay. CRISPIN: Magkano ang ibabayad sa yo ngayong buwan? BASILIO: Dalawang piso. CRISPIN: Masarap na hapunan! Di pa ako nanananghalian. Sabin g matandang Tasyo. Ngunit maaaring makabili ng tsinelas. Tatlumpu t dalawang piso yon! Tatlumput dalawang kamay. Sabin g kura. BASILIO: (pasigaw na galit) CRISPIN! CRISPIN: Wag kang magalit Kuya. ang butas kong bulsa. At ikaw. [Aakyat ang Sakristan Mayor] SAKRISTAN MAYOR: Minumultahan kita ng 2 real. Inaalala ko. mailalabas ko. Dalawang onsa raw ang ninakaw mo.

Tig isa t kalahati na lang ang dalawang bata dito sa natirang tawilis. Hayaan mo sila. Siguradong mapapalunok sa tawilis. aalis na ako. Siguradong gutom na guton na sila. Kuya . . Papatayin nila ako. Para sa mga bata sana yung hapunan eh.] Siguradong matutuwa nito si Crispin. [biglang dumating ang asawa nito. Naiwan si Basilio na hindi nakapagsalita at nakasuntok ang mga kamao. Masaya habang nagluluto] Sisa:[nagsasalita ng mag-isa habang nag-iihaw.SAKRISTAN MAYOR: Hindi alas otso ang uwi mo. Maririnig ang sigaw ni Crispin Nanay. Buti na lang nakahingi ako kay Pilosopong Tasyo ng tapang baboy ramo at isang hita ng patong bundok. at magugustuhang pigain ang sariwang kamatis pangsawsawan ni Crispin.] [Nanahimik si Sisa at nalungkot nagsasaing at nag-iihaw ng tatlong tuyong tawilis si Sisa. [Kinaladkad ng tuluyan si Crispin at nawala ang mga ito sa dilim.] Asawa: Sisa: Asawa: Ang sarap ng hapunan ninyo ah. Malayo pa po an gaming bahay. alas-diyes! BASILIO: Bawal pong maglakad pagdating ng alas nuwebe. Akin na ang kanila. Magkano naman ang bayad diyan? [taray effect habang hinihimas ang manok panlaban. Pahingi naman oh. At kinain ang pagkain na para sa mga bata. SAKRISTAN MAYOR: Gusto mo ikaw ang masunod? [Hahawakan ang braso ni Crispin at kakaladkarin] CRISPIN: Wag mo akong pabayaan. Tiyak na maglalaway si Basilio kapag nakita ito sa hapagkainan.] [mag-isang nagsasalita] Paano na to. [harsh] [malungkot pero pilit na pinapasaya ang sarili. [pagkatapos kumain] Sisa: Asawa: Sisa: Aalis ka na ba? Nais mo bang makita ang mga anak mo? ipatabi mo na lang ang pansugal ko. Maririnig ang dalawang putok] KABANATA 16: SI SISA [Sa bahay] Sisa: Asawa: Gusto ko sanang ipasok bilang sacristan ng simbahan si Basilio.

umawit ng kundiman] [napansin niyang may itim na asong balisang-balisa naaalialigid sa labas ng bahay. Si Crispin nga po pala. [naghintay sa pagdating ng mga anak]. May mainit na kanin at pritong tawalis akong inihanda para sa inyo. Hindi raw po ako makaalis hanggang alas dyis. inay. Hindi man lang sila nakaalalang may mga inang naghihintay sa mga batang paslit na katulad mo? Sisa: (Ginamot ni Sisa ang noo ni Basilio) Sisa: Basilio: Sisa: Kumain ka na anak. lalo na si Crispin. Isang hibla na lamang at maaaring nawala ka na sa buhay ko.] Iniwan mo si crispin sa simbahan at duguan ang iyong noo. Nauuhaw lang po ako. gagaling din po ito. Inisip ko pong baka hulihin din ako tulad ni Pablo na nagkasakit sa matagal na palo at hambalos na ipinarusa sa kaniya sa kulungan. Alam kong ayaw mo ng tawilis anak. Nanay!! Buksan ninyo ang pinto! Madali inay! Basilio: [binuksan ang pinto] KABANATA 17: Si Basiliio Sisa: Basilio: Anong nangyari anak?! [panic mode] Nadaplisan po ito ng bala nang barilin ng guwardiya sibil. Naghanda ako ng masarap na pagkain para sa inyo pero dumating ang tatay ninyo. Naku po ang anak ko (luhaan). Pinaputukan. Mga walang pusong sundalo. Sabihin mo kung ano ang talagang nangyari. Basilio: Pinaiwan po ng sacristan mayor si Crispin. Tumakas po ako. protektahan niyo sana ang aking mga anak sa anumang kapahamakan. Dumaplis po ang bala sa noo ko. nagdasal siya sa dahil sa takot] Sisa: Mahal VIRHEN.[ipinatong niya ang mga isda sa ibabaw ng mainit na kanin habang naghihintay. Baka ako hulihin ng mga gwardya sibil. naiwan sa simbahan! Sisa: Naiwan?! [niyapos ni Sisa si Basilio at hinagkan ang duguang noo. Pagdaraan ko nga sa may kampo. anak. Tumakbo po ako. . Hindi po ako gutom. sinigawan po ako ng mga sundalo ng quien vive. [naghihingalo] Huwag kayong mag-aalala nanay. kasi gabing-gabi na.

Hindi na po ako magsisilbi sa kura. titiyakin daw niyang magsasama-sama tayong muli. Paglaki-laki ko. (Napaisip si Basilio) Basilio: Inay. lalapit ako sa anak ni Don Rafael at magmamakaawang maging pastol ng mga baka t kalabaw niya. Kung maayos po ang pagpapastol ko. Kailangang managot ang mga anak ninyo. pinapunta ako ng Kura sa konstabularyo. Baka nasa inyo na ang mga sundalo. Magiging Masaya tayo. Gutum na gutum siya kaya hinayaan kong ipakain sa kaniya ang inihanda ko para sa inyo.] Kusinero: May sakit ang kura. tumuloy sa kusina. Wala po naman akong kinikita roon. Pero hindi po kaya mabuti kung tayong tatlo na lamang ni Crispin ang magsama-sama? Umiiyak po kayo. Kaninang umaga. hindi ko po sinasadya. KABANATA 18 : MGA KALULUWANG NAGHIHINAGPIS [Dumating si Sisa na may sunong na bilaong puno ng mga gulay. hindi niya ako lupa na matatamnan ng tubo o mais. Basilio: (Nagdasal sila at pagkatapos humiga si Basilio sa tabi ng ina. Basilio: . Bugnutin ang kusinerong dinatnan at mga iba pang katulong. Makakakain na tayo nang masarap at makapagbibihis nang magara. At si Crispin naman ay matuturuan bumasa kay Tandang Tacio. maaari pa aakong gumatas doon. Sabi niya. kamukha noon. gaya ng ginagawa natin sa ating inahing manok. dumating siya. Tiyak na katutuwaan po ako ng anak ni Don Rafael. Ingatan mo ang mga anak mo na siguradong susunod sa yapak ng walang kwentang ama. kaltas sa maliit na suweldo namin. Magprisinta nalang ako sa anak ni Don Rafael na kasimbuti din daw ng ama. inay. Mamimitas din po ako ng mga prutas sa gubat na maaaring ipagbili sa bayan kasama ng mga gulay na aanihin natin sa likod ng bahay. Maaaring manghuli pa ako ng kambinggubat. Hindi na siguro ako magtratrabaho sa kura. Patatabain po natin ang baka. kung lagi raw kayong magiging mabuting bata. Saka kung magaling akong magtrabaho. Si Crispin na nagnakaw ng maraming bagay ay wala at sumunod kay Basilio. Magugustuhan po ni Crispin ang sariwang gatas.Basilio: Dumating po ang tatay? (parang galit ang tono kaya nalunkot si Sisa) (dali-daling idinagdag ni Sisa:) Sisa: Oo. Alam mo bang itinanong kayo ng ama ninyo? Gustong-gusto niya kayong makita. Pag galling ko. Ipangangahoy ko rin sina Don Rafael. Ginising ni Sisa si Basilio dahil umuungol siya) Basilio: Napaniginipan ko na may isang batang pinaparusahan ng kura. baka mabigyan ako ng anak ni Don Rafael ng isang baka. Mangingisda rin ako at mangangaso.

MGA SULIRANIN NG GURO [Kapwa nakaharap sa lawa ang guro & si Ibarra] GURO: Sa lawang iyan itinapon ang bangkay ng inyong ama. Napakabait na tao ni Don Rafael.[Di nakapagsalita si Sisa.] Kusinero: Umalis ka na dito. Itinakip ang mukha at di alam ang gagawin. umiiyak si Sisa. IBARRA: Sinabi ninyong tumutulong ang aking ama sa pagpapaaral sa mga bata? GURO: Opo ginoong Crisostomo. Nais kong ipamukha kay Padre Damaso ang aking katuwiran ngunit ako y naawat ng sakristang mayor. Noong dumating ako rito y walang nakakakilala sa akin ni isa man. Nanginginig ang buong katawan. Wala akong dalang rekomendasyon at ni wala rin akong baong salapi. maistorbo mo pa ang may sakit na Kura. Isa pa y kailangang maiwasto at maisaayos ang pagtuturo. IBARRA: Ano ba ang higit na makakatulong sa kanila? GURO: Naniniwala po ako na makakatulong kung ang mga batang nagsisipag-aral ay magkakaroon ng isang gusali ng paaralan. Ako ang higit na may utang na loob sa inyong ama gayong ang nagawa ko lamang sa kanya ay ang makipaglibing. GURO: Nawawalan sila ng interes sa pag-aaral dahil kulang sila sa panghihikayat mula sa kanilang mga magulang. Gumawa ng paraan ang inyong ama upang magkaroon dito ng paaralan. KABANATA 19. Mula noon ay higit kong pinagbuti ang pag-aaral ng wikang Kastila para patunayan sa kanya na ako y may karapatan at may kakayahang matuto ng wikang ito. Kadalasang ginaganap ang kanilang klase sa silong ng kumbento o sa tapat ng karwahe ng kura. At kung may mga bata namang may interes sa pag-aaral ay nagiging sagabal naman sa kanila ang kahirapan. IBARRA: Kung ganoon ay nais kong ipagpatuloy ang ginawang pagtulong ng aking ama sa halip na hanapin ko ang katarungan sa kanyang sinapit. Sa kanya umasa ang mga batang mahihirap na nagnanais makapag-aral. Sinabi iyon sa amin ni Tinyente Guevara. IBARRA: Bakit hindi ninyo nagawang lutasin ang suliraning iyan noon pa? GURO: Pinipilit ko po. napaupo sa upuan malapit sa mesa. bukod pa siya y pinakikinggan . Subalit dala ng maraming kakulangan ay hindi ito medaling nagawan ng solusyon. Marahil ay higit niyang ikalulugod iyon. GURO: Wala kayong dapat ipagpasalamat. Isa pa y sinubukan ko silang turuan ng wikang Kastila at sila nama y nangatuto ngunit ako y ipinatawag ni Padre Damaso at ako y kanyang hinamak. Naiistorbo ang kura kaya t madalas kaming nabubulyawan. IBARRA: Maraming salamat po ginoo. Tunay na makapangyarihan si Padre Damaso sapagkat siya y maraming salapi at nakasandal sa malalaking korporasyon.

Inimbitahan ako sa pulong ng tribunal. Nakausap ko si Pilosopo Tasyo at siya ang nagbigay sa akin ng dapat nating gawin upang mapagtagumpayan an gating pinaplano at hindi manaig ang kagustuhan ng matatanda. Hindi natin siya maaaring salungatin sapagkat maaari tayong ipabilanggo sa alkalde mayor.PULONG SA TRIBUNAL [Nahahati ang mesa. TAO 1: Ang kapitan ay nagpaiwan sa kumbento para kausapin ang kura. TAO 2: Walang problema iyon kung ang mananalo ay pawang mga kagustuhan ng matatanda. Ito marahil ang magagandang pagkakataon upang ihain sa kanila ang inyong mga suliranin. . Hindi maaaring ipagpaliban ang usapin tungkol sa gastusin at baka tayo guluhin ng oras. Ano ang magiging laban ko sa kanya gayong siya ang tagapirma upang makuha ko ang aking kakarampot na suweldo? IBARRA: Ngunit sa kabila po ng lahat ay nasisiyahan kayong may mga natuturuan kayong mag-aaral? GURO: Opo.ng iba pang may kapangyarihan dito sa San Diego. At higit ang aking kasiyahan nang mailipat si Padre Damaso ng ibang lugar at nagkaroon ako ng kalayaang gumawa ng ilang pagbabago sa pagtuturo. [Tumayo si Don Filipo ngunit agad itong tinutulan ng matatandang conservador na sinang-ayunan ng isa] DON FILIPO: Sana y makinig muna kayo sa aking imumungkahi bago kayo tumutol. sa likuran naman nila y paparating na ang kapitan] KAPITAN BASILIO: Bagamat ako ang unang magsasalita. isang lugar para sa mga matatanda (CONSERVADO) at mga batang lider (PARTIDO LIBERAL)] DON FILIPO: Tila nakakawalang tiwala at nakakapagduda ang ikinikilos n gating kapitan. hindi naman nangangahulugan na ang pinakahuli y walang kwenta ang magiging pahayag. IBARRA: Hindi kayo dapat mawalan ng pag-asa. Ilang araw na lamang ang nalalabi bago sumapit ang kapistahan. Tiyak na ipapatalo nila tayo para mapahiya sa nakararami anuman ang planong ihain natin. DON FILIPO: Kaya nga naisip kong ako ang magharap ng kahilingan ng mga matatanda. Nagturo ako ng kasaysayan at pagtatanim subalit muli akong ipinatawag ng kura dahil ang nais niya y pawing mga katesismo lamang ang aking ituturo. Dahil tiyak na inyong maiibigan ang mungkahi ng mga kabataan. Wala silang kamalay-malay na ang planong ipapanalo nila ay siyang tunay nating balak. Naniniwala si Pilosopong Tasyo na kakalabanin ng matatanda anuman ang ating imungkahi kaya t ang ibibigay nating mga plano ay ang bagay na hindi natin gusting mangyari. [Pumasok si Ibarra at ang guro. KABANATA 20. [Pagkatapos ng pag-uusap] TAO 3: Ngunit ang kura ay may planong iba.

TAO 4: Bakit hindi nyo agad sinabi? Ano ang kabuluhan ng pagpupulong na ito? TAO 5: Bawiin na lamang natin ang aming mga ibinigay na donasyon. Si Basilio y walang naibigay sa akin ni isang kusing. GS 1: Ibigay mo sa amin ang salapi na galling sa mga anak mo kung ayaw mong ikaw ang aming dadamputin. DON FILIPO: Nagsasakripisyo kami para sa isang mabuting bagay. Kung nais maibalik ang sinasabi niyang perang ninakaw ng mga anak na ito. [Nakauwi si Sisa. Crispin! Mga anak ko! .. GS 1: Kung gayon ay ikaw ang dadamputin naming at dadalhin sa kwartel. hindi magnanakaw ang aking mga anak. SISA: Mga ginoo.umiiyak habang sinasambit] SISA: Mga anak ko. natagpuan niya ang isang pilas ng damit ni Basilio na nakasabit sa dingding. Natigilan siya dahil natanaw niya sa hindi kalayuan ang 2 guwardiya sibil na tangay ang kanyang inahing manok] GS 1: Nasanan ang iyong mga anak? Ikaw ba ang ina ng mga magnanakaw? [Tututukan ni GS 2 ng baril si Sisa] GS 2: Wag kang magsisinungaling. KABANATA 21. Mangyayari ang inyong sinasabi alang-alang sa isang layunin bagama t nawalan kayo ng karangalan sa pagtataguyod ng isang bagay na masama. SISA: Hindi ko po alam kung nasaan sila. nasaan na kayo? Basilio. Matagal ko na pong hindi nakikita ang bunso kong si Crispin. Halughugin niyo man ang buong bahay ay wala kayong makikita sapagkat kami y mahirap lamang. Nag-aalala at patakbong bumalik sa kalye. hingin niya kay San Antonio. KAPITAN BASILIO: Hindi na maaari sapagkat ang lahat ng donasyon at abuloy ay naipagkaloob na. [Ibinilanggo si Sisa sa loob ng kwartel] ALPERES: Ang kura ang may kagagawan niyan. Maaari niyong gawin ang anumang maibigan ninyo subalit hindi lahat ng mahihirap ay magnanakaw.KASAYSAYAN NG ISANG INA [Palakad lakad si Sisa. Nasaan ang mga anak mo? Sa oras na magsinungaling ka ay itatali ka naming sa punong kahoy at saka babarilin. Nagsasakripisyo na rin lang naman kayo para sa masama.

(takot) Ngunit hindi maaaring hindi natin siya kumbidahin. Ibarra: -Inimbita ni Ibarra ang kura sa kasiyahan. Maging sina Sinang at Andeng ay nakababalitang hindi raw masyadong kumakain ang kura at tila napapabayaan ang sarili. Ibarra: (Papunta si Padre Salvi kina Crisostomo Ibarra at Maria Clara. Napipilitan ang ngiti nito. dumating si Crisostomo Ibarra.. sa bintanang nakaharap sa lawa at napapaligiran ng puno ng suha at bulaklak ng ilang-ilang. Bumaba siya sa karwahe at nagkasalubong sila ni Padre Salvi na papunta rin sa bahay nina Maria Clara. bakit? (nagtataka) Pakiwari ko y binabantayan niya ang lahat ng kilos ko. (emotion: nagtataka) Ang talagang nakakapagtaka ay ang pagliliwanag ng kumbento sa tuwing bibisita siya sa bahay nina Maria Clara. Tao 2: Setting: Labas ng bahay ni maria Clara. Ibarra: Isang kasiyahan sa bukid ang inihanda naming ang aking mga kaibigan. Natatakot ako sa kanyang mga tingin. Tao 1: Madalas siyang natitigilan kapag nagmimisa at hindi na rin nakikipag-usap pagkatapos ng misa. Setting: Sa loob ng Bahay. Pagkaraan ng 3 araw. At isa pa y narito na siya. Hindi ba kayo natatakot magkasakit o magkasipon? (Nginig ang tinig ng kura at hindi siya makatingin ng diretso sa dalawa) Maganda ang gabi. -nagtagpo ang magkasintahan sa bintana parte. baka kayo magkasakit. Madalas ay hindi ko maunawaan ang kanyang mga sinasabi. Padre. Itinatanong niya sa akin kung hindi ko raw ba napapaniginipanang sulat at ang aking ina. Napakasarap lumanghap ng sariwang hangin. Kapansin-pansin rin ang kanyang pangangayat. Maaari po ba kayong dumalo? . Ibarra: Maria Clara: Ibarra: Maria Clara: Ipapahanda ko ang lahat ng kailangan bago magbukangliwayway Ayokong makasama ang kura.KABANATA 22: LIWANAG AT DILIM Setting: Ang mga tao ay naghahanda para sa pista at nag-usap usap. May kaugalian tayo dito.) Padre Salvi: Malamig ang hangin dito sa labas. Kinikilabutan ako sa tinig niya na waring napakahiwaga.

ginoo? Nais ko pong humingi ng tulong sa inyo. Ibarra: Lalaki: Ibarra: Lalaki: Ibarra: -Naglakad na ang 2 hanggang sa tuluyang nawala. KABANATA 23: ANG PANGINGISDA Setting: Patungong Lawa (madaling araw) -naglalakad na patungo sa lawa ang magkakaibigan. Kasama ang mga katulong na babae na may dalang baong pagkain at kagamitan para sa piknik. Nawawala po ang aking mga anak at nabaliw ang aking asawa. Padre Salvi mauna na po ako sa inyo. May kailangan kayo sa akin? Tinatawag nila akong tulisan kaya t wala isa mang nagnanais tumulong sa akin. Anong kailangan ninyo sa akin. Lalaki: hindi po ninyo ako nakikilala. Iyo po ang napiling lugar ng mga dalaga. aalis na ako. kadalagahang kasama ang kanilang mga ina at mga tiyahin. malapit sa puno ng balite. Hindi ganyan ang dalagang pilipina noon kapanahunan namin. Subalit may dalawang araw ko ng hinihintay ang iyong pagdating ditto sa bayan ng San Diego. Setting: Madilim na kalye -Isang lalaki ang sumalubong kay Ibarra habang siya y naglalakad. ginoong Crisostomo. -Sinaway sila ni Tiya Isabel. -natanawan nila ang paparating ng mga kalalakihan at ang isa y tumugtog pa ng gitara. Magkita nalang tayo bukas. Sumabay kayo sa akin sa paglalakad at saka ninyo sabihin ang inyong pakay.Padre Salvi: Ibarra: Saan magaganap ang kasiyahan? Sa may batis po sa gubat idaraos. huwag Kayong maingay. Tiya Isabel: Baka nakakabulabog ang ingay ninyo sa mga natutulog pa. (naglalakad na rin ang mga lalaki) Sinang: Tila may ibig mamalimos (pahiro) . Padre Salvi: -Nagpaalam na si Ibarra kay Maria Clara Ibarra: Maria Clara. Para patunayan na ako y walang sama ng loob sa iyo dahil sa nangyari. malugod kong tinatanggap ang iyong paanyaya.

maaari ka bang umawit? Oo nga.] [Si Iday ang tumugtog ng alpa. Dumating na siila sa isa sa mga baklad Tiya Isabel: Ihanda na ang paasim sa sabaw. Ibarra ay tumala kay M. Hiniling niya si Victoria na awitin ang kundiman ng pinag-iisang dibdib. [Si Andeng ang sumunod sa utos.. Ok lang yan. -samantala. [pinipilit] Malulungkot ang aking mga awit.. papunta sila sa baklad ni kapitang tiago. ay kinausap ni albino ang katabing binata.. maaari mo bang awitin ang kundiman ng pinag-iisang dibdib? Paumanhin. -ang bangkero ay tahimik lang na nagsasagwan. kailangang maihulog na ang mahuhuling isda sa kumukulong sabaw. Maria Clara. Clara. Pumayag ka na.. Ina1: Hindi kaya umuulan (nagaalala) Albino: Huwag kayong mag-alala dahil marunong po akong lumangoy. Ibarra at nakihalubilo] [sasakay na ng Bangka/sa bangka] [sumakay na sila sa Bangka(2bangka meron: isa sa mga babae at isa sa mga lalaki)] Tiya Isabel: Magsipagdasal tayo. sige na.] Iday: Victoria: Victoria. Si albino lumapit kay Victoria.nagbigay galang ang mga binata samntalang naging pino na ang kilos ng mga dalaga ng nasa harapan na nila ang mga ito. Albino: Takpan mo ang tapal sa tapat sa tabi ng paa mo at may butas. [dumating si C. Naging pares-pares ang magkakatala sa Bangka. Si C. pero ayaw ko. [kinukulit] Iday at mga kasamahan: Sige na Victoria Victoria: Sinang: Lahat: Maria Clara: Lahat: [tumatanggi] Si Maria Clara na lang.! . Delikadong mapasukan ng tubig. -nagsigawan ang mga babae nang malaman na may butas ang Bangka nila lumipat ang ilang mga lalaki sa Bangka ng mga babae. Sige na. Nilagyan niya ng paasim na kanyas at kamatis ang sabaw.

[si leon tumulong sa pagsalok ngunit nagulat siya dahil ang tumambad sa kanya ay isang buwaya.] [tumalon si Crisostomo na may hawak na patalim.[napapayag nila si Maria Clara.) Nasa piling na ako ng aking pamilya. Nagpalakpakan ang lahat.] Mangingisda: Nakapagtataka.] Leon: Buwaya? May buwaya sa baklad na ito? [ang bangkero ay kumuha ng lubid at tumalon sa tubig. Nagsigawan ang lahat. Nagulat ang lahat] [pumula ang tubig pagkatapos.] 2 kasamahan: sino ang binatang iyon? [saglit na lumitaw ang ulo ng bangkero na hatak ang dulo ng lubid. Nagbalik ang tawanan ng mga tao. Nagsigawan at natakot ang mga nanduon. bago pa mag-undas huling pinandaw ito. (natigilan si Ibarra dahil bigla niyang naalala ang amang itinapon ang bangkay sa ilog.] Bangkero: Ibarra: utang ko sa inyo ang aking buhay. Nagulantang sila ni albinodahil sa pag-ihip nito na ubod ng lakas sa tambuli. (laslas ang lalamunan at tiyan ng buwaya)] [si Maria Clara ay hindi halos makahinga dahil sa ginawa no Ibarra. Natulala ang mga nakatingin. nantalaban o nagpapasag ito kaya nahulog sa tubig ang buwaya kasama ang bangkero. Naiahon ng bangkero ang buwaya sa baklad pero habang tinatalian na ang bunganga. ang iba naman napaiyak. Hindi ninyo dapat biruin ang ganoon na lamang ang kamatayan. Walang pumalakpak. hindi kayo dapat nagging mapusok. tumalon na rin ang ilang mga lalaki para tulungan ang dalawa pero bago pa man sila makalapit sa dalawa. Nagulat ang mga tao. Wala siyang nahuli ni isang isda kahit paulit-ulit na siyang nagsasalok. Tahimik na nakinig ang lahat..] Andeng: kumukulo na ang sabaw! [isang mangingisda ang nagsalok ng isda sa baklad. paano kung ikaw ang napahamak?! Kung napahamak ako at sinundan . napatay na rin sa wakas ang buwaya. Maria Clara: Ibarra: . (mababa ang tinig).] [ang lahat ay natuwa sa pagkaligtas ng dalawa ang iba y nagtawanan. Kumanta na siya.

padre salvi at ilan pang gobernadorsilyo. Pumunta tayo ng gubat kung saan may nagaganap na kasiyahan ng mga kadalagahan at kabinataan. ibig ko siyang masundan sa lahat ng dako. [dumating si maria clara at ng unang ngiti niya'y inukol kay ibarra. victoria. Nakilala na ba ninyo ang taong gumawa nun? . ] Padre salvi: Ihanda na ang karwahe. don filipo] Padre Salvi : hanggang ngayon ay nakaratay pa rin si padre damaso. Gustong sundan ng padre salvi ang mga dalaga ngunit siya'y napahinto at hinanap ang ibang mga kasamahang pangkat] [nagtagpo sila ng alperes] Alperes : saan kayo nangaling padre salvi?. Nagbabasa sila ng tubig hanggang tuhod ] [lumabas na si padre salvi sa kanyang taytan. *GUBAT* [pagdating ni padre salvi sa gubat ay pinabalik na ang sasakyan at nagtuloy ng nag-iisa sa gubat ] Padre salvi: umalis ka na at iwan mo na ako ( sabi nya sa kutsero ) [ naglakad sa gubat na madilim si padre salvi at bigla siyang nahinto pagkarinig ng masayang halakhakan at sariwang mga tinig ] Maria clara: titingnan ko kung ako'y makakatagpo ng pugad ng gansa. alperes. at sinang na magsisipag sa ilug-ilugan. ako'y naligaw. Nahulog ba kayo? [puno ng galos ang mukha ni padre salvi] Padre Salvi: hindi. [si padre salvi ay nagtago sa isang malaking punong kahoy at nakinig] Sinang: ibig mo bang sabihin ay nais mong gawin sa kanya ang sa iyo'y ginagawa ngayon ng kura na nagmamanman sa iyo sa lahat ng gawi? Mag-ingat ka't ang paninibugho ay nakapamamayat at nakapanlalalim ng mata! [nakita ng padre salvi mula sa kanyang kinatatayuan sina maria clara.KABANATA 24 SA GUBAT *simbahan * [pagkatapos ng misa ay nagbabasa si padre salvi ng mga natanggap na sulat sa kumbento at tila lalo pa siyang nalungkot at nanamlay at hindi nakakain. Ibig ko siyang tingnan nang di niya ako makikita.

[bumalik ang mga alilang inutusan ng ibarra upang hanapin si sisa] Utusan: hindi po namin natagpuan ang masusing na babae ginoong ibarra.] Alperes: nakapagtataka po iyan padre salvi[nangungutyang sabi]. Mabuti pong sagot iyan. at sa gayo'y ipinagising ninyong maaga ang aking sarhento upang ipahanap ang kwaltang nawala. ngunit tumango sa alperes. [matapos ang pananghalian] . [namagitan si ibarra] Ibarra: mga ginoo. Ngunit ako po ang nanagot sa salapi. . ay ipinahanap ko ang kanyang mga anak. Ngayon. . pagkat pagkakita ni sisa sa alperes ay kumarimot ng takbo at nawala sa kagubatan.] Ibarra: hanapin ang babaing iyan.[ utos niya sa mga alila]. [dumating si sisa na marusing ang pananamit] Ibarra: pakainin ang babaeng iyan. kaya't si padre damaso ay nahihiga ngayon! Sinasabing ang taong yaon ay siya ring magtapon sa inyo sa labak. ginoong alperes. Alperes: mabuti pong sagot iyan. Alperes: ayon sa nasabi sa akin ng don filipo ay nawawala ang dalawang anak ng sira.Alperes: sino ba ang taong iyon padre salvi? Praile: sino pa po. Nawawala po ba ang mga sakristan ninyo padre salvi? Padre salvi: [hindi sumagot. maaalala ko pala. Nawalan ang inyong reverencia ng ilang piso. kundi ang bumugbog sa daan kamakalawa ng hapon kay padre damaso? Mga tao: binugbog ba si padre damaso? Padre salvi: oo. dalawang sakristan ang inyog reverencia ang mawawala at kayo'y di naliligalig---(di natapos ang sasabihin at humalakhak) Padre Salvi: [natahimik ng ilang saglit]. Naipangako kong ipahahanap ang kinaroroonan ng kanyang mga anak. nais kong isangguni sa inyo ang isang balak. [di nasunod ang utos ng ibarra. banal na tao!. Ipagkakatiwala at ipagagamot ko sa isang mediko ang nabaliw na babae at sa pamamagitan ng iyong tulong at mga payo. tagapagpala ng mga kaluluwa! (puno ang bibig). Don Filipo: siya si sisa na may apat na araw nang nasisiraan ng isip dahil sa pagkatakot at dinaranas na mga kahirapan.

] Sinang: kasinungalingan iyan. narito ang tanong ko: kailan ako magkakaisip?. USAPIN NINYO PINASIYAHANG PANALO. . [tinakpan ni maria clara ang bibig ng sinang at namumutla] Ibarra: kung gayon ibigay ninyo sa akin ang gulong (ibinigay sa kanya). totoo ba iyan?!! (nginiwian ni sinang si albino) [lumapit si ibarra sa mga naglalaro] Ibarra: sino sa inyo ang nagkamit ng pinakamagandang sagot? Sinang: si maria clara! Si maria clara!. Inihagis ko ang mga dais at noo'y binasa sa aklat ni albino ang sumusunod: pag nag kabalahibo ang palaka!. hindi ba? kasinungalingan! (nagluluhang pasigaw na sabi) Maria clara: ano ang nangyari sa iyo? Sinang: tingnan mo. habang si claim naman ang nag-iingat ng aklat ng mga sagot.[may ilang grupo na naglalaro ng baraha. . basahin ninyo ito: BALAK PAARALAN PINAGTIBAY. chess at gulong ng kapalaran] [si idang may hawak ng karitong kinalilimbagan ng apat na put walong tanong sa gulong ng kapalaran. Mga tao: ano ang ibig sabihin niyan? Ibarra: di ba ang inyong pinagkaisaha'y alayan ng isang handog ang nagtamo ng pinakamabuting kasagutan? (nanginginig na boses dahil sa pananabik) [maingat na hinahati ang pahatid-kawad sa dalawang bahagi] Albino: oo nga! Oo nga! . [dinukot ng ibarra sa bulsa ang pahatid-kawad at nanginginig na binuksan] Ibarra: ngayo'y nagsisinungaling ang inyong aklat. Ang ipinatanong sa kanya ay: tapat ba at di nagbabago ang kanyang pag-ibig? At ang sagot ng aklat ay---. Narito naman ang aking taong: magtatagumpay kaya ako sa aking binabalak? Sinang: walang saysay na tanong! [inihagis ng ibarra ang mga dais at hinarap pagkatapos ang pahina at takbucog kinababasahan ng sagot--] Albino: ang panaginip ay panaginip lamang.

Sumakay ito sa karwahe papuntang bayan. Padre salvi: hindi ba ninyo nalalamang kasalanan ang maniwala sa mga bagay-bagay na nasusulat sa aklat na ito? [galit na pinagpunit-punit niya ang aklat] Albino: lalo pong mabigat na kasalanan ang mangahas ng di kanya at laban sa kalooban ng may-ari. aanhin naman ninyo ang kalahating natitirang iyan? Ibarra: Ito'y ihahandog ko sa nakatapat ng pinakamasamang sagot.] Ibarra: wala akong tungkuling ipagbigay-alam sa inyo ang aking mga gawain! Sa mga kasayahang idinaraos namin ay tinatanggap ang lahat at kung kayo'y napaaga lamang ay naanyayahan din namin kayong makasalo sa amin gaya ng inyong alperes na dalawang oras ng nakaalis.Ibarra: kung gayo'y narito ang aking alaala. ako ang nagtamo ng masamang sagot. Kawal: masusunod po. tinanggap niyo sa inyong pagpipista ang masamang tao.] [dumating ang apat na sibil na may baril at pinamumunuan ng isang sarhento. [di pinansin ni padre salvi ang nagsalita at walang kibong umalis.] Padre Salvi: ano ito? (kinuha ang aklat na kanyang tinunghan-tunghan) Leon: iyan po'y gulong ng kapalaran. Ibarra: isang salarin--ang piloto?! Baka kayo nagkakamali!! Sarhento: hindi po. at iyan ba ang piloto? Sarhento: iyan nga po. na siyang naging piloto ninyo kanina umaga. . [at tinalikuran ni ibarra ang mga sibil] [ipinahanap ng sarhento sa kanyang mga kawal ang piloto sa lahat ng dako. Ang paaralang ito'y siya kong magiging handog! (sabi niya kay maria clara). si ibarra'y lumayo na) [ipinagpatuloy ang laro ngunit lumapit si padre salvi at nahinto ang tawanan at salitaan.] Sarhento: hanapin ninyo ang piloto sa lahat ng dako. ginoong ibarra. ginoo. (iniabot niya kay maria clara ang kalahati ng papel) Magpapatayo ako sa bayan ng isang bahay-paaralan para sa mga batang lalaki at babae. Sinang: Kung gayo'y sa akin iyan. Albino: Eh. . (pagkabigay kay sinang ng papel. ayon sa sumbong sa amin. Ang piloto o ang elias na iya'y naparatangang muli ngayon ng pagbuhat ng kamay sa isang padre-Ibarra: a. [tinitigang walang-kurap ni ibarra ang sarhento at sinagot ang buong pagkasuklam. ngunit di nila natagpuan.] Sarhento: walang kikilos sa inyong lahat! Babarilin ang kumilos! Ibarra: (tumayo at lumapit sa sarhento) ano ang inyong kailangan? Sarhento: ibigay sa amin ang salaring nagngangalang elias. .

SA TAHANAN NG PANTAS SCENE 1.. ang piloto bang iyon ay ang elias na sinasabing naghulog sa alperes sa labak? Mga tao: walang iba! Wala nang iba! [at natapos na ang kasiyahan at umalis na sa gubat) KABANATA 25. Nga pala. BAHAY NI PILOSOPONG TASYO) HABANG NAGLALAKAD SA LUPAIN. ginoo!'' CRISOSTOMO IBARRA: ''Naabala ko po ata kayo. Ha! Para sa kanila. PILOSOPONG TASYO: ''Nariyan pala kayo. Pangarap ng isang baliw. Higit na mabuti ang alpabetong tagalog kaysa wikang Latin. NAPAGDISISYUNAN NYANG PUNTAHAN ANG BAHAY NI PILOSOPONG TASYO. subalit.'' ''Bakit hindi kayo humingi ng payo sa kura. Ha! Sa panahon ngayon na mababasa ang aking mga sinusulat.Tao1: kung gayon. tingin ko'y sinadya niyang gambalain ang inyong kasiyahan sapagkat hindi siya imbitado at dumating pang lasing ang kanyang asawa.'' CRISOSTOMO IBARRA: ''Anong wika po kayo sumusulat?'' PILOSOPONG TASYO: ''Sa sariling wika natin na tagalog.'' (hangang-hanga habang tinitingnan ang isinusulat ni Pilosopong Tasyo ''Bakit po kayo nagsusulat ng isang heroglipiko?'' PILOSOPONG TASYO: ''Dahil hindi ako sumusulat sa aking panahon kundi nagsusulat ako para sa hinaharap..'' . tiyak na hindi ito pahahalagahan at susunugin pa ito. Nais ko pong magpatayo ng isang paaralan at bilang pag-alala na rin ito sa aking kasintahan. Ngunit ang susunod na salinlahi'y higit na matatalino at kung ito'y kanilang mababasa ay sasabihin nilang hindi pala lahat ay natutulog sa panahon ng kanilang mga ninuno. hay. natatandaan mo ba yung pagkapatay sa buwaya? Opinyon ko lang naman. matagal ko nang pinangarap iyan. (MALAWAK NA LUPAIN. At iisipin din ng mga tao baliw kayo dahil humihingi kayo ng payo sa isang taong napagkakamalan nilang baliw. maari rin hindi.'' PILOSOPONG TASYO: (NAPANGITI) '' Ah.'' PILOSOPONG TASYO: ''May maipaglilingkod ba ako sayo?'' CRISOSTOMO IBARRA: ''May nais lamang po akong isangguni sa inyo. ang matatalino'y mga kapitan kahit walang pinag-aralan at walang ginawa kundi maging sunud-sunuran sa kura. o sa kapitan o sa iba pang may tungkulin? Maari nyo silang sundin.'' CRISOSTOMO IBARRA: ''Maari po bang gamitan ng heroglipiko ang wikang tagalog?'' PILOSOPONG TASYO: ''Maari.'' CRISOSTOMO IBARRA: (NAPANGITI) ''Nais ko po sanang humingi ng payo sa inyo gaya ng ginagawa ng aking ama noong siya'y nabubuhay pa.

'' CRISOSTOMO IBARRA: ''Parang isang pagmamalabis ang inyong pahayag.'' PILOSOPONG TASYO: ''Hay.'' PILOSOPONG TASYO: ''Pipi ang bayan kaya hindi dumaraing.'' CRISOSTOMO IBARRA: ''Naniniwala na ako sa inyong sinasabi. Ngunit dapat ninyong malaman na ang mga nanggagaling sa utos sa itaas ay hindi ipinatutupad pagdating na sa ibaba.'' CRISOSTOMO IBARRA: ''Totoong makapangyarihan ang kura subalit hindi ako lubusang naniniwala sa mga mapang-abusong lakas at kapangyarihan. Dalawa lamang ang maaari ninyong gawin. Salamat po ginoo. Sumusunod lamang ang kamay sa idinidikta ng isip.'' PILOSOPONG TASYO: ''Ang pamahalaan ay walang ibang pinakikinggan kundi ang kura. Ngayon din ay pupuntahan ko ang kura at sana'y hindi siya katulad ni Padre Damaso. Ang nanunungkulan ay mapang-abuso.CRISOSTOMO IBARRA: ''Naniniwala ako na mangyayari ang aking plano na walang sagabal. ang yumukod sa mga makapangyarihan o hindi yumukod na kapalit ay kapahamakan. Ako'y papatungo na.'' CRISOSTOMO IBARRA: ''Hindi ko ba maaaring mahalin ng sabay ang Espanya at ang aking bayan? Bakit ako yuyukod kung hindi kailangan?'' PILOSOPONG TASYO: ''Sapagkat ang lupang iyong tinatakpan ay nasa kapangyarihan ng mga taong nagpapahalik ng kanilang mga kamay. MAGKAMAYAN. Malalaman ninyo ang kanilang mga pagtitiis. nakakatuwang ginawa ninyo ang nararapat ninyong gawin. Huwag muna ninyong gawin ang inyong plano hangga't hindi ninyo lubusang natatanggap ang kasawian ng inyong ama.'' CRISOSTOMO IBARRA: ''Nauunawaan ko ang inyong ibig sabihin.. Sa katunayan ay wala pa pong bayang dumaraing.'' CRISOSTOMO IBARRA: ''Nagpapahalik ng kamay? Nalimutan po ba ninyong sila ang may kagagawan ng pagkamatay ng aking ama? Hindi ko nais ipaghiganti ang aking ama alang-alang sa kapakanan ng relihiyon. . Ang taong bayan ay maniniwala sa katuwiran at pamahalaang may mabuting hangarin.'' CRISOSTOMO IBARRA: ''Matutulungan kaya nila ako at paniwalaang ang paaralang ipatatayo ko ang magiging tulay upang lumaya sa kamangmangan ang bayang ito at matuklasan nila ang pangangamkam ng kumbento?'' PILOSOPONG TASYO: ''Mabigo man kayo. iho. Ngunit hindi magtatagal ay darating din ang panahong iyon.'' PILOSOPONG TASYO: ''Matutuloy ang plano ninyo kung kayo'y makikipagtulungan sa mga taong sinasabi ko.

CLARA: Kaawa awa naman siya. Ipagdasal natin ang aking mga anak. SINANG: Malungkat nga ang kura sapagkat iniisip ang gastos sa papakain ng maraming panauhin ngunit babawiin nito ang gastos sa mga katulong. Mayroon isang pagkakataon na may isang batang nahulog sa lubak. Bakit naman kaya? SINANG: Ah! Ito ang bahay ng alperes. TIYA ISABEL: Ito namang bahay ay walang ilaw. M. Marami ang tumutulong kay Ginoong Crisostomo. . Maaaring dahil rin sa matagal na pagdudusa sa bilangguan at napilitang matulog sa mamasa-masang sahig ng bilangguan. Ibarra at Tiya Isabel hanggang sa naabot ang kumbento] SINANG: Nakapagtataka.KABANATA 26. Sinang. Sa pinakagitna ng gusali ay magkakaroon ng daluyan ng tubig na tila magiging ulan. NOL JUAN: ''Ito'y isang malaking paaralan na nahahati sa dalawang bahagi. Iday. Kung ako ang arsobispo.BISPERAS NG PISTA. [Lumapit si Maria Clara sa basket at inilagay ang agnos.CLARA: Sa pagkakaalam ko y ayaw pasindihan ang mga iyan ni Padre Salvi upang tayo y makapagtipid. tinulungan niya ito ngunit sa halip na magpasalamat ay binugbog pa ito ng ama ng bata. isda atbp] M. Naglagay ang mga babae ng prutas. Binaba ng ketongin ang dalang basket at lumayo.'' [Nagpalakpakan at nakipagkamayan kay Ibarra] CRISOSTOMO IBARRA ( KINAKAUSAP SI PILOSOPONG TASYO) : ''Ginoo. Sinasabi ng iba na dahil ito sa pag-aalaga sa kanyang ina. Magiging padrino ang kura na humiling ding siya na ang magbabasbas sa paglalagay ng unang bato sa mismong araw ng kapistahan.. ipapakasal ko ang asawa ng alperes kay Padre Salvi at . Ang paaralang ito'y kahalintulad ng isang paaralan sa alemanya na ang gumawa'y ang arkitektong si Ginoong R. [Napansin ang ketongin.'' KABANATA 27. Ngayon ay araw ng mga patay. Pumunta si Sisa sa ketongin at hinawakan ang bisig] SISA: Halika at magdasal tayo. TAO 1: (pasigaw) Ilayo ang baliw at baka siya ay mahawa. Victoria. ang isa'y para sa mga magaaral na lalaki at ang isa'y para sa mga mag-aaral na babae.SA PAGSAPIT NG TAKIPSILIM [Naglalakad sina Maria Clara. Napahinto at napansin na rin ng iba. ang lalaking iyan ay isang ketongin. IDAY: Ang alam ko. nawa'y huwag na kayong magalala. nakasindi ang mga lumang lampara ngayon.

[Biglang kinaladkad ng isang guwardiya sibil si Sisa. Amen! [Prusisyon. Mukhang may lumalabas na pagkukumpara sa comedia at sa misa. Ngunit marahil kailangan ngang magpakasaya upang malunod ang pagdurusa. Nakadungaw sina Kapitan Tiago.[Lumayo ang mga tao] SISA: (sa ketongin) Nakikita mo ba ang ilaw sa kampanaryo? Iyan ang aking mga anak na si Basilio na bumababa sa lubid. P. teka. Ngayon ang panahon ng paghihikahos at pangangailangan.MAYOR: Masaya ang kapistahan dito sa San Diego.TASYO.SA SIMBAHAN P. P. Para nga sa akin. higit na nakakaaliw ang sermon kaysa sa comedia lalo t si Padre Damaso ang bibigkas ng sermon.TASYO: Napakalaki namang halaga ng misang ito. Maria Clara at Ibarra.SALVI: Sa ngalan ng ama. P. ng Espirito Santo. walang kaaliwan akong makukuha sa misa man o comedia. Para sa akin. Dinalhan ko ng gulay ang kura. Kailangan rin naman natin ito paminsan-minsan sa isang taon.TASYO: Nakasisiguro po ako dahil mukhang hindi kayo nakakaiintindi ng kahulugan ng comedia at ng misa. At ang sa kumbento yan si Crispin. Inilalayo si Sisa sa ketongin habang sinasabi Wag kang magulo baliw ] M. Tama kayo. Hindi na nalalayo sa mga ibinabayad sa comedia na tatlong araw na itinanghal. Makikitang bumibili ng kandila ang mga tao] T. Hindi ko sila madalaw dahil may sakit ang kura at nawawala ang kanyang mga ginto. ang kaluluwa ng nanonood sa comedia ay napupunta sa impyerno samantalang ang mga kaluluwa ng nakikinig sa sermon ay napupunta sa langit.TASYO: Nagtatapon lamang ng salapi ang mga tao.KINAUMAGAHAN [Maririnig ang tugtog ng banda.DAMASO: At ipinagkaloob mo sa kanila ang iyong mabuting espiritu upang sila y turuan at hindi mo inalis sa kanilang bibig ang iyong tinig at binigyan mo sila ng tubig upang mapawi ang kanilang uhaw. KABANATA 29. Napatahimik ang lahat at tumayo sabay pag-awit sa koro at muling pagtugtog ng kampana] P.] KABANATA 31. Ako y may halamanang may mga bulaklak. Pagkayaman-yaman pala ng San Diego. TAO 1: Tama kayo. [Tumalikod si P. ng anak. . MAESTRO NG KAPATIRAN: Teka. Hindi lahat ay masaya. TAO 2: Para sa akin.CLARA: Mas mabuti siguro tayo y umuwi na.

Ipinapaliwanag ng lalaking madilaw kay Ñol Juan kung paano napapagalaw ang kanyang naimbentong makinarya. mag-ingat kayo. Totoo yan.Kagalang galang na Alkalde. nagapi ng Panginoon ang mga tulisan ng kadiliman. Magkasamang dumating ang alkalde at pari maliban kay Padre Damaso] ALKALDE: (kay Ibarra) Handa akong tumulong sa isang magandang layunin. damhin ng inyong mga kaluluwa. Pero ibang iba na ang panahon. Matutuklasan ito ng susunod na panahon at isang dalubhasang guro ang magpapaliwanag tungkol sa kamangmangan ng kanilang ninuno at upang malutas ang suliranin ay kinailangan pang sumangguni sa kung saang lupalop ng daigdig. mga banal na alagad ng Diyos. Nakasalalay sa pag-iingat ang kaligtasan niyo. Dati rati kapag nakakasalubong ng Indio ang sinumang pari sa daan.TASYO: (sarili) Darating ang panahon na ang gusaling ito ay manghihina dahil sa katandaan at tuluyang gigibain ng isang mapangwasak na lindol o kamay ng tao. lumipat si Elias kay Ibarra at bumulong] ELIAS: Sa seremonya ng pagbasbas bukas. Napadaan si Pilosopo Tasyo] P. [Dumating ang banda na sinalubong ng mga bata at matanda. Kapag nangangabayo kapwa ang Indio at ang pare sa daan nakatitiyak kang hihinto ang Indio na nangangabayo at sasalubungin ang naglalakad na pari. Sa halip na humalik ng kamay ng mga banal na pari ay nakikipagkamay na lang sila. nakatitiyak kang yuyuko ito sa paggalang. Nasa paligid din ang mga mason at karpintero. Tutulungan kita upang magtagumpay sa proyektong ito. Hindi siya gumamit ng baril o anumang sandata. Matamang pinagmamasdan ni Elias ang kilos ng madilaw na tao. [Isinuot na ni Padre Salvi ang kanyang abito bilang paghahanda sa pagsisimula ng pagbabasbas. sa pamamagitan lamang ng krus na kahoy. Dumarami ang mga walang galang na Indio. bababa sa kabayo bilang respeto. Ang mga salita ng Diyos ay dapat intindihin ng inyong mga isip. Nagbabaan na rin ang mga tao para magpalitada] . alkalde at kapitan.ANG PANGHUGOS [Nasa paligid ang mga malalaking tao tulad kura. ALKALDE: Nais po ba ninyo na kayo ang maglagay ng tubo sa pundasyon? IBARRA: Hayaan na lang po natin ang eskribano sa kanyang tungkulin. Huwag kayong lalapit sa pandayong bato. May mga nakapag-aral lang sa Europa nang magbalik sa Pilipinas ay parang kung sino na. [Bumaba na ang eskribano sa hukay at inilagay ang tubo. unawain ng inyong mga puso. Senyor Alperes. Hindi kumukurap si Elias sa pagkatitig sa taong madilaw na may hawak ng lubid. KABANATA 32. Ginoong Crisostomo. Mga bastos! Mga walang respeto! Mga anak ng erehe! [Pagkatapos ng misa. mga kapatid kay Hesukristo.

Ito po ang batas ng buhay. Alam kong kayo y pinag-uusig pero wala akong planong magsuplong. Mula sa pinakadukha hanggang sa pinakamayaman at makapangyarihan. Inaakala ko lamang ang inyong kalagayan. IBARRA: Wala kayong dapat ipag-alala. Bumaba na ang alkalde para magpalitada. Purihin natin ang mga pari.TASYO: Isang masamang simula! KABANATA 33-MALAYANG KAISIPAN ELIAS: Wala kayong dapat ipagpasalamat sa akin dahil kayo ang nagligtas ng buhay ko. ELIAS: Hindi po ito para sa aking kapakanan lamang.ALKALDE: Mga mamamayan ng San Diego! Isang malaking karangalan ang pangunahan ang pagdiriwang ito. IBARRA: Maaari po ba ninyong sabihin kung sino ang aking kaaway? . Umalis na si Ibarra] P. Isang paaralan ang itatayo at ang paaralang ito ang magiging pundasyon ng lipunan. Kung maari sana y ipaglihim niyo ang aking sinabi sa loob ng simbahan. Ginoo. Nagsunuran na rin ang mga kura at panghuli si Kapitan Tiago] ALKALDE: Hindi po ba kayo magpapalitada Ginoong Ibarra? [Napilitan ding bumaba si Ibarra dala ang isang mas malaking kutsarang bakal. IBARRA: Ano ang inyong ibig sabihin? ELIAS: Gagawin ko pong malinaw ang aking pahayag. Upang hindi kayo mapahamak. IBARRA: Mayroon ba akong kaaway? ELIAS: Lahat po tayo ay may kaaway. kailangang hindi malaman ng inyong kaaway na kayo y handa. Mula sa pinakamaliit na kulisap hanggang sa taong may pagiisip. Ang paaralan ang naglalaman ng kinabukasan ng isang bayan. Nagtakbuhan ang mga tao at tanging sina Padre Salvi at Maria Clara lamang ang hindi natinag sa kinatatayuan. Mas mabuti kung makikita ng inyong kaaway na kayo y hindi nag-iingat at kayo y nagtitiwala sa lahat. [Nawalan ng malay tao si Ibarra sa bisig ni Maria Clara. Ligtas si Ibarra samantalang isang bangkay ang natabunan ang bigla. ang lalaking madilaw] IBARRA: Tulungan ninyo akong iahon ang bangkay ng sawingpalad na lalaki. Hustong nakababa na si Ibarra ng biglang humalagpos ang lubid. Nakatingin sa kanya ang lalaking madilaw habang si Elias ay patuloy na nagmamanman. ang pamahalaang Espanya! Mabuhay ang Espanya! Mabuhay ang Hari! Mabuhay ang relihiyong katoliko! [Nagsigawan ang madla ng MABUHAY!. May nais lamang akong ipakiusap at ihingi ng utang na loob.

Siya ay naglingkod ng tapat sa bayan. Pinakaiwas-iwasan ko ang taong ito subalit dinala siya sa akin ng Diyos para ako ang humatol. ALKALDE: Subalit ang ipinapatayong gusali ni G. P. kaya t naging lubusan na ang pananalig ko sa Diyos. Nagtiis ng kalungkutan para sa isang anak.DAMASO: Bakit hindi ninyo ipagpatuloy ang inyong pag-uusap? ALKALDE: Nabanggit lamang sa akin ni Crisostomo ang mga taong nakatulong sa kanya gaya ng arkitekto at ng reverencia. Pati ang libingan ng aking ama ay kanyang hinamak. Ngayon ay patuloy pa rin ang kanyang panghahamak at pang-aalipusta. P. hindi ba t karapat-dapat lamang siyang mamatay? [Iniangat ni Crisostomo ang braso at aktong uundayan ng saksak si Padre Damaso sa dibdib] .DAMASO: Nakatatawa ang mga taong kumukuha ng serbisyo ng isang arkitekto. Napansin kong ilang araw na siyang nakikipag-usap kay Ñol Juan upang pangasiwain ng gawaing ukol sa panghugos.Ibarra. ALKALDE: Sandali lamang Padre Damaso. KABANATA 34-PANANGHALIAN [Makikitang nag-uusap sa hapag kainan sina Tiago.ELIAS: Isa lamang po ang masasabi ko. Ngunit ano ang kanyang iginanti? Ipinausig niya ang aking ama at ipinabilanggo. IBARRA: Sino po ba kayong talaga? ELIAS: Nawalan ako ng tiwala sa tao.DAMASO: Magbabayad ang lahat! Ngayon pa lamang ay pinarurusahan na ang ama ng isang ulupong! Nangangamatay sa loob ng bilangguan at ni walang mahigaang [Hinawakan ni Ibarra ang leeg ng pari upang hindi ito makakilos at saka iniamba ang matalim na kutsilyo] IBARRA: Ako naman ang pakinggan ninyo sa aking mga sasabihin. Ipinakita niya ang kanyang pagiging bihasa subalit hindi naman siya humihingi ng mataas na sahod.DAMASO: Eksperto? Ang isang paaralan ay binubuo lamang ng apat na pader at isang bubong na sawali. P.Clara.alperes at iba pang kawani. ang lalaking namatay ay narinig kong nagbabanta kagabi. Walang katarungan ang tao kung humatol. Ibarra ay nangangailangan ng eksperto. Naghinala ako sa kanyang ikinikilos kaya t binigyan ko kayo ng babala. Dumating si Padre Damaso at natahimik ang lahat] P. Mabuting tao ang aking ama. Hindi pa iyo naging sapat sa kanya. Nagpapakita lamang ng kamangmangan ng isang Indio na nagdudunung-dunungan! Ako lamang ang gumuhit ng plano ng simbahang iyan. Sinabi niya sa mga taong kausap na hindi kayo kakainin ng mga isda gaya ng inyong ama. Kayong mga makapangyarihang tao ng lipunan. At ang paring ito ay pinatuloy at pinakain sa loob ng aming tahanan.alkalde.

K. D.maging si Padre Damaso. D.R: Anuman ng sabihin niyo. E.R: Wag nating kalilimutang malaking kasalanang saktan ang sinumang taong banal tulad ni Padre Damaso.ang kura ang aking papanigan. E. CHARAC: >Kaptana Maria >Kaptana Tinay >Ermana Rufa K.F:Nasa katwiran sila sapagka t tayo y lagi nang napadadaig.Kapitana Tinay? . ALKALDE:Hindi madaling ituro kung sino ang tama o mali.At ang personal na plano niyang makapagtayo ng paaralan ay isang magandang layunin para sa kagalingan ng komunidad ALKALDE:Pero mga kasama. NARRATOR:Ang mga babae ay kani-kaniya ring palagay. ALKALDE:Ang mga prayle ay masalapi at nagkakaisa.M: Aba.kung hindi man naging marahan sa pagsasalita si Padre Damaso.Mahalaga sa lahat ang pagliligtas ko sa aking kaluluwa..para pong latigong lumalatay ang mga salita ni Padre Damaso.na dungisan ang magandang pangalan ni Don Rafael Ibarra.Hindi ba.Sana hindi naman pinabayaan ang lahat si Senor Ibarra.FILIPO:Paano pong makapagpigil si Senor Ibarra.Napakalaki ang naitulong sa bayan ng mga magulang nito.M: Ngunit walang karapatan ang sinuman.baka namatay ako sa kalungkutan at kahihiyan. Mabilis siyang lumayo at nawala] CHAPTER 35 ANG BALI-BALITA VENUE: >maliit na bahay sa labas ng kabayanan.MARIA CLARA: Crisostomo.Kung ako ang ina ng binatang iyan.T: Talagang ganyan ang mga kabataan.ano naman ang maitutulong natin at ng bayan?Ang mga prayle ng lagi nang nasa katwiran.F:Tama kayo alkalde.(pabuntong-hiningang pagsabi). Tayo y dukha at watak-watak. (mamula-mula ang mga mata nang tumindig) Iyan ang mangyayari habang naghahari sa ating kalooban ang pagkakatakot at pagpapaumanhin. huwag! [Nanghihinang binitiwan niya ang kutsilyo pati na rin si Padre Damaso. K.dapat pa ngang magsaya at magdiwang sapagkat ipinagtanggol ng isang anak ang namatay na amang sinisiraan ang pangalan. D.Pero sana ay nakapagpigil si Senor Ibarra.

.wag ka ng umiyak. (dumating si kapt.Natitiyak ko na patatawarin sya ng kura.T: ka Kailangan daw putulin sa lalong madaling panahon ang relasyon nina Ibarra at Maria Clara.pare rin ang arsobispo.Nawalan lang ng malay si Padre Damaso at hindi namatay.kaagad na lumuhod sa harap ng Birhen at lumuha nang lumuha.(inakbayab ni Tiyago si Maria) darating ang Kapt-heneral iha.basing basa sa pawis.T: (nagbuntong-hininga kasabay ng isang patak ng luha) A.Siya raw ang nararapat na maging kasintahan mo. [Daling pumasok sa silid si maria.Clara) K.Anuman ang sabihin padre Damaso ay pakikinggan nito.I: bakit di mo sulatan ang kaibigan mong arsobispo?? K.anak.ISABEL: Wag ka ng umiyak. Isabel ang magagawa ko.] ..Ano nga ba ang nangyari? K. A.I: Nauulol ka ba Santiago. (pasigaw) Hindi parang pagpapalit ng damit ang pagpapalit ng kasintahan!Nahihibang kanaba?? K.nanlalambot ang buong katawan.Tiyak na babawiin rin ang parusa ng simbahan kay Ibarra.K.T: Pero ano.T: Tandaan mo.May maganda akong balita.takot na takot at nag aalala).hawag ka ng umiyak iha.Ako y isang mangmang kaya t hindi makapagpasya. ANDENG: Siya nga naman.nakayuko ang ulo.Ay.T: hu.naiintindihan mo ba? A.Kung hindi ay parurusahan daw ako ni Padre Damaso.Kailangang magpakatatag ka.ayokong namumugto ang mga mata mo sa pagharap sa kanya. CHAPTER 36 ANG UNANG SULIRANIN T.T: Wala akong sukat masabi sapagkat kayo y kapwa may katwiran.I:Bakit Santiago??Bakit ka ipinatawag? (may halong pag-aalinlangan) K.mapapasanganib ang kaluluwa ko.Poong San Antonio! (lalong napaluha si M.Dumating na raw ang binatang pinsan ni Padre Damaso mula sa Espanya.I: Diyos ko!Magsalita ka naman.(nagimbal si Maria sa sinabi ng ama) A.Tiyago galing sa kumbento.Tandaan mo ang pagpapalayo ko sa iyo Ibarra ay may magandang ibubunga.

.(malungkot na pagsabi).SIBYLA: Hoy!Isang pag aasaya ko ng panahon.) CHAPTER 37 ANG KAPITAN-HENERAL HENERAL:Gusto kong makausap si Crisostomo Ibarra .Tiyak na mapapahiya ito kung hindi ka tutugtug ng piano. AGUSTINO:Tayo nang umalis. K.ako y wala ring sasabihin.. .SALVI:Teka.SIBYLA: Si Padre Damaso po ay may karamdaman.Heneral: Sino?Sino sa inyo si Padre Damaso? (nanginginig tinig na sigaw) P.Martin) K.kamahalan. A.(sa tinig na may kababaan) (napatingin ang lahat nang pumasok si K.Salvi at P.Ipagpaumanhin ninyo.HENERAL: Anak ba ninyo ang magandang dalagang ito?? K.wag tayong pabigla-bigla.HENERAL: Magsiupo kayo. (si maria ay tumindig at nagsimulang mag ayos.paaano ko po malilimot ang kababata kong minahal nang higit sa aking sarili??Paano ko po malilimot ang masasayang araw na nagpatibok n gaming mga puso?Paano po mahal na Birhen?Paano po?(napalingon nang bumukas ang pinto) A.Wala naman akong mahalagang sasabihin sa kanya.Tyago: Opo.Kabado si maria.Sibyla .(masayang pagsabi) M.Lalong mabuti ang maghintay na tayo at nang sa gayo y mataman natin ang kanyang kuru-kuro. ALKALDE:Ipinasundo ko na po kamahalan. (unang pumasok si P.Tiyak na patutugtugin at pakakantahin na namn ako ng kapt-heneral.C: Sabihin niyong may sakit ako.ang mga pari y iritang irita na sa kakahintay) P.C: mahal na Birhen. P. (sa labas ng tanggapan.kasabay ng ama) K.I: Darating na raw ang Kapt-heneral iha.(lumabas ang kagawad galling sa pinto) KAGAWAD:Makapapasok na po kayo.M.teka.Tiago kasama si Maria.ang hindi niya pagpunta dito.sumunod si P.I: Nangako ang ama mo.magalang itong yumukod.kamahalan.

Titiyakin kong makausap kita bago ako umalis sa bayan ninyo.HENERAL:At dapat ninyong isipin ay ang madaling paggaling ni Padre Damaso. (Dali-daling nagbigay galang ang mga pari at sabay na nagpaalam)(Nakasalubong nila si Ibarra. Ibarra:Nagpapasalamat po ako sa mga awtoridad ng aming lalawigan.iha.Kayo po Senor Crisostomo.waring nagpahayag ng damdaming puspos ng paggiliw)(namangha si Ibarra sa pagbati ng heneral) K. K.sa pagdalaw mo.HENERAL: Kahanga hanga ang ginawa mo kanina.HENERAL:nasisiyahan ako.binati ng alkalde si Ibarra at kinamayan saka hinanap ng kagawad at pumasok sa pinto.nakakahiya naman pong .(nanginginig ang tinig) K.nasalubong ni Ibarra si Maria.Kailangan gantimpalaan ka. K.)(nang malayo na ang mga prayle. .(nakangiting sabi) (nagkatinginan ang mga pari)(Balisa si Maria sa kinaupuan) K.HENERAL: Nagpapasalamat ako sa iyo.ikaw sa palagay ko ang kauna-unahang lalakeng may paninindigan.hindi sila nangagbatian.K.hindi ko po makakalimutan ang kagandahang loob ninyo habang nabubuhay ako..sila y nagtinginan. M.HENERAL:Nakarating sa akin ang hindi ninyo pagkakaunawaan ni Padre Damaso.(habang mahigpit na kinamayan ang binata).ngunit nagtapunan ng makahulugang tingin.na magkaroon ng repormang pampamahalaan upang bumuti ang buhay ng lahat. P. na ekskominikado si Don Ibarra.iha.kamahalan. KAGAWAD: Nasa labas na po si Don Ibarra at naghihintay.may mapaglilingkod po ba ako sa inyo? IBARRA: Pangarap ko kamahalan.HENERAL:Alam kong ginawa mo ang lahat para sa kababayan mo.kamahalan.dapat kayong hangaan sa pagpapatayo ng paaralan. K.SALVI: Gusto po naming malaman ninyo.Ipinapangako ko sa inyong hinding-hindi kayo maaagrabyado habang ako ang kapt-heneral.HENERAL:Sa bansang ito.Pero wag mong ipagkait sa akin ang karapatang hikayatin ang mahal na Haring pahalagahan ka. IBARRA:Salamat po.CLARA: Pero kamahalan.kapt-heneral.Nawa y patnubayan kayo ng Diyos.

hindi makatarungang magtagal kayo ditto..K. Consolacion: Vamos magcantar icau! Bantay! Sabihin mo sa babaeng ito na kumanta siya sa tagalog! Hindi niya ako maintindihan! Hindi siya marunong magkastila! [Kumanta ng kundiman si Maria Clara na siyang nagpalungkot sa Donya] D.G.(ang inutusan ay madali namang sumunod). Hindi ito nakapagbigay galang kaya t agad na kinuha ni donya ang nakasabit na latigo.HENERAL: Tawagin mo ang alkalde. Consolacion: Tigil na! Wag ka nang kumanta! Wag kang kumanta! Nakahahapis sakin ang tulang iyan! [Pinaalis ng Donya ang bantay.. Minamasdan ni Sisa ang donya na nakangiti at natutuwa sa ginagawa ng donya. (maya-maya y napakinggan ng binata ang marahang mga yabag na papalapit sa pintuan.Gaano ka katotoo Senor Ibarra na ikakasal na kayo sa magandang dalaga na nakausap kp kanina.Tulungan ninyo si G. huminto sa harap ng baliw] D.(hindi sumagot ang binata.pupunta kami sa teatro mamaya.) (maya-maya y tinawag na ng heneral ang kagawad) K.Ibarra ay mahigpit kong inihahabilin sa inyo.Isulat mo at ibigay sa akin ang anumang gusto mong iparating kay maria clara. Napahiya ang donya at itinaas ang hawak nitong latigo] .Sa butas ng susian ng pinto ay may bumulong) SINANG:Crisostomo. Consolacion: Bayla baila.naulinigan nyang maraming tinig ng kababaihan na nagkwekwentuhan.. (Alkalde ay magalang na yumuko) [Hinanap ni Ibarra ang kasintahan bago managhalian.Sa isang silid ng gusali.Alkalde.) maaari bang pumasok?(pakiusap ng binata habang patuloy ito sa pagkatok).Si Crisostomo ito. Lumalakad na payaot padito sa silid na hinuhutok ng kamay ang latigo.CLARA:Sino yan? IBARRA:Si Crisostomo(humina ang mga kwentuhan.Kung totoo ang balita. (mabilis na lumayo ang mga yabag) KABANATA 39: SI DONYA CONSOLACION [Maririnig na umaawit si Sisa kaya t ipinatawag ito ni Donya Consolacion upang pakantahin.si Sinang ito.Ibarra sa pagbubunsod ng kanyang mabuting layunin at wag syang gambalain ninuman.HENERAL:Maalala ko pala.si G.kinamayan si heneral at nagpaalam na. baila! [Nag-iindak upang ganyakin ang baliw na siya ay gayahin..Marahang kumatok si Ibarra] M.] D.si Crisostomo.

Don Filipo: Wala po akong nakikitang panganib. Hindi naman po namimilit si G.Consolacion: Ngayo y ikaw naman ang sumayaw-----sayaw! [PALO] Sasayaw ka. Ibarra. ngunit hingi ko maaring palayasin dito ang sinuman. Dumating si Ibarra. Don Filipo: Kailanma y pinanagutan ko po ang mga bagay na nagagawa ko sa sariling kapasyahan. Don Filipo: Labis ko pong ikalulungkot ang gayon. Ibarra buong maghapon at di ako ang makakapagbigay-aral sa kanila. Bukas ay ihahatid siya sa bahay ni ginoong C. Hiniling ito na paalisin si Ibarra] Don Filipo: Dinaramdam ko pong di kayo mapaunlakan. Nagbulungbulungan. Ngbulung-bulyngan ang mga tao at ang lahat ng paningin ay napako sa kanya at sa kura.Consolacion: Ano ang nangyayari sa iyo? Hindi ka man lamang ngbigay ng magandang gabi. Sabihin mo kay Marta na bigyan niya ng ibang baro at gamutin. Crisostomo na makipagusap kaninuman kaya t maari siyang layuan ng mga taong may ayaw sa kanya. Si Ginoong Ibarra ay isa sa mga umabuloy ng malaking halaga at may karapatang lumagi rito samantalang di siya nanggugulo. india? [Tuloy tuloy na palo] Baila. Pakainin mo siya ng maigi. at ang umiibig sa panganib ay sa panganib din namamatay. Tumindig si Padre Salvi at lumapit kay Don Filipo. Di ito pinansin ni Ibarra. iya y pagbibigay-daan sa panganib. Bumati siya kay Maria Clara at sa mga dalaga at naupo sa kanilang piling. Padre Salvi: Datapwat hindi ba panggulo ang basag-uluhin ang mabubuting kristiyano? Walang iniwan iyan sa magpawala ang lobo sa gitna ng mga tupa.D. bigyan ng mabuting higaan----mag-ingat kayo at huwag siyang lapastanganin. Padre Salvi: Ngunit. salbahe! [Dumating ang alperes na walang kibo] D. Padre Salvi: Kung di ninyo siya palalayasin ay kami ang aalis. baila. [Kinawayan ni Padre Salvi ang kanyang kasama at nagtindig at silang dalawa y lumabas na. Ibarra: Sino pong SILA yan? Extra 2: Ang mga nagsialis upang di kayo makalapit nila. KABANATA 40: KARAPATAN AT LAKAS [Dumating sina Maria Clara at mga kaibigan nito sa dula na siyang inasikaso naman ni Don Filipo. Mananagot kayo sa bagay na ito sa harap ng Diyos at sa mga may makapangyarihan. Ang alkalde at ang kapitan heneral na aking mga puno ay nakipagusap kay G. Ilang katao ang lumalapit kay Ibarra] Extra 1: Kami y kaayon ninyo. Padre. huwag niyo silang pansinin. o hinde. . condenada. Padre. Alperes: [Tinawag ang bantay] Dalhin mo ang baliw na ito. Tumitingin ang lahat sa palabas ngunit si Padre Salvi ay tumitingin kay Maria Clara.

Lumabas si Prinsipe Villardo subalit nagkagulo sa entablado. Ang 2 GS ang humagad sa mga musikero upang pigilin ang palabas.] Ibarra: Ngunit. Sinang: Wag kang umalis! Sasayaw si yeyeng ng La Calandria. Ang utusan ay pumasok at sinabing may tagabukid siyang panauhin] Elias: Ako ay pagpaumanhinan ninyo sa aking pang-aabala. Napakainam sumayaw! Ibarra: Hindi maari kaibigan.] Don Filipo: Ihatid sila sa tribunal. Ang ginawa niya y naghanda ng gamot sa kayan kabinete. Hinuli sila ng mga kuwadrilyero. kung wala kayong ipagbibilin . [Tinalikuran ni Don Filipo ang nagsisialis na gwardiya sibil. [Umalis si Ibarra at muling nagbulung-bulungan. Ang mga sibil na inihatid ng mga kuwadriyero sa tribunal ay pinagbabato ng mga tao. Ako ay naparito upang itanong sa inyo kung kayo may ihahabilin sa pagtungo ko sa batangas. Lalong nagkagulo sapagkat nagsigawan ang mga manonood na babae at nag-iyakan ang mga bata dahil sa pagdidilim gawa ng pagpatay ng ilaw sa entablado. ni ang kapitan na aking tanging puno ay walang karapatang makapagbawal sa amin. [Tumngin sa paligid si Ibarra at nakita si Maria Clara nakukubli ang mukha sa kanyang abaniko. Nakalimot ako sa isang tipanan.Ibarra: Upang huwag akong makalapit? Huwag akong makalapit? Extra 3: Opo! Pagkat ang sabi nila ay excomulgado kayo. babalik akong muli upang masamahan kayo rito. (Lumapit sa mga dalaga at iniba ang tinig) Ipagpaumanhin ninyo ako. At ingatan ninyo silang mabuti upang di makatakas. GS: Ngunit kailangan pong pigilin ang palabas. Ang isa pa y ibig kong ipabatid sa inyo ang isang masamang balita. May isang pangkat ng kalalakihan na nagbabalak ng masama sa mga sibil ngunit agad silang pinakiusapan ni Don Filipo na huwag nang palalain pa ang nangyayari] KABANATA 41: DALAWANG DALAW [Si Ibarra ay hindi nakatulog. Don Filipo: Sabihin ninyo sa alperes na kami y binigyan ng pahintulot ng alkalde. Inumaga siya halos sa paghahalo ng gamot. at ngayon. Dumating ang dalawang gwardiya sibil at lumapit kay Don Filipo at ipinatitigil ang palabas] Don Filipo: DF: At bakit? GS: Sapagkat nagagalit po ang alperes at ang kanyang asawa at di sila makatulog.. at sinuman sa bayan. Ipinaghagisan ng mga musikero ang kanilang instrumento sa entablado at nagsipagtakbuhan ang mga artista. Si Maria Clara ay may karamdaman ngunit hindi malubha. ngunit babalik ako. [Dumating si Ibarra at nagsikapit ang mga dalaga sa binata habang si tiya Isabel ay nagdarasal ng letania sa latin. totoo kaya? Nasa panahon pa ba tayo ng tinatawag na edad media? Kung gayon pala y. Siya y nilalagnat.

Lucas: May oras kayo para sa maysakit ngunit sa isang patay ay wala? Dahil ba sa kami y mahirap lamang kaya ganito ang inyong pakikitungo sa amin? Ibarra: Huwag ninyong piliting ako y mayamot! [Tinalikuran ni Ibarra si Lucas.Ibarra: Salamat sa inyo. Sa daan ay magalang siyang binati ng isang lalaking nakaluksa at may pilat sa kaliwan pisngi] Lucas: Ginoong Ibarra. Papano ninyo napigil nag gulo kagabi? Elias: Madali po. ang kapatid ng lalaking namatay kahapon. Sila ang pinakiusapan ko kaya t pati kasamahan nila ay napapayapa. Lucas: Sabihin ninyo kung magkano ang inyong ibabayad [Namimilit]. Tiago: Maniwala kayo at diyan umupo. . Ngunit nais kong magtanong sa inyo. Ang mga maleta ay dinala sa itaas at sinamahan ni Kapitang Tiyago ang mga panauhin sa kani-kanilang silid. Ibarra: Hindi nyo ba lubusang nauunawaan ang aking sinabi? Wala akong oras na pag-usapan iyan ngayon sapagkat may dadalawin akong maysakit kaya t bumalik na lamang kayo mamayang hapon. Gusto ko po sanang malaman kung magkano ang ibabayad ninyo sa akin para sa pagkamatay ng aking kapatid. ang asawa nito na si Doktora Donya Victorina de los Reyes de Espadaña. at Linares] Donya Victorina: Ipinakikilala ko sa inyo si Don Alfonso Linares de Espadaña. Ang dumating ay si Dr. [Si Elias ay nagpaalam na nang makitang si Ibarra ay hindi kumikibo. Samantalang sila y nagmiminindal ay dumating si Padre Salvi at si Linares ay ipinakilala na kakabit ang lahat ng titulo] Donya Victorina: Naparito ang Kapitang Heneral? KASINUNGALINGAN!!! K. Nawa y makarating kayo nang walang sakuna. Ang dalawang nangunguna sa gulo ay minsang nailigtas ko sa kamay ng mga pumaslang sa kanilang ama. kaya t kapwa sila kumilala ng utang na loob sa akin. kaya t mamayang hapon ay magbabalik kayo upang tayo y magkausap. Sinundan ito ng masamang tingin ni Lucas sabay bulong sa sarili] Lucas: Apo ka ngang talaga ng lalaking nagpabilad sa init sa aking ama. Ngunit kapag malaki ang iyong ibabayad magiging magkakaibigan tayo. [Magalang na yumuko ang binata. Nagbihis siya agad at nanaog. KABANATA 42: ANG MAG-ASAWANG DE ESPADAÑA [Patakbong nanaog si Kapitang Tiyago at Tiya Isabel nang marinig ang pagtigil ng sasakyan sa harap ng bahay. Ibarra: Ako y nagmamadali ngayon. Siya y inaanak ng kamaganak ni Padre damaso at tanging kalihim ng lahat ng ministro. ako po si Lucas. at kung ayaw ninyong sagutin ay kayo ang masusunod. Tiburcio de Espadaña. Ang dugo niya ay nananalaytay pa rin sa mga ugat mo. Pagkaalis ni Elias ay muling dumalaw sa kanya ang kalungkutan.

hindi ka mamamatay [Bulong Na Lumuluha]. ngunit sisya y minasdan ni Padre Damaso mula ulo hanggang paa. Si Donya Victorina ay lumapit kay Padre Damaso nang ito y matiwasay na at ipinakilala si Linares. Alang-alang lamang sa inyo ang asawa ko y hindi gumagamot kundi sa matataas na tao noong siya y masa Madrid pa.! sinasabing ihanap kita ng mapapasukan at asawa. Donya Victorina: Gagaling ka. pinsan? Hindi karaniwang tahanan ang iyong pinanhik. Linares. jarabe de altea at dalawang pildoras de Cinaglos. [Namangha si Maria Clara nang idilat ang kanyang mga mata dahil sa namalas niyang anyo ni Padre Damaso. [Si Linares ay napatigagal sa pagtingin sa mga matang iyon na waring may hinahanap. na ang aming pinsang ito ay kaibigan ng mga duke at ministro sa Madrid at malimit kumain sa bahay ng Conde del Campanario. [Si Maria Clara ay nakahiga sa isang kamang kamagong at natatabingan ng kurtinang husi at pinya. Clarita. Nasa tabi niya ang dalawang kaibigang dalaga at si Andeng. kaya t di marinig ang tawag ni Donya Victorina.] Don Tiburcio: Ma may sakit. ngunit hindi kita nakilala. Don Tiburcio: Ng Duque de la Torre. at nakakumot na puti. Sa mapapasukan ay madali. Dangan kasi y hindi ka pa isinisilang nang ako y umalis sa Espanya.! Ikaw ang inaanak ni Carlicos. (Niyakap ni Damaso Si Linares) May liham siya sa akin ukol sa iyo. anak ko. Tinignan ang dila at saka nagtanong ng ilan. Salvi: Nasa Bayang ito siya ngayon at mamaya y parito. at sa silong ng balag na nasa balkon ni Maria Clara ay ibinulalas niya ang kanyang damdamin. [Hinigpitang lalo ang pagkakayakap kay Linares. na may hawak na asusena. Um!. Sinasabi ko sa iyo. KABANATA 43: MGA BALAK [Si Padre Damaso ay Tuluy-Tuloy sa katre ng maysakit at saka hinahawakan ang kamay ng dalaga] Padre Damaso: MARIA!!! Maria.Donya Victorina: Sayang! Kung Maaga-aga sana ang pagkakasakit ni Clarita! Narinig mo ba. Sa umaga ay Liquen at gatas. narito si Padre Damaso. Siya sana y sasadyain ko kundi dahil pagkakataong ito na ako y naparito. Ang liham ay binasa na tila hindi naunawaan] Padre Damaso: A . Tingnan natin si Clarita. Siya y lumabas. kasabay ang pag-iling ng ulo. Pinulsuhan si Maria Clara. Ang ulo ay may taling panyo na basa ng agua colonia. Ipakikilala kita sa aming pinsan. Ang sadya naming ay gamutin ka. Iniabot ng binata ang liham. Donya Victorina: De Espadaña. Don Santiago. ngunit mapagagaling.] Padre Salvi: G. Lakasan mo ang iyong loob. Linares: Saan ko po kaya matatagpuan si Padre Damaso? May liham po akong dala para sa kanya. Nakalimutan ang kalungkutan) Damaso: A . Marunong ka bang magbasa at sumulat? .

Linares: Ako po ay nag-aaral ng pagkamanananggol sa Universidad ng Central. Damaso: Diyaske! Hindi ko akalain. Para kang mahinhing babae A!!! bibigyan kita ng isang babae. Oo, isang babae. Linares: Hindi po naman ako nagmamadali, Padre. [Si Padre Damaso ay lumakad na bumubulong isang babae at wala na ang kanyang kalungkutan. Hinatak si Linares] Damaso: Halika at kausapin natin si Santiago. [Si Linares ay namutla ngunit sumunod din. Si Padre Salvi naman ang humaliling paroo t parito na nag iisip. Nakarinig siya ng isang tinig, at nang itaas niya ang kanyang mukha ay nakita si Lucas na magalang na bumati] Salvi: Anong gusto mo?

Lucas: Padre, ako po ang kapatid ng nasawi noong pista. Ako po ay nagtungo sa bahay ni G. Ibarra kamakalawa. Ako y sinipa niya at sinabing hindi siya magbabayad sapagkat dahil sa kapatid ko y kamuntik na siyang mamatay. Ako po ay nagbalik kahapon. Ngunit siya y nakaluwas na. Nag-iwan po siya ng limang daang piso para sa akin at ipinagbiling ako y huwag nang babalik. A!... limang daang piso, Padre, limang daang piso. Salvi: Ikaw ay umuwi na. Magpasalamat ka t hindi ka ipinakulong ni G. Ibarra. Sulong! Lucas: Akala ko y isa kang pari! Salvi: Lumayas ka na dito! [Sigaw] Lucas: Ibig ko pong makausap si Padre Damaso Salvi: Wala siyang panahon Lumayas ka na!

Lucas: Kung sino ang magbabayad ng malaki ay ang aking paglilingkuran. [BULONG] [Si Padre Damaso, si Kapitang Tiyago at si Linares ay nagsidalo dahil sa narinig na mga sigaw. Tinanong ni Padre Damaso kung bakit ito galit at sumisigaw] Salvi: Isang hampaslupang nanghingi ng limos at ayaw magbanat ng buto. KABANATA 44: ANG PAG-UUSIG NG BUDHI [Tagpuan 4: sa hapagkainan ng bahay ni Kapitan Tiago] Linares: Saan po ba lilipat si Padre Damaso? Padre Salvi: Sa lalawigan ng Tayabas.

K.Tiago: Tiyak na magdaramdam si Maria Clara sa pag-alis ni Padre Damaso sapagkat parang tunay na ama ang turing niya dito. [Tinapunan ni Padre Salvi ng makahulugang tingin si Kapitan Tiago] K.Tiago: Ang pagkakasakit ni Maria Clara ay bunga ng mga pangyayari noong pista.. Padre Salvi: Mabuti nga ang hindi mo pagbibigay ng pahintulot na makausap ni Maria Clara si Crisostomo. Baka lalo pang lumubha ang kalagayan niya kung nangyari iyon. D.Victorina: Mahusay ang aking asawa. Kung hindi sa kanya y baka nasa langit na si Clarita. Pasalamat kayo t wala siyang ibang pasyente na higit na marangal sa inyo kundi y mapipilitan kayong tumawag ng ibang doktor. Padre Salvi: Malaki ang aking paniniwala na malaki ang kinalaman ng pangungumpisal ni Maria Clara sa kanyang dagliang paggaling. Hindi sa tinatawaran ko ang kakayahan ng isang doktor subalit ayon sa Banal na Aklat maramng napagaling ang mabuting pangungumpisal. D.Victorina: Ipagpatawad ninyo ang aking sasabihin, ngunit bakit hindi ninyo gamitin sa asawa ng alperes ang pangungumpisal upang siya y gumaling. Padre Salvi: Ginang, ang sugat ay walang kaugnayan sa sakit ng budhi. Ang kumpisal ay makapagliligtas ng isang makasalanan gaya ng alperes. Kung nakapangumpisal siya y nakaligtas sana siya sa pambubugbog ng asawa. D.Victorina: Mabuti nga sapagkat walang hiya ang babaeng iyon!! Padre Salvi: Ibig kong mangungumpisal muli si Maria Clara para tuluyang gumaling. Bibigyan ko siya ng viatico. [Napag-isa sina Sinang at Maria Clara sa loob ng silid ng dalaga. Isang pildoras ang ibinigay niya para inumin ni Maria Clara.] Maria Clara: Hindi pa ba akong sinulatang muli? Sinang: Marahil ay abala si Crisostomo upang mabigyan ng kapatawaran ng arsobispo sa kanyang excomunion. Maria Clara: Nais ko siyang sulatan para sabihing limutin na niya ako.. Kabanata 45: ANG MGA PINAG-UUSIG [Naglalakad ng banayad ang isang lalaki sa loob ng kagubatan sa tanglaw ng malamlam na buwan] Rebelde: Sino ka? (sabay kasa ng rebolber) Elias: Nariyan po ba si Kapitan Pablo? Pakisabing hinahanap siya ni Elias.

Rebelde: Ikaw si Elias? (ibinaba ng lalaki ang rebolber) Sumama ka sa akin. [Nagtungo sila sa isang tila yungib ng kuta sa kagubatan ng mga rebelde. Naroon ang labindalawa hanggang labinlimang rebelde na ang mga armas ay tabak at itak. Isang matanda ang nakita ni Elias. Ang ulo y may bendang may bahid pa ng dugo] Elias: Labinlimang araw na mula ng mabalitaan kong kayo y nasawi. Hinanap ko kayo sa iba t ibang bundok. Ginalugad ko ang dalawang lalawigan para matagpuan kayo. Kap.Pablo: Pinilit kong tumakas kaysa dumanak ng dugo. Pinainan nila ako ng mga taong walang kasalanan. Elias: Ako y nagpunta rito upang sabihin sa inyo ang isang bagay. Nais ko kayong ipagsama sa lupain ng mga di-binyagan upang doon na manirahan ng mapayapa kahit malayo sa sibilisasyon. Maari po ba kayong sumama sa akin? Maaari tayong magturingan na mag-ama sapagkat kapwa tayo mga ulila na. Kap.Pablo: Elias, matanda na ako. Ginawa ko ang lahat upang makapamuhay nang mapayapa. Ngayon ako y pinag-uusig dahil sa isang buhong na lumapastangan sa aking anak na babae. Pinag-usig siya ng aking dalawang anak na lalaki. Ang salarin ay walang iba kundi ang kura. At dahil siya ay makapangyarihan at mas pinakikinggan, nagawa niyang baliktarin ang lahat. Pinagbintangan ang aking mga anak na magnanakaw ng malaking halaga sa kumbento dahilan para sila ay dakpin. Nakatakas ang isa kong anak na lalaki ngunit ang isa y ibinitin at pinagpapalo. Narinig ko ang kanyang mga daing subalit wala akong nagawa..Sapagkat ako y duwag! Duwag! Hindi napatunayan na nagnakaw ang aking anak at napatunayang pakana lamang ito ng kura. Ang tanging ipinarusa sa kanya ay ang ilipat ng lugar. Napalaya ang aking anak subalit baldado na siya at hindi nagtagal ay binawian din ng buhay. Ang isa ko pang anak ay nagtangkang maghiganti subalit nahuli siya ng mga guwardiya sibil at siya y pinarusahan. Sa labis na pagpapahirap sa kanya sa loob ng bilangguan, siya y nagpatiwakal. Dapat akong sumpain sapagkat ako ang pumatay sa kanila! Kung hindi ko sana sila pinigilang patayin ang kura, disinsana y buhay pa sila. Maaaring sila y pinag-uusig pero buhay pa sana sila. Kaya ako nawalan ng anak. At sa pamamagitan ng apoy, dugo at kamatayan ay maghihiganti ako. Elias: Ako po y may natulungan na isang binatang mayaman na nagmamahal sa bayan. Anak siya ng isang taong marangal na hinamak ng prayle. Kaibigan siya ng Kapitan Heneral. Sa aking palagay ay maaari natin siyang pagkatiwalaan upang tayo y makapaghatid ng ating mga hinaing. Naniniwala akong mayroon pa ring mga taong makatuwiran. At kung sakaling magpatuloy silang maging bingi, ibilang ninyo ako sa inyong samahan. Kap.Pablo: Batid kong marunong kang tumupad sa iyong pangako. Magtulungan tayo kung ganoon. Kapwa natin ipaghiganti ang ating mga kasawian. Elias: Pakaiwasan muna ninyo ang paglikha ng kaguluhan.

[Nilapitan si Lucas] BRUNO: Magkano ba ang iyong mapapahiram na pera? LUCAS: Tatlumpung piso. Kailangan nating may maipusta. At ito ay paunang bayad niya sa sinumang gustong magsilbi sakanya. Paano ko malalaman ang sagot? Elias: Magpapunta kayo ng tauhan sa may baybayin ng San Diego. kailangan natin ng salapi. Kailangan nating may maisugal. Sapagkat ikaw ang mamumuno sa oras na mamatay ako na sawing nasisiyahan sa kanyang paghihiganti. Malalaman ninyo kung ano ang tugon ng binatang inaasahan natin sa loob ng apat na araw. Pakiusap. At kung makakahanap pa kayo ng mga taong sasalakay sa kwartel.Kap. KABANATA 46. May kapatid kaming babae na pinangangalagaan kaya hindi naming makuhang lumaban at maghiganti. Ikaw ang makakabatib niyan. BRUNO: Kaya nga kami humihingi ng tulong sa iyo. magbibigay si Don Crisostomo Ibarra ng tig-iisang daang piso para sa kanila.Pablo: Hindi ka maaaring mamatay. TARSILO: Bruno. sumang-ayon na tayo sa mungkahi ni Lucas. pahiramin mo na kami. lalo t iisiping malulusog ang mga pangangatawan ninyo. LUCAS: Ang perang hawak ko ay ipinahawak lamang sakin ni Don Crisostomo Ibarra. Bagamat pareho nating iniisip ang kapakanan ng ating kapatid.Pablo: Ipahayag mo ang hinaing ng bayan. ang mga walang pera. . Kung papanig siya sa atin. Kung hindi y ako ang unang mamamatay! Kap. tiyak na makakamit natin ang katarungan. At kapag magtatagumpay kayo sa pagsalakay. ang mga walang kaya. at tig dadalawang daang piso para sa inyo. LUCAS: Hindi makuhang lumaban? Hindi talaga lumalaban ang mga duwag. Hindi ba t kayo si Tarsilo at Bruno na anak ng lalaking namatay sa isang daang palong ipinarusa ng mga guwardia sibil? Kayo ang mga anak na hindi man lang inisip maghiganti? TARSILO: Huwag ninyong pakialaman ang buhay naming.ANG SABUNGAN [Lumapit si Bruno kay Lucas] BRUNO: Lucas. Elias. Napakalapit ng bundok para sa mga matatapang. BRUNO: Sa tingin ko ay tama ka Tarsilo. maari mo ba kaming pahiramin ng pera? LUCAS: Napakadaling pahiramin ko kayo. ay bibigyan natin sila ng ti sasampung piso.

ganun po ba. Siya nga pala wala ang kapatid ko dito. Tiya Isabel: (Habang naglalakad pa loob sa bahay. may pinuntahan siya.ibabalita ko po sana sa kanya na hindi na ako escomulgado. magpunta kayo sa sementeryo at sasabihin ko sa inyo ang mga hakbang na dapat isagawa. Binuksan ni Tiya Isabel an pintuan at nakita si Ibarra] Ibarra: Tiya Isabel! Tiya Isabel: O Ibarra!(Masaya) [Nagyakapan ang dalawa] Kamusta ka na? Buti naman at napadalaw ka. Ibarra: Salamat po tiya. Nakarating na siya sa ginagawang paaralan nang hindi niya namalayan] . andito si Ibarra. Maria Clara. maayos lang din ako.... bakit mo nga pla hinahanap siya? Ibarra: Ah. KABANATA 48-ANG TALINGHAGA [Si Ibarra ay pumunta sa bahay ni Kapitan Tiyago. Mahaba-haba pa ang oras upang makahanap kayo ng mga kasamang babayaran.magkikita pa rin tayo Maria Clara. hindi na siya escomulgado. Nakatayo sa may bintana at nagkukumpol ng rosas at sampaga si Linares. [Hindi kumibo si Maria Clara at tinignan mula ulo hanggang paa si Linares] Ibarra: Ipagpatawad mo ang pagdating ko nang walang pakisabi.. ituloy na lamang ni ang paglaro at binayaang malaglag ito sa sahig. impunto alas ocho.. [Di nakaimik si Maria Clara at nakatitig lamang kay Ibarra na malungkot] Ibarra: Maari ba akong dumalaw bukas? Maria Clara: Ikalulugod ko ang iyong pagdalawa ( Mahinang pagkasabi) [Nagpaalam kay Tiya Isabel si Ibarra at umalis ng may pagkaalinglangan. Dala dala ko ang isang liham para sa kura.Sa makalawa ng gabi. Ibarra: Ayos lang po tiya. Napaudlot si Ibarra ng makita niya si Maria Clara at ang dalaga naman ay namulta habang si Linares ay namutla. eh ikaw po? Teka andito po ba si Kapitan TIyago? T. Ninais ni Maria Clara na tumindig ngunit di niya iyo nagawa dahil sa kahinaan. Mabuti ka na pala kaysa rati.] Ibarra: Ngayon lang ako dumarating at una kung ninais ay ikaw.. Isabel: Buti naman kung ganun..O siya pasok ka muna sa loob Ibarra. Sa ibang araw ko na ipapaliwanang sa iyo lahat. [Napalingon si Maria Clara kay Tiya Isabel habang nilalaro niya ang tagang abaniko.. malakas ang pagkasabi): Maria Clara!... Tiya Isabel: Talaga? Salamat naman at hindi kana escomulgado Ibarra.

Maibabalik ko kayo sa pampang sa loob ng isang oras. marami pong takot na alamin kung ano talaga ang pinagmumulan ng pagkakaramdam. IBARRA: Hindi kita nakikilala pero nararamdaman kong hindi ka ordinaryong mamamayan. Nakausap ko po ang pinakapuno nila. IBARRA: Mga reporma? Sa paanong paraan? Kailangang linawin nila. sa simbahan upang ipatupad ang hustisya.ANG TINIG NG MGA INUUSIG [Papalubog na ang araw nang dumating si Crisostomo Ibarra sa dalampasigan. Ngayoy mapanatag na kayong makagagawa. Nagsimulang sumagwan si Elias] ELIAS: Ikinalulungkot kong sa gitna ng dagat tayo mag-usap..Ibarra: Ibinabalita ko sa inyo na akoy hindi na escomulgado sapagkat pinatawad na ako ng arsobispo. [Ngumiti lamang si Ibarra pagkatapos ay nakita si Elias na kasama ng mga mangagawa.ano ang sasabihin mo at nagyaya kang mag-usap tayo ngayon? ELIAS: Ako po ang napakiusapang magdala ng mga hinaing ng mga api. Totoong may mga depekto ang pamahalaan pero gumagamit ng kasamaan ang pamahalaan sapagkat kailangan nitong magtagumpay. Kakaiba ang takbo ng yong isipan. Maaari ko ring kausapin ang Kapitan Heneral pero wala siyang awtoridad upang ipakilala man lamang ang mga repormang binabanggit mo. IBARRA: A. ELIAS: Naniniwala rin kayo sa pangangailangan ng kasamaan? IBARRA: Ang bansa ay may malalang sakit. ELIAS: Ang nakakapasong gamot ay pansamantalang medikasyon lamang sa pinakaugat ng sakit. maari po bang tayoy mamangka sa baybay ng lawa mamayang hapon upang mapagusapan natin ang isang napakahalagang bagay? [Tumango na lang si Ibarra ng makitang dumarating si Nyol Julian at lumayo na din si Elias. pakikuha ng talaan ng mga magagawa.. ELIAS: Malinaw po ang hinaing nila. Yumukod si Elias at ipinahiwatig sa tingin na may sasabihin siya kay Ibarra] Ibarra: Nyol Julian.. Humihingi sila ng reporma sa military. Ang hirap. Siniyasat ang talaan at nakitang wala ang pangalan ni Elias] KABANATA 49.. Upang malunasan. Nagkamay sila at naupong magkaharap. kailangan ang isang nakakapasong gamot. Totoo ngang maraming depekto ang ating paligid pero higit na lalaki ang depekto kung babaguhin nating lahat ito. Gusto nila ang respeto sa dignidad ng tao. Kailangan . pang-unawa ng military at pagbawi sa mga pribilehiyo ng mga samahang karaniwang umaabuso. Nyol Julian: Di po naming pinapansin na ang excomunion sapagkat kaming lahat po ay escomulgado na.(pagkatapos ay lumapit kay Elias na nagiisang naglululan ng bato sa kariton) Elias: ibig ko po sana kayo y makausap ng ilang oras.. seguridad sa bawat isa. Totoo na maaari kong kausapin ang mga kaibigan ko sa Madrid upang gumawa ng talumpati. Nakita niya kaagad si Elias na naghihintay sa nakatigil na Bangka. Tahimik dito at walang makakarinig.

Kung ano ang maibigan nila. IBARRA: Ang makabayang organisasyon sa Espanya ay tumutulong mismo sa Espanya. ELIAS: Labinlimang taong prinoprotektahan ng militar ang bayan pero nakikita ninyo ang mga problemang panlipunan: mga krimeng hindi naman naiimbestigahan. Kailangan silang damhin. tumatakbo ang mga kriminal sa bundok at nagsasama-sama. Wala silang pakialam kung ikaw man ay mawalan ng karapatan. Kailangan pong palakasin ang nagkakaramdam ng bahagi ng katawan at bawas-bawasan ang sobrang pamamalo sa katawan at pagpapakulong sa piitan na tiyakang mga medikasyon lamang sa sintomas ng karamdaman. ang bilang ng mga kriminal ay nababawasan. Lalo pong dumarami ang mga kriminal sa sobrang pananakot ng mga militar. Kampante po ang mga gwardiya sibil sapagkat bundat na bundat sila sa kwarter. IBARRA: Kailangang pag-aralang mabuti ang mga daing at hinihinging reporma ng mga hindi kuntento. Kailangang-kailangan ang isang grupo ng mga kilalang Pilipino na pakikinggan ng pamahalaang Espanya. magtanong po kayo sa matatapat na mamamayan. . Nagbigay siya ng amnestiya sa mga namundok na kriminal na nagbalik sa pinaggalingang lipunan. Nanindigan silang. Naging kriminal po sia sapagkat pilit na inagaw sa kanila ng mga makapangyarihan ang kanilang kapayapaan. Bukod sa mga pagkukulang at mga kasamaang iyan. Dapat nating isiping ang mga namumundok ay mga tao ring may puso at kaluluwa. IBARRA: Maaaring hindi modelo sa kagandahang asal ang mga militar pero isang katotohanang dahilan sa pagkatakot. ELIAS: Hindi po ako sumasang-ayon dyan. ELIAS: Huwag po ninyong ikumpara ang Espanya sa Pilipinas. Wala rin pong respeto ang mga militar na ito sa pag-aari ng iba. Tiyak na sasabihin nilang abusado ang military. nag-isip-isip sila. nakawan at patayan. IBARRA: Kapag hininaan mo ang mga military ng bawat bayan. Bukod diyan. mabubulok ka sa bilangguan. Nakatutuwa ang ginawa ng dating Heneral de la Torre. marami pong krimen ang hindi nalulutas ng militar. Pero sino ba ang humihingi ng mga repormang ito? Sila na mga kriminal o malapit na maging kriminal at hindi ang nakararami sa mga mamamayan? ELIAS: Hindi po sila kriminal noon. sila mismo ang magbibigay ng proteksyon para sa kanilang sariling kapakanan. Kaya ang nangyayari. Mabuti at may sarili akong paniniwala na hindi kaagad maiguguho. Hindi karahasan na naglalayo sa respetong personal. IBARRA: Sa tono ng pagsasalita mo. Nakalulungkot na wala tayong kinatawan kahit isa man lamang sa Parliyamentaryo.pong maranasan ng mga taongbayan ang paggalang sa sarili. Kailangan silang unawain. Kapag napatunayan kong hindi nabibigyan ng hustisya ang maraming mamamayan. Sa munting kasalanan. hindi ko na malaman kung isip o puso ang susundin ko. tiyak na gagawin nila. pipilayin mo ang seguridad ng mga taongbayan. Kakaunti po ang mga nadidismaya sa bansang iyan di tulad ditto na isang bansang puno ng alitan. titiyakin ko sa iyong susulatan ko ang aking mga kaibigan sa Madrid. Sa dahilang hindi sila maprotektahan ng mga awtoridad.

Humihingi po ng proteksiyon ang mga api sa kawalang katarungan ng maraming pari sa simbahan. Parang magnetong humihigop ang bawa salita mo. ako na ordinaryong mamamayan lamang ay nagdadalawang loob ngayon sa aking paninindigan. Dumuduro sa puso. ELIAS: ikinalulungkot kong hindi ako magaling sa pagsasalita.Kailangan sigurong sabihin ko sa kanila na sa halip na magtiwala sa sarili. Mahal ko ang Pilipinas tulad ng pagmamahal mo. IBARRA: Hindi ko iniisip ang kalungkutang sinapit ng pamilya ko. Ang nasabing ugnayan ay lalong magiging matagumpay sa tulong ng simbahan.kayo nakadanas na rin kayo ng sobrang kahihiyan. Kailangan po ang pagpili sa isang grupo ng mga Pilipinong may obhektibong pananaw sa mga isyung panlipunan. ELIAS: Hindi kayo naniniwalang dapat magkaroon ng reporma? Kayo na mula sa isang pamilyang nagdusa? Ang inyong ama. Kung kayo mismo edukado ay yumayakap sa kakaiba ninyong opinyon. Dapat pong mapili ang mga Pilipinong may wagas na pagmamahal sa bayan. Mukhang nagdadalawang isip ako ngayon kung tama o mali ang paninindigan ko. mga biktima sila ng kawalan ng hustisya. Dapat piliin ang nagpapahalaga sa katarungan at sa kagalingang panlipunan. IBARRA: Hindi natin kailangang malaman kung sino ang tama o kung sino ang mali.. Kailangang baguhin lang nila ang mga istilo ng kanilang pamumuhay na malayo sa karangyaan. ELIAS: Naniniwala ba kayong kakalingain ng Espanya ang Pilipinas dahilan sa simbahan? IBARRA: Ganyan kalalakas ang mga prayle. IBARRA: Masakit kang magsalita. parang humahanap ang bayan ng batong ipupukpok sa kaniyang bumbunan. tulad ng pagmamahal mo sa kanya. Katutubo lang ako. sumusugat sa damdamin. Bagamat nakapag-aral ako nang kaunti. hindi po dapat buwagin ang mga samahan ng pari ditto.ELIAS: Maganda po ang naiisip ninyo. mukhang napapatangay ka sa agos ng damdamin. Kung ang mapipili ay mga buwayang matatakaw. isa lang po akong katutubo na maaaring pagdudahan sa anumang sasabihin. Hindi ako naniniwalang kailangang magkaroon ng reporma. Hindi po. Di tulad ng mga Kastila na tinitingala. kundi dahilan sa siya ang pinanggagalingan ng kaligayahan ko sa buhay. Higit na mahalaga sa akin ang seguridad ng Pilipinas at interes ng Espanya. walang dangal. Kahanga hanga ang paninindigan mo. mababa. Hindi ako nakipamuhay sa mga kababayan natin kaya baka hindi ko alam ang tunay na mga pangangailangan nila. Ang mga opinyon ko at mga pananaw ay hango sa mga aklat at hindi sa karanasan.at ka. Pero sa tingin ko. ELIAS: Nalulungkot ako sa mababa ninyong pagtingin sa pamahalaan at sa mga taongbayan. Dapat lang na magkaroon ng ugnayan ang dalawang bansa. Dapat sigurong balikan ko ang mga sawimpalad at ipaggiitang baka mali rin ang paniniwala nila. . IBARRA: Anu-ano pa ang hinihingi nilang reporma? ELIAS: Ang reporma pos a simbahan. kailangang magtiwala sila sa Diyos. IBARRA: Mahal ko ang ating bayan Elias.. ang inyong ninuno.

sana y hindi ninyo malimutang banggitin ang aking ginawa. Padalhan ninyo ako ng apat na guwardiya sibil at pasabihan din ang mga bantay sa mga daungan. Ang dapat ay paghandaan ninyo ang pagsalakay nila. Magkakaroon ng isang malaking pag-aalsa.sa Maynila o sa bahay ng isang makapangyarihan upang hindi nila masabing totoong may kinalaman kayo dito. Ibukod ninyo ang sulat ng aking ama na lalong magpapahamak sa akin. Kayo ang itinuro sa akin ng Diyos para makapaghiganti. Hayaan po ninyong isalaysay kong buung-buo ang pinagdadaanan kong buhay. papasukin ang kumbento at papatayin ang mga Kastila. ganap na ikawalo ay sasalakayin ang kwartel. Huwag na kayong magalinlangan pa. Tungkulin ninyo iyan at sapagkat kayo ang tatanggap ng medalya sakaling magtagumpay kayo. IBARRA: Saan ako pupunta? May naghihintay sa akin? ELIAS: Kahit saang lugar. KABANATA 54.SALVI: Huminahon kayo. Kailangang maging maingat kayo upang sila y mahuli. Sunugin ang mga kasulatan. IBARRA: Paano kung ako ang magsuplong ng pag-aalsa? ELIAS: Iisipin nila kayo y taksil at ipinain sila para mahuli. [Dali dali namang pumunta si Elias sa bahay ni Ibarra] ELIAS: Natuklasan na magkakaroon ng isang malaking pag-aalsa at kayo ang nakatakdang mapahamak sapagkat isisigaw ang inyong pangalan ng mga manghihimagsik na bayaran..umiibig may kayamanan kinikilala nabubuhay! Nabubuhay! . Tulungan mo ako Ginoo.WALANG LIHIM NA HINDI MABUBUNYAG [Padre Salvi nagmamadaling tumungo sa tahanan ng alperes] P. Isang babae ang nangumpisal na ngayong gabi. Pinunit ang ilang kasulatan at itinago ang iba] ELIAS: Nakikilala po ba ninyo si Don Pedro Eibarramendia? IBARRA: Siya ang lolo ko sa tuhod.SALVI: Ngayon ninyo mapapatunayan ang kahalagahan ng mga prayle.. [Kumilos sina Elias at Ibarra. IBARRA: Si Maria Clara? Hindi. Anumang oras ay maaaring sumiklab ang pag-aalsa! Kailangan na ninyong umalis. Ginoo. Diyan nakatago ang kasulatan n gaming pamilya.. [Niyugyog ang balikat ni Ibarra] Tingnan ninyo akong mabuti! Tingnan ninyo ang mukhang ito na punung-puno ng pagtitiis! Samantalang kayo y nabubuhay.ELIAS: Kaligayahan? Sa kaniya naman po nanggaling ang aking kalungkutan. tumakas at maghintay kung ano ang mangyayari yan ang dapat mong gawin.mabuti pang mamatay na lang. ELIAS: Siya ang dahilan ng kasawian ng aming angkan. ALPERES: [kinuha ang rebolber] Sino ang taong huhulihin ko? P.

Naglabasan mula sa komedor sina K.[Nakita ni Elias ang iba t ibang armas at bumunot siya ng dalawang balaraw. Nagkunwari siyang umalis ngunit ang totoo ay umikot lamang at dumaan sa bakod. [Pinapasok ni T. [Naisipan ni Elias na bumalik sa bahay ni Ibarra.ISABEL & LINARES. T. Umakyat si Elias sa bintana at pumasok ng silid ni Ibarra. Kumuha siya ng papel at binuhusan ng gas mula sa ilawan at sinilaban.ANG MGA TALUNAN Alperes: Ito ang buong tapang na nanlaban at nag-utos sa mga kasamahan na tumakas! ( iniharap ang anyong malunkot na si Tarsilo) Ano ang ipinangako sa inyo ni Crisostomo Ibarra para salakayin ang kuwartel kagabi? .Isabel. Pumasok ng bahay si Ibarra na nakasuot pangluksa at bakas ang matinding kalungkutan.TIAGO. Napilitang manaog si Padre Salvi.Isabel ang mga dalaga sa kwarto. Tumalon si Elias mula sa bintana. ] CHAPTER 57. GS: Sa ngalan ng Hari ng España. Kinuha niya ang baril at mahahalagang bagay at isinilid sa sako at inihulog sa bintana.SALVI. buksan ninyo ang pinto.ISABEL.] [Tumugtog ang orasan at sumapit na ang ganap na ikawalo ng gabi. Nagmadali sa paglalakad si Ibarra hanggang sa nakarating sa kanyang bahay] IBARRA: Ihanda ang aking pinakamabilis na kabayo at pagkatapos ay matulog na kayo. Kinuha din nito ang larawan ni MC. Ito y kaluwagang ibinibigay sa inyo ng alperes. manaog kayo! Wala ng panganib. Nasa bulwagan at hindi mapakali si P.T. Saglit pa ay pinagbuksan niya ng pinto ang mga ito] GS: Hinuhuli namin kayo sa ngalan ng hari! Ibarra: Bakit? GS: Sa kwartel na kayo magtanong. Kung nangangako kayong hindi kayo tatakas ay hindi naming kayo igagapos.ANG KAGULUHAN [Oras ng hapunan at magkakasalo sina K. Pagkasabi ni Elias ng anong gagawin ko? ay nagtakbong bumaba ng bahay ito at iniwan si Ibarra] KABANATA 55. at LINARES ngunit nagdahilan si Maria na wala siyang ganang kumain kaya niyaya niya ang kaibigang si Sinang sa piyano.TIAGO. Tinangkan lapitan ni Maria Clara ang kasintahan ngunit narinig ang magkakasunod ng putok ng baril. Nanaog din si Ibarra kahit na pinigilan ni T. Nagyakapan sina Maria Clara & Sinang habang panay ang usal ng dasal ni Tiya Isabel.] ALPERES: Padre kura. Nalaman niya sa mga utusan ang nangyari sa kanilang amo. [Sumilip sa bintana si Ibarra at nagkasa ng baril. Nangangatpg na napaupo sa isang sulok ang Pari.

ngunit di siya binigyan ng pagkakataong magsalita ng donya) Dona Victorina: Wag mo nag ipaglihim sa amin.Una ko pa lamang nakita iyang si Ibarra ay naniwala na akong isa siyang Pilibustero.babalik na po muna ako sa aking silid. Mabuti naman at nakita kita. Kapitan Tiago: Ano pala ang sabi ng Kapitan heneral sa kalagayan ni Crisostomo Ibarra? Dona Victorina: Iminugkahi ng pinsan kong si Linares na Siya s bitayin. Ikaw ang tagapayo ng Kapitan at. (humalik sa pagbati si Ma. Clara) : Clarita.ANG KASAL NI MARIA CLARA [Nag-uusap sina Tiya Isabel at K. Natatakot subalit nagkunwaring walang nakikita si Padre Salvi] Tarsilo: Patayin na ninyo ako kung totoo kayong kristiyano. Clara at bumati sa mga panauhin) :Kaya kami nagpunta rito ay upang mapag-usapan na ang mga hindi natapos na pag-uusap noon. Hindi natagalan ng lalaki ang pagpapahirap at kalupitan hanggang sa napugto ang hininga nito] KABANATA 58. Ma.Tiago ng biglang dumating ang mga Espadañas] Dona Victorina: Malaki talaga ang nagagawa ng isang may kamag-anak na nanunugkulan sa pamahalaan.) [Hindi nagsalita si Tarsilo at sinimulan ang pagpalo sa kanya. Inuhulog namin sila sa bangin kahapon. [Walang makuha na anumang impormasyon at hindi napaamin si Tarsilo kaya ito ay itinimba na sa balong nakakasulasok ang amoy. Ikaw talaga ang dinadalaw namin. Napaiyak si Doray at aktong yayakapin ang asawa pero pinigilan ng guardia sibil.Clara: Mawalang galang na po. Hindi. iha.(tututol pa sana siya. pinsan.(sabay tawa) Linares. Doon sila mabubulok.. (nakita ng donya na paparating si Ma.Tarsilo: Iginanti lang naming ang aming ama na pinatay ninyo sa palo. Kusang nagpagapos si Ibarra] KABANATA 60.! (Pasigaw na sinabi nito kay Alperes) Alperes: Sino ang inyong mga kasabwat? Dalhin yan sa mga bangkay! Kilala mo sila? (ipinakita kay tarsilo ang bangkay nina lucas at kapatid na si bruno.Di ba? Dahil diyan ay nakakapaglabas-masok sa loob ng palasyo ng kapitan heneral . Hanapin ninyo ang inyong dalawang kasama. ...ANG MGA ISINUMPA [Inilabas ang mga bilanggo sa pangunguna ni Don Filipo Lino na nakuha pang batiin nang nakangiti ang asawang si Doray. Ang huling lumabas ay si Ibarra na walang gapos ngunit nasa pagitan ng dalawang guardia sibil..

Nangunguna sa mg bisita sina Pari Salvi.Nagpahuli ng dating sina Donya Victorina at Alfonso sa paniniwalang sila y importanteng tao. pari Sibyla. bakit pop ala kayo napalipat sa Maynila? Kura. ganap n ikawalo ng gabi ay napuno ng panauhin ang bulwagan ng bahay ni Kapitan Tiago. Ako y wala nang gagawin dito kayat minarapat kong maglagi sa Maynila. Kung ang mga tagausig ay hindi nagbigay ng ibang pakahulugan sa mga kasulatan at ebidensyang iniharap niya. Kasali din si Tinyente Guevarra.(Tiningnan lang siya ng Donya habang papasok siya sa silid) Dona: O siya Tiago. Ang sulat ay ibinigay sa isang babae bago siya pumunta ng Europa. Kinilala niya na kanya ang sulat na ito. Crisostomo manapa y kaaway niya ang taong nagngangalang Lucas. Lalaki2: Ano nga po pala ang mangyayari sa pilibustero? Alperes: Kung si Crisostomo Ibarra ang iyong tinutukoy. sa paniniwala ko y dapat siyang bitayin gaya ng mga salarin noong himagsikan sa tanong 1872. dapat nang matuloy ang kasalan ni Ma. mauuna na kami! Kapitan tiago: Sige. Isang sulat lamang ang naging batayan ng mga tagausig laban kay Crisostomo Ibarra. naniniwala ako na maaring mapawalang sala si G. . Tinyente: Ang sa aki y dapat siyang ipatapon. (Tumingin si kapitan tiago kay tiya Isabel) Kapitan Tiago: Ipagsabi mong magdaraaos tayo ng isang piyesta. Salamat sa pagdalaw. Crisostomo. Alperes: Ako man ay aalis na rin sa bayang ito upang pamunuan ang isang pangkat na magyayao t parito sa iba t ibang lalawigan para puksain ang rebelyon at pag-aalsa. Scene 2: Kinabukasan. (napangiti ang Donya sa narinig) Dona: Maganda yan! O siya. Clara at ng aking pinsan. Lalaki3: Ano ang nais ninyong ipakahulugan? Tinyente: Sinabi ng manananggol na ayon sa salaysay ng mga tulisan na kailanman ay hindi nakipagunawaan sa kanila si G. Masyado syang nanalig sa kanyang iniharap na kasulatan. [Sa umpukan ng kalalakihan ang usapan ay tungkol sa paglipat ng kura sa Maynila] Lalaki 1: Kura. May malabong mga pahayag at talata na ipinagpapalagay na ito y naglalaman ng mga pagbabanta laban sa pamahalaan. Padre Salvi: Paano nakarating ng sulat sa mga tagausig? Lalaki1: Malamang ay natakot ang babaeng binigyan at kusang isinuko ang sulat sa mga tagausig.

Wala akong maaring gawin kundi ang magtiis upang patuloy na maitago ang lihim ng aking pagkatao. Clara: Oo. Ngayon. Biglang nakaramadam ng pagkahilo si Ma. Clara] Tinyente: Mabuti ng ginawa niyang pagbibigay ng sulat. Matutuklasan ang naging kataksilan ng aking ina at masisira ang dangal ng kinikilala kong ama. Ibarra: Kailangan mo ng katibayan. Ma. Ibinigay sa akin ng taong nakakabatid ng aking lihim ang sulat na ito kapalit ng sulat mo sa akin.Lalaki2: Marahil naman ay nalaman ng pamahalaan ang tungkol sa sulat at pinuntahan nila ang napagkamalang binigyan. Iyon ang gustong mangyari ng kinikilala kong ama. May sulat na iniwan ang aking ina. Natuklasan ko sa gitna ng aking karamdaman ang aking tunay na pagkatao. Totoong pinagtaksilan kita. Tumayo siya at pumunta sa asotea. Clara at nagpahatid sa kanyang silid] Ma. Ma. Hindi ako maaaring magpakasal sa iyo sapagkat ibubunyag ang lihim na iyan. Ibarra: Ikakasal ka na. isa kang anghel Clara: Maligaya akong marinig na pinaniniwalaan mo na ako. Ngunit hindi ko malilimot ang naging sumpaan natin. Nakatitiyak kayo ng magandang kapalaran. Kailangan kong makipag-isang dibdib upang hindi maibunyag ang aking lihim. [Biglang nilapitan ng tinyente ang papalapit na si Ma. nakita ang bangka malapit sa kanilang bahay at nagulat siya ng makita ang isang lalaking papalapit sa kanya.Clara: Patawarin sana ako ng alaala ng aking ina sa sasabihin ko sayo.Clara: Totoo ang lahat ng aking sinabi. [Patuloy na kumakatok si Kapitan Tiago sa pintuan ng silid ngunit ayaw itong pagbuksan ng dalaga. Palalayain na kita. napilitan akong ipagpalit ang sulat mo nang hindi ko nalalaman kung saan nila iyon gagamitin.Clara: Mawalang galang na po. . Sa bangkay ng aking ina ay nangako akong paliligayahin kita anuman ang aking maging kapalaran. magagawa mo pa kaya akong libakin? Ibarra: Maria. Nagpunta ako rito para tuparin ang pangakong iyon bagama t ikaw ay hindi tumupad sa ating sumpaan. [Napatingin ang mga lalaki sa dalaga.Clara: Crisostomo Ibarra: Ako nga. Minahal at inalagaan niya ako kahit hindi niya tungkulin kaya t bilang ganti ay kailangang sundin ko siya. Ngunit alang-alang sa alaala ng aking ina.] Ma. Ang kinikilala kong ama ay hindi ko tunay na ama.

ngunit hindi ninyo ako pinakinggan. Magagamit ninyo iyon sa pangingibang bansa. Aaminin ko ang aking pagkakamali dahil ako y taong umaayon sa takbo ng panahon. Sila ang inyong pinanigan. Elias: Hindo ako magiging maligaya sa ibang lupain. elias. Dito ko nais magtiis at mamatay.ANG PANUNUGIS SA LAWA [Mabilis na sumasagwan si Elias patungong San Gabriel] Elias: dadalhin ko kayo sa bahay ng isa kong kaibigan sa Mandaluyong. Ngunit gusto kong malaman mo na minsan lamang ako umibig at hindi na ito maaangkin ninuman. Ibarra: May katwiran ka. Ibarra: Mangingibang bansa? Elias: Sa ibang bansa ay makakapamuhay kayo ng tahimik. Ngayon ay tinutugis na nila kayo at itinuturing na kaaway. gutom at paguusig. [Hinawakan ng dalaga ng dalawang palad ang ulo ng binata at masuyong hinagkan sa labi] Clara: Paalam.Ibarra: Ano ng ibig mong mangyari? Clara: Madilim ang hinaharap. Ibarra: Iniligtas mo ang buhay ko ng dalawang beses sa kabila ng kasawian ng iyong angkan sa aking angkan. Elias: Hindi ninyo ko nauunawaan. Nagbalik na siya sa bangka kung saan naghihintay si Elias para itakas siya. Ihahatid ko doon ang salapi ninyo na itinago ko. Ibarra: Pero bakit pinaaalis n yo ako? Elias: Sa ibang bansa ay maari pa kayong magtagumpay. Patawarin ninyo ako sa aking masasakit na sinabi pero iyan ang totoo. Naniniwala ako na iniibig ninyo ang bayan sapagkat wala pa kayong dinaranas na paghihirap. Maria. Kung daranasin ninyo ang ibayong hirap ay baka dumating ang araw na itakwil ninyo ng sariling bayan. Humingi ako ng tulong sa inyo para sa mga sawimpalad. Marami kayong kaibigan sa Espanya at matutulungan kayo para kayo y mapatawad.] KABANATA 61. Subalit isang araw na maranasan ninyo ang hirap. Ang pag-ibig sa bayan ay turo ng inyong ama sapagkat nasa inyo ang kayamanan. Marapat lamang na ibalik ko sa iyo ang inyong yamang nawala. kabataan at karunungan. Malinaw na sa akin ang lahat ngayon na ang ating bayan ay may nabubulok na sakit na . Sumama kayo sa akin sa ibang bansa at magturingan tayong magkapatid. Crisostomo. Ibarra: Hindi totoo yan! Wala akong ibang inisip kundi ang kapakanan ng bayan. Hindi magtatagal malalaman nila ito. Tayo y kapwa sawimpalad sa sarili nating bayan. [Ayaw niyang iwan ng kasintahan ngunit kailangan na niyang umalis. Ano ang manyayari sa iyo? Ibarra: Tumakas lang ako. naniniwala akong itatakwil ninyo ang bayang ito.

Hindi ako papayag na matapos akong maging matapat sa bayan at naghangad ng kagalingan ay ito ang igaganti sa akin. Ibarra: Kung ganoon ay gagawin ko itong mag-isa.napadaan sila sa harap ng polvorista. kaunting kalayaan at katarungan lamang ang hinihingi ng mga sawimpalad at hindi ang pagtatakwil sa Espanya. Mayaman kayo at maaari kayong makapagbayad ng iyong makakasama. [Pinahiga ni Elias sa bangka si Crisostomo at tinakpan ng maraming damo. Isang kanser ng lipunan na kailangang gamutin at sugpuin. Elias: Makinig kayo sa aking sasabihin. Pumasok ang bangka sa may ilog beata] Elias: Liliwas tayo para mapagkamalan akong taga-penafrancia. Kung siya y iyong mahuhuli tiyak na magagawaran ka ng gantimpala. Ana. Akong nagtatanggol sa bayan ay isa na ngayong pilibustero. Ngunit baka ang maliliit na tao lamang ang masaktan. Nagyaon ay halos nawawalan na tayo ng pagasa nawawalan na tayo ng pananalig sa Diyos. Ibarra: Marapat siguro na tayo y maghimagsik. Elias.kailangan ng panlunas. Wala nang natitira kundi hingin natin ang ating karapatan at lakas. Gaya ng sinaba ko sa inyo noong una. Bantay: Sige.Salamat [Nagpatuloy na sa pagsasagwan si Elias at saka lumihis ng landas. silay pinatigil ng bantay] Bantay: Saan ka nanggaling? Elias: Nirasyunan ko po ng damo ang kura at ang hukom sa maynila. .maari ka nang magpatuloy. Huwag ka lamang magsasakay ng maski na sino sapagkat may isang bilanggong nakatakas na ngayon ay pinghahanap. Elias: Sige po. Maaari ba ninyo akong ihatid sa bundok? [Nagpatuloy sa pagsagwan si Elias] Ibarra: Andito na po tayo sa Sta. Kailangang mailantad ko sa bayan ang kaapihang ito kung hindi y walang kabuluhan ang paghahangad ng kalayaan. Elias: Pano ko siya makikilala? Bantay: Nakalebita at mahusay magsalita ng wikang kastila. Tatlong daan taong silang nagpasasa sa atin habang tayo y naging sunud-sunuran sa kanilang pang-alipusta.. [Nakita nila sa harapan ng palasyo na nagkakagulo ang mga kawal. Elias: Natuklasan na nila ang iyong pagtakas. Kaya huwag kang pakakatiwala.

] KABANATA 62. Nakita ni Elias ang isang bangka na papalapit sa kanila lulan ang mga guwardiya sibil] Elias: Crisostomo.Elias: Ito ang lugar kung saan ginugol ko ang maraming masasayang araw. Lumaban na lang tayo. Sunod na putok ang pinakawalan ng mga ito kay Elias. umasa at manalig.ililigaw ko sila. Nakita ng palwa at guwardiya sibil ang naglalangot na si elias at kanilang tinugis. Humiga kayo at tatakpan ko kayo ng bayong. Ibarra: Huwag kang umalis. gusto kung lumaban. Palagi niya akong binibigyan ng kanyang mga gawang burda at may kasama siyang magagandang dalaga. (Inabot ang kamay para hagkan ng dalaga) May sakit ka na naman ba. [Nakarating sila sa malapad na bato at magbubukang liwayway na nang marating nil ang lawa] Elias: Iyan ang palwa. Lulundag ako sa tubig para ako ang kanilang tugisin. mahuhuli tayo.. Dinatnan siya ni Padre Damaso sa ganoong kalagayan] Padre Damaso: Natakot ka ano? Hindi mo inaasahan ang aking pagdating. [Pagkasabi niyon ay tumalon na sa tubig si elias.wala tayong sandata. Sumisid si Elias at di na muli pang lumitaw. Makalipas ang ilang oras ay umalis na ang palwa at mga sibil.Ang isip ay nasa kawalan ng sandaling iyon. Nandito ako para masaksihan ang kasal mo. Maria Clara: Mahal pa ba ninyo ako? (lumuhod sa harap ni Padre Damaso) Tulungan ninyo ang aking ama para di matuloy ang aking kasal! Noong buhay si Ibarra. Hinahabol sila ng isang palwa. [Nagpatuloy sila sa pamamangka hanggang sa marinig nila na may isang tinig na sumisigaw. anak? Bakit namumutla ka? [Walang imik si Maria Clara] Padre Damaso: Wala ka na bang tiwala sa akin na inaama mo? Sabihin mo sa akin kung ano ang nangyayari sa yo.ANG PAG-AMIN NI PADRE DAMASO [Nakatingin si Maria Clara sa pahayagan na nagbabalitang nalunod si Ibarra. Ang lahat ng alaalang iyon ay hindi na maibabalik pa. (Mas mabilis na ang pagbangka ni elias) Kayo na ang mamangka sapagkat tatalon ako. sa libingan ng inyong nuno. Madalas akong magpunta rito noong nag-aaral pa ako para dalawin ang kapatid kong babae. Sinundan pa iyon ng isa pang putok] Elias: Magkita na lamang tayo sa Noche Buena. [Isang punglo ang humaging sa tubig. Elias: Hindi tayo magtatagumpay. Nakita nilang may bahid ng dugo sa tubig baybayin ng pampang. Ibig kong mabuhay para marining kahit paano ang mga bagay tungkol sa kanya pero ngayon patay na siya bakit pa ako mabubuhay at magtitiis? ..

Ang pinsala ninyo y ang sunugin lamang ang inyong mga aklat samantalang ang iba nating kababayan ay higit ang tinamong pinsala. Hindi na kita mapangngalagaan. Maria Clara: Mahal mo palay ako y wag mong hayaang ako y malungkot hambangbuhay. Pero ngayong patay na siya.( bulong ni padre damaso na malungkot na umalis) KABANATA 63. ng kaligayahan. anak o. [Nagulat ang lahat ng makita si Sisa] Don Filipo: Hindi ba t nasa bahay siya ng isang manggagamot? Magaling na ba siya? . Matanda: Hindi ka pa lubusang magaling at lubhang may kalayuan ang inyong bayan. ang buhay na misteryong nakakubli sa mga pader ng kumbento.. Wala namang gusto ang ama ko kundi malalaking ugnayan sa mga nasa poder. pati ng kaligayahan mo. Basilio: Tiyak na naghihintay ang kalooban ng aking ina sa paghahanap sa akin. Humiling ka ng iba pa.. Padre Damaso: Isang madre! Isang Madre! Hindi mo lamang alam. wag lang ang kumbento. [Mabilis na umalis si Basilio bagama t may tali sa paa at paika-ika kung maglakad] [SAN DIEGO] Kapitan Basilio: Maswerte kayo t napawalang sala kayo.NOCHE BUENA Basilio: Gantihan po sana kayo ng Diyos sa inyong kabutihang loob. Mahalin ang binata kahit sino man sya. Ibg ko na ring mamatay o maging madre. Maria Clara: ang kumbento o ang kamatayan! Padre damaso: Diyos ko! Diyos ko! Pinarurusahan mo ako. Ngayong Pasko po ay gusto ko sanang umuwi para makita ang aking ina at kapatid. Padre Samaso: Anak ko patawad. Patay na siya. Kayo po ay maraming anak subalit kami y dadalawa lamang na magkapatid. Babalik po ako dito at ipagsasama ko ang aking kapatid.Padre Damaso: Hindi hamak na nakahihigit si Linares kay Maria clara: Maaari akong magpakasal kaninumang noong nabubuhay pa si Crisostomo. Matanda na ako maria. Pagpalain mo ang anak ko! (sigaw ni padre damaso) Ayokong mamatay ka magmamadre ka! Diyos ko! Talagang narito ka nga nagpaparusa ka. Kumbento o sementeryo lamang ang aking pagpipilian. Mahihirapan ka pang makauwi sa inyo. Ibig ko lang mabigyan ka ng mabuting kinabukasan. Ito y dahil mahal kita. walang sinumang tatawag sakin ng asawa. Hindi ko sinasadya ang kalungkutan mong ito.

Kayong mapapalad na makakakita. Mamatay akong hindi ko man lamang nasilayan ang ningning ng bukang liwayway ng aking Inang bayan. Hindi magtatagal at mamamatay rin ako. Tinamaan ng bato si Basilio pero hindi ito tumigil sa pagsunod sa ina] Basilio: Nanay! Ako po si Basilio Nanay! [Nagsuot sa gubat si Sisa at sumunod pa rin si Basilio hanggang doon. [Pagkatingala sa langit ay kumibot pa ang mga labi na tila nananalangin hanggang sa unti-unting nabuwal sa lupa si Elias] . Sunugin mo ang aming bangkay ng iyong ina. Sa gubat siya nakatira ngayon. Hinabol ni Basilio ang ina pero binato siya ng isang babae sa daan. Kumuha ng tubig si Basilio at winisikan sa mukha ang ina. Narating nila ang libingan na nasa tabi ng puno ng balite. May pintuan ito na pilit binubuksan ni Basilio. Anyong tatakas muli si Sisa subalit nagpatihulog na si Basilio. Pinagmasdan ni Sisa ang mukha ng bata at natigilan siya nang makilala ito. Tigmak ng dugo ang noo ni Basilio at nawalan ng malay tao. batiin ninyo siya at huwag kalimutan ang mga nalugmok at nasawi sa dilim ng gabi. Makailang ulit na nadapa at bumangon si Basilio pero hindi pa rin siya tumigil sa pagsunod sa ina. Idinikit niya ang tainga sa dibdib nito hanggang sa sinakmal ng matinding pagkasindak si Basilio. Patay na si SISA. Pag-angat ng ulo ni Basilio nakita niya si Elias] Elias: Sino ang babaing iyan? Basilio: Siya po ang aking ina.Kapitan Basilio: Natatakot ang manggagamot na siya y mapagbintangang kaibigan ni Crisostomo kaya pinaalis sa kanyang bahay si Sisa. Niyakap ni Basilio ang malamig na bangkay ng ina. Nagbalik ang ulirat ni Basilio at nakita ang inang pinanawan ng malay. Elias: Nasugatan ako at may dalawang araw na akong hindi kumakain o umiinom man lang. Hinagkan at niyakap nang mahigpit ni Sisa ang anak hanggang sa napalugmok na rin ito. Kung walang darating na sinuman. Paika-ikang pinuntahan nito ang bahay ng alperes. Inutusan ng babaing nasa bintana ang GS na papahikin si Sisa subalit kumaripas ito ng takbo nang makita ang mga bantay. hukayin mo ang mga gintong ibinaon ko. Nagawa pang yakapin at halikan ni Basilio si Sisa. [Samantala ay nakauwi na sa bahay si Basilio at dinatnan iyong sira-sira at wala ang Ina. Ariin mo iyo at gamitin mo sa pag-aaral. Napasigaw si Sisa at nagbalik ang alaala.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful