You are on page 1of 22

Konular

1) Birimler
2) Mühendislik ve Ziraat Mühendisli i
Mühendislik Mekani i
3) Giri ve Tanımlar
(Dinamik) 4) Kinematik ve Uygulamaları

Kinematik ve Uygulamaları

1/150 2/150

Katı Cisim Mekani i Dinamik

- Katı cisimler mekani i; cismin hareketli olup - Dinamik iki kısımda incelenir:
olmamasına göre ikiye ayrılır:
a) Statik a) Kinematik: Cisme etkiyen kuvvetleri ve cismin
b) Dinamik a ırlı ını dikkate almadan cismin hareket
özelliklerini (hız, ivme, vb.) inceler
- Statik, cisim hareketsiz veya denge (‘sinematik’ olarak da adlandırılır)
durumundayken cisme etkiyen kuvvetleri inceler
- Dinamik ise cisim hareket halinde iken cisme b) Kinetik: Cisme etkiyen kuvvetleri de dikkate
etkiyen kuvvetleri ve cismin hareket özelliklerini alarak cismin hareketini inceler
inceler

3/150 4/150

Kinematik Hareket Tipleri

Harekete ili kin tanımlamalar: - Hareket üç ekilde sınıflandırılır:


- Ba langıç noktası
- Yer (position) 1) Hareketin yörüngesine göre
- Yol (distance)
- Yer De i imi (displacement) 2) Hız ve ivmenin de i kenli ine göre
- Hareket yörüngesi (path)
- Hız 3) Referans noktasına göre
- vme

5/150 6/150

1
Hareket Tipleri Hareket Tipleri

1) Yörüngeye göre: 2) Hız ve ivmenin de i kenli ine göre:

a) Do rusal hareket a) Sabit hızlı


(cismin hareket yörüngesi bir do ru eklinde) (hız sabit, ivme=0)

b) E risel hareket b) Düzgün de i ken hızlı


(cismin hareket yörüngesi bir e ri eklinde) (hız düzgün de i ir, ivme=sabit)

c) Dairesel hareket c) Karı ık özellikli


(cismin hareket yörüngesi daire eklinde) (sabit hızlı ve düzgün de i en hızlı
hareketin karı ımı)
7/150 8/150

Hareket Tipleri Hareket Tipleri

3) Referans noktasına göre: - Yörünge, hız ve ivmenin birlikte dikkate


alınması durumunda sınıflandırma:
a) Mutlak hareket
(hız ve yerde i imi sabit bir nokta referans
alınarak incelenir)

b) Ba ıl hareket
(hız ve yerde i imi hareket halindeki ba ka bir
nokta referans alınarak incelenir)

9/150 10/150

Kinematik problemleri Kinematikte varsayımlar

- Kinematikte sayısal problemler iki yolla - Kinematikte hareketlerin incelenmesinde


çözülebilir: i lemleri basitle tirmek amacıyla iki önemli
varsayım (ön kabullenme) yapılır:
a) Analitik yolla çözümde hareket e itliklerinden
yararlanılır 1) Hareket, bo lukta (yerküre üzerinde, atmosfer
içinde) gerçekle mektedir
b) Grafiksel yolla çözümde hız-zaman veya
yol-zaman grafiklerinden yaralanılır 2) Cismin ekli, hava akımları (rüzgar) ve hava
direnci sebebiyle olu an hareketi kısıtlayıcı
faktörlerin etkisi yok sayılır (dikkate alınmaz)

11/150 12/150

2
Do rusal hareket
Dört ba lıkta incelenir:

a) Sabit hızlı (V=sabit, a=0)

A) Do rusal Hareket b) Düzgün de i ken hızlı (V=düzgün de i ir,


a=sabit)

c) Karı ık özellikli (sabit hızlı ve düzgün


de i en hızlı hareketin karı ımı)

d) Anlık de i ken hızlı, de i ken ivmeli


13/150 14/150

a) Sabit hızlı do rusal hareket a) Sabit hızlı do rusal hareket

- Hız sabit bir de erdedir - Örnek: ı ık ve sesin hareketi


- Bu sebeple ivme sıfır de erindedir
- I ık hızı: 300 000 000 m/s, Ses hızı: 340 m/s
V=sabit (dS/dt=sabit)
a=0 (dV/dt=d2S/dt2=0) - Uygulamada cisimler sürekli bir sabit hızlı
harekette bulunamazlar, durgun halden
Hareket e itli i: S=S0+V•t hızlanarak belli bır hız de erine ula ırlar, sonra
sabit hız de erinde bir süre hareket edip, sonra
lk hareket yok ise: S=V•t yava layarak dururular

15/150 16/150

a) Sabit hızlı do rusal hareket a) Sabit hızlı do rusal hareket


- Hız-zaman, yol-zaman ve ivme-zaman grafi i:
Hız-zaman grafi inde:

- Hız sabit bir de erde oldu undan, hız


e risi/do rusu, x eksenine (zaman (t) ekseni)
paralel durumdadır

- Belli bir zaman aralı ı için hesaplanan ve hız


e risinin (do rusunun) altında kalan alan, o süre
- Hız-zaman grafi inde e ri altındaki alan, içinde alınan yolu verir: S=V•t
t süresince alınan yolu verir
- Yol-zaman grafi inde do runun e imi hızı verir
17/150 18/150

3
a) Sabit hızlı do rusal hareket a) Sabit hızlı do rusal hareket

Yol-zaman grafi inde: Örnek:


ki bisikletli aralarında 6 km uzaklık olan iki
- Yol e risi/do rusu x ekseni ile belli e imde bir duraktan aynı yöne do ru aynı anda hareket
açı ( ) yapacak ekildedir ve alınan yolun zaman ediyor. Öndeki bisikletlinin ortalama hızı 4 km/h,
ilerledikçe belli oranda arttı ını gösterir arkadaki bisikletlininki de 6 km/h ise;

- Yol do rusunun e imi (m) hızı verir: a) ki bisikletli ne zaman bulu ur? ( )
3h

= α = =
b) Arkadaki bisikletli bu sürede
ne kadar yol alır? ( )
18km

19/150 20/150

a) Sabit hızlı do rusal hareket b) Düzgün de i en hızlı do . hareket

Örnek: Bu harekette, ivme sabit bir de erdedir ve bu


Bir insan, açık bir alanda kar ısında bulunan sebeple hız belli miktarda sürekli artma veya
yüksek bir tepeye do ru yüksek sesle ba ırıyor azalma durumundadır
ve sesinin yankısını 0.7 s sonra duyuyor. Ki inin
tepeye olan yüksekli ini hesaplayınız ( )119m
V=düzgün ekilde artar veya azalır

a=sabit (a=dV/dt=d2S/dt2)

21/150 22/150

b) Düzgün de i en hızlı do . hareket b) Düzgün de i en hızlı do . hareket

Hız-zaman grafi inde:


Hız-zaman, yol-zaman ve ivme-zaman grafi i: - Hız, belli oranda sürekli aynı miktarda artı veya
azalı gösterir
- ekilde sadece artan hız durumu gösterilmi tir
- Belli bir zaman aralı ında hız do rusu’nun
altındaki alan, o sürede alınan yolu (S) verir
- Hız do rusu; x (t, zaman) ekseni ile belli e imde
bir açı ( ) yapacak ekildedir ve alınan yolun
zaman ilerledikçe belli oranda arttı ını gösterir ve
hız e risinin e imi (m) ivmeyi verir:
m = tan = V/t = a
23/150 24/150

4
b) Düzgün de i en hızlı do . hareket b) Düzgün de i en hızlı do . hareket

Hareket e itlikleri: Hareket e itlikleri:


vme=Hız de i imi/Zaman
Yol, zamanın karesi ile orantılı oldu undan a=(V- V0)/t V-V0 =at V= V0+at
yol-zaman fonksiyonu do rusal de ildir
V= V0+at (düzgün hızlanan)
V= V0 - at (düzgün yava layan)

V0= cismin harekete ba lama hızı (ilk hız)


V= cismin ‘t’ anındaki hızı

25/150 26/150

b) Düzgün de i en hızlı do . hareket b) Düzgün de i en hızlı do . hareket

lk hız (V0) olması durumunda;


‘t’ anındaki ortalama hız: Vort=(V+V0)/2 Buna göre; t anında alınan toplam yol:
Ortalama hız aynı zamanda: Vort=S/t
S=V0t + (1/2)at2 (düzgün hızlanan)
Bu iki hız e itli i birbirine e itlenirse:
(V+V0)/2=S/t S=(V+V0)t/2 S=V0t -(1/2)at2 (düzgün yava layan)

V=V0+at oldu undan V yerine V0+at yazılırsa;

S=(V+V0)t/2=(V0+at+V0)t/2=(2V0+at)t/2=V0t+(1/2)at2
27/150 28/150

b) Düzgün de i en hızlı do . hareket b) Düzgün de i en hızlı do . hareket

V=V0+at t=(V-V0)/a Hareket E itlikleri:


S=Vort t e itli inde ‘Vort‘ yerine (V+V0)/2 ve
‘t’ yerine (V-V0)/a yazılırsa:
S=Vortt S=((V+V0)/2)•((V-V0)/a) lk hız yok ise (V0=0): lk hız var ise (V0 0):
2aS=(V+V0)(V-V0) 2aS=V2-V02
V=at V=V0±at
Zamansız hız e itli i: V2=V02+2aS S=(1/2)at2 S=V0t±(1/2)at2
V2=+2aS V2=V02±2aS
V2=V02+2aS (düzgün hızlanan)
V2=V02-2aS (düzgün yava layan)
29/150 30/150

5
b) Düzgün de i en hızlı do . hareket b) Düzgün de i en hızlı do . hareket

Örnek: Örnek:
Bir cisim +1.5 m/s2’lik sabit ivme ile iki nokta ekilde hız-zaman grafi i verilen cismin;
arasındaki hareketini 10 s sürede tamamlamı tır. (hem e itlik hem grafikle)
kinci noktadaki hızı 30 m/s ise;
a) vmesini ( )
0.5m/s2

a) Birinci noktadaki hızını ( )


15m/s
b) t=10 s’de aldı ı yolu ( )
45m

b) ki nokta arasındaki mesafeyi ( ) 225m


bulunuz

bulunuz
31/150 32/150

c) Karı ık özellikli do . hareket c) Karı ık özellikli do . hareket


Örnek: Cisim durgun halden (ilk hız=0) t1 anına
- Sabit hızlı ve düzgün de i en hızlı (düzgün kadar düzgün de i en hızla yani sabit ivme ile
artan hızlı veya düzgün azalan hızlı) hareketin hızlanmı , t1 anından t2 anına kadar sabit hızla
karı ımıdır (ivme=0) hareket ettikten sonra t3 anına kadar
düzgün de i en hızla ve sabit ivme ile
yava layarak t3 anında durmu tur.
- Bu hareket biçiminde grafiksel çözüm büyük
kolaylık sa lamaktadır

33/150 34/150

c) Karı ık özellikli do . hareket c) Karı ık özellikli do . hareket

Örnek: Örnek:
Bir cisim 4 s içinde durgun halden 10 m/s’lik hıza Bir otomobil belli bir hızda ilerlerken 0.1 m/s2’lik
ula mı tır. Daha sonra 6 s sabit hızda hareketini sabit ivme ile yava lıyor ve 2 dakika sonra
devam ettirmi , sonra yava layarak 2 s içinde duruyor. Sonra, ters yönde 0.2 m/s2’lik sabit ivme
durmu tur. Buna göre; ile 1 dakika hızlanıyor ve sonra sabit ivme ile
a) Hareketin ilk bölümündeki hızlanma ivmesini yava layarak 1 dakikada duruyor. Buna göre;
bulunuz
b) Hareketin son bölümündeki yava lama a) Alınan toplam yolu
ivmesini hesaplayınız b) Yerde i im miktarını bulunuz
c) Cismin aldı ı toplam yolu bulunuz

35/150 36/150

6
d) Sürekli de i en hızlı do . hareket Türev ve ntegral

Bu harekette, hız, ivme ve alınan yol belli bir Mühendislik Matemati i’nin en önemli
fonksiyona uygun ekilde de i kenlik gösterir konularından biridir

Çözümler, verilen fonksiyonun, duruma göre ‘De i im’ ile ilgili hesaplamalar (bir de i kenin
türev veya integralinin alınması ile bulunur di er birde i ken kar ısındaki de i im miktarı)
en yaygın kullanım alanıdır

37/150 38/150

Türev Türev

y=axb+c eklindeki bir fonksiyonun türevi; - Ba ımlı de i keni y olan bir fonksiyonun
y'= dy/dx = abx(b-1) olarak tanımlanır birinci türevi; y'veya dy/dx ile,
ikinci türevi ise; y''veya d2y/dx2 ile gösterilir
dy = y de erindeki de i im
dx = x de erindeki de i im - Ba ımsız de i ken zaman (t) ise o zaman y
üzerine nokta konur (bazı kaynaklarda)
Bir fonksiyonun türevini almak demek o
fonksiyonun e imini bulmak demektir
dx d2x
=x =x
dt dt 2
39/150 40/150

Türev Türev
Örnek:
y=2x fonksiyonunun Örnek:
türevi y'=2’dir
- Bunun anlamı bu Bir e rinin türevi,
fonksiyonun e iminin seçilen noktadaki
2 olmasıdır te et do runun
- Yani x, 1 birim artarken e imine e ittir
y’nin kaç birim arttı ını
gösterir
- Buna göre, e im de eri 2
oldu undan, x, 1 birim
artarken y, 2 birim artar
41/150 42/150

7
ntegral ntegral
ntegral: Örnek:
y=x fonksiyonunun
ntegral ise bir e rinin altında kalan alanı integrali x2/2’dir. Bu
bulmada kullanılır fonksiyonun x=0 ile x=5
arasında do ru altında
kalan alanı öyle buluruz:
y=axb+c eklindeki bir fonksiyonun integrali;
+1
= + = + Alan=integralin 0 ile 5
+1 arasında alaca ı de erdir
Alan=(52/2)-(02/2)=(25/2)=12.5
olarak tanımlanır
Taralı üçgenin alanı: (5×5/2)= 25/2 =12.5
43/150 44/150

Dinamik’te Türev ve ntegral Dinamik’te Türev ve ntegral

- Yol-Zaman fonksiyonununun zamana göre


türevi (yol/zaman) hızı, dS
= S =V
- Hız-Zaman fonksiyonunun zamana göre dt
türevi (hız/zaman) ivmeyi,

- vme-zaman fonksiyonunun integrali


d 2S dV
(ivme×zaman) hızı,
2
=S= =V = a
- Hız-zaman fonksiyonunun integrali dt dt
(hız×zaman) yolu verir

45/150 46/150

Dinamik’te Türev ve ntegral Dinamik’te Türev ve ntegral


! "# $ "%& '( ) *" #
Örnek:
12000

Bir cismin konumunun zamanla de i imi 10000


S(t) = (3t3+2t-4) fonksiyonu ile tanımlanmaktadır.
Alinan Yol (m)

8000
(h:metre, t:saniye)
6000

a) t=2 s’de cismin hızı nedir? 4000

2000
b) t=4 s’de cismin ivmesi nedir?
0
0 4 8 12 16
Zaman (s)
47/150 48/150

8
Dinamik’te Türev ve ntegral Dinamik’te Türev ve ntegral
) ( ! "# $ "%& '( ) *" #
Örnek:
10000

Bir roket dü ey olarak fırlatılıyor. Zamana göre 8000

Alinan Yol (m)


yüksekli i h = (2t3+5t2+14t) fonksiyonuna ba lı
6000
olarak de i ti ine göre (h:metre, t:saniye);
4000

t=5 s’de roketin yeri, hızı ve ivmesini bulunuz.


2000

0
0 4 8 12 16
Zaman (s)
49/150 50/150

Dikey (Dü ey) Do r. Hareket a) Do r. Serbest Dü me

Dikey (dü ey) do rultuda hareket üç ba lık - Sürtünmesiz bir ortamda belli bir yükseklikten
altında incelenir: ilk hızsız olarak bırakılan cisimlerin yerçekimi
etkisiyle yaptıkları dü ü hareketi
a) Serbest dü me (V0=0) - ‘Bir cismin kendi a ırlı ı kadar bir kuvvetle yere
do ru çekilmesi’ olarak da tanımlanır
b) Yukarıdan a a ıya do ru dikey atı (V0 0) - Bir cismin kütlesine yer tarafından uygulanan
çekim kuvvetine cismin a ırlı ı denir
- A ırlık, do rultusu yerin merkezine do ru
c) A a ıdan yukarıya do ru dikey atı (V0 0) yönelmi bir kuvvet vektörüdür
- Serbest dü me hareketinde cisim, kendi a ırlı ı
kadar bir kuvvetle a a ıya do ru çekilir
51/150 52/150

a) Do r. Serbest Dü me a) Do r. Serbest Dü me

- Kepler ve Newton’un ortaya koydu u çekim Uzayda iki cisim arasındaki çekim kuvveti:
ilkesine göre, cisimler uzayda birbirleri ile
kar ılıklı çekim etkisi içindedir:
= 1
2
2
‘Uzayda her cisim ba ka cisimleri;
kütleleri ile do ru, F= ki cisim arasındaki çekim kuvveti (N=kgm/s2)
aralarındaki uzaklı ın karesi ile ters orantılı G=Çekim kuvveti sabiti (6.67×10-11 m3/kgs2)
olarak çeker:
M1, M2=Cisimlerin kütleleri (kg)
d= ki cisim arasındaki uzaklık (m)
- Uzayda her cisim, di er cisimlere çekim kuvveti
uygular

53/150 54/150

9
a) Do r. Serbest Dü me a) Do r. Serbest Dü me

- Çekim ilkesine göre; dünya, belli bir yakınlıkta a) Aynı yükseklikten bırakılan cisimler, kütleleri
olan tüm cisimleri kendine do ru çeker. Bu etkiye ne olursa olsun aynı hızla yere dü erler. Serbest
yerçekimi adı verilir dü mede kazandıkları ivme sabittir. Yani serbest
dü en bir cismin birim zamanda aldı ı yol, cismin
- Yerçekimi etkisi altında cismin yukarıdan kütlesinin büyüklü üne ba lı de ildir
a a ıya do ru ilk hız olmaması durumundaki
hareketine de serbest dü me adı verilir b) Serbest dü en bir cismin kazandı ı hız, zaman
ile do ru orantılıdır. Cisim sabit ivmeli (g=9.81
- Bu konuda Galile iki ilke ortaya atmı tır m/s2) düzgün artan hızlı do rusal hareketle dü er
(Galile’nin serbest dü me hareketi ilkeleri):

55/150 56/150

a) Do r. Serbest Dü me a) Do r. Serbest Dü me

- Yerçekimi ivmesinin (g) de eri dünyanın her - Yerçekimi ivmesinin 9.81 m/s2 de erinde olması
yerinde aynı de ildir. Bulunulan yer dünyanın demek, bir cismin belli bir yükseklikten
merkezinden uzakla tıkça yerçekimi ivmesinin bırakılması durumunda hızının 1 s sonra 9.81
de eri azalır. Bu sebeple, ekvatorda dü ük, m/s, 2 s sonra 19.62 m/s, 3 s sonra 29.43 m/s vb.
kutuplarda ise yüksek de ere sahiptir olaca ı anlamına gelir
(ekvatorda 9.78 m/s2, kutuplarda 9.83 m/s2)
Ancak, hesaplamalarda ortalama bir de er olan - Yani cismin hızı her 1 saniyede 9.81 m/s
9.81 m/s2 de eri kullanılır. de erinde artar
- Yani cisimleri a ırlıkları kutuplardan ekvatora
do ru gidildikçe çok az da olsa azalır

57/150 58/150

a) Do r. Serbest Dü me a) Do r. Serbest Dü me

- Serbest dü mede hareket e itlikleri, ilk hızsız - Hareket e itlikleri:


düzgün hızlanan (sabit ivmeli) do rusal hareket
e itlikleri ile aynıdır
- Ancak serbest dü mede cismin aldı ı yol lk hızsız sabit ivmeli har. Serbest dü me
cismin dü meye ba ladı ı andaki yüksekli ine V = at V = gt
e it oldu undan, bu harekette alınan yol için ‘S’ S = (1/2)at2 h = (1/2)gt2
yerine ‘h’ kullanılır
V2 = 2aS V2 = 2gh
- Ayrıca ivme yerine yerçekimi ivmesi (g=9.81
m/s2) kullanılır

59/150 60/150

10
a) Do r. Serbest Dü me a) Do r. Serbest Dü me

Örnek: Örnek:

Bir cisim bir binanın tepesinden dü ey olarak Bir cisim 80 m yüksekten serbest bırakılıyor.
yere bırakıldıktan 6 s sonra yere çarpmı tır
a) Cisim kaç saniyede yere dü er?
Buna göre binanın yüksekli ini hesaplayınız
b) Cismin yere çarpma hızı nedir?

61/150 62/150

a) Do r. Serbest Dü me b) Yukarıdan a a ıya dü ey atı

Örnek: - Cismin belli bir yükseklikten ilk hız (V0)


ile dikey olarak yere atılması durumunda
150 m yüksekten serbest olarak bırakılan bir yerçekimi etkisiyle yaptı ı hareket
V0
cismin bırakılma anından 3 s sonraki hızı ne
kadardır? - Serbest dü meden farkı, cismin ilk hız
ile yere atılması

- Cisim, a a ı dü ü te, yerçekimi ivmesi


etkisinde (sürekli düzgün ekilde artan
bir hızla) a a ıya do ru hareket ederek
yere çarpar
63/150 64/150

b) Yukarıdan a a ıya dü ey atı b) Yukarıdan a a ıya dü ey atı

- Hareket e itlikleri, ilk hızlı ve düzgün hızlanan


lk hızlı sabit ivmeli Yukarıdan a a ıya
(sabit ivmeli) hareket e itliklerine benzer
hızlanan har. dü ey atı har.

- Farklı olarak; ivme sabit de erde (9.81 m/s2) S=V0t+(1/2)at2 h=V0t+(1/2)gt2


olup ‘g’ ile gösterilir V=V0+at V=V0+gt
V2=V02+2aS V2=V02+2gh
- Alınan yol (yükseklik) ise ‘h’ ile gösterilir
h: Cismin dü meye ba ladı ı andaki yüksekli i
V: t anında cismin hızı

65/150 66/150

11
b) Yukarıdan a a ıya dü ey atı c) A a ıdan yukarıya dikey atı

Örnek: - V0 ilk hızıyla yukarıya do ru atılan bir


Bir cisim 100 m yükseklikten V0 ilk hızı ile cismin yerçekimi etkisinde yaptı ı hareket
a a ıya do ru dü ey do rultuda atılıyor ve 60
m/s hızla yere çarpıyor. - Cisim, hızı azalarak yukarıya do ru
a) Cismin ilk atılma hızını hareket eder, belli bir noktada hızı 0 (sıfır) V0
b) Cismin dü ü süresini olur ve cisim durur, sonra tekrar a a ı
hesaplayınız do ru serbest olarak dü er ve yere çarpar

67/150 68/150

c) A a ıdan yukarıya dikey atı c) A a ıdan yukarıya dikey atı

- Bu hareket de, düzgün de i en hızlı (sabit


lk hızlı sabit ivmeli A a ıdan yukarıya
ivmeli) do rusal hareket gibidir
yava layan har. dikey har.

- Yukarı harekette, hız sürekli azaldı ından S = V0t - (1/2)at2 h = V0t - (1/2)gt2
yerçekimi ivmesi negatiftir (g = -9.81 m/s2) V = V0 - at V = V0 - gt
V2 = V0 2- 2aS V2 = V02 - 2gh
- Cismin yükselme ve dü me zamanı e ittir

h: t anında cismin ula tı ı yükseklik


V: t anında cismin hızı

69/150 70/150

c) A a ıdan yukarıya dikey atı c) A a ıdan yukarıya dikey atı

- Bu harekete ili kin bazı özel durumlar: 2) Cismin ula abilece i maks. yükseklik (hmax):

1) Cismin en yüksek noktaya yükseli zamanı: En yüksek noktaya çıkma zamanı yani t=(V0/g)
Belli bir ‘t’ anında cisim en yüksek noktaya ula ır de eri h=V0t-(1/2)gt2 e itli inde yerine konursa;
ve hızı 0 (sıfır) olur. Buna göre;
h=V0t-(1/2)gt2
V=V0-gt=0 h=V0(V0/g)-(1/2)g(V0/g)2
t=(V0/g) h=(V02/g)-(1/2)(V02/g)
hmax=(V02/2g)

71/150 72/150

12
c) A a ıdan yukarıya dikey atı c) A a ıdan yukarıya dikey atı

3) Yükseli zamanı=Dü ü zamanı t=(V0/g) oldu una göre t2=2t elde edilir
Cisim yükseldikten sonra belli bir süre sonra yere
dü er ve yere dü tü ünde h=0 olarak alınırsa; Buna göre; yükselme zamanı=dü ü zamanı
h=V0t-(1/2)gt2=0
t(V0-(1/2)gt)=0 Toplam uçu süresi = 2×(yükselme zamanı)
t1=0 ve t2=tu= (2V0/g) = 2×(dü ü zamanı)
(t2=tu cismin toplam yükselme ve dü ü
zamanıdır, yani toplam uçu süresi)

73/150 74/150

c) A a ıdan yukarıya dikey atı c) A a ıdan yukarıya dikey atı

4) Yere çarpma hızı (V)= lk atı hızı (V0) Örnek:


Bir ta yukarıya do ru 25 m/s ilk hızla atılıyor
Cisim atıldıktan sonra toplam uçu süresi 1a) En yüksek noktaya ne kadar sürede çıkar?( ) 2.55s

sonunda yere çarpar 1b) Çıkabilece i en yüksek noktanın yerden


t2=(2V0/g) (toplam uçu süresi) yüksekli i ne olur? ( ) 31.85m

V=V0-gt Ta yere dü meden 3 m yükseklikte tutuluyor.


V=V0-g(2V0/g) 2a) Tutulma anındaki hızı ne olur? ( ) 23.8m/s

V=-V0 2b) Atılma anından tutulma anına kadar ne kadar


Yani V=-V0 elde edilir süre geçmi tir? ( ) 4.97s

75/150 76/150

E risel hareket

- Cismin hareket yörüngesinin e risel oldu u


hareket biçimi

- En önemli e risel hareket tipleri:


B) E risel Hareket
1) Yatay atı

2) E ik atı

77/150 78/150

13
1) Yatay atı 1) Yatay atı

- Bir cismin V0 ilk hızı - ekilde de görüldü ü gibi hızın iki bile eni
ile yatay olarak vardır:
fırlatılması ile olu an
hareket
x ekseni boyunca hız bile eni: Vx=V0 (sabit)
- Bu harekette, cisim,
yatay (x) ve dü ey (y) y ekseni boyunca hız bile eni: Vy=gt (de i ken)
(serbest dü me) olmak
üzere iki do rultuda
hareket eder

79/150 80/150

1) Yatay atı 1) Yatay atı

g=10 m/s2
+ + + , , ( , , " 81/150 + + + , , ( , , " 82/150

1) Yatay atı

g=10 m/s2

+ + + , , ( , , " 83/150 + + + , , ( , , " 84/150

14
1) Yatay atı 1) Yatay atı

Cisim;

- Yatayda (x ekseni) sabit hızlı,


- Dü eyde (y ekseni) serbest dü me hareketi yapar

x ekseni boyunca yer de i tirme: x=V0t

y ekseni boyunca dü me miktarı: y= -(1/2)gt2

+ + + , , ( , , " 85/150 86/150

1) Yatay atı 1) Yatay atı

- Herhangi bir ‘t’ anında yörüngeye te et olan Örnek:


gerçek hız, yatay atı hızı (V0) ve dü ey hızların
(Vy) fonksiyonudur: 2 2
Bir cisim 60 m/s hızla 30 m yüksekli e sahip bir
V = Vx + Vy
binanın tepesinden yatay olarak fırlatılıyor.
Gerçek hız vektörü (V) ile x ekseni arasındaki
açı ile gösterilirse; a) Cismin yere çarpma zamanını ( ).
α = = 2.5s

0
Bu e itli e göre; gerçek hız vektörünün e imi, b) Çarptı ı noktanın yatay uzaklı ını ( ) 150m

sadece zamana ba lıdır (zamana göre de i ir) hesaplayınız


(çünkü; g ve V0 sabit de erdedir)

87/150 88/150

2) E ik atı 2) E ik atı

- Cismin yatayla belli bir açıda yukarıya do ru


atılması ile olu an hareket

- Açılı yatay atı

- lk hızın iki bile eni vardır (yatay: V0x, dikey: V0y)

- t anındaki V hızının da iki bile eni vardır:


(yatay: Vx, dikey: Vy)
g=10 m/s2
89/150 + + + , , ( , , " 90/150

15
2) E ik atı 40 m/s ilk hız, 30º (V0Y=20 m/s, V0X=34.6 m/s)

g=10 m/s2

+ + + , , ( , , " 91/150 + + + , , ( , , " 92/150

40 m/s ilk hız, 30º 2) E ik atı


V0Y=40Sin30º=20 m/s, V0X=40Sin30º=34.6 m/s
lk hızın (V0) bile enleri
VX=V0X VY=V0Y-gt yatay ve dikey :
t=0 34.6 m/s 20-10=10 m/s V0x = V0 Cos
t=1 s 34.6 m/s 10-10=0 m/s V0y = V0 Sin
t=2 s 34.6 m/s 0-10= -10 m/s
t anında V hızının yatay
t=3 s 34.6 m/s -10-10= -20 m/s
ve dikey bile enleri:
t=4 s 34.6 m/s -20-10= -30 m/s
Vx=V0x=V0Cos (sabit)
t=5 s 34.6 m/s -30-10= -40 m/s
Vy=V0y-gt=(V0Sin )-(gt)
Not: VY hızı için pozitif i aret; hızın yukarıya do ru,
2 2
negatif i aret ise a a ıya do ru oldu unu gösterir V = Vx + Vy
Yerçekimi ivmesi g=10 m/s2 olarak alınmı tır
+ + + , , ( , , " 93/150 94/150

2) E ik atı 2) E ik atı

- ‘t’ anında cismin bulundu u noktanın - Toplam uçu zamanı:


koordinatları: tu= 2tç = 2V0Sin /g
x = Vxt = V0xt = VotCos
h = V0yt-(1/2)gt2 = V0tSin -(1/2)gt2 - Cismin çıkabilece i maks. yükseklik (ymax):
hmax = V0y2/2g = (V0Sin )2 / 2g
- ‘h’ yüksekli inde cismin hızı (V):
2
V = V0 − 2 gh - Cismin gidece i maks. uzaklık (xmax) (menzil):
xmax= V0x.tu = (V0Cos )(2V0Sin /g)
- Cismin en yüksek noktaya çıkı zamanı (tç): = 2V02Cos Sin /g = V02Sin 2 /g
tç= V0y /g = V0Sin /g
95/150 96/150

16
2) E ik atı Yükseli zamanı = ni zamanı

- Bu harekete ili kin bazı özellikler:

a) Cismin atı hızı=cismin yere vuru (çarpma) hızı


b) Atı açısı=vuru (çarpma) açısı
c) =45 oldu unda; menzil maksimum de erde
(bu durumda, xmax= 4hmax)
d) Tepe noktasında dü ey hız=0
e) Çıkı ta ve ini te aynı yükseklikte, hızlar e it

97/150 98/150

2) E ik atı

Örnek:

Yatayla 30º’lik açı ile 250 m/s hızda e ik atılan bir


cismin atı tan 10 s sonra bulundu u noktanın
koordinatlarını ve bu noktadaki gerçek hızını
C) Dairesel Hareket
hesaplayınız ( )
x=2165m; h=759.5m; V=218.2m/s

99/150 100/150

Dairesel hareket Radyan

- Hareket yörüngesi tam bir çember üzerinde olan - Bir tam çember= 360º
cisimlerin hareketi =2 rad (6.28 rad)
- Dairesel harekette;
a) Hız, açısal hız olarak isimlendirilir, - 1 radyan, çember etrafında yarıçap uzunlu unda
(omega) ile gösterilir, birimi rad/s bir yayı gören merkez açının büyüklü ü
b) vme, açısal ivme olarak isimlendirilir,
(alfa) ile gösterilir, birimi rad/s2 - 1 rad = 360º/2 = 57.3º
c) Alınan yol (daire üzerindeki yay uzunlu u),
(teta) ile gösterilir ve birimi rad

101/150 102/150

17
Dairesel hareket Dairesel hareket

- Açısal hız, çizgisel (do rusal) hız olarak da ifade


- Açısal hız: =d /dt edilebilir ve aralarında dönü üm yapılabilir
- Bu durumda dairenin yarıçapının (r) bilinmesi
- Açısal ivme: =d /dt=d2 /dt2 gerekir

Çizgisel hız=Açısal hız×Yarıçap: V= ×r


Çizgisel yol=Açısal yol×Yarıçap: S= ×r
Çizgisel ivme=Açısal ivme×Yarıçap: a= ×r

103/150 104/150

Devir sayısı Devir sayısı

- Bir cisim, daire etrafındaki bir tur veya bir - Devir sayısı; 1 dakikadaki dönme sayısıdır ve ‘n’
devirlik hareketi sırasında 360º’lik veya 2 (6.28) ile gösterilir
radyanlık yol alır
- Makinalarda bulunan mil ( aft), fan, v.b. - Birimi ise ço unlukla devir/dakika’dır ve
parçaların dönü hızı genellikle birim zamandaki d/d, d/min, d-1, min-1 ile gösterilir
devir sayısı ile ifade edilir
- Ugulamada, düzgün dairesel harekette sıklıkla - Bazen ngilizce’den alınma bir kısaltma olan
açısal hız ( ) yerine devir sayısı kullanılır rpm (rotations per minute) de kullanılır
- Bu sebeple, açısal hız ve devir sayısı arasındaki
dönü türme i lemi önemlidir

105/150 106/150

Devir sayısı ve Açısal Hız Devir sayısı ve Açısal Hız

- Açısal hız ( ) ve devir sayısı (n) arasındaki - E itlik kullanmadan, oran-orantı yolu ile de devir
dönü türme önemlidir: sayısı ve açısal hız arasında dönü üm yapılabilir,
bunun için a a ıdaki ili kinin bilinmesi yeterlidir:
2π π
ω= =
60 30 1 devir = 2 radyan = 6.28 radyan
=Açısal hız (rad/s)
n=Devir sayısı (d/dak)
60=Birim dönü türme katsayısı (1 dak=60 s)

107/150 108/150

18
Devir sayısı ve Açısal Hız Dairesel hareket e itlikleri
- Dairesel hareket e itlikleri do rusal hareketteki
Örnek: e itliklere benzer. Tek fark, kullanılan
sembollerin farklı olmasıdır.
Dakikada 900 devir yapan (900 d/d) 40 cm çaplı bir
fanın kanat ucundaki bir noktanın; Sabit hızlı (a=0) hareket e itlikleri:

a) açısal hızını bulunuz ( )


94.2 rad/s Do rusal hareket Dairesel hareket

b) bu açısal hız de erini çizgisel hız olarak ifade S=Vt = t


ediniz ( )
18.8 m/s

109/150 110/150

Dairesel hareket e itlikleri Devir sayısı ve Açısal Hız

Düzgün de i en hızlı (sabit ivmeli) hareket: Örnek:

20 rad/s sabit hızla dairesel hareket yapan bir fan


2 dakika çalı ma sonunda kaç devir döner?

Do rusal hareket Dairesel hareket


V=V0±at = 0± t
S=V0t±(1/2)at2 = 0t±(1/2) t2
V2=V02±2aS 2=
0 ±2
2

111/150 112/150

Devir sayısı ve Açısal Hız Dairesel hareket çizgisel ivme

Örnek: - Dairesel harekette çizgisel ivmenin te etsel ve


normal olmak üzere iki bile eni vardır:
300 d/d sabit hızla dönen bir vantilatörün fi i
çekiliyor ve tam olarak 5 saniyede duruyor. Te etsel: at= ×r
Normal: an=V2/r=( ×r)2/r=( 2×r2)/r= 2×r

a) Yava lamanın sabit ivme ile gerçekle ti ini


varsayarak, yava lama ivmesini - Genel ivme; normal ve te etsel ivmelere ba lı
b) Fi çekildikten duruncaya kadar vantilatör olarak a a ıdaki e itlikle hesaplanır:
fanının kaç kez döndü ünü 2 2
hesaplayınız a = a t + an

113/150 114/150

19
Dairesel hareket çizgisel ivme G kuvveti (G Force)

Örnek: - Normal ivmenin yerçekimi ivmesine oranı


G kuvveti=(an/g)
2 m yarıçapa sahip daire üzerinde dairesel hareket - Birimsizdir ve ivmenin yerçekimi ivmesinden kaç
yapmakta olan küçük bir noktasal cismin zamana kat büyük oldu unun gösterir
ba lı hız fonksiyonu V=2t3-6 ise (V: m/s, t: s); - Dairesel harekette, bazı durumlarda sadece
hareketin dakikadaki devir sayısı verilerek
t=2 s anında, cisim hareket etmekte iken; hareketin özelli i belirtilir
hızını, te etsel ve normal ivmesini (çizgisel ve - Ancak, sedece devir sayısının verilmesi yeterli
açısal olarak) hesaplayınız (
V=10 m/s; )
=5 rad/s; at=24 m/s2; t=12 rad/s2; an=50 m/s2; n=25 rad/s2 olmaz, çünkü çevresel hız dairesel yörüngenin
yarıçapına da ba lıdır, bu sebeple bazen devir
sayısı yerine G kuvvetinin verilmesi istenebilir
115/150 116/150

G kuvveti (G Force) G kuvveti (G Force)

- Yani, G kuvvetinin kullanılmasının üstünlü ü, - Farklı yarıçap (r) ve devir sayısı (n) de erleri
sadece devir sayısı de il aynı zamanda dairesel kullanılarak aynı G de eri elde edilebilir
yörüngenin yarıçapını da içermesidir - Bu sebeple yarıçap veya devir sayısı tek ba ına
- Bu yüzden devir sayısı ve daire yarıçapının önemli de ildir, önemli olan istenen G de erinin
verilmesi durumunda G kuvvetinin nasıl sa lanmasıdır. Örnek:
hesaplandı ının bilinmesi önemlidir:
- G de eri normal ivmenin yerçekimi ivmesine
R (m) n (d/d) w (rad/s) an=w2.r G=an/g
(g=9.81 m/s2) oranlanması ile bulunur:
G kuvveti=(an/g) 0.15 773 80.9 981.9 100.1
0.25 599 62.7 982.7 100.2
= n/30; an= 2r=V2/r 0.35 506 53.0 981.7 100.1
117/150 118/150

G kuvveti Dairesel hareketin uygulamaları

Örnek: - Dairesel hareket sıklıkla kar ıla ılan bir hareket


çe ididir
Silindir yarıçapı 25 cm olan ve 600 d/d ile çalı ma - Özellikle motor parçalarından önemli bir kısmı
özelli ine sahip bir çama ır makinasının (santrifüj dairesel hareket ile çalı ır
etkili ayırıcı) G kuvvetini hesaplayınız ( ) 100.5 - Bazı mekanizmalar (ekzantrik mekanizması gibi)
dairesel hareketi alternatif harekete (ileri-geri,
a a ı yukarı, gel-git) veya alternatif hareketi
dairesel harekete dönü türmek için kullanılır
- Bazı mekanizmalar (di li çark, kayı -kasnak, vb.)
ise hareket iletimi ve hareket miktarını artırma
veya azaltma i levi görür
119/150 120/150

20
Dairesel hareketin uygulamaları Hareket vektörlerinin bile imi

- Dairesel hareketle çalı an bazı mekanizmalar ve - Cismin kendi hareketinin yanında bazen ba ka
basit makinalar: bir etki de cismin hareketini etkileyebilir
a) Santrifüj etkili ayırıcılar
b) Di li çarklar Örnek:
c) Kayı kasnak mekanizması
d) Zincir-di li mekanizması a) Nehirde harekete eden bir gemiye kendi
d) Kam mili mekanizması hareketi dı ında su akı hızı da etki eder
e) Ekzantirik mili
e) Krank-biyel mekanizması b) Rüzgarlı havada uçan bir uça a kendi hareketi
f) Vidalı hareket sistemleri dı ında rüzgar hızı da etki eder

121/150 122/150

Hareket vektörlerinin bile imi


- /

. .

+ + + , , ( , , " 123/150 + + + , , ( , , " 124/150

Hareket vektörlerinin bile imi Hareket vektörlerinin bile imi

- Yerde i imi, hız ve ivme vektörel büyüklüklerdir - Örne in bir nehirde kar ıya
geçmeye çalı an bir kayı ın
- Yani, iddetleri (büyüklük) yanında yön ve hareketine; kendi hız,
do rultuları da vardır yerde i tirme ve ivme
- Cismin birden fazla do rultuda harekette de erinden ba ka nehirde
bulunması durumunda, cisim, birden fazla akan suyun hız,
do rultuda yerde i tirme, hız ve ivme vektörü yerde i tirme ve ivme
de erlerine sahip olur vektörleri de etkilidir
- Böyle bir durumda vektörlerin bile kesi - Bu durumda hareketin
özelliklerini belirleyebilmek
bulunabilir ve tek bir vektörle ifade edebilir için bile ke hız,
yerde i tirme ve ivme
de erleri bulunmalıdır
125/150 126/150

21
Hareket vektörlerinin bile imi Hareket vektörlerinin bile imi

Örnek:

Bir uçak 450 km/h sabit hızla do uya do ru


uçmaktadır. Aynı anda kuzeyden 90 km/h hızla
rüzgar esmesi durumunda uça ın gerçek hızını ve
rotasından kaç derece saptı ını hesaplayınız

127/150 128/150

Hareket vektörlerinin bile imi Hareket vektörlerinin bile imi

Örnek:

ki ki i aynı noktadan aynı anda yürümeye


ba lıyor. Biri do uya do ru 6 km/h sabit hızla
di eri ise kuzeydo uya do ru 5 km/h sabit hızla
yürüyorlar. 3 saat sonra iki ki inin birbirlerinden
ne kadar uzakta olacaklarını hesaplayınız

129/150 130/150

Ba ıl hareket Mutlak mı? Ba ıl mı?

- Referans noktasına göre hareket ikiye ayrılır: - Dünyanın hem kendi, hem de güne etrafında
hareket etti i, ayrıca içinde bulundu umuz
a) Mutlak hareket: hız ve yerde i imi, sabit bir galaksinin de hareketli oldu u dü ünülürse,
nokta referans alınarak incelenir yeryüzünde hareketsiz (sabit) olan bir nokta
olamayaca ı gerçe i ortaya çıkar
- Yani, evrende, dura an (hareketsiz) bir nokta
b) Ba ıl hareket: hız ve yerde i imi, hareket yoktur. Ancak, kinematikte, mutlak harekette,
halindeki ba ka bir nokta veya cisim referans incelenen hareketler, dünya ve güne in
alınarak incelenir (yani ba ıl hareket, hareket hareketleri ile kıyaslandı ında oldukça küçük
halindeki bir cismin, hareket halindeki ba ka bir de erde oldu undan ve hareketin analizini
referans noktasına göre yapmı oldu u harekettir) kolayla tırmak için, seçilen gözlem noktasının
hareketsiz oldu u varsayılır
131/150 132/150

22