HRONOLOGIJA Hronologija predstavlja jedan od bazičnih aspekata arheološke prakse.

Za arheologiju nije ključna stvar da odredi koliko je neki predmet star nego da se putem materijalne kulture kroz različite vremenske periode u prošlosti sagledaju neki opšti društveni, socijalni, ekonomski, najšire rečeno kulturni aspekti i procesi. S tim u vezi, hronologija nije i ne treba da bude cilj arheološkog istraživanja, ali je ona praktično neophodna stavka. Pre svega zato da bi se putem nje napravio neki red u arheološkom materijalu, da bi se sistematizovala građa koja tek nakon toga može dalje da se istražuje. Postoje različiti postupci datovanja i uspostavljanja hronologije, a to su: -tradicionalni metodi: stilska analiza, unakrsno datovanje, tipologija, atribucija -egzaktni metodi za apsolutno datovanje (koji su se počeli sistematizovanije koristiti negde od polovine XX veka i to u najvećoj meri u praistorijskoj arheologiji): radiokarbonsko datovanje i dendrohronologija Praistoričari su još krajem XIX veka i u prvoj polovini XX veka već bili izgradili hronološki okvir primenjujući tradicionalne metode datovanja. Prihvatanjem novih metoda za apsolutno datovanje tradicionalni hronološki sistemi su pretrpeli neke izmene i naprosto su revidirani. Kao primer može se navesti hronološki sistem praistorije Evrope Gordona Čajlda. On je rukovodeći se tradicionalnim metodama pre svega tipološkom analizom uspostavio relativno-hronološke, a u nekim slučajevima i apsolutne datume za veliki deo evropske praistorije. Osnovna pretpostavka od koje je krenuo je bila difuzija kulture s Bliskog istoka (ex oriente lux). On je počinjao od istorijski pouzdano datiranih arheoloških tipova s Bliskog istoka i sledio ih na zapad, tragom njihove difuzije čime je utvrđivao hronologiju (pod pretpostavkom da je neki nalaz bliži istočnoj kulturi, on je stariji i obratno). Napravio je čvrstu međusobno povezanu kulturno-hronološku šemu evropske praistorije. 60ih godina XX veka s razvitkom radiokarbonskog i dendrohronološkog datovanja, Čajldov hronološki sistem se ispostavio pogrešnim. Neki centri civilizacije koji su smatrani mlađim od urbanih centara civilizacije na Bliskom istoku ispostavili su se starijim od svojih pretpostavljenih uzora.

e. dakle za bronzano i gvozdeno doba grčke.e.e. 1900 g.e. te s obzirom na pojavu pisma. nakon što su u praksi zaživeli novi egzaktni metodi. n. ali vrlo malo za kasnije istorijske datume. pre. mikenska kultura i mračno doba.n. 146 g. Dakle. arhajski period se uzima za početak istorijkog doba grčke kulture. zapravo su korišćene u izvesnoj meri za određivanje nekih datuma za ove praistorijske periode. 323 g. Egzaktne metode datovanja su u klasičnoj arheologiji vrlo malo primenjivane do danas. pre. Međutim.n. pre.e. ako ne računamo lineare A i B koji su služili isključivo za zapisivanje administrativnih transakcija. Egzaktne metode datovanja. pre. n. kojima pripadaju kritska.Arheolozi koji se bave istorijskim periodima. u arhajskom periodu Grci su se po prvi put opismenili u pravom smislu te reči. pre.n.e.e. pre. n. klasična arheologija se ne bavi istraživanjem samo istorijskog perioda. pre. 730 g.e 480 g. . 1600 g. kao što je slučaj sa klasičnom arheologijom u bitno su drugačijem položaju jer se očekuje da se arheološki materijal uklopi u već postojeći hronološki i kulturni okvir ustanovljen na osnovu pisanih tj. n. nego u svoj predmet istraživanja uključuje i praistorijske periode. g. Rano bronzano doba minojske civilizacije na Kritu (2500-1450) III-II Srednje bronzano doba minojska kultura na Kritu (2500-1450) III-II Kasno bronzano doba mikenska kultura (1600/1550-1200/1100) II Mračno (ili gvozdeno) doba II Orjentalizirajući period Arhajski period Klasični period I I I Helenistički period I Rimski period I Sa arhajskim periodom počinje istorijsko doba grčke kulture upravo zbog pojave pisma jer tada dolazi do prvog pravog opismenjavanja. istorijskih izvora. pre. u širem smislu.n. klasični arheolozi nisu imali velikih i radikalnih promena u tradicionalno uspostavljenim hronološkim sistemima. Naime.n. 2500 g. pre.e 630. 1200 g.

relativna hronologija klasične arheologije i danas pretežno počiva na analizi stilskih pravaca u umetnosti. stilske analize. Atribucija predstavlja pokušaj da se na osnovu stilske analize odredi autor nekog umetničkog dela ili da se bar ustanovi umetnička škola i pravac kome pripada. praktično do 70ih godina XX veka. od početaka discipline dakle. U metodološkom smislu prvi korak ka nastajanju hronološkog sistema je uspostavljanje relativnog hronološkog sistema (ustanoviti šta je starije. klasična arheologija tokom najvećeg dela svoje istorije. Dakle. tata kulturno-istorijske arheologije Bizli počeo je na osnovu stilske analize da vrši atribuciju grčkih slikanih vaza. Dakle. godine je prilično neujednačena. Jedan od razloga je taj što su se radiokarbonski datumi posle hiljadite godine pokazali prilično nepreciznim i karbonska krivulja za sve datume mlađe od 1000. izvesni hronološki termini su usvojeni i sa izvesnim izmenama i dopunama funkcionišu i do danas. tipologije i atribucije. STIL Stil tj. kroz istoriju klasične arheologije hronološka terminologija pretežno je uspostavljana razmatranjem stilskih razvoja u umetnosti. bila je blisko povezana sa istorijom umetnosti. Drugi razlog je što je među istraživačima postojalo mišljenje da su tradicionalne metode pre svega oslonjene na istorijske izvore mnogo pouzdaniji i svrsishodniji način datovanja. zatvorenih arheoloških celina. S obzirom na središnje interesovanje za umetnička dela i stilski razvoj. Dalje. Pioniri klasične arheologije.Za ograničenu upotrebu egzaktnih metoda datovanja ima više razloga. To interesovanje za stil u umetnosti presudno je uticalo na uspostavljanje relativne hronologije u klasičnoj arheologiji kojom se i mi danas služimo. Istovremeno je cela jedna generacija praistoričara poput Tomsena i Vorsea na taj način počela da stvara red u praistorijskoj građi. stilska analiza zauzimala je značajan deo u istoriji arheološke prakse. grupisanjem posuđa po . Relativna hronologija se može odrediti na osnovu stratigrafije. Pošto takva praksa predstavlja dugu tradiciju od Vinkelmana. Uspostavljanje hronoloških sistema za bilo koji period prošlosti podrazumeva niz perioda. šta mlađe). faza koje konstruišu sami istraživači. Nakon tog bazičnog principa klasifikovanja po materijalu i po tipu. poput Furtvanglera krajem XIX veka počeli su da grupišu i klasifikuju materijal po tipu i po vrsti nalaza. podperioda.

geografsku i stilsku mrežu u koju je bilo moguće postaviti svaki novi sledeći primerak. sledeći korak je da se odredi postoji li bilo kakav sinhronizam između njih. Npr. Npr. U istorijskim izvorima. To povezivanje stilskih faza sa konkretnim istorijskim datumima moguće je uraditi na više načina. uspostavljanjem stepena stilskog preklapanja među slikarima. Ukratko. obično ostavljaju slojeve rušenja i paljevina. grčke slikane vaze) dalje su povezivani sa konkretnim istorijskim datumima koji su dobijani iz istorijskih izvora i na taj način je uspostavljana i apsolutna hronologija. Takvi događaji u arheološkom kontekstu. kao što je atička keramika ili korintska keramika. usled rata ili usled neke prirodne katastrofe. Itd. Imajući obezbeđene takve lokalne relativno hronološke odnose. podperioda i faza u klasičnoj arheologiji. u istorijskim izvorima često se mogu naći informacije o rušenjima nekih gradova i mesta. on predstavlja terminus ante quem (datum pre koga) za sve slojeve ispod sloja ruševina i terminus post quem (datum posle koga) za slojeve iznad ruševina. konkretno kod Plinija Mlađeg postoji detaljan opis stradanja Pompeje i Herkulanuma u erupciji Vezuva 79. ti grobovi i nalazi u njima mogli su biti relativno hronološki određeni na osnovu atičke keramike. npr u grobovima u Lefkandiju. Relativno .hronološki sistem se mogao proširivati na različita područja i različite klase nalaza na osnovu opštih stilskih sličnosti i importa u zatvorenim celinama. Pod pretpostavkom da iz istorijskog izvora znamo datum rušenja i da smo ga prepoznali u arheološkom sloju. procenjivanjem dužine zanatlijskog života. ko su bili majstori. godine.slikarima. ali prisustvo importa u zatvorenim kontekstima je još pouzdaniji način. našla u nekom drugom neodređenom kontekstu.grupe posuda pojedinačnih majstora dovode se u stilske i hronološke veze. Jedan od najpoznatijih primera za takvu vrstu datovanja su Pompeja i Herkulanum. a ko njihovi učenici i ko je pripadao kojoj umetničkoj školi. Drugim rečima. Površni sinhronizmi mogu se ustanoviti na osnovu opšte stilske sličnosti. mogu biti uspostavljeni relativni hronološki odnosi. Vulkanski . Ustanovljeni stilski pravci i faze (arhitektura. Za protokorintsku i korintsku keramiku sličan stilsko-hronološki sistem postavio je Pein. Zaključuje se ko je na koga vršio uticaj. relativnohronološki sistem izdeljen na veći broj perioda. Bizli je dakle odradio ogroman posao za atičku crno i crveno figuralnu keramiku: postavio je hronološku. uspopstavljen je pretežno na osnovu stilske analize razvoja umetnosti. ukoliko bi se neka atička ili neka korintska posuda za koje je stilskom analizom već uspostavljen relativno hronološki sistem.

. Kritska kultura je zapravo kultura bronzanog doba i označava početak bronzanog doba na Kritu. Istraživanje bronzanog doba na Kritu otpočeo je Artur Evans 1900. jer je sve što se nalazi ispod njega moralo je nastati pre 79. On je napravio relativno-hronološki sistem tako što je tipološki klasifikovao materijal i podelio ga u tri faze. MINOJSKA (KRITSKA KULTURA) Kritska ili minojska kultura obuhvata period oko 3000-1600 p.e.e.n. na osnovu stilske analize predmeta napravili nekakvu relativnu hronologiju. Potom je metodom unakrsnog datovanja uspostavio apsolutne datume za bronzano doba Krita. a svaku od faza u još tri podfaze. da bi najpre uspostavio relativnu hronologiju po prvi put za materijal nađen na Kritu. švedski arheolog Montelijus je temeljno razradio njihov sistem i time definitivno ustanovio arheološku tipologiju. a nazvana je minojska po kralju Minosu.n. Reč je o jednoj praistorijskoj kulturi i zbog toga je ona prevashodna predmet istraživanja praistorijske arheologije. Nakon što su Tomson i Vorse. godine. Unakrsno datovanje predstavlja povezivanje nalaza koji su nađeni u oblastima koje su hronološki definisane na osnovu pisanih izvora (kao što su Egipat ili Mesopotamija) a koji su nađeni zajedno sa artefaktima nastalim u oblastima koje nisu hronološki definisane. bronzano i gvozdeno doba.pepeo koji je zakopao ove gradove izvanredan je primer terminus ante quem. dok bronzano doba Krita traje oko 3000-1200 p. Tako je recimo Evans na osnovu kritskih nalaza koji su nađeni u Egiptu i koji su se mogli apsolutno datovati na osnovu egipatskih pisanih izvora uspostavio i apsolutne datume za celokupno bronzano doba Krita. Unakrsno datovanje je još jedan široko primenjivan način apsolutnog datovanja u klasičnoj arheologiji. godine. odnosno periodizaciju na kameno. Pošto u materijalnim tragovima postoji izvestan kontinuitet između kritske i kasnije grčke kulture i pošto su sami Grci pričali o minojskom periodu kao o sopstvenoj prošlosti zbog toga je ona i predmet izučavanja klasične arheologije (početak izučavanja klasične grčke kulture).

najprihvatljivija do danas je hronologija grčkog arheologa Platona. srednje i pozno. postoje pojedinačni kao i kolektivni grobovi i grobnice koje su sagrađene od kamena i pravougaonog su oblika. Period starih palata (2000-1700) III/II milenijum 3. kikladski idoli od mermera koji su stilizovani i bojeni. kamenim sanducima. Predpalatni period je prilično nejasan i jedan od glavnih razloga za to je zato što su se slojevi svih ovih perioda kontinuirano nastavljali jedan na drugi. a ponekad u cistama tj. -Ranominojski period I-III (3000/2800 – 2100/2000) IV/III milenijum -Srednjeminojski period I-III (2100/2000 – 1600/1550) III/II milenijum -Poznominojski period I-III (1600/1550 – 1100) II milenijum Istraživanja na Kritu su pretrpela brojne izmene i dopune. a nekad u vertikalnim sanducima. Što se arhitekture tiče jedino se izdvaja u pogledu naselje Vasiliki. pečati. Što se tiče sahranjivanja.Na osnovu nalaza keramike iz Knososa. Nakon Evansove. Bronzano doba predpalatnog perioda uglavnom je definisano na osnovu nalaza iz grobova. Ono što je karakteristično u ovom predpalatnom periodu jesu kameni predmeti (kamene vaze. Predpalatni period (2800-2000) III milenijum 2. Pokojnici su nekad sahranjivani u pitosima. Postpalatni period (1400-1100) II milenijum = mikenski period III 1. a potiču sa Kiklada) nalaženi u grobovima. tako da je praktično svaka nova faza prilično uništavala onu prethodnu. Na osnovu importa pronađenih u grobovima možemo da kažemo da se Krit već u ovom periodu uključio u tu neku mediteransku komunikaciju pre svega sa bliskoistočnim kulturama. a svako od njih na još tri podperioda. Evans je bronzano doba Krita podelio na tri osnovna perioda – rano. Period novih palata (1700-1400) II milenijum 4. . 1. koje je tipično po kućama prilično složene osnove (suhozidna tehnika).

Kipar. pigmenti metala itd. jako su slični. Uloga palate na Kritu bila je prevashodno da organizuje kompleksan posao redistribucije dobara na čitavu zajednicu. raspoređenih oko centralnog dvorišta. metalnog sjaja. jer se u temeljima vidi da to nije mnogo odstupalo. Jedna od osnovnih karakteristika ovih palata je to da su one bile redistributivni centri. ove posude su najpre premazivane tankim slojem tamnoplave ili zagasito ljubičaste boje.Slične tendencije u ekonomskom razvoju. Nalažene su kao importi širom Sredozemlja (Egipat. kao i u mnogim stvarima imamo i na grčkom kopnu tokom ranog bronzanog doba. Krajem ovog perioda kritski centri su bili u vezi sa Bliskim istokom uglavnom preko trgovačkog grada Ugarita. Palate u Knososu. O tome svedoče importovani predmeti kao i podaci sa glinenih . pre svega kamares vaze. Što se tiče izgleda i nekih arhitektonskih detalja nemamo skoro nikakve podatke. Festosu i Maliji prvi put izgrađene palate. štaviše. Bliski istok) što je jedan važan indikator komunikacije i veza koje su ostvarivale zajednice sa Krita sa ostalim mediteranskim zajednicama. Maliju i Festosu su bili regionalni centri i oko sebe su skupljale veći broj naselja. Grčka. a izradom na brzom vitlu dobijaju se veoma tanki zidovi.) i odatle su u periodima krize raspoređivani na ostatak stanovništva. U tom pogledu se Krit i grčko kopno vrlo malo razlikuju. S obzirom na nedostatak tih podataka najreprezentativniju klasu nalaza za ovaj period čini keramika. kada su u Knososu. arhitektonskom. a zatim su ukrašavane belom. U periodu starih palata organizacija prostora u tim palatama se rekonstruiše najviše u odnosu na to kako su izgledale nove palate. na grčkom kopnu dolazi do stagnacije u razvoju. geometrijskim ređe naturalističkim motivima. Kada govorimo o palati u kontekstu kritske kulture podrazumeva se pre svega jedan arhitektonski kompleks koji se sastoji od brojnih prostorija i nizom hodnika. Naročito manje posude oblikom podsećaju na metalne vaze. Za razliku od Krita na kome je nastavljen razvoj i u socijalnom i u ekonomskom smislu. narandžastom ili žutom bojom. Kikladi. U njima su sakupljane zalihe raznih namirnica (hrana. Početkom II milenijuma na Kritu počinje period starih palata. debljine ljuske jajeta. U ovom i u narednim vekovima Krit će se izdvojiti po vrlo specifičnom razvoju u pogledu materijalnih ostataka i u pogledu socijalne organizacije i ekonomske osnove društva. 2.

kraljev megaron. U zapadnom delu palate se nalazi tzv. Posebno se izdvaja freska koja je nazvana "Igra sa bikovima". Kao reprezentativan primer obično se navodi palata u Knososu. Dakle. linear A (nije još dešifrovano.tablica. dok neki smatraju da je došlo do nekih međusobnih sukoba i da je to za kratko izolovalo ostrvo u kulturnom. izgrađene po istom arhitektonskom planu. Minotauru. Tu su nađene figure od fajansa. zaključuje se na osnovu ostataka fresaka koje prikazuju čin libacije. postoji jedan hijatus između perioda starih i novih palata. ekonomskom. Da su to bile prostorije namenjene za neke vrste procesija i u kultne svrhe. nakon što je zemljotres uništio stare. 3. kao i disk iz Festosa na kome se nalazi 45 različitih piktografskih znakova) uvodi Krit u red egejskih civilizacija. verovatno mnogo monumentalnije i impozantnije. političkom pogledu. Motiv bika u minojskoj umetnosti.e. Pretpostavlja se usled zemljotresa koji je zadesio ostrvo negde u XVIII veku p. Prestona dvorana (presto od alabastera koji je oslikan grifonima i palmama). koji je bio sin legendarnog kralja Minosa. Kao i palate i obične kuće su građene od lokalnog kamena i drveta. možda originalno vodi poreklo od legende o kritskom polubiku. konkretno u Knososu. Pretpostavlja se da su nove palate. U palati u Knososu pronađeno je skladište koje se sastojalo od 18 uskih prostorija u kojima su bili veliki pitosi za skladištenje. u istočnom delu nalazile su se dvorske odaje. krave i telad kao i sveštenica sa zmijama. . kraljičino kupatilo. u jednoj od tih prostorija pronađena je ostava kultnih predmeta. polučoveku.n. a takođe. Taj neki prosperitet kojim su krenule kritske palate bio je za kratko vreme zaustavljen. Te ostave bile su jednim dugačkim hodnikom razdvojene od sledećeg niza kultnih odaja okrenutih prema dvorištu. Nijedna kritska palata. koje prikazuju leteće ribe. društvenom. niti naselje nisu imali fortifikaciju. Period novih palata je prevashodno važan po tome što upotreba pisma. Jedno od retkih naselja koje je istraženo iz ovog perioda je Palaikastro. Iznova se podižu nove i raskošne palate. školjke. Zidovi većine palata su bili oslikani freskama koje su uglavnom nalažene sekundarno u fragmentima.

Smatra se da je linear B na tlu kopnene Grčke nastao po uzoru i za iste potrebe kao linear A. Morske struje izazvane tim zemljotresom uništile su kritsku flotu i time praktično izolovale Krit sa trgovačke mape tog vremena. Nakon prosperitetnog razvoja kritskog perioda za sledeću fazu razvoja bronzanog doba Egeje uzima se razvoj mikenske kulture (koja se razvijala na tlu kopnene Grčke i koja je razvoj nastavila i na Kritu-materijal sa kopna iz postpalatnog perioda na Kritu). mada je distribucija ove kulture mnogo veća i praktično je zahvatala celokupno područje južne i srednje Grčke sa brojnim drugim. U periodu od 1871-1873. Pretpostavka da su Mikenjani u postpalatnom periodu naselili Krit. Mikensku kulturu prvi je istraživao Šliman. godine ostrvo Tera zadesio je snažan zemljotres. za Mikenjanima.4. Ono što je još indikativnije je da se u tom istom postpalatnom periodu počinje koristiti linear B koje je originalno kontinentalno grčko pismo. Nakon istraživanja u Maloj Aziji vodeći se novim izvorom. istraživao je Troju i započeo jednu novu vrstu metodoloških istraživanja tako što je koristio pisane izvore (Ilijada i Odiseja). a potom i erupcija vulkana. Za vreme postpalatnog perioda na Kritu. osvoji i potom naselili Krit. stanovnici kopna (Mikenjani) uvideli u tom trenutku svoju superiornost. Jedna od teorija je da su nakon prirodnih katastrofa koje su zadesile Krit. na grčkom kopnu pre svega u SZ delu Peloponeza postaje sve uočljiviji jedan snažan i intezivni razvoj Mikenske kulture. pre svega u vojnom pogledu. Kod . bazirana je na činjenici da su iz ovog perioda na Kritu nađeni ratnički grobovi sa mikenskim naoružanjem. važnim lokalitetima kao što su Pilos. uništivši osnovni element prosperiteta ove kulture. MIKENSKA KULTURA Mikenska kultura nazvana je po istoimenom lokalitetu u SZ delu Peloponeza. Ovaj događaj označava početak poznominojskog perioda odnosno postpalatni period kada lagano kreće opadanje razvoja ostrva i polako se gase kritske palate. linear B potisnuo linear A. Orhomenos. slično fresko slikarstvo. Oko 1500. Atina. Tirint itd. U ranom i srednjem bronzanom dobu bila je dominanta i prosperitetna kritska kultura dok u poznom bronzanom dobu dominaciju u egejskim oblastima dobija mikenska kultura. ali da je nakon naseljavanja Mikenjana na Krit. Teba. Pausanijinim geografskim opisom. Šliman je krenuo u potragu za drugom stranom Trojanskog rata.

Međutim.mikenski period I (1600/1550 – 1500) 2. U grobovima su pronađeni zlatni predmeti (posuđe od plemenitih metala. Specifičan nalaz predstavljaju zlatne posmrtne maske. . To je jedna vrsta grobova velike dubine (neke su i do 5m obično pravougaone osnove). Ti grobovi za koje je Šliman mislio da pripadaju junacima Trojanskog rata (koji se mogao desiti negde između 1150-1250) pripadaju znatno ranijem periodu. vladarskih grobnica. U grobovima su pronađene i kritske kamene vaze kao vrsta importa.mikenski period III A (1400-1300) 4. Iskopavanje je upravo tu nastavio i zapravo te godine (u tom tzv. prevashodno od zlata.Pausanija je pronašao opis mikenske citadele i na osnovu toga otpočeo iskopavanja na teritoriji Mikene. nađen je i veći broj jednostavnijih i manje bogatih grobova. krug grobova B-izvan zidina). prečnika 30m. a sami grobovi su bili u vidu šahta. Pronađeni su izuzetno bogati grobni prilozi. dok su grobovi u krugu B bili u vidu malih tumula. Različiti nalazi iskopani sa lokaliteta mikenske kulture omogućili su periodizaciju i uspostavljanje relativne hronologije mikenske kulture: 1. Neki od njih su imali nadgrobne ploče. Šliman je iskopao 6 tzv. šaht grobnica. 5 zlatnih maski iz kruga A).mikenski period II A-B (1500 – 1400) 3. već su u pitanju nekropole pod tumulima. Sledeće godine počeo je opsežna arheološka iskopavanja u saradnji sa Grčkim arheološkim društvom. zlatni pehar iz Vafija-izrezbarena predstava bika. pre svega oružje i nakit izrađeni od plemenitih metala.mikenski period III C (1200-1100) U krugu grobova A. Importovani predmeti pronalaženi su i u nešto siromašnijim grobovima. ovakvi kružni grobovi nisu pronađeni na ostalim lokalitetima. Kopajući unutar zidina pronašao je kružnu konstrukciju od kamena. Osim u Mikeni.mikenski period III B (1300-1200) 5. kraju A) pronašao je šaht grobnice (kraljevski krug grobova A u Mikeni-unutar zidina Mikene. negde XVI veku. pored ovih najbogatih tzv. Postoje i tolos grobnice u vidu košnice unutar kojih postoji više grobova i rađeni su od kamena. U blizini "Lavlje kapije" naišao je na ostatke nekih građevina i jednu grobnicu što ga je uverilo da se nalazi na pravom mestu.

tako i na području etnologije se pokazalo da ljudi mogu da se grupišu i da doživljavaju svoje grupne identitete na razne načine tj. Savremenim istraživanjem kako na području arheologije. kiklopskim zidovima (kiklopska tehnika podrazumeva slaganje masivnih kamenih blokova bez vezivnog materijala). mikenske palate su bile tipa megaron koji je obično u centru palata Sličnost između mikenskih i minojskih palata: . Iz ovog perioda potiču brojni ostaci monumentalne arhitekture. da uopšte stil u dekoraciji posuđa ne mora da bude pokazatelj određenog etnosa. lonci.minojske palate građene u nižim predelima (mikenske bile na nekim uzvišenjima) -u centru minojskih palata je centralno dvorište. ornamentika odraz jedne kulture). druga važna činjenica koja se desila početkom ovog perioda je utvrđivanje vladarskih centara tzv. Razlika između mikenskih i minojskih palata: -minojske palate nisu utvrđene . Tako se dugo zanemarivalo pitanje koja vrsta materijala nama svedoči o tom etnosu (pretpostavljalo se da su šerpe. Pored podizanja palata.postojanje skladišta (redistributivni centri) . . Nestorova palata nalazi se u Pilosu. KULTURNO-ISTORIJSKA ARHEOLOGIJA Arheolozi su dosta dugo radili pretpostavljajući da isti stil materijalne kulture odražava istu etničku odnosno istu kulturnu grupu (radi se o istom narodu).Vrhunac mikenske kulture desio se u mikenskom periodu III A i B (XIV i XIII vek).pisma (linear A i B) koja su povezivana po funkciji -zidno slikarstvo.

naročito mikenske tradicije. Kada se ti tragovi stave u neku hronološku nit ispostavlja se da su se napadi na pojedine mikenske palate odvili još krajem XIII veka. ovo je bio početak gvozdenog doba Egeje. Nama je mnogo bitniji taj trenutak kada gvožđe ulazi u širu i masovniju upotrebu. prenesom značenju takođe implicira da je ovo bio period nazadovanja i opadanja grčke kulture u odnosu na prethodne vekove. a da su tokom XII veka jedna po jedna palata rušene. Jednom rečju. kao i pismo. Naziv mračno doba pored toga što sugeriše da nema pisanih izvora.n. a sa nestankom palata nestaje i ekonomija. tokom ovog perioda praktično nestale. ovaj period se često naziva i Homersko doba. što treba da sugeriše da Homerovi epovi (Ilijada i Odiseja) zapravo opisuju društvo. Sam početak ovog razdoblja (kraj XIII i početak XII veka) predstavljaće veoma značajan arheološki trag koji je vezan za paljenje i destrukciju niza mikenskih palata-smatra se posledicom nekih ratnih sukoba i osvajačkih prodora. Zbog toga.MRAČNO DOBA GRČKE (1200-700 p. u nekom širem. Zbog toga razni autori tj. tipične karakteristike mikenskog društva su prestale da postoje ili tako bar deluje na prvi pogled. zbog jednog upadljivog materijala koji potiče iz tog perioda (način ukrašavanja kermaike) ovo doba se naročito u arheološkoj literaturi naziva još i geometrijski period.e). istraživači kao izvor koriste Homera. U XII veku uništene su mikenske palate. Ovaj naziv mračno doba je proistekao iz činjenice da se počev od XII veka do VIII veka p.e u Grčkoj prestaje koristiti pismo (linear B). Od XI veka nalazi gvozđa ukazuju na to da je gvožđe ušlo u širu i masovniju upotrebu.e). pa čak i unutrašnje veze između ratničkih delova grčkih regiona. pa iz ovog perioda nedostaju bilo kakvi pisani izvori.n. nekada tokom mikenskog perioda vrlo snažno povezane sada su potpuno oslabile ili pak ugašene. Istovremeno. O tome svedoči da su mnogobrojna dostignuća i tekovine. nego neki sporadični nalazi koje imamo tokom prethodnih perioda. odnosno kulturu iz ovog perioda. Neke od njih su . mračno doba Grčke. GVOZDENO DOBA EGEJE (1075-700) Nakon Mikenskog perioda grčke prošlosti koji je trajao tokom poznog bronzanog doba (XVIXII p. Najzad. Generalno gledano te političkoekonomske veze.n. Naime. Upravo zbog tog nedostatka pisanih izvora arheološki podaci za proučavanje ovog perioda su izuzetno dragoceni. objekti od gvožđa sreću se sporadično na Bliskom istoku i u nekim delovima na obali Grčke s kraja II milenijuma (mada su sami počeci vezani za pronalazak gvozdene rude smešteni u IV milenijum). usledilo je tzv. odnosno napuštene.

a potom dalje na jug. Iz tih razloga se te promene koje su se desile u XII veku označavaju kao Dorska najezda. Pored ovog destruktivnog i najuočljivijeg elementa promene. Pretpostavlja se da su u nekom napadu ili ratnom sukobu (s obzirom da nailazimo na razrušene lokalitete) tokom XII veka mikenske palate razrušene i da je grčko kopno naselila neka nova populacija tj. Temelji objašnjenja o dorskoj najezdi : Prvi talas rušenja s kraja XIII veka obično se pripisuje tzv. etnička skupina s obzirom da se pojavio novi stil ukrašavanja keramike. kulturno-istorijski arheolozi su objašnjavali dolaskom nove populacije koja ima neki novi "trend" materijalne kulture. -smanjena količina importovanih predmeta -novi oblici naoružanja Sve ove nagle i drastične promene. ali su ipak ponovo u potpunosti napuštene. Iako postoje istorijski pomeni tih naroda malo je neverovatno poverovati da su mogli da izazovu čitave detrukcije . taj najraniji horizont rušenja na mikenskim lokalitetima se vezuje za te napade "naroda sa mora" (kao i na drugim lokalitetima u istočnom Mediteranu). sada se uglavnom pokojnici spaljuju i pepeo se postavlja u tzv. prvo prodrli u Tesaliju.kasnije bile obnavljane. sahranjivanja (smatra se vrlo tipičnim i teško promenljivim ritualom kod određenih zajednica). Tek od 70ih godina je počelo ispitivanje ove ustaljene interpretacije i došlo je do reviziranja izvesnih objašnjenja. "narodima sa mora". a ima i danas onih koji se zalažu za to da je ta pretpostavljena skupina (koja je uništila mikenske palate i naselila grčko kopno) bilo pleme Dorci. U izvesnom broju egipatskih izvora iz ovog perioda pominju se napadi "naroda sa mora" i za to vezuje jedan horizont rušenja istočnog Mediterana. Oni su došli negde sa centralnog Balkana. ciste. Ovakvo objašnjenje o početku gvozdenog doba Grčke dominiralo je dosta dugo u arheološkoj i istorijskoj disciplini. Moguće je da su ti "narodi sa mora" bili mešavina naroda ili gusari. tokom ovog perioda desile su se još i mnoge druge promene: -figuralno oslikavanje vaza (karakteristično za mikenski period) tokom izvesnog vremena biva zamenjeno geometrijskim stilom ukrašavanja keramike -način sahranjivanja.za razliku od inhumiranih sahrana koje su preovlađivale tokom mikenskog perioda. Dosta dugo se smatralo. Dakle.

Negde najstariji elementi ovog geometrijskog stila (za koji su autori dugo smatrali da je dorski stil) tzv. pa preko Tesalije na jug Grčke da najranije elemente geometrijske keramike nalazimo u severnim oblastima Grčke. međutim u kasnijim grčkim izvorima iz klasičnih perioda očuvalo se predanje o borbi Herakleovih sinova. Kao što je napomenuto. nemamo direktan pisani istorijski izvor o Dorskoj najezdi. U vezi sa tim predanjem sami antički autori pominju da su u nekom neodređenom vremenu u prošlosti tri Dorska plemena osvojila najpre Tesaliju. Bilo bi logično ukoliko su Dorci došli kao što se pretpostavlja sa centralnog Balkana. seobu dorskih plemena u nekoj davnoj prošlosti.gradova u istočnom Mediteranu. submikenskoj keramici. Iz toga se dalje razvijao protogeometrijski. iz ovog perioda ne postoje nikakvi pisani izvori. Naime. Odnosno. Distribucija geometrijski ukrašene keramike koja bi trebala da je klasičnim kulturno-istorijskim arheolozima pokazatelj dorskog etnosa uopšte se ne poklapa sa pretpostavljenim putevima seobe. Dakle. Kada se ovo povezalo sa pomenutim grčkim predanjem o seobi Doraca zaključeno je da se ta seoba desila zasigurno tokom XII veka. Presudna uloga za uništenje mikenske civilizacije bili su rušilački napadi tokom XII veka kojima mikenski Grci nisu uspeli da se odupru-pretpostavljena najezda Doraca. autori koji su se specifično bavili istraživanjem geometrijske keramike ustanovili su (posle dugo godina verovanja da je došlo do naglog prekida u načinu ukrašavanja-iz figuralne u geometrijsku keramiku) dve kategorije submikenska tj. ako su mikenske palate i pretprele napade tih naroda oni svakako nisu uništili u potpunosti mikensku kulturu. a potom i ceo Peloponez. arheološka istraživanja su pokazala da je nakon rušenja u XII veku u Grčkoj preovladao novi način sahranjivanja. S druge strane. protogeometrijska keramika pronađena je na Atici koju Dorci nikada nisu naselili (ili je pogrešna teorija o Dorskoj najezdi ili da je geometrijski stil vezan za dorsku keramiku). kasnomikenska keramika na kojoj su utvrdili elemente iz četiri geometrijska stila. pojavio se novi stil ukrašavanja keramike i to se po automatizmu (kulturno-istorijska arheologija) povezalo sa novom etničkom skupinom. da su Dorci spustivši se sa severa uništili mikenske palate i uspostavili svoju kulturnu tradiciju. Ono što je dalje formiralo ovu hipotezu je činjenica da se začeci i izvesni elementi geometrijskog stila mogu naći još na tzv. pa geometrijski . ali imamo taj sekundarni izvor-klasične autore iz klasičnih perioda koji pominju u vezi predanja o borbi Herakleovih sinova.

Dakle. ratne opreme i nakita (ali znatno siromašniji) zaključuje se da je većina ovih malih sela imala jednu do dve bogate porodice koje su polagale prava na najbolju zemlju i najbolja stada. izvesni elementi sugerišu da je došlo do definitivnog nestanka različitih političkih autoriteta. Istovremeno to treba da sugeriše da do promene u kulturi ne dolazi isključivo sa promenom etničkog sastava (kao što je bilo jedno od objašnjenja kulturno-istorijske arheologije). odnosno da je spaljivanje pokojnika bilo praktikovano i tokom mikenskog doba. Međutim. Alternativno rešenje za niz promena koje su registrovane u materijalnoj kulturi mračnog doba po nekim autorima (kao što su Moris i Snodgras) treba tražiti u socijalnim promenama tj. da nije postojao tako nagli prekid i da se začeci geometrijske keramike nalaze u mikenskom periodu. Tako se npr. Dalja istraživanja grobnih rituala takođe su pokazala da nije došlo do tako nagle promene u načinu sahranjivanja. Iako se ne poriče činjenica da je ovaj period započeo nekim nemirima. a većina je zapravo živela u selu (od nekih par desetina kuća) koja su trajala samo po jednu do dve generacije. Na osnovu priloga u grobovima koji se i dalje. ipak nema dokaza da je došlo do neke drastične promene u etničkoj kulturi Grčke. Argosa. pa na Peloponez. nije arheološki dokazana i danas se sve više dovodi u pitanje. Čak najveća naselja mračnog doba poput Atine. imamo tragove znatno manjih. Nakon velikih mikenskih naselja sa jasnom socijalnom i ekonomskom organizacijom (centralizovana palata) tokom mračnog doba Grčke. moguće da je postojala neka razvijenija kultura. nego da je ona posledica raznih drugih socijalnih i ekonomskih promena. Povodom socijalnih promena mračnog doba. u socijalnoj reorganizaciji grčkog društva tokom ovog perioda. na lokalitetu Sparta gde je živela najbrojnija Dorska zajednica ne može dokazati da je bila okupirana tokom XIII odnosno XII veka. migracija Doraca sa severa u centralnu Grčku. a ne u etničkim promenama. Nakon kolapsa mikenskih palatnih kuća. dok su ostali dobijali manje posede. kao i u mikenskom periodu sastoje uglavnom od oružja. Tebe imala su najviše 1000 do 2000 ljudi. koje prepoznajemo na osnovu grobnih priloga. izolovanih zajednica.stil. ali to su bili izuzeci. Tada su se lokalni moćnici mračnog doba. nisu bila dugoročna naselja. Na najvećim naseljima poput Atine. Jednom rečju. Moris smatra da je kolapsom mikenskih palata uništen najviši vladarski sloj društva i time uzdrmana celokupna socijalna organizacija. koji su bili niži sloj mikenskog društva mogli nametnuti kao novi vrhovni poglavari. ovi .

organizacionom smislu znatno drugačije od mikenskog perioda).poglavari nisu bili ni izbliza tako moćni kao njihovi prethodnici tokom mikenskog perioda i zato su vladali u manjim i siromašnijim zajednicama-selima (što je takođe u nekom socijalnom tj. grobnica Heroja (što znamo po tome što na podu ove apsidalne građevine postoje dva groba). zove se Lefkandi. Nasuprot dominatnom obrascu-malim selima. i datovan je u prvu polovinu X veka. FALI PAR RECENICA JER SU VLADO I MUNZE PRICALI :) Lefkandi se ističe tj. Drugi grob pored ovog njihovog je grob muškarca na četiri konja (verovatno grobna žrtva). Lokalitet je otkriven 1981. Ono po čemu ova građevina na Lefkandiju odskače od ostalih je to što je njena veličina 5x veća od bilo koje standardne kuće. Na Lefkandiju je iskopana građevina standardna za to vreme-pravougaonog oblika sa apsidalnim zavrsetkom. U jednom grobu sahranjen je muškarac sa krunom i sa svojim naoružanjem i ratnom opremom. a pored njega je inhumirana sahranjena žena (pored nje nakit iz Vavilona). kao što je i sigurno da centar proizvodnje geomterijskog stila bila Atika koju Dorci nikada nisu naselili. odskače od svih primera socijalne organizacije upravo zbog monumentalnosti spomenika. Danas je izvesno da postoji kontinuitet između vaza submikenske epohe (XII-XI vek) i protogeomterijskog stila. Ovo zapravo nije bila kuća nego tzv. Ono što čini interesantno ovaj grob je činjenica da je muškarac sahranjen u urnu koja je poreklom sa Kipra i koja je u trenutku sahrane bila stara oko 200 godina i predstavljala određenu vrstu antikviteta. Najstarije protogeomterijske vaze postaju iste . postoji jedan lokalitet koji odskače od tog standarda i on se nalazi na osrtvu Evia.

periodu. crne i mrkocrne boje. Predstavljeni su događaji koji se tiču kulta mrtvih. izlomljenih linija. Figure ljudi i životinja predstavljene su geometrijskim elementima. Posude odlikuje preciznost. rađene su na vitlu. . šahovskih polja. obredi tokom sahrane (izlaganje. kao i izlomljene linije i trouglovi. najveći deo površine vaze je neukrašen. čitava posuda prekrivena je frizovima (horror vacui – strah od praznog prostora). Pred kraj perioda javlja se dipilonski stil po lokalietu Dipilon (nekropola u Atini kod Dipilonske kapije). Vremenom se površine prekrivaju prevlakom mrke ili crne boje.GEOMETRIJSKI STIL Razvoj geometrijskog stila: submikenski stil 1100-1025 protogeomterijski 1025-900 (870) rano geometrijski 900-870 geometrijski stil 900-700 srednje geometrijski 870-760 kasno geomterijski 760-700 Vaze takozvanog protogeometrijskog stila (rana faza geometrijskog stila) su nastale najverovatnije u Atici. krateri i krčazi. Najčešće se nalazi na ramenu posude. Ukras ovih frizova sastoji se od meandra (Atička šara). Za vreme rane faze protogeometrijskog stila. stroga simetrija i jasna tektonika (sklad ukrasa i funkcionalnosti). Motivi su koncentrični krugovi ili polukrugovi izvođeni šestarom. a skroman ukras raspoređuje se u jednoj fazi. Zona dekoracije se širi u zrelom geom. amfore. svastika. To su posude koje su bile grobni prilozi. Otporna je i veoma kvalitetna. koje je još jedna tehnološka inovacija. koncentričnih krugova. U poznijoj fazi geometrijskog stila pojavljuju se i frizovi sa životinjama. Na centralnom frizu pojavljuju se prve šematizovane figuralne scene. Ornament je izvođen firnisom (boja od oksida gvozđa). Tipični oblici su skifosi.

Predstave trka dvokolica (motiv iz homerskih epova – pogrebna utakmica u Patroklovu čast).oplakivanje. krateri. Centar geometrijskog stila bila je Atina. Nakit sličan. Postoje i predstave prvih mitoloških prica (Tezej i Arijadna. Od oblika posuda najčešće su: amfore. ali su postojale radionice na Peloponezu i ostrvima (Tera). odnošenje do nekropole). rezbarenje u slonovači. sitna bronzana plastika. Šematizam važi za svo ukrašavanje. Kod skulptura ovog perioda tela su geometrizovana. Paris koji odvodi Helenu). (Herakle i Kentaur) . iznošenje. krčazi i pehari.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful