You are on page 1of 6

Giá trị nhân văn cao quí trong sự nghiệp văn hoá Hồ

Chí Minh
GS. SONG THÀNH – Học viện chính trị Hành chính quốc gia

Chủ tịch Hồ Chí Minh được thế giới công nhận là Nhà văn hóa kiệt xuất bằng cả một
sự nghiệp văn hóa đồ sộ mà Nguời đã cống hiến cho dân tộc và nhân loại.

Trước hết, Chủ tịch Hồ Chí Minh được công nhận là Nhà văn hóa kiệt xuất vì Người
đã khởi xướng phong trào đấu tranh chống chủ nghĩa thực dân, chủ nghĩa đế quốc,
giải phóng các dân tộc thuộc địa, giành lại độc lập, tự do. Đó không chỉ là một sự
nghiệp chính trị phi thường, mà còn là một sự nghiệp văn hóa cao cả.

“Đổi người nô lệ thành người tự do”, phát động lòng yêu nước và chủ nghĩa anh hùng
của một dân tộc phần đông còn mù chữ và thất học vùng dậy đấu tranh giành độc lập,
đó là một sự nghiệp gian nan và phi thường, đồng thời cũng là một sự nghiệp văn hóa
vĩ đại. Bởi vì, giải phóng con người khỏi thân phận nô lệ, khỏi cái đói, cái rét, cái dốt,
là một sự nghiệp văn hóa có ý nghĩa cao cả nhất, đầy đủ nhất, một ước mơ ngàn đời
của nhân loại.

Chủ tịch Hồ Chí Minh là Nhà văn hóa kiệt xuất vì Người đã sớm thấy vai trò và sức
mạnh của văn hóa, đã sớm đưa văn hóa vào chiến lược phát triển của đất nước.

Giành được độc lập rồi, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nâng dân tộc mình lên một tầm văn
hóa mới. Người đề nghị mở ngay chiến dịch chống giặc dốt. Người coi dốt nát cũng là
một thứ giặc, xem thói quen và những truyền thống lạc hậu cũng là một loại kẻ thù.
Người nói: “Một dân tộc dốt là một dân tộc yếu”… “Chúng ta có nhiệm vụ cấp bách
là phải giáo dục lại nhân dân chúng ta… phải làm cho dân tộc chúng ta trở nên một
dân tộc dũng cảm, yêu nước, yêu lao động, một dân tộc xứng đáng với nước Việt
Nam độc lập”1

Người phát động phong trào Đời sống mới, xây dựng và phát triển những thuần
phong, mỹ tục mới trong nhân dân; mỗi ngành, mỗi giới đều có phong trào riêng của
mình. Công lao to lớn của Chủ tịch Hồ Chí Minh là Người đã đưa văn hóa đi sâu vào
quần chúng, tác động như một sức mạnh vật chất, biến đổi phong hóa, cải tạo con
người.

Chủ tịch Hồ Chí Minh là người đặt cơ sở thế giới quan và phương pháp luận cho việc
xây dựng nền văn hóa mới Việt Nam. Người là kiến trúc sư vĩ đại của công cuộc cải
cách và xây dựng nền văn hóa Việt Nam, tạo ra một cách nhìn mới, một thế giới quan
mới, tạo lập một ý thức chính trị, ý thức đạo đức, ý thức pháp luật, ý thức nghệ thuật
mới… chưa từng có trong lịch sử văn hóa Việt Nam.

Trên cơ sở đó, Người đã đánh thức các tiềm năng tinh thần truyền thống Việt Nam
định hướng cho sự ra đời một nền đạo đức mới, một xã hội nhân cách mới. Với Chủ
tịch Hồ Chí Minh, xã hội nhân cách – đạo đức ấy được tạo dựng trên cơ sở chủ nghĩa
yêu nước chân chính, kết hợp với chủ nghĩa quốc tế trong sáng, theo nhân cách luận
của người chiến sĩ cách mạng kiểu mới: trung với nước, hiếu với dân, cần, kiệm, liêm,
chính, chí công vô tư… Sau khi đã lãnh đạo toàn dân giành lại quyền độc lập, tự do
cho Tổ quốc, Người đã đưa văn hóa Việt Nam lên vị trí xứng đáng trong nền văn hóa
thế giới.

Chủ tịch Hồ Chí Minh là Nhà văn hóa kiệt xuất vì bản thân Người là một nhà hoạt
động và sáng tạo văn hóa lớn.

Hồ Chí Minh là biểu tượng của sự kết hợp hài hòa tinh hoa văn hóa dân tộc và văn
hóa nhân loại, Đông và Tây. Từ nhỏ, Người đã được hấp thụ một nền văn hóa dân tộc
và văn hóa phương Đông sâu sắc. Trên đường học tập và nghiên cứu, Người đã từng
bước hấp thụ văn hóa nhân đạo và dân chủ của phương Tây, đặc biệt là tinh thần tự
do, bình đẳng, bác ái của truyền thống văn hóa cách mạng Pháp. Chính trí tuệ siêu
việt, vốn sống thực tế phong phú và vốn văn hóa rộng lớn đã dẫn Người đến với chủ
nghĩa Mác-Lênin, kết tinh thành tựu văn hóa của loài người. Người đã làm chủ được
nhiều ngôn ngữ khác nhau, sử dụng một cách thành thạo trong viết văn, viết báo, làm
thơ, viết kịch…; khi xuất hiện như một nhà báo phương Tây sành sỏi, khi lại trầm
tĩnh, hàm súc như một thi sĩ cổ điển phương Đông. Trải qua mấy chục năm học tập và
rèn luyện, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã từng bước vươn lên tầm cao của trí tuệ thời đại,
để từ đó vận dụng và phát triển, sáng tạo và đổi mới, đóng góp vào kho tàng văn hóa
thế giới những giá trị đặc sắc, in đậm dấu ấn Việt Nam – Hồ Chí Minh.

Bản thân Hồ Chí Minh là nhà thơ, nhà văn, nhà báo cách mạng vĩ đại. Thơ Hồ Chí
Minh có bài viết bằng tiếng Việt, có bài viết bằng chữ Hán, song không bài thơ nào
vắng bóng con người. Khát vọng tự do, công lý, cơm áo, hòa bình… sự cổ vũ cho cái
đẹp và mối quan hệ nhân văn giữa người với người, đó là những nội dung chủ yếu
trong thơ Hồ Chí Minh. Vì vậy, những bài thơ ngẫu hứng, sản phẩm của một thời,
trong đó không ít bài đã ra đời trong cảnh tù đày, biệt xứ, đã trở thành “thơ của muôn
đời”, đã làm “xáo trộn cả tâm hồn nhân loại” bởi những giá trị nhân văn cao quý, tỏa
sáng từ một tâm hồn lớn, một nhân cách lớn.

Là một nhà thơ lớn của dân tộc, Chủ tịch Hồ Chí Minh đồng thời là nhà văn lớn, là
người mở đầu và đặt nền móng cho nền văn xuôi cách mạng Việt Nam. Người đã tìm
tòi và viết nhiều thể loại; tiểu thuyết du ký, truyện viễn tưởng, truyện ngắn, thư từ, ký,
kịch, tiểu phẩm, văn chính luận. Ở lĩnh vực nào Người cũng đạt được những thành
tựu đặc sắc, đem lại những yếu tố rất mới, rất hiện đại và giữ nguyên giá trị trong sự
đổi mới văn học hôm nay.

Chủ tịch Hồ Chí Minh còn là một bậc thầy của báo chí cách mạng Việt Nam. Người
rất khiêm tốn, không nhận mình là nhà thơ, nhà văn, chỉ nhận mình là “người có nhiều
duyên nợ với báo chí”. Chính Người đã sáng lập và là linh hồn của nhiều tờ báo cách
mạng đầu tiên ở nước ta. Những bài báo ngắn gọn của Người đã góp phần thức tỉnh
các dân tộc bị áp bức, truyền bá chủ nghĩa Mác-Lênin, lên án chủ nghĩa thực dân, chỉ
đạo phong trào cách mạng ở thuộc địa. Tất cả những gì Người viết ra đều là sự phản
ánh trung thực, hồn nhiên vẻ đẹp cao quý trong đạo đức, trí tuệ và tâm hồn của một
nhân cách lỗi lạc, vì vậy, tất cả đều hiện ra chân thực, giản dị, tự nhiên, vốn là những
chuẩn mực tiêu biểu cho cái đẹp – cái hoàn thiện của con người.

Chủ tịch Hồ Chí Minh là nhà văn hóa kiệt xuất bởi Người còn là mẫu mực của tinh
thần khoan dung văn hóa. Người nhắc nhở phải giữ gìn, phát huy truyền thống, bản
sắc văn hóa dân tộc, nhưng không tự bó mình trong chủ nghĩa dân tộc hẹp hòi, thiển
cận, mà kêu gọi phải ra sức nghiên cứu, học tập tinh hoa văn hóa của thế giới, xưa và
nay. Người trân trọng mọi giá trị văn hóa nhân loại, tôn trọng và chấp nhận những giá
trị khác biệt với sự lựa chọn của mình. Người từng thừa nhận mình là học trò của Các
Mác, Giê-su, Khổng Tử, Tôn Dật Tiên, vì “các vị ấy đều có điểm chung giống nhau là
mưu cầu hạnh phúc cho loài người… Nếu họ còn sống và ở gần nhau, tôi tin họ sẽ
chung sống thoải mái với nhau như những người bạn tốt”. Đối với các tôn giáo,
Người thành thật tôn trọng đức tin của người có đạo, khẳng định ý tưởng cao đẹp và
những giá trị nhân bản của các vị sáng lập ra các tôn giáo đó, không hề bài bác hay
phủ định, mà biết khéo hướng lý tưởng của các tôn giáo vào phục vụ sự nghiệp giải
phóng dân tộc và mưu cầu hạnh phúc cho nhân dân.

Chủ tịch Hồ Chí Minh là nhà văn hóa kiệt xuất vì Người còn là hiện thân rực rỡ của
văn hóa hòa bình, của đường lối ngoại giao hòa bình, luôn luôn chủ trương giải quyết
mọi tranh chấp, xung đột bằng thương lượng, đối thoại với thái độ hiểu biết và nhân
nhượng lẫn nhau.

Tóm lại, có thể khẳng định Nhà văn hóa kiệt xuất Hồ Chí Minh đã sáng tạo ra một
thời đại mới, một nền văn hóa mới trong lịch sử dân tộc Việt Nam, cũng là những giá
trị đóng góp vào sự phát triển văn hóa thế giới. Nhiều chủ trương văn hóa được Người
đề ra rất sớm – từ giữa những năm 40 và 50 của thế kỷ 20, như: xóa mù chữ, trồng
cây phủ xanh đồi trọc, cải tạo môi trường sinh thái, yêu mến và kính trọng người già,
v.v.. đến đầu những năm 90 đã được Liên hợp quốc đề lên thành những cuộc vận
động lớn trên toàn thế giới. Đúng như cố Thủ tướng Phạm Văn Đồng khẳng định: “Tư
tưởng Hồ Chí Minh là một kho tàng đầy của báu, là di sản chứa đựng bao giá trị, giá
trị đó, nói cho cùng, là giá trị văn hoá mà chúng ta khai thác chưa được bao nhiêu”2

Sự nghiệp văn hóa Hồ Chí Minh vô cùng phong phú: có văn hóa chính trị, văn hóa
đạo đức, văn hóa giao tiếp-ứng xử, văn hóa khoan dung, văn hóa-văn nghệ… Văn hóa
Hồ Chí Minh là sự kết hợp hài hòa, nhuần nhuyễn những giá trị văn hóa cổ truyền của
dân tộc với những yếu tố tích cực trong văn hóa phương Đông, văn hóa các tôn giáo,
văn hóa dân chủ – cách mạng phương Tây, văn hóa mác-xít,… để trở thành văn hóa
tiên tiến, mang những giá trị nhân văn sâu sắc, vốn là nội dung cốt lõi của văn hóa
nhân loại.

Văn hóa chính trị Hồ Chí Minh là văn hóa yêu nước, thương dân, hướng tất cả vào
phục vụ sự nghiệp đấu tranh cho độc lập của Tổ quốc và hạnh phúc của nhân dân; là
văn hóa trọng dân “lấy dân làm gốc”. Với tâm niệm “có dân là có tất cả”, nên Người
thường xuyên giáo dục cán bộ, đảng viên phải lo “sao cho được lòng dân”, phải phấn
đấu trở thành người công bộc trung thành và tận tụy của nhân dân. Văn hóa chính trị
Hồ Chí Minh vượt lên trên mọi sáo ngữ, giáo điều (nói nhiều làm ít, nói hay làm dở),
đó là sự chung đúc những giá trị của các học thuyết trị nước tiến bộ mà các bậc anh
hùng dân tộc, các minh quân, lương tướng đã theo đuổi trong lịch sử dân tộc và nhân
loại. Chính vì thế nó chứa đựng những giá trị nhân văn cao quý.

Văn hóa đạo đức Hồ Chí Minh là văn hóa hành thiện, cổ vũ làm điều thiện, sống với
nhau có tình, có nghĩa, muốn thế phải thực hiện cho tốt 8 chữ vàng : cần, kiệm, liêm,
chính, chí công vô tư biết kết hợp hài hòa lợi ích chung với lợi ích riêng, sống trung
thực, giản dị, khiêm tốn, nói đi đôi với làm, ít lòng ham muốn về vật chất… nhờ đó
mà có thể “sống oanh liệt, chết vẻ vang”.
Tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh chính là hiện thân sinh động của văn hóa đạo đức
Hồ Chí Minh. Như một người từng đối đầu với Hồ Chí Minh – tướng Vanluy thừa
nhận: “Hoàn toàn xả thân vì nhiệm vụ, không một chút lợi riêng tư, dưới con mắt
những người chung quanh và những người đối thoại, Hồ Chí Minh là một người vô
cùng đức độ”3. Thắng lợi của cách mạng, vinh quang của quyền lực, hay danh vọng
của cá nhân không thể nào làm lu mờ tấm gương đạo đức của Người. Vì vậy, trong
thế giới của những người cầm quyền, hình ảnh Hồ Chí Minh lại càng nổi bật hơn bao
giờ hết.

Văn hóa ứng xử Hồ Chí Minh, nói rộng ra là phương châm xử thế, Hồ Chí Minh luôn
luôn là người trung hậu, thủy chung với nhân dân, với đồng chí, đồng bào và với bạn
bè quốc tế: Người thấy rừng và thấy cả từng cây, không bỏ sót một ai cả, không quên
bất cứ một nghĩa cử nào, dù nhỏ, đã từng ủng hộ, giúp đỡ cách mạng Việt Nam;
nhưng Hồ Chí Minh lại không bao giờ nhắc đến người cũ, chuyện cũ đã từng có lúc
đối xử không đúng với Người; nếu có ai nhắc đến Người cũng gạt đi. Văn hóa ứng xử
Hồ Chí Minh cực kỳ tinh tế, uyển chuyển, có lý có tình, khiêm tốn, nhã nhặn, lịch
thiệp.

Ứng xử văn hóa của Hồ Chí Minh đã tranh thủ được trái tim, khối óc của bạn bè năm
châu, làm cho kẻ thù cũng phải khâm phục.

Văn hóa khoan dung Hồ Chí Minh là kết tinh truyền thống nhân ái, độ lượng Việt
Nam và cũng là nét đặc trưng của văn hóa hòa bình trong thời đại ngày nay. Người
nói: “Dân tộc ta là một dân tộc giàu lòng đồng tình và bác ái”. Hồ Chí Minh đã kế
thừa và phát triển những giá trị khoan dung của dân tộc và nhân loại, nâng lên thành
một chất lượng mới, ở một tầm cao mới.

Là người cộng sản, Hồ Chí Minh có thái độ tôn trọng, không bao giờ tỏ ra kỳ thị, bài
bác mà luôn luôn có ý thức khai thác, vận dụng những yếu tố tích cực của các học
thuyết chính trị và tôn giáo như Nho, Phật, Lão, Thiện chúa giáo… vào sự nghiệp bảo
vệ và xây dựng đất nước.

Khoan dung văn hóa Hồ Chí Minh được xây dựng trên cơ sở chữ “nhân” nhưng là
một chữ nhân sáng suốt, có nguyên tắc, lấy công lý, chính nghĩa là nền tảng, chủ
trương giải quyết những vấn đề dân tộc và quốc tế trên cơ sở “có lý, có tình”.

Khoan dung văn hóa Hồ Chí Minh là thái độ trân trọng đối với mọi giá trị văn hóa
nhân loại, là không ngừng rộng mở, thâu hóa những yếu tố tích cực, tiến bộ và nhân
văn của loài người để làm giàu cho văn hóa Việt Nam. Khoan dung văn hóa Hồ Chí
Minh là chấp nhận giao lưu và đối thoại bình đẳng về giá trị để đạt tới cái chung, cái
nhân loại, để cùng tồn tại và phát triển. Trong khi chống thực dân Pháp xâm lược,
Người vấn đề cao văn hóa Pháp. Trong khi chống đế quốc Mỹ, Người vẫn ca ngợi
truyền thống văn hóa dân chủ và cách mạng Mỹ.

Nói về văn hóa khoan dung Hồ Chí Minh, nhà báo Mỹ Đ.Han-bơ-xtam đã thừa nhận:
“Cụ Hồ đã làm được một điều đáng chú ý: biết dùng tới văn hóa và tâm hồn kẻ thù để
chiến thắng”4.

Chủ tịch Hồ Chí Minh đã để lại cho dân tộc Việt Nam một di sản văn hóa cao đẹp và
phong phú, trong đó không thể nhắctới những tư tưởng chỉ đạo của Người về xây
dựng một nền văn hóa mới: dân tộc, khoa học và nhân văn, một nền văn hóa “lấy
hạnh phúc của đồng bào, của dân tộc làm cơ sở”, “làm cho ai cũng có lý tưởng, độc
lập, tự chủ”, “văn hóa phải sửa đổi được tham nhũng, lười biếng, phù hoa xa xỉ”, “văn
hóa phải soi đường cho quốc dân đi”5… Những phương châm đó vẫn giữ nguyên giá
trị chỉ đạo đối với việc xây dựng nền văn hóa dân tộc, cho hôm nay và cả mai sau.

Khẳng định những giá trị nhân văn cao quý trong sự nghiệp văn hóa và con người Hồ
Chí Minh, nhà báo G.La-cu-tuya – người được coi là một nhà viết tiểu sử Hồ Chí
Minh hay nhất ở phương Tây, đã viết : “Đó là một tấm trí minh mẫn, ít ham thích bạo
lực, một thái độ rất độc đáo về quan hệ giữa người với người, một trình độ văn hóa tự
học khá rộng nhưng rất thông hiểu, một tinh thần hài hước, trong đó bám rễ vào các
tập quán châu Á luôn luôn kết hợp với những ảnh hưởng phương Tây, một tinh thần
thanh bạch, một sự khắc khổ tự nhiên được ý chí làm cho vững chắc thêm lên, một
nghị lực có một không hai. Vâng, tất cả những nét đó trở thành bí quyết của Cụ Hồ
trước những thử thách của đời sống xã hội”6.

Đúng như G.La-cu-tuya đã dự báo, tư tưởng và sự nghiệp văn hóa của Hồ Chí Minh
đã vượt qua những thử thách khắc nghiệp của lịch sử và vẫn đang tiếp tục tỏa sáng,
đặc biệt là ở vào thời điểm hiện nay, trong một thế giới đang biến động và đầy lo âu:
khi mà sự sa sút về đạo đức, sự phản trắc, lừa đảo, hãm hại lẫn nhau… đang có nguy
cơ tăng lên; khi mà hình ảnh của một số lãnh tụ cầm quyền ở nơi này, nơi khác đang
bị phê phán và hạ bệ, thì hình ảnh Hồ Chí Minh lại càng nổi bật lên trước con mắt của
nhân loại hơn bao giờ hết.

Một nhà báo Vê-nê-xu-ê-la đã viết rất thuyết phục: “Bộ máy tuyên truyền của đế quốc
và các thế lực phản động đã rất nổi tiếng trong nghệ thuật vu khống xấu xa, hòng làm
mất uy tín những địch thủ của họ. Họ đã chi tiêu rất nhiều tiền hòng bôi nhọ trước dư
luận quốc tế đối với những ai, bằng cách này hay cách khác chống lại sự thống trị của
họ… Tất cả những lãnh tụ cộng sản nổi tiếng trên thế giới đều được các hãng thông
tấn của họ dán cho những “nhãn hiệu” như là những kẻ cướp hoặc khủng bố đáng tội
treo cổ! Duy chỉ có Bác Hồ, do tấm gương cuộc đời và đạo đức của Người, đã làm
cho những kẻ chuyên nghề vu cáo phải kính nể”7.

——————————————————————————-

1 Hồ Chí Minh: Toàn tập, tâp4, tr8.

2 Phạm Văn Đồng: Văn hóa và đổi mới, Nxb Chính trị quốc gia, H.1994, tr 126.

3 Valluy: Tình bạn thủy chung, Planète Action, tháng 3/1970, H. 1994, tr.38.

4 Xem Davud Halberstam: Ho, Random, Neu York, 1970

5 Hồ Chí Minh : về công tác văn hóa, văn hgệ, Nxb Sự thật, H.1970, tr. 70-71.

6 G. La-cu-tuya: Ho Chi Minh, Ed. Seuuil, Paris, 1967

7 Hê-rô-mi-ô: Ho Chi Minh- nhân vật kiệt xuất của toàn nhân loại, báo Diễn đàn
nhân dân của Vê-nê-xu-ê-la, số 775, ra ngày 19/5/1990.
Bài này được đăng lúc 17:04 ngày Thứ Ba, 08 Tháng Mười Hai 2009 trong mục Danh nhân văn hóa
Hồ Chí Minh, Tư tưởng Hồ Chí Minh, Tư tưởng Hồ Chí Minh về nhân văn đạo đức, Tư tưởng Hồ Chí
Minh về Văn hóa. Bạn có thể theo dõi phản hồi của bài này với dòng phản hồi RSS 2.0. Bạn có thể gửi
phản hồi, hoặc trackback từ trang web của bạn.