P. 1
Antropologia_kulturowa,_klasyczne_kierunki,_szkoły__i_orientacje

Antropologia_kulturowa,_klasyczne_kierunki,_szkoły__i_orientacje

|Views: 2,388|Likes:
Published by Alutka Jurkiewicz

More info:

Published by: Alutka Jurkiewicz on Nov 27, 2010
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

03/26/2015

pdf

text

original

m

WYOAWNICrWO

Ewa KRAWCZAK

ANTROPOLOGIA KULTUROWA

..

klasyczne kierunki, szkoly i orientacje

WYDAWNICTWO UNIWERSYTETU MARII CURIE-SKLODOWSKIEJ LUBLIN 2003

Spis tresci

Wst~p .

7

Rozdzial I. Antropologia kulturowa jako nauka . . . . . . . . . . 9

Przedrniot . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 12

Systematyzacja antropologii . . . . . . . . . 18

Orientacje w antropologii . . . . . . . . . . . 24

Nauki pokrewne. Antropologia a socjologia . 31

Rozdzial II. Ewolucjonisci i ewolucyjnc schematy rozwojowc 37

Ewolucjonizm Herberta Spencera . . . . . . . . . . . . . . 46

Ewolucja kultury Edwarda Burnetta Tylora . . . . . . . . 51

Koncepcja ewolucjonistyczna Lewisa Henry'ego Morgana 57

Rozdzial III. Reakcja na cwolucjonizm - dyfuzjonisci . 65

Szkola kregow kulturowych . . . . . . 69

Dyfuzjonizm brytyjski. . . . . . . . . 73

Franz Boas i amerykanski dyfuzjonizm 75

Rozdzial IV. Nurt funkejonalistyczny w antropologii . 83

Elementy teorii funkcjonalnej Bronislawa Malinowskiego 88

Socjologizm Alfreda Reginalda Radcliffe-Browna . 100

Fukcjonalizm Roberta Redfielda . . . . . . . . . . . 103

Rozdzial V. Amcrykaiiska szkola kultury i osobowosci 107

Psychokulturalizm Ed warda Sapira . . . . . . . . . . 110

Konfiguracjonizm jako klasyczna wersja orientacji kultury i osobowosci 113

Orientacja Freudowska . . . . . . . . . . . 121

Rozdziaf VI. Antropologia strukturalistyczna 127

U zrodel strukturalizmu: Claude Levi-Strauss. 129

Strukturalizm brytyjski . . . . . . . . . . . . . 136

Marksizm strukturalny Mauricc'a Godeliera . . 138

Rozdzial VII. Antropologia ekologiczua i neoewolucjonizm . . .

Ewolucjonizm Leslie Alvina White' a .

Teoria ewolucji i ekologia kulturowa Juliana Haynesa Stewarda . Materializm kulturowa Marvina Harrisa . . . . . ..

Rozdzial VIII. Antropologia kognitywna i moe trendy .

Elementy kognitywnej teorii kultury .

Antropologia syrnboliczna . . . . . . . . . . .. Perspektywy antropologii i jej ograniczenia . . .

Uwagi koiicowe

Bibliografia . . .

143 148 154 158

163 166 169 178

183

185

Wst'EP

Etnografia i etnologia, z kt6rych narodzilo sie nowoczesne podejscie antropologiczne, maja dluzsza historie niz antropologia kulturowa oraz jej zinstytucjonalizowane formy, zwlaszcza w tradyeji polskiej. Obeenie te dziedziny, kt6re niegdys dzielily sie wiedza 0 czlowieku, 0 dziejach jego kultury, stopily sie w jedna dyscypline obejmujaca caloksztalt wiedzy empirycznej i teoretyczncj 0 nim i jego kulturowym rozwoju.

rp~zedmiot antropologii jest zatem szeroki, gdyz obejmuje wszelkie ! formy i przejawy istnienia czlowieka, zarowno w kontekscie fizycznym, jak i kulturowym, uwzglcdniajac przy tYJ11 roznorodnosc spoleczenstw od prymitywnych po formy wsp6lczesll~';

Zawartosc oddanej do rak Czytdnlk6w ksiazki, pomyslanej jako pomoc dydaktyczna, rna sprzyjac uporzadkowaniu wiedzy z zakresu antropologii kulturowej, Obejmuje ona stukilkudziesiecioletnia perspektywe patrzenia na jej przedmiot, cele, metody i problematyke i probuje przyblizyc nie tylko wklad antropologow uznanych za klasykow dyscypliny, ale true rzucic nieco swiatla na mniej pomnikowe postaeie, bez ktorych antropologia wygladalaby dzisiaj z pewnoscia inaezej.

Ksiazka jest pierwsza z kolejnych czesci, ktore ukaza sie niezaleznie.

W tej om6wione zostaly podstawowe zagadnienia dotyczace antropologii kulturowej jako nauki a takze-w og61nym zarysic, przedstawiono kierunki, szk oly i orientacje antropologiczne wraz z ich tworcami, kt6re niezmiennie pozostaja przedmiotem analiz i stanowia zrodlo informacji i inspiracji rozwojowych dyscypliny oraz in spiracji dla przedstawicieli innych dyscyplin. 0 wartosci spuscizny pozostawionej przez wielu prezentowanych tu bohaterow antropologii i jej mistrzow nie trzeba nikogo przekonywac a warto, by zapoznali sie z nia ich ewentualni nastepcy,

8

Wstep

Nastepna czesc W fonnie wyboru tekstow podwojnego autorstwa stanowic bedzie uzupelnienie, a niekiedy wrecz poszerzenie przedstawionych stanowisk antropologii kulturowej. Mam nadzieje, ze wybor ten pozwoli na rownolegle zapoznanie sie z naukowyrn wizerunkiem antropologa i jego tekstem. Nie wszystkie teksty znajda swojego autora w pierwszej czesci i nie zawsze w wyborze znajduje sie fragment tekstu przypisany do przedstawionej wczesniej osoby. Nie jest to przypadek ani blad. Niektore teksty sa bardziej popularne, lepiej znane, latwo dostepne, kontakt z innyrni nastrecza wieksze trudnosci. Do lektury wybrano i tc bardziej znaczace i te mniej znane, aby przyblizyc czytelnikowi rozne problemy i sposoby ich ogladu oraz zachecic do lektury fr agmentow takich tekst~w, ktore rzadziej analizuje sie w ramach konwersatoriow i cwiczen.

Zamknieciem cyklu bedzie ksiazka zawierajaca omowienie tyeh kierunkow i nurtow antropologicznych, ktore zdecydowanie przeobrazily oblicze dyscypliny w ostatnich dziesiecioleciach. Bye moze nastepne pokolenia historykow antropologii pisac 0 nich beda jako o klasycznych szkolach i orientacjach.

Rozdzial I

Antropologia kulturowa jako nauka

Podczas gdy dla jednych antropologia ze swoja 150-1etni<! metryka pozostaje wciaz nauka stosunkowo mloda, dla innych posiadajuz dluga historic i ugruntowana pozycje wsrod dyscyplin humanistycznych. Jej narodziny przypadaja na polow~_XlX st1l1~(;iCl i wiaza sie z procesem

integracji roznych kultur-:o - •

Sam termin antropologia ma dluga historic. Pojawil sie juz w roku 1787.Szwajcar E. Chavannes w swoim eseju 0 wyehowaniu intelektualnym zaproponowal go, obok terminow etnologia i etnografia, dla oznaczenia nowej nauki 1. Niekiedy S4 one stosowane zamiennie jako terminy rownowazne, jednak wielu autorow roznicuje je wprowadzajac odmienne kryteria zakresu znaczeniowego poszczegolnych dyscyplin etnologicznych i ieh wzajemnych relacji-. Do zaproponowanych ogolnych nazw w XVIII wieku dochodza inne, takie jakllI1tropologia kulturowa, antropoiogia spoleczna lub szeroki termin - nauki etnologiczne . Juz M. Auge pisal, ze "pierwszyrn problemem" antropologiijest jej ~lasna nazwa", Implikuje on kolejne, zwiazane z proba lokalizacji dyscypliny na gruncie humanistyki i w polu innych nauk , gdyz wiaze sie to z ustaleniem jej wlasnych granic wynikajacych miedzy innymi z nazwy.

1 Wspomina 0 tym K. J. Brozi, zob. Antropologia kulturowa. Wprowadzenie , L I, Zarys antropologii kulturowej, Lublin 1992, s. 8 oraz J. Poirier (red.), Ethnologic generale, Paris 1968, podaje za: Siownik etnologiczny. Terminy ogolne, pod red. Z. Staszczak, Warszawa-Poznari 1987, s. 98.

2 W Polsce przyjcto terrnin "nauki etnologiczne" w szcrokim rozumieniu. Autorami, ktorzy stosuja zamiennie wymienione terminy, sa np. K. Piatkowski i J. Burszta.

3 M. Auge, Symbole, fonction, histoire. Les interrogations de l'anthropologie, Paris 1979, s. 9.

10

Rozdziall

Wielu antropolcgow pomija kwestie tenninologiczne dotyczace nazwy ze wzgledu na absolutny chaos panujacy w dziejach refleksji antropologicznej w tym zakresie. J ednak kazdy podrecznik antropologii zawiera jej okreslenie, Dlatego warto przyjrzec sie bardziej popularnym i najczesciej stosowanym rozroznieniom, ktore dotycza zakresu znaczeniowego stosowanych nazw dla dyscyplin antropologicznych,,Pr:zyczyn mnogosci terminow jest kilka. Jednej z nich nalezy upatrywac w tradycjach jezykowych panujacych w krajach europejskich, W Polsce przez dlugie dziesieciolecia etnologia, etnografia czy ludoznawstwo byly terminami, kt6rych obszar zainteresowan pokrywal sie z domena antropologii kulturowej lub spolecznej. Pod nazwa antropologia kryly sie wylacznie badania dotyczace fizycznego zroznicowania czlowieka, a wiec ograniczala sie ona swoim zakresem do przedmiotu antropologii fizycznej. Podobna sytuacja panowala takze w Niemczech, w ktorych do niedawna okreslenie Anthropologie bylo okresleniem wlasnie antropologii fizycznej+,

Wspominajac 0 uwarunkowaniach jezykowych uwzglednic nalezy przede wszystkim wzajemne rozroznienie subdyscyplin antropologicznych wynikajace z tradycji narodowych oraz przeciwstawienia europejskiej, kontynentalnej tradycji ctnologicznej anglosaskim tradycjom antropologicznym oraz tendencjom amerykanskim. W kregu anglosaskim najogolniejszym ujeciem jest okreslenie antropologia, a jako uzupelnienie stosujc sie rowe przymiotniki. W przypadku tradycji brytyjskiej bedzie ona dopelniona przymiotnikiem spoleczna. Natomiast problemy, ktorymi zajmuje sie etnologia w arnerykanskiej refleksji, wchodza w zakres antropologii kulturowej, dziedziny nadrzednej wzgledem zarowno antropologii spolecznej, antropologii lingwistycznej, etnopsychologii, jak i archeologii, etnologii, etnografii oraz antropologii fizycznej.

W praktyce nauki europejskiej struktura nauk etnologicznych czy tez antropologicznych przedstawia siy inaczej, chociaz nie jest ona statyczna i w ostatnich latach ulegla istotnym zmianom. Etnologia stanowi ogolne okreslenie, ale "do roli terminu naczelnego moze pretendowac wlasciwie kazda inna nazwa [ ... ]"5.!W mysl pierwotnego

4 E. Nowicka, Swiat czlowieka - swiat kultury. Systematyczny wyklad problemow antropologii kulturowej, Warszawa 1999, s. 38.

5 Slownik etnologiczny ... , s. 100.

Anlropologia kulturowa jako nauka

11

rozumienia etnologia byla nauka 0 ludach i ich wszystkich cechach nie wy1'l:czajq_c z obszaru zainteresowan takze cech fizycznych. Dla badari wlasnego ludu i jego kultury uzywano w Europie nazw narodowych rypu ludoznawstwo, Volkskunde albo etnografia, pozostawiajac ludy egzotyczne w gestii etnologii". Oprocz kryterium odleglosci, egzotycznosci oraz prostoty w zyciu badanych zbiorowosci pojawilo sie jeszcze jedno, a mianowicie wielkosc grupy etnicznej?.j

Poszukujac rozroznien pomiedzy wymieriioriymi tenninami nalezy odwolac sie rowniez, albo przede wszystkim, do ichetymologiii do kryterium zwiazanego z systematyzacja nauk. Ethnos w jezyku greckim oznacza Iud, graphein jest odpowiednikiem bezokolicznika opisywac, a logos to nic inn ego jak slowo lub prawo, a wiec etnologia jest nauka uogolniajaca, inaczcj nomotetyczna albo, jak pisal A .. Eisc;Qt::f, porownawcza, gdyz stosuje metode deduktywna i syntetyczna, a etnografie nalezy zaliczyc do nauk opisowych, czyli idiograficznych ze wzgledu na metode induktywna i analityczna". Wspolczesnie nie funkcjonuja juz takie sztywne rozgraniczenia. Dychotomiczny podzial na nauki scisle opisowe i uogolniajace odrzucono przyjmujac slusznie, ze obie formy wspolwystepuja ze soba. Nie mozna oddzielic uogolnienia od opisu i opisu od zalozen teoretycznych. Uzywanie zamienne terminow takich jak etnologia, antropologia (kulturowa, spoleczna), nauki etnologiczne czy etnografia zostalo usprawiedliwione wraz z przelamY'iValliemJradycyjnych ram badan etnologicznych i ~yjscieill' z nimi poza dotychcza~()'Wytradycyjny przedmiot,' tzn. kultury lud owe , Dodatkowym 'argumentem na rzecz rownowaznego traktowania wymienionych nazw bylo wprowadzenie .llowych 111et()<l.:lnalityczllyc.;h... ktore stopniowo wplynely na zacieranie roznic miedzy etnologia a antropologia kulturoW4 czy spoleczna. Natomiastprzyjycieszer:okiegc) f()zul11ielli_a!enninu "kultura", pozwolilo odejsc od dzielenia zjawisk na spoleczne i kulturoweI traktowac je jako calosc wytworow czlowieka bez wzgledu na to, czy S4 one materialne czy duchowe, co w praktyce Iikwiduje ostry podzial na antropologie kulturowa i spoleczna,

6 Jako rozroznienie niekonsekwentne i obarczone europocentryzmem bylo w zasadzie odrzucone, jednak nawet wspolczesnie istnieje merytorycme i instytucjonalne oddzielenie etnografii (ludoznawstwo - Volkskunde) od etnologii (Volkerlunde).

7 K. Moszynski, Czlowiek, Wstep do etnografii powszechnej i etnologii, Wroclaw 1958, s.60-61.

8 A. Fischer, Lud polski. Podrecznik etnografii Polski, Lwow 1926, s. 1.

12

Rozdzial I

Przedmiot

Zdefiniowanie antropologii poprzez jednoznaczne wskazanie jej przcdrniotu nastrecza pcwnc trudnosci, Najlepiej jego istote oddaje stwierdzenie, ze 1,9-!1tIopologia. jest wszystkim tym, co robia .. lub czym posluguj'LSictantropolodzy", gdyz ilustruje ono szeroki zakres zagadnien badawczych i mozliwosci interpretacyjnych oraz na otwartosc i elastycznosc samej dyscypliny", Charakteryzujac te kwestie B. Olszewska-Dyoniziak proponuje raczej rctrospektywne przedstawienie problematyki, ktora zajmowala uwage wy bitnych przedstawicieli antropologii, mistrzow i promotorow nowej etnologii, jak pis a! 0 nich L. Stomma 10. Latwiej byloby wyliczyc tematy, ktorych, na przcstrzeni lat liczonych od momentu narodzin dyscypliny do chwili obecnej nie podjeto, niz przedstawic wyczerpujaca liste wszystkich obszarow i sfer budzacych zainteresowanie.

Aby przyjrzec sic przedmiotowi antropologii kulturowej warto wyjsc od etymologii samego terminu "antropologia". Zgodnic z nia przedmiotem tej dyscypliny jest czlowiek, wedlug niektorych _c:zlo\:Viek wielowymiarowy alba calkowity, a wiec .zarowno biologiczny, psychologiczny, spoleczny i kulturowyll. Jednak zdaniem E.N()",Jc;~iej trafniejszym, zawezajacym teze 0 calosciowosci zainteresowan antropologii, jest stwierdzenie, "ze zajmuje sie ona wszystkimi specyficzIlie ludzkimi aspektami zycia czlowieka, ktorymi wyroznia sie on ws",ie<.:ie istot zywych'", bada zatem biologiczne, kulturowe i spoleczIl<:: o.so~li\:Vo= sci czlowieka 12. Slownik socjologiczny rowniez akcentuje aspekt wielowymiarowosci, wlaczajac do zakresu antropologii m.in. problemy zwiazane z filogeneza i on to geneza czlowieka, tj, dotyczace jego rozwoj u rod owego oraz osobniczego, zroznicowaniem rasowym ludzi, srodowiskiem geograficznym czlowieka a takze kultura, tworzona przez niego i spoleczenstwo, w ktorym zyje13.

9 S. Tax, The integration of Anthropology, [w:] The Yearbook of Anthropology, Baltimore 1995, s. 320.

10 L. Stornma, Antropologia kultury wsi polskiej XIX w., Warszawa 1986, s. 11.

11 Te wymiary, ich integracja tworza strukture antropologiczna, ktora staje sie przedrniotem antropologii, Z. Pesic-Golubovic, Socjologia i antropologia, "Studia SocjoIogiczne" 1967, nr 3.

12 E. Nowicka, op. cit., s, 33.

13 K. Olechnicki, P. Zalecki, Slownik socjologiczny, Toruri 1999, s. 20, por. R. L.

Beals, H. Haijer, A. R. Beals, An Introduction to Anthropology, New York 1977, s. 1-31.

Antropo1ogia kulturowa jako nauka

13

Przykladu postrzegania przedrniotu antropologii w tak szerokim rozumieniu w polskiej literaturze naukowej dostarczaja dziela L. Krzywickiego. Nie zaweza on dyscypliny do jednej sfery, ale okresla ja jako ogolna wiedze 0 somatyce czlowieka, jego spolecznym dzialaniu i dzielach kulturowych+".

Kolejnym przedmiotem, wyrozruanym w zwiazku z antropologia jest zazwyczaj kultura albo kultury. Nigdy jednak w dlugiej historii antropologii nie pojawial sie on niezaleznie, jako wytwor oderwany od czlowieka konkretnie usytuowanego, zyjacego w okreslonym srodowisku naturalnym i spolecznym, postrzeganego takze w kategoriach biologicznych. Takie podejscie doskonale ilustruja slowa B. Malinowskiego: "W k.azdej kulturze znajdujemy rozne instytucje, w obrebie ktorych ludzie powoduja sie roznymi interesami zyciowymi, rozne zwyczaje zaspokajajace ich aspiracje, rozne kodeksy prawa i moralnosci, ktore nagradzaja cnoty i karza ulomnosci. Badanie tych instytucji, zwyczajow i praw, czy tez badanie zachowania i mentalnosci bez subiektywnego pragnienia wczucia sie w to, czym ci ludzie zyja, co stanowi najistotniejsze ich dazenie do szczescia orazjego tresc -- to moim zdaniem pominiecie samego sensu wszelkich studiow nad czlowiekiem"?". Wynika z nich wyraznie, ze rzeczy i fakty, ktore analizuje sie jako zjawiska kulturowe, maja sens wspolwystepujac z ieh tworca i uczestnikiem, czyli zdolnym do myslenia, odczuwania i przezywania czlowiekiem,

W dziedzinie badan etnograficznych pojecie kultury spopularyzowal

E. B. Tylol,".Jest on autorem picrwszej naukowej i stosowanej do dzis definicji z roku 1871. Zgodnie z nia .Jcultura, czyli cywilizacja w szerokim znaczeniu etnograficznym, jest zlozona caloscia, ktora obejmuje wiedze, wierzenia, sztuke, prawo, moralnosc, zwyczaje i wszclkie inne zdolnosci i nawyki nabyte przez czlowieka jako czlonka spoleczenstwa">". Ta klasyczna definicja funkcjonuje jako jedna z wielu, a ich liezba stale sie powieksza w zwiazku z wieloznacznoscia samego terminu

brakiem powszechnej akeeptacji dla kt6rejkolwiek z nich . Jednak

14 Zob. h'Krzywicki, Ludy. Zarys antropologii etnicznej, WarsZliwa 198~~.

15 B. Malinowski, Argonauci Zachadniego Pacyfiku. Relacje 0 poczynaniach i przygodach krajowcow z NOIVej Gwinei. Dziela, t. 3, Warszawa 1981, s. 58.

16 E. B. Tylor, Primitive culture. Researches into the development of mythology, philosophy, religion, language, art and custom, London 1871, s. 1, lub E. B. Tylor, Cywilizacja pierwotna, Warszawa ] 896, s. 15.

14

Rozdzial I

formulujac i utrwalajac swoja definicje E. B. Tylor pozwolil ustalic zasieg zainteresowan antropologii i wplynal na pozniejsze sposoby podejscia do rozwijajacej sie dziedziny naukowej.

Kultura niewatpliwie moze bye traktowana jako wlasciwy przedmiot antropologii, gdyz jest cecha specyficznie ludzka. Pozwala takze wyroznic antropologie z innych nauk 0 czlowieku, ktorych przedmiotem bylyby poszczegolne aspekty jego zycia jako poszczegolne dziedziny kultury, podczas gd y on sam, jako istota kulturowa, stanowilby.d()meny antropologii-".

i Poszukiwania przedmiotowej odrebnosci antropologii nie wyczerpuja sie na pojeciach czlowieka i kultury. Wielu przedstawicieli innych nauk jako glowne kryteria wyrozniajace antropologie wyrnieniali odmiennosc i roznorodnosc. W ich odczuciu zajmowala sie ona przede wszystkirn spoleczenstwami obcymi, dalekimi i egzotycznyrni, odmiennyrni sposobami zycia, roznorodnyrni obyczajarni. Sarni antropologowie prezentowali podobne stanowiska lokujac swoje zainteresowania poza kregiem europejskirn, biorac za przedrniot gruntownych studiow "spoleczenstwa inne niz nasze" 18, tzn. odmienne od ich wlasnych, Uzasadnialy to wzgledy natury historycznej. W XIX wieku kultura europejska i jej wplywy miala swoich badaczy w roznych dyscyplinach hurnanistyki, natomiast kultury obce, pozaeuropejskie nie stanowily systematycznego przedmiotu badan zadnej konkretnej nauki. Faseynacja odmiennoscia i zadziwienic kulturowa roznorodnoscia przyczynily sie do rozwoju antropologii j stwarzaly n0"Be, nieznane dotad perspektywy badawcze a takze swiatopogladowe .. l

Zajmujac sie rozmaitosciami form zy~i;iudzkiego antropologowie zwrocili uwage na zmiennosc kultur ludzkich, ich bogactwo, rome warianty rozwoju gatunku ludzkiego, najego plastycznosc i mozliwosci przystosowawcze. Okazalo sie, ze kultura europejska jest jednyrn z wielu sposobow zycia, a nie jedynym. Sukcesywne poznawanie "innosci" mialo decyd ujace znaczenie dla uksztaltowania siy przedrniotu zainteresowan nowoczesnej antropologii rozurnianej jako nauka, ktora wskazujac podloze postaw etnocentrycznych pozwala je neutralizowac tak samo, jak wczesniej neutralizowala europocentryczne postrzeganie, opisywanie i tlumaczenie swiata, Przekonanie 0 wyzszosci wlasnej

17 E. Nowicka, op. cit., s. 33.

18 R. F. Benedict, TVzory kuitury , Warszawa 1999, s, 69.

Antropologia kulturowa jako nauk a

15

kultury i stosowanie jej kontekstu w ocenie innych zjawisk kulturowych krytykowal, znacznie wyprzedzajac pozniejsze stanowisko relatywizmu kulturowego, Michel de l\1()ntaign~. Twierdzil, ze "innose" dzikiego oznacza jego "naturalnose" i nie powinna bye oceniana w kategoriach moralnych. Gdy zachowania ludu sa charakteryzowane w kontekscie ich kultury, a nie z pozycji zewnetrznego obserwatora, nabieraja okresionego znaczenia 19.

W antropologii mozna wyroznic d\Va. I1llIlYbad'l,nia"innosci".

Przedmiot pierwszego stanowilyinne kultury,a wiec bylo to badanie odmiennosci kultury swiata znajciU:j~ceg,o si~ poza Europa lub poza spoleczenstwern wlasnym badaczy. Natomiast drugi nurt dotyczyl odmiennosci swiata lokalnego czyli kultury ludowej (chlopskiej), przybieral w roznych krajach odmienne nazwy, np.ludoznawstwo, etnologia (0 czyrn juz wspominalam F o. Uwidocznilo sie to szczegolnie w epoqe Oswiecenia. Nosne wtedy pojecie postepu wraz z idea walki 0 prawa 'Czk)wieka· spowodowaly, ze uwaga myslicieli skierowana zostala na strukture spoleczenstw europejskich. Pojawila sit; kategoria ludu jako podstawowego ogniwa nowoczesnego panstwa. Badania typograficzno - statystyczne, ktore dotyczyly liczebnosci czy rozmieszczenia wzbogacono badaniarni sytuacji czlowieka gminu i wytworow jego dzialalnosci 21.

[Zajmujac sie roznorodnoscia i odmiennoscia kulturowa bardzo dhigo antropologowic odwolywali sie wylacznie do spoleczenstw prostych, pierwotnych lub inaczej przedpismiennych, Dla niektorych wrecz bylo to zadanie kluczowe i stanowilo wyroznik przedmiotowy antropologii. Dla innych natomiast wybor tego typu spoleczenstwa wynikal ze wzgledow praktycznych i metodologicznych, do ktorych zaliczyc mozna niewatpliwie:

19 "Nie ma Ilic barbarzynskiego ani dzikiego w tym ludzie, chyba ze kazdy zechce mienic barbarzyristwern to, co rozni sie od jego obyczaju", M. de Momaigne, Proby. Ksiega Pierwsza, Warszawa 1985, s. 3 J 1. Zob. takzeS. Ossowski, Zoologia spoleczna i zroznicowanie kulturowe , [w:J D'ziela, l. 4, Warszawa 1967, s. 331.

2':, Zob. W. J. Burszta, Antropologia kultury, Tematy, teorie, interpretacje, Poznan 1998, s. 13-25.

21 Charakterystyczne bylo to zwlaszcza dla krajow slowianskich, a zwlaszcza Polski.

Chcac podtrzymac w okresie utraty niepodlcglosci dziedzictwo narodowe trzeba bylo pielegnowac nie tylko kulture wyzsza ale takze obyczaje pospolstwa, ich zajecia, zabawy, mowe..

16

Rozdzial I

1) niewielkie rozrniary tych spoleczenstw zarowno pod wzgledem liczebnym, jak i przestrzennym;

2) roznorodnosc grup skupionych na niewielkim terytorium;

3) obecnosc zjawisk niespotykanych w obrebie cywilizacji zachodniej;

4) autentycznosc roznorodnosci instytucji ludzkich wynikajaca z izolacji tych zbiorowosci i oddalenia od centrow cywilizacyjnych.

Staranne badania spoleczenstw pierwotnych to, zdaniem R. Benedict, doskonale studium faktograficzne nad formami i procesami kulturowymi pomagajace "wprowadzic rozroznienie miedzy reakcjarni specyficznymi dla lokalnych typow kulturowych a wspolnymi dla calej ludnosci't+'. '\

Wybor spoleczenstw pierwotnych,jako glownego przedmiotu badan antropologii, uzasadniaja ich cechy, ktore umozliwiaja poznanie w naturalnych warunkach, bez preparowania, eksperymentowania i dod atkowych zabiegow, calosci zjawisk kulturowych. Wzgledna prostota, przejrzysta organizacja oraz male rozrniary tych spoleczenstw sprzyjaja obserwacji ich instytucji i ujawniaja dobitnie cechy kulturowe zycia czlowieka. W ten sposob, poprzez poznanie prostszych form zycia zbiorowego, mozna dotrzec do wszelkich jego form i probowac je zrozumiec, t

Znajomosc wlasnej kultury przez jej uczestnikow jest w spoleczenstwach pierwotnych nieporownanie wieksza niz w zlozonym spoleczenstwie zachodnim, ale nie mozna zgodzic sie z kategorycznym zalozeniem, ze pelne uczestnictwo w kulturze dotyczy w tych spoleczenstwach wszystkich ich czlonkow, Niewatpliwie jednak prawie kazdy z nich potrafi dobrze opisac wiekszosc aspektow wlasnej kultury. Wielosc i roznorodnosc zjawisk kulturowych w spoleczenstwach rozwinietych powoduje natomiast, Ze CZySC z nich ozostaje poza zasiegiem i swiadomoscia wiekszosci czlonkow spoleczeristwa-". W tym przypadku niepelne uczestnictwo w kulturze jest faktem. Stad zdecydowanie wieksza trudnosc w dotarciu do calosci zjawisk kulturowych i w badaniu aspektu swiadomosciowego.

22 R. F. Benedict, op, cit., s. 87.

23 Nie wszyscy antropologowie uzasadniaJi wybor tego typu spoleczenstw wskazujac autonomiczna wartosc tego rodzaju badan. Do tej grupy nalezal rn.in. E. E. Evans-Pritchard, zob, Social Anthropology (London 1972), gdzie daje wyraz temu pogladowi podkreslajac znaczenie wiedzy uzyskanej w wyniku badania tych spoleczenstw.

Antropologia kulturowa jake uauk a

_--"--------

17

li~kspansja cywilizacji zachodniej wymusila jednak na antropologach zmian~ w zakresie przedmiotu bad an. Spoleczenstwa, ktore dostarczaly rnaterialu do analizy znikly alba podlegaly glebokim przeobrazeniom, przestaly charakteryzowac sie cenionymi wczesniej cechami wynikajacyrni z ich izolacji, prostoty i liczebnosci. Stad kolejny przedmiot badan antropologii lub raczej uzupelnienie zainteresowan procesami przemian zachodzllcymi w obrebie spoleczenstw pierwotnych i rodzacymi sie tam nowymi zjawiskami, takimi jak swiadomosc etniczna oraz skierowanie uwagi antropolcgow na specyfike kulturowa spoleczenstwa zachodniego. Wydaje sie to usprawiedliwione, jezeli traktujemy antropologie nie tylko jako nauke 0 spoleczenstwach okreslonego rodzaju, ale przede wszystkim jako dyscypline, ktora pozwala poznac i zrozumiec istote kulturowego zroznicowania lUdzkos~i24:J

Proby uscislenia przedmiotu antrclpologii ilustruja rozleglosc tej dyscypliny zarowno w sensie geograficznym jak i socjokulturowym. Antropologia jest z jednej strony nauka, ktora swoim zasiegiem obejmuje wszystkie obszary zamieszkiwane przez spoleczenstwa, z drugiej zas dotyka szeregu dziedzin jednoczesnie, W jej kregu zainteresowan znajduje sie struktura spoleczna, systemy wierzen, ekspresja estetyczna, jezyk, instytucje, dziedziny sacrum i profanum, spoleczenstwa obce i proste oraz te bliskie i znajome badaczowi, Antropolog stawia obok siebie wytwory kultury Indian Zuni, Kaduweo czy Triobriandczykow i wytwory spoleczenstwa zachodniego '>.

2" "Jesli chcemy zrozumiec wspolne cechy jakichkolwiek instytucji spolecznych oraz poznac rozne Iormy, jakie przybieraja [ ... J, beda nam w tym pomocne zarowno badania nad spoleczenstwami prostszymi.jak i bardziej zlozonymi", ibid .. s. 128. Na temat udzia!u antropologow w badaniu sPO!eCZCllS1w zlozonych oraz pr oblernatyki zmiany trwaja dyskusje, zob. E. Tarkowska (red.), Socjologia a antropologia. Stanowiska i kontrowersje, Wroc!aw 1992 oraz E. Nowicka, Swiat czlowieka ... , s. 26,,28.

25 Wraz z tendencja rownoprawnego badania spoleczenstw pierwotnych z innymi probuje siy odrzucac terminy 0 zabarwieniu pejoratywnym, takie jak "barbarzyncy", "dzicy", "spoieczellstwa prymitywne" i zastepowac je neutralnymi, 0 charakterze opisowym, np. "spoleczenslwa przedpisrnienne", "spoleczclislwa bez historii" albo "spo!eczenslwa pierwotne". Jednak trudno uznac, ze uzywanie w calej historii antropologii poprzcdnich okreslcn pociagalo za soba oceny. Wydaje sie raczej, ze bylo to zastosowanie przez badaczy tradycyjncj poetyki. C. Levi-Strauss uwaza, ze wszystkie pojecia, ktore stosowane Sl1 do okreslenia spoleczeristw pierwotnych, maja charakter pejoratywny, poniewaz pod kreslaja cechy, kt.orych te spoleczenstwa nie maja, Jego zdaniem, dzieje sic tak zarowno w jezyku potocznyrn, jak i w ierminolcgii naukowej, zob, id., Antropologia strukturalna, Warszawa 1970, s. 443-486.

18

Rozdzial I

Proces rozwoju antropoJogii oraz zmiany na JeJ gruncie wiaza sie glownie ze zmianami w pojmowaniu i definiowaniu pojecia "kultura". Pojawiajace sie teorie kultury stano wily proby pelnego oddania istoty zroznicowania sposobow bycia czlowiekicm. Dzisiaj ten termin przestajc miec taki uniwersalny charakter, stad chec zastapienia go przez wspolczesnych badaczy innymi, chociazby tcrminem "innose"26.

Systematyzacja antropolugii

Bogata problematyka nadaje antropoJogii og6lny charakter. Aby lepiej zilustrowac, czym sie zajmuje i z wynikow jakich nauk pomocniczych korzysta, nieodzowne bedzie zaprezentowanic podzialu antropologii oraz jej poddyscyplin.

Jest wiele prob systematyzacji, ale nie wszystkie one 84 obligatoryjne-". Zebranie ich i zestawienie pozwoli na lepsza orientacje i wprowadzi pewien porzadek w obrazie problematyki antropologicznej.

Szeroko rozumiana antropologie, ktora zajmuje sie wczesnymi formami rozwoju czlowieka oraz wszystkimi wspolczesnie istniejacymi i historycznie opisanymi spoleczenstwami ludzkimi, mozna podzielic na nastepujace dzialy:

. 1) antropologie fizyczna,

2) antropologie spoleczno-kulturowa,

3) archeologie,

4) antropologie lingwistycznu-".

W ten sposob zainteresowania antropologa obejmuja biologiczne, kulturowe, spoleczne, materialnc i niematerialne osobliwosci czlowieka-", Antropologia fizyczna, wedlug niektorych nazywana takze antropologia przyrodnicza, odzwierciedla biologiczna strone egzystencji ludzkiej, odtwarza jego ewolucje, opisuje jego typy morfologiczne i fizjologiczne, a wiec jest nauka, ktora wyjasnia fizyczne zroznicowa-

Zob. W. 1. Burszta, Antropologia kultury ... , W. J. Burszta, K. Piatkowski, 0 czym opowiada antropologiczna opowiesc , Warszawa 1994, s. 37 in.

21 Zob. B. Olszewska-Dyoniziak, Zarys antropolog ii kultury , Krakow 1996, s. 141-147.

2' Podaje za B. Olszewska-Dyoniziak, Antropoiogia kulturowa i socjologia: tradycja i perspektywy, [w:] Socjologia a antropologia ... , s. 57.

29 Por. R. L. Beals, H. Hoijcr, A. R. Beals, op. cit., s. 1

19

Antropologia kulturowa jako nauka

------- -~---------------------

nie czlowieka w przestrzeni i w czasie i rozw6j gatunku Homo sapiens, rodzaju Homo oraz rodziny Hominidae. Ale wzorami zycia dawnych czy wspolczesnych ludow zajmuje sie antropologia spoleczno-kulturowa wykorzystuj~c przy tym technike obserwacji uczestniczacej, swobodnego socjologicznego wywiadu oraz techniki, kt6rymi posluguja sie nauki historyczne. W zaleznosci od tradycji, z ktorych wywiedzie sie termin antropologia, bedzie to antropologia kulturowa badz spoleczna, Jezeli siegnac do trad)'cjiIyloro_",'skich, wowczas mamy zwyczajowo do czynienia zantropologii!kultur9vvg,· Jej zakres obejmuje kulturowy wymiar ludzkiej rzeczywistosci, wiaze sie z "rekonstrukcj~ organizacji kultury oraz identyfikacja jej eJementarnych czastek (wzor6w, struktur, wartosci, symboli, sensow, znaczen" i ustalaniem przy tym praw rzadzacych kultura 30. '. Antropologia . sPoleczIla rna natomiast swoja genezew tradycjach Durkheimowskich, Istotnym dla badacza wymiarem rleczywistosci jest, w tyro przypadku, wymiar spoleczny. Zasady budowy struktury spolecznej, prawa, wedlug ktorych funkcjonujc oraz podstawowe jednostki zycia spolecznego stanowia zagadnienia pierwszoplanowe+". Dla niek.torych antr opologow szerszym pojeciern jest antropologia kulturowa, a antropologie spoleczna traktuja jako jeden z istotniejszych jej dzialow. Terminow tychw jyzyku potocznymuzywa Sly syncmill1icznic.gdy nazwy "antfopologia spoleczna". i_"a.nl~OPol()'-gTiikulturowa" ir3.ktowane sa autonomicznie, w6wczaspicr\Vszyt~tmill oznacza szerokie historyczno-por6wnawcze badalliaroit1Y9hkultur, zas,synchrolliczllC badania nad wzorami interak:cjios6bigrup32. takze pewna odmiennosc orientacji badawczych. Dla- ;ntropologow brytyjskich centralnym tematem badan Sot problemy struk-

tury spolecznej i politycznej oraz organizacji, zas antropolog6w amerykanskich czesciej interesuja wytwory kultury='.

r Kompromisowe okreslenie antropologia spoleczno-kulturowa proJ?()Ill:)VVaLA..I."I<....roeber34\ Natomiast A. R. Radcliffe-Brown przyjal

30 Slownik etnologiczny ... , s, 28.

31 Zob. np. E. Nowicka, op. cit., s. 43.

32 Zob. B. Olszewska-Dyoniziak , Czlowiek - Kultura - Osobowosc. H':~trp do klasycznej antropologii kultury, Krakow 1991, s. 13.

33 0 ile antropologia spoleczna zwiazana jest z Wielka Brytania to anlropologia kulturowa scisle wiaze sill ze Stanami Zjednoczonymi oraz niektorymi krajami Ameryki Lacinskiej, zajrnujac w strukturze nauk antropologicznych okreslone miejsce,

34 Byla to proba pogodzenia stanowiska i odmiennych tradycji jczyk owych amerykanskich j europejskich zwlaszcza wyspiarskich.

20

Rozdzial I

termin antropologia spoleczna jako nauka indukcyjna, formulujaca prawa ogolne, ktora posluguje sie metoda porownawcza, Miala ona badac istote ludzkiego spoleczenstwa systcmatycznie porownujac rozne typy spoleczne i uwzgledniajac prostsze formy spoleczne ludow pierwotnych lub dzikich '>.

Badanicm pozostalosci materialnych obiektow wytworzonych przez czlowieka w minionych epokach, a dostepnych dzieki pracom wykopaliskowym , zajmuje sie archeologia. Celem tej nauki historyczncj jest odtworzenie obrazu i etapow rozwoju w czasie kultur ludzkich. Archeologia zwana byla dawniej prehistoria.

Obszarem zainteresowan antropologii lingwistycznej sa wzajemne relacje pomiedzy jezykiem i kultura, a zwlaszcza jezyki spoleczenstw przedpismiennych. W trakcie badan wykorzystuje sie zarowno metody lingwistyczne, jak i antropologiczne.

Swobodnie w tak szerokim zakresie, tzn, antropologii fizyczncj, archeolcgii i antropologii lingwistycznej, poruszali sie tylko niektorzy antropologowie kulturowi, np. F. Boas i A. L. Kroeber. Dla innych przedmiot antropologii obejmujacy ewolucje biologiczna gatunku ludzkiego, wzory zycia ludow wymarlych i wspolczesnie zyjacych, a takze kultury chlopskie, skutki uprzemyslowienia i rozwoju miast oraz formy wspolzycia w wielkich aglomeracjach jest zbyt szeroki, stad zawezenie go przez wspolczesnych antropolog6w.

Przedstawiony podzial antropologii nie wyczerpuje zagadnienia, Istnieja inne, ktore poza tym, ze porzadkuja refleksje antropologiczna, maja charakter umowny i czesto Sf! dyskusyjne, Szczegolna uwage nalezy zwrocic na zasadnicze pekniecie w obrebie calej dyscypliny zwiazane z jej podzialem na antropologie fizyczna i kulturowa. Jedna z nich nalezy bowicm do nauk przyrodniczych, a druga do nauk humanistycznych. Jednak uzywanie w obu przypadkach wspolnej nazwy "antropologia" jest zasadne ze wzgledu na ich scislc wspoldzialanie i brak, od poczatku rozwoju obu kierunkow, znamion izolacji.

Kolcjny istotny podzial wynika z celow, kt6re przed soba stawia antropologia. Cele poznawcze SlJ, glownie udzialcm antropologii akademickiej, podczas gdy celami praktycznymi zainteresowani SlJ, przede

35 A. R. Radcliffe-Brown, Methods in Social Anthropology, Chicago 1958, s. 123, por.

R. Firth, Spolecznosci ludzkie. Wstep do antropologii spolecznej (Warszawa 1965), ktory nie eliminuje z badari tematyki roznorodnych dziedzin kultury, a uzywa ckreslenia antropologia spoleczna a nie kulturowa.

Antropologia kulturowa jako n_a_1l_k_a 21

wszystkim przedstawiciele antropologii stosowanej, Pozostanmy chwile przy tej ostatniej. Charakteryzuje ja wyspecjalizowana dzialalnosc polegajqca na zorientowanych praktycznie studiach, ktore prowadza do sterowania procesami zmian spoleczno-kulturowych badanych grup. Wykorzystuje siy w tym celu wszelkie istniejace teoretyczne ustalenia oraz zebrane i opracowane dane zrodlowe-", Autorem.terminu "antrop()iogia stosowana" jest D,G. Brinton, ktory wprowadzil go~W roku .i89~, Wiekszosc antropologow brytyjskich przeszla przez praktyczna szkole antropologii stosowanej, datujacej swoj szerszy rozwoj na lata 20. XX wieku. Jednak jej poczatek wiaze sie z okrescm podboju i kolonizacji Ameryki Lacinskiej i dzialalnoscia hiszpanskich misjonarzy, ktorzy podjeli sie sterowania procesami kulturowymi. Rozpoznajac zwyczaje i obyczaje tubylcze opracowywali programy eliminujace dawne wierzenia i umacniajace wplywy katolicyzmu, W Stanach Zjednoczonych antropologia stosowana wykorzystywana byla przez instytucje zarzadzajace koloniami. Az do lat 40 XX wieku koncentrowala sie na problemie adaptacji Indian do zycia w rezerwatach oraz na modernizacji warunkow ich egzystencji?". Zapotrzebowanie na konkretna wiedze antropologiczna nie nalezy do przeszlosci. Wyniki badan S4 nadal przydatne w polityce spolecznej w pracach legislacyjnych, przy realizacji programow finansowanych przez organizacje miedzynarodowe, w tym agendy ONZ. W Polsce dziedzina ta nie znalazla dotychczas szerokiego zastosowania>",

Obie dyscypliny, tzn, antropologie stosowana i zorientowana teoretycznie, odrozniaja nie tylko cele, ale rowniez odrnienne strategic badawcze, Poza tym antropologowie stawiajacy sobie cele poznawcze nie Sf! uwiklani w dzialalnosc instytucji zainteresowanych zmianami,

36 Jest to zatem antropologiczna inzynieria spoleczna, ktora realizuje zadania badawcze roznych instytucji pozanaukowych, ale takze dziedzina rnajaca wklad w ogolny rozwoj antropologii oraz teorii kultury, gdy wskazuje nowe problemy i obszary badawczc oraz doskonali metody badan w terenie, Slownik etnologlczny ... , s. 42.

37 B. Malinowski, Practical anthropology, "Africa" 1929, nr 2; M. Frankowska, Procesy akulturacyjne w indianskich spolecznosciach M eksyku, "Etn ografia Polska" 1971, L 15, nr 2.

38 Byly to glownie ekspertyzy dotyczace zmian kulturowych na Ziemiach Zachodnich po I I wojnie swiatowej oraz etnograficzna edukacja misjonarzy i udzial pol skich etnografow w projektach modernizacyjnych. Na swiecie wykorzystujc si~ badania nad zjawiskami pat.ologii spolecznej w miejskich centrach, ktore charaktcryzuje wieloetniczny charakter.

Rozdzial I

Sarna antropologia akademicka nie jest wewnetrznie jednorodna. Autorami jej systematyzacji, przy zastosowaniu roznych kryteri6w byli miedzy innymi C. Levi-Strauss, E. E. Evans-Pritchard, a w Polsce K. Moszynski oraz E. Nowicka, ktora zebrala i uporzadkowala te pomyslu. Czytelnie ilustruje to tabela 139.

~-."-~---- .,Tabela 1. Systematyzacja anlropologii akademickiej t
, Autorzy koncepcji Kryteria podzialu Wyroznione poddyscypliny
Claude Levi-Strauss ogolnosc twierdzen etnografia
elnologia
antropologia
Edward E. Evans-Pritchard metoda i przedmiot badania biologiczne (antropologia
fizyczna)
badania historyczne (etnologia,
archeologia)
! badania socjologicznc (antropologia
i spoleczna)
Kazimierz Moszynski przedmiot: dziedzina etnografia
kultury etnologia
Ewa Nowicka przedmiot: anlropologia spolecznosci pierwolnych
lyp spoleczenstwa antropologia spolecznosci chlopskich
antropo!ogia spolecznosci miejskich I
antropologia historyczna Zrcdlo: E. Nowicka, ~~WiQI cz/owieka -_ .. swiat kultury, Warszawa 1997, s, 42.

Kryteria podzialu antropologii dotycza ogolnosci twierdzen, ich ccch metodologicznych i przedmiotowych. C. Levi-Strauss wyrozniajac etnografie, etnologie i antropologie na podstawie stopnia ogolnosci twierdzen, kt6re sa przcz te dyscypliny formulowane, Etnografia wedlug niego doskonale odpowiada pierwszej fazic pracy badawczcj czyli obserwacji, opisowi i pracy w terenie. Na tym etapie gromadzi sie i porzadkuje materialy zrodlowe, a wiec etnografii przypada rola przygotowawcza+". Jest ona nauka scisle opisowa, ktora zajmuje sie konkretnymi spoleczenstwami. Przedluzenie proccsu badawczego stanowi etnologia sumujaca wiedze 0 rozmaitych kulturach, "We wszystkich przypadkach etnologia obejmuje etnografie jako sw6j pierwszy

39 E. Nowicka, op, cit.. s. 42-48.

40 c. Levi-Strauss, op. cit., s. 453-454.

Antropologia kulturowa jako nauka

23 .. '

krok [ ... ]" i jest nauka porownawcza+", Natomiast antropologia uog6Jnia badania por6wnawcze i formuluje ogolne twierdzenia 0 czlowieku, ludzkosci i kulturze.

Inaczej pojmuje etncgrafie i etnologie K. Moszynski, ktory wedlug kryterium przedmiotowego w pierwszej dostrzega zdccydowanie aspekt materialny, a w drugiej pozamaterialny kultury+", Stano wia one d wie galezie nauk etnologicznych, przy czym "etnologiajest blizsza socjologii od etnografii, podczas gdy ta ostatnia jest znow blizsza historii poszczegolnych etnicznych grup'":". Etnologia pojawia sie rowniez w podziale, ktorego autorem jest E. E. Evans-Pritchard. Zalicza ja wraz z archeologia do badan historycznych nie przypisujac jej cech nauki spolecznej. Jej zdaniem to raczej interpretacjaminionych wydarzen oraz ich ocena a nie formulowanie praw ogolnych.

Wedlug E. Nowickiej najwazniejsze podzialy wi,!Zq sie z typern spoleczenstwa bedacego przedmiotem badania i wedlug tego kryterium wyr ozn ia ona cztery poddyscypliny antropologii kulturowej+'. Antropologia spolecznosci pierwotnych zajmujc sie zbiorowosciami 0 wysokim stopniu izolacji bez struktury klasowej, przedpismiennymi i przedpanstwowymi. Natomiast antropologia historyczna bada spoleczcnstwa dawne w kt6rych wystepowala skomplikowana struktura spoleczna i zaawansowana forma organizacji politycznej wykorzystujac w tym celu wzor nauki 0 spoleczenstwie prostym, a wiec podejscie antropologiczne. Polaczenie materialow historycznych z metodami antropologii i z jej problematyka wypelnilo istotna luke miedzy archeologiczna rekonstrukcja pradziejow a wsp6lczesnym obrazem etnograficznym i stworzylo warunki do sledzenia dynamiki zmian spoleczno-kulturowych, Ten nurt rozwinal sie glownic we Francji. Badania nad Iudowa obrzedowoscia, rnuzyka, literatura i wzorami wspolzycia w warstwie chlopskiej spoleczenstw cywilizowanych naleza do antropologii spolecznosci chlopskich natomiast w gestii antropologii zbiorowosci miejskiej pozostaje kultura malych zbiorowosci, mniejszosci etnicznych oraz grup zyjacych miedzy innymi w obrebie spoleczenstw prze-

41 Ibidem.

42 K. Moszyriski, Ludy zbieracko-Iowieckie . Ich kultura materialna oraz podst awowe wiadomosci 0 formach wspolzycia zbiorowego, 0 wiedzy, zyciu religijnym i sztuce, Krakow 1951.

43 K. Moszynski, Czlowiek: Wstep do etnografii ... , s. 61. 44 E. Nowicka, op. cit., s. 45.

24

Rozdzial I

myslowych. Badanie i analizowanie problem6w adaptacyjnych grup mniejszosciowych do zycia w wielkirn miescie, funkcjonowanie kultury nedzy to glowne zagadnienia antropolcgow srodowisk miejskich, ktore przyczyniaja siy do zrozumienia rozmaitosci kulturowej w obrybie naszego kregu kulturowcgo+",

Dyscypliny naukowe, ktore zostaly wymicnione w ramach scharakteryzowanych podzialow systematyzujacych antropologie, nie wyczerpuja calej listy. Wraz z rozwojern wiedzy 0 roznych dzialach kultury rosnie ich liczba i pojawiaja sie nowe specjalizacje, np. antropologia religioznawcza, polityczna i gospodarcza, obok jezykoznawstwo lud6w pierwotnych czy etnografia mowienia+".

Orientaeje w antropologii

Profil antropologii kulturowej ijej odrebnosc 84 wynikiem dlugiego procesu, w toku kt6rego zmienialy sie zarowno zalozenia teoretyczne dotyczace kultury czlowieka, jak i strona metodologiczna. Na antropologie mialy wplyw rozne nauki pograniczne lub spokrewnione i w zaleznosci od ich sily dochodzilo w jej obrebie do kolejnych zmian. Historycy antropologii i jcj przedstawiciele najczesciej wskazuja na koneksje z _aIlyopologiq fizycznq, historia sQcjQiogiq, psycilolQgil1 i lingwistyka. Ich zdaniem to one ksztaltowaly w glownej mierzc badawcza orientacje antropologiczna. Wielu podkresla takie odwrotnc wplywy, tzn. antropologizacje roznych -dyscyplin w obrebie humanistyki+". 0 wzajemnych zwiazkach i wplywach socjologii i antropologii bedzie mowa w nastepnych rozdzialach, a w tym rnornencie zatrzymajmy swoja uwage na zmianach pcrspektywy poznawczej i rozwoju teQ,t;J¥tyczno-metodologicznym samej antropologii.

W poczatk owym okresie istnienia antropologia zorientowana byla historycznie] i rozwijala sie glownie jako tzw. kulturowa historia.

45 Zob. O. Lewis, Sanchez i jego dzieci, Warszawa 1964 oraz Nagie zycie, Warszawa 1976.

40 Dziedzina etnolingwistyki, ktorej uogolnicnicrn jest elnografia komunikowania.

Obie wykazuja scisle zwiazki z socjolingwistyka. Pierwsza bada zachowania jezykowe a druga wszelkic zaehowania komunikacyjne wystepujace w roznych sytuacjach w rozrnaitych kulturach.

41 B. Olszewska-Dyoniziak, Zarys antropologii ... , s. 212 i n.

_--.

Anlropologia kulturowa jako nauka

25

Wiykszosc prac z tcgo okresu zajmowala sie rek.onstrukcja odleglej historii na podstawie materialow etnologicznych i archeologicznych. W tym czasie najistotniejsza byla chronologia wydarzen przeszlych, gdyi badacze koncentrowali sie przede wszystkim na ustalaniu co i kiedy sie wydarzylo.

Ze wzgledu na brak zrodel pisanych badacze gromadzili obszerny material ilustrujacy mini one okresy kultur ludzkich, kultur pierwotnych, w postaci rozmaitych zwyczaj6w, instytucji, obrzedow, wytwor6w materialnych.Budowali oni nastepnie aprioryczne schematy roz\Vojowe, w ktorych--umicszczaii zebrane przyklady. Dowodem na zilllteresowanie antr opologow chronologia wyd arzcn sa chociazby prace}Z.l:intona Drzewo kultury, A. 1. Hallowella Poza historiq. Mimo ze rekonstruowaly odlegla historic, nie czynily z nich, wbrew ich oczekiwaniom , historykow+".

Nic dla wszystkich stanowisko kulturowo-historyczne bylo wystarczajace i w latach20. pojawily sie sugestie 0 zrnianie profilu. Odejscie od antropologii zorientowanej plemiennie, stawianie konkretnych problemow 0 naturze socjologicznej lub psychologiczncj stworzyc mialy nowe oblicze d yscypliny+". Stwierdzenie A. L. Kroebera 0 tym, iz "aIltropologiamoie bye historia albo niczym" przestawalo obowiazy'~~ac i nie wytyczalo juz poczynan badawczych miedzy innymi R. F. Benedict, R. Redfielda i A. I. Hallowella i".

Niechec do kulturowej historii i poszukiwania nowych rozwiazan przyniosly cfekt. Obok siebie pojawily sie alternatywne propozycje dla antropologii, tzn, idea socjologizrnu w badaniach nad kultura, ktora swiecila triumfy zwlaszcza w Wielkiej Brytanii, a na gruncic amerykanskim byl to nurt "kultury i osobowosci".

Nowa perspektywa badawcza, wynikla z mal:iaiu aIltroPCllogii z socjologia, przyniosla znakomite efekty w postaci monografii, ktore dotyczyly rozmaitych aspektow funkcjonowania spoleczenstw pierwotnych, Moina nawet powiedziec, ze wiele zjawisk kultury pierwotnej,

4" Stanowisko trak tujace antr opologie jako dobrze robiona historie, Jepiej nil w wykonaniu historyk ow, ktora rna interpretowac wyd arzenia z przeszlosci, bylo udzialem E. E. Evans-Pritcharda w Wielkiej Brytanii.

49 Zwlaszcza A. Lesser krytykowal tradycje badania plcmion pierwotnych tylko dlatego, ze S4 wielk a nicwiad orna zob. C. W. M. Hart, Cultural Anthropology and Sociology, [w:] Modern Sociological Theory in Continuity and Change. 1957, s. 532.

50 Cyt. za B. Olszewska-Dyoniziak, Antropologia kulturowa ... r s. 59.

26

Rozdzial [

zostalo dostrzezonych dzieki nowej optyce. Znajomosc jurysdycznego dzialania zasady wzajemnosci, mechanizm6w rzadzacych gospodarka pierwotna ezy funkeji rodziny to efekt traktowania zjawisk kulturowych jako wspolzaleznych, powiazanych ze soba. Nareszcie stawianie pytania niegdys postawionego przez E. Durkheima: co to znaczy i z czym sie to wiaze oraz od powiedz na nie staly sie naczelnym zadaniem antropologa. Duza w tym zasluga A. R. Radcliffe-Browna i B. Malinowskiego, kt6rzy wywarli ogromny wplyw na zmiane orientacji badawczej.

Skrajny "socjologizm",kt6ry proponowa! A.R,R,Clclditfc-Brown, jego niechec do terrninu kultura, statyczne ujmowanie rzeczY~lst()SCi i bezradnosc wobee problematyki przemiany zadecydowaly 0 tym, ze w amerykariskich srodowiskach naukowych uczulonych na problematyke psychologiczna nie bylo dla niego miejsca. Dla tamtejszego klimatu badawczego blizszy wydaje sie natomiast B. Malinowski, kt6rego psychologiczno-motywacyjne nastawienie nie wykluczalo problematyki zmian kulturowych.

Postulat metody socjologicznej stanowil potezny atut antropologii w okresie dwudziestolecia miedzywojennego. Charakteryzowal sie on przede wszystkim eksponowaniem w badaniach uwarunkowan spolecznyeh, koncentracja uwagi na funkcjach zjawisk kulturowyeh i opisywaniern ich w kontekscie powiazan, a wszystko to mialo bye realizowane przy wykorzystaniu tcchnik typowo socjologicznych=.

Przedstawiciele amerykanskiej antropologii nie uwazali jej za synonim socjologii i ich uwaga w tym samym czasie koncentrowala siy raczej na zagadnieniach socjopsychologicznych, osobowosci ludzkiej oraz wzajernnej relacji miedzy kultura i osobowoscia. Pomimo wsp61noty naczelnego problemu badawczego a takze wplywu F. Boasa na forrnowanie sie postaw naukowych calej plejady antropolog6w orientacja ta jest bardzo nicjcdnorodna i niesp6jna 52.

Zasadnicze zmiany w profilu antropologii kulturowej dokonaly sie jednak w zwiazku z II wojna swiatowa, Pojawil sie wtedy nurt badan, ktorych przedmiotem byla osobowosc innych narodow. Na podstawie analizy roznych dziedzin kultury, sztuki, literatury, filmu powstawaly

51 Zob. J. Obrebski, Teoria ekonomiczna i metoda socjologiczna w badaniu spoleczenstw pierwotnych, "Przeg1itd Socjologiczny", Lodz 1946, t. 8, ill 1-4.

52 Tit plejade tworzyli miedzy innymi M. Mead, R. F. Benedict, M. J. Hersk ovits, R.

Redfield, A.!, Halowell, C. iF. Kluckhohn, A. Kardiner, E. Sapir, 0 kt6rych szcrzej mowa bedzie w rozdziale prezentujacym szczegolowo arnerykanska antropologie.

Antropologia kulturowa jako nauka ____------------

27

prace opisujace charakter narodowy Japonczykow, Amerykan6w, Chinczyk6w, ludow europejskich-". Juz wczesniej, w latach, kt6re poprzcdzaly dzialania wojenne i udzial w nich Stan6w Zjednoczonych, nast,!pil zauwazalny zwrot zainteresowari., a przede wszystkim zaangaiowanie spoleczne antropolog6w. Sarna dyscyplina operujac pojccia- 111i konkretnymi, 0 znamionach niezwyklej aktualnosci, nabrala cech pri!-~tycznych tracac swoj czysto akadernick i charakter.

:, II wojna swiatowa stala sie momeniem przelomowym dla ksztaltu anhopologii. Po jej zakonczeniu ostatecznie spoleczenstwa plernienne i male, autonomiczne "swiaty" przestaly dominowac i nastapilo przesuniecie zainteresowan na ludy zaawansowane, ludy zyjace w louie kultur czy tez poddane wplyworn cywilizacyjnym. Antropologowie podjeli problematyky przcmian, tracac tym samym swoja uprzywilejowana pozycje w odniesieniu do przedmiotu badan, Spoleczenstwami pierwotnymi zajmowali sie sami, rozszerzajac zas zakresowo dyscypline dolaczyli do socjologow, politologow, ekonomistow. Chociaz przestali pelnic role wyroczni, to zyskali na tej sytuacji, gdyz mogli wyjsc poza wlasne nawyki rnyslowe oraz mieli otwarta droge do badan panelowych54·f

Na przeobrazenia w mysleniu antropologow 0 dyscyplinie, jej przedmiocie i miejscu w strukturze nauk, a wiec na zmiane profilu antropologii mialy takze wplyw sposoby postrzegania kultury nie tylko w obrebie samej dyscypliny, ale rowniez w calej humanistyce. Wojciech Burszta wyodrebnia trzy rozne podejscia do pojecia kultura, a na tej podstawie trzy wazne etapy procesu rozwoju antropologiis_s)

Pierwszy etap obejmuje wlasciwie caly wiek XlX i sam poczatek Xx, Pornimo ze antropologia powstala jako nauka 0 charakterze naturalistyeznym, to przekroczyla granice wiedzy przyrodniczej. Zmusily ja do tego ambicje bycia wiedza calosciowa 0 czlowieku, pozajego anatomia i fizjologia zajmujaca sie zachowaniem jednostek i dzialaniem zbiorowosci, W tamtym okresie wielu uczonych z powodzeniem laczylo naturalistyczna antropologie z etnografia (Iu b etnologia) a wiec nauka o obyczajach i kulturze. Samo pojecie kultury stanowilo narzedzie,

53 Np. R. Benedict, The Chrysanthemum and the Sword, Boston 1946, G. GOfer, The American People. New York 1948 oraz tenze, The Chinese, "Psychiatry" 1948, nr 9. Prace te byly m.in. efektern zainteresowania antropologow psychologia wojny.

54 Takie badania byly udzialern R. Firtha, M. Mead, R. Redfielda i O. Lewisa. 55 Zob. W. 1. Burszta, op. cii., s. 56-57.

28

Rozdzial J

---------- ------------------------

dzieki ktoremu mozna bylo porzadkowac czynnosci, obiekty czy elementy kultury w "schematy rozwojowe" lub "krygi kulturowe". Byl to czas dominacji antropologii historyczno-por6wnawczej realizowanej zarowno przez ewolucjonistow, jak i przedstawicicli roznych szkol kulturowo-historycznych i czas poznawczego "mierzenia sie" z kulturowit odmiennoscia, Tylko w warstwie deklaratywnej pojecie kultury mialo charakter czysto opisowy, gdyz przez caly wspomniany okres bylo scisle zwiazane z idea "ostatecznego celu przyrody'?".

W etapie drugim, relatywistycznym, w tlumaczeniu roznic kulturowych, pojecie ewolucji zastapiono pojeciem kultury. Etap ten charakteryzuje sir; konkurujacymi ze soba odmiennymi teoriami kultury, z ktorych kazda ma ambicje, by oddac bogactwo sposobow zycia i potege kultury w roznicowaniu obyczajow, stylow, praktyk i form. Holistyczny charakter wszelkich definicji kultury istniejacych w tym czasie oraz ogolny i uniwersalny charakter samego pojecia pozwolil antropologom przelozyc idee k ultury na wielosc kultur i snuc "opowiese ° kulturowym zroznicowaniu swiata ludzkiej intencjollalnosci"57. Nie oznacza to wcale zerwania lacznosci z nauka ° biologicznych cechach somatycznych typow lud zkich , a raczej zmiane w sposobach interprctacji. Antropologia kulturowa XX wieku porzucila biologiczne wyjasnienia zjawisk spoleczno-kulturowych, a roznice tlumaczono odmiennoscia kulturowej tradycji i odmiennymi mozliwosciami, W tym czasie zrodzilo sir; w obrebie dyscypliny krytyczne nastawienic do wszelkich teorii, ktore rozw6j kultury oraz cech przyrodniczych jed nostek i grup warunkowaly rasa lub istnieniem odrebnosci psychicznej spolecznosci przedliterackich, przed pismiennych 5 8.

Trzeci i ostatni etap, w ktorym antropologia znajduje sie obecnie, bywa roznie nazywany. Dla niektor ych jest to okres kryzysu metanarracji, dla innych okres antropologii postmodernistyeznej, krytycznej lub refleksyjnej 59. Niewatpliwie wspolczesna antropologia daleka jest od

56 Ibid., s. 56. 51 Ibid., s. 57.

s s 0 specyfice umyslowosci pierwotnej i pierwotnym sposobie myslenia, ktore 54 oparte na prawie partycypacji, czyli na przypadkowej asocjacji idei, a wive maja charakter prelogiczny, tzn. nie posluguja si~ zwiazkiern przyczynowym, pisa! L. Levy-Bruhl. 0 tej i innych koncepcjach zob. K. Birkct-Smith, Sciezki kultury , Warszawa 1974, s. 38-77.

'9 Zob. W . .I. Burszta, Wymiary antropologicznego poznonia kultury, Poznan 19\12 oraz id., Czytanie kultury, Piec szkicow, Lodz 1\196.

Antropologia kullurowa jako nauka

jednolitosci. Zderzenie procesow globalizacji i homogenizaeji z tradycja i zaehowaniem lokalnego charakteru kultury zmuszaja wspolczesna refleksjy antropologiczna do wypracowania takiego ujecia k ultury, ktare oddawaloby istniejace napiecia i zlozonosc zachodzacych proccsow. Trudno, aby w takiej sytuacji powstal system teoretyczny ezy teorie kultury 0 zwartyrn charakterze. Trudno tez, by antropologia poprzestala na zajmowaniu sir; trwaloscia wzorcow kulturowyeh. Swoja dornena czyni raczej transformacje i zmiennosc procesow i wzorcow kulturowych, a wiec zjawiska dominujace we wspolczesnym swiecie.

Aby ukazac drogi rozwoju antropologii kulturowej, mozna tez zarysowac glowne tendcncje i najbardziej wplywowe kierunki. Wtedy tych etap6w bedzie zdecydowanie wiecej, Ok res formowania sir; nauki jake odrebnej dyscypliny przypadajacy na druga polowe XlX wieku to panowanie ewolucjonizmu. Pierwsza dekada XX wieku przynosi zmiany. W Niemczech pojawia wowczas sie szkola kulturowo-historyczna, a w Stanach Zjednoczonych kroluje historyzm. Kolejny przelom okresla sie umownie na rok 1922, kiedy ukazaly sir; dziela elementarne dla funkcjonalizmu, ktory zdominowal zwlaszcza brytyjska antropologiy60. Lata 1930-1960 charakteryzuja sie amerykanskim eklektyzmem oraz poczatkami "ekologii kulturowej" i zainteresowaniem procesami akulturacji?". Kolejny okres przynosi zwrot w kierunku psychologicznych procesow poznania jednostek, skutkiem ezego przez nastepne 20 lat, tzn. do 1980 roku, zarowno w Stanach Zjednoczonych, jak i w Wielkiej Brytanii panuje antropologia kognitywna. Lata szescdziesiate i siedemdziesiate byly okresem ogromnej popularnosci strukturalizmu. Na bazie badan zwiazanych z "ekologiq kulturowa" pozostaje takze nowy kierunek zwany "matcrializmem kulturowym " alba inaezej neoewolucjonizmem. W tym czasie doszlo nawet do konfrontacji ekspansywnego materializmu kulturowego i historyeznego ze strukturalizmern , ktora charakteryzowaly zajadle spory i wzajemne etykietowanicv-. Strony tej konfrontacji wytykaly, sobie badz to wulgarny materializm, badz wulgarny idealizm. 1. Friedman nazywa ten okres

60 Mam tu na mysli ksiazke A. R. Radcliffe-Browna, Wyspiarze Andamanscy j B. Malinowskiego, Argonauci Zachodniego Pacyfiku.

61 Ameryk anski eklektyzm zaznaczyl sie glownic w szk ole "kultury i osobowosci", 62 Zob. M. Harris, Cultural Materialism. The Struggle for a Science of Culture, New York 1979.

30

Rozdziall

"eksplozj,! hiperintelektualizrnu'l" '. Okres nastepny to okres panowania w humanistycc i antropologii postmodernizmu i eksplanacyjna rola antropologii w pytaniach filozoficznych, Nurt postmodernistyczny w antropologii odznacza si~ niejednolitoscia?". W tym czasie sami antropologowie czesto mowia 0 kryzysie dyscypliny, pozbawionej wielkich nazwisk wyznaczajacych drcge rozwoju teoretycznego">. Niektorzy podwazaja jej usytuowanie w obszarze nauk spolecznych widzac w tY111 bariere rozwojowa,

Zadanie antropologii polega na usuwaniu barier intelektualnych, kt6re obecnie oddzielaja humanistyke od nauk przyrodniczych. Eksperyment, kt6ry zostal zapoczatkowany wczesniej w tym stulcciu -- jak latwo dostrzec - zawi6d! na calej Iinii, od poczatku kulejac zarowno z powodu jego lrwa!ego uwiklania w pozytywistyczny program dawno zarzucony przez tzw. twarde dyscypJiny nauki, jak i niernozliwe do uzgodnicnia epistemologiczne spory d otyczace samej mozliwosci naukowego badania form zycia Iudzkicgo?". [ ... J jesl: brytyjska amropologia bedzie nadal sama siebic Iokowac na obszarze nauk spolecznych, w takiej ich postaci, to wowczas nie uda sie jcj wejsc szczesliwie w stulecie nastepne>".

Transformacja antropologii bywa przedstawiana tez jako droga formowania sie obiektywnej postawy wobcc "obcosci", "innosci" i "egzotycznosci" czyli jako zmaganie mysli antropologicznej oraz mysli spolecznej z pierwiastkami entrocentryzmu'". Wedlug M. Buchowskiego ksztalt antropologii wiaze sie ze zjawiskiem przcchodzenia przcz kilka etapow doswiadczania roznorodnosci kulturowcj?". Potoczne doswiadczenie odrebnosci wlasnej grupy, ktore charakteryzowalo sie etnocentryzmcm i postrzeganicm innych jako gorszych i nizej stojacych

6.1 Zob. J. Friedman, Beyond Otherness Or the Spectacularization of Anthropology, "Telo( 1987, nr 71.

(~4)Zob. M. Buchowski (red.), Amerykanska antropologia postmodernistyczna, Warszawa 1999.

'0'': Do aktualnych kierunkow czy poszukiwan zaliczyc mozna np. "antropologi~ jako krytyke kulturowa" lub "anlropologiy interpretacyjna". Zob. C. Goertz, Local Knowledge, New York 1983.

66 T. Ingold, Editorial, "Man" 1992, nr 27.

67 K. Hart, Swimming into the Human Current, "Cambridge Anthropology" 1999, nr

14.

68 Zob. M. Kernpny, Antropologia bez dogma/ow, teoria spoleczna bez iluzji, Warszawa 1994, s. 50.

69 M. Buchowski, Etnocentryzm - europocentryzm - socjocentryzm, [w:J T. Karwicka (red.), Metodologiczne problemy wspolczesnych bodat: nad kulturq i tradycjq, Torun 1991, s. 57.

Anlropologia kulturowa jako nauka

31

pod kazdym wzgledem, wyznaczylo poczatek drogi. Potern, to potoczne doswiadczenie, ubrano w skodyfikowany i systematyczny opis faktow i ich wyjasnienie przez pryzrnat wlasnej kultury. Swiadomosc natury problernu, swiadornosc niebezpieczenstw zwiazanych z nauka, kt6ra powinna konstruowac wiedze 0 innych kulturach w taki sposob, by wartosci swoiste dla kultury badanej zostaly uchwycone, zakonczyla historie zrnagan z etnocentryzrncm, a wlasciwie z roznymi jego postaciarni, Na te ceche europejskiej kultury, kt6ra jest zdolna do kwestionowania samej siebie wskazuje L. Kolakowski w nastepujacych slowach:

Ta umiejetnosc kwcstionowania si" urniejctnosc wyzbycia sie - [ ... j-pewnoSci siebie, samozadowolenia, lezy u zrodel Europy jako sill' duchowcj; zrodzil sie wysilek lamania wlasnego etnoccnrrycznego zamkniecia?".

N auki pokrewne. Antropologia a socjologia

Jako nauki najblizsze antropologii wymienia sie najczesciej socjoIogie i psychologic. Decyduja ° tym przede wszystkim przedmioty, metody badan, uzywanie wspolnych pojec i co trzeba podkreslic, wspolne zaplecze filozoficznc. Wplywow L. Levy-Bruhla, S. Freuda czy szkoly socjologizmu E. Durkheima nie sposob przecenic, Powszechnie dostrzegane S,! rowniez bliskie zwiazki z ekonomia, z naukami politycznymi i jezykoznawstwem, a poprzez kontakt z antropologia fizyczna takze z anatomia, fizyka, genetyka i etologia 71.

Zwiazki antropologii z historia oraz naukarni historycznymi, takirni, jak: historia literatury, historia sztuki czy muzykologia, dostrzec mozna w podejsciu badawczym. Co prawda antropologow w mnicjszym stopniu niz historykow interesuje zgodne z chronologia odtwarzanie dziej6w, to jednak w trakcie rozwoju dyscypliny dcchodzilo do rekonstruowania przeszlosci przy uzyciu metod wlasciwych dla historii,

70 L. Kolakowski, Cywllizacja na lawie oskarzonych, Warszawa 1990, s. 15.

Odmiennego zdania jest Derrida, twierdzac, ze korzystajac z tradycyjnych kategorii, anlropologia konstytuowala przez dylernaty mysli europejskiej, od ktorych chce sie uwolnic, pozostaje nauka par excel/ance europejska i dlatego uwiklana w etnocentryzrn. J. Derrida, Struktura, znak i gra II' dyskursie nauk humanistycznych, "Pami,lnik Literacki" 1986, nr 2.

" Zob. B. Olszcwska-Dyoniziak, Czlowiek - Kultura - Osobowosc ... , s. 26-28.

32

Rozdzial l

Za przyklad mega posluzyc badania zasiegow roznych elementow kultury, przy ktorych poslugiwano sie niezbednymi metodami i technikami bedacymi domena historykow, Wed lug S. F. Nadia antropologia jest w takim sarnym stopniu historia, jak sa nia astronomia, biologia ezy geografia i to tylko wtedy, gdy jej badania dotycza usytuowanych konkretnie w przestrzeni i ezasie faktow, ktore byly nastepstwem okreslonych sekwencji zdarzen 72.

Opinie na temat relacji miedzy antropologia a socjologia Set zroznicowane, jednak dominuje przekonanie 0 ich zasadniczej bliskosci? 3. ,,[ ... J sfery wspolnoty i oddzialywania wzajemnego [ ... J staja sie [ ... J doniosle zawsze wtedy, gdy przedstawiciele kt6rejkolwiek z tych nauk nie ograniczaja swoich ambicji do gromadzenia i powierzchownego porzadkowania danych. Kazda proba zbudowania ogolnej teorii czyni antropologa socjologiem, a socjologa antropologiem, poniewaz zasadnicze dylematy teoretyczne tych dwoch nauk byly i S4 takie same"?".

Problematyka, wspolne zalozenia i zainteresowania, drogi rozwoju pozwalaja niektorym utozsamiac obie dyscypliny, co ilustruja slowa A. Giddensa: ,,[ ... J jesli nawet istnialy niegdys pewne intelektualne racje by oddzielac socjologie od antropologii, to obecnie zniknely one z pewnoscia"? 5. U czeni sklonni 84 rowniez traktowac jedna z d yscyplin jako dzial drugiej alba przyznaja im calkowita odrebnosc potwierdzona - ich zdaniem - odmienna historia, a co wazniejsze, odmiennym zapleczem teorctycznym i roznymi proccdurami badawczymi. Dla przedstawicieli brytyjskiego funkejonalizmu antropologiajest poddyscyplina socjologii ze wzgledu na badania porownawcze i szeroki zakres socjologii, a nie, jak w antropologii, ograniczenie przedmiotowe wylacznie do prymitywnych spoleczenstw?", Z kolei ci uczeni, ktorzy dostrzegaja w ramach antropologii i poprzez te dyscypline rnozliwosci integracyjne calej humanistyki, podkreslaja jej nadrzedna role wobec socjologii.

"12 S. F. Nadel, The Foundations of Social Anthropology, London 1953.

73 Problem relacji socjologii z dyseyplinami pokrewnymi nie interesowal specjalnie samyeh socjologow, zob. A. Kwilecki, K. Doktor (red.), Stan i perspektywy socjologii polskiej, Warszawa 1988.

74 J. Szacki, Historic myHi socjaiogiczne] Warszawa 1981, cz. 2, S. 669-670, pOL l. Krzeminski, Antropologia a socjologia (IV poszukiwaniu modelu IV integracji nauk: spolecznych ) , "Studia Socjologiczne" 1976, nr 1.

15 A. Giddens, Social Theory and Modern Sociology, Cambridge 1987, S. 38. 76 Reprezentantem takicj postawy byl np. A. R. Radc!iITe-Brown.

Anlropologia kultur owa jako nauka

-------------------

33

Bez wzgledu na brak zgody w kwestii statusu tych nauk latwo zauwazyc, ze wiele znanych nazwisk nalezy do historii obydwu. H. L. Morgan, H. Spencer, E. Durkheim czy B. Malinowski to tylko nieliczni sposrod tych, ktorzy mieli na siebie wplyw zarowno teoretyczny, jak i w zakresie technik i metod badawczych?",

Podejscie antropologiczne wystepuje takze w pracach polskich uczonych, do ktorych naleza rniedzy innymi L. Krzywicki, S. Czarnowski, 1. St. Bystron, F. Znaniecki oraz pozniej St. Ossowski, .I. Chalasinski i K. Dobrowolski?". .Dyrektywe nawiazywania do metodologicznych parad ygmat6w antropologii" stosowali przedstawiciele socjologii kultury i socjologizujacy kulturoznawcy, np. A. Kloskowska, M. Czerwinski czy

A. Tyszka79.

Zdarza sie, ze sami socjologowie dostrzegaja przydatnosc antropologii. Szybko zmieniajaca sie rzeczywistosc i proby uchwycenia tych zmian w swiadomosci spolecznej wymagaja wrecz zblizenia obu dyscyplin i realizacji zadan tzw, "antropologii chwili". Czesto jednak socjologowie do takicj wspolpracy odnosza sie z rezerwa ze wzgledu na przekonanie, iz cecha antropologii, w przeciwienstwie do socjologii, nie jest zainteresowanie zmiana lecz kontynuacja?".

Przy tematach pionierskich, Iepiej osadzonych na gruncie antropologii niz socjoJogii, perspektywa antropologiczna daje socjologom szanse osadzenia swoich prac w teorii, nie pozostawiajac ich w teoretycznej prM.niHI. Mozna wymienic wiele takich obszarow tematycznych, przy ktorych wzbcgacenie analizy 0 kwestie antropologicznc poprawia wyraznie jej jakosc, np.:

1) problem podzialu rzeczywistosci spolecznej na sfere prywatna i publiczna,

2) problem zawezenia czasu i przestrzeni spolecznej do swiata prywatnego,

" Zob. J. Lutynsk i, Antropologiczna monogrofiaJerenowa i badania spoleczno-kulturowych przeobrazcn IV Polsce wspolczesnej, "Przegl'!d Socjolcgiczny" 1961,1. 15. 7B Hyl to kulluralislyczny nurt polsk iej socjologii.

19 Zob. A. Tyszka, lnteresv i idealy kultury , struk tura spoleczenstwa i udzial IV kulturze, Warszawa 1987, S. 34.

'0 Zob. Z. Sok olewicz, Etnologiczne badania podsiawowe a krytyka spoleczna, [w:] Z. Jasiewicz (rcd.), Funkcje spoleczne etnologii, Poznan 1979, S. 17 oraz por.L F. Brandel, Historic i trwanie, Warszawa 1971.

81 Przykladem przydatnosci teorelycznej Sf! prace M. i St. Ossowskich.

3) zagadnienie roli wiezi i struktur nieformalnych">.

Miedzy antropologia i socjologia dokonuje sic integraeja w konkretnych subdyscyplinach, tzn. soejologii kultury, etnomedycynie, antropologii miasta. Natomiast w ogolniejszym wymiarze trudniej odnalezc punkty styczne, poniewaz istnieja zasadnicze rozbieznosci w ieh zainteresowaniaeh. Antropologowie wrecz zarzucaja soejologom pomijanie kulturowego wymiaru zycia spolecznego i eliminacje z poJa widzenia prob1ematyki obyezaju, tradycji, relaeji ludzkich lub odsuwanie ich na dalszy plan jako tematow drugorzednych, Puste miejsce wypelnia polityka i gospodarka, zagadnienia kryzysu i konfliktu oraz relaeje ludzi ze swiatem instytueji. Z tej racji i z racji samoograniczenia siy soejologii do wspolczesnosci, uzyskuje ona "obraz [ ... J nie tylko w sposob istotny niepelny, bo pozbawiony bardzo istotnego wymiaru zycia spolecznego, jakim jest sfera kultury, ale i w pewien sposob znieksztalcony' '8 3 .

Socjologowie bro1114 sie przed zarzutami i podkreslaja znaczenie swojej dyseypliny w obrebie nauk humanistyeznych, chociaz bowiem nie rozwiazuje ona wszystkich problem ow, to jest czyms wiycej, niz tylko jedna z wielu dyscyplin wiedzy. "J ak teologia w sredniowieczu, filozofia w XVII wieku i ekonomia w XVIII wieku, tak socjologia w naszych czasach jest dyscyplina, wokol ktorej skupia sie caly poglad na swiat naszego wieku'P". Slowom tym przeciwstawic mozna inne, wedlug ktorych antropologia rowniez "dalcka jest od ograniczenia sie do roli jcdncj z wiclu nauk spolecznych i humanistycznych" i nalezy ja raczej traktowac jako uogolnienie badan nad czlowiekiem , jako nauke, ktora "wmizcrnych nieuzytkach, zostawionych pod drzwiami innych dyscyplin, znalazla glowny klucz do tajcmnicy czlowieka" s.

Traktujac czlowieka jako integralna calosc antropologia odd ala grozbe izolacji wiedzy roznych nauk szczegolowych. Przyczyny jcj integrujacego charakteru wiaza sie z historia dyscypliny, jej pierwotnym przedmiotcm badan i sposobem badan kultur '". Antropologia powstala

82 Liczne tematv wvmicnia E. Tarkowska, lob. Wspolczesna antropologia polska wobec antropologii kU/I~rowej. cz yli perspektywy i ograniczenia antropologii Polski wspolczesnej, [w:] Socjologia a antropologia ... , s. 20-22.

83 E. Tark owska, H~)p6iczesna antropologia polska ... , s. 17. Por. P. Spiewak,

Socjologla i "Solidarno.i(;", "Res Publica" I ')XX, nr 5.

8. A. Hauser, Fiiozofta historii sztuki, Warszawa 1970, s. 27.

85 G. Picon, Panorama mysli wspolczesnej, Paryz 1960, s. 183-185.

• 6 Takie przyczyny wymienia, np. E. Nowicka, zob. Swiat czlowieka ... , S. 35-36.

Anlropologia kullufow_a_:J_:·a_ko_n_au_k_a 3_5

stosunkowo pozno w porownaniu z innymi naukami zajmujacymi sie czlowiekiem. Musiala wiec wkroczyc na tereny juz zajete przez histone, biologic czy archeologie. Z tak "zagarni~tych" Iragmentow uksztaltow ala sie spccyficzna dla antropologii calosciowa wizja zycia czlowieka jako istoty kulturowej, a specyficzna ze wzgledu na sposob stawiania problemow oraz podejscic badawcze?". Z kolei spoleczenstwa slabo dotad znane, z badan ktorych wyrosla, budzily szerokie zainteresowanie, a kazdy punkt widzcnia byl wazny i godzien uwagi, Stad bye moze wynikala poczatkowa powierzchownosc refleksji badawczej, ale takze jej wielokierunkowosc i ambitna proba uchwycenia wszelkich cech zroznicowania kulturowego. Natomiast niewielkie rozrniary tych spoleczenstw i ich prostota um ozli wialy jednemu czlowiekowi szeroka perspektywe badan, w ktorych lacza sie trzy elementy: czlowiek, kultura, spoleczenstwo.

Przypisana antropologii rola wszechnauki 0 czlowieku, nauki dazacej do uehwyccnia istoty jego natury, stanowi 0 jcj zdecydowanej odrebnosci od innyeh nauk spolecznych. W opiniach jednych badaczy decyduje to 0 jej sile, w opiniach innych swiadczy 0 jej slabosci. Calosciowa analiza relacji pomiedzy antropologia a socjologia wskazuje na istnienie wiekszej liczby podobienstw niz roznic miedzy nimi i to zarowno w warstwie zalozen mctodologicznych, modeli pojeciowych, jak i w warstwie teoretycznej'". Natomiast proba dotarcia do uchwycenia istoty natury ludzkiej poprzcz "fragmentaryzacj« uniwersum ludzkiego swiata" i inne kultury, zwrocila uwage na problemy dotyczace natury wiedzy antropologicznej,

Z jednej strony jest to dylemat cpistcmologiczny, jak pogodzic teze 0 jednosci natury Judzkiej [ ... J z obserwowana roznorodnoscia jej partykularnych przejawow, [ ... J. Zdrugiej strony, dylemat metodologiczny - czy antropologia powinna nasladowac wzor metody naukowej slosowanej przez nauki przyrodnicze ezy [ ... J poslugiwac sie metodologia zaczerpnieta od nauk humanisiycznych - owocowal niekiedy w traktowaniu jej jako swoistej Grenzwissenschoftr",

Komplementarne i pelnoprawne z holistycznymi sa historyczne i porownawcze podejscia badawcze i wszystkie trzy stanowia wyroznik

" Ibid., s. 16, 54.

as W Iitcraturze polskiej pisza 0 tym I. Krzeminski, A. Tyszka, E. Tarkowska oraz

M. Buchowski i M. Kempny .

89 M. Kernpny, Antropologia bez dogmatow ... , S. 13.

36

Rozdzial I

metodologiczny antropologii. E. Nowicka wskazujac na odrebnosc dyscypliny, przywoluje obok przedmiotu i metod, a wiec elementow konkretnych i wymicrnych "niewymierny zespol odrebnosci", bardziej "roznicc stopnia niz roznice jakosciowe", to, co jej zdaniem stanowi o kolorycie antropologii, 0 jcj ur oku, co jest zwiazane z pierwszym i tradycyjnym przedmiotem badan - spoleczcnstwem pierwotnym?". Oczywiscic podjecie po II wojnie swiatowej problematyki przemian kulturowych i rozszerzenie zakresu przedmiotowego 0 spoleczenstwa nowoczesne spowodowalo infiltracje zalozen ekonomii, politologii oraz socjologii do antropologii. W konsekwencji pojawil sie problem delimitacji zakresow zwlaszcza antropologii i socjologii. Jednak "to, co etnologowie zwykli byli uwazac za infiltracje socjologii do etnologii, w opiniach socjologow stanowi typowo antropologiczne podejscie'". Niewatpliwie jest nim etniczna perspektywa, ktora w przeciwienstwie do socjologicznej, stara sie przezwyciezyc wlasne kategorie rozumowe i wczuc sie w charakter badanej kultury, perspektywa okreslana jako "tchnienie relatywizmu kulturowegc"?".

90 E. Nowicka, op. cit., s. 16, 54. ,,[ ... ] anlropologia nie istniejejako odrebna calosc tak jak fizyka. Istnieje jako pewien grunt spotk an ludzi zainteresowanych problemami czlowieka't.jako grunt, na ktorym spotykaja sie: homo sapiens, homo faber, homo politikus, homo aeconomicus, animal symboliam czy homo creator ito spotkanie stanowi swiadectwo jej rozleglosci i wieloaspektowosci, zob. P. Chmielewski, Kultura i ewolucja, Warszawa 1988, s. 1 L

91 B. Olszewska-Dyoniziak , Antropologia kulturowa i socjologia ... , s. 63.

92 Ibidem.

Rozdzial II

Ewolucjonisci i ewolucyjne schematy rozwojowe

Ewolucjonizm mozna ogolnie okreslic jake orientacje teoretyczna, ktorej podstawowym paradygmatem teorii kultury jest koncepcja ewolucji kulturowej. Ewolucja stano wi zrodlo zmiennosci kultury ludzkiej i powoduje rozwoj od form prostych do zlozonych, od najwczesniejszych form towarzyszacych hominizacji az do czasow wspolczesnych, a wiec zaklada nieustanny postep, Dociekania ewolucjonist6w koncentrowaly sie wokol regul ewolucji dotyczacych:

a) calosci kultury ludzkicj,

b) pojedynczych kultur,

c) regionow kulturowych,

d) poszczegolnych instytucji, sfer i elementow kultury.

Okresem niepodzielnego panowania ewolucjonizmu, wrecz jego triurnfu, byly lata 1860-1890, ktore czcsto utozsamia sir; z powstaniem antropologii jako nauki. W swietle nowych badan nad poczatkami dyscypliny takie stwierdzenia budza watpliwosci, jednak dla wielu druga polowa XIX wieku pozostaje okresem "konstruktywnym" dla rozwoju antropologii 1.

Ten pierwszy, w pelni skrystalizowany kierunek antropologiczny cechuje sie wyraznym obliczem teoriotw6rczym i syntetycznym-. Mieszaninie faktow i zjawisk opisywanych przez podroznikow, misjonarzy, zolnierzy i administratorow nadaje porzadek i systematyzuje je wedlug jedncj okreslonej zasady i rnetody". Wyjasnienie owczesnych form

I Zob. P. Chmielewski, Kultura i ewolucja, Warszawa 1988, s. 18.

Z Ewolucjonizrn byl systernem teoretycznym i swiatopcgladowym, ktory w XIX wieku dominowal takze w filozofii, psychologii, socjologii i naukach przyrodniczych.

3 Zob. M.l. Herskovits, A Genealogy a/Ethnological Theory, [w:] Context and Meaning in Cultural Anthropology, New York 1965, s. 407-40R, podaje za P. Chmielewski, op . cit., s. 19.

38

Rozdzial II

spoleczenstwa europejskiego i przedstawienie ewolucji kultury od poczatkow bytu spolecznego do stadium dziewietnastowieczne] Europy przez penetracje calej historii czlowieka bylo glownyrn zadaniem ewolucjonizmu. Poslugujac sie koncepcjami ewolucji i postepu badacze staraja sie zbudowac naukowa historic spoleczenstwa i kultury. Ich celem staje sie odkrycie praw, ktore rzadza ewolucja rzeczywistosci kulturowo-spolecznej w wymiarze makroewolucyjnyrn, czyli ogolnoludzkim i w wymiarze mikroewolucyjnym, tzn. etniczno-partykularnym+. Kwestia liczby drag cwolucji, sekwcncji ewolucji, jej pomiaru oraz kryteria postepu, problem regrcsu i ciaglego lub skokowego rozwoju naleza do zasadniczych zagadnien ewolucjonizmu. Natomiast najbardziej eksploatowane wowczas tematy dotyczyly malzenstwa i rodziny (typologii system ow pokrewienstwa, pierwotnego promiskuityzmu, egzo- i endogamii, form dziedziczenia, struktury rodowej), religii (zwiazkow miedzy wierzcniami a regulami zycia spolecznego oraz magii) i podstawowych form zycia cywilizowanego, czyli miasta i panstwa.

Dzieje kultury wedlug ewolucjonizmu stanowia "powszechny proces rozwoju oparty na immanentnych prawach rozwojowych, dzieki ktorym rozwoj poszczegolnych elementow kulturowych i calych kuItur u wszystkich ludow dokonuje sie w okreslonych szeregach rozwojowych; rozwoj ten jest uniIinearny (jednokierunkowy), graduaIny (stopniowe, powoIne zmiany) i progresywny (od form nizszych do wyzszych, od prostych do zlozonych, od nieuporzadkowanych do uporzadkowanych), a wiec od pierwotnej dzikosci i barbarzynstwa do wysoko rozwinietych form cywilizacyjnych; w progresywnosci rozwoju ujawnia siy podstawowy miernik czasu, sluzacy do ustalania czasowego i przyczynowego nastepstwa zdarzen (starsze jest to, co proste i nizsze)">. Dla zwolennikow materialistycznego ewolucjonizmu kulturowego, rozwoj

4 Zob. Slownik etnologiczny. Terminy ogolne, red. Z. Staszczak, Warszawa-Poznan 1987, s. 116.

5 Encyklopedia katolick:a, Lublin 1983, l. 4, s. 1455. W cytowanym fragmencie pojawia sie wsrod cech charakteryzujacych zmiane immanentnosc, Dla R. Nisbeta jcst to jedna z szesciu charakterystyk zmiany (naluralna, kierunkowa, immanentna, ciagla, konieczna, wynikajaca z jednolitych przyczyn), podczas gdy R. Caneiro zalicza ja do sformulowan, ktore zanikaly wraz z rozwojem teorii ewolucyjnych, gdy przewage zdobywaly poglady 0 ewolucjijako reakcji na warunki zewnetrzne, zob. P. Chmielewski, op. cit., s. 25, por. J. Szacki, Hist oria mysli socjologicznej cz. I, Warszawa 1981, s. 298-299 i 310.

Ewolucjonisci i ewolucyjne schemat)' rozwojowe

-----------------

39

ludzkosci uwarunkowany byl stosunkami ekonomicznyrni (L. H. Morgan, A. Smith, K. Marks, K. Bucher, F. Engels), natomiast dla zwolennikow spirytuaIistycznego ewolucjonizmu - rozwojern umyslu ludzkiego orazjego wytwor6w duchowych (J. A. Condorcct, A. Comte). Te roznice nie sa jedynymi roznicami w obrebie ewolucjonizmu, poniewaz kierunek ten nie byl homogeniczny teoretycznie i przechodzil rozne etapy,

Do glownych faz rozwojowych ewolucjonizmu zalicza sie:

1) teoretyczny progresywizm,

2) klasyczny ewolucjonizm schematyczny,

3) neoewolucjonizm.

Pierwszy okres mial charakter prekursorski i przypadl na wiek XVlll i pierwsza polowe XIX wieku, Poprzedzal powstanie dojrzalego ewolucjonizmu i pozostawal pod wplywem owczesnego klimatu intelektualnego. W tym samym czasie rcdza sie podstawy przyszlych nauk spolecznych i wi,!zq silt one z ide", ewoIucji w osiemnastowiecznej filozofii historii naturaInej, z koncepcja postepu linearnego oraz koncepcja praw naturaInych rzadzacych swiatem kultury.

Znaczna role w wyksztalceniu sie idei postepu zawierajacej slady teleoIogizmu i finaIizmu odegrali miedzy innymi tacy filozofowie jak: G. Vico, Ch. L. Montesquieu, Voltaire, D. Hume, J. A. Condorcet, A. Ferguson". Badania przyrodnikow J. B. A. Lamarcha, R. Virchowa, A. R. Wallace'a oraz T. H. Huxleya i Ch. Darwina wywarly duzy wplyw na podstawy ewolucjonizmu, podobnie jak Iinneuszowska systematyczna klasyfikacja biozoologiczna, stratyfikacja geologiczna czy filologiczno-folklorystyczne rozwazania porownawcze nad starozytnymi kulturami i jezykami, Jednak nieporozumieniem byloby doszukiwanie sie bezposredniego wplywu teorii ewolucji biologicznej Darwina na ewolucjonizm klasyczny, chociaz udzialu nauk przyrodniczych i darwinizmu w ksztaltowaniu pewnych rozwiazan teoretycznych nice mozna calkowicie negowac". W przeciwienstwie do FiBoasa i jego zwolcnnikow, ktorzy dokonywali biologizacji ewoIucjonizmu klasycznego, F. Teggart

• G. Vieo w wydanej w roku 1726 ksiazce Nauka nowa wylozyl swoja koncepcje rozwoju spolecznego, a w 1794 roku J. A. Condorcet w pracy Szkic obrazu postepu ducha ludzkiego paprzez dzieje przedstawil pryneypia teorii postepu spolecznego, ktory jest nieuchronny dzieki rozwojowi urnyslu ludzkiego.

7 Zob. K. J. Brozi, Anlropologia kulturowa. Wprowadzenie, l. 1, Zarys antropologii kulturowej, Lu blin 1992, s. 38.

40

Rozdzialll

traktuje ewolucjonizm biologiczny jak o swoista pochodna ewolucjonizmu spoleczno-kulturowego. On i jego uczniowie akcentuja wplyw filozofii postepu na koncepcje biologiczne 0 ewolucjonistycznym zabarwieniu, a zwlaszcza na ewolucyjna teorie Ch, Darwina. "Latwiej wyprowadzic teorie Darwina z teorii spolecznej niz odwrotnie'". Mowiac 0 dominacji jego idei w biologii dziewietnastowiecznej bierze siy raczej pod uwagy faktograficzne udokumcntowanie przez Ch. Darwina ewolucji przyrodniczcj, a nic jcj wyjasnienie w kategoriach przyczyn i mechanizmow",

Zasadniczy okres rozwoj u ewol ucj onizm u przypadl na druga polowe XIX wieku. Novum klasycznego ewolucjonizmu schematycznego stanowila proba stworzenia jednolitego systemu teoretycznego. Mia! on spelniac jednoczesnie kilka Iunkcji: przedstawiac wizje dziejow ludzkich, bye uniwersalnym modelem przeksztalcania sie kultury i jej komplikacji organizacyjnej oraz stanowic metode, za: pornoca kt6rej mozna dokonywac rekonstrukcji kolejnych faz kulturowej transfermacji.

Do tworcow ewolucjonizmu klasycznego zalicza siy E. 13. Tylora, J.

F. McLennana, H. S. Maine'a, J. G. Frazera oraz J. Lubbocka i H. Spencera w Wielkiej Brytanii i L. H. Morgana w Stanach Zjednoczonych. Plejade tych czolowych ewolucjonistow uzupelniaja niemieccy przedstawiciele A. Bastian i J. J. Bachofen oraz Rosjanin M. M. Kowalewski 1 u. Ewolucjonizm klasyczny jake kierunek, kt6ry obejmowal regionalne i narodowe szkoly etnologiczne reprezentowany

" K. E. Bock, Theories of Progress and Evolution, [w:] Sociology and History, Theory and Research, London 1964, s. 36. Por. F. 1. Teggart, Theory of Processes of History, Berkeley 1941, s. 81. 0 relacjach teorii spoleczno-kulturowych i teorii ewolucyjnej Darwina pisze tez J. Szacki, zob. Hist oria my.iii ... , s. 297-298.

9 0 specyfice teorii Ch. Darwina zob. K. Petrusewicz, Osobnik, populacja, gatunek , Warszawa 1978; E. Mayr, Populacje, gatunki i ewolucja, Warszawa 1'174 a przede wszystk im K. Darwin, () powstawaniu gatunkow drogq doboru naturalnego czyli 0 utrzymaniu si€ doskonalszych ras IV walce 0 byt, Warszawa 1955 oraz id., 0 pochodzeniu czlowieka, Warszawa 1959.

10 Lista nazwisk nie jest wyczerpujaca i mozna ja uzupclnic wyrnieniajac jeszcze innych ewolucjonistow: W. R. Smith, E. Westerrnarck, zob. K. 1. Brozi, Antropologla kulturowa ... , s. 39 i por. B. Olszewska-Dyoniziak, Czlowiek - Kultura - Osobowosc. W,t?P do klasycznej antropologii kultury , Krakow 1991, s. 38.

41

Ewolucjonisci i ewolucyjne schemaly rozwojowc

__ --------------- -------------------

byl takze w polskiej etnografii przez J. Karlowicza, S. Ciszewski ego oraz

L. Krzywick.iego!".

Lata osiemdziesiate XIX wieku zapoczatkowaly fale krytyki ewolucjonizmu. Przyczyna antyewolucjonistycznej reakcji byly wyniki badan terenowych, zintcnsyfikowanych w tyrn czasie i nowe dane etnograficzne, ktore zachwialy wiare w uniwersalnosc cwolucyjnych ustalen i schematow, Wizje kultury stworzona przcz ewolucjonistow spotkala ostra krytyka za jej aprioryczne stwierdzenia, przed wczesne uogolnienia i mistyfikacje. Zaczely powstawac altcrnatywne kierunki interpretujace kulturc, W propozycjach teoretycznych ewolucjonizmu dostrzegano jednak elementy godnc kontynuacji, co sprzyjalo poszukiwaniom niekt6rych badaczy nowej formuly tego kierunku. W pierwszej polowie XX wieku, w latach trzydziestych i czterdziestych, ewolucjonizm klasyezny w zmodyfikowanej i uwspolczesnionej wersji powrocil jako neoewolucjonizm 12.

/_ Ewolucjonizm klasyczny mozna traktowac w kategoriach modelewych, laczac kilka glownych zalozen, ktore legly u podstaw tego systemu, Takie ujecie pozwala na przcdstawienie zarowno og61nej charakterystyki, jak i wskazuje istniejace w ramaeh kierunku ceehy swoiste, N ajczesciej wsrod podstawowych zalozen wymicnia sie: jednosc swiata, jednolitosc natury ludzkiej, odpowiedniosc praw albo prawidlowosc, zmicnnosc i cechy zmiany oraz PClstVP wraz zjego charakterystyka gcnetyzm i metode porownawczat+."]'

Zgodnie z teza zaczerpnieta od A. Coiiiie'a istnieje jednosc swiata przyrody i swiata Iudzkiego, a ponadto wiedza 0 tym takze charakteryzuje sie jednoscia, Kontynuujac ty mysl ewolucjonisci zakladali, ze rzeczywistosc ludzka, a wiec swiat, w ktorym zyje zarowno jednostka, jak i spoleczenstwo, podlega tym sarnym praworn, co swiat przyrody,

11 J. Karlowicz i S. Ciszewski stosowali zasady ewolucyjnej melody do. analizy kultury narodowej, natorniast L. Krzywicki zajmowal sie rozwojern spoleczenstw plcmiennych analizujac mechanizmy rozwoju spolecznego a nie nastepstwo form. Zob. Z. Sokolewicz, Szkoly i kierunki w etnografii polskie] (do 1939 r.), [w:] M. Terlecka (red.), Historia etnografii polskiej, Wroclaw 1973 oraz II. Holda-Roziewicz, Ludwik Krzywicki jako teoretyk: spoleczcnstw pierwotnych, Wroclaw 1976.

12 W polskiej etnologii odmiane neoewolucjonizmu stanowil cwolucjonizm krytyczny, ktorego tworca i autorern terminu by! K. Moszynski.

13 Por. 1. Szacki, op. cit., s. 298310 or az K. J. Brozi, s. 39,

42

Rozdzial II

a prawa nauki Sf! dwojakiego rodzaju: wspolwystepowania i nastepstwa oraz struk tury i funkcji 14.

Niezaleznie od rasy, epoki czy srodowiska natura Iudzka jest jednolita. Niezrnienne zasady funkcjonowania umyslu czlowieka powoduja, ze bez wzgledu na czas, miejsce i okolicznosci, zawsze i wszedzie wykazuje on takie same cechy. Jednak utozsamianie psychiki czlowieka pierwotnego i wspolczesnego byloby zbyt smialym krokiem, a ponadto przeczyloby zasadom ewolucji. Z drugiej strony koncepcja ta pozwalala oczekiwac, ze jednosc rodzaju ludzkiego i naturalna wynalazczosc czlowieka - podstawowy mechanizm rozwoju - w podobnych warunkach prowadzi do podobnyeh rezultatow-> .Idee i wytwory, pojawiajace sie we wszystkich kulturach w roznym czasie nazwano zasadniczymi (Elementargedanken) a zjawiska kulturowe wlasciwe tylko pojedynczym kulturom wtornym (Kulturgedanken)16.

Zjednosci natury ludzkiej wynika przechodzenie spoleczenstw przez analcgiczne stadia rozwojowe. U wszystkich ludow proces rozwojowy przebiega jednakowo, ale nierownomiernie zc wzgledu na ograniczenia srodowiskowe-"] Zr oznicowania kulturowe ludzkosci Sf! skutkiem tychze uwairrnKowan srodowiska.

Dzieki nierownomiemosci rozwoju przezytki, czyli niefunkcjonalne elementy starszej kultury, przelrwaly w mlodszej warstwie kulturowej, umozliwiajac rekonstrukcje minionych etapow rozwoju, co jest ostatecznym celem ewolucjonizmu kulturowego!".

W danej "calosci kulturowej" mega istniec nie tylko "przezytki", ktore sa swiadectwcm okresow minionych poprzedzajacych ksztalt obecnej kultury, ale takze "zal,!zki" zjawisk przyszlych, a wiec elementy zapowiadajace zmiane,

14 Zarowno E. B. Tyler, jak j H. Spencer by li wyrazicielami tych idei.

15 Wyjasnicnia uniwersalistyczne sa charakterystyczna tendencja dla idci ewolucjonistow.

16 Autorem lego podzialu i Iundamentalnej dla ewolucjonizmu tezy 0 psychicznej jednosci ludzi byl nierniecki etnolog A. Bastian, W dzielc Der Mensch in der Geschichte (1860) probowal wyjasnic przyczyny roznic kullurowych wskazujac na srodowisko. Mimo ze niezadowalajaca, byla to pierwsza powazna proba rozwiazania tego problcmu.

17 Nierownomierne tempo rozwoju rnoze dotyczyc zarowno roznych spoleczenstw jako calosci, jak i roznych (poszczegolnych) sektorow kultury, ale wzrasta ono wraz ze stopnicm cwolucyjncgo zaawansowania.

i s Encyklopedia katolicka .... s. 1455.

43

Ewolucjonisci i ewolucyjne schemaly rozwojowe

~~~~~-

Proces cwol ucji jest wszechobccny, nieustanny, a zmiany S,! tozsame z postepem. Okresy stagnacji nalezy uznac za stan wyjatkowy, za odstcpstwo od reguly, ktore wymaga wyjasnienia!". Idea ewolucji oparta na koncepcji postepu linearnego ezy wrecz unilinearnego oznaczala rozwoj kultur Iudzkich wzdluz tej samej linii rozwojowej obejmujacej rozne szczeble cwolucyjne kultury. Znakiem, a zarazem najistotnicjszym kryterium jej zaawansowania ewolucyjnego, byla komplikacja struktury kulturowej i wielosc wyodrebnionych w niej funkcji. o tym, ze kultura znajd uje sie na wyzszym szczeblu drabiny ewolucyjnej mogly swiadczyc: bogactwo i roznorodnosc elementow kultury materialnej (up. narzedzia) podzial pracy albo struktura spoleczna, wlasnosc i dziedziczenie itp.

Przyjmujac istnienie wspolnego dla calej ludzkosci kicrunku ewolucji globalnej rozne punkty wyznaczaly jej poczatck i koniec i roznie postrzcgano droge porniedzy nimi. Niekiedy byly to wyraznie oddzielonc etapy czy stadia, kiedy indziej ewolucja przybierala raczej ksztalt ciagow cywilizacyjnych, ktore szeregowaly spoleczenstwa wedlug stopnia ich zaawansowania ewolucyjnego>".

Mowiac ° ewolucji, odrzucano rnozliwosc wszelkich gwaltownych lub naglych zrnian, poniewaz ewolucja nie zna skokow, Wszystkie elementy lagodnie przechodza w swoje kolejne stadia i pomiedzy kazdym z nich istnieje nieskonczenie wiele mornentow posrednich-". Podstawowa role odgrywa zatem zasada ciaglosci, przez ktora nalezy rozumiec powiazanie sckwencji nastepujacych po sobie stadiow rozwoju. Kazdy etap moze bye zrozumialy tylko wtedy, gdy uwzgledniony zostanie stan poprzedzajacy go. ,,] edna zdarzenic jest zawsze dzieckiem drugiego". Poszczegolne etapy rozwoju zawieraja w sobie, uzywajac Arystotelesowskiego terminu, "potencj~" dalszej ewolucji. 1 ak napisal E. B. Tylor: ,,[ ... J linia ciagla od najnizszej dzikosci do najwyzszej cywilizacji nie jest zerwana w zadnym krytycznym punkcie'P". Wyjasniajac fakty kulturowe trzeba bylo, zgodnie z tymi slow ami, wskazac na fakty, ktore je poprzedzaly, W ten sposob mozna i nalezy siegac az do

19 H. J. S. Maine byl ewolucjonista dla ktorcgo postep byl wyjatkiem a regula stagnacja, co czasami usprawiedliwia si, wyborem miejsca badan, tzn. lndiarni.

20 Por. miedzy soba koncepcjc: A. Fergusona i L. H. Morgana a H. J. S. Maine'a i H. Spencera.

21 K. 1. Brozi, op. cit., s. 42- 22 Ibidem.

44

Rozdzial II

genezy zjawiska. Dla ewolucjonistow zatem dopiero okreslenie genezy zjawiska oznaczalo jego wyjasnienie i zamykalo proees badawezy. Utozsamiajac istote rzeczy z geneza za ostatcezny eel wszelkieh badan przyjmowali poszukiwanie genezy zjawisk kulturowych, a wiec poszukiwanie ieh poczatku.

Innym celem, dla niektorych ewolucjonistow takze zasadniczym, badan stale sie wyjasnienie korelacji zmian poszczegolnych elementow w zyciu kultury. Opierajac silt na zalozeniu, ze kultura stanowi pewna calosc, pewien "organizm", wnioskowali, iz zmiana jednego e1ementu w tej calosci implikuje zgodnie z prawem nastepstwa i wspolwystepowania kolejne zmiany w innych elementach,

Glownym narzedziem badawczym ewolucjonizmu byla metoda porownawcza, Zgodnic z przekonaniem, ktore leglo u jcj podstaw, ze informaeji 0 zjawiskach minionych dostareza wspolczesnosc, dla .Judow pierwotnych" kresem drogi ieh rozwoju ewolucyjnego bylo owczesne spoleczenstwo. Natomiast badania nad spoleczenstwami pierwotnymi stawaly sie w istocie badaniem przeszlosci spoleczenstw wspolczesnych i odkrywaniem uniwersalnych praw rozwoju spoleeznego i rozwoju kultury.

Wszyscy cwolucjonisci klasyczni [ ... ] na poziomie melody zgadzali sie, ii moglibysmy ustalic wczesne Iormy ludzkiej cywilizacji poprzez odwolanie sic do tego, okreslali "proslszymi" spoleczenstwami. To oni wlasnie ustanowili termin "prymitywne". W ich ukladzie odniesienia uzycie tego slowa jake r ownoznacznego terminowi pierwolne ukazywalo gleboki sens sernantyczny. Ludy te rozsianc na drodze postepu mialy dla nich nauk owa uzytecznosc jako przodkowie bardziej "zaawansowanych" cywilizacji23.

Na podstawie danyeh archeologicznych, etnologicznych i historycznych ewolucjonisci podejmowali proby rekonstrukcji dziejow, Poprzez zestawienie maksymalnej liczby przykladow z roznych kultur swiata, starali sie ewolucjonisci odtworzyc drcge juz przebyta przez kulture w procesie jej rozwoju. Metoda ta sluzyla tez do klasyfikaeji faktow kulturowych, ustalania ieh ehronologii oraz orzekania 0 wyzszosci badz nizszosci badanych elcmcntow kultury i calych kultur. Jednak "ustalenie jednego ciagu rozwojowego spoleczenstw rozmieszczonych w odmiennej przestrzeni i w roznym czasie, a takze sposob przelozcnia roznic przestrzcnnych na czasowe", w porownaniu z okresleniem

23 M. J. Herskovits, A Genealogy of Ethnological Theory ... , s. 407-40g.

Ewolucjonisci i ewolucyjne schematy rozwojowe

------------------~~--------~--------~--~----

4S

C1eneralnej stratyfikacji wielkich faz rozwoju ludzkosci nastreczalo ~woluejonistom duzo klopotu?". Trudnosci pojawialy sie rowniez wtedy, gdy probowano podawac wiek kultury, tzn. stwierdzic co jest wezesniejszc a co pozniejsze.

Wykorzystywanie materialu historycznego powoduje, ze czesto rraktuje sie ewolucjonizm jako kierunek historyezny, co wedlug znawcow jest nieporozumicniem-' 5. Przejawy zycia historyeznego, konkretnc fakty ezy wydarzenia historyezne nie zajmowaly uwagi przcdstawicie1i tego nurtu. Tworzyli oni raezej historie abstrakcyjna konstrukeje teoretyczne, ktore historic naturalna traktowaly apriorycznie.

Anlvhistoryzm ewolucjonistow polegal na tyrn, ze programowo rezygnowali oni z poznania pr ocesow spolecznych w ich konkretnosci, szukajac raczej jednego procesu wzorcowego [ .. .]. Ewolucjonistorn konkretne proccsy historyczne doslarczaly jedynie danych dla wlasciwej pracy badawczej nasta wionej na odkrycie ogolnych praw. [ ... ] Obchodzilo ich nie to, co sie rzeczywiscie zdarzylo, lecz to. co zdarzyloby sie, gdyby proces przebiegal w sposob niezaklocony, Nie starali sie wyjasniac poszczcgolnych Iaktow historycznych, ani tez zbadac, co bylo swoiste dla poszczegolnych krajow lub kregow kulturowvch. Dla wielu z nich nie istnialo w zwiazku z tyrn pojecic nar6d[ ... I; podstawowa kalegori~ byla - jak dla Iilozofow Oswiccenia ludzkosc?".

Na oblicze ewolucjonizmu klasycznego skladaja siy wiclkie ewolucyjne syntezy. Najbardziej reprezentaeyjne dla kicrunku sa teorie H. Spencera, E. B. Tylora i L. H. Morgana, ktorych wspolczcsnie okresla sie czesto mianem tytanow ewolucjonizmu?". Wyraznie jednak ewolucjonizm H. Spencera zorientowany biologicznie odroznia sie od kulturowo-historycznej orientacji E. B. Tylora i L. H. Morgana>". Zroznicowania teoretyczne ieh koncepcji zadecydowaly 0 rozwiazaniach dominujacych w ramach wspolczesnego ewolucjonizmu i dlatcgo warto uczynic je przedmiotcm odrebnej anaJizy.

24 K. J. Brozi, op, cit, s. 43.

25 Ibidem, S, 39 oraz B. Olszewska-Dyoniziak, Czlowiek - Kultura - OSObOlVOSC ... ,

s. 41.

26 J. Szacki, op, cit., s. 29X-299.

27 Miedzy innymi takie okreslcnic stosuje L. A. While i R. Caneiro.

2H Zob. J. Lutyriski, Ewolucjonizm IV einologii anglosaskicj a etnogrofia radziecka, l,odz 1956, s, 150-157.

46

Rozdzial II

Ewolucjunizm Herberta Spencera

H. Spencer (1820-1903) opar! swoj system filozoficzny na podstawie praw ewolucyjnych obowiazujacych w trzech sferach: w przyrodzie, w spoleczenstwie, we wszechswiecie-", Mamy zatem do czynienia z ewolucja organiczna, ponadorganiczna i nieorganiczna, ,,[ ... ] prawdziwa podstawa spenceryzmu jest doktryna ewolucyjna"?", Prawo ewolucji stanowi bowiem synteze wszystkich praw jako najogolniejsze prawo natury+".

Uniwersalny proces naturalny przebiegajacy od prostoty i nieuporzadkowania do zlozonosci i wysokiego uorganizowania wyprowadzony zostal z trzech zasad:

1) niezniszczalnosci rnaterii,

2) ciaglosci ruchu,

3) prawa zachowania sily.

Niezniszczalnosc materii oznacza niezniszczalnosc sily pochodzacej od materii oddzialujacej na czlowieka, Sila zwiazana jest takze z ruchem. Natomiast prawo zachowania sily mowi 0 ostatecznej przyczynie wszystkich zjawisk, ktorej czlowiek nie moze poznac, gdyz nie dysponuje takimi mozliwosciami. Istota bytu, prawdziwa istota swiat a pozostaje niepoznawalna i na tym implikowanym ontologicznie przeswiadczeniu H. Spencer oparl swoja teorie.

Uniwersalne prawo modyfikacji i pelna adaptacja, jako podstawowa zasada zycia, zastepuja instytuejonalne i tradycyjnie przewidziane mechanizmy regulacji zycia spolecznego. Niedoskonalosc zycia spolecznego czlowieka to wynik nieprzystosowania organizmow w wymiarze fizyeznym i psychicznym do warunkow. Gdy zakonczy sie proces adaptacji czlowiek ostatecznie bedzie calkowicie dostosowany do swego sposobu zycia i cale zlo stopniowo zmniejszajac sie ostatecznie zniknie. Doskonaly stan spoleczny, ktorego nadejscia H. Spencer jest pewien, to eel ludzkosci i wynik postepu bedacego koniecznoscia a nic przypadkiem. Dopoki niektore potrzeby ludzi pozostaja niezaspokojone, lub ich zaspokajanie odbywa sic kosztcm innych, dopoty ludzie zyj,! w stanie nieprzystosowania, S,! w drodze do celu. Ostatecznie uksztaltowany

29 Dane biograficzne podaje na podstawie A. Barnard, J. Spencer (red.), Encyclopaedia of Social and Cultural A nthropo logy , London-New York 1996.

30 N. Timasheff , Sociological Theory, Its Nature and Growth, New York 1967, s. 34. 31 H. Spencer, First Principle, London 1900, s. 501502.

47

EwoJucjoniSci i ewolucyjne schematy rozwojowe

~------

czlowiek bedzie czlowiekiem, ktorego osobiste potrzeby zgadzaja sie z wymogami ogolu. Bedzie on tym rodzajern czlowieka, ktory spelniaji!c samorzutnie swa wlasna istote, spelnia przy sposobnosci funkcje jednostki spolecznej, a jest w stanie spelniac swa wlasna istote tylko dzieki analogicznym dzialaniom wszystkich innych ludzi"32.

Z proeesem ewolucyjnym wiaze sie "wzrost okreslonosci", "wzrastajace zroznicowanie" i "post~puj,!ca integracja"?". Istota postepu wedlug H. Spenccra jest zmiana struktury, jej roznicowanie i przechodzenie homogcnicznosci do heterogenicznosci, a powoduje to uniwersalne prawo zmiany Iezace u podstaw takiego procesu transformacji, zgodnie z ktoryrn wywolane skutki zmian sa bardziej zlozone od ich przyczyny+'. "Ewolucja jest zmiana od nieokreslonej, niespojnej roznorodnosci do okreslonej, spojnej roznorodnosci; poprzez ciagle zroznicowania i integracje"?".

Spencer upatrywal przyczyny postepu w uwielokrotnieniu sie efektow a przechodzenie od homogenicznosci do heterogenicznosci uznawa! za uniwersalna ceche postepu, podstawowy kierunek i eel ewolucji. Zmiana ewolucyjna w nieunikniony sposob zawsze przebiegac bedzie w kierunku coraz wiekszej roznorodnosci, stanowiac eel procesu i jest zawsze zmiana na lepsze, a wiec nie rna watpliwosci co do jcj progresywnego charakteru.

Chcac sie uwolnic od teleologizmu, H. Spencer podkreslal role srodowiska jako stymulatora przeksztalcen ewolueyjnych i krytykowal sposob myslcnia, uznajacy sile metafizyczna (cndogenne wlasciwosci organizmow) za czynnik wplywajacy na doskonalenie organizmow. Jednak nawet zastapienie terminu postep terminem ewolucja nie pozbawilo jego koncepcji wydzwieku teleologicznego i finalistycznego, poniewaz ewolucja oznacza dla Spencera pojawienie sic czegos lepszego

32 H. Spencer, On Social Evolution, Chicago 1972, s, 263.

33 Pisze 0 tyrn H. Spencer w swoim eseju Manners 0/ Fashion, w ktorym po raz pierwszy uzyl okreslonego terminu "ewolucja" oraz w The Art a/Education i The Genesis of Science.

3·, "Kazda czynna sila wywoluje wiecej niz jedna zmiane - kazda przyczyna wyzwala wiccej niz jeden skutek ", id., Progress: Its LaIY and Cause. [w:] Essays: Scientific, Political and Speculative, London J 'JOI, t. I, s. 35.

35 Cyt. za P. Chmielewski, Kultura i ewolucja, s. 102.

48

Rozdziat Il

ze wzgledu na okreslony wczesniej eel a nie zmiane, ktora wynika z sclcktywnego dzialania srodowiska-"

Tak jak cecha charakterystyczna ewolueji organicznej jest integracja i zroznicowanie, to cwolucji spolecznej tendencja do indywidualizacji, a "najwyz.sza indywidualizacja musi sie l<tczyc z najwieksza wzajemna zaleznoscia. [ ... ] Postep biegnie rownoczesnie w kierunku calkowitej odrebnosci i calkowitej jednosci" 37. Dla pierwotnego stanu spolecznego charakterystyczny jest prymitywizm czyli poped, brutalnosc, niezdolnose; do wspoldzialania, brak zdolnosci myslenia abstrakcyjncgo i przyczynowosci. Czlowiek pierwotny pozostajacy na lasce otoczenia, zyj,!:cy w stanie przedplemiennej hordy odpowiada poczatkowernu etapowi postepu spolecznego - nieokreslonej i niespojnej jednorodnosci, Stan, w ktorym natura czlowieka zostaje uspoleczniona, a tworczy eel w postaci najwiekszej sumy szczescia osiagniety, oznacza kres transformacji i powstanie organizrnu spolecznego skladajacego sie z maksymalnej liczby wzajemnie wspolzaleznych elementow, Najwyzsza indywidualizacja laczy sie wtcdy z najwieksza wzajemna zalcznoscia. Ostatecznym celem postepu spolccznego jest harrnonijnie dzialajacy organizrn spoleczny oparty na dostosowanej do niego w procesie adaptacji jednostce ludzkiej, a wiec oparty na uspolecznionym czlowieku cywilizowanym. Ucywilizowany stan spoleczny zapewnia realizacje tkwiacego w czlowieku potencjalu i umozliwia mu osiagniecie doskonalosci. W ramach cywilizacji 0 wolnosci jednostki spolecznej, jej zakresie decyduje prawo rownej wolnosci, Wedlug niego tylko dazenie innych do takiej samej wolnosci stanowi jedyne jcj ograniczenie,

Operujac koncepcja "organizmu spolecznego", H. Spencer wprowadzil idee spoleczenstwa jako zintegrowanego systemu analogicznego do organizrnu biologicznego. Jednak inny aspekt spenceryzmu bywa akcentowany jako szczegolnie wartosciowy, a mianowicie zalozcnie prymatu funkcji Had struktura. H. Spencer zainteresowany byl nie tylko sposobem ich oddzialywania na siebie ale takze ich zwiazkiem z ewolucja: "Zmiany funkcji pojawiaja sic jako pierwsze, a nastepnie wywoluja zmiany struktury. Odnosi sie to do systemow spolecznych oraz zycia

36 Oczywisty kierunek procesu i oczywisty sian ostaieczny tego procesu to wlasnie leleologia i Imalizrn.

. 17 H. Spencer, Social Statics. [w:] On Social Evolution, s. 25.

Ewolucjonisci i ewolucyjne schematy rozwojowe

----------------------

49

organicznego'P H. Z dziedziczenia nabywanych cech uczynil I-I. Spencer zasadniczy mechanizm ewolucyjny. Bylo tak zarowno w przypadku teorii ewolucji spolecznej.jak i w przypadku teorii ewolucji organicznej, zwlaszcza wyzszych form organicznych, Bez tego rnechanizmu ewolucja, jego zdaniem, nie moglaby miec miejsca. W przypadku nizszych szczebli czynnikiem wspolodpowiedzialnym za zmiennosc ewolucyjna jest "przezycie najstosowniejszego" czyli dob6r naturalny- 9. Nie mozna jednak twierdzic, ze teoria ewolucji spolecznej stanowi pochodna teorii doboru naturalnego, a koncepcja "przezycia najstosowniejszego" jest teoretycznie tozsama z teoria doboru naturalnego, ktorej autorem jest K. Darwin '":

Przezycie najstosowniejszcgo w walce 0 byt, jaka loezy sie miedzy spoleczenstwami, jest przezyciem tych, u ktorych sila militarnego wsp61dzialania jest najwieksza, a militarne wspoldzialanie jest tym pierwszym rodzajem wspolpracy, ktory prowadzi do powstania innych jej rodzajow. Tak wiec utworzenie wiekszych spoleczcnstw przez zwiazek dla celow wojny mniejszych spoleczeristw oraz zniszczenie i wchloniecie mniejszych nie zjednoczonych spolcczeristw przez wieksze zjednoczone spoleczenst wa jest nieuniknionym procesem, w ciagu ktorego odmiany ludzi najlepiej przystosowanych do zycia spolecznego wypieraja odmiany rnniej przystosowane+".

N ajstosowniejsze, a wiec spoleczenstwa, ktore osiagnely wyzszy stopien przystosowania, a wiec poszly dalej w procesie uspolecznienia eliminuja spoleczenstwa gorzej przystosowane. Walka 0 byt zwiazana jest tylko z pewnymi fazami ewolucji lub pierwszymi typami spoleczenstw, a od momentu pojawienia sie spoleczenstw cywilizowanych postep spoleczny bedzie realizowany pokojowo. Wojna czy raczej walka o byt zostaje wyeliminowana, Spoleczenstwo militarne i spoleczenstwo przemyslowe to dwa zasadnicze typy wyroznione przez H. Spencera przy zastosowaniu kryterium struktury i funkcji. Ich odpowiednikiem sa stadia dzikosci i cywilizacji,

aa Cyt, za P. Chmielewski, Kultura i ewolucja, s. 119. Kolejne lazy uspolecznienia wiaza si~ z presja populacyjna jako bezposrednia przyczyna postepu, tzn. ze wzrostern liczby ludnosci oraz z modyfikacja rnoralncj natury ludzkiej spowodowanej zyciem spolecznym, jcgo rygorern, zob. II. Spencer, Essays ... , t. 2, s. 129.

39 II. Spencer krytykowal tcze przyjmujaca dobor naturalny jako glowny mcchanizm decydujacy 0 lransformacjach gatunkowych, zob. ibid., s. 391, 397,420-424.

40 Okreslenie "przezycie najstosownicjszcgo" i cala koncepcja wiaza sie z wykorzystaniem "prawa Iudnosci" T. Malthusa oraz procesem ksztaltowania sie idealnego czlowieka i zjawiskami walki 0 byt i selekcji spolecznej .

41 Cyt. za P. Chmielewski, Kultura i ewolucja, s. 132.

50

Rozdziar II

Przedstawiona typologia nie wyczerpuje innych klasyfikacji, wedlug odmiennycb kryteri6w postepu oraz stadiow ewolucji spolecznej. Gdy opieral klasyfikacje na stopniu zlozonosci, H. Spencer wyroznial miedzy innymi: spoleczenstwa proste i zlozone, przy czym te ostatnie mogly bye zlozone podw6jnie i potrojnie, Kolejne kryteria pozwalaly na szczegolowa klasyfikacje spoleczenstw i kultur. Wprowadzone przez H. Spencera klasyfikacje porzadkuja material empiryczny i pozwalaja na generalizacje oraz por6wnania zas stosowanc przez niego typologie stwarzaja warunki interpretacji zgromadzonych danych i wyjasnienia proces6w spolecznych.

Teoria spencerowska rna charakter rnakroewolucyjny, co odroznia ja od mikroewolucyjnej teorii K. Darwina. W swojej koncepcji H. Spencer skupil uwage na zlozonosci zjawisk i wzroscie tej zlozonosci, kladl nacisk na kierunck przemian ewolucyjnych. W kategoriach przyczynowo-skutkowych, w oparciu 0 mechanizrn dziedziczenia cech nabywanych, tlumaczyl powstawanie form 0 charakterze progresywnym, zakladajac koniecznosc postepu, K. Darwin zadnego koniecznego kierunku procesu zmian i przeksztalcen gatunkowych nie przewidywal, Podstawowym mechanizmem w jego teorii, wyjasniajacym roznorodnose form biologicznych byl dob6r naturalny. Teoria darwinowska w porownaniu z ewoluejonizmem H. Spencera nie ujawniala aspektu teleologicznego.

Bez wzgledu na to ezy uznaje sie II. Spencer a za najwybitniejszego, ezy za najbardziej reprezentatywnego przedstawiciela ewolucjonizmu XIX w. mozna wskazac w jego dorobku kilka momentow majacych walory zasadnicze podobnie jak kilka dylematow, z ktorymi borykal sir; na gruncie wlasnego systemu=. Niewatpli wie byl rnyslicielem i tworca oryginalnej teorii ewolucji, w ktorej ewolucja spoleczna stanowila jedynie aspekt ewolucji uniwersum i przejaw koniecznego rozwoju natury.

42 0 zaslugach i dylcmatach zob. J. Szacki, op. cit., s, 323 oraz P. Chmielewski, op. cit., s. 138-140.

EwoJucjoniSci i cwolucyjne schemal), rozwojowc

51

Ewolucja kultury Edwarda Burnetta Tylora

Pomimo ze czas tworczosci E. B. Tylora (1832-1917) zbiega sie z okresem, w kt6rym tworzyl takze H. Spencer, charakteryzuje sit; ona odmienna optyka w porownaniu do Spencerowskich propozycji teoretycznych. H. Spencer pragnac odnalezc uniwersalne prawa rozwoju Iudzkosci wyszedl od konkretnych podstaw konkretnej nauki wierzac, ii "embriologiczny model ewolucji" zastosowany do spoleczenstwa przyniesie odpowiedz na nurtujace go pytania. E. B. Tylor byl takze entuzjasta praw naukowych, ale szukajac ich w rozwoju ludzkiej kultury nie preferowal okreslonej metody wlasciwej jakiejs nauce, ale widzial zasadnosc i moe metod naukowych w og6le. Chcac wyjasnic proces ewolucji odwolywal sie do natury historii, kt6ra stanowi nie tylko efekt natury czlowieka ale w pewnym stopniu, ukladajac sir; w og61ny proces rozwoju, te nature okresla,

Potrzeba odwolywania sie do historii i jej uog61nianie jest istotna cecha ewolucyjnego podejscia E. B. Tylora podobnie jak L. H. Morgana+'. Jednak to E. B. Tylor, jako pierwszy sposrod ewolucjonistow-klasycznych nazywal siebie antropologiem, a w antropologii widzial naturalna historie ludzkosci, nowa naukc 0 czlowieku i cywilizacji, ktora miala przybrac ksztalt nauki koordynujacej inne dyscypliny, integrujacej ich dane i doswiadczenia, W zakres tak rozumianej antropologii mogly wklad wnosic: anatomia, fizjologia, filologia, etyka, socjologia i nauka 0 kulturze, archeologia i geologia, a wiec nauki obejmujace zarazem "cialo czlowieka, jego fizyczne i kulturowe srodowisko i jego dusze"?". Szczegolna role w tej szeroko rozumianej dyscyplinie wyznaczyl nauce 0 kulturze, czyniac wlasnie z kultury przedmiot swoich zainteresowan,

Propozycja definicyjna kultury jest trwalym znakiem wkladu E. B.

Tylora do nauk spolecznych i podstawa wielu pozniejszych koncepcji, nawet wowczas, gdy reprezentowaly one odmienne orientacje badawcze, ajego koncepcje kultury na dlugo okreslily nature antropologiijako

43 H. Spencer eliminowal historic zastepujacja filozoficznym systemem kosmicznej ewolucji. W przypadku wymienionych wyze] ewolucjonistow historycznych, Tylora i Morgana, silniejsza byla tendencja do specjalizacji i odmienna od tendencji do uprawiania wszech obejmujacej Iilozofii, zob. J. Szacki, His/aria my.ili ... , s. 332.

44 A. Kardiner, E. Prebla, They Studied Man. New York 1963, s. 55.

52

Rozdzial II

nauki 0 kulturach ludzkich spolecznosci+". Nauka 0 kulturze byla nauka zainteresowana cechami kulturowymi, zwiazkami historycznymi, geograficznymi i funkcjonalnymi miedzy nirni, ale zrodlo zrozumienia historii kultury tkwilo w prawach psychologicznych i psychologicznym badaniu czlowieka, Kulturowa historia i psychologia tworzyly dwa wazne bieguny koncepcji E. B. Tylora. Nie byloby naduzyciem nazwanie nauki 0 kulturze badaniem umyslowej historii czlowieka. Kultura stanowi atrybut gatunku ludzkiego i powstaje w wyniku ludzkiej tworczosci, zatem badajac stan kultury badamy prawa ludzkiego myslenia i dzialania. Pismo, tak jak muzyka czy rozpalanie ognia bylo efektem naturalnego dzialania umyslu, wynikiem racjonalnych a nie emocjonalnych zachowan. Zachowania racjonalne to takie, ktore opieraja sie na rozleglej, dobrze uzasadnioncj wiedzy.

Traktujac czlowieka jako istote racjonalna E. B. Tylor nadaje swojej koncepcji charakter utylitarny. Jednostka rozwiazuje problemy wyznaczone jej przez warunki, w ktorych egzystuje i wytwarza swiadomie instytucje sluzace okreslonym celom. lndywidualne cele i racjonalne motywy tworza wiec podstawy zbiorowego dzialania bedacego "tylko

., Definicje te przytaczalarn w rozdz. 1, ale jcj szczcgolna rola powod uje, ze powtorzeja jeszcze raz: "Kullura, czyli cywilizacja, w szerokim znacz.eniu etnograficznym, to zlozona calosc, ktora obejmuje wiedze, wicrzcnia, sztuke moralnosc, prawo, obyczaj oraz wszelkie inne zdolnosci i nawyki nabywane przez czlowiek a jako czlonka spoleczenstwa", Primitive Culture ... , s. 1. Przykladem czcrpania z tej "kanonicmej" definicji, jak ja nazywa M. Kcmpny, 54 posybilisci srodowiskowi, dyfuzjonisci oraz np. R. F. Benedict i R. Linton, przedstawiciele orientacji "culture and personality approach", zob. R. Linton, The Study of Man. An Introduction, New York 1956, s. 78-79. Dla L. A. White'a byl E. B. Tylor pionierem kulturologii, gdyz jego nauka 0 kulturze stanowila wazny krok na drodze do autonomicznego badania kultury. Bezposrednio do koncepcji E. S. Tylora odwoluje sie R. Lowie, ktory przyjrnujac jego definicje kultury skonstruowal takze wlasna, podobna w brzrnieniu, ale w istocie prowadzi ona do odmiennej interprelacji postepu ludzkosci, Dla R. H. Lowie'go kultura jest sum'! tego, "co jednostka czerpie od spoleczenstwa - te wierzenia, zwyczaje, kanony artystyczne, nawyki pokarmowe i umiejctnosci techniczne, ktore staja sie jego udzialcm bez jcgo wlasnej tworczej aktywnosci, jako dziedzictwo przeszlosci nabywane w drodze Iormalnej lub nieformalnej edukacji", R. H. Lowie, The History of Ethnological Theory, New York 1937, s. 3.

Ewolucjonisci i ewolucyjne schematy rozwojowe

53

wynikiem wielu czynow indywidualnych'w". Jezeli nastepuje wzrost znaczenia zachowan racjonalnych w stosunku do praktyk irracjonalnych, swiadczy to 0 postepie kultury, ktorej glowna tendencja jest przechodzenie od dzikosci do cywilizacji, a wiec zmiana stopnia z nizszego na wyzszy w rozwoju. Kultura rna charakter procesualny i postepowy cechujacy sie nie tylko wzrostem racjonalnosci, ale moralnosci i szczesliwosci czlowieka, jako efektu jego tworczosci czyli procesow umyslowych+",

Dla E. B. Tylora czlowiek cywilizowany postepuje bardzicj racjonalnie niz czlowiek dziki czy barbarzynca, jest rozumniejszy, zdolniejszy, lcpszy i bardziej szczesliwy od tych, ktorzy poprzedzali go w dziejach. Postep kultury dotyczy zarowno dzikich, jak i ludow cywilizowanych, ale warunki przebiegu nie sa takie same. Wiaze sie to z odmienna motywacja dzialania dzikiego w porownaniu z jednostkami bardziej cywilizowanymi. Dziki nie pragnie niczego zmieniac zywiac przekonanie, ze otrzymana od przodkow wiedza jest madroscia doskonala+s. Wiara w wiedze odziedziczona po ojcach i dziadach stanowi czynnik hamujacy postep, stawiajacy opor jakimkolwiek reform om lub zmianom. Jednak rozum ludzki w koncu musi zwyciezyc i tak sic dzieje, gdyz to on jest ostateczna instancja odpowiedzialna za proces rozwoju kultury.

Kulturowy tradycjonalizm stanowil hamulec na drodze ludzkiego postepu, poniewaz przywiazanie do obyczajow, ustanowionych w przeszlosci zwyczajow byl gorsetern krepujacym pragnienia jcdnostki

46 Koncepcje Tylora oprocz indywidualizmu i redukcjonizmu charakteryzuje takze norninalizm, racjonalizm i wspomniany wczesniej utylitaryzm. Jak pisze P. Chmielewski "nominalizm Tylora wiaze sie z racjonalistycznyrn pojmowaniem czlowicka i jego kultury, ze swoistym intelektualizrnem". Okrcslajac kulture wsk azujc E. B. Tylor na jej zwiazki z intelektualnymi zdolnosciami czlowieka, ktory jest wolny i majac egoistyczne potrzeby, wykorzystuje srodki odpowiednio do zamierzonych celow, Zob. P. Chmielewski, Kultura i ewolucja, s. 157,]. Burrow, Evolution and Society. A Study in Victorian Social Theory, Oxford 1970, s. 102-103.

47 Jest zatem kultura pojeciern 0 charaktcrze normatywnym.

., ,,[ ... J wiele z naszych wyobrazen i zwyczajow istnieje raczej dlatego, ze S4 stare, a nie dlatego, ze 54 dobre, a najmniejsza nawet zmiana bylaby bezboznoscia.", zob, E. S. Tylor, The Origins of Culture, Part I o/"Prunitive Culture", New York 1958, S. 157.

54

Rozdzialll

i naturalna inwencje czlowieka, jego wynalazczosc+". Tradycja, z natury swej konscrwatywna, nie wymagajac refleksji w stosowaniu rozrnaitych kulturowych zachowan, wiezi intelekt, Czlowiek dziala sila przyzwyczajenia, bczrcfleksyjnic. Aktywny rozum ostatecznie nadaje dysfunkcjonalnym rozwiazaniom postac przezytkow. Moga nimi bye wierzenia, praktyk i rnagiczne, gry dziecinne, gusla i zabobony, stajac sie na ogol malo zrozumialymi clcmcntami folkloru,

W badaniach ewolucjonistycznych wspomniana koncepcja "przezytku kulturowego" odgrywala doniosla role, J ak sadzil E. B. Tylor, w kazdej kulturze wystepuja elementy, ktore pochodza z etapow wczesniejszych, czyli przezytki, ich forma jest mniej lub bardziej zrnodyfikowana:

Posrod dowod ow pornagajacych nam do oznaczenia drogi, ktora szla cywilizacja swiata, znajduja sie liezne zjawiska, ktore uwazalem za stosowne okreslac wyrazem survivals - przezytki, S~ to czynnosci, zwyczaje, pojecia itp. wprowadzone sila przyzwyczajenia do nowego stanu spoleczeustwa, odmiennego od lego, ktory by! ich ojczyzna. Przezytki zostaly jako dowody i przyklady slarszego stanu kultury, z ktorcgo pozniejszy sie rozwinal>".

Dla E. B. Tylora S,! one ponadto kopalnia wicdzy historyczncj i umozliwiaja rekonstrukcje przeszlosci kultury, "rozrnieszczone wzdluz drogi, ktora postepowala cywilizacja, sa pelnymi znaczenia drogowskazami dla tych, ktorzy moga odczytywac znaki"51.

Nauka 0 kulturze, odkrywajac przezytki alba przesady hamujace postep spoleczny, ma bye nauka krytyczna i reformatorska. Uzyskana w jej ramach wiedza 0 zyciu czlowieka, poczawszy od odleglej przeszlosci do terazniejszosci, pornoze przewidywac przyszlosc i dostarczy wskazowek , jak zmieniac swiat, by byl Iepszy od swiata zastanego>".

E. B. Tylor programowo rezygnowal z traktowania kultury jako zintegrowanej calosci, Kladl nacisk raczej na ukazanie ewolucji elementow kulturowych a budujac schematy rozwojowe minimalizowal kontekst etnograficzny. Elementy kulturowe niezaleznie od miejsca i czasu

49 0 uzytecznosci zwyczaj6w decydowala opinia publiczna, ktorej "presja zmusza ludzi do dzialania zgodnego ze zwyczajem [ .. .]", E. B. Tyler, Anthropology. An Introduction to the Study of Man and Civilization, London 1930, t. 2, s. 135-137.

50 E. B. Tylor, Cywilizacja pierwotna, Warszawa 1896, s. 20.

51 Ibid., s. 30.

52 E. B. Tylor, Anthropology ... , t. I, s. 40,

Ewolucjonisci i ewolucyjne schemaly rozwojowe

55

ich wystepowania tworza pewna calosc, poniewaz maja takie same przyczyny i tworza wspolny kontekst porownawczy.

Ksztalt ludzkiego spoleczenstwa wiaze sie w koncepcji E. B. Tylora z aktywnoscia czlowieka a nie z dzialaniem pozaludzkich (kosmicznych) sil i przyczyn. Kultura, podobnie jak czlowiek, jest zjawiskiem naturalnym w sensie genezy i rozwoju, ale podlegajac zasadom przyczynowosci i detenninacji zjawisk ukazuje swoja wlasna specyfike, Podkreslajac aktywnosc czlowieka i funkcjonowanie umyslu ludzkiego E. B. Tylor uzaleznia kulture od przyrody tylko w takim stopniu, w jakim czlowiek stanowi CZySC swiata przyrodniczego bedac swoistym continuum ewolucji przyrody. Ewolucja oznaczala dla niego nastepstwa stadiow kultury lub sekwencje form kulturowych i rownie czesto, jak tym terminem, poslugiwal siy pojeciami "rozwoj" i "postgp".

Wwyjasnieniu roznych stadiow cywilizacji przydatna byla historia.

Terazniejszosc i jej zrozumienie potrzebuje przeszlosci, poniewaz zadne stadium rozwojowe nie powstaje samoistnie, lecz rozwija sie ze stadium poprzedniego+'. Badajac historic czlowieka, szczegolna role przypisuje E, B. Tylor ludom prymitywnym, gdyz rzetelnie oddaja one etapy kultury, przez ktore przeszli przodkowie. Dzieki analizie ich zwyczajow i instytucji, zgodnie z rygorami stawianymi przed naukowcem, mimo braku dowodow historycznych, mozna je odtworzyc, E. B. Tylor nie poszukuje jednak genezy ludzkich spolecznosci i ich pierwszych przyczyn, poniewaz wedlug niego w przeszlosc mozna sie cofnac tylko 0 tyle, ,,0 ile dowody postepu cywilizacji mega nas w sposob pewny prowadzic">'. ,,[ ... J Tak dalecc, jak siegaja dowody, wydaje sie, ze cywilizacja istotnie rozwijala sie na swiecie, przechodzac przez te trzy stadia, talc ze przyjrzenie sie dzikiemu z lasow brazylijskich, barbarzyncy z Nowej Zelandii [ ... ] i cywilizowanemu Europejczykowi moze bye [ ... ] najlepszym przewodnikiem w zrozumieniu postepu cywilizacji">>. Jego koncepcja wyraznie przeczy genetyzmowi, a porownywalne fakty w postaci umiejetnosci obrobki metalu, charakteru, zasad moralnych

53 Wedlug R. H. Lowic'go kullura jako dziedzictwo przcszrosci jest ciezarem dla jednostki, ktorej jest ona biernyrn odbiorca, a porownujac wizje kultury do Tylorowskiego rozumienia jej jako cywilizacji rnozna powiedziec, ze zderza sie lulaj koncepcja ogladania si\! za siebie z koncepcja spojrzenia w przyszlosc. M. Kempny, Aruropologia bez dogma/ow. teoria spoleczna bez iluzji, Warszawa 1994, s. 55.

54 E. B. Tyler, Anthropology ... , t. 1, s. 18. 55 Ibid., s. 19.

56

Rozdzial II

czy politycznej organizacji stwarzaja wedlug E. B. Tylora rnozliwosc budowania schematycznej skali cywilizacji.

Oceniajac dorobek i calosc koncepcji, trzeba zauwazyc przemiane, w wyniku kt6rej E. B. Tylor ze zbieracza faktow kulturowych sial sie antropologiem kulturowym 0 ugruntowanej pozycji. 0 ile pierwsza prace pisal czlowiek 0 "antykwarskim umysle", ktory zwraca swoja uwage na folklor niz interesuje sie problemami wspolczesnosci, to kolejne prezentujq juz badacza systematycznie zajmujacego sie zroznicowaniami kulturowymi, natura czlowieka oraz historia kultury i rozwoju cywilizacji, w ktorych E. B. Tylor zdecydowanie opowiada sie za teoria postepu ludzkosci, Publikujac w roku 1861 Anahuac. or Mexico and the Mexicans. Ancien and Modern. jej autor byl jeszcze tylko antykwariuszem i kolekcjonerem egzotycznych zjawisk kulturowych obcych kulturzc europejskiej'". W Researches into the Early History of AI ankind and Development of Civilization wydanej nieco pozniej, bo w roku 1865, mamy juz do czynienia ze swiadomym badaczem, ktory jasno okreslil swoje stanowisko dOtYCZ4CC teorii postepu ludzkosci i rezygnujac z wyjasnien w kategoriach rasowych twierdzi, Ze znaczne zroznicowanie cywilizacji i umyslowosci u ludzi ,,54 raczej roznicami rozwoju niz pochodzenia, raczej stopnia niz rodzaju" 57. Podstawowc dzielo Primitive Culture: Researches into the Development of Mythology. Philosophy, Religion, Art and Custom z roku 1871 oraz pozniejsze Anthropology. An Introduction to the Study of Man and Civilization z roku 1871 dokumentuja teze, 0 ciaglym i stopniowym rozwoju czlowieka i jego kultury od dzikosci do cywilizacji i SiJ: swiadectwem ewolucjonizmu bez ana liz historycznych i problematyki dyfuzji, ktorej holdowal ich autor. Nie mozna jednak, jak pisze P. Chmielewski, zhyt kategorycznie przeciwstawic Tylora historyka Tylorowi ewolucjoniscie, gdyz historyzm i zainteresowanie dyfuzja towarzysza kwcstiom ogolnego postepu ludzkosci a wiec ccntralnym problemom ewolucjonizmu E. B. Tylora>",

56 E. B. Tylor, podobnie jak L. H. Morgan, zaczynal swoja kariere jako historyk instytucji kulturalnych. Ewolucjonisci z zasady byli uczonymi pracujacyrni w murach, a inspiracja tworzonych przez nich hipotez stawaly sie czesio zgromadzone lam eksponaty. Znakomilego maierialu ewolucjonistom i dyfuzjonistom dostarczyl A. Bastian, zakladajac w roku 1869 berluiskie muzeum etnograficzne.

" E. B. Tyler, Researches into the Ear/y History of Mankind and Development of Civilization, London 1870; cyl. za P. Chmielewski, Kultura i ewolucja, s. 185.

. IH Ibid., s. 188.

57

EwolucJonisci i ewolucyjne schematy rozwojowc

-----------------------

Koncepcja ewolncjonistyczna Lewisa Henry'ego Morgana

L. H. Morgan (18181881) w przeciwienstwie do wiekszosci ewolucjonist6w klasycznych nie mozna nazwac uczonym gabinetowym. Prowadzil on bowiem badania terenowe, zaczynajac swoja przygode z antropologia wsrod Indian Irokezow.

Nie istnieje jednolitosc w ocenic zaslug L. H. Morgana dla nauk spolecznych, Niektorzy ograniczaja jego role wylacznie do ugruntowania badan nad systemami pokrewienstwa jako galezi socjologii porownawczej. Inni widza w nun glownie prekursora badan nad struktura spoleczna, podkreslajac udzial L. H. Morgana w stworzeniu podstaw tcorii strukturalnej w antropo!ogii spolecznej za sprawa wypracowanej przez niego metody analizy-? . .Iednak jego podejscie ewolucjonistyczne z czascm uznane zostalo za nienaukowe lub pseudohistoryczne" o.

Podobny brak zgodnosci, jak w przypadku oceny dorobku L. H, Morgana i jego znaczenia dla mysli antropologicznej, wystepuje przy ocenie najwazniejszych publikacji, ktorych byl autorem, tzn. Systems of Consanguinity and Affinity of the Human Family (1871) i Ancient Society or Researches on the Lines of Human Progress through Savagery and Barbarism to Civilization (1877).61 Wedlug czesci przedstawicieli roznych orientacji geniusz L. H. Morgana objawil sie w pierwszej ksiazce stanowiac sztandarowa pozycje ewolucjonizmu klasycznego, S4 tez i tacy, ktorzy palmy pierwszenstwa przyznaja drugiemu z wymienionych tytulow,

Spory nie dotycza tylko wspomnianych kwestii. Pojawiaja si~ takze przy probie ustalenia kluczowego tematu w jego dzialalnosci badawczej, Za podstawowy uznaje sie albo problem rekonstrukcji ras ludzkich alba ewolucje spoleczenstw ludzkich. Bez wzgledu na te spory fakt, ze teoria

s s Tak uwazali A. R. Radcliffe-Brown i C. Levi-Strauss.

60 Nalezeli do nich miedzy innymi R. Lowie i M. F~rles. Dosyc krytyczny stosunek do pomyslow L. H. Morgana mial K. Marks. mirno pewnych elementow w jego k oncepcji pozwalajacych historycznie uzasadnic istnienie np. wspolnoty picrwotncj. F. Engels niezwykle wysoko ocenial propozycje L. H. Morgana.

6] W swobodnym tlurnaczeniu na polski tytul pierwszej brzrni Systemy pokrewienstIVa i powinowactwa w rodzinie ludzkiej. a tytu! drugiej wydanej w roku 1887 w Warszawie brzmi: Spoleczenstwo pierwotne, czyli badanie ludzkiego postepu ad dzikosci przez barbarzynstwo do cywilizacji, tlum. A. B. [Ludwik Krzywicki] .

58

Rozdzial Il

ewolucji malzeristwa i rodziny stanowila wyjasnienie roznorodnosci systernow pokrcwienstwa nie budzi watpliwosci, podobniejak nie budzi watpliwosci fakt, ze L. H. Morgan wiazal schemat rozwoju rodziny Z ogolna periodyzacja dziejow, ktora sam wypracowal.

L. H. Morgan zakladal genetyczny zwiazek plemion indianskich i szukal potwierdzenia swoich przypuszczen we wspolnym systemie pokrewienstwa Indian arnerykanskich">. Badania nad system ami pokrewienstwa mialy wyjasnic ich rasowa historic i wskazac wspolne korzenie odrebnych juz wtedy grup jezykowych i roznych typow fizycznych oraz wskazac dowody azjatyckiego pochodzenia Indian. Impulsem do szeroko zakrojonych bad an byly pozytywne wyniki dotyczace Tamilow oraz Telugow zlndii poludniowych. Swiadczyly one o identycznosci ich systemow pokrcwienstwa z systcmami Indian amerykanskich i rnogly stanowic dowod wskazujacy na Azje jako miejsca narodzin systemu.

L. H. Morgan uznal system pokrewienstwa za najlepsze narzedzie analiz etnologicznych, poniewaz sposoby okreslania krewnych w porownaniu ze wszystkimi innymi elementami zycia czlowieka latwo sie nie zmieniaja. Zajmujac sie system ami pokrewienstwa wyroznil dwa zasadnicze ich rodzaje:

- klasyfikacyjny (malajski i turanski),

- opisowy (aryjski).

Klasyfikacyjny system pokrewienstwa grupowal krewnych w pewne kategorie, a tym kategoriom nadawal wspolna nazwe, nie rozrozniajac stosunkow pokrewienstwa w linii prostej i bocznej. Wobec rodzonyeh braci i synow brata ojca stosowano wspolny terrnin "bracia" . lnaczej wygladalo okreslanie stosunk6w pokrewienstwa w systemie opisowym, ktory poslugujac sie nazwami pierwotnymi, tzn. ojciec, dziadek, brat, laczyl je tak, aby wlasciwa nazwa charakteryzowala stopien pokrewienstwa kazdej OSOby63. W odleglej przeszlosci istnial tylko malajski system pokrewienstwa, gdyz ludzkosc nie byla zroznicowana rasowo i kulturowoo W wyniku pojawienia sie klanow przeksztalcil sie w kolejna forme - turanska i rozprzestrzenil sie we krwi grup migrujacych po swiecie. Aryjski opisowy system pokrewienstwa jest charakterystyczny juz dla

62 L. H. Morgan byl zwolcnnikiern leorii migracji miedzykontynentalnej i nie zgadzal sie z poligamistami twierdzacyrni, ze lndianie amerykanscy byli galunkiern, ktory powstal niezaleznie i autochtonicznie.

63 Zob. P. Chmielewski, op, cit., s. 206212.

Ewolucjonisci i ewolucyjne schernaty rozwojowe

59

narodow cywilizowanych i powstal jako rezultat zmian instytucjonalnych i pojawienia sie instytucji wlasnosci prywatnej=. Najprostsza forma malajskiego systemu pokrewienstwa byla forma hawajska i stanowila dowod na rzecz grupowego malzenstwa brad i siostr, Natomiast ganowanska forma turanskiego systemu pokrewienstwa to wynik ograniczenia zwiazkow kazirodczych i wplywu organizacji rodowej. Aryjski system tez nie byl jednolity, gdyz posiadal dwie formy: semicka i uralska,

Zasadniczym efektem pracy L. H. Morgana nad systemami pokrewienstwa stal sie schemat rozwoju malzenstwa i rodziny, ktory wskazywal takze najwazniejsze formy rodziny decydujace 0 modyfikacjach systemow pokrewienstwa. W pierwotnym stanie spoleczenstwa ludzkiego nie wystepowala instytucja malzenstwa i rodziny, a wiec rowniez stosunkow plciowych w tym okresie nie regulowaly zadne obyczaje. Ten hipotetyczny stan bezladnych (pomieszanych) stosunkow, gdy ludzkosc funkcjonowala jako niezorganizowana horda pierwotna, nosil nazwe promiskuizmu lub promiskuityzmu i byl niezaleznym pomyslem L. H. Morgana'": Koncepcje promiskuityzmu wysunal wczesniej J. J. Bachofen, ale w jego wersji ten wyjsciowy etap ksztaltowania sie instytucji majacych regulowac zycie rodzinne i formy organizacji spolecznej wystepowal jako heteryzm. Autorem terminu promiskuityzm byl J. F. Mcl.ennan, ktory wprowadzil go do ewolucjonistycznej teorii rozwoju spoleczeastw?".

Okres bezladu seksualnego zastapila rodzina kazirodcza oparta na pokrewienstwie, w kt6rej dopuszczalne bylo malzenstwo miedzy bracmi

64 Wedlug L. H. Morgana, system pokrewienstwa Indian amerykanskich byl charakterystyczny dla spoleczenstw opartych na rodach, zas systerny pokrewienstwa narod6w europejskich odzwierciedlaja organizacie spoleczna w ktorej podstawowe znaczenie rna instytucja wlasnosci prywatnej.

65 Koncepcja prornisk uityzmu wdobie wspolczesncj nic cieszy sie zbytnia popularnoscif! i rna ograniczona liczbe zwolennikow, gdyz brakuje danych na lemat organizacji spolecznej poprzedzajacej Homo Sapiens we wczesnyrn paleolicie. Zob. G. P. Murdock, Social Structure, New York 1949. Do wspolczesnych Morganowi krytykow tego pomysiu nalezeli miedzy innymi E. A. Westermurck i H. Spencer.

66 Ten brytyjski anlropolog byl takze autorern schematu rozwoju rodziny, ale bral pod uwage reguly zawierania malzcnstw jako podstawowa zasade, L. H. Morgan podkreslal, ze jego pomysl wywodzi sie z zalozenia 1. Mcl lvaine'a 0 pierwotnym stanie promiskuizmu p!ciowego, a z 1. 1. Mcl.ennanem, kt6ry zajmowal sil' takze problemem pierwotnego bezladu.

60

Rozdzialll

i siostrami, zarowno rodowymi, jak i boeznymi. 1 wlasnie rodzina kazirodcza tworzyla malajski system pokrewienstwa i stanowila pierwszq zorganizowana forme spoleczenstwa. Od niej wyszedl L. H. Morgan, badajac postep zycia spolecznego ludzi, Z tej rodziny, w wyniku pojawiania sie nowej instytueji zawierania malzenstwa, wylonila sie kolejna forma rodziny - rodzina punualna albo inaczej rodzina swoista, ktora stanowila poczatek ograniczenia zwiazkow kazirodczych i powstania tabu kazirodztwa. Forma ta opierala sie na malzenstwie grupowym i organizacji rodowej. Byl to poczatek wylaczania braci i siostr rodzonych a w konsekwencji takze tych z linii bocznej z obcowania malzenskiego. Do kolejnych, nastepujacych po sobie form nalezaly rodzina parzysta i patriarchalna, ktore nie wplynely na zmiane systemu pokrewienstwa. Rodzine parzysta tworzyla pojedyncza para, zarnieszkujaca osobno w ramaeh szerszej grupy krewnyeh. Nie byl to jeszcze zwiazck uprawomocniony ani nie mial trwalego charakteru. Forma patriarehalna rodziny opierala sie natomiast na wielozenstwie. Ostatni ctap Morganowskiego schematu stanowila rodzina monogamiczna, ktora wprowadza w micjsce klasyfikaeyjnego aryjski system pokrewienstwa i powinowactwa.

L. H. Morgan nie zajmowal sie wylacznie rozwazaniami z zakresu problematyki rodziny i systemow pokrewienstwa . .Jcgo uwaga kierowala sie takze na proces rozwoju spolecznego, ktory staral sic wyjasnic w kategoriaeh wzglednej chronologii zdarzen i przy pomocy metody ewolucyjno-porownawczej, czyli na etnologiczny model d yfuzjonistyczny probowal nalozyc model ewolucjonistyczny?", Slynna periodyzacja dziejow, ktorej byl autorem, jest rezultatem badawczego spojrzenia na konkretne spoleczenstwa, np. Irokezow, Aztekow i Rzymian i ich ewolucje, 0 specyfice ewoluejonizmu L. H. Morgana w porownaniu z E. B. Tylorem decyduje odmienny sposob uogolniania, Uogolnienia stosowane przez amerykanskiego antropologa odwolywaly sie zawsze do historii poszczegolnych spoleczenstw, a ewolucja byla zawsze ewolucja konkretnego spoleczenstwa, podczas gdy Brytyjczyk konstruujac poszczegolne sekwencje ewolucyjne wykorzystywal fakty kulturowe wyrwanc z konkretnyeh uwarunk owan kulturowyeh.

61 Tak okreslal proby L. H. Morgana G. Stocking, zob. P. Chmielewski, Kultura i ewolucja, s. 214.

Ewolucjonisci i ewolucyjne schernaty rozwojowe

61

Ewolucja ludzkosci zaproponowana przez L. H. Morgana obcjmuje niezwykle rozlegla skale czasowa. Jest proeesem zmian 0 ciaglym, stopniowym i progresywnym charakterze, ktory tworza zmagania ludzkie, tworcze sily czlowieka, nie jest natomiast koniecznoscia przyszlosci czy okreslonym wczesniej celem historii?". Postep, ktory jest dla niego nastepstwern form kulturowych, obejmuje trzy "okresy etniczne": dzikosc, barbarzynstwo i cywilizacje i piec rodzajow podokresow, tzn. starszy, sredni i mlodszy (nizszy, sredni, wyzszy) oraz starozytny i wspolczesny. Zarowno okres dzikosci, jak i nastepujacy po nim okres barbarzynstwa nie jest jednolity i w kazdym z nich wyroznic mozna stan starszy, sredni i mlodszy. Starozytny i wspolczesny stan charakterystyczny jest wylacznie dla ostatniego okresu - cywilizacji. Kazdy z okresow etnicznych stanowi, wedlug L. H. Morgana, fragment uniwersalnego ciagu zdarzen oraz przejaw dominacji okreslonych form kulturowych. W ten sposob ich nastepstwo ilustruje historie rozwoju ludzkosci. 0 dynamice tego procesu decydowaly bodice w postaci wielkich wynalazkow i odkryc oraz pierwotne instytucje, kt6ryeh rozwoj byl okreslony z gory przez naturalna logike stanowiaca "podstawowy atrybut samego mozgu"?". Wynalazki, odkrycia i instytucje ujawniaja historic umyslu rodu ludzkiego, bedaca "przypuszczalnie historiajednego gatunku"?". "Umyslludzki, wlasciwie ten sam u wszystkiehjednostek we wszystkich plemionach i narodach rodzaju ludzkiego [ ... ] dziala i rnusi dzialac w taki sam jednorodny sposob [ ... ]. Wyniki jego dzialan [ ... ] lacza sie w logicznie powiazany lancuch wspolnych doswiadczen"?". Jak widac z cytowanych wypowiedzi, L. H. Morgan przy charakterystyce ewolucji kultury odwoluje sie do tozsamosci umyslu ludzkiego.

Pierwszy okres etniczny, czyli dzikosc, trwal od poczatku istnienia czlowieka, kt6ry nie tylko nie zna jeszeze zadnych form organizaeji spolecznej i regul moralnych, ale takze nie posiada ognia i nie zna

68 L. H. Morgan odwoluje sie do historii, ktorej podmiotem jest aktywny rodzaj ludzki. Istotc i metode jego pracy stanowi historyczna generalizacja, co czyni jego ewolucjonizm odmienny od opartcgo na Iilozoficznym systemie ewolucjonizmu

H. Spencera.

69 L. H. Morgan, Ancient Society or Researches on the Lines of Human Progress through Savagery and Barbarism to Civilization. New York 1877, s. 18.

'0 Ibid., s. 262.

71 Ibid., s. 60.

62

Rozdzial II

narzedzi, do momentu pojawienia sie rolnictwa, Nizszy stan tego okresu konczy wynalezienie ognia i najprymitywniejszych narzedzi, a stan sredni charaktcryzuje rozprzestrzenianie sie ludzi, podzial pracy wedlug plci i zalazki form organizacji spolecznej? 2. Gdy czlowiek wyposazyl siebie w luk i strzaly byl juz w stanie wyzszym, ktory zakonczyl sie wraz z garncarstwem. Dzikosc reprezentowaly spolecznosci zbieracko-lowieckie. Barbarzynstwo wraz z rolnictwem i osiadlym trybem zycia przynioslo organizacje rodowa i matriarchat. Pojawienie sie tkactwa w kulturze materialnej i elementow religii w duchowej zapoczatkowalo sredni stan tego okresu, w ktorym dorninuje rolnictwo i hodowla zwierzat, Ludzie zaczynaja mieszkac w domostwach z kamienia i suszonej cegly, ucza sie wytopu rud zelaza i w ten sposob przechodza 0 stopien wyzej. Ostatni stan barbarzynstwa obfituje w Iiczne wynalazki, charakteryzuje sie rozwojem zbiorowosci terytorialnych, powstaniem swiatyn i miast. Wtedy takze pojawia sie malzenstwo monogamiczne i wlasnosc prywatna? 3. Trzcci okres etniczny to cywilizacja zapoczatkowana wprowadzeniem pisma i alfabetu fonetycznego. Umozliwily one ciaglosc, kumulacje i progresywny rozwoj rnysli ludzkiej. Wraz z cywilizacja pojawia sie panstwo i klasy,

Ogolny postep ludzkosci nigdy nie zostal przerwany i nieustannie nastepowalo przejscie od stanu nizszego do wyzszego, Wszystkie spoleczenstwa "zaliczaly" stadia poprzednie, gdyz L. H. Morgan zakladal jednoliniowosc rozwoju. Dopuszczal przy tym rozne jego tempo, chociaz "prawo postepu", ktorym sie posluguje, decyduje o stosunku geometrycznym przebiegu ludzkiego postepu. J ak pisze P. Chmielewski, nierownomiernosc rozwoju oznaczala rownoczesnie roznice tempa zmian w roznych okresach etnicznych i wsrod roznych ludow, Probujac to wyjasnic i popadajac w sprzecznosc z zalozona wczesniej jednoscia dzialania umyslu ludzkiego, odwolal sie L. H. Morgan do "nizszych zdolnosci umyslowych" (np. tubylcow amerykanskich)?". Sprzecznosci takich w jego koncepcji jest znacznie wiecej.

72 Dokladniej opisuje to B. Olszewska-Dyoniziak, Czlowiek Kultura - Osobowo.~c ... , s. 38-39 oraz E. B. Tylor, Antropologia. Wstep do badania czlowieka i cywilizacji, Warszawa 1889, s. 21-~22.

73 Wyzszy stan barbarzynstwa cgzemplifikuja np. plemiona greckie wspolczesne Ilomerowi, gerrnanskic w okresie panowania Juliusza Cezara, hebrajskie z czasow Abrahams i italskie przed zalozeniem Rzyrnu. Starozytna Iorrna cywilizacji S,! ludy Grccji i Rzymu w jego Iazie klasycznej, a nowozytna np. spoleczenst wo Stan6w Zjednoczonych wspolczesne Morganowi.

74 P. Chmielewski, op . cit., s. 224.

Ewolucjonisci i ewolucyjne schematy rozwojowe

63

Wyjasnienia na temat osiagniec kulturowych bedacych swiadectwem "wyzszosci" jednych ras a "nizszosci" innych, wymienne stosowanie terminologii rasowej i kulturowej, stwierdzanie wzajemnego zwiazku miedzy biologicznym i kulturowym rozwojem nie przystawaly do zalozenia 0 tozsamosci natury ludzkiej.

Podsumowujac prezentowana konccpcje, warto zwrocic uwage, ze jej autora nie interesowaly tak bardzoczynniki i przyczyny zamiany w porownaniu z wyjasnieniami genetycznyrni. lstotniejszc dla L. H. M organa sa formy rozwojowe, poniewaz dzieki nim daje sie odrozniac w sposob przejrzysty i wyrazny stadia rozwojowe, kt6re okreslaja przebieg nastepstwa form. Zainteresowanie nastepstwem stadiow i brak szczegolnej troski 0 mechanizmy zmiennosci byly tel. widoczne u E. B. Tylora, co odroznia jcgo ewoIucjonizm podobnie jak ewolucjonizm L. H. Morgana od omawianej wczesniej koncepcji H. Spencera. Roznil je takze ideologizm, oczywisty w mysli spencerowskiej, a w teorii ewolucji amerykanskiego antropologa juz nie tak wyrazny, gdyz ewol ucja nie jest przcjawem prawa, ktore wyznaczaloby zarazem jej eel, Postep bowiem wynika z potencji umyslowej czlowieka, a jego istote stanowi rozwoj intelektualny ludzkosci warunkujacy postep innych dziedzin.

E. R. Service, wspolczesny ewolucjonista, okresli stanowisko L. H.

Morgana w innych kategoriach niz pozostali interpretatorzy jego dokonan, "Mentalizm wydaje sie stosownym epitetem dla tej postawy, tak jak odpowiada filozofii wieku Oswiecenia, wobec ktorej Morgan mial wyrazny drug wdziecznosci, Poniewaz nie byl w jakimkolwiek sensie determinista, jezeli chodzi 0 zwiazek ideologii i instytucji spolecznych z technologia i wlasnoscia, nie sposob twierdzic, ze musial bye materialista lub idealista. Nie byl takze funkcjonalista w jakirnkolwiek innym sensie, poniewaz nie wiazal ewolucji instytucji z czymkolwiek poza wzrostcrn mozgu"? 5.

Pomirno ze niektorzy antropologowie zajmuja krytyczna postawe wobec dokonan L. H. Morgana, dla L. A. White' a byl on doskonalym ctnografem i przyrodnikiem, a jego praca dotyczaca system6w pokrewienstwa z kilku powodow zasluguje na prawdziwe uznanie. Przede wszystkim L. H. Morgan stworzyl nauke 0 systemach pokrewienstwa sam, bez czerpania wzorow od poprzednikow, poriiewaz nikt wczesniej

75 E. R. Service, The Mind of Lewis H. Morgan, "Current Anthropology" 1981, t. 22, nr I, s. 29.

64

Rozdzial II

ta dziedzina sie nie zajmowaL Gromadzac ogromny materia! faktograficzny, stworzyl dobra klasyfikacje systemow pokrewienstwa i dostarczyl podstaw pomoenyeh w wyjasnianiu terminologii pokrewienstwa. Przede wszystkim jednak stworzyl oryginalna teorie i za to nalezy sie jego tworcy poczesne miejsce w dziejach antropologii.

Rozdzia! III

Reakcja na ewolucjonizm - dyfuzjonisci

Mysl antyewolucjonistyczna charakteryzuja pewne odmiennosci wynikajace z roznic odzwiereiedlanyeh w programach teoretyeznyeh

i metodologieznyeh glownych egzegetow. Najpowszechniejsze rozumienie antyewoluejonizmu oznacza zazwyczaj odrzueenie zarowno teorii, jak i metody ewoluejonizmu klasyeznego. Antyewolucjonizm wyrazac sie zatem moze w negaeji problcmatyki rozwojowej i ewolucyjnej,

z przyjmowanicm innych metod rozwiazywania tyeh samych problemow badawczych wreszeie z eksponowanicm odmiennej problematyki badawczej. W zaleznosci od tego ezy mamy do ezynienia z calkowitym odrzuceniem problematyki badawczej, jej teoretycznego wyrazu i metody, ezy tylko z odrzueeniem niektorych elementow, to postawe taka mozna okreslic jako antyewoluejonizm albo aewoluejonizm 1. Haslowe okreslenie "antyewolllejonizm" oznaeza wlasnie w przypadku roznych szkol ezy kierunkow zroznicowany stosunek do problcmatyki ewolueji, zmiennoseik\ljtllf()',Vej,,,,,reszeie ~0"prop()nowanych1l1e.t()cl_2, .... _ ..... -'-Prer-wsz,!: faze postewolucjonistycznej antropologii kulturow ej, ktora) powstala na poczatku XX wieku i proponowala konkurencyjna wizje I rozwoju ludzkosci reprezentowali uczeni, nazywani ze wzgledu na ieh szczegolne zainteresowanie problemami dyfuzji, dyfuzjonistami. Ich 1 zdanicm rzeczywistosc nie potwierdza ewoluejonistyeznej koneepcji I rozwoju od form nizszych do wyzszych. Obscrwaeja faktow i liezne I przyklady wskazuja, ze az nazbyt czesto mlodsze formy kulturowc sa 'I

1 P. Chmielewski, Kultura i ewolucja, Warszawa 1988, s. 234.

2 Przykladem moze bye funkcjonalizm z metoda opisowa lub amerykanska antropologia kulturowa z zainteresowaniem historia konkretnych obszarow kulturowych.

66

Rozdzia! 1lI

w istocie regresem 3. "Kultura rozwija sie w roznych kierunk ach, ktore nastepnie krzyzuja sie i oddzialuja na siebie. 0 proeesie rozwoju stanowi przede wszystknI1 dyfuzja, ezyljzapozyczcnia oraz;cwiq2ane z nia rozp~i~strzellianiesi~-w . swieeic elerncnt~;\y J("~lt.l!i()wych"4. Dyfuzjonizmzatem to kierunek w etnografii i etnologii uznajacy zapozyczenia i przenikanie wytwor6w kulturowych z jednej grupy do drugiej za glowny ezynnik rozwoju kultury",

o iIe ewolucjonisci przyjmowali zdolnosc czlowieka do dokonywania wynalazkow jako podstawowy mechanizm rozwoju kultury, to dyfuzjoniSci uwazali wynalazek za cos wyjatkowego: "Wynalazki sa zjawiskiem rzadkim, jeszcze rzadsze sa wynalazki niezalezne od siebie w roznych czesciach swiata, Sa one zjawiskiem wt6rnym wobec zapozyczen kulturowych?". Zatem rozwoj kultury dokonuje si~ nie droga wynalazkow, lecz poprzcz powiclanie wzor ow kultury. 0 dynamiee zrnian decyduje w pierwszym rzedzie intensywnosc kontaktow miedzykulturowych, Kultury izolowane skazane sa na wegetacje.

Dyfuzjonisci przeniesli osrodek uwagi ze spolecznych calosci na losy ich poszczegolnych elementow, Poniewaz nasladownictwo i powielanie odgrywaja role zasadnicza w rozwoju kultury, glownym przedmiotem badari powinna bye wedrowka elementow kultury w czasie i w prze-

J Obok dyfuzji wskazywano na konwergencjc kulturowa, a wiec proces zrnian kultur owych, w toku ktorego z pierwotnie rozniacych sie cech kulturowych, obecnych w kulturach izolowanych wzajemnie, z uplywem czasu powstaja cechy podobne lub wykazujace zbieznosc, nie jesl ona wynikiern zwiazk ow hisiorycznych laczacych kullury porownywalne, lzn. rnigracji, kontaktu kullurowego czy akulturacji, a raczej wcwnctrznych praw rozwoju, uwarunk owan zewnetrznych, zarowno psychicznych, jak i srodowiskowych, regul probabilistyki - zaleznie od kontekstu interpretacji. Konwergencja nie jest tozsama z paralclizmem kultur owym, chociaz obie konccpcje maja punkty wspolne. Nazwiska, ktore mozna wymienic przy okazji konwergencji to: A. Bastian, F. Graebner, R. H. Lowie, A. A. Goldenwaiser oraz J. H. Steward, M. D. Sahiins, i E. R. Service. Zob. np. A. A. Goldenwaiser, The principle of limited possibilities in the development of culture. "Journal of American Folklory" 1913, nr 26.

4 A. K. Paluch, Mistrzowie antropologii spolecznej, Warszawa 199(), S, 71. Do Iitcratury etnologicznej termin ten wprowadzil E. B. Tyler. Niektore definicje podkreslaja glownie dynamike procesu dyfuzji, inne natorniast skupiaja si~ na jego koncowych rezultatach. Wspolczcsne ujccie lego pojecia obcjmuje oba aspek ty. Podkreslanie wylacznie Iaktu r ozprzestrzcniania si« elementow kullurowych nie oznacza zawezenia znaczenia terrninu, ale raczej specyfike zainteresowan.

5 M. Szymczak (red.), Slownik jezyka polskiego, Warszawa 1978, s. 82. o A. K. Paluch, op, cu., s. 78.

Rcakcja na ewolucjonizm - dyfuzjoniSci

---------------- __

67

strzeni. lch rnigracja, czestosc kontaktow i wzajemne oddzialywanie stanowia racje tlumaczaca podobienstwo kultur a nie, jak chcieli ewolucjonisci, powszechnosc praw ewolucji.

Zajmujac sic wedrowka elementow kulturowych, dyfuzjonisci przejawiali sklonnosc do traktowania kultury bardziej jako zbioru elementow niz jako "organieznej" calosci ezy wewnetrznie powiazanego systemu. Jednak weale nie postrzegali kultury w kategoriach konglomeratu, 0 co oskarzali ieh pozniej miedzy innymi funkcjonalisci, B. Malinowski pisal np., ze dyfuzjonisci "traktujq_. kulture jako rzecz, kt6ra moze bye przewozona przez oceany i kontynenty, mechanicznic dzielona na k.awalki i na nowo skladana w calosc?",

Takie podejscie bylo uproszezeniem pomyslow teoretycznych dyfuzjonistow, Wed lug nieh kazda zywa kultura rna jakas wewnetrzna spoistosc, jednak nie ona stanowila eentralny punkt, na ktorym sku pili swoja uwage. Intercsowali sie bowiem elementami calosci i to glownie tymi, kt6re mialy zdolnosc do samodzielnego funkcjonowania. Na ogol dyfuzjonisci nie pytali 0 sposob asymilacji zapozyczonych elementow na gruneie innej kultury. W zupelnosci wystarczal im fakt, ze dochodzi do asymilacji. Dlatego mozna uznac dyfuzjonizm za kierunek bedacy swego rodzaju "realizacja posrulatu, aby nauki spoleczne zajmowaly sie poznawaniem konkretnyeh procesow i zdarzen zamiast wykrywaniem praw ogolnych,

W odroznieniu od ewolucjonistow dyfuzjonisci operowali dystrybutywnym rozumieniern kultury", Kultura interesowala ich nie tyle jako atrybut wszelkich zbiorowosci ludzkich i zarazem wyroznik tych zbiorowosci ze swiata zwierzecego, ile jako wlasnosc zbiorowosci okreslonych ezasowo i przestrzennie, rozniacych sie od siebie wlasnie kultura, Problemem bylo nie to, ze kazde spoleczenstwo ceehuje jakas kultura, 'lecz to, ze dla kazdego jest ona inna. Godny uwagi stal sie zatem fakt odrebnosci kulturowej, a nie fakt posiadania kultury. Roznice miedzy kulturami dyfuzjonisci pojmowali w-sposob jakosciowy , a nie ilosciowy,

. Te ogolne opcjc, tzn. przekonanie 0 rozwoju przez zapozyczenia, odstapienie ad calosciowego traktowania kultury i operowanie jej

1 B. Malinowski, Naukowa teoria kultury, [we] Szkice z teorii kultury, Warszawa 1958, s.26.

, Zob, Z. Bauman, Kultura i spoleczenstwo. Preliminaria, Warszawa 1966, s. 35 i n.

68

Rozdziallll

ujeciem dystrybutywnym oraz odrzucenie ewolucjonizmu i podejmowanie bad an, ktore zdaniem dyfuzjonistow, mialy doprowadzic do powstania humanistycznej historii kultur w micjsce przyrod niczej nauki o~ku:rtiirze, S,! jedynymi momentahli wspolnymi dla pr;iidstawicieli charakteryzowanego kierunku. Poza nimi, co mozna z cala stanowczoscia stwierdzic, dyfuzjonizm okresla rozne orientacje teoretycznc. Granice miedzy nimi S,!: czesto granicami kontynentalnymi, gdy mowi siy o dyfuzjonizmie europejskim i amerykanskim alba dotycza propozycji nowych pojec i koncepcji".

,Wymieniony europcjski dyfuzjonizm nie ma jednorodnego charakteru, gdyz wyroznic nalezy w nim, co najmriiej dwie odrebne opcjc: dyfu7joniZlIl brytyjski (angielski) okreslany jako skrajny oraz niemiecko-austriacki reprezentowany przez szkole kregow kulturowych. Niektorzy wsk azuja jeszcze wiecej orientacji, odrozniajac wyrainic: koncepcje badawcza F. Ratzela, koncepcje L. Frobeniusa, szkole kulturowo-historyczna, wspomniany wczesniej skrajny dyfuzjonizm oraz historyzm Boasowski.

Te rozroznienia wskazuja wyraznie, ze mamy w tym kierunku do czynienia z luzna wspolnota zainteresowan, w ktorej trudno dostrzec istnienie okreslonego i jednolitego systemu teoretycznego. Jak pisze 1. Szacki, nazwa dyfuzjonizm "nadawana jest prawem jednego worka wielu roznym koncepcjom, ktore nie tylko powaznie roznily sie miedzy soba, ale i rozwijaly sie w duzym stopniu niezaleznie od siebie"! o.

W ogolnej oeenie orientacji wskazuje sie jej niedostatki teoretyczne, ale takze podkresla sie pozytywne elementy dyfuzjonizmu. Otoz w jcgo ramach zostaly podjete istotne problemy badawcze, na ktore poprzedniey, tzn. ewolucjonisci, nie zwracali dostateeznej uwagi. 0 tym, ze nie byl to kierunek bezwartosciowy, bo zapomniany, swiadczyc moze fakt, iz wezlowe problemy dyfuzjonizmu nie zostaly zarzucone zupelnie i mozna je odnalezc u wspolczesnych badaczy reprezentujacych neoewolucjonizm.

9 Zob. Siownik etnologiczny, Terminy ogolne, red. Z. Staszczak, WarszawaPoznan 1987, s. 66-67; por. takze B. Olszewska-Dyoniziak, Czlowiek - Kultura - Osobowosc. Wstep do klasyczne] antropologii kultury . Krakow, s. 43 i n. oraz P. Chmielewski, Kultura i ewolucja, s. 235 i n.

10 J. Szacki, His/aria mysli socjologicznej, Warszawa 1981, cz. 2, s. 673--674.

69

Reakcja na ewoJucjonizm - dyfuzjonisci

------------------~ .~-----------------

Szkola kregow kulturowych

Ta niemiecko-austriacka szkola bywa takze nazywana szkola kulturowo-historyczna. Jej przedstawiciele reprezentujacy dwa osrodki: berlinski i wiederiski uwazani za tworcow szkoly i kierunku.jako pierwsi w Europie podjeli krytyke cwolucjonizmu klasycznego. Miejsce odrzuconej metody i teoretycznych rozwiazan poprzednikow zajelo his toryczne podejscie do konkretnych procesow kulturowych. Metody historyczne, ktore zaproponowali, uznawali za jedyne wlasciwe do badania rozmaitych ludow i ich kultur i pozyteczne do formulowania cgolnych praw kultury. Szkole te tworzylo kilku badaczy, a do najwazniejszych nalezeli: F. Ratzel, L. Frobenius, B. Ankermann, F. Graebner, W. Schmidt, W. Koppers, M. Gusinde, R. Heine-Geld ern.

Za inicjatora niemieckiego dyfuzjonizmu i prek ursora szkoly, chociaz me zajej tworce, uchodzi Fredrich Ratzel (1844-1904). Sceptycznie nastawiony do potcncji intelektualnej czlowieka.jego inwencyjnosci i jej roli w postepie dziejow zdecydowanic opowiadal sie za wyjasnianiem dziejotworczych procesow kulturowych w oparciu 0 dyfuzje. Dzieki migracjom, przesiedleniom, wedrowkom i kontaktom umozliwiajacym zapozyczenia oraz nasladownictwo w roznorodnosci kulturowej wystypuj,!: podobienstwa i nie rna znaczenia odleglosc, w jakiej one sie pojawiaja.

W przeciwienstwie do ewolucjonistow przywiazujacych wagy przede wszystkim do zjawisk uniwersalnych, F. Ratzel podkreslal, ze istnieja proccsy swoiste dla poszczegolnych regionow geograficznych. W swojej koncepcji "granic geograficznych", w obrebic ktorych kultura przystosowuje sie do jej naturalnego srodowisk a, wykorzystal kategorie "prowincji geograficzaych" zastosowana wczesniej przez A. Bastiana wyjasniajacego przy jej pomocy roznorcdnosci kulturowe+'. Wbrew spotykanej czasem opinii, uwydatniajac roznicujacy wplyw srodowiska geograficznego na kulture nie byl F. Ratzel w swoich wyjasnieniach zwolennikiem determinizmu srodowiskowego. Wprowadzajac kryterium porownywania formalnych cech kulturowych (podobienstwo Iormy przedmiotu z pominieciem podobienstwa materialowego i funk-

11 "Prowincje gcograficzne" sa okreslonyrni warunkami geograficznymi, w ktorych aklualizuje sie wyrosla w srodowisku przyrodniczym konkrelna kultura autochtoniczna. Te prowincje stykaja sie czesto ze soba na "lerenach pogranicmych" i w len sposob moze dochodzic do mieszania sie idei etnicznych i do .Jiybrydyzacji".

70

Rozdzialill

cjonalnego) zapoczatkowal ksztaltowanie sie metody historycznego badania dyfuzji. Dla niemieckicgo uczonego dyfuzja byla zjawiskiem przestrzennym i historycznym, kt6re charakteryzowalo sie wedrowka i zapozyczaniem elementow i cech kultury materialnej '".

Pierwszym faktycznym przedstawicieiem szkoly dyfuzjonizmu i zarazem kontynuatorem idei zaproponowanych przez tworce antropogeografii byl jego uczen Leo Frobenius (1873-1938), kt6ry za swoja refleksje metcdologiczna occniany jest znacznie wyzej niz jego nauczyciel ':'. Badaniami objal nie tylko wedrowke poszczegolnych elementow kultury w czasie i przestrzeni, ale takze cale ich zespoly, czyli kompleksy kulturowc. Swoista sume pogladow stanowilo dzielo Der Ursprung der afrikanischen Kulturen (1898 r.), wazne dla rozwoju niemieckiego dyfuzjonizmu zc wzgledu na pojecie "krygu kulturowego" (Kulturkreis), ktore bylo haslem szkoly kregow kulturowych. Po kilku latach pracy L. Frobenius wycofal sie jednak ze swojego dyfuzjonistycznego stanowiska, krytycznie odnoszac sie do swoich dokonan w nastepujacych slowach: "Teraz musze sie przyznac, ze dzisiaj po czesci zaluje tych prac. Jesli czlowiek uzna po opublikowaniu jakiejs pracy, ze zawiera ona liczne bledy, to najlepiej jest, jesli rna odwage przyznac sie: pater, peccavi" 1 4.

Glowny rdzen teoretyczny i praktyczny austriacko-niemieckiej szkoly kulturowo-historycznej kregow kulturowych wypracowali, obok L. Frobeniusa, najbardziej reprezentatywni rzecznicy dyfuzjonizmu i wspolpracujacy ze soba badacze: historyk Fritz Graebner (1877-1934) oraz Bernhard Ankermann (1859-1943). Skupieni przy berlinskim M uzeum Etnograficznym wraz z innymi badaczami reprezentowali osrodek berlinski czesto okreslany mianem wczesnej berlinskiej szkoly historycznej. lej metodologiczna wykladnia jest "Methode der Ethnologic" (1911 r.) autorstwa F. Graebnera.

Praca okresla sformalizowane kryteria analizy procesow dyfuzji i ilustruje wysilki badawcze zwiazane z problemem sposobu przejawiania sie dyfuzji element6w kulturowych i ich migracji. W tym celu zaproponowal F. Graebner kryterium formy (jakosci) i kryterium ilosci,

12 Koncepcje F. Ratzela dokladnie ornawia praca: J. Babicz, Nauka 0 ludach Fryderyka Ratzela, Wroclaw 1962.

13 Obok L. Frobeniusa do pierwszych przedstawicieli dyfuzjonizrnu zalicza sic takze H. Schurtza.

H A. K. Paluch, Mistrzowie antropologii ... , s. 76.

7J

Reakcja na ewolucjonizm - dyfuzjonisci

-------------------

ktore nastepnie zostaly uzupelnione trzecim - kryterium ciaglosci. Trese pierwszego dotyczy podobienstwa drugorzednych cech formy wytworow kulturowych i glosi, 'i.e takie podobienstwo wskazuje na ich wspolne pochoclzenie. Kryterium ilosci dotyczy podobienstwa wielu wytworow kulturowych funkcjonujacych w porownywanych kulturach , co rna takze dowodzic prawdziwosci stwierdzenia 0 ich wspolnym pochodzeniu. Wzrost liczby podobnych cech kulturowych zwieksza zatem prawdopodobienstwo historycznego pokrewienstwa obiektow noszacych te cechy. 1 ezeli natomiast por6wnuje sie dwie kultury i na drodze laczacej je wystepuja elementy eharakterystyczne dla jednej i drugiej, to otrzymuje sie kolejny argument na rzecz wspolnego pochodzenia okreslony wlasnie jako kryterium ciaglosci. Dzieki wymienionym kryteriom umiejscowienie danego obiektu, cechy kulturowej lub wytworu na drodze, ktora wedrowal, stawalo sie mozliwe i calkiem realne. Opr6cz tych trzech kryteri6w F. Graebner przedstawil metodologiczne zasady dotyczace nastepstwa czasowego i gcnetycznego powiazania kultur.

Od F. Graebnera i jego pracy bierzc poczatek systematyczne stosowanie kluczowego dla dyfuzjonizmu pojecia kregu kulturowego, umozliwiajacego zrekonstruowanie dystrybucji kompleksow kulturowych w skali ogolnoswiatowej. Kregi kulturowe mozna okreslic jako "konkurencyjne osrodki rozmieszczone w roznych punktach globu i promieniujace na ludy zyjqce pomiedzy nimi"!". Inaczej mowiac sa to ograniczone liczebnie "kultury zasadnicze", ktorych wzajemne oddzialywania pozwalaja wyjasnic rozwoj kultury ludzkiej. Zostaly one wydzielone tak, ze zawieraja zespol podobnych cech kulturowych. Podobne kregi kulturowe musza, wed lug dyfuzjonistow, wywodzic sie ze wspolnego zrodla j 6

Pomysly F. Graebncra oraz B. Ankermanna i L. Frobeniusa zostaly rozwiniete przez verbiste, tworcc tzw. szkoly wiedenskiej, ojca Wilhelma Schmidta (1868-1954), wokol ktorego skupili sie wszyscy czolowi przedstawiciele orientacji d yfuzjonistycznej po srnierci F. Graebnera-? . Jemu zawdziecza dyfuzjonizm ostateczne sformulowanie schematu rozwoju kultury w drodze dyfuzji. W. Schmidt dodatkowo wzbogacil

15 J. Szacki, op, cit., s. 677.

t e A. K. Paluch, op. cit., s. 78.

17 Zasluga W. Schmidta bylo stworzenie preznego osrodka bad an terenowych wokol zalozonego w roku 1906 czasopisma, ktore ukazuje sie do dzis, .Anthropos".

72

Rozdzial III

kryteria formy i jakosci czyniac 'l nich podstawe szkoly. Koncepcje kregow kulturowych rozbudowal na cala globalna kulture i staral sie wyjasnic jej dzieje poprzez analize przcnikania sie tych kregow, Jego tcoria kregow kulturowych zakladala pierwotnie istnienie tylko kilku tzw. kultur zasadniczych, ktore daly poczatek wielu kulturom wtornym rozprzestrzeniajac sie na podobieristwo wodnych kregow powstajacych po wrzueeniu do wody kamienia, Kultury wt6rne pojawily sie zatem jako wynik zmieszania sie kultur podstawowych,

Probujac uchwycic wzgledna chronologie; kultur, wypracowal kryteria nastepczosci ieh wystepowania. Zgodnie z nimi: formy powstale ze zmieszania sie dw6eh lub wiecej kultur S,! mlodsze od kultur stanowiacyeh ieh skladniki; kultura rozdzielajaca jakas inna kulture jest mlodsza od rozdzielanej; kultura z rozproszonymi elementami innej jest mlodsza od kultury macierzystej owych elementow; kolebka calej cywilizacji byla Azja i od niej rozprzestrzeniala sie kultura we wszystkich kicrunkach w taki sposob, ie najodleglejsze tereny zajely najstarsze kultury. W. Schmidta interesowal tez czas przenikania kultur i uznal, ii na wiekszych obszarach odbywa sie ono dluzej w porownaniu z czasem wzajcmnego przenikania zespolow kulturowych na obszarach mniejszych!".

Kultury swiata zostaly przez W. Schmidta podzielone dwojako na podstawie kilku kryteriow. Znaczenie mial typ gospodarki, typ 0[ganizacji spolecznej, forma wierzen, praktyki religijne oraz narzedzia i przedmioty materialne, Dlatego podzial na prakultury (kultury pierwotne), kultury prymarne (podstawowe), sekondarne (drugorzedny stopien kregow kulturowych) i tcrcjarne (wyzsze cywilizacje) rozni sie od podzialu na kultury (kregi kulturowe) zbieracko-lowieckie, pasterskie i rolnicze!". 0 zaliczeniu kultury do okreslonego typu mozc decydowac pojedynczy element wyrwany z kontekstu kulturowego,

i s E. Bulanda, Czy kryzys w etnologicznej szkole wiedenskiej, "Lud", L 45.

19 W zaleznosci od autora stosowane S4 okreslenia albo kultury alba Iazy ksztallowania silt kregow kulturowych. Roznorodnosc kryteriow powoduje, ze np. kultury pryrnarne reprezentuja trzy zasadnicze kregi kulturowe: pasterze-nomadzi, wyzsi lowe)' egzogamiczni i matrylinearni rolnicy, tzn. faze t~ charak teryzuja grupy ludow zajmujacych sit; lowiectwem, uprawa roli i pasterstwcm. Ci, ktorzy uprawiaja role reprezentuja matrylinearne zasady strukturalizacji (matrylincarne pochodzenie, matrylinearne zamicszkanic) zas pasterze-noamdzi patrylinearne zasady strukturalizacji, zob. P. Chmielewski, op, cit., s. 246-248.

73

Reakcja na ewolucjonizm d yfuzjonisci

--------

jednak caly schemat uwzglednia kultury, ktore 84 umieszczone w czasie j przestrzcni. Zatem zjednej strony doehodzi do atomizowania kultury, co bylo charakterystyczne dla rnysli ewolucjonistycznej, z drugiej 'las, ze wzgledu na scisle zlokalizowanic kultur, nie mozna go potraktowac jako scisle ewolucyjnego?".

Pomimo opozyeji do poprzednikow i program owego antyewolucjonizmu w koncepcjach dyfuzjonistow reprezentujacych niemiecki i austriacki nurt pojawiaja sie problemy ewolucji spolecznej. Ostatcezne cele byly identyczne, gdyz jednym i drugim chodzilo 0 wyjasnienie rozwoju kultury ludzkiej, przy czym dyfuzjonisci w przeciwienstwie do ewolucjonist6w kladli naeisk na roznorodnosc, Odtworzenie minionyeh etapow opierali na innym ezynniku sprawezym zmian, pierwsi na mechanizmie ewolueji i dominacji czynnikow wewnetrznych, ieh nastepcy na dyfuzji i mieszaniu sie kultur. Dysfuzjonistom, podobnie jak wczesniej ewolucjonistom, zarzucano ahistorycznosc, schematyczne i psychologiczne rozumowanies '. W wielu opiniach byla to szkola ubozsza teoretycznie, chociaz cechowala ja wieksza poprawnosc warsztatowa. Jej slabosc tkwila w abstrahowaniu od czlowiekajako podmiotu i tworcy kultury oraz ustalaniu drog rozwoju poszczegolnych wytworow.

Dyfuzjonizm brytyjski

Dyfuzjonizm brytyjski charakteryzowal sie ekstremalna jednostronnoscia proponowanych wyjasnien teoretycznych i bye moze dlatego nie znalazl zbyt wielu kontynuatorow ustepujac miejsca bardziej umiarkowanym wariantom, Skrajna posrac dyfuzjonizmu reprezentowali Grafion Elliot Smith (18711939) i William James Perry (1868-1949)22. Wyjasnienie roznorodnosci kulturowej uwzgledniajace powstanie cywilizaeji i jej rozwoj uezynili swoim podstawowym zadaniem badawczym. Obaj nie wierzyli w niezalezny rozw6j kultury w roznych czesciach

20 Zob. B. Olszewska-Dyoniziak, Czlowiek - Kultura - Osobowosc ... , s. 45.

21 Tak uwazal R. H. Lowic, dla ktorego mimo wszystk o dyfuzjonizm byl antyewolucyjnym podejsciem. Odmienne sady wyrazai np. M. Harris.

22 Zalozcnia teoretyczne szkoly brytyjskiej sformulowal W. H. R. Rivers, ktory rnowil 0 mieszaninie i interakcji kultur jako czynniku powslawania nowych jakosci spoleczno-kulturowych oraz L. A. While.

74

Rozdzial Hl

ziemi ':'. Ich zdaniem cywilizacja Iudzka jako specyficzna kombinacja cech nie mogla bye wynaleziona wiecej niz jeden raz. Rozwineli monogenetyczna teorie kultury ludzkiej, wyprowadzajac j'l, w calosci ze staroiytnego Egiptu.

Wedlug brytyjskich dyfuzjonistow okolo 6000 r. p.n.e. w Egipcie dzieki szczegolnym warunkom klimatycznym rniala sie wytworzyc kuitura, ktora 2000 lat pozniej, tzn. okolo 4000 r. p.n.e., osiagnela bardzo wysoki poziom cywilizacyjny>'. lstotnymi charakteryzujacymi ja cechami byly miedzy innymi metalurgia, garncarstwo, udomowienie zwierzat, powstawanie miast oraz rozwo] systemow wiary i centralistyczna wladza. Dzieki mechanizmom dyfuzji, tzn. kontaktom ludow i kolonizacji, spowodowanych wedrowkami Egipejan w rozne rejony swiata w poszukiwaniu surowcow, cywilizacja rozprzestrzeniala sie na caly swiat. W jednych regionach ulegala dalszernu rozwojowi, w innyeh zas czesciowej lub ealkowitcj degeneraeji.

Skrajni dyfuzjonisci brytyjscy kladli nacisk na swoistosc i niepowtarzalnosc zjawisk kulturowych. Fakty, ktore wydarzyly sie w dolinie Nilu nie mogly wystapic jeszcze gdzies indziej, poniewaz historia nie powtarza sie nigdy. Egipcjanie musieli wyrnyslic wszystko, w ten sposob odmowiono innym ludom inweneji i tworczosci eksponujac ekstremalnie role dyfuzji jako jedynego czynnika wyjasniajacego zmiane kultury, Kazda kultura stanowi mieszanke cech ze sladami egipskiej cywilizacji. Stanowi ona, zdaniem dyfuzjonistow brytyjskich, jcdync stadium rozwojowe, ktore nastapilo po powszechnym stadium czlowieka natury. Roznorodnosc kultur to rezultat procesow przekazywania cech, ich transmisji oraz regresji kulturowej.

Proponowana koncepcja zwiazku z wyprowadzeniem poczatkow kultury z Egiptu zwana bywa zazwyczaj teoria panegipska lub panegipcjanizmem. Nie dostrzegaj'!c niezaleznych od siebie zrodel dyfuzji, nie dopuszczajao mozliwosci konwergencji, czyli rozwoju zbieznego, hiperdyfuzjonisci, bo tak tez byli okreslani, narazali sie na krytyczne uwagi takze czolowych przedstawicieli szkoly kulturowo-historycznej. W ich opisie kuItury uderza statyka. Gdyby nie cud, jakim stali sie Egipcjanie Iudzkosc nigdy nie pokonalaby progu cywilizacyjnego tkwiac w stadium

2.1 W. J. Perry, The Growth of Civilization, Paulton, London 1937, s. 143.

24 Sprzyjajace warunki klimalyczne umozliwily prowadzenie upraw, osiadly tryb zycia, Natomiast religia (wiara w przyszle zycie) stanowila impuls do wa1ki 0 rozwoj, o lepsze zycie,

Reakcja na cwolucjonizm - dyfuzjonisci

75

natury bez potrzeb, bez zdolnosci tworczych. Zdaniem wielu badaczy mozna taka wizje porownac z biblijna historia swiata, w ktorym wszystko, co wykracza poza poziom podstawowy, naturalny traktowane jest na rowni z cudem stworzenia swiata 25.

Wedlug E. R. Wolfa, wspolczesnego amerykanskiego antropoIoga, dyfuzjonizm nie przelamal slabosci i trudnosci ewolucjonistycznego systernu teoretycznego, problemy przeszlosci nie zostaly ani rozwiazane, ani zapamietane, Nowe rozwiazanie i odpowiedzi po prostu zastapily stare-".

Franz Boas i amerykanski dyfuzjonizm

Opisujac dyfuzjonizm amerykanski trzeba na wstepie uczynic zastrzezenie. Otoz w literaturze przedmiotu kwalifikacja F. Boasa (1858-1942) wraz ze wspolpracownikami do dyfuzjonizmu budzi kentrowersje i dzieli historykow mysli antropologicznej. Wedlug J. Szackiego to nie F. Boas, ale O. T. Mason i jego tworczosc sytuuje sie najblizej klasycznych wzorow tego kierunku-", Porownujac amerykanski dyfuzjonizm z przedstawionyrni wczesniej koncepcjami mozna okreslic go jako najbardziej umiarkowany i zarazem najbardziej krytyczny.

Argumentern przemawiajacym za wyroznieniem sylwetki F. Boasa jest rola, jaka odegral w antropologii amerykanskiej. Mimo ze poczesne miejsce bezsprzecznie zajrnuje w niej L. H. Morgan, to za antenata typowo amerykanskiej szkoly kultury i osobowosci i jednoczesnie inicjatora i rzccznika dyfuzjonizmu oraz tworce profesjonalnych ram antropologii kulturowej uznaje sie wlasnie F. Boasa 2 B. Miare jego wplywu na amerykanska antropologie kulturowa potwierdzaja nazwiska calej plejady antropologow utrzymujacych z nim kontakty naukowe,

25 P. Chmielewski, op. cit., s. 255.

26 E. R. Wolf, The Study of Evolution, cyt. za P. Chmielewski, op. cit., s. 256. 27 J. Szacki, op. cit., s. 677.

28 F. Boas kszlalcil sie w Niernczech, doktoryzowal na Uniwersytecie w Kilonii, a zainleresowania anlropologiczne poprzedzone byly dzialalnoscia w obrcbie geografii (fizycznej) i Jizyki. Jcgo poglady ksztaltowara curopejska tradycja filozoficzna, tzn. krytycyzm 1. Kania, windelbandowskie rozroznienie nauk i wiara w doswiadczenie i indukcje.

76

Rozdzial III

do ktorych zaliczaja sie przede wszystkim A. L. Kroeber, C. Wissler, R. H. Lowie, C. Kluckhohn, E. Sapir, M. Herskovits oraz R. F. Benedict i M. Mead. Niektorzy z wymienionych kontynuowali stanowisko reprezentowane przez F. Boasa i wyznaczone przez niego zadania, inni rozwijali swoje wlasnc, oryginalne koncepcje.

Stwierdzenie, iz F. Boas stworzyl szk ole naukowa jest koritrowersyjne i nawet wsrod najblizszych mu uczniow pojawialy sie glosy protestu. Do krytykow takiego stanowiska nalezeli miedzy innymi A. L. Kroeber oraz M. Mead i R. II. Lowie. Ten paradoks wynika ze stanowiska naukowego F. Boasa oraz pozycji naukowych jego uczniow i wspolpracownikow, On sam rue stworzyl rozbudowanego systemu teoretycznego. Pozostajac inspiratorem pracy naukowej i organizacji badan tolerowa! otwartosc postaw badawczych innych. Uczniowie i wspolpracownicy bcdac pod jego wplywem nie ograniczali sie do biernej akceptacji jego zasad. Badacze z kregu F. Boasa nie wystapili nigdy ze wspolnym manifestem teoretyczno-metodologicznym oraz nie sformulowali charakterystyki realizowanego przez siebie programu badawczego. Roznic pomiedzy poszczegolnymi reprezentantami historyzmu Boasowskiego, zarowno w zakresie programu.jak i w zakresie propozycji badawczych nie jest w stanie zamaskowac wspolnego przcdmiotu badan, tzn. rodzime kultury Ameryki Polnocnej. Z tych powodow okreslenie "szkola Boasa" nie wydaje sie trafna nazwa a dla niektorych jest nawet nazwa na wyrost.

Zbieznosc pod wzgledem teoretyczno-mctodologicznym z historyzmem Boasowskim odnalezc mozna u dunskich badaczy kultur eskimoskich, miedzy innymi u K. Rasmussena i K. Birket-Smitha oraz u badaczy kultur Oceanii (glownie Polinezji).

Zainicjowana przez F. Boasa w latach 90. XIX wieku orientacja az przez kolejne 25 lat zdominowala amerykanska antropologie. Jednak trudnosc w realizacji programu badawczego oraz krytyczne glosy na jei temat, glownie w wykonaniu konfiguracjonistow i funkcjonalistow, doprowadzily do jej zalamywania sie w latach 30. XX wieku, Program badawczy F. Boasa konstytuuja i zarazem streszczaja nastcpujace, zwiazane ze soba, tezy metodologiczne: historyzm faktograficzny, atomizm (antyholizm), psychologizm i relatywizm.

F. Boas uwazal, ze badania antropologiczne sa przede wszystkirn badaniami historycznymi, a ich istota albo specyfika wiaze sie z rekonstrukcja historyczna a nie z formulowaniem praw, Nic oznacza to

Reakcja na ewolucjonizm - dyfuzjonisci

----------------~

77

jednak, aby stawial on antropologii wylacznie zadania opisowe. U F. Boasa uwidacznia sie bardzo wyraznie rozroznienie dwoch sposobow uprawiania nauki, tzn. nomotetyczne i idiograficzne. Przyjrnujac fizyke za wzor nauki poszukujacej prawidlowosci i nauki, ktora dazy do formulowania praw nie odmawial tego antropologii, przy czym na gruncie humanistycznym nie widzial mozliwosci zrealizowania w tym czasie takiego doskonalego wzoru. Wszelkie teoretyzowanie traktowal jako jalowe spekulacje i sam unikal go w praktyce podkreslajac jednoczesnie znaczenie rzetelnej i szczegolowej pracy terenowej, gdyz ustalenie fakt6w to punkt wyjscia nauki ijej podstawa-", W ciagu swojej pracy ugruntowal w antropologii amerykanskiej empiryzm gromadzac obfite materialy opisowe, ktore obrazowaly rozne dziedziny kultury pierwotnej, zwlaszcza z regionow etnograficznych Amcryki Polnocnej, np. Indian Tsimshiau, Haida, Saliszow i Kwakiutlow z wyspy Vancouver?". Dzieki niernu i jego uczniom zgromadzone zostaly materialy dotyczace folkloru, jezyka, sztuki oraz mitoJogii, zarejestrowano opisy obyczajow, rytualow, opowiesci i legendy chroniac je od zaglady i zapomnienia, Dla niektorych Boasowska orientacja idiograficzna w uprawianiu nauki byla wynikiem jego pierwotnej specjalizacji, czyli geografii.

Zdecydowany sprzeciw wobcc ewolucjonizmu uwidacznial sie w sprzeciwie F. Boasa wobec metody porownawczej stosowanej przez ewolucjonistow. W jej miejsce zaproponowal metode historyczna, dzieki ktorej kazde zjawisko kulturowe osadzone bylo w konkretnym miejscu i w konkretnym czasie. Majac charakter historyczny bylo nicpowtarzalne i stanowilo rezultat okreslonych zdarzen, Podstawy tej mctody tkwily zatem w historii konkrctnych kultur i obszar6w kulturowych. Jezeli rna dojsc do odkrycia praw rzadzacych swiatem kultury, to trzeba zbadac poszczegolne kultury, poniewaz "pierwszym cclem badania etnologicznego rnusi bye krytyczna analiza charakterystyk kazdego ludu" 31. Aby wiedziec, co jest wspolne wielu zjawiskom, trzeba najpierw dokladnie poznac kame z nich. "Musimy - pisal F. Boas

29 F. Boas, The Study of Geography, [in:] Race, Language and Culture, New York 1955, s. 641.

.10 Badania dotyczace Kwakiutlow obejmowaly ogromne ilosci stron publikacji, ale pomimo takiego matcrialu F. Boas nigdy nie napisal kompletnej, wyczerpujacej monografii na ich temat, co udalo sic np. B. Malinowskiemu opisujacemu Triobrandczykow. 'I F. Boas, The Aims of Ethnology, [in:] Race ... , s. 627.

78

Rozdzial III

- w miare moznosci odtworzyc rzeczywista historic Iudzkosci, zanim bydziemy mogli zywic nadzieje na odkrycie rzadzacych nia praw"32. A wiec najpicrw kouieczna jest historia poszczegolnych kultur potem dopiero mozliwe prawa rzadzace ta historia,

Wedlug F. Boasa tylko historia moze dostarczyc wyjasnien na temat powstawania zlozonych systemow kultury i to ona odroznia ludzki swiat od swiata natury. KuJtura byla dJa niego ogolem wzorow myslenia i dzialania wlasciwych danemu spoleczenstwu, a wiec byla swoistym produktem .Jristorycznych doswiadczen danego Judu "33. Badajq.c fakty kuJturowe jako eJemcnty konkretnej kultury okreslonego ludu zajmujacego _okreSlony obszar geograficzny, a wiec poznajac his~oriQ pojedynczej kultury powodowal, ze jego podejscie nazywano czesto metoda "monografizmu historycznego".

J ak widac, F. Boas przeniosl osrodek zainteresowania z jednolitego proccsu ewolucyjnego na osobliwosci poszczeg6Jnych kultur. Faktyczna rzeczywistosc kulturowa przejawiajaca sie wszechstronnie i roznorodnie zajm owala jego uwag« 0 wiele bardziej niz poszukiwanie tego, co uniwersalne. Z takiego podejscia wynikala rezygnacja z determinizmu pod jakakolwiek postacia oraz poslugiwanie sie indukcja w postepowaniu badawczym,

Z zainteresowania roznorodnosci4 form zycia kulturowego spoleczeristw pierwotnych wynika jego atomizm, F. Boas uwazal, ze do zrozum.ieni~ kultury potrzebna jest najpierw skompletowana lista jcj cech. Licznie zaobscrwowane kontrasty pomiedzy roznyrni ludami, np. Eskimosami, Indianami i mieszkancami Syberii, utwierdzaly go w powsciagliwosci wobec uogoinien teorctycznych i dowodzily koniecznosci badania genezy poszczegolnych eech kultury, by pokazac, jak one powstaly i jak funkcjonuja w roznych spoleczenstwach u roznych Iudow>'.

Nie bez powodu A. L. Kroeber pisal 0 F. Boasie jako 0 "wielkim burzycielu zludzen intelektualllych", co wiazalo sie z tendcncjami partykularnymi wzmocnionymi relatywizmem kulturowym, ale takze

J2 Cyt. za J. Szacki, His/aria mysli ... , s. 681.

J3 A. Kloskowska [w:] R. Benedict, IYzory kultury, Ws/(!P do pierwszego wydania polskiego, Warszawa 1999, s. 23.

34 Jednak obok tak rozumianego atomizrnu, historycy kullury traktowali kulture jako zintegrowana calosc przenoszac holizm na grunt.konkretnych kultur i spolcczenstw.

79

Reakcja na ewolucjonizm - dyfuzjonisci

----------------

z psychologizmem 35. F. Boas zwrocil mianowicie uwage na donioslosc czynnikow psychologicznych. Wszelkie zjawiska kulturowe i zaleznosc rniedzy nimi 84, wedlug niego, wyjasniane przez odwolanie sie do stan6w swiadomosci czlowieka oraz do praw asocjacji tych stanow. IndywiduaIne aspekty kultury, czyli reakeje jednostek wobcc kultury, nie powinny bye Iekcewazone, poniewaz aktywnosc przystosowawcza czlowieka, jego dzialalnosc decyduja 0 ksztalcie kazdej kultury. "Kultura moze bye zdefiniowana jako calosc umyslowych i fizycznych reakcji i dzialan, ktore charakteryzuja zachowania jednostek tworzacych grupe spoleczna zbiorowo i indywidualnie w reakcji do ich naturalnego srodowiska, do innych grup, do czlonkow grupy i do samych siebie. Kultura zawiera rowniez wytwory tyeh dzialan i ieh role w zyciu grupy. Proste wyliczenie tych roznych aspektow zycia nie tworzy jednak kultury. Elementy te nie S,! niezalezne, maja strukture"?", Zatcm nie istnieje stereotyp standardowego zachowania kulturowego. Jezeli pojawiaja sie podobienstwa element ow kultury, to Set one wynikiem podobienstwa struktury psychicznej ludzi na calym swiecie, co jcszcze nie daje uniwersalnego wzoru na rozumienie kazdej kultury!". Ogolne terminy do ich opisu Set wykluczone. Proces kulturowy jest konfiguracja roznych aspektow rzeczywistosci oddzialujacych na siebie i dopiero uwzgledniajac historyczne, spoleczne, psychologiczne, ekonomiczne i srodowiskowe warunki kazdego z nich, unikajac kryteriow obcych mozna badac kulture. Mowiac prosciej, kazda kulture nalezy mierzyc jej wlasna miara. Nie wolno przenosic praw rzadzacych jedna na inne. Nie rna uniwersalnych norm zachowania, a wszelkie wartosci sa wzgledne, Ow pluralizm historyczny polaczony z kulturowym relatywizmem przekazal F. Boas amerykanskiej antropologii jako jej dziedzictwo i drogowskaz,

Program F. Boasa pozostawal konsekwentny i Jasny w jego czesci negatywnej, a wiec tak dlugo, jak dlugo byl skicrowany przeeiwko ewolucjonizmowi. Z chwila jednak, gdy probuje siy w tym programie dopatrzec zalazkow teorii, ktora moglaby zajac miejsce krytykowanego ewoluejonizmu, stwicrdzic trzeba, ze tworczosc tego antropologa jest swego rodzaju zbiorem paradoksow, Szczegolnie wydatnc Set dwie

35 Tendencjc partykularnc objawialy sie d wuaspektowo. Z jedncj slrony byly to badania analilyczne realizowane w wielkiej liczbie, z drugiej zas wiazaly sie z brakiem ogolnych ram teoretycznych dla wynikow bad an nad zrniennoscia.

36 F. Boas, The Mind of Primitive Man. New York 1938, s. 149. '7 Ihid., s. 177.

80

Rozdziallli

sprzecznosci. F. Boas gloszac pochwale historii, rownoczesnie stwierdzal trudnosci rek onstrukcji historycznej, Kladac z kolei nacisk na integracje kazdej kultury, pozwalal w pewnym stopniu dostrzec w sobie .funkcjonaliste". Ale i w stosunku do swego .Junkcjonalizmu'' mnozyl watpliwosci i zastrzezenia piszac np., ze bezpodstawne jest przekonanie, iz cala kultura musi bye zwarta jednoscia.

Stanowisko relatywistyczne negowalo mozliwosc jakichkolwiek porownan miedzykulturowych i generalizacji oraz rozwojowego podejscia do problematyki kulturowej+". Jezeli podejmowana byla charakterystyka zmiany, to owa zmiana odnosila sie wylacznie do okreslonego zjawiska, a wiec traktowano ia bardzo konkretnie- partykularnie,

Niechec do generalizacji pozwalala unikac spekulowania, ale rownoczesnie harnowala postep w bad aniach antropologicznych. Dodatkowo brak uniwersalnego modelu analizy kultury, odwolywanie sie wylacznie do wyjasnien historycznych doprowadzily nawet wsrod antropologow z kregu F. Boasa do opinii krytycznych.

Lekarstwem na "prozniy teoretyczna" w antropologii i mozliwoscia przelamania impasu stala sie faza typologiczna w nurcie historyczno-partykularnym, przewidujaca badania porownawcze na podstawie wzorow kulturowych charakterystycznych dla roznych kultur i proby ich typologizacji. Te faze dobrze ilustruje osoba Roberta H. Lowiego (1883~1947), ktorego stanowisko cechuje ewolucyjny styl myslenia. Swoja popularnosc zawdziecza badaniom nad Indianami Rownin oral'. polemice z tezami H. L. Morgana i atakowi najego Ancient Society?",

R. H. Lowie krytykuje koncepcje ewolucji jako jednolitego i ciaglego procesu kulturowego i wyroznia obok jednoliniowego wieloliniowe ujmowanie procesu ewolucji+". W miejsce dedukcyjnych zalozen proponuje indukcyjne badanie historyczne. Wiaze to z ogromna zlozonoscia i roznorodnoscia zjawisk kulturowych powodujacych ograniczony

3B Zob. P. Chmielewski, op. cit., s. 275.

39 R. I-l. Lowie uznawany jesl niejednokr otnie za przedstawiciela wspolczesnego ewolucjonizrnu, zob. Z. Sokolewicz, Wprowadzenle do etnologii, Warszawa 1974, s. 235. Bezposrcdnia polerniku z Morganem zawarta jest w jego pracy Primitive Society. ktora ukazala sie w roku 1 no.

40 Jak pisze P. Chmielewski, Lowie juz w roku 1937 zarezerwowal dla nurtu antropologii odwolujacego sie do dorobku ewolucjonizrnu klasycznego, ktory z problematyki ewolucji czynil zasadniczy problem badawczy, termin neoewolucjonizm zob. id., Kultura i ewolucja, S. 278.

Reakcja na ewolucjonizm - dyfuzjonisci

81

zakres ich regularnosci, Historyczne badanie konkretnych obszarow i kultur zamiast stosowania praw ewolucji zmniejszy ryzyko nieprecyzyjnych, ogolnych wyjasnien,

Polemizujac z tezami ewolucjonistow i wykorzystujac koncepcje arealow kulturowych R. H. Lowie udowadnial, ze instytucja rodziny nuklearnej jest wczesniejsza od klanu w rozwoju spolecznej organizacji+'. Swoje wnioski rozciaga na caly obszar prymitywnego swiata ukazujac Judy Azji, Ameryki, Afryki i Australii, wsrod ktorych organizacja typu klan nie wystepuje. Co ciekawe, gdy pojawia sie taka organizacja, to rowniez pojawia sie charaktcrystyczna gospodarka oparta na uprawie roli, pasterstwie lub zbieracko-lowieckim sposobie funkcjonowania. Gdzie indziej wystepuje rodzina i jest ona obecna na kazdym stadium rozwoju spoleczenstwa, czego nie mozna powiedziec o klanie (organizacji typu sib), ktory np. nie wystepuje wsrod nizszych ludow lowieckich Australii. Skoro zatem rodzina stanowi zasadnicza forme rozwoju spolecznego najnizszych kultur, a takze skoro rodzina i klan wystepuja w wyzszych kulturach, to wynika z tego tylko jeden wniosek, amianowicie taki, ze rodzina jest chronologicznie wczesniejsza forma rozwoju organizacji spolecznej, a nie forma pozniejsza - takze podstawowa, ale drugorzedna, Z tego plynie jeszcze jeden wniosek, iz nizsze kultury sa wczesniejsze, a wyzsze pozniejsze. W ich kolejne stopnic rozwoju ingerowaly jednak procesy dyfuzji i dlatego nie mozna zastosowac, w przypadku koncepcji R. H. Lowiego, jednoliniowych schematow ewolucyjnych stosowanych przez klasykow ewolucjonizmu. Wedlug niego zwyczaje, instytucje i cala sfera organizacyjna posiadaja swoista dynamike, w ktorej istotna role przypisac trzeba dyfuzji

kontaktowi kultur. Cala cywilizacje zas nalezy traktowac jako

41 Teorie "arealow kulturowych" wypracowal C. Wissler, wspolpracownik F. Boasa, a jej glownyrn zalozeniem bylo twierdzenie 0 koncentrycznej dyfuzji elementow kulturowych. Opierajac siy na wspolnych podstawach egzystencji dokonal podzialu kultur obu Ameryk na 7 obszarow (rcgionow), wyrozniajac I) obszar poJowania na karibu, 2) obszar uprawy kukurydzy, 3) region lososia, 4) region zbieraczy dzikich nasion, 5) obszar bizonow, 6) obszar uprawy manioku, 7) obszar guanaco. Opracowal rowniez klasyfikacje oparta na wspolnych cechach kulturowych oraz koucepcje centrow kulturowych, w ktorych dochodzilo do najwiekszej koncentracji elernentow kulturowych charakterystycznych dla regionu. Sarno pojecie arealu kulturowego zwolennicy historyzmu F. Boasa przejeli od O. T. Masona. W ujeciu C. Wisslera bylo to pojecie klasyfikacyjne, ktore zmodyfikowal A. L Kroeber, zob, id., Cultural and natural areas a/Native North America. Berkeley 1939.

82

Rozdzial !II

koncowy produkt wielu elementow kulturowych pochodzacych z roznych zrodel,

Wspominajac osobe R. H. Lowiego nie mozna zapomniec 0 Alfredzie Louisie Kroeberze (I 876-1960), innym uczniu F. Boasa, ktory po nim objal przewodnictwo w amerykanskicj antropologii kultury. Na jego zainteresowania, oprocz antropologii skladala sie lingwistyka i archeologia. Nalezal do tych uczniow, ktorzy starali sit wyjsc poza inspiracje swojego nauczycicla i tworzyli wlasne koncepcje i teorie.

A. L, Kroeber reprezentuje tendencje, uznajaca kulture za odrebna dziedzine zjawisk i wylaczny przedmiot badan antropologii, okreslana mianem kulturalizmu+", W jego rozumieniu kultura wyraza sie w terminach interakcji wzorow kulturowych i wydarzen historycznych i jest bytem ponadorganicznym, ktory rzadzi sie wlasnymi prawami, nie dajacymi sie zredukowac do biologii lub psychologii. Chociaz nie dalo mu sie zarzucic redukcjonizmu, to zorientowani etnopsychologicznie antropologowie zarzucali mu reifikowanie kultury i calkowite ignorowanie jednostki, gdyz uwazal on, ze tylko dzieki przeslankom istniejacym w ramach danej kultury pojawiaja sie konkretne wytwory i konkretne dziela, Gdyby ich autorzy zyli i wychowywali sie w innym miejscu i w innym czasie, np. w kulturze pierwotnej, nie byliby zdolni do okreslonych dokonan,

Oprocz kulturalizmu A. L. Kroeberowi bliski byl konfiguracjonizm i ekologia kulturowa. Ten pierwszy wiaze sie z przekonaniem, ze o odrebnosci kultury decyduje pewien zespol charakterystycznych dla niej cech. Kazda kultura taki posiada. Porownujac z kolei arealy fizjologiczne, klimatyczne i wegetacyjne z arealarni kulturowymi wpr owadzil do antropologii elernenty ekologii kulturowej.

Nie tylko A. L. Kroeber probowal przelamywac tradycje Boasowskit. Wlasne stanowiska teoretyczne rozwinelo wiecej uczniow z tego kregu, ale pomimo roznic laczyla ich deklaracja, wedlug ktorej byli przede wszystkim antropologami kulturowymi, a nie spolecznymi, w odroznieniu od ich brytyjskich kolcgow. Przede wszystkim jednak, podobnie jak F. Boas, opierali swoje powolanie antropologicznc na intelektualnym wyzwoleniu spod determinizmu wlasnej cywilizacji.

4' Wyjasniac problemy kultury w terminach samej kultury probowali takze m.in.

Ph. Bagby, D. Kaplan, wspomniany R. H. Lowie, R. Manners i L. A. While, 0 kt6rym bedzie jeszcze mowa przy okazji neoewolucjonizmu.

Rozdzial IV

N urt funkcjonalistyczny w antropologii

Funkcjonalizm (lac. functionalis, dotyczacy funkcji) najogolniej mowiac oznacza orientacje teoretyczna i metodologiczna w antropologii, ktora zaklada calosciowe i system owe traktowanie kultury, a zjawiska kulturowe wyjasnia w oparciu 0 ich funkcje-. Ustalanie funkcji, jaka pelnia fakty, zjawiska i procesy spoleczne w kulturze danego spoleczenstwa, zastepuje dotychczasowe pytania 0 przyczyny i chronologie.

Moina przyjac, ze funkcjonalizm wyrosl z kontrowersji miedzy ewolucjonizmem i dyfuzjonizmem, ale te dwa nurty badan antropologicznych stanowily takze jego podstawe, na ktorej budowali swoje wlasnc koncepcje przedstawiciele tego kierunku. Rozwinal sie on przede wszystkim w antropologii brytyjskiej i obok psychokulturalizmu obecnego w amerykanskiej antropologii, dominowal w badaniach antropologicznych az do lat 50. XX wieku.

Za date umowna, wyznaczajaca poczatek funkcjonalizmu przyjmuje sie czesto rok 1922, w ktorym niezaleznie od siebie opublikowano w Londynie dwie prace: Argonauts of the Western Pacific B. Malinowskiego i The Andaman Islanders A. R. Radcliffe-Browna. Stanowia one klasyczne zrodla nowego kierunku, a ich autorzy stali sie na dlugie lata jego glownymi przedstawicielami,

o nowatorstwie funkcjonalizmu zadecydowaly trzy zasadniczc rozstrzygniecia, ktore pozostawaly w wyraznej opozycji do kierunkow poprzednich-. Traktowanie antropologii spolecznej jako dyscypliny

1 Zob. P. Sztornpka, Metoda [unkcjonalna IV socjologii i antropologii spoleczncj.

Studium analityczne, Wrodaw-Warszawa-Krakow-Gdansk 1971 oraz K. J. Brozi, Antropologia funkcjonalna Bronislawa Malinowskiego. Problemy metodologiczne, Lublin 1983.

2 Zob. Slownik etnologiczny. Terminy ogolne pod red. Z. Staszczak, Warszawa-Poznan 1987, s. 136 oraz A. K. Paluch, Konflikt, modernizaeja i zmiana spoleczna. Analiza i krytyka teorii funkcjonalnej, Warszawa 1976.

84

Rozdzial IV

socjologicznej, z holistyczna wizja kultury i zwroconej ku empirn odsuwalo problemy genezy i rozwoju na plan dalszy jako nierozstrzygalnco Systematyczne badania terenowe uznano za podstawe teoretycznych twierdzen 0 kulturze i nieodzowny warunek badan antropologicznych. Mialy one zastapic dotychczasowe, dosyc przypadkowe gromadzenie materialu empirycznego i odsunac niebezpieczenstwo spekulacji intclektualnych, ktore nie rozwiazywaly zasadniczych problcm6w antropologicznych i nie wzbogacaly wiedzy antropolog6w. Obok badan terenowych, jedynym prawomocnyrn podejsciem do kultury, bylo badanie system owe, poniewaz tylko ono gwarantowalo interpretowanie elementow kultury w ramach calosci kulturowej, w ktorej taki element wystepuje, To zalozenie integracji kultury, ow integracjonizm, chociaz traktowany jako zalozenie fundamcntalne nie decyduje 0 swoistosci funkcjonalizmu. Tym elementem jest zalozenie okreslane jako utylitaryzm, a wiec idace dalej niz podejscie teleologiczne, zakladajace, ze wszystko co nas otaeza majakis eel, pelnijakas funkcje, Tutaj chodzi nie tylko 0 wspolzaleznosc elementow kultury, 0 fakt, iz cokolwiek wchodzi w sklad calosci, w sklad systemu, pelni w nim funkcje przyczyniajaca sie do utrzyrnania tej ustrukturyzowanej calosci. Tak wiec naczelne pytania funkcjonalizmu oprocz wzajemnych funkcjonalnych zwiazkow miedzy elementami kultury, dotyczyly tego, w jaki sposob owe elementy "przyezyniaj'l: sie" czy tez "urnozliwiaj~" utrzymywanie sie calosci, ktorej sa czesciami, "Z punktu widzenia integracjonizmu slowo funkcja bylo potrzebne jedynie do opisania wplywu, jaki zmiana lub usuniecie jednego elementu systernu wywiera na wszystkie pozostale elementy. Z punktu wid zenia utylitaryzmu slowo to oznaczalo cos wiecej, a mianowicie swoisty wklad danego elernentu do utrzymania systernu jako calosci?".

Zasadnicze rozstrzygniecia funkcjonalizmu uczynily z antropologii, zwlaszcza w wydaniu pierwszych funkcjonalistow, dyscypline zorientowana socjologicznie, empirycznie i pragrnatycznie. Ich akceptacja zaowocowala rowniez inn ego rodzaju rezultatami, ktorych nie kwestionuje sie nawet po wielu latach. Do takich niepodwazalnych osiagniec zalicza sie wyniki badan obejmujacych rozne dziedziny, czego przykladem mega bye znakornite studia z zakresu struktury i organizacji spolecznej, gospodarki, pokrewienstwa, wladzy oraz religii, magii

3 J. Szacki, Historia mysli socjologicznej Warszawa 1981, cz. 2, S. 7OG.

Nurt Iunkcjonalistyczny w antropologii

85

i jezyka+. Naleza do nich takze monografie terenowe bedace zrodlem poznania roznych kultur, pojedynczych spoleczenstw plemiennych, tworzacych miniature ludzkiej kultury jako harmonijnej calosci, Dzieki ternu na trw ale do historii badan antropologicznyeh weszli mieszkancy Wysp Triobranda, wyspy Tikopia oraz Nuerzy".

Obok juz przywolanych nazwisk dwoch czolowych reprezentantow funkcjonalizmu, trzeba wymienic inne, ktore naleza do wybitnych uezonych reprezentujacych kierunek w mniej lub bardziej zmodyfikowanej formie, a S,!: nimi: R. Firth, S. F. Nadel, M. Fortes, E. E. Evans-Pritchard oraz E. R. Leach. Nie wszyscy oni, co prawda, pozostawali wierni funkcjonalizmowi przez caly okres swojej tworczosci, ale w taki czy inny sposob zapisali sie na kartach jego historii, Polskim zwolennikiem funkejonalizmu by! nicwatpliwic A. Waligorski",

Podkreslajac fakt, ze kultura stanowi 0 odrebnosci czlowieka jako gatunku, klasyczna funkcjonalna teoria kultury rna zwiazki z definicja sformulowana przez E. B. Tylora. Dostrzegalne sa one takze wtedy, gdy funkcjonalisci zwracaja uwage na role dziedzictwa spolecznego dla samego istnienia kultury. Jednak na tym koncza sie podobienstwa z innymi ujeciami etnologicznymi w rozumieniu kultury. W ujeciu Iunkcjonalnym kulture charakteryzuja eechy, ktorych wczesniej nie wyrozniano, a nawet jesli tak bylo, to nie wyprowadzano z nich praktyeznyeh konsekwencji.

Funkcjonalne zalozenie, ze kultura jest caloscia, wiazalo sie z koniecznoscia analizy dowolncgo zjawiska czy elementu kulturowego w ramach szerszej calosci, gdyz pomiedzy nimi wystepuja zawsze wzajemne powiazania 7. Dodatkowym wzmocnieniem tego stanowiska jest kolejna cecha kultury wyrozniana przez funkcjonalist6w, a mianowicie traktowanie jej w kategoriach zintegrowanego systemu, harmonijnego

4 0 struk turze i organizacji spo!ecznej obok A. R. Radcliffe'a-Browna pisali R. Firth,

M. Fortes i S. F. Nadel, gospodarke oprocz B. Malinowskiego badal R. Firth, a pokrewieristwem zajrnowali sie poza S. F. Nadlem wszyscy wymienieni. Wladza to tcmat obecny u E. R. Leacha i E. E. Evansa-Pritcharda, zas religie i magie bad ali B. Malinowski, R. Firth, S. F. Nadel oraz E. E. Evans-Pritchard.

s Zas!ugi szczcgolne w lym zakresie rnaja B. Malinowski, R. Firth, E. E. Evans-Pritchard. A. R. Radcliffe-Brown, M. Wilson oraz E. R. Leach. Nie wolno zaporninac o udziale przedstawicieli innych nurtow, jak chociazby F. Boas, ezy poznicj C. Levi-Strauss.

6 Slady lunkcjonalizmu odnalezc takze rnozna w tworczosci K. Dobrowolskiego. 1 Takie zalozcnic obecnc jest np. u E. Durkheima i W. Wundta.

86

RoroziallV

i wewnetrznie zrownowazonego". Chcac badac i interpretowac wzajemne powiazania jego elementow trzeba wykorzystac pojccie .Junkcji" elementow kulturowych w stosunku do innych elementow i do calosci systcrnu oraz tych "funkcji" w relacji z potrzebami ludzkimi. Takie dwojakie rozumienic pojawia sie nie tylko wobec kategorii funkcji, ale takze przy zalozeniu, ze kultura rna charakter instrumentalny, "Moze ono wskazywac na ujecie kultury jako mechanizmu umozliwiajacego adaptacje jednostki do jego spolecznego i naturalnego srodowiska rnoze tez ujmowac kulture jako aparat instrumentalny umozliwiajacy zaspokojenie potrzeb?".

Chociaz funkcjonalisci wyraznie krytykowali dominujace na poczatku :xx wieku kierunki, to trudno traktowac ieh jako "grabarzy ewolucjonalizmu", za ktorych sa czesto uwazani, Wydaje sie, ze opozyeyjnose funkcjonalizmu wobee ewoluejonalizmu zostala wyolbrzymiona. ,,OJ cowie" funkcjonalizmu, B. Malinowski i A. R. Radcliffe-Brown, nie tylko nie wydali swietej wojny ewoluejonistom, ale podkreslali waznosc i uzytecznosc niektorych tez ewoluejonizmu. A. R. Radcliffe-Brown nazywal siebie wrecz "cwolucjonist,!- spolecznym" 1 0. B. Malinowski zas w jednej ze swoich prae napisal, ze glowne zalozenia "obecnic raczej niemodnego" ewoluejonizmu ,,[ ... ] sa nie tylko nadal wazne leez rowniez niezbedne zarowno dla badaezy terenowych, jak i dla teoretykow" 11 . J ak napisal J. Szaeki f unkejonalizm "mozna z pewnoscia okreslic jako pow rot do idei antropologii spolecznej jako nauki przyrodniezej powolanej do wykrywania praw [ ... J", byl "swego rodzaju ewolucjonizmem bez idei ewolucji: odrzucal ewolucjonistyczna fascynacje problematyka genezy i rozwoju spolecznego, ale zachowywal stworzona przez ewolucjonistow wizje spoleczenstwa jako sui generis organizmu, ktorego kazdy organ pracuje dla utrzymania przy zyciu caloSci"12. Funkcjonalisci rowniez nie odzegnywali sie nigdy od historycznych wyjasnien, Takim przedmiotem badan moglyby bye zmiany funkcji w czasie.

8 Zob. Slownik etnologiczny ... , s. 137. 9 Ibidem.

10 M. Harris, The Rise of Anthropological Theory. A History of Theories of Culture, New York 1968, s. 525; cyt. za 1. Szacki, Historia mysli. .. , s. 697.

11 B. Malinowski Naukowa teoria kultury, wid., Szkice z teorii kulttlry, s. 13.

12 J. Szacki, op. cit., s. 698. Np. B. Malinowski cenil szczegolowe badania Morgana, Tylora i Frazer a, widzac w ieh t worczosci naturalna droge rozwoju antropologii.

Nurl

w anlropologii

87

Funkcjonalizm krytyczny wobec innych sam poddany byl takze krytyce. Szczegolnie istotnym zarzutem kierowanym przeciwko jego przedstawicielom byl brak wyjasnien przyczynowych wymagajacych przestrzeni czasowej. Wykluczaly je bowiem badania jakosciowe, synchroniczne, na ktore kladli nacisk funkcjonalisci, Kolejny zarzut dotyczyl zalozenia niezbednosci wszystkich elementow dla calosci, co oznacza koniecznosc istnienia obok zjawisk pozytywnych zjawisk ncgatywnych w kulturze, jak np. wojen, chorob ezy biedy, gdyz i one odgrywaja swoja role kulturowa, Jednak funkcjonalisci nie zajrnowali siy przeciez ocena zjawisk ani ocena ich roli, a raczej celcm prowadzonej przez nich analizy funkejonalnej bylo opisanie bez wartosciowania wzajemnych powiazan i zaleznosci pomiedzy elementami kultury. Natomiast za istotna zalete, "sedno funkcjonalizmu" trzeba uznac wskazowke dana tym, kt6rzy wplywaja na swiadomosc, "ze zmiana w jednej dziedzinie moze powodowac powazne reperkusje w innych" 1 3 .

Calosciowe i teleologiczne podejscie do kultury bylo inspiracja dla wypracowania ogolnej teorii zmiany kulturowej!". Z drugiej strony jednak badania nad zmiana spoleczna staly sie z czasem glownym polem kontrowersji wokol funkcjonalizmu 15, Zmicrzeh tego kierunku nastapil wraz z podwazeniem pozytywistyeznych podstaw nauki 0 kulturze i spoleczenstwie, ale nie oznacza on calkowitego zapomnienia. Kategorie analizy funkcjonalnej przejela i rozbudowala socjologia umozliwiajac podjecie studiow nad dzialaniem systernow spoleczenstw rozwinietych oraz prowadzenie analiz porownawczych, ktore obejrnuja wszystkie systemy spoleczne. Poddajac krytyce braki funkcjonalizmu nie wolno zapominac 0 jego znaczeniu dla wspolczesnego stanu antropologii spolecznej oraz socjologii. To funkcjonalizm zbudowal podstawy nowoczesnych badan nad zyciem spolecznym i kultura i w ten sposob wplynal na obecna praktyke badawcza,

13 B. Olszewska-Dyoniziak , Czlowiek Kultura Osobowosc. IYstfP do klasycznej antropologii kultury, Krakow 19<)4, s. 51.

14 Wypracowanie teorii systernu spolecznego z wlaczeniem element ow problematyki psychologicznej pod wplywem antropologicznych inspiracji stale sie udzialem T. Parsonsa, zob. H. Bialyszewski, Funkcjonalna koncepcja zmiany spolecznej, "Studia Socjologiczne" 1970, nr 2/37.

15 Badania takie podcjmowali m.in. B. Malinowski, S. F. Nadel, M. Wilsoni L. Mair.

88

RozdziallV

-----------------~ -------------------

Elementy teorii funkcjonalnej Bronislawa Mallnowskiego

o ile stwierdzenie dotyczace wiodacej rob F. Boasa w rozwoju amerykanskiej antropologii nie budzi zastrzezen, to zupelnej zgodnosci co do pierwszenstwa w antropoJogii brytyjskiej nie rna. Niewatpliwie jednak rozwijala sit; ona pod przewodnictwem dwoch postaci, czyli B. Malinowskiego i A. R. Radcliffe- Browna 16.

Budujac wlasna koncepcje antropologii, B. Malinowski (1884-1942) nie ograniczyl sie wylacznie do inspiracji antropologicznych, ale siegnal takze do zrodel filozoficznych i socjologicznych. I tak postulaty metodologiczne zaproponowanc przez E. Durkheima, z ktorego socjologiczna teoria zapoznal sie dosyc wczesnie, uznal za niezwykle znaczace dla antropologii spolecznej i jej rozwoju. Mimo ze krytykowal jednostronnosc i idealistyczne traktowanie zjawisk spolecznych, to w K Durkheimie widzial prekursora funkcjonalizrnu-",

W tworczosci B. Malinowskiego wyrazne sa takze wplywy filozofow nauki drugiego pozytywizrnu (empiriokrytycyzmu) z osoba E. Macha na czele, Wiaze sie to z polskimi tradycjami kulturowyrni, czasem studiow na wydziaJe filozoficznym krakowskiego uniwersytetu oraz problernatyka rozprawy doktorskiej, ktora poswiecil zasadzie ekonomii myslenia E. Macha!".

Zgodnie z empiriokrytycyzmem i tradycjami D. Hume'a glownym zadaniem nauki byl opis faktow, ale empiryczny i ekonomiczny, wylaczajac z rozwazan przyczyny opisywanych zjawisk. W ten sposob unikano przyjmowania zalozen nie wynikajacych z doswiadczenia, ktore stanowilo zasadnicza ceche drugiego pozytywizmu. Dlatego nie

16 Watpliwosci takich nie ma K. J. Brozi, zob. id., Antropologia kulturowa.

Wprowadzenie, t. I, Zarys antropologii kulturowe], Lublin 1992, s. 48, por. B. Olszewska-Dyoniziak, op, cit., s. 50. Przyjmuje sie, ze wiodaca postacia byl B. Malinowski do czasu swojego wyjazdu z Anglii, a potern pod koniec lat 30. niekwestionowanvm liderem spolecznej anlropologii brytyjskicj stal sie A. R. Radcliffe-Brown, klory odz~gnal sie od jakichkolwiek zwiazkow z Iunkcjonalizmern klasycznym, idac w kierunku antropologii Iunkcjonalno-strukturalnej.

11 Obok nazwiska E. Durkheima ccnil takze innych autorow, ktorych skupialo czasopismo .L'Annee sociologique", a m.in, M. Maussa i H. Huberta.

18 Jego ojciec bylprofesorem fllozofii slowianskiej w UJ, on sam interesowal si~ poza studiami z zakresu matematyki i fizyki takze historia Iilozofii i niektorymi przedmiotami humanistycznymi, zob. takze R. Firth, Man and Culture. An Evolution of the Work of Bronislaw Malinowski, London 1937.

89

Nurl funkejonalistyczny w antropologii

--------------------~--~------------

dziwi zainteresowanie B. Malinowskiego durkheimowska koncepcja faktu spolecznego konstytuujacego spoleczny aspekt rzeczywistosci bcz odwolywania sie do zachowan i swiadomosci jcdnostek. Jednak, pomimo gencralnego nastawienia polskiego naukowca na kontekstualny opis w miejsce tradycyjnych wyjasnien, odstepuje on od postulatow empiriokrytycyzmu nie wierzac w czyste doswiadczenie. Charakter faktow, stojacych przed oczami badacza, jest bowienr - jcgo zdaniem _ zdetcrminowany kategoriami kultury, w ktorej uczestniczy i teoriami kierujacymi jego postepowaniem,

Twierdzenie, ze tworczosc B. Malinowskiego stanowi opozycje w stosunku do ewolucjonizrnu i dyfuzjonizrnu jest zbyt kategoryczne. Faktycznie atakowal on antropologie zorientowana historycznie, zarzucajac ewolucjonistom ignorowanie rzeczywistego przcbiegu proces6w spolecznych, gdyz ich rekonstrukcje nie opieraly sie na faktach, a jedynie na spekulacjach. Jednak cenil tworczosc niektorych ewolucjonistow i jego myslenie nie bylo wolne od e1ement6w ewolucjonistycznych-",

Wierze nadal w ewolucje - pisal w jednej z prac z tym jcdnak, ze najwazniejszym nie wydaje mi sie zagadnienie, jak rzcczy powstawaly [ ... J, lecz raczej odkrywanie skladnikow i czynnikow, ktore rzadza wzrostem k ultury i organizacji spolecznej [ ... J. Chce, by przeszlosc rekonstruowano na zasadach poprawnej metody naukowej, [ ... J jedynie wowczas, gdy znamy regularnosc przebiegow, [ ... J prawa wzrastania, rozwoju i korelacji. Dopoki nie odkryjemy tych praw i regularnosci, nasze rekonstrukcjc beda wytworem wyobrazni, a nie praca naukowa+".

o wiele ostrzej niz ewolucjonistow traktowal B. Malinowski badania dyfuzjonistycznc. Szczegolny sprzeciw budzila w nim , stosowana przez przedstawicic1i tego nurtu, analiza wybranych cech kulturowych z pominieciern systemow kultur, do ktorych te cechy naleza. Zarzucal on dyfuzjonistom rozmijanie sie z rzeczywistoscia, brak jakiejkolwick metody naukowej i wylaczne ograniczellic sie do kultury materialnej. Z jego uznaniem przy badaniach nad rozwojern kultury spotkala sie jedynie teza 0 oddzialywaniach i zapozyczeniach, ktora uzupelniala inna 0 naturalnej wynalazczosci czlowieka. Jednak problem rozwoju

19 Zob. A. K. Paluch, Malinowski, Warszawa 1981, S. 44-45 oraz id., Konflikt, modernizacja i zmiana spo/eczna. Analiza i krytyka teorii [unkcjonalnej ... , S. 193-202.

20 B. Malinowski, Zycie seksualne dzikich IV p6/llOcno-zac!lOdniej Melonezji, Warszawa 1957, S. XXXII-XXXIII.

90

RozdziallV

ludzkosci 1 jej genezy wcdlug niego nie dawal sie rozwiazac przy rzetelnyrn naukowym podejsciu i dlatego badania takie traktowal jako dodatek do wlasciwych badari funkcjonalnych.

B. Malinowski pojmowal antropologie jako nauke 0 kulturze, co wielokrotnie i niezmiennie podkreslal w roznych pracach>'. Podstawa jego dzialalnosci naukowej byla koncepcja antropologii spolecznej skoncentrowanej empirycznie na badaniu prostych spoleczenstw tradycyjnych, a tcoretycznie wlasnie na kulturze ludzkiej, co mialo decydowac 0 odrebnosci tej dyscypliny. Ale czyniac z kultury przedrniot badan antropologicznych stawal B. Malinowski przed koniecznoscia odpowiedzi na pytanic, czym jest kultura? Twierdzac, ze kultura ,,[ ... J obejmuje zar6wno odziedziczone ludzkie wytwory rnaterialne, jak tez i dobra, procesy tcchniczne, idee, nawyki i wartosci'v? i podkreslajac, iz calosc "dziedzictwa spolecznego" - jak nazywal kulture - stanowi o aspektach zycia ludzkiego, poniewaz ten zakres zjawisk warunkuje przynaleznosc jednostek do spoleczenstwa, nawiazuje wyraznie do tradycyjnej definicji kultury.

Chcac poznac lepiej tworzywo "dziedzictwa spolecznego", nalezy odwolac sie do schematycznego przewodnika skonstruowanego przez B. Malinowskiego, ktory pozwala okreslic elementy skladowe kultury. Wyroznil on w tym schemacie aspekty funkcjonalne, gospodarke, wychowanie, ustroj polityczny, lad i prawo, magie i religie, wiedze i rekreacje oraz zasadnicze czynniki kultury zawierajace sie w owych aspektach, tzn. substrat materialny, organizacje spoleczna ijezyk. Tylko powiazanic aspektow i czynnikow dajc strukture systernu kulturowego, tworzy harmonijna calosc-", Aby opisac jakakolwiek ceche kultury nalezy zanalizowac rownoczesnie jcj stosunck do pozostalych cech,

21 Zob. np. B. Malinowski, Anthropology, [w:] Encyclopaedia Britannica, Suplementary Volume I, London 1926, s. 133, gdzie zredagowal haslo "anlropologia" i jednoczesnie Iorrnulujc credo nowej szkoly.

22 A. K. Paluch, Molinowski, s. 133-134.

23 Ze swoim okresleniern kullury H. Malinowski miesci sie obok A. R. Radcliffe'a-Browna w modelu organicznym, gdzie kultura powiazana jesl z instytucja i Iunkcja, tzn, kullura istnieje i odtwarza sie dzieki spolccznym instytucjorn, do funkcji ktorych nalezy stabilnosc i inlegracja danego systemu. lnnym modclem pojeciowyrn dostarczajacyrn podstaw do analizy czynnik6w decydujacych 0 stanie kuJtury jest model lingwistyczny, ktorego zwolennikami byli m.in. F. Boas, E. Sapirczy C. Levi-Strauss, zob. W. J. Burszta, Antropologia kultury, Tematy, teoria, interpretacja, Poznan 1998, s. 43-45, 59 i n.

91

Nurt funkcjonalislyczny w antropologii

~----------------

gdyz kazda rzeczywistosc kulturowa tworzy system, ktorego elementy S,!: od siebie zalezne,

Zalozenie wzajemnych, funk.cjonalnych powiazan wszystkich elementow kultury stanowilo punkt wyjscia tcorii B. Malinowskiego. Nie rna w kulturze zjawisk afunkcjonalnych, a kazda kultura zmierza do uzyskania funkcjonalnej r6wnowagi. Zadaniem antropologow jest natomiast odkrycie funkcjonalnych zwiazkow miedzy poszczegolnymi elementami, ktore konstytuuja dana kultura oraz tych, ktore S,!: wlasciwe kazdej kulturze ludzkiej bez wyjatku, "Prawdziwy problem polega na tyro, by odkryc.jak S,!: ze soba powiazane ijak funkcjonuja, to znaczy jaka role spelniaja [ ... J w spoleczenstwie.jakie potrzeby spoleczne zaspokajaja i jaki wplyw wywieraja""". Przekonanie 0 istnieniu owych uniwersali6w kulturowych czerpal B. Malinowski z zalozenia - wlasciwego juz cwolucjonistom 0 jednosci natury ludzkiej.

Wyjasnic jakies zjawisko, to dla B. Malinowskiego tyle, co wskazac na funkcje tegoz zjawiska "to znaczy wskazac jego [elementu kultury -- E. K.J funkcjonalne miejsce w ramach instytucji, ktora z kolei musi bye wyjasniona poprzez odniesienie jej do wlasciwego aspektu [kultury - E. K.], a ten z kolei musi bye umiejscowiony w ramach systemu kultury'?". Funkcja stanowi jedno z centralnych pojec w teorii B. Malinowskiego a wraz z pojeciem potrzeby i instytucji teoretyczna podstawe jego funkcjonalizmu. Stawiajac trzy elementarne pytania 0 role, potrzeby i wplyw cech kultury i ich powiazan, wskazywal na zasadnicze okreslenie funkcji. Sledzac chronologicznie jego tworczosc, widzimy, ze pojecie funkcji bywa uzywane przez nicgo dosyc niekonsekwentnie. Czasem jest to "czynnose" lub po prostu "dzialanie", innym razem zas oznacza "zad anie" zwiazane z potrzebami zycia zbiorowego-". Czesto tez operowal B. Malinowski pojeciem funkcjijako celu zorientowanego na zaspokojenie ludzkich potrzeb, pomirno ze byl przeciwnikiern rnieszania tych dwoch pojec. I chociaz nie sformulowal nigdzie definicji sensu stricto, to na podstawie roznych jego wypowiedzi mozna przedstawic wieloelementowe okreslenie funkcji jako: I) pojecia stosowanego

24 B. Malinowski, Kinship, [w:] Sex, Culture and Myth, London 1963, s. 155. 2' B. Malinowski, Anthropology, [w:] Encyclopaedia Britannica ... , s. 133.

26 Analize lego pojecia w tworczosci B. Malinowskiego przeprowadzil J. Kubik, zob. id .. 0 pojeciu funkcji IV antropologii Bronislawa Molinowskiego, [w:] M. Flis, A. K. Paluch (red.), Antropologia spoleczna Bronislawa Malinowskiego, Warszawa 1985, s. 139-157.

92

Rozdzial IV

do "pewnych szerokich, oddziclnych grup instytucjonalnych - przede wszystkim jako zasade heurystyczna "27; 2) pojecie 0 charakterze opisowym/"; 3) zaspokojenie potrzeby przez dzialanie oparte na wspolpracy ludzi, przy uzyciu wytworow ludzkiej dzialalnosci oraz na konsumowaniu dobr-". Jezeli natomiast wprowadzi sie wyroznienie na teorie ogolna i empiryczna, to w pierwszym przypadku funkcja nabiera znaczenia calosciowego wyniku zorganizowanej dzialalnosci ludzi, w drugim zas zdefiniowac j'l mozna wlasnic jako realizacje celow egocentrycznych lub socjocentrycznych, tzn. indywidualnych potrzeb oraz funkcjonalnych wymcgow systemu-". W tym wymiarze, nawet jesli nie uda sie realizowac celow indywidualnych, do ktorych dazyla jednostka, jednostki lub grupa, to i tak zostanie zaspokojona jakas potrzeba jednostkowa - psychologiczna, co jest tozsame z realizacja subiektywnego celu. Natomiast drugi skutek w postaci zaspokojenia jakiejs potrzeby kulturowej nie zawsze zostanie zrcalizowany, poniewaz dzialalnosc jednostki lub grupy moze dotyczyc sfery instrumentalnej alba dawac skutki 0 wymiarze jednostkowym, na wet jezeli taka sytuacja okreslana bywa jako sporadyczna. 1 ednak zdaniem B. Malinowskiego istnieja niezamierzone funkcje spoleczne dzialan egocentrycznych, ktore realizuja potrzeby spoleczne niezaleznie od indywidualnych intencji31

Koncepcja potrzeb wyartykulowana zostala ostatecznie w pracy A Scientific Theory of Culture, w ktorej B. Malinowski okreslil, jak nalezy pojmowac istote kultury i istote czlowieka. .Kultura jest w swej istocie aparatem instrumentalnym, dzieki ktoremu czlowiek znajduje sie w lepszej pozycji przy rozwiazywaniu konkretnych, specyficznych problemow, wobec ktorych staje w swoim otoczeniu, w trakcie zaspokajania swoich potrzeb">; jest ona zespolem "dobr i narzedzi oraz

2.7 Cyt. za J _ Kubik, op. cit., s. 149. z e Ibidem.

29 Ibidem .

. ;0 Ibidem. W przeciwienstwie do zaprezentowanej lulaj oplyki pozostajc konccpcja P. Sztompki, ktory uwaza, ie pojecie funkcji odnosi B. Malinowski wylacznie do dzialan socjocentrycznych, zob. id .. Metodafunkcjonalna ... , s. 109-110.

31 Taka roll! przypisywal magii, zob. B. Malinowski, KIIlLUra jako wyznacznik zachowunia sir. [w:) J, Piotrowski, .Ruch Prawniczy, Ek onorniczny i Socjologicmy" 1937, r. 17, Z. 1.

32 B. Malinowski, A Scientific Theory of Culture and Other Essays, New Carolina 1944, S. 150, cyt, za M. Kernpny, Koncepcja potrzeb w [unkcjonalizmie Malinowskiego, [w:) M. Flis, A. K. Paluch (red.), Antropologia spoleczna ... , S. 166.

93

Nurl funkcjona1istyczny wantropologii

~~~~~~~~~~-

zwyczajow, a takze cielesnych i umyslowych nawykow, jakic dzialaja w sposob bezposredni czy posredni w k ierunku':' ich zaspok.ojenia. Z tych slow wynika jasno, ze czlowiek realizuje swoje potrzeby inaczej niz zwierzeta, a wyznacznikiem jego tworczych zachowan jest kultura i jej imperatywy. "Czlowiek w swej pelnej biologicznej realnosci musi zostac objety nasza analiza kultury - pisal B. Malinowski. Potrzeby ciala i wplyw otoczenia, kulturowy stosunek do nich winny bye analizowane rownolegle"?". Obustronna zaleznosc jednostki ludzkiej i kultury przedstawia schemat potrzeb 0 hicrarchicznym charakterze, wedlug ktorego dziela sie one na trzy kategorie: podstawowe, instrumentalne i integratywne (tab. 2)3 5.

Wyroznione potrzeby alba wi,!z,! sic bezposrednio z fizjologia albo ich zrodla maja charakter kulturowy i mozna je za B. Malinowskim okreslic jako koniecznosci kulturowe. Do pierwszej grupy naleza potrzeby biologiczne, a wiec kaiegoria potrzeb podstawowych. Faktycznie oddychanie, zaspokojenie seksualnc czy jedzenie wyplywaja z biologicznej konstytucji czlowieka, ale w zadnym spoleczcnstwie nie Sit zaspokajane bezposrednio, gdyz fizjologiczne impulsy ogranicza i reguluje kultura. W procesie zaspokajania potrzeb podstawowych pojawiaja sie kolejne. "Calosciowe, kulturowe zaspokajanie potrzeb pierwotnych . - jak pisze B. Malinowski -_ naklada na czlowieka nowe, drugicgo rzedu, czyli pochodne, imperatywy">".

Do potrzeb pochodnych zaliczal B. Malinowsk.i przede wszystkim potrzebe utrzymywania i reprodukcji aparatu materialnego, potrzebe transmisji kulturowej, potrzebe kontroli zachowan ludzkich i dzialania zcspolowego?". Do ich wylonienia prowadza warunki zycia spolecznego ludzi. Zaspokojeniu tych potrzeb instrumentalnych sluza: kontrola spoleczna, system prawa, wychowanie i system edukacji oraz system ekonomiczny. Drugim, obok potrzeb instrumentalnych, rodzajem potrzeb pochodnych sit potrzeby integratywne, ktore stano wia zespol

';3 B. Malinowski, Kultura, [w:] Wyb6r pism, S. 140.

34 B. Malinowski, The Group and the Individual in Functional Analysis, [w:] Sex

Culture and Myth ... , s. 226.

35 Podaje za M. Kernpny, Koncepc]a potrzeb ... , s. 166.

';6 B. Malinowski, The Group and the Individual ... , S. 226.

31 Okreslenia polrzeb pochodza od B. Olszewskiej·Dyoniziak i roznia sie od zawartych w tab. 2. Do lej listy B. Olszcwska-Dyoniziak za innyrni dodajejeszcze potrzebe porozumiewania sie.

94

Rozdzial IV

--------------------------- ----------- ~-------------

Tabela 2. Opis potrzeb biologicznych i polrzeb pochodnych oraz ich zaspokojenie poprzez kulture

Potrzeby Bezposrednie Reakcje
reakcje Potrzeby na potrzeby Potrzeby Systemy
podstawowc
(zorganizowane, instrumentalne Instrumen- symbolicznc myslenia
(indywidualne) Ij. zbiorowe) i lntegratywne i wlerzen
lalnc
Metabolizm I Zaopairzenie Odnawianie Gospodar- Przekazywanie ,
Wiedza
I aparatu ka I doswiadczen
kulturowego i za pomoca
precyzyjnych
i spojnych
zasad
Reprodukcja Malzenstwo
i rodzina
Wymogi Schronienie Przepisy Kontrola
organizmu ( ubranie normujace , spolcczna
zachowania
i ich sankcj e
I Bezpieczenslwo~' Ochrona Sposoby Magia
i obrona intelektualnego, i religia
emoqonalnego
i praktycznego
kontrolowania
105u
i przeznaczenia
Odpoczynek Zorganizowane Odnowa Wychowa-
zabawy personeiu nie
i wypoczynek
Ruch Zespol dzialan
i system6w
I kern unikowania
Wzrost I Szk olenie Organizowanie Organizacja W spolny rylm Sztuka,
i terminowanie sitl' i przymusu polityczna rekrcacji, sporty, gry,
cwiczen ceremonie
i odpoczynku Zrodlo: B. Malinowski, The Group and the Individual in Functional Analysis "The American Journal of Sociology" 1939, t. 44, nr 6, s. 942.

Nurl lunkcjonalistyczny wanlropologii

------------------------

95

warunkow koniccznych do przejscia ad zachowania zwierzecego do zachowania kulturowego. Niektorzy antropologowie, zalicza sie do nich K. J. Brozi, odrozniaja owe wymogi integratywne od potrzeb psychicznych umieszczanych przez samego B. Malinowskiego w tcj samej grupie. Wiaze sie to z inaczej pojmowana integracja, ktora wspomniany autor rozumie jako zespolenie grupy poprzez przekazywanie innym wlasnego doswiadczenia. Realizacja wymogow integratywnych dotyczy zatem wychowania, jczyk a oraz z wszelkich form symbolizmu kulturowcgo, natorniast potrzeby psychiczne dotycza sfery kultury "duchowcj" i obejmuja potrzcby ufnosci, optymizmu, wrazen estetycznych, ich zaspokojenie wiaze silt z odpowiednim standardem zycia i przezycia a nie koniecznoscia sarnego przezycia?". Potrzeborn integratywnym w koncepcji B. Malinowskiego odpowiadaja: nauka, rnagia, religia, sztuka, etyka i zabawa.

Owe trzy rodzaje potrzeb warunkowane Sf! przez fakt, ze czlowiek jest gatunkiem biologicznym, istota spoleczna oraz istota kulturowa, Jednak akcentowanie potrzeb biologicznych spowodowalo, ze B. Malinowskiernu zarzucano biologistyczny badz psychologistyczny redukcjonizrn. Przeciwko takicrnu pojrnowaniu jego teorii zastrzegal sie wskazujac na warunki kulturowe, w ktorych "marny do czynienia nie z jednostkarni jako organizrnami biologicznymi, lecz z jednostkami spolecznie zorganizowanymi, co sprawia, iz nawet zaspokajanie najprostszych potrzeb fizjologicznych podlega kulturowej regulacji (tabu, nakazy i zakazy itd.)"39. Kultura wykracza poza instynkty, a w warunkach jej istnienia nawet proste fizjologiczne impulsy nie moga istniec w swojej czystcj postaci+". W miejsce instynktownych pobudzen 0 charakterze fizjologicznym pojawiaja sie kulturowe mechanizmy, inaczej mowiac kulturowe sposoby zaspokajania potrzeb, ktore wyznaczaja jednostce dzialania i ich przebieg+': Poczatkowy bodziec w jezyku B. Malinowskiego pobudzenie nie prowadzi do osiagniecia celu w bezposrcdni sposob, lecz zapoczatkowuje kolejne fazy.i.ktore dopiero sprzyjaja osiagnieciu celu w postaci zaspokajania potrzeby . Jest ono mozliwe

aa Zob. K. J. Br ozi, Antropologia funkcjonalna Bronislawa Malinowskiego ... ,

s.197-198 i n.

39 J. Szacki, op. cit., s. 708.

40 B. Malinowski, Naukowa teoria kultury, Warszawa 1958, s. 67.

41 Zob. B. Malinowski, Man's Culture and Man's Behavior, "Sigma Xi Quarterly" 1941/42, l. 29 podaje za M. Kcrnpny, op. cit., s. 169.

96

RmdziallV

dzieki posred nictwu tradycji, wartosci, norm, wzorow kulturowych, czyli dzieki dziedzictwu kulturowernu. W relacji czlowiek a jego srodowisko hiologiczne kultura, jak o czynnik posredniczacy, staje sie wt6rnym i drugim, obok biologicznego, srodowiskiem czlowieka, Jest on zatem poddany determinizmowi biologicznemu i kulturowemu. Skazany na biologic jako zrodlo problemow nie moze uciec od kultury jako jedynego dostepnego sobie sposobu pozwalajacego na ich rozwiazanie=.

Reakcja kulturowa na potrzcby, czyli dzialanie kultury, mozliwa jest dzieki zorganizowanym systemom ludzkich dzialan, nie dzieki instytucjom. Instytucje nazywal B. Malinowski takze "podstawow'! jednostka zorganizowanego zachowania sie" albo stosowal je do "grupy ludzi zjednoczonych wspolnyrn zadaniem lub zadaniami, zwiazanej z okreslonym wycinkicm srodowiska, rozporzadzajacej wspolnie pewnym wyposazeniem materialnym i rzadzacej sie pewnym zespolem rcgul"43. To instytucje kulturowe byly dla niego najmniejszymi wyrozniajacymi sensownie elementami kultury i, jak sam pisal, stanowily "rzcczywiste jednostki skladowe kultur, posiadajace pewien stopien trwalosci, powszechnosci i niezaleznosci't+'.

Kultura bedac zespolem rcakcji na potrzeby, inaczej zespolem instytucji, czyli wspoldzialajacych ze soba, odpowiednio wyposazonych ludzi, kt6rzy podejrnuja dzialania w okreslonych celach, jest w pogladach B. Malinowskiego traktowana instytucjonalnie. W tej perspektywie zroznicowanie podstawowych typow instytucji, a wiec najmniejszych elementow kultury swiadczy 0 istniejacym zroznicowaniu kulturowym. Takie spojrzenie nie wyczerpuje jednak rozumienia kultury. W jego pogladach jest ona przeciez traktowana takze instrumcntalnie, jako aparat do zaspakajania ludzkich potrzeb. Zwiazanie kultury z ludzkimi potrzebami powoduje, ze nie mozna juz mowic 0 kulturach wyzszych lub nizszych, poniewaz w tym sensie wystepujajedynie kultury w rozny sposob zaspokajajace ludzkie potrzeby. W tym sensie czlowiek przestaje bye wylacznie tworca kultury i staje sit; rowniez jej wytworem.

42 Wyodrebniajac analitycznie te dwie warstwy w funkcjonalizmie B. Malinowskiego trzcba pamietac 0 trzeciej - psychologicznej, ktora byia wyraznie widoczna w koncepcji potrzeb, ale takzc w zainleresowaniach anlropologa ludzka motywacja, co podkrcslal np. T. Parsons.

4J B. Malinowski, Coral Gardens and their Magic, London 1937, s. 317; B. Malinowski, Ogrady koralowe i ich magia, Dziela l. 4, Warszawa 1986, s. 127.

44 B. Malinowski, Kultura ... , s. 142.

97

Nurt Iunkcjonalistyczny wantropologii

---------------------

Ogolna charakterystyka k ultury wyprowadzona z charakterystyki czlowieka okreslonego przcz jego potrzeby z wypracowana koncepcja instytucji stala sic podstawa analiz funkcjonalnych roznych kultur i zjawisk kulturowych, co szczegolnie widac w monografii terenowej dotyczacej mieszkancow Wysp Triobrianda. Jak pisze A. K. Paluch, analiza funkcji instytucji wyrniany Kula, wymagala od B. Malinowskiego uwzglednienia calego syternu kultury triobriandzkiej. .Wierzenia i czynnosci zwiazane z Kula przenikaja niemal wszystkie dziedziny zycia spolecznego i samo juz przedstawienie dzialania tcj instytucji wymaga odniesienia jej do gospodarki wymiany handlowej, struktur pokrewienstwa, organizacji spolecznej, zwyczaju, rytualu, magii, mitologii. [ ... ] Jej sens, znaczenic i rola [Kula - E. K.] mega bye wyprowadzone tylko z caloksztaltu systemu kulturowego, kt6rego jest czescia skladowa=>.

Analiza materialu dotyczacego kultury triobriandzkiej, a miedzy innymi instytucji Kula stanowi niewatpliwy wklad B. Malinowskiego do nowoczesnej teorii wymiany, Pomogla ona zakwestionowac istniejace przekonanie 0 uniwersalnosci cechy ludzkiej objawiajacej sie w dazeniu kazdego, zarowno przcdstawiciela cywilizacji zachodniej, jak i czlowieka prymitywnego, do osiagniecia rnaksymalnych korzysci osobistych. Omawiajac formy wymiany opartej na regule wzajemnosci wskazal B. Malinowski na inne anizeli czysty zysk materialny motywy dzialan partner6w wymiany. W ten sposob ulegla zachwianiu koncepcja racjonalnej istoty, ktora dziala zgodnie z ekonomiczna zasada najmniejszego wysilku i ktorej pragnienia nie wykraczaja poza zwykla koniecznose zaspokojenia najprostszych potrzcb. J ak pisze B. Olszewska-Dyoniziak B. Malinowski rozprawil sie ostro z koncepcja "ekonomicznego dzikusa", kt6rego obraz pojawial sie jako straszak w opracowaniach na temat gospodarki pierwotnej+", Instytucja Kula z psychologii a nie z ekonomii czyni kluezowy element w wyjasnieniu zachowan spolecznych i zwraca uwage na psychologiczne potrzeby jako bodziec do wymiany.

Bez koncepcji instytucji wypracowanej przez B. Malinowskiego utrudnione byloby ujawnienie mechanizmow dzialania wiclu innych

.5 A. K. Paluch, Bronislawa Mallnowskiego rozumienie kultury , [w:] M. Flis, A. K. Paluch (red.), op. cit., s, 125.

46 B. Olszewska-Dyoniziak, op. cit., s. 207.

98

RozdziallV

instytucji pierwotnycht". Jednak 0 jego miejscu w historii antropologii spolecznej zdecydowaly badania terenowe, ktorych program sformulowal w oparciu 0 wizje modclu antropologii spolecznej jako nauki opisujacej i wyjasniajacej badane przez nia fakty. Opis faktow nie wykluczal teorii, poniewaz "kazdy opis i klasyfikacja musi bye z koniecznosci oparta na teoretycznej podstawie"?" i uwzglednial interpretacje, ale taka jej forme, "kt6ra dostrzega w nieskonczonej roznorodnosci fakt6w prawa ogolne, k tora oddziela rzeczy istotne od nie istotnych, ktora klasyfikuje i porzadkuje zjawiska, umieszcza je w ukladzie wzajemnych relacji. Bez takiej interpretacji cala praca naukowa w terenie musi zdegenerowac sie do czystego »kolekcjonowania danychx"?".

Szczegoly metody badan terenowych zawar! B. Malinowski glownie we wstepie do Argonautow Zachodniego Pacyfiku oraz w pierwszym tomie Ogrodow koralowych i ich magii. Przedstawil tam okreslone warunki, ktore musi spelnic badacz terenowy oraz wyroznil kolejne etapy jego praey: opis "szkicletu kultury tubylczej", przedstawienie "eiala i krwi tubylczej kultury" i opis "ducha" zycia plemiennego

Pierwszy etap wymaga od badacza wtopienia sie w badana spolecznose. Tubylczy punkt widzenia mozna poznac dobrze jedynie, gdy robi sie to osobiscie, zamieszkujac wsrod badanej populaeji, rezygnujac z uslug tlumaczy. Dokonujac systematycznych i szczegolowych obserwacji wszystkich ludzkich czynnosci bez wyjatku tworzy badacz ogolne ramy kultury, ustala wazniejsze regularnosci, ktore rzadza zjawiskami i obserwuje podstawowe struktury badanej przez niego rzeczywistosci. Ten ogolny zarys musi "zostae uzupelniony barclziej szczegolowa trescia, ezyli imponderabiliami eodziennego zycia" w drugim etapie. Dopiero te odcienie ludzkiego zachowania towarzyszace praktykom codziennym i niezwyklym wydarzeniom, stanowia realna czesc struktury spolecznej, poniewaz "na nieh osnute 54 niezliezone nici, stanowiaee wiez, ktora spaja rodzine, klan, spolecznosci wioskowe ezy plemie">". Ostateezny obraz badanej kultury uzyskuje sic w ctapic trzecim, ktory wymaga uwzglednienia pogladow i opinii tubylcow, ezyli typowych

4' Wypracowany model instytucji byl krytykowany w wielu punktach jako statyczny i wyrnagajacy uzupelnienia w badaniach wspolczesnych typ6w instytucji.

48 B. Malinowski, Totemizm i egzogamia, "Lud" 1911, T. XVII/2, s. 36.

49 B. Malinowski, Magic. Science and Religion and Other Essays, podaje za A. K.

Paluch, Malinowski. s. 51-52.

50 B. Malinowski, Argonauci Zachodniego Pacyfiku, Warszawa 1967, s. 41.

99

Nurt Iunkcjonalist yczny wantropologii

--------- --_._ .. _._. --_:__-=--------

sposobow myslenia i odezuwania, charakterystyeznych dla czlonkow spolecznosci, a nie stanow jednostkowyeh 0 subiektywnym charakterze.

B. Malinowski opracowujac metode intensywnyeh badan terenowych i formulujac warunki dobrej pracy terenowej stawial badacza w sytuacji niezwykle trudnej. Z jednej strony wtopienie sie w nurt zycia plemiennego wymagalo bliskosci ze zjawiskami, ktore badal, wezucia w atmosfere spolecznosci, ktora sie interesowal. Z drugiej jednak strony, chec uchwycenia regularnosci, typowych schematow myslenia tubylczego, wymagala od niego dystansu wobec otoczenia. Zdaniem innych B. Malinowskiego cechowala "zdolnosc dostrzegania i identyfikowania czegos, co w zjawisku jednostkowym jest powszechne'" J. Potrafil zrozumiec tubylca, a takie zrozumienie wymagalo znajomosci kategorii pojeciowych, ktorymi on operowal oraz znajomosci jego reakcji emocjonalnych, ktore byly uwarunkowane kulturowo.

W ocenie funkcjonalizmu B. Malinowskiego podkresla sie zazwyczaj jego zaslugi jako badaeza terenowego, natomiast duzo krytyczniej oeenia sie go w roli teoretyka dazacego do stworzcnia uniwersalnej nauki 0 ezlowieku i kulturze. ,,[ ... ] mozna powiedziec 0 Malinowskim to samo, co on sam powiedzial 0 Frazerze, iz jego dzielo w dziedzinie antropologii jako calosc posiada znacznie lepsza jakosc niz jego teoria og61na. I faktyeznie, ta ostatnia [ ... ] na pewno nie stanowi najsilniejszej strony jego dziela. Jego teorii »klinicznej« przysluguje, ogolnie rzecz biorac, duzo wieksza doskonalosc">>. Dla niektorych jednak obecnosc B. Malinowskiego w historii dyseypliny to nie tylko dyrektywy dotyczacc badan operaeyjnych. Jego nazwisko pojawia sie przy okazji wielu problemow zwiazanych z kultura pierwotna np, gospodarki pierwotnej, pokrewienstwa, religii, jezyka, Usprawiedliwione wydajc sie zatem stwierdzcnie, ze w sposob wyrainy B. Malinowski zawazyl na rozwoju antropologii, nawet pomimo braku sp6jnego systemu teoretyeznego i wielu niedostatkow teoretyeznyeh wlasnej koncepeji funkcjonalizmu.

51 Zob. R. Redfield, introduction, [w:] Magic, Science, Religion ... ~ s. VII.

s z T. Parsons, Malinowski and the Theory of Social Systems, [w:] R, Firth (red.), Man and Culture. An Evaluation of the Work of Bronislaw Malinowski, London 1957, s. 53. Teoria kliniczna to jedcn z bicgun6w tworczosci B, Malinowskiego, czyli teoria empiryczna. Drugim biegunern jest teoria gencralna. Ten dualizm leorelyczny przcnika rozne wymiary rnysli B. Malinowskiego, dotyczy np. problemu motywacji indywiduaJnych, funkcji.

Rozdzia! IV

100 »->: ----- •

~--- . 1 gizIIl Alfreda Reginalda Radcliffe'a-Browna SocJo 0

, '1liz!l1 reprezentowany przez A. R. Raddiffe'a-Browna fllnkcJon, piera sit: na tych samyeh zalozeniach ogolnych co (1881-1955) 0 B. ]'v1ajinowskiego, ale stanowi niewatpliwie odrttbn~

. nalizm leczne . k .

funk~JO tro ologii spo ~ez~e! zapoez~t owa~eJ w I~tach dwudziestych

wersj(( an PI cia w Wielkie] Brytanll, okreslana jako funkcjonalizm ubieg1ego stupeodstaWOWym przedmiotem badan tej orientacji teorety-

jny. . .

struktUra d logicznej uczyniono struktur~ spoleczna lub system

cZllej i meta,o sa wyjasniane przez ieh funkcje jako calosci i funkcje

ktore c o.e "

spoleczllY, r

ich e1etTlento~: naukowa A. R. Raddiffe'a-Browna rozwijala sie pod osobO;~~ llazwisk zwiazanych zar6wno ~ filozofia, socjolo,giq.,jak

wplywern . ale przede wszystkim uwaza Sly go za O'lownego

PoIOgI:.t, h . ki d c»

i antrO .; I Durk eimows Ie] tra ycji badan spolecznych->.

WIGle a k 'I' . A R "

przedsta u z tyrn cZysto 0 . rc~ ~ Sl.Y .' .. ~~dellffe.~-Browna najlep-

W zWI~zk k'J1l durkhelmlstf! I me dZIWl rozwijany przez niego

, glosas I kt 1 ki . '

sz,f111 an . aliz!1l stru ura ny, w ierunku ktorego poszedl wyraz-

r~- funkcJon . h d' ',' .. .

swo1Sty . ydziestyc, 0 zegnujac Sly calkowlcle I ostatecznie od

nie w lataC~ tr:Wiazk6w z funkcjonalizmem klasycznYll1.

jakichkolwlek R;dcliffc'a-B.rowna oezywista byla ll1ctodologiezna D]a A· R. vrodniczych 1 spolecznych, ktore rozroznia sie wylacz-

" auk prz, . " h 'k' b

jednoSC~ ] du na odJ1l.lennosc tee ni j adawczej opisu ~Powodowa-

nie ze ~Zg ~ . klasarll1 badanych struktur. Dlatego tez nazywanie Dych rozo~l lecznej przyrodnicza nauka 0 spoleczenstwie bylo jego

logll spo . dli . p ,

antropO 'cic usprawlC IWIOllC. odobnie jak usprawiedliwione

. caikowl ~ . . k . I" ,

zdanlcJ1l, wanic JCJ ja 0 socjo ogu porownawczcj, kt6ra po-

, trakto . d k'

stalo Sly , h praW Iu z. te go zachowallia odroznia sie od dyscyp-

. ogolnYC 1 ..

szukujilC . czy]j etno ogu .

. t rycznej, , . b d .

Iiny hJS 0 lo"ii spOlcczne.1 Y qceJ nauka nOll1otetyczll,!, zaintere-

I aotrop0'" hnvmi . funkci .

D a era]izacj~ 1 po.w~z~c n~n;j pr~wamj un~cJollowallla spole-

sowan'! gen " h opcruj4ceJ wyjasruemem funkcJonalnym, a wiec

, . ludzkIc , .,., hi .

CZllOSCI. wyjaSll1Cllle rstoryczne, w swej naturze genetyezne

h onologlczny01,

aC r

__ " 'lJlicniC przede wszystkirn H. Spencera, A. Cornte'a, D. Hume'a

~J Moina [Uta] "~ Spencera przejal Radcliffe-Brown przede wszystkim pojecin

A Whileheada,. zoe; oraz ogolna koncepcj, rownowaoi spolecznej zob K J

oraz· . spolcC 0 ,.,.", • "

fuokcji, slruklllf) " ku/lurOlva ... , s. 52-53.

, AnlfopologJa

BraZI,

Nurl funkcjonalislyczny w aotropoiogii

.~----

101

jest zbedne+". Badanie struktury spolecznej nie musi uwzgledniac wyjasnien historycznych dlatego takze, iz brakuje tego rodzaju zrodel dla odtworzenia przeszlosci w spoleczenstwach pierwotnych, Porownawcza socjologia poprzez badania porownawcze, prowadzone w 8pOsob systematyczny, moze antropologia spoleczna w przeciwienstwie do socjologii ustalac powiazania funkcjonalne i koncentrowac sie na prostyeh spoleczenstwach tradycyjnych.

Bedac funkcjonalista strukturalnym dokonal A. R. Radcliffe-Brown zmiany w okresleniu przedrniotu badan przesuwajac swoje zainteresowania z d otychczasowcgo i tradycyjnego juz terminu kultura na rzecz struktury spolecznej, Kultura nie stanowila dla niego auionomicznego przedmiotu bad an, a interesowal sie nia jedynie jako drugorzednym aspektem systemu spolecznego. To struktura spoleczna tworzy calosc, w kt6rej kazdy clement posiada okreslona w stosunku do niej funkcje. Utrzymywanie istnienia i ciaglosci struktury systemu spolecznego nalezy do funkeji (roli) zjawisk spolecznych> 5. Zycie spoleczne jest dynamicznym systemern wspolzaleznych i funkcjonalnie harmonizujacyeh elementow, Daje sie doskonale wyjasnic w kategorii adaptacji, przystosowania wzajemnego i integracji bez koniecznosci uciekania sie nic tylko do wspomnianych wczesniej katcgorii historycznych, ktore dominowaly w antropologii przedfunkcjonalnej, ale takze bez udzialu kategorii psychologicznych charakterystycznych dla omawianego funkcjonalizmu B. Malinowskiego. J ak zatem widac, chociaz zarowno A. R. Radcliffe-Brown, jak i B. Malinowski Sf! tworcami funkcjonalizmu, to roznice teoretyezne jednego i drugiego czynia ich wzgledem siebie opozycjonistami, Osrodkiem uwagi B. Malinowskiego byly potrzeby organizmow biologicznych, zas A. R. Radcliffe'a-Browna - potrzeby systemu spolecznego. Podezas gdy B. Malinowski pytal 0 sposob, w jaki istnienie ladu spolecznego sluzy zaspokojeniu naturalnych potrzeb czlowieka, A. R. Radcliffe'a-Browna interesowalo utrwalenie ladu spolecznego. B. Malinowski na pierwszym miejscu stawial kulture, natorniast brytyjski funkcjonalizm podporzadkowalja strukturze spolecznej.

Struktura spolcczna byla dla A. R. Radcliffe'a-Browna nie tylko centralna kategoria, ale takze jednym z trzech aspektow rzeczywistosci spolecznej, obok nie mniej istotnych organizacji spolecznej i instytucji.

l4 Ibidem.

s s Zob. Slownik etnologiczny ... , s. 140.

102

Rozdzia! IV

----------

To pierwsze pojecie odnosilo siy do okreslonego ukladu osob, do relacji pomiedzy jednostkami grajacymi okreslone role spoleczne, drugie zas do okreslonego uklad u dzialan (czynnosci), Struktura spoleczna.jest to, wedlug A. R_ Radcliffe'a-Browna ,,[ ... ] uklad osob w instytucjonalizowanych rolach i stosunkach, natomiast "organizacja spoleczna - jak pisal - jest ukladem czynnosci dwoch lub wiecej osob, ktore Sit przystosowane do polaczonej, zlozonej dzialalnosci">".

Rozroznienie struktury i organizacji spolecznej pozwala dostrzec statyczny i dynamiczny aspckt zycia spolecznego w postaci budowy i uporzadkowania grupy oraz dzialan, ale nie wyczerpuje pelnego opisu rzeczywistosci spolecznej. Mechanizmami, ktore urnozliwiaja utrzymanie ciaglosci i trwalosci struktury spolecznej Sit bowiem instytucje spoleczne. Ta kategoria jest wazna, poniewaz dzieki niej dochodzi do zestandaryzowania sposobow zachowan,

[ ... J we wszelkich stosunkach, z jakich sklada sie struktura spoleczna, wystepuje oczekiwanie, iz osoba podporzadkowuje sie pewuym regulom czy wzorom zachowania sie. Terminu »instytucja« uzywa sie wlasnie do oznaczenia tego zjawiska, jako ze instytucja jest utrwalonym, ezyli spolecznie uznanym, systerncm norm czy wzor6w postepowania odnoszacych sie do jakiegos aspcktu zycia spolecznego. Instytucje rodzinne spoleczeristwa 51! wzorami zachowania sic, zgodnosci z ktorymi oczekuje si" postepowania czlonkow rodziny w ich wzajemnych stosunkach".

Jezeli miedzy czlonkami spoleczenstwa istnieje pewien stopien zgodnosci funkcjonalnej, normy spoleczne nie implikuja konfliktow, kt6re Sf! nierozwiazywalne ijezeli istnieja dzialania utrzymujace ciaglosc strukturalna systemu spolecznego, to struktura, organizacja i instytucja spoleczna tworza warunki istnienia spoleczenstwa lub dowolnej grupy spolecznej.

Strukture spoleczna mozna badac w ramach trzech dziedzin: a) morfologii, b) fizjologii, c) dynamiki spolecznej, Morfologia spoleczna oznacza badania strukturalne sensu stricto, czyli badania budowy systemu spolecznego, elcmentem ktorych sit "studia podobienstw i zroznicowania typow struktury spolecznej i klasyfikacja roznych struktur" 5 8 Z punktu widzenia fizjologii spolecznej istotne jest dzialanie

56 A_ R. Radcliffe-Brown, Method in Social Anthropology, Chicago 1958, s. 176-179, cyt. za J. Szacki, op. cit., s. 703.

<7 Ibid., s. 704.

58 Slownik etnologiczny ... , s. 141.

Nurt Iunkcjonalistyczny w antropologii

-------------------

103

systemu spolccznego, natomiast w ramach dynamiki spolecznej odbywa sie badanie zmiany spolecznej. Zagadnieniami, kt6re nurtuja wtedy badacza 54 pytania dotyczace sposobow zmiany typ6w spoleczenstw, powstawania nowych typow oraz ogolnych praw okreslajacych pr~ces zmian. Tylko zmiana typu struktury systemu spolecznego odbywajaca sie w wyniku zmiany funkcji elementow prowadzacej do nowego uporzadkowania tych elementow i do nowej integracji systemu stanowi przedmiot wlasciwych badan nad zmiana spoleczna, Jest jednak jeszczc drugi typ zmiany, kt6rym zajmuje sie fizjologia spoleczna, kiedy forma struktury, czyli jej aspekt normatywno-zwyczajowy, pozostaje przez dluzszy okres wzglednie stala, a zmienia sie tzw, "struktura rzeczywista". Bez wzgledu na rodzaj czynnikow powoduj,!cych zmiane ta ostatnia wiaze sie z trzema rodzajami adaptacji: ekologicznej -do zmieniajacego sie srodowiska, instytucjonalnej do zmieniajacych sie wzorow zachowania, kulturowej - do zmicniajacych sie norm i wartosci.

A. R. Radcliffe-Brown prowadzil badania terenowe, w ktorych zastosowal swoja rnetode w szczegolnosci do analizy systemow pokrewienstwa, prawa, wierzen oraz struktur politycznych pierwotnych spoleczenstw i rytualow, Byl przekonany, ze zjawiska spoleczne mozna tlumaczyc strukturalnymi wlasnosciami systemow, co zblizylo go zdecydowanie do strukturalizmu C. Levi-Straussa.

Zarowno A. R. Radcliffe-Brown, jak i B. Malinowski, ktorych tworczosc odcisnela wyrazne pietno na dalszym rozwoju antropologii, stanowili inspiracje dla wielu kontynuator6w jak chociazby R. Firth, E. Leach ezy E. E. Evans-Pritchard. Moina powiedziec, ze dzieki nim, a zwlaszcza zaproponowanej metodzie badan wraz z funkcjonalizmem antropologia stala sie rozwinieta nauka nomotetyczna'":

Funkcjonalizm Roberta Redfielda

Funkcjonalizm strukturalny zaproponowany przez A. R. Radcliffe'a-Browna ulegal modyfikacjorn w ramach antropologii spolecznej, ale takze przeksztalcal sie wraz z rozwojem funkcjonalizmu socjologicznego. W roznych wersjach socjologicznych przyjmowal odmienna postac, ale prowadzil do ewolucjonistycznej wizji rozwoju

S" Zob. J. K. Brozi, Antropologia kulturowa ... , s. 56.

106

Rozdzial IV

Amerykanie odczuwali potrzebe psychologii, 0 tyle w polowie ubieglcgo stulecia badacze brytyjscy takze zaczeli odczuwac potrzebe zmian i koniecznosc wprowadzenia do badan nad kultura wymiaru czasowego. Model strukturalno-funkcjonalny okazal siy dla neofunkcjonalist6w zbyt zamkniety i statyczny">.

63 Zob, np. E. Leach, The Frontiers of Burma, "Comparatives Studies in Society and History" 1960, nr 3 oraz M. Gluckrnann, F. Eggan (red.), Introduction in Relevance Models for Social Anthropology, New York 1965.

Rozdzial V

Amerykauska szkola kultury i osobowosci

Wskazanie wzajemnych relacji pomiedzy spoleczenstwem i kultura, a zwlaszcza pomiedzy kultura a jednostka, jako tego czynnika, kt6ry konstytuuje calosc system6w kulturowych, stanowilo obszar poszukiwan dla amerykanskiej orientacji zwanej Cultural and Personality Approach. Dla tej nazwy trudno znalezc odpowiednie polskie okreslenie i bye moze dlatego mamy do czynienia w jezyku polskim z bogactwcm nazw, M6wi sie 0 orientacji kultury i osobowosci, 0 etnopsychologizmie, psychokulturalizmic lub konfiguracjonizmie, a najczesciej 0 szkole kultury osobowosci, aczkolwiek trudno objac reprezentantow tego kierunku terminem "szkola", ze wzgledu na roznorodnosc perspektyw ich dociekan i koncepcji,

Ogolnie etnopsychologizm dotyezy prob naukowego ustalenia wystepowania, zakresu i rodzaju odrebnosci psychicznych, ktore przejawiaja sie w skali spolecznej, a uwarunkowane sa specyfika danej kultury i grupy etnicznej-. Nazwa "kultura i osobowosc" moglaby sugerowac opozycje tyeh dwoch podmiot6w i ich odrebne traktowanie, jednego jako podmiotu 0 charakterze spolecznym i drugiego - 0 charakterze indywidualnym. Taka interpretacja jest mylaca, poniewaz w istocie przedstawieielom kierunku chodzilo zdecydowanie 0 wykazanie zwiazkow tych dwoch elementow. Wedlug Z. Macha nalezaloby raczej rnowic o "kierunku osobowosci kulturowej'', gdyz wszystkim antropologom amerykanskim spod znaku tej szkoly wspolne bylo rozpatrywanie kulturowej genezy osobowosci-.

1 Zob. Slownik: etnologiczny, Terminy ogolne, pod red. Z. Staszczak, Warszawa-Poznan 1987, s. 107_108.

2 Z. Mach, Kultura i osobowosc IV antropologli amerykanskiej, Warszawa-Krakow 1989, s. 15-16.

108

Rozdzial V

Przedstawiciele szkoly, kt6ra charakteryzowala siy szczeg61nym uwrazliwieniem na problematyke psychologiczna, podobnie jak B. Malinowski, uznawali uniwersalnosc ludzkich wlasciwosci biologicznych i psychicznych za podstawe kultury. Widzac takie ich bogaetwo i plastycznosc, dostrzcgali mozliwosc odmiennych sposob6w ich realizacji w roznych k ulturach. Dlarego wedlug nich nie mozna wyjasniac charakteru kultury opierajac siy na biologii i psychologii, Trzeba dostrzec i przeanalizowac unikalny proces historyczny, kt6ry by! udzialem roznych kultur. W ten sposob na teoretycznym profilu szkoly zawazyly pytania: w jaki sposob historia ksztaltuje roznorodnosc kultur i co decyduje 0 podobienstwach psychologicznych czlonkow poszczegolnyeh kultur?

Zainteresowania amerykanskich antropolog6w mialy swoje okreslone przyczyny, Na obszarze Ameryki Polnocnej mieszaly sie ze soba grupy nalezace do najr ozniejszych kregow kulturowych. Byli to Anglosasi, Europejczycy pochodzacy z roznych region6w tego kontynentu, Azjaci, potomkowie afrykanskich niewolnikow i wrcszcic rdzcnni mieszkancy -- rozmaite plemiona Indian. Wszyscy oni musieli stworzyc zasady pozwalajace na harmonijne wspolzycie i integracje w jed en narod, Zatcm pytanie 0 zdolnosci jednostki do przyswojenia sobie nowych wzor6w kulturowyeh, mimo wczesniejszych doswiadczen socjalizacyjnych, czesto radykalnie odmiennych, bylo pytaniem podstawowym, a poszukiwanie odpowiedzi na nie wrecz koniccznoscia.

Kierunek kultury i osobowosci byl zroznicowany zarowno pod wzgledem szczegolowych pogladow w ramach poszczegolnych odmian, jak i pod wzgledem samej koncepeji kultury i celow badawczych. W propozycjach roznych antropolog6w wizja kultury ulegala przeobrazeniom, Wychodzac od calosciowego i realistycznego ujecia.poprzez nominalistyczne, indywidualistyczne ponownie powr6cono do ujecia realistycznego-'. Wedlug tego ujecia kultura jest realnie istniejacym zjawiskiem, zintegrowana caloscia i nie moze bye utozsamianazjednostkowymi zachowaniami, Ma .swoiste prawa, calkowicie odrebne od praw kierujacych zachowaniem jednostek. JSggQstki w procesie uczenia przyswajaja so bie wzory, normy i wartosci, kt6re determinuja jej dzialania+. Dla nominalist6w natomiast kultura oznaczala konstrukcje

3 Ibid., s. 10.

4 Zob. A. L Kroeber, Configurations of Culture Growth. Berkeley 1944 alba L. A.

While, The Evolution of Culture, New York 1959.

Amerykanska szkola kultury i osobowosci

109

myslowa, abstrakcje stworzona na podstawic zachowania ludzkiego, ktore bylv jedyna rcalna rzeczywistoscia spoleczna, Dlatego analiza kultury powinna koncentrowac sie na jednostkach '.

Pomimo niejednolitosci w ramach szk oly kultury i osobowosci istnialy punkty styczne, czyli opis, psychologiczna charakterystyka konfiguracji kulturowych i zarys typ6w osobowosci z nimi zwiazanych oraz wyjasnienie typ6w osobowosci jako produkt6w uksztaltowanych kulturowo, zwlaszcza w okresie dziecinstwa".

W badaniu kultury tym, co laczylo przedstawicieli etnopsychologizmu, bylo podejscie empiryczne. Wszyscy czerpali materialy z badan terenowych, z bezposrednich kontakt6wz zywymi ludzmi i instytucjami kulturowymi. Natomiast zajmujac sie osobowoscia odrzucali introspekcje. Zdecydowanie odrzucali rowniez wszclki determinizm biologiczny na rzecz jednosci natury ludzkiej.

£.o.dstavv()wq metoda badawcza tej. szkoly byly miedzykulturowe badaJ:lia por6wnaweze. Jednak brak. uniwersalncgo modclukultury wpraktyce uniemozliwial antropologom por6wnywanie kultur. W'praktyce okazalo sie rowniez, ze trzeba zrezygnowac z dotychczasowego postulatu calosciowego ujmowania kultury i poszukiwac bardziej precyzyjnej jednostki analizy.Calosciowy obraz kultury byl zupelnie niep~:z;ytl.atny w konkretnych badaniach, Jej miejsce zajely inne kategorie, np .. wzor, nOrma, zwyezaj. Szczeg61nie trafny okazal sie ten ostatni, pozwalaT<tc 11(1 wli!czenie _. do rozwazan kulturologicznych problem u osobowosci".

Chociaz za antenata szkoly uwaza sie F. Boasa, to prekursorem psychokulturalizmu byl niewatpliwie E. Sapir, kt6ry sformulowal idee antropologii kulturo wej jako nauki w swej istocie psychologicznej, Natomiast do pierwszych badaczy a zarazem tw6rc6w pierwszej orientacji w nurcie kultury i osobowosci naleza R. F. Benedict oraz M. Mead, uczennice F. Boasa. Lista nazwisk antropolog6w zwiazanych ze

5 Zob. A. L. Kroeber, C. Kluckhohn, Culture, a Critical Review of Concepts and Definitions, Cambridge 1952, s. 199.

6 Zob, A. R. Lindesmith, A. L. Strauss, A Critique of Culture and Personality Writings, "American Sociological Review" 1950 vol. 15, s. 587, por. B. Olszewska-Dyoniziak, Czlowiek - Kuitura - Osobowosc. WSlfP do klasyczne] antropologii kultury, Krakow 1991, s. 218.

1 Kategorie l~ jako jednostke analizy zaproponowal D. Ford. Zwyczaj to zachowanie typowej jednostki w danym spoleczenstwie.

110

Rozdzial V

szkola jest dluga. Niewatpliwie naleza do nich takze R. Linton, J. Whitine, A. Kardiner, M. J. Hersk ovits, A. L. Kroeber, R. Lowie,

C. Wissler oraz A. A. Goldenweiser",

Zwr6eenie uwagi na niepowtarzalna kombinacje cech kulturowych, ksztaltujacych sie w okreslonych procesach nalezy uznac za niewatpliwa zasluge przedstawicieli orientacji kultury i osobowosci. Podobnie trzeba potraktowac stosowane przez nich na szeroka skale miedzykulturowe badania por6wnawcze. Ta metoda powszechnie dzis stosowana w psychologii spolecznej wypracowana zostala na gruncie antropologii. Badania, kt6re prowadzili antropologowie amerykanscy zwiekszyly "hum.anislyczny wsp6lczyuuik.pat:[ClPJ1::1,QkllltlJ.fi!" i)gl1E~~\!XjJg2tula.t tolerancji dla r6iny\=h sty16w zycia itendencji kulturowych", Jednak. nie wszystkie ich przedsiewziecia zwienczyl sukces i rue ustrzeglisrny sie bled.ow. Okreslajac wplyw kultury na psychike jednostek, opierali sie na intuicji i psychoanalizie, Mimo wlaczenia w obszar zainteresowan i badan problematyki csobowosci bez odpowiedzi pozostalo pytanie o sposob wplywu osobowosci na kulture,

Niekt6rzy krytycy zarzucali przedstawicielom "Cultural and Personality Approach", ze w sferze teorii pozostali na gruncie nowej frazeologii a nie problematyki. W ich propozycjaeh brakuje jednolitosci terminologicznej. Badajac osobowosc wychodzili od analizy zjawisk kulturowych typu Iolklor, wzory wychowywania dzieci czy praktyki religijne, a w warstwie interpretacyjnej m6wili 0 tematach kultury lub strukturze osobowosci. Ten brak precyzji w jezyku i brak mozliwosci weryfikacji hipotcz, ktore stawiali odnosnie osobowosci spolecznej czy charakteru narodowego by! zrodlem czesto bardzo zdecydowanej krytyki kierowanej pod adresem przedstawicieli kierunku.

Psychokulturalizm Edwarda Sapira

Pozycje, jaka na gruncie szkoly kultury i osobowosci zajmuje

E. Sapir (1884-1939), mozna smialo nazwac wyjatkowa i to z dw6ch powod6w. Jednym z nich jest wspomniana wczesniej idea antropologii kulturowej jako nauki 0 zabarwieniu psychologicznym, a drugim

badania nad jezykiem,

8 Ta Iisla jest bogatsza od Iisty przcdstawionej przy okazji charakterystyki dzialalnosci F. Boasa.

9 B. Olszewska-Dyoniziak, op. cit., s. 236.

Amerykanska szkola kultury i osobowosci

-------------------------

111

Obszar zainteresowan antropologieznych E. Sapira doskonale wyrazaj<l trzy slowa: kul tura, jezyk, osobowosc. W jego ujeciu te trzy terminy nie oznaczaly wcale trzech odrebnych dziedzin, badan ani dyscyplin. Nalezy je tutaj rozumiec .raczej jako trzy rozne aspekty tej samej rzeczywistosci, ktora stanowi przedmiot antropologii kulturowej. Ta rzeczywistoscia jest swiat czlowieka, swoisty tylko dla niego swiat kultury. Kultura, jezyk, osobowosc streszczaja w sobie wszystko, co czlowiekowi i tylko jemu jest wlasciwe,

Problem relacji miedzy kultura a osobowoscia podjety zostal przcz

E. Sapira juz na poczatku pracy naukowej, Kultura istnieje w ludzkich osobowosciach - tak jak jezyk w jednostkowych aktach m6wicnia - i dlatego, jak twierdzil, jest ona fikcja, dop6ki odrywa sie ja od uczestniczacej w niej jcdnostki.

W zaproponowanym przez E. Sapira rozumieniu, kultura to og6l wzor6w zachowan jednostkowych, a antropologia kulturowa jest nauka, kt6ra rna interpretowac znaczenie zachowan ludzkich. Badajac indywidualne doswiadczenia jednostki mozna wiecej powiedzieco kulturze niz wtedy, gdy w spos6b tradycyjny zinwentaryzuje sie ceehy kulturowe. Taka kulturajest pewna abstrakcja, rna zdepersonalizowany modelowy charakter, jednak realizowany odmiennie przez kazda jednostke, Zachowanie ludzkie jest zawsze jednostkowe, "osobnicze". Dopie[0 gdy zaczyna sie skupiac uwage na tych aspektach zachowania, ktore odpowiadaja normom i wzorom kulturowym, w6wczas zachowanie okresla sie jako "spoleczne". Stad tez rozgraniczenie jednostki i kultury (lub spoleczeristwa), E. Sapir uznal za bledna inter pretacje, Kultura zawsze pozostaje wlasuoscia ludzi, ktorzy ja tworza nieustannie i wciaz na nowo, za kazdym razem, kiedy spotykaja innych i wchodza z nimi w interakcje i w6wczas, gdy manifestuja takie czy inne zachowanie. Dlatego nie mozna kultury traktowac jako tworu ostatecznego, z raz na zawsze uksztaltowana forma, "Doszedlem do wniosku, ze to wlasnie mniemanie 0 kulturze, ze jest onagotowa i dana stanowi najpowazniejSZ<l przeszkode w rzeczywistym rozumieniu kultury i przemian kulturowych oraz ieh zwiazku z osobowoscia"!",

Piszac 0 konkretnych realizacjach osobowosci, w kt6rych wyraza, czy tez staje sie kultura, E. Sapir odwolywal sie do widzenia dziecka. Dla niego kultura nie jest gotowa czy dana, lecz stale ja odkrywa, przyswaja

10 E. Sapir, Jezyk, kultura, osobowosc, Warszawa 1978. s. 144.

112

__ -----------------

Rozdzial V

stopniowo, nigdy w calosci. Chcac zatem poznac porzadek, w jakirn wzorce kulturowe i ich fragmenty pojawiaja sie w psychice dziecka "trzeba podjac drobiazgowe badania calego proccsu rozwoju, od jego narodzin do np. 10 roku zycia i zbadac pod jego konicc, .jaka czesc oficjalncj kultury ma dla dziecka istotne znaczenie" 11.

Scisla relacja miedzy kultura i osobowoscia sprawia, ze cechy osobowosci mega prowadzic, przez kumulacje, do nadawania specyficznych wlasciwosci psychicznych calym kulturom. E. Sapir zywil przekonanie, iz przyszle badania antropologiczne beda zmierzac w kierunku psychologicznych charakterystyk kultury, a nawet stana sie nieodzowne, pomimo wrogiej postawy badaczy spolecznych.

Normy i wzory kulturowe rzadzace postepowaniem ludzi nie zawsze S,! dostepne potocznej obserwacji. Ten problem dotyczy nie tylko obserwator6w zewnetrznych, lecz takze samych uczestnikow zycia spolecznego, ktorzy je raczej wyczuwaja intuicyjnie niz maja ich swiadomosc. Badania kultury wi,!i,! siy raczej z nieswiadomymi wzorami zachowan spolecznych, dlatego pojawiaja siy trudnosci przy interprctowaniu zachowan ludzi z innych kontekst6w kulturowych. Stad nawolywanie E. Sapira do zachowania drobiazgowej ostroznosci przy interpretowaniu "innych" kultur.

Omiejscu E. Sapira w historii antropologii kulturowej nie zadecydowala jednak psychologicznie zorientowana koncepcja kultury, a jego badania nad jezykiem. Przyznawal im centralne miejsce w antropologii kulturowej, nazywajac sam jezyk "symbolicznym przewodnikiem po kulturze", Polaczenie przez niego jezykoznawczego i antropologicznego punktu widzenia stanowilo ceche wyrozniajaca jego badania nad kultura i jednoczesnie ceche, kt6ra odrozniala go od innych przedstawicieli szkoly kultury i osobowosci, takich jak np. R. F. Benedict czy

M. Mead.

Badania nad jezykiem wedlug E. Sapira mega stanowic wzor dla innych dyscyplin humanistycznych. Poglad ten po raz pierwszy wyrazony przez tego amerykanskiego antropologa bedzie 0 wiele lat pozniej powt6rzony rownie zdecydowanie przez C. Levi-Straussa,

E. Sapir twierdzil, ze jezyk charakteryzuja dwie wlasnosci. Jest on atrybutem czlowieka jako jednostki, ale jest rowniez zjawiskiem par excellence kulturowym, 0 czym swiadcza funkcje jezyka, Poza pod-

11 Ibid., s. 145.

Amerykanska szkola kuitury i osobowosci

113

stawowa, komunikacyjna jezyk pelni szereg funkcji pochodnych. Otoz jezyk stanowi czynnik konsolidujacy grupy ludzkie, jako narzedzie wspoldzialania i poznania oral. jest waznym czynnikiem socjalizacji. Poprzez role, jaka odgrywa w kumulacji kultury i przekazie historycznym jezyk wiaze kazdego czlowieka z jego k ultura. Ponadto stanowi glowny czynnik rozwoju indywidualnosci i detenninuje postrzeganie rzeczywistosci.

Najwieksza slawe przyniosly E. Sapirowi pionierskie badania nad jezykami indianskimi. Na podstawie materialu empirycznego, kt6ry udalo mu sie zgromadzic, sformulowal slynna teorie wzglednosci jezykowej, od nazwiskajego ucznia zwanej tel, teoria Sapiro-Whorfa->. Zakladala ona, ze to reguly gramatyczne jezyka nakazuja ludziom spos6b postrzegania swiata, ktory ich otacza. Wlasnie dzieki tej teorii, zrodel kt6rej dopatruje sie takze u F. Boasa, E. Sapir uplasowal sie na czele badaczy strukturalistycznego mitu zajmujacego sie jezykiem i kultura,

Konflguracjonizm jako klasyezna wersja orientacji kultury i osobowosci

Zasada ujmowania badanych spoleczenstw jako calosci, jako systemow zintegrowanych, kt6rej holdowali przedstawiciele szkoly kultury i osobowosci, nie oznaczala, jak to mialo miejsce w funkcjonalizmie brytyjskim badania calosci spolecznych jako funkcjonalnie powiazanych instytucji. Nie oznaczala rowniez ambicji eksplanacyjnych. W istocie wiazala sie wylacznie z zainteresowaniem ze strony amerykanskich antropolog6w jcdynym zjawiskiem spolecznym, tzn. procesem socjalizacji jednostek. Zrozumienie i opisanic relacji pomiedzy jednostka a kulturowym systemem, poznanie zasady intcgracji tego systemu z systemem osobowosci bylo ich glownym celem. Zrozumienie zasad myslenia i postepowania ludzkiego mialo sluzyc uzyskaniu wiedzy na temat stopnia autonomii czlowieka i mechanizm6w powstawania tworu, Jakim jest spoleczenstwo. Traktowanie spoleczenstwa jako pewnej calosci 0 charakterze socjalizujacym odbiegalo od wizji tegoz spoleczenstwa jako organizmu. Proces, dzieki ktoremu w spoleczen-

12 Byl to B. Whorf.

114

Rozdzial V

stwie istota biologiczna przeksztalcala sie w istote spoleczna kulturowa stanowil najwazniejszy, przynajmniej w poczatkowej wcrsji kierunku, element zainteresowan spoleczenstwem jako caloscia, Niewatpliwie stanowil przedmiot analiz jego pierwotnej i klasycznej wersji zwanej konfiguracjonizmem.

Za glownego przedstawiciela omawianej orientacji szkoly kultury i osobowosci, a nawet jcj prekursora, uwazana jest Ruth Fulton Benedict (1887-1948). Do klasyki literatury antropologicznej wpisala sie wydana w roku 1934 ksiazka pi. "W1,ory kultury", dzieki kt6rej cala szkola etnopsychologiczna zyskala rozglos swiatowy, narazajac siy rowniez na krytyke!". R. F. Benedict dosyc pozno zainteresowala sie antropologia, ktora ostatecznie umozliwila jej wyzwolenie sie 1, kultury wspolczesnego spoleczenstwa amerykanskiego zawierajacej wiele obcych i odstreczajacyeh dla nicj cech. Wyzwalajace funkcje antropologii staly sie rzeczywistoscia dzieki fascynacji osoba mistrza i kolegi F. Boasa, Niektore prace R. F. Benedict nosza znamie studi6w przeprowadzonych zgodnie z jego zasadami empiryzmu.Inne maja charakter oryginalny, odbiegaja oct stylu opisowych studi6w F. Boasa.jednak zawieraja prohlematyke swiadczaca o silnym zwiazku z jego warsztatem badan etnograficznych i jego zainteresowaniami badawczymi.

Rezultatem badan, kt6re R. F. Benedict prowadzila wsrod Indian, byly prace stanowiacc gl6wny trzon jej dorobku, Naleza do nich miedzy innymi "Koncepcja Ducha opiekunczego w Ameryce Polnocnej " , "Bajki Indian Cochiti" oraz dwutomowa "Mitologia Ziemi", przygotowana rownoczesnie ze wspomnianymi wczesniej "Wzonuni kultury". Potem, w zwiazku z zaangazowaniem sie spolecznym dotyczacym problematyki stosunku rasy i kultury, przeciwstawiajac siy zjawiskom dyskryminacji, napisala ksiazke "Rasa, nauka i polityka". Znalazla sie w niej analiza konccpcji ras ludzkich, k westie dziedzicznosci i krytyka teorii rasistowskich, kt6re zdaniem R. F. Benedict, nie znajduja zadnych

1J Zalozenia szkoly kultury i osobowosci omawia m.in. A. Kroskowska, zob.

Koncepcje typu osobowosci we lVspolczesnej antropologii kulturalne], [w:] A. Kloskowska, Z historii i socjologii kultury , Warszawa 1969, J. Szacki, zob. Historia mysli socjologicznej, Warszawa 1981, cz. 2, s. 713-724. Nalomiast 0 badaniach nad osobowoscia i kultur a zob. m.in. A. Kloskowska, Psychologiczna orientucja wspolczesne] etnosocjologii amerykanskiej, "Przegl<JL\ Nauk Historycznych i Spolecznych" 1950, L ] oraz "Charakter narodowy" a osoboJVo.ic we wspolczesne] prob!emotyce badan spo/ecznych. "Kullura i Spoleczenstwo" 1957, or 1.

Ameryk ausk a szk ol« k ultur y i osobowosci

liS

naukowych podstaw i uzasadnien, Glownym rezultatem jej pracy nad charakterem narodowym stala sie po wojnie ksiazka "Chryzanterna i miecz: Wzory kultury japonskiej" majaca przestrzegac kraje i polityk6w przed lekcewazeniem innej kultury, tamtejszych sposobow zycia, obyczaj6w i wierzen. Niektorzy twierdza, ze ta ksiazka stanowila w jakims sensic kontynuacje wylozonych wczesniej koncepeji, mieszczac sie w nurcie przedwojennych badan nad kultura i osobowoscia+".

Najpelniej swoja koncepcje kultury wylozyla R. F. Benedict w ksiazce "Wzory kultury" IS. Glowna jej rnysl zawiera cytowana jako motto indianska przypowiesc ,,0 glinianym k ubku, kt6ry kazdy lud otrzym al od boga, aby pil z niego wlasne zycie. Jak woda czerpana z jedncgo zrodla przybiera w roznych naczyniach odmienne ksztalty, tak pojawia sie w doswiadczeniu odmiennych ludow roznorodnosc kultur stanowiaca swiadectwo szerokiej skali mozliwosci ksztaltowania form ludzkiego zycia"!",

v, R. F. Benedict ujmowala kulture jako systernatyczna i zintegrowana konfiguracje wzor6w zachowania i myslenia 0 jcdnolitym charakterze! 7. Owa konfiguracja jest swoista caloscia zorganizowana wokol wzoru dominujacego i okresla ona zasadnicze cechy osobowosci jednostek uczesiniczacych w danej kulturze, Wz6r zachowania, ktory przesadza 0 charaktcrze danej kultury i nadaje jej swoisty styl, a przez to odgrywa zasadnicza role w ksztaltowaniu charakterystycznego dla czlonkow danego spoleczenstwa typu osobowosci, okreslala jako wzor dominujacy albo podstawowy. Celem antropologii w wykonaniu R. F. Benedict nie bylo wylacznie opisanic kultury w jej og6lnej postaci, czy opisanie systemu wzor6w zintegrowanych wokol tego dominujacego. Wazniejszy cel stanowilo zrozumienie osobowosci i zachowanie czlowieka, jego wybory, ktorych dokonuje majac tyle mozliwosci, Wiedza o wzorach kultury, jej zdaniem, miala to umozliwic.

Podstawowy wz6r kultury bedacy najwazniejsza cecha danej kultury i najlepiej ja charakteryzujacy por6wnywalaR. F. Benedict do stylu

14 Zob. A. Kloskowska, Wstep do: Wzory kultury Ruth Benedict, Warszawa 1999, s, 33.

15 Tytul oryginalu Patterns of Culture, Boston 1934; pierwsze wydanie w jezyku polskim ukazalo sie w roku 1966.

16 A. Kloskowska, Kultura masowa. Krytyka i obrona, Warszawa 1983, s. 59.

11 .Kultura, podobnie jak jednoslka jest mniej wiecej spojnym wzorem myslenia i dzialania", R. F. Benedict, Wzory kultury, s. 112.

116

Rozdzial V

artystycznego, do motyw6w dominujacych w sztuce. Stanowi on jcdnoczesnie kryterium zgodnosci, wcdlug ktorego dokonuje sie selekcja cech i wzor6w kultury. ,,[ ... J kultura wybiera sposrod mozliwych cech istniejacych w sasicdnich rejonach te, ktore rnoze spozytkowac, a odrzuca inne, ktorych spozytkowac nie jest w stanie, lnne zas przeksztalca stosownie do swych wymog6w. Proces ten oczywiscie nie musi przebiegal: w calosci w sposob uswiadomiony, ale przeoczenie go w badaniu wzor6w zachowania ludzkiego oznacza wyrzeczenie sie mozliwosci swiadomej interpretacji"!". W kulturze doskonalej nie rna elementow niekoherentnych, wszystkie 54 harmonijnie dopasowane do siebie, zgodnie ze swoista logika kultury bedacej systernem konstytutywnych wzor6w. Zabiegi metodologiczne, pozwalajace wskazac genezy tub wyjasniajace funkcje elementow kultury nie maja zadnego sensu. Uzasadnionym podejsciem badawczym do zjawisk tak pojmowanej kultury moze bye jedynie zrozumienie i OpiS19.)

Wizja kultury zaproponowana przez R. F' Benedict implikuje jej poglady na kwestie zwiazku jednostki ludzkiej z system em kulturowym. Poszczegolne jednostki wlaczone w ramy kultury rozumianej jako ponadindywidualna calosc sui generis, od dziecinstwa przejmujac cechy, w ktorych odbija sie wz6r podstawowy, staja sie jej reprezentantami. Zaden antagonizm nie zakloca relacji jednostka a spoleczenstwo, poniewaz takich antagonizm6w pomiedzy tymi podmiotami nie rna. Zachowanie jednostki, kazdy nowy sposob postepowania przystosowuje siy na drodze ewolueji ezy asymilacji do dominujacego standardu, w ktorym wyrazona jest zasadnicza tozsamosc danej kultury. Zachowania niezgodne ze wzorem kulturowym nie mega zaistniec, Pelna socjalizacja jednostki jest rezultatem wychowania, gdzie system kar i nagrod wspomaga internalizacje tradycyjnych rnotywow kultury.

Przedstawiajac obraz trzech prymitywnych kultur indianskich:

Kwakiutlow z pln.-zach. wybrzeza Ameryki, Zuni z Nowego Meksyku i plemie z wyspy Dobu, ilustruje R. F. Benedict swoja koncepcje. Charakteryzowane kultury dowodzic maja istnienia w kazdej z nich przewodniego motywu wszystkich przejaw6w zycia zbiorowego. Glowna zasada realizowana w kulturze Kwakiutl6w jest wspolzawodnictwo

1. Ibid., s. 113.

19 Na taka opisowo-rozurniejaca opcje wskazywal tcz C. Goertz, zob. The Interpretation ofCultures, New York 1973, s, 144-146.

Amerykanska szkola kultury i osobowosci

117

o prestiz spoleczny. Ma ono charakter powszechny, otwarty i unormowany. lndianie Zuni pozbawieni sa instynktu rywalizacji, a glownym elementem wlasnej kultury czynia rytua!. Wszystkie dzialania spolcczne mieszkancow wyspy Dobu przesiakniete S4 lekiem i poczueiem zagrozenia. W tej kulturze glodu wszechogarniajacym idcalcm jest rywalizacja, ale ukryta, podstepna, nieunormowana. Te swoiste wzorcc kulturowe R. F. Benedict klasyfikuje wedlug Nietzsche'anskiego podzialu na kultury apollinskie i dionizyjskie, Oczywiscie kultura Indian Zuni, jako wstrzemiezliwa, lagodna i zyczliwa jest apollinska, a kultura Kwakiutlow z gwaltownymi emocjami, brakiem umiaru i konkurencja dionizyjska, Dobuanczycy ze swoimi przeciwstawnymi cechami w stosunku do jednych i drugich, pozostaja poza wymienionymi podzialami-".

.Iak widac realizowana gl6wna zasada kultury, zdaniem R. F.

Benedict, okresla osobowosc jej czlonk6w. Osobowosc lndianina Zuni, Kwakiutla ezy Dobuanczyka, jest taka sama jak wz6r kultury, w obrebie ktorej realizuja oni swoje zycie. Za sprowadzenie do pojedynczego wzoru zlozonych determinant kulturowych, za arbitralnosc w doborze zachowan skladajacych sie na wzor d ominujacy posypaly sie na autorke "Wzor6w kultury" liczne glosy krytyczne. Zarzucano jej brak gruntownych socjologicznych analiz badanych spoleczenstw i przyporzadkowanie faktow z gory przyjetym zalozeniom. 0 psychologiczncj charakterystyce kultury R. F. Benedict rownie krytycznie wyrazil sie J. Szacki piszac, ze "nie rozporzadzala ona zadna adekwatna teoria psychologiczna, lecz jedynie zespolem dose og6lnikowych idei psychologicznych, zaczerpnietych w wiekszosci z niemieckiej filozofii kultury. Psychologia [ ... J pole gala w gruneie rzeczy na [ ... J dose goloslownych zapewnieniach, iz zawsze rna miejsce odpowiedniosc pomiedzy typem kultury a dominujacym typem osobowosci, Bez rozwiazania pozostal problem ksztaltowania sie osobowosci charakterystycznej dla okreslonej kultury">".

Poglady zblizone do pogladow R. F. Benedict reprczentowala Margaret Mead (1901-1978), nestorka antropologii amerykanskiej i druga wybitna tw6rczyni konfiguracjonizmu w szkole kultury i osobo-

20 Szczegolowa charak.terystyke cech wymienionych k ultur opisuje Z. Mach, up. cit., s. 48-·59.

21 1. Szack i, op. cit., Warszawa 1981, cz. 2, s. 718.

118

Rozdzial V

.---------------------- __

wosci, Dzieki jej dzialalnosci badawczej i naukowej badania amerykanskiej szkoly kultury i osobowosci wzbogacily sie 0 wymiar socjologiczny. Szeroki rozglos w swiecie naukowym zawdziecza przede wszystkim ksiazce "Coming of Age in Samoa" wydauej w 1928, w ktorej poszukiwala odpowiedzi na pytania 0 wplyw warunkow spolecznych na ksztalt i tresc dojrzewania.

M. Mead podobnie jak R. F. Benedict, pojmowala kulture jako calosc bedaca konfiguracja wzor6w zachowania, ktora wyznaczaja wzory internalizowane przez uczestnikow kultury, a wsrod nich decydujace znaczenie odgrywa wzor dominujacy. W wyniku ich internalizacji ksztaltowana jest osobowosc, Badania prowadzone w spolecznosciach picrwotnych na Polinezji, Bali i Nowej Gwinei poswiecila problemom wychowania, dorastania i soejalizacji. Star ala siy ona bowiem uchwycic mechanizrn, poprzez ktory kultura ksztaltuje osobowosc, Szczegolnie wazne wydawaly sie jcj teehniki wychowawcze i edukacyjne.

Chociaz M. Mead uwazala, ze jednostka jest zdeterminowana przez kulture, a osobowosc to wynik socjalizacji w danym czasie i miejscu, dostrzegala istnienie cech indywidualnych, kt6re moga sprzyjac lub przeszkadzac czlowiekowi w przyjmowaniu okreslonych wzorow, Jednostka byla zatem dla niej wazna w analizie kultury. Skoro zgadzala sie na osobowosc jako rezultat internalizowania wzorow, musiala nie zgadzac sie z zalozeniem, ze istnieja uniwersalne wzory zachowania wlasciwe naturze ludzkiej.

Ogromny material faktcgraficzny na poparcie tezy, iz w procesie rozwoju i wychowania decydujaca role odgrywaja czynniki kulturowe, procesy socjalizacji i wychowania charakterystyczne dla danej kultur y, zgrornadzila M. Mead w monografiach terenowych. Nalezy do nich, opr6cz juz wspomnianej Coming of Age in Samoa, Growing Up in New Gwinea l. 1930 r. 0 ile w znakomitej monografii dotyczacej dorastaniana Samoa widac wyrazna koncepcje wzajemnych zwiazkow kultury i osobowosci, 0 tyle kultura plemienia Manus z Nowej Gwinei zostala zredukowana do detalieznego opisu metod wychowawezych. Czytelnik nie otrzymuje w wyniku lektury ani analizy struktury osobowosci czlonka tego plemienia, ani informacji na temat waznosci etapow procesu wychowawczego . Jednak jej prace pokazuja spos6b realizacji tego samego celu spolecznego w roznych spolecznosciach, w zaleznosci od eharakteru kul tury.

Zdanicm M. Mead kultura warunkuje rowniez rozne typy stosunkow miedzy pokoleniami, zwlaszcza miedzy rodzicami i ich dziecmi,

Arneryk ansk a szkola kuJtury i osobowosci

.~------

JI9

Mlode pokolcnie zawsze w proccsie socjalizacji przyjmuje dorninujace tresci kultury. Sposob przekazywania tych trcsci mozc jednak mice wplyw na utrzymanie wartosci lub na ich odrzucenie. W momencic, gdy "fodzice lub osoby ich zastepujace [ ... J, utracili sankcje (grozba, kary, [ ... J), kt6re stanowily narzedzie konformizowania dzieci do wartosci i norm narzucanych irn przez rodzicow, a takze przestali bye dla swego potomstwa uosobieniem kulturowych standardow">-, pojawiaja sie zaklocenia procesu socjalizacji. A wiec system spoleczno-kulturowy proponowany przez M. Mead nie jest klasycznym, bczkonfliktowym modelem integracyjnym>". Zawiera on kilka elementow, do ktorych naleza: jednostki z ich odziedziczona psychofizyczna natura oral. zinternalizowana kultur a; relacje pomiedzy jednostkami, ktore zaleza od indywidualnyeh predyspozyeji i struktury spolecznej; przedmioty materialne jako rezultat ludzkich dzialan, przeszlych lub obecnych oral. relacje ludzi do podmiotow materialnych.

W ogolnej typologii kultur konfiguracjonistka przedstawila swoj poglad na proces i kierunek rozwoju kultury w ogole. Wyroznila w niej trzy typy kultur: postfiguratywne, kofiguratywne i prefiguratywne>'.

W statycznym modelu postfiguratywnyrn wystepuje poczucie niezmiennej ciaglosci przekazywania zasobow kultury, jej tresci, wzor6w. Nawet jezeli pojawia sie zmiana, to ulega ona zasymilowaniu z reszta znanych obrazow, a przek azana przez starszych utrwala sie w pamieci jako tradycja. Warunkiem tozsamosci sa trzy elementy: przeszlosc, przodkowie i posluch, Jest to model kultury chlopskiej, w kt6rej mloda gcneraeja ksztaltowana jest na wz6r i podobienstwo rodzicow, bez zaklocen, zgodnie z tradycja. Kultura kofiguratywna charakteryzuje sie rowniez dominacja starszych, ale pokolenia oddziela odmiennosc wzorow. Ten model jest typowy dla wspolczesnych spoleczenstw przemyslowych, w ktorych generacja mloda i stara musi wspolistniec w roli partner6w. Ciaglosc przekazu zasobow kultury zostaje przerwana, doswiadczenie rnlodych pokolen nie rna odpowiednika w doswiadczeniu starszych, Oferowane tresci 84 rozproszone i zatomizo-

22 W. Adamski, Il"SlfP do: Kultura i tozsamosc. Studium dystansu miedzypokolenlowego M. Mead. Warszawa 1968, s. XX.

23 Dok.ladnie len system opisuje w: Cooperation and Competition among Primitive Peoples, Boston 1937 wydancj pod jcj redakcja.

24 M. Mead, Kultura i tozsamosc ... , s. 20. Zob. rowniez id., Konflikt pokolen. Mlodziez bez wzorca. Warszawa 1971.

120

Rozdzial V

---------~ --- -- .. -~-- ... -~--~

wane, stad wrazenie swiata dynarniczncgo, zmieniajacego sie. W kulturze prefiguratywnej, jako modelu przyszlosci, nie istnieje rola przewodnika, Ten typ charakteryzuje otwartosc i uwolnienic wyobrazni od przeszlosci. Starsze generacje musza nie tylko uznac niezaleznosc mlodych, ale takze powinny uczyc sie od nich postaw i zachowan w nowym, szybszym rytrnie zycia spolecznego. Kornunikacja, informacja i globalizacja to wyrozniki modelu prefiguratywnego, w kt6rym doswiadczenie ojcow wobec ciaglej zmiennosci swiata przestaje bye przydatne, utrudniajac wrecz zrozumienie nowych postaci zjawisk spolecznych,

M, Mead w odpowiednich metodach wychowawczych widziala srodek do zbudowania nowych i lepszych spoleczenstw. Za ich pom oca m07.J1a bowiem doprowadzic do rozwoju jcdnych i zaniku innych cech osobowosci calych pokolen. W ksiazce "Sex and Temperament in Three Primitive Societies" z 1935 roku stara sie udowodnic, ze skoro eechy tradycyjnie uwazane za kobicce, okazuja sie przypisane mezczyznie z innych kultur, to nie rnozna dluzej twierdzic, iz osobowosc posiada jakies uwarunkowania biologiczne. Rodzaj zabiegow socjaJizacyjnych plus aprobowany wzor osobowy w danej kulturze wplywaja na strukture osobowosci, na jej cechy- 5 ,

M, Mead, podobnie jak R, F, Benedict, spotkala sie z zarzutem o goloslownosci twierdzenia, ie rniedzy typem kultury i osobowosci istnieje odpowieduiosc. Brak wskazan, jak identyfikowac wz6r dominujacy kultury, jak badac jego ciaglosc lub zmiany i jak ksztaltuje sie osobowosc charakterystyczna dla danej kultury, to tylko niektore zarzuty wobec przedstawicielki, a wlasciwie obu przedstawicielek konfiguracjonizmu".

2' W ksiazce Sex and Temperament in Three Primitive Societies dokonujc M, Mead analizy porownawczej procesow wychowania i dojrzewania dziewczyny i chlopca w trzech kulturach picrwotnych: plcmieniu Arapesh, Mundugumor i plernieniu Tchambuli. W tym ostatnini np. cechy przypisywane tradycyjnie perez kulture europejska kobiecie i mezczyznie S,! odwrocone, chociaz to plemie podobnie jak dwa pozostale pochodzi z Nowej Gwinei.

26 Zob, Z, Mach, op, cit" s. 89-91.

Ameryk anska szkola kullury i osobowosci

----------------

121

Orientacja freudowska

Psychologiczna tcoric rozwoju osobowosci obiecywala psychoanaliza, stad jej popularnosc wsrod arnerykanskich antropolog6w w latach trzyclziestych ubieglego stulecia, Najwiecej dla jej przyswojenia na gruncie antropologii kul turowej zro bil Abram Kardiner (1891 ~ 1981), Ten psychoanalityk, wspolpracujac z antropologami zbudowal model osobowosci i procesu jej ksztaltowania oraz og61ny model kultury-". Nie zadowalajac sie wnioskiem 0 istnieniu izomorficznego zwiazku miedzy zachowaniem i "fzeczywistosci,-! zycia" miedzy osobowoscia i kultura, podjal probe zbudowania teorii, ktora wyjasnialaby mechanizmy ich wzajemnego oddzialywania,

Zadanie, jakie przed antropologia postawil A, Kardiner, polegalo na budowaniu wyjasnicn. Rozumienie i interpretacja kultury juz nie wystarczala. Jego eksplanacyjne ambicje wiazaly sie z poszukiwaniem odpowiedzi na pytania 0 zrodla i motywy takich a nie innych sposob6w dzialan czlowieka, 0 pochodzenie cech osobowosci swoistych dla dancgo spoleczenstwa i 0 eel okreslonych metod wychowawczych, roznorodnych w roznych spoleczenstwach.

A, Kardiner odszedl od spekulaeji dotyczacych rozwoju kultury.

Staral sie zas, by opis mechanizmu funkcjonowania kul tury i socjalizacji przesiakniety byl duchem funkcjonalizmu. Tworzac sw6j teoretyczny model homeostatyczny dokonal zasadniczej rewizji freudyzmu, wykorzystujac jednak niekt6re pomysly wiedenskiego uczonego, a zwlaszeza metode, ktora pozwala identyfikowac reakcje czlowieka na otaczajaca go rzeczywistosc? 8 , Znajornosc kultur pierwotnych pozwolila mu z kolei na poszukiwanie zrodel roznic osobowosciowych w szerszej gamie fakt6w niz robil to Z, Freud,

U A. Kardinera nie pojawia sie wizja calosciowej kultury, poniewaz dla niego wazne S,! tylko jednostki i ieh dzialania-", Koncepcja kultury rna u niego charakter indywidualistyczny i OZIlaCZa zwyezajowe regularnosci reakeji pomiedzy jednostkami i zorganizowane sposoby po-

21 Cennych danych etnograficznych pochcdzacych z wlasnych bad an ernpirycznych dostarczyli A, Kardinerowi R, Linton i C. Du Bois,

2. W Stanach Zjednoczonych pojawily si<; lethe w nauce 0 kulturze watki ortod oksyjnic Ireudowskie, czego przyklaclcm Jest tworczosc ameryk auskicgo antropologa wegierskiego pochodzenia Gezy Roheima, zob. Z, Mach, op . cit., s. 96 i n.

,. A, Kardiner , The Individual and His Society, New York 1939, s. 3,

122

Rozdzial V

stepowania wobee swiata zewnetrznego>". Jest ona mcehanizmem adaptacyjnym, ktory pomaga czlowiekowi nie tylko przystosowac sie do swiata natury, ale takze do swiata Iudzi, pomaga w relaeji z innymi jednostkami. Wymaga to interakeji i nauki.

Podstawowc zalozenie, od ktorego wyszedl A. Kardiner, m6wilo o istnieniu tzw. "osobowosei podstawowej" lub "podstawowcj struktury osobowosci" w obrebie kazdego spoleczenstwa zlaczonego wspolnota kultury. Osobowosc podstawowa jest idealna konstrukcja, wspolnym wszystkim jednostkom danego spoleczenstwa ukladem eeeh lub dyspozycji psychieznyeh bedacym wynikiem wsp6lnyeh doswiadczen z dziecinstwa, Nie tworza jej "ustalone cechy charakteru", poniewaz to osobowosc podstawowa jest raezej "matryeq., wedlug kt6rej te eeehy rozwijaja Si«"31. Wedlug A. Kardinera stanowi ona rezultat dzialania systemu metod wyehowawezyeh, czyli funkcjonowania instytueji pierwotnych".

Pojecic instytucji podlegalo u A. Kardinera mod yfikaej om definieyjnym. Poczatkowe okreslenie, ze jest to "ustalony spos6b myslenia lub zachowania, kt6ry rnoze bye przekazywany, kt6ry eieszy sie powszechna akceptacja j kt6rego naruszenie powoduje zaburzenia w psychiee jednostki lub w grupie'<>, zostalo rozszerzone. Wedlug nowego spojrzenia, instytueja miala bardziej ind ywidualistyezny charakter, poniewaz nie opierala sie wylacznie na trw ale rozpowszechnionych procesach. Oznaczala ona "spos6b, w jaki jednostka czyni, mysli, wierzy lub ezuje i ktory tkwi w ludzkiej osobowosci'P '. Te instytucje obejmujac praktyki socjalizaeji mlodego pokolenia, sa "pierwotne" w tym sensie, ze to one determinuja zasadnicze eechy psyehiezne jednostek poddanych ich dzialaniom>'. Zaliczaja sie do nieh dzialania w sferze gospodarki, opieki nad dziecmi, sposobie zycia w rodzinie, odzywiania i plci, Poniewaz w obrebie kazdej kultury pozostaja one wzglednie jednolite, wytwarzaja w rezultaeie podstawowa strukture osobowosci, ktora nastepnie stanowi 0 psychologicznej odrebnosci kazdej kultury.

Instytucje pierwotne zajmowaly jeden poziom kultury. Obok nich

A. Kardiner powolal "instytueje wtorne", kt6re zajmowaly drugi,

30 Z. Mach, op. cit., s. 103.

31 A. Kardiner, The Psychological Frontiers of Society, New York 1963, s. 24. 32 Ibidem.

JJ lbid., s. 25.

34 Zob. J. Szacki, op. cit., s. 720.

Amerykanska szkola kultury i osobowosci

123

z analitycznie wyroznionych przez niego poziomow. Do najwa:i:niejszyeh nalezaly "systemy tabu, religie, rytualy, legendy i sposoby myslenia, ktore mialy "zaspokajae potrzeby i napiecia stworzone przez instytueje pierwotne'<>. Jak zatem widac, pojecie instytueji picrwotnych odnosi sie do oddzialywania srodowiska spolecznego na jednostke, wtornych zas do oddzialywania osobowosci podstawowej na srodowisko spoleczne, a w efekeie dzialan 0 eharakterze projekcyjnym w ich ramach powstaje cala kultura symboliczna. Badanie osobowosci stanowi zatem wyjasnienie charakteru kultury symbolicznej.

Cale zycie spoleczne - ludzkie charaktery, uczucia, myslenie, sublimacja popedow, dzialania - dctcrminowane jest przez instytueje pierwotne. Dlatego stanowia one dla A. Kardinera punkt wyjscia jego analizy kultury i jej najwazniejszy przedmiot. Kolejne pokolenia wychowujac swoje dzieei w sposob, w jaki same byly wychowywane, odtwarzaja na nowo te instytucje. Nigdzie jednak A. Kardiner nie pokazuje, dlaczego przybraly one w okreslonym spoleczenstwie dana forme, nie wyjasnia poehodzenia szezcg6lnyeh form tyeh instytucji.

Kardinerowska koneepcja osobowosci podstawowej poddana zostala sprawdzeniu w badaniach C. du Bois, ktora przeprowadzila je z mieszkancami Wysp Alor. W punkcie wyjscia badaczka zalozyla, ze w kulturze roznicuje sie mozliwosci ludzkie i "w celu stworzenia wlasnej, speeyfieznej konfiguraeji" tylko niekt6re z nieh 54 wybierane i akceptowane'"'. Tak pow stall! konfiguracje okreslila mianem osobowosci modalnej. Byla to pewna odmiana podstawowej struktury osobowosci, ale takze gencralizaeja zbudowana na podstawie podobienstwa cech psychicznych wiekszosci czlonkow spoleczenstwa, a wiec na podstawie statystyki cech osobowosci,

Koneepcja A. Kardinera wymagala, aby w praktyee antropologieznej zastosowac obserwacje i opis mechanizrnu instytucji wychowawezych istniejacych w danej kulturze. Ponadto wymagala test6w psychologicznych i opis6w biograficznych, kt6re sluzylyby okresleniu osobowosci podstawowej. Oprocz badan C. Du Bois, materialu dostarczyl

A. Kardinerowi R. Linton, kt6ry zajmowal sie Komanezami.

Ralph Linton (1893-1953) byl bliskim wspolpracownikiem

A. Kardinera, a jego picrwotne zaintcresowania skupialy sie na

35 Ibid., s. 471 i 476.

36 C. Du Bois, The People of A/or, Minneapolis 1944, s. I.

124

Rozdzial V

archeologii. Kulture uwazal za konfiguracje wyuczonych zachowan psychicznych i materialnych rezultat6w tych zachowan-", Natomiast gl6wnym celem antropologii powinno bye;' jego zdaniem, zrozumienie osobowosci czlowieka i jego dzialan.

R. Linton opisuje kulture, poslugujqc sie pojeciem wzoru kulturowego. Stosuje jednak rozroznienie na wzor kultury rzeczywistej i wzor idealny. Skale normalnych reakcji, standardow zachowania w okreslonej sytuacji nazywa wzorem kultury rzeczywistej. ChC4C ja badac trzeba bylo opisac wszystkie zachowania wszystkich osob tworzacych jakas spolecznosc, poniewaz nawet taki sam bodziec moze wywolao rozne rcakcje u roznych osob, a nawet w jakims odstepstwie czasu takze u tych samych. Stad koniecznosc jakiegos konstruktu pozwalajacego na charakterystyke typowosci czy regularnosci. Dopiero suma poszczegolnych wzorow sklada sie na uog61niony obraz calej kultury. Wz6r idealny jest rowniez abstrakcyjna kategoriq opisowo-teoretyczna ale to nie badacz ja konstruuje. lest dzielem samych uczestnik6w danei kultury i wyraza ich opinie na temat pozadanego zachowania w okreslonych sytuacjach. Wzor idealny nie posiada zadnego realnego odpowiednika, ale jako pewien model zachowania pelni role wskazowki, drogowskazu.

Dla tego bliskicgo wsp6lpracownika A. Kardinera nieobce bylo zagadnienie osobowosci, a zwlaszcza interesowalo go powstawanie tzw. osobowosci wtornej rozumianej jako wypadkowa r61 spolecznych pelnionych przez jednostke. R. Linton uwazal, ze jednostka w chwili przyjscia na swiat posiada jcdynie zdolnosc do rozwiniecia osobowosci, Proces jej forrnowania trw a przcz cale zycie z rozna intensywnoscia i polega na przyswajaniu przez jednostke kultury swojej spolecznosci, opartej na nauce wzorow zachowania, W efekcie ksztaltuje sir; sp6jna struktura osobowosci, Jednak spoleczenstwo nie jest tworem homogenicznym, lecz zroznicowanym. Wplyw kulturowy nie jest jednakowy dla wszystkichjednostek w obrebie tcgo samego spoleczenstwa. Dlatego osobowosc podstawowa charakteryzuje zroznicowanie ze wzgledu na pozycje jednostki w spoleczenstwie, "KaZda proba ustalenia korelacji pomiedzy kultura a typem osobowosci musi brae pod uwage fakt [ ... J, ze srodowisko kulturowe jest rozne dla mezczyzn i kobiet [ ... ] a nawet dla

31 R. Linton, Kulturowe podstawy OSOhOIVO§ci, Warszawa 1975, s. 44.

Amerykanska szkola kultury i osobowosci

125

czlonkow roznych rodzin"?", Stad rozwoj swoistych cech osobowosci w zaleznosci od przynaleznosci jednostki, od jej rniejsca w hierarchii spolecznej, ktore R. Linton nazwal osobowosciami statusowymi '". Niezwykle doniosl:ym czynnikiem w ksztaltowaniu osobowosci okazala sie wiec, pomijana dotychczas w roznych analizach, rola spoleczna.

Do waznych dokonan R. Lintona zalicza sie rowniez koncepcje zmiany kulturowej. Wedlug niego wszelkie przemiany kulturowc nalczy traktowac jako efekt uczenia sie i zapominania. Zmiany wywolywac moga zarowno przyczyny wewnetrzne, jak i zewnetrzne, Czynniki pierwszego rcdzaju, np. psychiczna potrzeba nowych doswiadczen, powoduja zmiane endogenna, kt6ra nie jest jedynym rodzajem dynamiki kulturowcj. Drugi to zmiana egzogenna wywolana wplywem czynnikow zewnetrznych, czyli dyfuzji lub akulturacji.

R. Linton nalezy do znaczacych postaci aktualnego nurtu kultury i osobowosci obok wczesniej wspomnianego A. Kardinera czy konfiguracjonistek. Jednak nie reprezentuje wlasciwie w czystej formic orientacji freudowskiej, ale raczej orientacje socjalizacji i roznorodnoscr'". Zostal tutaj umieszczony bardziej ze wzgledu na logike wywodu o osobowosci niz ze wzgledu na kryteria podzialu calego nurtu na poszczegolne orientacje. Warto przy tej okazji wspomniec 0 jeszcze jednej, tzn. orientacji, w ramach kt6rej prowadzono badania nad charakterem narodowym. Antropologami kierujacymi antropologie na rozwiazywanie konkretnych problemow, z natury politycznych, byly miedzy innymi R. F. Benedict i M. Mead, aoboknich takze G. Gorer+'.

Pomimo tak wielkiej roznorodnosci nazwisk i kilku orientacji w ramach kierunku kultury i osobowosci wszyscy wymienieni nie byli przekonani, ze wszyscy ludzie maja zasadniczo identyczna nature, a ich potrzeby pierwotne sit jednakowe. Socjalizacje uznawali za podstawowy proces transmisji kulturowej, a kulture za czynnik ksztaltujacy ludzka osobowosc. W nauee 0 kulturze widzieli wyrazny eel, tzn, uchwycenie zwiazku miedzy osobowoscia a kultura,

" R. Linton, A Study of Man. New York 1936, cyl. za Z. Mach, Kultura

i OSObOIVO.ir':.,., s. 174.

39 R. Linton, Kulturowe podstawy ... , S. 147.

40 Zalicza sie do niej rowniez J. W. M. Whitinga oraz C. Kluckohna,

41 Zob. np. G. Gorer, The Concept of National Character, "Science News" 1950, nr 18.

Rozdzial VI

Antropologia strukturalistyczna

Dla niektorych strukturalizm stanowi rodzaj umyslowego olsnienia XX wieku, inni oceniaja go mniej entuzjastycznie nie szczedzac slow krytycznych. Niewatpliwie jego znaczenic wykracza daleko poza ramy antropologiczne, W latach szescdziesiatych i siedemdziesiatych byl to modny kierunek w calej humanistyce i w jezykoznawstwie, nauce o literaturze, psychologii, biologii i innych dyscyplinach.

Strukturalizm w antropologii w najog6lniejszym scnsie oznacza kierunek badawczy 0 inspiracjach lingwistycznych, ktory postuluje immanentna w swym charakterze analize strukturalna badanych czynnosci i obiekt6w odwolujaca sie do pojecia struktury-. Zdefiniowanie struktury nastrecza jednak trudnosci, poniewaz mozna ja rozumiec dwojako. W scnsie etnologicznym struktura systemow, np. systemowej natury swiata ludzkiej kultury, stanowi nowa jakosc, ktora nie wymaga wprowadzenia jakichkolwiek element6w zewnetrznych w celu jej wyjasnienia, gdyz zawiera sie ona w prawach samowystarczalnyeh oraz immancntnyeh. luna jest perspektywa epistemologiczna, w kt6rej badanie i rozumienie poszczegolnych zjawisk kulturowyeh staje sie mozliwe wylacznie w kontekscie wiedzy 0 strukturze-.

Jezeli przcz strukture rozumiemy uklad i wzajemne relaeje elemcnt6w stanowiacych calosc, to strukturalizm bedzie teoria i kierunkiem badan, kt6re kladac naeisk na ana lize struktury badanyeh zjawisk odchcdza zdeeydowanie od zainteresowan ieh geneza i jakimikolwiek zewnetrznymi uwarunkowaniami 0 eharakterze biologicznym, psychologicznym ezy historycznym. lnaezej mowiac zmierza on do wyjasnienia

1 Slownik etnologiczny: Terminy ogolne, pod red. Z. Staszczak , Warszawa-Poznan 1987, s. 331.

2 Ibidem.

128

Rozdzial VI

rzeczywistosci poprzez badanie relacji miedzy jej tak czy inaczej wyroznionymi czesciami lub elcmentami. W gre nie wchodza zadne clcmcnty zewnetrzne.

__ --Btrukturalizm zaklada, ze rzeczywistosc jest uporzadkowana i zorganizowana, inaczej - "ustrukturowana" i tylko przez badanie struktur

-ill-Oina odkryc sens rzeczywistosci, Struktury S4 zroznicowane, tak jak zroznicowana jest cala rzcczywistose, Jednak poza zewnetrznie obserwowanymi strukturami rzeczywistosci znajduja sie ukrytc, uniwersalne struktury mcntaIne, kt6re stanowia odbicie sformalizowanych cech Iudzkicgo myslenia bedacych gatunkowa wlasciwoscia czlowieka-, Te glebokie struktury, istniejace w okreslonej Iiczbie i wyrazajace pcwnc stale zasady uporzadkowania zjawisk, posiadaja ogolne i koniecznc cechy. Si! ,,[.-.] systemcm przeksztalcen, ktory jako system rna swoje prawa (przeciwstawnc wlasnosciom posiadanym przcz elcmenty) i utrzymuje sic lub wzbogaca dzieki sarncj grzc owych przeksztalcen z tym, ze przeksztalcenia nie wymagaja odwolania sie do elemcnt6w zewnetrznych. Slowem, struktura _lllapotr6jny charakter: calosci, przekszta.lcerii. samosterowiulla"4. .

. --.. Pojecie strukturyjako s-ysi~inuTrnplikujc dwojakiego rodzaju prawa: prawo kompozycji i prawo transformacji. Pierwsze to prawo skladania calosci, kt6re jest jednoczesnie "strukturyzuj,!ce", czyli powoduje, ze dana calosc jest struktura, i "strukturyzowane", czyli warunkowane przez strukture, Natomiast prawo transformacji sprawia utrzymywanie sie i wzbogacanie struktury. Zawiera sie one w samej strukturze, dlatego strukture nazywac mozna caloscia samoprzeksztalcajaca sie, Transformacje moga implikowac rozne procesy, zarowno 0 charakterze czasowym, czyli nieodwracalnc, np. procesy spoleczne jak i procesy pozaczasowe, odwracalne, czyli np. przeksztalcenia matcmatyczne.

Struktury jako systcmy okreslajace swoje wlasne granice i trwalosc, stanowia dla przedstawicieli strukturalizmu narzedzie wyjasniania, Jednak charakter wyjasnienia strukturalistycznego rna specyficzny charakter, poniewaz "negIizuj,! oni zarowno wspolczynnik humanistyczny, jak i prawa mowiace 0 jakichkolwiek diachronicznych prawidlowosciach">. Struktura jest teoretycznym konstruktem, dlatego droga

3 B. Olszewska-Dyoniziak, Czlowiek - Kultura - Osobowosc. WSlfP do klasycznej antropologii kultury, Krakow 1991, s. 238.

4 1. Piaget, Strukturalizm, Warszawa 1972, s. 33. 5 Slownik etnologiczny ... , s. 333.

Anlropologia strukturalistyczna

129

do niej wiedzie nie poprzez badania empiryczne, lecz przcz analize strukturalna,

Ze wzgledu na wszechstronna obecnosc analizy strukturalncj w badaniach nad jezykiem, mitem, sztuka, pokrewienstwem i innymi aspektami kultury takze przedstawicieli strukturalizmu mozna poszukiwac w roznych dyscyplinach szczegolowych", W ramach antropologii wyroznia sie trzy podstawowe warianty tego kierunku, czyli strukturalizm francuski reprezentowany miedzy innymi przez C. Levi-Straussa i M. Godeliera, polnocnoamerykanski z P. Maraudcm i 1. Rossim oraz strukturalizm brytyjski z E. Leachem i V. W. Turnerem,

Strukturalizm wniosl do antropologii teoretyczny rozmach, kt6rego zaczelo juz jej brakowac i nadal ponownie dyscyplinie wymiar uniwersalnej nauki 0 czlowieku, Raziljednakjego schematyzm i monotonnosc, A ogladanie sie na nieuswiadomione struktury uwalnialo czlowieka od tworczosci i odpowiedzialnosci,

U irodel strukturalizmu - Claude Levi-Strauss

c. Levi-Strauss, ur. w roku 1908, jest powszechnie uznawany nie tylko za symbol francuskiego strukturalizmu, ale takze tworce oryginalnej antropologii strukturalnej i za mistrza swiatowej antropologii. Jego dzialalnosc i prace staly sie zrodlem dla wszystkich przedstawicieli strukturalizmu antropologicznego. Nadajac nowemu kierunkowi ogolna forme spowodowal, ze opr6cz uznania antropolog6w znalazl je rowniez w oczach filozof6w.

Tak jak kiedys B. Malinowski budowal swoja teorie funkcjonalna w opozycji do ewolucjonizmu, tak C. Levi-Strauss rozwijal swoja teorie strukturalna w opozycji do funkcjonalizmu, zwlaszcza w wydaniu polskiego uczonego. Zarzucal mu, ze jego perspektywa jest bardziej biologiczna i psychologiczna niz etnologiczna, a interpretacja zycia spolecznego i kultury "naturalistyczna, utylitarna i uczuciowa". "Poniewaz dziedzina uczuc jest najmniej wyjasniona strona czlowieka -- pisze C. Levi-Strauss - istniala zawsze pokusa odwolywania sic; do niej, przy czym zapominano, ZC to, co sarno opiera sic; wyjasnieniu, nie moze tym samym sluzyc jako wyjasnienie?".

6 Zob. np. amerykanski dyslrybucjonizm, leoria N. Chornsky'ego w lingwistyce, historia szluki z E. Gornbrichem czy socjologia z L. Goldmannem.

7 C. Levi-Strauss, Totemizrn, Warszawa 1968, s. 77 i 94.

130

Rozdzial VI

Zrodel strukturalizrnu C. Levi-Straussa nalczy doszukiwac siy w reintcrprctacji i w uogolnieniach pogladow wielu tworcow, z roznych powod6w zajmujacych poczesne miejsce w swiecie nauki, Przede wszystkim uznajc sie go za spadkobierce konecpcji E. Durkheirna, co nie powinno budzic niczyich zastrzezen. C. Levi-Strauss skorzystal z durkheimowskiej koncepcji faktu spolecznego, kt6rcgo istnienie poprzedza istnienie jednostek i kt6ry rna zdolnosc wywierania wplywu, a wlasciwie przymusu zewnetrznego na jednostke, Z kolei od M. Maussa zaczerpnal teorie wymiany, znacznie ja rozszerzajac". Dla M. Maussa zasada wzajemnosci przenikajaca rozne aspekty zycia spolecznego jest "calosciowym faktcm spolecznym", Nie ograniczajac sie do wymiany darow, wymaga traktowania kultury jako systcmu i calosci znaczacej, a zatern implikuje badanie kazdego zjawiska w wymiarze spolecznyrn, biologicznym i psychologicznym". Do inspirator6w koncepcji C. Levi-Straussa zalicza sie rowniez F. Boas z dyrektywa docierania do nieuswiadamianego poziomu zjawisk kulturowych. Sam C. Levi-Strauss odwoluje sie np. w "Smutku tropikow" do psychoanalizy, marksizmu i geologii, zrownujacrnetody tych trzech dyscyplin. "N a innym poziomie rzeczywistosci metoda marksizmu wydawala mi sie taka sama jak metoda geologii i psychoanalizy [ ... J. Wszystkie [ ... J wykazuja ze zrozumienie polega na sprowadzeniu jednego typu rzeczywistosci do typu drugiego, ze prawdziwa rzeczywistosc nie jest nigdy najbardziej jawna [ ... J. We wszystkich przypadkach istnieje to sarno zagadnienie stosunku pomiedzy postrzegalnym i racjonalnym"!". Wydaje sie, ze pomimo takiej deklaracji, schematy dialektyezne stosowane przez C. Levi-Straussa maja raezej pochodzenie heglowskie, a jego poglady na historie sprzeciwiaja sie zdeeydowanie dogmatyce marksistowskiej. Wszystkie te zrodla odegraly swoja role, ale najistotniejszy okazal sie wplyw szwajcarskiego uczonego F. de Saussure'a oraz praskich strukturalist6w lingwistycznyeh M. Trubieckiego i R. Jakobsona.

B Obok wymienionych juz nazwisk, do Irancuskiej antropologii wazny wklad wniesli A. van Gennep oraz L. Levy-Bruhl. Pierwszy zaslynal teoria "rytual6w przejscia", czyli przejsc od jcdnego slalusu spolecznego do drugiego znajdujacych swoj wyraz w rytualach, Natorniast L. Levy-Bruhljest autorem odrzuconejjuz koncepcji prelogicznej umyslowosci czlowieka pierwolnego.

9 Zob. M. Mauss, Szkic 0 darze. Forma i podstawa wymiany w spoleczcnstwach archaicznych, [w:] Socjologia i antropologia, Warszawa 1973, s, 211-414.

10 C. Levi-Strauss, Smutek tropikow, Warszawa 1960, s. 56.

131

Antropologia strukturalistyczna

---------------------

F. de Saussure'a uwaza sie za tworce strukturalizmu jezykoznawczego, a za jego drugiego glownego przedstawiciela amerykanskiego jezykoznawce i tworce pragmatyzmu Ch. S. Peirce'a, Obaj postulowali nowa nauke 0 znakach -- semiolcgie. Szwajcarski uczony koncentrowal sie na spolecznej i logicznej funkcji znakow, Traktowal jezyk jako system autonomiczny, niezalezny od zewnetrznej rzeczywistosci a zarazem nadrzedny w stosunku do mowy jednostkowej. System jako calosc pozostaje niezmienny, zmieniaja sly jedynie poszczegolne wydarzenia. Elementy jezyka maja znaczcnie, ale 0 tym znaczeniu decyduje ich stosunek do innych fenomenow jezyka, F. De Saussure wyodrebnil zatem dwie plaszczyzny analizy semiologicznej: langue i parole. Langue jest wspolna dla calej spolecznosci jezykowej i niezalezna od konkretnego wypowiadania sie konkretnyeh jednostek, niezalezna od wypowiedzi poszczeg6lnych osob. Ten abstrakcyjny tw6r przcciwstawia sie konkretnej mowie indywidualnej, czyli parole':': Dychotomia langue i parole okazala sie niezwykle inspirujaca, podobnie jak badanie fonologiczne uog61nione przez C. Levi-Straussa, ich glowne zasady: "badanie nieuswiadomionej infrastruktury zjawisk kulturowych, analizowanie zjawisk jako czlonow w ich wzajemnyeh relacjach, ustanowienie pojecia systemu oraz odkrywanie ogolnych, konieeznych praw natury strukturalnej't+".

Powyzsze zasady, zdaniem C. Levi-Straussa, townie dobrze sprawdzaja sie zar6wno w badaniach nad jezykiem, jak i nad kultura, poniewaz miedzy jezykiem a innymi dziedzinami kultury istnieje, ze wzgledu na tozsarnosc ich budowy strukturalnej, zasadnieza analogia. Byl przekonany, ze jezykoznawstwo moze stac sie wzorcem dla nauk o kulturze, a zespol zalozen i metod badawczych, kt6re z powodzeniem stosuje sie w Iingwistyce strukturalncj sprawdza sie takze w antropologii.

Struktury kultury, podobnie jak jezyka, opieraja sie na zasadaeh opozycji i korelacji, a wiec zbudowane sa nieodmiennie zc stosunkow Iogicznych!". I chociaz kultury roznia sie tak jak jezyk w roznych systemach spolecznych szczegolami powierzchniowymi, to ich organizacja strukturalna rna charakter uniwersalny. Ostateezna bowiem grama-

11 F. de Saussure, Kurs jezykoznawstwa ogolnego, Warszawa 1991, s. 31. 12 Slownik etnologiczny ... , s. 332.

13 C. Levi-Strauss, Antropo!ogia strukturalna, Warszawa 1970, s. 133.

132

Rozdzial VI

tyka kultury opicra sie na systemach stosunkow, ktore stanowia wytw6r nieuswiadomionej dzialalnosci ludzkiego umyslu. Produktem tej dzialalnosci sa struktury glebokie, metaempiryczne, a odkryc je mozna przez odpowiednia analize zjawisk kulturowych bedacych jedynie zewnetrznym, empirycznie postrzegalnym przejawem dzialania umyslu ludzkiego>'. Jednak to, co istotne w kazdym fragmencie rzeczywistosci, znajduje sie poza obserwowalna rzeczywistoscia i moze bye odkryte tylko poprzez badanie struktury umyslu ludzkiego. "Jesli, jak utrzymujemy - pisze C. Levi-Strauss - nieuswiadomiona dzialalnosc umyslu pol ega na nakladaniu form na pewna tresc, jesli nadto formy te sa zasadniezo tozsame dla wszystkieh umyslow: starozytnych i nowozytnych, pierwotnych i cywilizowanych - co w jaskrawy sposob ukazuje badanie funkeji symbolicznej jako wyrazajacej sie w jezyku - to trzeba i wystarczy dotrzec do nieuswiadomionej struktury utajonej za kazda instytucja i kazdym zwyczajem, aby otrzymac zasade interpretacji stosowalna prawomocnie do innych instytueji i innych zwyczaj6w L·]"IS.

Strukturalizm sprowadza sie w koncepcji C. Levi-Straussa ostatecznie do badania dzialania umyslu, a wiec badania tego, co stanowilo o czlowieczenstwie, "Nauka 0 strukturach jezykowych i strukturach wszelkich form, w jakich przejawia sie kultura, jest w istocie nauka o czlowieku - antropologia" 16. Mozna zatem powiedziec, ze centralna zagadka intelektualna dla przedstawiciela francuskiego strukturalizmu stale sie "pytanie: czym jest czlowiek"!", Odpowiedz na nie wyglada budujaco, W koncepcji C. Levi-Straussa 0 sensie wszystkiego przesadza struktura. "To nie jednostka nadaje sens strukturze, ale struktura okresla sens jej zycia' 18.

C. Levi-Strauss doprowadzil pojecie struktury do najwyzszego szczebla abstrakcji. Uzywajac go odszedl od pojecia uzywanego w rozu-

14 W artykule pt. Trojkqt kulinarny C, Levi-Strauss daje jako przyklad spozywanie pokarmu. Jest to Iakt biologiczny, ale rcwnoczesnie zjawisko kulturowe. Jest on~ empirycznie obserwowalna transformacja struktur ukrytych, uzewnetrznieniern form dzialania umyslu ludzkiego, zob. "Tworczosc" 1972, nr 2.

15 C. Levi-Strauss, Antropologia ... , S. 77.

10 K, .I, Brozi, Antropologia kulturowa. Wprowadzenie, 1. I, Zarys antropologii kulturowe], Lublin 1992, S. 59.

17 E. Leach, Levi-Strauss, Warszawa 1998, S. 40.

18 B. Olszewska-Dyoniziak, Zarys antropologii kultury; Krakow 1996, s. J07~I08,

AnttopoJogia strukturalistyczna

133

mieniu A. R. Radcliffe-Browna, dla kt6rego byla ona cecha faktycznie obserwowanych stosunkow spolecznych, C. Levi-Strauss operujac pojeciem struktury nie odwoluje sie do zmicnnych socjologicznych, ale operuje zmiennymi psychologicznymi dotyczacymi rnechanizmow procesow poznawczych czlowieka, Podkreslajac modelowy charakter struktury przenosi jil w strefe intelektu. Zc sformalizowanych cech ludzkiego myslenia, z mysli symbolicznej.wypr9_w~ci:zli kulture rozumiana jako system miedzyludzkiej ~olllunikacjiza pomocilznak6wTs@19li. Ku!iliril:iitem jestefektem symbolizacji i iozwoju gaiunkuiudzkiego. Wyrazen; przcjscia od natury do kU!tl1fyst:i1 si~jyzyk i zdolnosc . strukturyz,owftnia rzeczywistosci przez umysl,

Jednym z mechanizmow tkwiqcychupodstaw kultury jako systemu zachowan symbolicznych wskazanych przez C. Levi-Straussa jest tabu kazirodztwa. Wedlug strukturalisty nie jest ten mechanizm ani czysto kulturowy, ani czysto naturalny.

[ ... J nie jest takze zbitka elementow wzieiych zarowno z natury, jak i kultury.

Ustanawia on Iundamentalny krok, dzieki ktoremu, poprzez ktory i przede wszystkim w ktoryrn dokonuje sie przejscie od natury do kultury. W pewnym sensie przynalezy on d 0 natury, gdyz jest ogolnym warunkiern kultury; [ ... J bierzc od natury jej ceche formalna, tzn, uniwersalnosc, Ale w pewnym sensie jest juz kultura, dzialajaca i narzucajaca swa regule zjawiskorn, ktore picrwotnie do niej nie nalezaly!".

Myslenie symboliczne wiaze si~ z binarnym systemem wymiany znaczen oraz z przechodzeniem od metafory do metonimii-". Dlatego mozna i nalezy analizowac kulture z perspektywy teorii komunikacji. Zgodnie z tym rozumowaniem dokonuje C. Levi-Strauss interpretacji teorii pokrewienstwa, organizacji spolecznej oraz mitu. Analizujac reguly form uj ace funkcjonowanie pokrewienstwa stwierdza, ze "tym, co nadaje pokrewienstwu jego znamie faktu spolecznego, nic jest to, co zachowuje ono z natury; jest tym zasadniczy krok, przez kt6ry sie ono z niej odlacza. System pokrewienstwa nie. polega na obiektywnych zwiazkach filiacji lub wiezach krwi zachodzacych miedzy jednostkami;

19 C. Levi-Strauss, The E/ementary Structures ofKinship, Boslon 1969, S. 24, cyt. za W, J. Burszta, Antropologia kultury. Tematy, teorie, interpretacje, Poznan 1998, s. 285~315,

20 Metafora, czyli zwiazki oparte na zasadzie podobienstwa, a metanimia to zwiazki opartc na zasadzie stycznosci. Pierwsze S,! paradygmalyczne, drugie syntagmalyczne, Np, surowe- gotowane jest metafora uniwersalna dla podstawowcj opozycji natura~ kultura.

134

Rozdzial VI

istnieje on tylko w swiadomosci ludzi, jest arbitralnym systemem przedstawien, a nie spontanicznym rozwinieciern sytuacji faktycznej">' . To zdolnosc myslenia symbolicznego kaze ludziom laczyc elementy obiektywne nie tworzace calosci. Specyfika strukturalistycznego podejscia tkwi w zainteresowaniu relacjami organizujacymi w pary i zbiory symbolizowane stany rzeczy. Tylko tak mozna dowodzic, ze zjawiska kulturowe, kt6re wydaja sie normalnie niepowiazane, stanowia transformacje podstawowej zasady strukturalnej.

Badania nad mitcm stanowia przyklad transformacyjnej analizy strukturalnej i "zrekonstruowanie" struktury ukrytej mitu. Przez analogie do jezykoznawstwa podzielil C. Levi-Strauss mit najednostki konstytutywne, kt6re S4 watkami opowiesci mitycznej majacymi znaczenie. Takimi jednostkami konstytutywnymi np. mitu 0 Edypie S<J: watki: "Kadmos szuka swojej siostry Europy porwanej przez Zeusa", .Kadmos zabija smoka", "Zasiani ludzie wymordowuja sie wzajemnie" itd22. W ten spos6b przebudowane i por6wnane zostalo kilkaset opowiesci mitycznych. Na podstawie tego materiahi C. Levi-Strauss doszedl do wniosku, ze mitami rzadzi ta sama logika i struktura myslenia ludzkiego. Wszystkie mitymowia to samo, Opowiesc mityczna odnosi sie do zdarzen minionych, ale jego struktura ma walor uniwersalny, poniewaz odnosi siy do przeszlosci, terazniejszosci i przyszlosci, Mit jest niezalezny od kontekstu kulturowego, w ktorym wystepuje, Jego konkretna tresc nie okresla wlasciwego znaczenia mitu, nie okresla jego uniwersalnej logiki.

Dazenie do rozpatrywania wylacznie bezosobowego, czesto formalnego aspektu tekstu w poszukiwaniu uniwersalnej struktury stale sie istota strukturalistycznych interpretacji. Opr6ez oderwania tekstu od jego tworcow, okolicznosci powstania itd., dokonano rowniez splaszczenia literackiej specyfiki danego tekstu. Na przyklad wszelkie narracje biblijne, niezaleznie od posiadania przez nie okreslonej formy Iiterackiej: sagi, psalmu, opowiesci historycznej potraktowano jako rownowazne manifestacje tej samej struktury. A przeciez kazdy rodzaj literacki we wlasciwy sobie sposob wyraza prawde (np. bajka a przepis prawny, przypowiesc a opis historyczny).

21 C. Levi-Strauss, Antropologia ... , s. Ill.

22 Przedsiawienie tej procedury badawczej znajduje si~ w ksiazce C. Levi-Straussa, ibid., s. 285-315.

135

Antropologia strukturalistyczna

.--------------------

Charakterystyczny jest fakt, ze sam C. Levi-Strauss nie podjal zadnej proby transformacyjnej analizy strukturalnej Biblii. Powodcm bylo jego przekonanie, ze mity jako zjawiska kulturowe sa domena wylacznie spoleczenstw pierwotnych, a wiec, w jego wlasnej terminologii domene tzw, spoleczenstw "zimnych", bez poczucia historii i linearnego czasu, Biblia jako tekst powstaly w .Jnstorycznych" i "goqcych" kulturach cywilizacjijudeochrzcscijanskich, w mysl powyzszego zalozenia nie byla mitem. Stad tez wypracowane przez C. Levi-Straussa procedury strukturalnych badan nad mitami nie znajdowaly zastosowania wobec jej tekstow,

Koncepcje, z ktora mamy do czynienia w przypadku strukturalizmu

C. Levi-Straussa, mozna nazwac koncepcja jednego kiucza-". W tej wizji swiata "umad B6g, umarl czlowiek, zas miejsce humanizmu zajela ideologia struktur">", Analizy strukturalne mialy wyeliminowac wszelki subiektywizm w badaniach nad kultura ale rowniez pomijaly role jednostki w tworzeniu tejze. W tym widziano ich niebezpieczenstwo,

Niewatpliwie propozycja strukturalizmu autentycznego jest koncepcja 0 uniwersalnej perspektywie i wskazuje na maksymalizm teorii C. Levi-Straussa. Nie mozna jednak "przy pomocy teorii wyjasniajacej funkcjonowanie zegarow wyjasniac dzialania maszyn parowych" - chodzi 0 to, ze badania nad jezykiem nie moga stac sie modelowe dla humanistyki w ogole i wszystkich innych nauk spolecznych, poniewaz jezyk nie jest wcale reprezentatywnym zjawiskicm dla swiadomego zycia zbiorowego- '. Wszelkie zastrzezenia dotyczace ignorowania przez C. Levi-Straussa kontekstu historycznego, wyjasniania kategorii a nie zjawisk, usprawiedliwiaja glosy przeciwnikow, ze wiecej w nim poety i filozofa niz badacza faktow Iudzkich, Jeden z krytyk6w wyrazil poglad, iz c. Levi-Strauss chcial odkryc strukture dzialania umyslu ludzkiego, ale jego dziclo mowi w zasadzie tylko 0 strukturze percepcji estetycznej- 6 .

23 Zob. K. Pomian, 0 pojeciu struktury IV naukach spolecznych: propozycja Claude'a

Levi-Straussa, "Studia Socjologiczne" 1973, nr 3.

24 J. Zycinski, Jezyk i metoda, Krakow 1982, s. 69.

2S B. Suchodolski, WSI(!P do: C. Levi-Strauss, Antropologia ... , s. 42.

26 Zob. 1. Simonis, Claude Levi-Strauss on la "passion de l'inceste''. Introduction au structuralisme, Paris 1968, s. 316317.

136

Rozdzial VI

Strukturalizm brytyjski

Edmund Leach (1910-1989) nalezy do glownych reprezentant6w brytyjskiej wersji strukturalizmu. Byl on od samego poczatku krytyczny wobec koncepcji zaproponowanej przez C. Levi-Straussa, zwlaszcza wobec ograniczen, jakie ze soba niosla i staral sie uwolnic analize strukturalna od dotychczasowej dowolnosci i przypadkowosci. Uwagi, kt6re mial pod adresem francuskiego strukturalizmu sformulowal w postaci czterech punkt6w wyrazajacych jego nastawienie-". Sprzeciw E. Leacha dotyczyl po pierwsze traktowania struktury jako odbicia nieswiadomych proces6w myslowych wlasciwych wszystkim ludziom. Wedlug Brytyjczyka procesy te sa typo we dlajednostck czy poszczegolnych grup kulturowych. "Jak moglo w ogole komukolwiek przyjsc do glowy - pisal ironicznie - ze opozycja pomiedzy pieczona wolowina a gotowana kapusta jest odbiciem fundamentalnej cechy ludzkiego myslenia'? B. Kolejny punkt sporny dotyczyl okreslenia antropologii i jej przedmiotu. Dla E. Leaeha antropologia nie moze ograniczac sie do badania porzadku symbolicznego czy idealnego. Powinna zajmowac sie obscrwowalnymi zachowaniami ludzkimi, zachowaniami spolecznymi, W przeciwienstwie do C. Levi-Straussa uwazal, ze porzadek idealny nie zawsze zachowuje zgodnosc z realnym, tzn., ze "struktury idei" moga nie odpowiadac wzorom zachowania, kt6re sa dostepne obserwacji. Niezaleznosc owych "struktur idei" rowniez wzbudzala sprzeciw brytyjskiego antropologa. E. Leach sadzil, ii zawsze mUSZ4 one bye dostosowane do kontekstu dane go spoleczenstwa.

Antropologia przez niego uprawiana bazuje na zalozeniu jednosci w roznorodnosci, czyli przekonaniu 0 uniwersalnosci cech ludzkich pod powierzchnia zjawisk zroznicowanych kulturowo, ale w obrebie jednego systemu, niewierze w detenninizm i mozliwosc odkrycia praw rozwojowych pozwalajacych na rekonstruowanie przeszlosci oraz przewidywanie przyszlosci, wreszcie na odcieciu sie od rekonstrukcji historyczn ych 2 9.

E. Leach traktowal kulture jako system komunikowania. Komunikowani u, jego zd ani em, sluzy kazd a z dziedzin kultury. Dlatego uznal za

27 Zob. E. Leach, op. cit.. s. 105 i n. 28 Ibidem.

29 Zob. E. Leach, Social Anthropology. Fontana, Glasgow 1982.

Antropologia strukturalistyczna

137

konieczne precyzyjne okreslenie aparatury pojeciowej, kt6ra uwzgledni rozne typy zwiazkow tworzonych w procesie komunikowania przez jednostki w nirn uczestniczace-", Wprowadzil rozroznienie dzialan na: eksprcsyjne, biologiczne oraz techniczne, Dzialania ekspresyjne sluza przckazywaniu informacji, a wiec "m6wiq nam cos 0 stanie swiata" albo "zmierzajq do zmiany jego znaczenia przez dostarczenie wyjasnien mctafizycznych"31. Zwiazki miedzy tym, co "znacz'!ce" a tym, co "oznaczane" to sygnaly, znaki i symbole. Znaki i symbole obejmuje E. Leach jedna kategoria, ktora nazywa oznakami i odroznia je wyraznie od sygnal6w. W ich obrebie wystepuja ponadto znaczenia i oznaki naturalne. Sygnal zachodzi wowczas, gdy .znaczace" wywoluje automatycznie "oznaczane" na zasadzie zwiazku przyczynowo-skutkowego, np. pukanie do drzwi zmusza do ich otwarcia. Natomiast z oznaka ma sie do czynienia wtedy, kiedy ,,7naCZqCe" wskazuje "oznaczane", ale bez zachodzenia zwiazku przyczynowo-skutkowego. Wszelkie zwiazki pomiedzy "znaczqcym" i "oznaczanym" dokonywane na drodze arbitralnego wyboru to znaczenia, kt6re obejmuja znaki i symbole. Natomiast dokonywane rowniez na zasadzie wyboru, ale wskazujace na naturalne zwiazki S,! oznaki naturalne, np. dym jest oznaka ognia. Gdy pomiedzy "znacz'!cym" a "oznaczanym" zachodzi wewnetrzny zwiazek, nawet w ramach kulturowej konwencji, to mowimy 0 znakach, Tego rodzaju zwiazekjest "metonimiczny", poniewaz mamy do czynienia w przypadku .znaczacego" i "oznaczanego" z tym samym kontekstem kulturowym. Z symbolem jest inaczej. Zwiazek pomiedzy "znaczqcym" i "oznaczanym" opiera sie na ustaleniach arbitralnych, a one same pochodza z odmiennych kontekst6w kulturowych. W tym przypadku zwiazek jest "metaforyczny"32. Przykladem symbolu moze bye imie zenskie w zdaniu "Ta dziewczyna ma na imie Ewa". Imie wlasnie bedzie w tym przypadku symbolem dziewczyny, tej konkretnej. W zdaniu "Te kwiaty to roze", slowo roza jest znakiem "tych kwiat6w".

30 Zob. B. Olszewska-Dyoniziak, Czlowiek - Kultura= OSObOIVOSC ... , s. 253.

31 E. Leach, Culture and Communication. The Logic by which Symbols are Connected.

An Introduction to the Use of Structuralist Analysis in Social Anthropology. w jez. polskim Kultura i komunikowanie. Logika powiqzan symbolicznych. Wprowadzenie do analizy strukturalnej IV antropologii spoleczne], (fum. M. Buchowski, [w:] E. Leach, A. J. Greimas, Rytual i narracja, Warszawa 1989, s. 19.

32 Dokladny schemat przedslawionyprzez E. Leacha.jest bardzo rozbudowany, ibid ..

s. 12 i 13.

138

Rozdzial VI

Reguly zaproponowane przez E. Leacha, a kt6re powyzej zostaly streszczone, odnosza sie nie tylko do zachowan werbalnych. Kazda z dziedzin kultury musi posiad ac takie uporzadkowanie, poniewaz tylko wtedy moze bye efektywna, Analogicznie do uporzadkowania strukturalnego w jezyku naturalnym, takie uporzadkowanie wystepuje w regulach rzadzacych architektura dom6w, przyrzadzaniem posilkow, noszeniem ubran czy tancem. Tak jak reguly gramatyczne rzadza mowa, tak rzadza one innymi dziedzinami. W tym sensie trwalosc struktury warunkuje moznosc komunikowania znaczen, E. Leach zaklada zatem, ze transformacje i permutacje struktur w ostatecznosci wyrazaja sie za pomoca wsp61nych kodow. Precyzyjnie zdefiniowana terminologia, ktora okresla charakter zwiazkow pomiedzy "kodami" a "inform acjami'' przekazywanymi przez nie przekonac rna 0 skutecznosci St080- wania analiz strukturalnych.

E. Leach zalicza sie niewatpliwie do czolowych postaci brytyjskiej antropologii powojennej oraz do znawc6w strukturalizmu . Jednak proponowana przez niego opcja kultury, w ktorej pojecie i zachowania mozna ustrukturyzowac wed Ie matematycznych formul, jako binarne opozycje nie spotkala sie z rownie szerokim oddzwiekiem w antropologii amerykanskiej. Tam, obok nurtu semantyczno-etnolingwistycznego siegajacego tradycji Boasowskich i E. Sapira, wyraznie uwidocznily sie tendencje naturalistyczne,

Oceniajac strukturalizm i pozytek analiz strukturalnych L. Stomma stwierdzil, ze praktycznych rezultatow ocenic nie mozna, Kierunek pokazal nieuswiadamiane operacje, ktore S4 udzialern umyslu ludzkiego i ich elegancje, ale nie wiadomo nadal, co to za czynnik dziala na umysl ludzki=.

Marksizm strukturalny Maurice'a Godeliera

Maurice Godelier, ur. w roku 1934, byl czolowym przedstawicielem marksizmu strukturalnego. Jego nazwisko z racji zainteresowania problematyka ekonomiczna wymieniane jest rowniez przy okazji

33 Z. Benedyktynowicz, Cz. Robotycki, L. Stomma, R. Tomicki, J. S. Wasilewski, Antropologia kultury IV Polsce=dziedzictwo, postacie, inspiracje, .Polska Sztuka Lud owa" 1980, nr 2.

Anlropologia strukturalistyczna

139

antropologii ekonomicznej, czyli subdyscypliny, ktora zajmuje sie system ami ekonomicznymi spolecznosci plemiennych i chlopskich!".

Orientacja marksistowska pojawila sie w antropologii ekonomicznej wraz z niekapitalistycznyrni drogami rozwoju wielu krajow trzeciego swiata, co sklonilo antropologow do zainteresowania sie badaniami sfery produkcji, a nie wylacznie dystrybucji. Wczesniej ignorowana w antropologii brytyjskiej, orientacja marksistowska zawdzieczala swoja popularnosc na poczatku lat 70. XX wieku m.in. kryzysowi zwiazanemu z upadkiem kolonializmu i slabosci funkcjonalizmu w wyjasnianiu przemian spoleczenstw plemiennych. Nowa teoria miala wprowadzic lad i przywrocic poprzedni porzadek. Oferujac diagnoze i wyjasnienie nowych zjawisk oraz "nieporz4dku", jaki zapanowal w swiecie, marksizm strukturalny mial nadac sens badanym zjawiskom.

Autorzy wiekszosci prac tego nurtu podejmowali proby opisywania mechanizmow organizacji badanych spoleczenstw, stosujac kategorie analityczne typowo marksistowskie oraz wlasciwy mu aparat pojeciowy. Stosunki ekonomiczne byly traktowane jako glowny moderator praktyki spolecznej. M. Godelier pozostawal w zgodzie z podstawowa teza marksizmu, w mysl ktorej stosunki ekonomiczne S,! nadrzedna determinanta funkcjonowania spoleczenstw pierwotnych. Jednak nie akceptowal pogladu dotyczacego mozliwosci rygorystycznego oddzielenia bazy od nadbudowy. Wedlug niego korzystne elementy systcmu spolecznego bedacego caloscia przyczyniaja sie do jego reprodukcji, ktora cechuje ciaglosc> 5. Nie mozna stosunkow produkcji stanowiacych o ksztalcie spoleczenstwa i jego materialnym bycie, wydzielic z caloksztaltu stosunk6w spolecznych, a takie przekonanie, zdaniem M. 00- deliera, prowadzi do niewlasciwej interpretacji znaczenia pokrewienstwa. Chociaz "ekonomista z latwoscia wyrozni sily tworcze (rnyslistwo,

34 Perspektywa antropologiczna w badaniach ekonomik spoleczenstw plemiennych i chlopskich zostala zastosowana na szeroka skale przcz R. Firtha, M. J. Herskovitsa. W antropologii ekonomicznej wyroznic mozna dwa podejscia: formalistyczne i substanlywistyczne. Wed!ug pierwszego ekonomika jest dazeniem do wyboru maksymalistycznych rozwiazan w zakresie produkcji w sytuacji, gdy wszystkie potrzeby nie mega bye zaspokojone a srodowisko slawia ograniczenia. Natomiast substantywisci pojmowali ekonomike jako produkcje dobr malerialnych dla zaspokojenia potrzeb biologicznych i spolecznych. Zob. Slownik: etnologiczny ... , s. 25.

35 Zob. M. Godelier, The Mental and the Material, London & New York 1986, s. 6.

140

Rozdzial VI

rolnictwo, hodowle itd.), ale nie bedzie w stanie »wyizolowac« autonomicznych stosunkow produkcji" i dlatego "blydem jest rozpatrywanie ekonomii i pokrewienstwa w spoleczenstwach pierwotnych jako dw6ch niezaleznych struktur podobnych do bazy i nadbudowy-",

We wsp61notach pierwotnych funkcje stosunk6w produkcji, np. ekonomiczne ezy prawne, wcale nie mUSZq bye pelnione przez autonomiczne wzgledem innych wyspecjalizowane instytueje ekonomiczne, Ich miejsce czesto zajmuja innego rodzaju instytueje i r6wnie dobrze kontroluja warunki produkcji ezy redystrybucje instytucje religijne lub pokrewienstwa, poniewaz wsrod plemion pierwotnych stosunki produkcji nie maja autonomicznego charakteru wzgledem innych, a raczej zawieraja sie w nich. M. Godelier szczegolna role przypisywal stosunkom pokrewienstwa, kt6re stanowia zarowno baze, jak i nadbudowe. Nie oznaczalo to jednak, ze nalezy je traktowac jako determinante struktury spolecznej, ktorej podporzadkowane byly pozostale formy organizacji. M. Godelier traktowal to jako nadinterpretacje pokrewienstwa. Jego interpretacja roJi i znaezenia pokrewienstwa roznila sie od przedstawionego ujecia reprezentowanego przez funkcjonalistow, ale roznila sie takze od typowego marksistowskiego podejscia rozumienia, Stosunki pokrewienstwa, jego zdaniem, tylko pozornie maja dominujace znaczenie, a jest to wynikiem przejecia przez stosunki pokrewienstwa funkcji stosunk6w produkcji. Czynnikicm prymarnym pozostaje jednak zawsze ekonomia, kt6ra determinuje ksztalt spoleczenstwa. Chociaz gl6wny przedmiot troski czlonkow grupy plemiennej stanowi struktura pokrewienstwa, poprzez ktora dokonuje sie reprodukcja sil wytworczych, to ani pokrewienstwo, ani religia, ani polityka nie decyduja ostateeznie 0 spoleczenstwie. "Pokrewienstwo, religia i polityka dominuja tylko wtedy, kiedy funkcjonujajednoczesnie jako stosunki prod ukeji, jako »bazax">".

Popularnosc M. Godeliera nie byla zbyt duza, podobnie jak popularnosc marksizmu, ktora wsrod brytyjskich antropolog6w trwala krotko i predko 0 nim zapomniano, Prawdopodobnie szybka utrata "reputaeji" przez antropologie marksistowska wiaze sie z rozczarowaniem jej mozliwosciarni poznawezymi. Oskarzana byla 0 jednostron-

36 M. Godelier, Perspectives in Marxist Anthropology, Cambridge 1977, s. 122.

37 M. Godelier, The Mental and ... , s, 29, podaje za W. Dohnal, Antropologiczne koncepc]e plemienia. Studium z historii antropologii brytyjskiej, Poznan 2001, s. 191.

strukturalistyczna

141

nose, a prace, ktore powstawaly w tym duchu, razily schcmatyzmem i etnocentryzmcm. Moina powiedziec, iz oczekiwania wobec tej orientacji przerosly jej faktyczne rnozliwosci. Pomimo ze prace M. Godeliera nie wywolaly szerokiego oddzwieku, nie oznacza to, iz nie zasluguja na uwage, Istnieja dwa argumenty przemawiajace za nimi: trafnosc rozpoznan osobliwosci funkcjonowania spoleczenstw historycznych, nawet pomimo zastosowania aparatury pojeciowej marksizmu oraz polemika z funkcjonalizmcm, co stanowilo ceche strukturalizmu m.in, C. Levi-Straussa.

Rozdzial VII

Antropologia ekologiczna i neoewolucjonizm

Ewolucyjny styl rnyslenia, pomimo brak6w klasycznych koncepcji ewolucyjnych, charakteryzuje praca wielu amerykanskich antropolog6w. Jednak ich dzialalnosc nie miala nic wsp61nego z modelem nauki nomotetyczncj zaintcrcsowanej prawidlowosciami rozwojowymi i koncepcja przyczynowosci w dziejach. Z jednej strony "pr6zniy teoretyczna", ktora stal:a sie wynikiem poprawnosci metodologicznej wprowadzonej w miejsce syntez i formulowania praw ogolnych, mial wypelnic strukturalizm, z drugiej zas, zrodzony ze sprzeciwu wobec ideografizmu Boasowskiego, nawr6t do tcorii cwolucji, charakterystyczny dla okresu powojennego i lat piecdziesiatych i szescdziesiatych antropologii amerykanskiej. Ncocwolucjonizm wiaze sie z antropologia ekologiczna, a zwlaszcza z nurtem ekologii kulturowcj i z brytyjskim antropologiem D. Fordem. Jego zrodel mozna dopatrywac sie rowniez w antropogeografii F. Ratzela oraz w teoriach arealu kulturowego.

" ' Najog6lnicj mowiac ekologia kulturowa wskazuje na relacjc system6w kulturowych ze srodowiskiem naturalnym. Zajrnujc sie zaleznosciami adaptacyjnymi, ktore wiaza kulture z ekosystemem, czyli "samoregulujacym sie zespolem naturalnym bedacym jednoscia srodowiska organicznego i jego martwego podloza?". W ckosystemie nastepuje samorealizacja kultury, traktowanej jako instrument adaptacyjny do srodowisk.a. Dzieki kulturze czlowiek rna gwarancje rozwoju i stabilizacji. Dlatego w ramach badan ekologii kulturowej zainteresowanic badaczy skupilo sie wokol nastepujacych zagadnien:

1) formy adaptacji systemow kulturowych do lokalnych warunk6w srodowiskowych;

1 Slownik etnologiczny, Terminy ogolne, pod red. Z. Staszczak, Warszawa-Poznan 1987, s. 71.

144

Rozdzial VII

2) strategia dostosowywania srodowiska do biokulturowych potrzeb czlowieka;

3) uwarunkowania ekologiczne rozwoju kulturowego;

4) mechanizmy utrzymywania rownowagi miedzy srodowiskiem a kultura-.

W ujeciu ekologii kulturowej specyfika kulturowa populacji wiaze sie z procesem eksploatacji naturalnych zasob6w czlowieka, Dzieje sie tak na skutek zetkniecia encrgii i technologii albo,jak to ujal D. Ford, elementow srodowiska i produkcji, a zatem czynnikow rozwoju cywilizacji, organizaeji spolecznej, typu struktury spoleeznej, a nawet ideologii nalezy upatrywac w zasobach surowcowych srodowiska naturalncgo i w stopniu zaawansowania tcchnologii, kt6ra pozwala owe zasoby przetworzyc, aby zaspokoic potrzeby zarowno biologiczne, jak i kulturowc. Przcdstawiciele antropologii ekologicznej dostrzegali oczywiscie istnienie pewnych barier rozwojowych zwiazanych z bezpieczenstwem ekologicznym.

---U~~anie t~6!gzeg()charakteru czynnik6wnatura1nych stanowi rozwiazanie nowatorskie. Ekologom kulturowym przypisuje Siv zaslugi nie tylko za to, ze dostrzegliznaczenie lJiologiczlly<:h uwarunkowanroz\V<?ill kulturo\Vego, ale takze za uwzglednienie znaczenia kulturo\Vego Hit biologi~7:nei -s!rgl1y_iycia_czlo:wieka, W oparciu 0 zalozenie teorety~;;e antropologowie charakteryzujacy sie podejsciem ekologicznym prowadzili prace badawcze nad spolecznosciami zbieracko-lowieckimi, pasterskimi i kopieniaczymi, a ich efektem byly studia komparatystyczne, monograficznc i mikroewolucyjne. Celem studiow komparatystycznych stalo sie dociekanie, Jakie przyczyny spowodowaly powstanie zroznicowan kulturowych w ramach srodowisk pozornie takich samych, ajaki6 oylyzi6dlem podobienstw kulturowych w srodowiskach odmiennych. Natomiast studia monograficzne dotyczyly ekologii kulturowej jednej grupy alba jednego regionu. Wyrazem rekonstrukcji zmian ekologicznych i kulturowych na okreslonym obszarze w okreslonym przedziale czasowym byly z kolei studia mikroewolucyjne.

Ekologia kulturowa znalazla uznanic na gruncie archeologii, co nie budzi wiekszego zdziwienia, poniewaz dyscyplina ta zawsze miala naturalnc zwiazki z analizami uwzgledniajacymi zar6wno czynniki srodowiskowe, jak i technologiczne czy ekonomiczne. Podkresla sie

1 Ibidem.

Antropologia ekologiczna i neoewolucjonizm

-------- __ ------------

145

znaczenie prac dwoch archeologow: R. Adamsa i J. Willeya. Dotyczyly one prehistorycznych osrodkow cywilizacji i proccsu ich ksztaltowania. W Polsce srodowisko etnograficzne nie zainteresowalo sie interpretacjami ekologicznymi. Tymi, ktorzy w ekologii kulturowej dostrzcgali szanse na wyprowadzenie nauki z impasu teoretycznego, stali sie w naszym kraju prahistorycy oraz przcdstawiciele antropologii fizyczncj o populacyjnej i historycznej orientacji. Ekologia kulturowa sprzyjala efcktownym wynikom przy rekonstrukcjach archeologicznych,

Ograniczenie obszaru aktywnosci naukowcj myslacych ckologicznie antropolog6w do prostych spoleczenstw i do odtwarzania faz zmiany kulturowej byloby uproszczeniem. W oparciu bowicm 0 idee antropologii ekologicznej i socjologicznej ekologii spolecznej powstala teoria spoleczno-ekologiczna E. Cohena". Byla to proba przeniesienia uwagi na spoleczenstwa zlozone, przemyslowe, propozycja wielowymiarowcgo spojrzenia na przestrzenne aspekty stosunkow spolecznych. W mysl tej teorii na sposob manifcstowania naszego stosunku do srodowiska wplywa tzw. orientacja srodowiskowa, Jej autor wyroznil miedzy innymi: orientacje "instrumentaln,!:", "terytorialn,!", "sentymentalna" i "symboliczn'!:". Pod odmiennymi nazwami kryja sie odmienne cele, tzn. eksploatacyjno-adaptacyjne, wlasnosciowo-kontrolne, integracyjne i aksjologiczne, odrebne funkcje, mechanizmy, inn a organizacja przestrzeni i inne instytucje. Aby wyjasnic konflikty i skutki oddzialywania tych konfliktow w srodowisku przyrodniczym i spolecznym, trzeba te elementy rozpoznac i dokonac analizy ich zaleznosci.

Antropologia ekologiczna nie nalezy do jednorodncj spccjalizacji etnologicznej. W ramach tej orientacji i strategii badawczej wraz ze wzrostem jej empirycznych doswiadczen pojawily sie odrebne nurty, a miedzy innymi: ekologia neofunkcjonalna, ekologia procesualna i kognitywna. Laczy sie z nia rowniez materializm kulturowy z M. Harrisem i A. Beregerem mieszczacy sie w makrocwolucyjnym neoewolucjonizmie". Przy okazji strategii kulturowcj ekologii pojawiaja sie nazwiska J. H. Stewarda, W. Goldschmidta oraz E. R. Service'a i A. P. Vayda'a. Ten ostatni wraz z R. A. Rappaportem, M. Harrisem

3 E. Cohen, Environmental orientation: A multidimensional approach to social ecology, "Current Anthropology" 1976, nr 1.

4 0 neoewolucjonizmie zob. A. Posern-Zielinski, Odrodzenie ewolucjonizmu. Podsla'VOfVe problemy i zalozenia teoretyczne anglosaskiego neoewolucjonizmu, "Etnografia Polska" 1971, ill 2.

146

Rozdzial VII

i J. H. Stewardem okreslili zalozenia kierunku neofunkcjonalnego, kt6ry rozwijal sie od polowy XX wieku.

Popularnosc ekologii kulturowej nie uchronila jej od krytyki. Do najczesciej dostrzeganych rnankamentow i slabosci zaliczaly sie przede wszystkim jej determinizm, zar6wno srodowiskowy, jak i technologiczny oraz trudnosci w wyjasnianiu wielu zjawisk kulturowyeh uwarunkowaniami srodowiskowymi,

Pomimo zastrzezen, ktore przeciez pojawiaja sie przy okazji wielu propozycji teoretyeznych i badawczych, w kregach neoewoluejonistyeznych ekologia kulturowa znalazla uznanie. Wiazalo sie to glownie z istniejacymi tam tradyejami empiryzmu, postulowanego jeszcze przez F. Boasa i monografiami konkretnyeh spolecznosci realizowanymi w ich wlasnej okreslonej ezasoprzestrzeni.

Neoewolucjonizm zalieza sie do nurtu wspolczesnej antropologii anglosaskiej, kt6ry zdecydowanic opowiada siy za prymatem materialnej bazy zycia nad pozostalymi, a transformacje kultury i spoleczenstwa opiera na ewolucji kulturowej. Materialistyczna interpretacja dziej6w powoduje, ze stanowisko to bywa rowniez okreslane jako materializm kulturowy. Chociaz jego przedstawiciele, a przynajmniej ich eZyse, zetkneli sie z materializmem historyeznym, to pomiedzy obydwoma stanowiskami zachodzi zasadnicza roznica. W materializmie kulturowym nie analizuje sie oddzialywania srodkow produkcji na rozwoj sil wytw6rczych, a zmiany w sferze techniki sa zmienna niezalezna-.

W pewnym sensie neoewolucjonizm stanowi krytyczna kontynuacje XIX-wiceznego ewolucjonizmu klasyeznego. Pojecie ewolucji, antyrelatywistyczny charakter i por6wnywanie ewolueyjnego zaawansowania lub dystansu miedzy kulturami wskazuja na wyrazne zakotwiczenie w przeszlosci. J ednak wspolczesny neoewolucjonizm wzbogacony dorobkiem nieewolucjonistyeznej antropologii, ewolucyjna biologia i ekologia oraz interpretacjami teorii rozwoju spolecznego nie posiada tych ulomnosci, ktore byly udzialem poprzednik6w. Nie mozna mu zarzucic apriorycznego podejscia, schematyzmu i uproszczen. Podstawy empiryczne, badania historyczno-porownawcze, dostrzeganie roznych czynnikow kulturotw6rczych odroznia neoewolucjonizm od mysli klasycznej.

s Zob. B. Olszewska-Dyoniziak, Czlowiek - Kultura - Osobowosc. WSlfP do klasycznej antropologii kultury, Krakow 1991, s. 64.

Antropologia ekologiczna i neoewolucjonizm

147

Pomimo ze kJuczowym pojeciem ncocwoluejonizmu stala sie ewolucja kulturowa, to nie zostalo wypracowane jednolite jej rozumienie", W pierwszej fazie krolowaly dwa pojecia: ewolucji uniwersalnej i ewolucji multilinearnej. Reprezentowaly one dwie opozycyjne koneepcje. Ewolucja uniwersalna to niejako kontynuacja klasyczncj koncepcji ewolucji unlinearnej. Wed lug jej tworcow i zwolennikow oznacza ona pewna ogolna regularnosc przeobrazen calej kultury ludzkiej wzdluz tej samej linii rozwojowej z zachowaniem przez poszczeg6lne spolecznosci wlasnej specyfiki. Nie ma zatern analogicznych stadiow ewolucyjnych dla kazdej kultury, ale jest ogolnoludzki postep w wyniku dzielenia sie osiagnieciami i doswiadczeniami poszczeg61nych kultur. Do tego nurtu nalezeli L. A. White i G. V. Child. W mysl koncepcji ewolucji multilinearnej, czyli wieloliniowcj, nie istnieje jedna linia rozwojowa, ale rozne ewolucyjne sekwencjc, kt6re przebiegaja w roznych kierunkach, czasami paralelnie, a historia ludzkosci jest ich suma. Glownym rzecznikiem i autorem teorii ewolucjonizmu multilinearnego byl J. H. Steward.

Sporna kwestie dotyczaca liczby drag ewolucji ludzkosci rozstrzygnela "druga fala" neoewolucjonist6w w latach szescdziesiatych, Wedlug nich ewolucja kultury moze bye uniwersalna i wieloliniowa rownoczesnie, a wazniejsze rozroznienie w interpretacji kultury dotyczy jej ewolucji w skali makro- i mikro-, dlatego wprowadzili kategorie ewolucji og6lnej i konkretncj, kt6re jednak oznaczaly procesy komplementarne wobec siebie, Ewolucja ogolna wiaze sie z przechodzeniem od nizszych do wyzszych stadi6w zaawansowania kulturowego, poniewaz jest ciagiem postepowych w swym charakterze zmian, kt6rc zachodza w klasach form kultury. Poszczegolne ewolucyjne procesy zachodzace w obrebie obszarow kulturowych lub pojedynczych kultur oznaczaja natomiast ewolueje konkretna. Wsrod neoewolucjonist6w tej generacji wymienia sie nazwiska M. D. Sahlinsa, E. R. Service'a, D. Kaplana oraz T. G. Hardinga.

6 Ewolucja kullurowa w zaleznosci ex! charakteru zmian przeksztalcajacych dany system moze mice rozny charakter: paralelny (analogiczne zmiany zachodza w dwoch ukladach), konwergentny (przeobrazenia jednego ukladu upodabniaja go do innego przeksztalcajacego sie systemu), dywergentny (z jednej formy w wyniku modyfikacji wylaniaja sie nowe, roznorodne zjawiska, ktore nastepnie ewoluuja w roznych kierunkach), eksplozyjny (zrodlem transformacji S,! nowe idee lub wynalazki).

148

R ozdzial VII

Scharakteryzowane koncepcje nie wyczerpuja listy wszystkich pomys16w dotyczacych ewolueji kulturowcj. Obok wymienionyeh pojawila sic ponadto koneepcja ewolucji zroznicowanej (asymetryczncj) jako konsekwencja alba raczej wytlumaczcnic obserwowanych roznic w rozwoju kulturowym poszczegolnych spolecznosci oraz roznic wewnatrz konkretnyeh kultur w rozwoju ieh poszczegolnych sfer, np. struktury spolecznej, techniki itp.

Poza niejednolitym rozumieniem proeesu ewolucji kulturowej i wskazanym ze wzgledu na to kryterium podzialem w ramach neoewolucjonizmu wyroznia sie przede wszystkim dwie zasadnicze orientacje: genetyczna i analityczno-systemowa. Pierwsza wyjasnia geneze glownych wzor6w kulturowych i podstaw zycia spolecznego w oparciu 0 teorie ewolucji, druga zas rekonstruuje stadia czy fazy rozwojowe nie tracac z oczu celu glownego, czyli wyjasnienia mechanizm6w transformacji kultury z poziomu na poziom",

Podejmujac probe oceny mysli przedstawicieli neoewoluejonizmu trzeba stwierdzic, ze przedmiotem swoich rozwazan uczynili mentalne problemy dotyczace kierunkow i etapow zmian ludzkosci i poszczeg61- nyeh kultur. Rozwiazania zagadki rozwoju upatrywali w relacjach czlowieka ze srodowiskiem. Konkretyzacja przedmiotu w postaci analizy konkretnych region6w i jcdnostek etnicznych sprzyjac miala zrozumieniu ewolucji. Poglady czolowych neoewolucjonist6w, chociaz czasami ostro krytykowane, bez watpienia wywarly wplyw na pokolenia amerykanskich antropolog6w.

Ewolucjonizm Leslie Alvina White'a

Bez watpienia L. A. White (19001975) jest przykladem antropologa zasluzonego dla dziedziny naukowej, ktora reprezentuje ze wzgledu na rozne elernenty wlasnego dorobku. Szczegolnie znaczace sa jego prace poswiecone problematyce ewolucji, chociaz niema calkowitej zgodnosci wsrod jego znawc6w i interpretatorow, kt6rym mozna przyznac bezwzgledny prymat. Podobnie wyglada kwestia waznosci koneepcji zaproponowanyeh przez L. A. White'a, Dla jednych jest on przede wszystkim tworca teorii ewolucji uniwersalnej i cenia go za dojrzala

7 Slownik etnologiczny ... , s. 254.

Antropologia ekologiczna i neoewolucjonizm

149

synteze rozwoju kultury, dJa innych miara wielkosci tego neoewolucjonisty jest jego koncepcja kultury i odpowiadajaca jej kulturologia, jako pomysl na nowa dyscypline", Sam L. A. White postrzegal siebie dwojako, co doskonale oddaje uzywane przcz niego okreslenie swojej osoby: kulturolog-ewoluejonista.

L. A. White jako klasyk antropologii zwiazany byl z wieloma dyscyplinami naukowymi, czy to z raeji wyksztalcenia czy tez wybor6w i fascynacji, a miedzy innymi z psychologia, socjologia i ekonomia. Z waznych postaci swiata nauki, ktorych pomysly teoretyczne i praktyczne pozostawily jakis slad najego koncepcjach wymienic trzeba E. B. Tylora, L. H. Morgana, H. Spencera, B. Malinowskiego, A. R. Radcliffe-Browna oraz juz niejednokrotnie wymienianego przy okazji omawiania innych bohaterow antropoJogii E. Durkeirna. Nie ustrzegl sie rowniez oddzialywania doktryny naukowej F. Boasa oraz filozofa M. Farbera. Jednak wobec indukcjonizmu Boasowskiego i ostroznosci jego szkoly w formulowaniu jakichkolwiek teorii zajmowal postawe krytyczna. Sam cenil tw6rczy wysilek umyslu, kt6rego efektem powinna bye przede wszystkim praca teoretyczna. Taka postawa musiala zaowocowac odrzueeniem wzorow uprawiania nauki dominujacych w srodowisku antropologow skupionych wok61 osoby F. Boasa. Zbieranie i zabezpieczanie danych to przeszlosc antropologii, poniewaz w tym zakresie zadania zostaly zrealizowane. Antropologia nie moze poprzestawac na przedpismiennych kulturach, powinna raczej zainteresowac siy kultura spoleczenstw wspolczesnych. L. A. White dostrzegal mozliwosc sformulowania og6lnej teorii kultury w ramach kulturologii. Wylacznym przedmiotem badan tej wydzielonej przez niego, odrebnej dziedziny miala bye kultura badana per se, jako proces i zjawisko sui generis. Kulturologia stwarzala mozliwosc podjecia badan spoleczenstw wspolczesnych w celu kierowania nimi, a wiec byla dla niego jak lek, kt6ry musial zwalczac z10, likwidowac problemy, eliminowac konflikty". Przede wszystkim jednak wiazala sie z potrzeba poszukiwania przez

a Za najbardziej wartosciowe uznawane S4 nastepujace prace L. A. White'a: The Science of Culture. A Study of Man and Civilization (1949) oraz The Evolution of Culture. The Development of Civilization to the Fall of Rome (i 959). 'fen neofunkcjonalista jest rowniez autorem fundamentalnych monogralii poswieconych kulturze Indian Pueblo z Nowego Meksyku, zob. P. Chmielewski, Kultura i ewolucja, Warszawa 1998, s. 309.

9 Zob. L. A. White, The Concept of Cull ural Systems. A Key to Understanding ribes and Nations, New York 1975.

150

Rozdzial VB

antropolog6w wlasnej tozsamosci, bez integracji z innymi dziedzinarni i bez wprowadzania do antropologii nowych metod. Stanowisko L. A. White'a, chociaz podzielane przez innych przedstawicieli nurtu kulturologicznego, dla ktorych kultura to odrebny porzadek zjawisk zorganizowany wedlug wlasnych zasad, nalezy jednak do wyjatkow na gruncie wspolczesnej antropologii kulturowej!".

Analizujac dorobek L. A. Whitc'a, kt6ry poswiecony jest teorii kultury, P. Chmielewski wyroznil cztery zasadnicze zalozenia bedace szkieletem calej koncepcji. Dotycza one "autonomicznego, deterministycznego, funkcjonalnego i systemowcgo charakteru kultury, zmiany zas nacisku, jaki White kladl na ich role w wyjasnianiu proces6w kulturowych oraz nadawanie im przezen roznej tresci wskazuja na trudnosci, jakie napotykal, projektujac dwie powiazane ze soba teorie: kultury i ewolucji"!",

Sposoby analizowania zjawisk: ewolucyjne, historyczne, strukturalno-funkcjonalne odpowiadaja trzem rodzajom proces6w przebiegajacych na wszystkich poziomach rzeczywistosci, a mianowicie: procesom czasowo-formalnym, procesom czasowym i procesom przestrzennym 12. Nauka 0 kulturze powinna wyjasniac zjawiska w perspektywie ewolucyjnej. Dla L. A. White'a "ewolucja zajmuje sie klasami rzeczy i zdarzen bez wzgledu na konkretny czas i miejsce", kt6re nie sa istotne, poniewaz "proces ewolucyjny jest czasowa sekwencja form, kt6ra cos oznacza"!". A oznacza faktycznie ewolucje kultury jako pojedynczego systemu, zamknietej calosci, jako atrybutu ludzkiego. Natomiast zadaniem kulturologa jest wypracowanie prawa systemu kulturowego.

Chcac wyjasnic fenomen kultury ludzkiej i procesu rozwoju kultury odwoluje sie L. A. White do pojecia energii i materialistyczno-energetycznych zasad wystepujacych w naukach przyrodniczych oraz w naukach scislych, Zgodnie z nimi kultura jest nie tylko pojedynczym systemem, ale przede wszystkim jest systemem termodynamicznym,

JO Zob. takze: A. L. Kroeber, Ph. Bagby, R. H. Lowie, D. Kaplan, G. Murdock. i i P. Chmielewski, op. cit., s. 314.

12 Zob. L. A. White, Science in Sciencing, [w:] The Science of Culture. A Study of Man and Civilization, New York 1949, 5.7 i n. Proces czasowy jest niepowtarzalny (np. historyczny), proces przeslrzenny - powlarzalny i odwracalny, a czasowo-Iormalny (czyli np. rozwojowy) - niepowlarzalny i nieodwracalny.

13 L. A. While, The Evolution a/Culture. The Development a/Civilization to the Fall of Rome, New York 1959, s. 30.

Antropologia ekologiczna i neoewolucjonizm

151

ktory potrzebuje energii, aby funkcjonowac. Sarna nie moze jej wytworzyc, a jedynie uzyskac z otoczenia i nastepnie przetworzyc, Gdy system kulturowy zdobywa energie, podlega podw6jnym zmianom .- ilosciowym i jakosciowym. Proporcjonalnie do ilosci ujarzmionej i wchlonietej energii ksztaltuje sie stopien uorganizowania systemu, czyli komplikuje sie wewnetrzna struktura systemu kulturowego!". A zatem zasadnicza funkcje kultury stanowi ujarzmianie energii, poniewaz wtedy nastepuje rozwoj kultury i adaptacja gatunku ludzkiego do srodowiska, Czlowiek traktuje kulture instrumentalnie, jako srodek zdobywania energii. Im wiecej jej zostanie pochloniete i przetworzone, tym lepsza bedzie jego adaptacja.

Z jednej strony kultura jest srodkiem, z drugiej strony sama potrzebuje pewnych srodkow, abym6c wykorzystywac energie, Zaliczaja sie do nich elementy skladowe system6w kulturowych, tzn. podsystemy lub poziomy kultury: technologiczny, socjologiczny, ideologiczny (filozoficzny) oraz psychologiczny. Do technologicznego wlaczyl L. A. White narzedzia oraz techniki ich uzywania, a wiec materialne srodki i sposoby dzialania za pomoca tych srodkow lub na tych srodkach, Zwyczaje, instytucje, wzory i zasady zachowania skladaja sie na organizaeje spoleczna i tworza podsystem socjologiczny. Kolejny wyrozniony poziom obejmuje wszystko to, co sklada sie na ludzka wiedze, a mianowicie nauke, zdrowy rozsadek, wiare, mity i legendy, literature itp. Postawy i uczucia naleza do ostatniego podsystemu, kt6ry pojawia sie w koncepcji L. A. White'a tylko czasami. Dla kazdego z element6w przewidziano jakas role, ale kluczowa zmienna, kt6ra oddaje istote kultury i wyjasnia jej rozw6j, stala sie technologia.

Niekt6rzy, ze wzgledu na obecnosc i role, jaka w procesie ewolucyjnych przemian kulturowych pelni energia, proponuja, aby stanowisko L. A. Whitc'a okreslac mianem energctyzmu. Jednak na wage tego czynnika, na jego donioslosc wplywaja narzedzia, tcchnologia, dzieki kt6rym energia jest ujarzmiana i dzieki ktorym wzrasta jej ilosc, co powoduje wzrost efektywnosci i ulepszanie srodkow mechanicznych, a w rczultacie postep technologiczny i ponownie wzrost ilosci prze-

14 L. A. White wyroznia trzy rodzaje systemow: stabilnej rownowagi, ze stalym w pewnych granicach czynnikiem entropii; ze wzrastajaca entropia i wzrastajacym nieladem strukturalnym; z entropia negalywna w ktorych wewnetrzna strukturalizacja wiaze sic z koncentracja energii.

152

Rozdzial Vll

tworzonej energii. Dlatego lepiej w stosunku do koncepcji L. A. White'a pasuje okreslenie naturalistyczny matcrializm.

Na podstawie przedstawionych ustalen L. A. White sformulowal tzw. energetyczne kryterium w rozwoju kultury, ktore glosi, ze miara jcj postepu jest ilosc energii, jaka zdolano ujarzmic w przeliczeniu na glow« ludnosci. .Kultura rozwija sie, gdy wzrasta ilosc energii zuzytkowanej rocznie na glowe lub gdy wzrasta wydajnosc albo ekonomicznosc srodkow kontroli energii, lub tez gdy wzrastaja oba te czynniki"!>. To podstawowe prawo ewolucji kulturowej wyrazil w postaci logicznej formuly: ExT --P, gdzie: E oznacza mozliwa do ujarzmienia i przeksztalcenia energie, T - konkretny aparat technologiczny, ktory trzeba do tcgo procesu zastosowac, a P oznacza ilose dobr i uslug zaspokajajacych potrzeby ludzkie i okreslajacych poziom zaawansowania kulturowego. P jest wynikiem dzialania kultury,jej produktem. Niejednokrotnie postac zaproponowanego schematu logicznego bywa przedstawiana za pomoca czterech zmiennych, ktore okreslaja sytuacje dzialania systemu, tzn. ExT x V -> P, gdzie V oznacza warunki srodowiska. Jednak analizujac rozwoj kultury og61noludzkiej mozna - wedlug L. A. White'a - pominac warunki srodowiskowe. Prawa rozwoju kulturowego dctcrminuja bowiem ewolucje jednoznacznie niezaleznie od konkretnego srodowiska geograficznego. Srodowisko tylko w przypadku pojedynczych kultur moze odgrywac jakas znaczaca role, ale nie rna ono wplywu na kulture ludzka jako calosc, jako system. Ewolucja to proces konieczny i niepowtarzalny, zas jego efekt stanowi progresywna przemiana i postep,

Tym, co rozni systemy kulturowe miedzy sobajest wielkosc czynnika energetycznego. Pierwsze kultury mogly czerpac energie tylko zjednego zrodla, kt6rym byl ludzki organizm. lego niewielki wydatek energetyczny powodowal, ze zdolnosci technologiczne pozostawaly ograniczone, a ludzkosc dlugo musiala wychodzic z pierwszego stadium rozwojowego. Wspareiem dla rozwoju staly sie dodatkowe zrodla energii, takie jak: ogien, woda, wiatr oraz zwierzece i roslinne zasoby otoczenia. 0 ile np. epoka kamienia odznaczala sie powolnym rozwojem, to po opanowaniu sztuki udomowienia i uprawy bardzo szybko powstaly wielkie cywilizaeje starozytnosci [ .. .]. [ ... J kultura nagle wystrzelila do przodu pod

15 L. A. While, The Evolution of Culture ... , s. 56.

153

Anlropologia ekologiczna i neoewolucjonizm

.~--------------

wplywem zwiekszonych zasobow encrgii [ ... J"IO. Dla L. A. White'a swiadectwem rozwoju kultury jest alba wzrost ilosci d6br wytworzonych w ciagu jednostki pracy albo zwiekszenie sie stosunku energii pozaludzkiej, czyli plynacej z zewnetrznych wobec organizmu zrodel do energii ludzkiej!". Jednak energia bez technologii nie stanie sie samodzielnie budowniezym kultury. W relacji energia t.eehnologia wystepuje wzajemna zaleznosc, przy czym czynnik encrgii moze wzrastac w sposob nieokreslony, podczas gdy wydajnosc narzedzia rna swoje granice. Jednak to na podstawie teehnologii, jej elementow "kulturolog moze zrekonstruowac typ kultury. [ ... J kamienne narzedzie implikuje spoleczna organizacjc hordy [ ... J. Maszyna parowa stanowi wskaznikowa ceche kapitalizmu i reprezentatywnego rzadu (demokracja). Komputer, miedzykontynentalne pociski balistyczne [ ... J doprowadzaja nas do innego stadium w rozwoju kultury"!",

Wyjasniajac problem genezy spoleczenstwa ludzkiego oraz przeksztalcen spoleczenstwa naczelnych w spoleczenstwa ludzi. L. A. White odwoluje siy do symbolizmu, To zdolnosc symbolizacji rozni czlowieka od zwierzat i decyduje 0 swoistosci kultury, jest jej zrodlem a zarazem tworzywem. Szczeg61nie istotna jest. dla niego mowa artykulowana, bez kt6rej postep bylby zdecydowanie ograniczony. Jak sam pisal - 'Ow Slowie byl Poczatek"!", Natomiast 0 organizacji spolecznej decyduje rodzina, ktora stanowi jej podstawowa jednostke, Nabywanie przez rodzine funkeji wzajcmnej pomocy i ograniczenie roli biologicznego czynnika plci wskazywalo na postep ludzkich system6w spolecznych.

Okreslajac poziom zaawansowania kulturowego iloscia skumulowanej energii narazil sie L. A. White na krytyke, ktora spowodowala wizja ekologicznej katastrofy. Zdaniem neoewolucjonisty ujarzmianie i kentrolowanie zasobow naturalnych nie rna nie wsp61nego z ich przywlaszczaniem, wykorzystywaniem ezy rabunkowa eksploatacja, A przeciez dzieki wchlonieciu duzych ilosci energii osiaga sie nowe mozliwosci rozwojowe, nastepuje uwalnianic sie od ograniczen, pojawiaja sie jakosciowo no we zjawiska.

16 L. A. White, Energy and Evolution of Culture. [w:] The Science of Culture ... , s. 372. 11 Zob. P. Chmielewski, op, cit., s. 327.

18 Ibid., s. 329.

19 L. A. White, The Concept of Cultural Systems ... , s. 22.

154

Rozdzial VII

lnne glosy krytyczne dotyczyly sprzecznosci pomiedzy postulowanym autonomizmem kultury a jej instrumentalnym charakterem jako narzedzia adaptacyjnego i czynnika zaspokajania ludzkich potrzeb. Rowniez sami neoewolucjonisci zarzucali przedstawionej koncepcji zbyt duza ogolnosc proponowanych rozwiazari i negowali dedukcyjne podejscie do analizy zjawisk kultury>",

Teoria ewolncji i ekologia kulturowa Juliana Haynesa Stewarda

o ile L. A. White jest w historii antropologii kulturowej tyrn, ktory odswiezyl tradycje ewolucjonistyczna reprezentowana przez L. H. Morgana, to 1. H. Steward (1902-1972) stworzyl trwalsze podwaliny pod nowa mysl ewolucjonistyczna. W przeciwienstwie do autora ewolucji ogolnej, jak jet sam okreslal, pozostawal bardziej ugodowy wobec szkoly reprezentowanej przez F. Boasa. Probowal nawet pogodzic jego historyzm z ewoluejonizmem L. A. White'a, W porownaniu z uogolniajacym podejsciem tego ostatniego sam reprezentowal podejscie bardziej historyczne.

Opr6cz antropologicznego J. H. Steward zdobyl jeszcze zoologiczne i geologiczne wyksztalcenie. Problemy, ktorym poswiecil swoja uwage dotycza poza ewolucja integracji spoleczno-kulturowej i ekologii kulturowej. Panuje poglad, ze tematem jego zainteresowari byla zmiana kulturowa. Chociaz identyfikowany jako ewolucjonista sam raczej uwaza taka etykiete za przypadek, gdyz nie czuje szczeg61nego przywiazania do pojecia ewolucji>'. Najego poglady 0 kulturze wplynal A. L. Kroeber, kt6rego byl uczniem. lednak poglady 1. H. Stewarda cechowal wiekszy radykalizm zwlaszcza w kwestii kulturowej determinacji zachowania ludzi.

20 Zob. K. 1. Brozi, Antropologia kulturowa. Wprowadzenie, l. I, Zarys antropologii kulturowe], Lublin 1992, s. 84 i 86, por. P. Chmielewski, op. cit., s. 338 i 339.

21 "DJa mnie wazna cecha zmiany kuJturowej, niezaleznie od tego czy nazywa sie ja ewolucja czy jakos inaczej, jest Iakt, ze czynniki zmiany [ ... ] wytwarzaja wewnetrzne przeksztalcenia w ramach spoleczcnstwa. Takiernu badaniu przyczynowosci poswiecilem wysilek swojego zycia", J. H. Steward, Autobiographical Note, cyt. za P. Chmielewski, op. cit., s. 356.

Antropologia ekologiczna i neoewolucjonizm

155

1. H. Steward uwazal, ze ewolucji nie mozna traktowac jake uniwersalnego schematu pewnych sekwencji typ6w kultury. Wie1kie schematy powinno sie zastapic badaniem zmiany konkretnych kultur. Uwzglednial przy tyrn podejscie historycznc podkreslajac jego wage tak samo, jak docenial zrodla archeologiczne. Ewolucja byla dla J. H. Stewarda uporzadkowana sekwencja form spolecznych, ktora cechuje powtarzalnosc, ale i determinizm. Proces ten moze przybierac rozne formy, Jedna z mozliwych linii rozwojowych, ktora wskazywal, byla forma cywilizacji zbudowanych wokol system6w irygacyjnych. Sekwencja ta nie znajduje zastosowania do cywilizacji powstalych w odmiennych typach srodowisk, Swiadczy to 0 mozliwosci wielu linii [OZwojowych, a wiec 0 propozycji ewolucji wieloliniowej (multilinearnej). "Ewolucja wieloliniowa jest w zasadzie metodologia oparta na zalozeniu, ze w procesie zmiany kulturowcj wystepuja znaczne regularnosci i zajmuje sie determinacja praw kulturowych. Jej metoda jest raczej empiryczna niz dedukcyjna [ ... J i nie przyjmuje wobec tego zadnych schemat6w i praw a priori", 22

Pierwsza z ogloszonych przez J. H. Steward a sekweneji ewolucyjnych 0 funkcjonalno-rozwojowym charakterze obejmowala jedynie kultury z obszaru Ameryki, Kategorie wzor6w zdobywania pozywienia, zamieszkania, gestosci zaludnienia, ideologii itp. posluzyly do wyodrebnienia stadiow: przedrolniczego, poczatkow podstaw rolnictwa, rozwoju regionalnego (formatywne), rozkwitu regionalnego oraz imperi6w i podboju. Przelomowym momentem stale sie ogloszenie regularnosci rozwoju wczesnych cywilizacji na podstawie porownania sekwencji ewolucyjnych Starego i Nowego Swiata, W szesciu powstalych niezaleznie od siebie obszarach cywilizacyjnych, tzn. Mezopotamii, Egipcie, Indiach, Chinach, Peru oraz Mesoameryce (na te cywilizacje zlozyly sie kultury Aztek6w i Maj6w) wskazal J, H. Steward te same sekwencje er, ktore sa zmodyfikowana wersja juz wczesniej zaproponowanych. Te stadia rozwojowe to:

1) stadium zbierackie i lowieckie;

2) stadium poczatkow uprawy roli;

3) stadium ksztaltowania podstawowych technik i lokalnych kultur;

4) stadium regionalnego rozkwitu;

22 J. H. Steward, Multilinear Evolution. Evolution and Process, [w:J Theory of Culture Change. The Methodology of Multilinear Evolution, Urbana 1955, s. 18-19.

156

Rozdzial VII

5) stadium sredniowiecza;

6) stadium cyklicznych podbojow.P

Zr6dlem dynamiki kultury S,! przyczynowo oddzialujace na siebie cechy pierwszorzedne i ich wplyw na cechy drugorzedne. Do pierwszych zalicza J. H. Steward dwa rodzaje czynnikow, a rnianowicie niezalezne determinanty: srodowisko, technike i populacje oraz podstawowe wzory kultury funkcjonalne z nimi powiazane: zasadnicze wzory spoleczne, wzory polityczne i ideologiczne,

Do analizy zroznicowania kultur sluzy koncepcja obszar6w kulturowych, ale interesujac sie podobienstwami trzeba z niej zrezygnowac na rzecz koncepcji typu kulturowego. Obszar kulturowy to zroznicowany caloksztalt tresci kulturowych implikujacych zachowania podzielane przez wszystkich czlonkow danego spoleczeristwa. leh klasyfikacja opierac sie moze na kategoriach systemow wartosci, kategoriach wieloelementowych lub na podstawie jednej wybranej cechy, Natomiast typ kulturowy jest konstelacja cech jadra kulturowego, kt6re wynikaja z adaptacji srodowiskowych. Dany typ uosabiaja kultury majace podobne jadro kulturowe>'. Tak sonomie oparta na tej koncepcji zastosowal J. H. Steward na kulturach Mesoameryki wyodrebniajac cztery typy kulturowe: cywilizacji Andow, Morza Karaibskiego, lasow tropikalnych i plemion marginalnych. Pierwszy typ kulturowy okreslaly takie cechy strukturalne, jak: stratyfikacja, instytueja panstwa, urbanizacja i rolnictwo sztucznie nawadniane. Intensywne rolnictwo, rybolowstwo, duze spolecznosci i male panstwa skladaly sie zas na typ cywilizacji Morza Karaibskiego. Kolejny typ oparty zostal na braku panstwa i klas, osiadlych wsiach, ogrodnictwie zarowym i ograniczonej integracji plerniennej, Natorniast na typ plemion marginalnych zlozyly sie hordy zbieracko-lowieckie,

Jadro kulturowe w rozumieniu J. H. Stewarda oznacza uklad podstawowych cech kultury scisle powiazanych z ekosystemem i determinowanych przez ten uklad"". Wystepuja one zawszc we wzajemnych

23 Zob. J. H. Steward, Cultural Causality and Law: A Trial Formulation of the Development of Early Civilization, "American Anthropologist" 1949, nr I.

24 Pojecie jadra kulturowego rna dwa znaczenia. Aulorem pierwszcgo by! R. Linton, wedlug ktorego jest to czesc kultury dancgo spoleczenstwa tworzaca zintegrowaua calosc podzielana przez wszystkich czlonk6w spoleczenstwa, dostatecznie enkulturowanych, zob. Slownik etnologiczny ... , S. 166.

25 J. H. Steward, Theory of Culture Change ... , s. 20.

Antropologia ekologiczna j neoewolucjonizm

157

zwiazkach funkcjonalno-strukturalnych. Cechy te mega sie powtarzac w innych kulturach tego samego typu. Od wtornych cech kultury odrozniaja sie kulturowo-adaptacyjnym charaktercm wzgledcm srodowiska. Idea jadra kulturowego stanowi czesc ekologii kulturowej J. H .. Stewarda, kt6ra miala przezwyciezyc detenninizm geograficzny i posybilizm kulturowy. Pierwszy oznaczal, ze podstawa historii jest geografia, a przeslanka postepu sa czynniki klimatyczne. Drugi zas, kt6rego reprezentantem byli F. Boas, C. Wissler i A. L. Kroeber, dopuszczal ograniczanie lub wspieranie rozwoju pewnych cech kultury przez srodowisko geograficzne.

Ekologia kulturowa to bardziej metoda postepowania i strategia badawcza niz teoria. J. H. Steward przy jej uzyciu mogl od powiedziec na pytanie, czy adaptacja kultury do srodowiska wywoluje zmiany zachowan, jakie 84 te zmiany i z jaka regularnoscia wystepuja. Stosunek lokalnego srodowiska do technik eksploatacyjnych danej kultury oraz wzory zachowania z nimi zwiazane byly najwazniejszymi czynnikami, ktore nalezalo uwzglednic przy zrozumieniu procesu kulturowego.

Zasadniczym znaczeniem ekologii jest adaptacja do srodowiska bedacego ukladem odniesienia, Dopiero na tym tie zrozumiale staja sie instytucje, kt6re SlJ: skutkiem adaptacji w ramach calosci spoleczno-kulturalnych.

Zaproponowana przez J. H. Steward a strategia badawcza wymagala analiz porownawczych nad regularnosciami rozwoju kulturowego, a dopiero one implikowaly badania nad ewolucja. Zwiazki srodowiska i kultury analizowal w lokalnych srodowiskach przyrodniczych, a obszary prowadzonych przez siebie analiz porownawczych wyprowadzil 1. H. Steward poza Ameryke, Na podstawie tych badan wyroznil trzy t~py hord pierwotnych: patrylinearna, matrylinearna i zlozona horde IOWICCk'!.

Do badania zmian wewnatrz konkretnych system ow spoleczno-kulturowych zaproponowal J. H. Steward koncepcje p~ziom?w inte~~ racji. Rodzina, plemie i panstwo jako trzy istotne poziomy integracu spoleczno-kulturowej "reprezentujq kolejne stopnie ~a kazdym k~ntinuum rozwojowym oraz tworza specyficzne rodzaje komponento:" kulturowych w wyzszych systemach kulturowych"?", Ta .koncepcJ~ wiazala sie z negacja perspektywy relatywizmu kulturowego 1 koncepcji wzoru kulturowego.

'0 J. H. Steward, Levels of Sociocultural Integration: An Operational Concept, [w:] Theory of Culture Change ... , s. 55.

158

Rozdzial VII

Oceniajac dorobek i koncepcje J. H. Stewarda, bcz wzgledu na niedociagniecia i braki, nalezy stwierdzic, ze w arsenale metod i teorii ewolucjonizmu wspolczesnego stanowia one wazna pozycje. Szczegolnie zriaczacy okazal sie pomysl ewolucji wieloliniowej kompiementarnej wobec koncepcji L. A. White'a i stanowiacej impuls do poszukiwan nowych rozwiazan w obrebie neoewolucjonizmu.

Materializm kulturowy Marvina Harrisa

Znakomity amerykanski historyk antropologii M. Harris, ur. w roku 1929, nazywa siebie i dw6ch wczesniej przedstawionych neoewolucjonist6w materialistami kulturowymi. Nalezy do nieprzejednanyeh przeciwnik6w szkoly F. Boasa, a ich po glady, ktore uwaza za antynaukowe, czyni przedmiotem szczegolnie ostrej krytyki. Adaptujac stanowisko materializmu historycznego do badan nad rozwojem kultury zalicza sie do grona nielicznyeh amerykanskich naukowcow, kt6rzy niemal w calosci przejeli te zalozenia 27. Dokonujac jednak uzupelnien w postaci teorii wzrostu ludnosci Malthusa i uwzgledniajac swiadoma role czlowieka w ksztaltowaniu dziej6w ludzkich. Tak wzbogacony materializm kulturowy stanowi probe polaczenia w jednolity system koncepcji necewolucyjnych, ekologicznych i kognitywnych.

Dla M. Harrisa kultura pozostaje caloscia, a jej roznorodne elementy reaguja na zmiany, kt6re zachodza w srodowisku przyrodniczym wlasciwym dla jej funkcjonowania oraz w innych elementach tej kultury lub w elementaeh kultur posiadajacych z nia bezposredni kontakt. W procesie funkcjonowania kultury, tak samo jak w proeesie jej ewolucji, czyli doskonalenia odbywajacego sie skokowo poprzez przezwyciezanie kryzys6w, decyd ujace znaczenie maja uwarunkowania technologiczne, ekonomiezne, demograficzne i ekologiczne, Takie podejscie stanowi wyraz przekonania 0 prymacie materialnych czynnik6w egzysteneji. Dlatego obyezajc, wierzenia, praktyki religijne, systemy moraine dadza sie wyjasnic poprzez wspolzalezne zmiany w systemic,

27 Sforrnulowany przez M. Harrisa materializm kulturowy rozwijal A. Berger, zob. id., Structural and Eclectic Revision of Marxist Strategy, "Current Anthropology" 1976, nr 2.

Antropologia ekologiczna i neoewolucjonizm

159

jakim jest kultura, bez koniecznosci odwolywania sie do nieziemskich czynnikow sprawczych-".

Wszelkie zjawiska kulturowe i calc ludzkie zycie spoleczne sa, wedlug niego, odpowiedzia na praktyczne problemy, tzn. ze rozwiazanie kazdej z zagadek ludzkiej egzystencji, w jej kulturowym i spolecznym wymiarze, staje sie mozliwe poprzez zrozumienie realnyeh, konkretnyeh czynnikow, poprzez ich zidentyfikowanie, Fcnomeny kulturowc maja bowiem swoje materialne zrodla. "Zyeiem czlowicka nie rzadzi wylacznie przypadek ezy tez kaprys [ .. .]. Po wiclu latach odkrylem, ze style zycia uwazane przez innych za absolutnie zagadkowe, rnialy w istocie okreslone i latwo zrozumiale przyczyny. Gl6wny powod, dla ktorego tak dlugo nie zauwazano tych przyczyn, tkwil w powszechnym przekonaniu, ze tylko B6g zna odpowiedz, Innym powodem, dla kt6rego wiele obyczajow i instytucji wydaje sie tak tajemnicze jest to, iz nauezono nas cenic skomplikowane, uduchowione wyjasnienia zjawisk kulturowych bardziej niz prozaiczne, materialne"?".

W kulturze liezy sil( skutecznosc, Jezeli jakies wierzenia, praktyki, mity zwiekszaja zdolnosci adaptacyjne zjawisk kultury do srodowiska przyrodniczego, calej kultury do otoczenia naturalnego i do otoczenia, kt6re tworza innc kultury, a wiec wspomagaja jeden ekosystem, to sa wartosciowe. W kulturze bowiem moze zdarzyc sie tak, ze systemy, bedace tworem sil selcktywnych, nie S4 w stanie przetrwac, poniewaz napotykaja lepiej od nich przystosowane systemy, ktore sa silniejsze, a niekoniecznie bardziej raejonalnc. Dla M. Harrisa tresc zjawisk kulturowych stanowi narzedzie, czesto mistyczne, ale wazne dla adaptacji danego systemu w ekosystemie, Dlatego musza w kulturze istniec wylacznie zjawiska funkcjonalnc, nawet jesli czasami poddaje sie w watpliwosc ich racjonalnosc. Kazda dzialalnosc czlowieka wydaje sie niezrozumiala wtedy, jesli nie mozna jej odniesc do og6lnego obrazu historycznego, tzn., jesli obscrwujemy ja w oderwaniu od innyeh element6w kultury. Zrozurniec cos mozna, w szcrokim kontekscie wystepowania tego zjawiska, w obecnosci konstytutywnyeh dla niego relacji z innymi zjawiskami. W Indiach rolnik np. wolalby zjeSc krowe

2' Zob. np. M. Harris, Cultural Materialism: The Struggle for a Science of Culture, New York 1979.

29 M. Harris, Krowy, .iwinie, wojny i czarownice. Zagadki kultury, Warszawa 1985, s. 10.

160

Rozdzial VII

zamiast cierpiec glod, ale jesli ja zje, wtedy umrze na pewno, poniewaz po okresie suszy nie bedzie mialjak zaorac pola. A zatem tabu, chroniac rolnika przed raejonalnymi rachubami, ehroni go tak naprawde przed smiercia. Jest realnie dzialajaca sila kulturowa, wywolujaca okreslone skutki,

Tlumaczenie tabu swietych kr ow, kultu Cargo i innych zjawisk pozwala M. Harrisowi wystapic przeciw "mitom tajemnicy" w antropologii kulturowej i zbudowac teorie kultury wyjasniajacej. Jego materializrn kulturowy jest jednak bardziej strategia badawcza niz teoria antropologiczna. Jej zadania oscyluja wokol konstruowania takicj ogolnoludzkiej nauki 0 spoleczenstwie, akceptacja ktorej opiera sie na logicznie uzasadnionych podstawach.

Sposob myslenia ludzi stanowi dla M. Harrisa przedmiot opisu i interpretacji, ale wyjasnienie, skad czerpia swoje przekonanie, co jest ich zrodlem, wymaga wyjscia poza opis. Aby znalezc odpowiedzi na postawione pytania, trzeba zdaniem M. Harrisa ~ zajac sie swiadomoSCi,!30. Potoczna swiadomosc, gleboko zmistyfikowana i oderwana od rzeczywistosci, jest bowiem .falszywa swiadomoscia". Wynika to z niewiedzy, leku i konfliktu, czyli z trzech elementow potocznej swiadomosci, Zrodlem niewiedzy jest nasz brak znajornosci roznych stylow zycia. Stad mity i legendy, ktoryrn ludzie ulegaja. Aby sie od nich uwolnic i osiagnac dojrzala swiadomosc, trzeba porownac cala skale dawnych i obecnych kultur. Lek z kolei powoduja zjawiska, na kt6re ludzie nie maja zadnego wplywu lub niewielki wplyw, zwlaszcza zjawiska ostateczne: starzcnie, smierc, Obrona przed nimi jest ucieczka w swiadomosc falszywa, tworzenie mit6w, kt6re pozwola zapomniec o tym, co czeka kazdego czlowicka, Podobnie rzecz sie rna z nastepnym elementem. W kazdym spoleczenstwie, w zyciu codziennym zawsze jakies osoby kontroluja inne i zawsze set osoby wyzyskiwane, podlegle. Stosunki podrzednosci i nadrzednosci, nierownosc rowniez pr6buje sie maskowac, zacierac "i tak samo sie 0 nich klamie jak 0 starosci i smierci">': Jednak zmiana swiata w rezultacie rewolucji swiadomosci, zwlaszeza w formule proponowancj przez kontrkulture.jest dla M. Harrisa wylacznie haslem, Porownuje to haslo z propozycja chrzescijanstwa, ale jego konkluzja nosi pesymistyczne cechy. Otoz mozna zgodzic

30 Ibid., s. 11-12. 31 Ibidem.

Antropologia ekologiczna i ncocwolucjonizm

161

sie z tym, ze swiadomosc chrzescijanska moglaby zmienic swiat, ale to raczej swiat juz zmienil swiadomosc chrzescijanska.

Koncepcja M. Harrisa pozostaje w opozycji zar6wno wobcc tych pogladow, kt6re zdarzenia kulturowc probuja tlumaczyc za pomoca idei, moralnych wartosci, estetyki czy religijnej wiary, jak tez wobec tych, kt6re pr obuja przyjmowac, ze zycie ludzkie jest calkowicie niezdeterminowane, wolne od uwarunkowan, ograniczen i zaleznosci roznego rodzaju. Wedlug niego jest one uwarunkowane naturalnym podlozem biologicznym i innymi materialnymi czynnikami.jest rowniez odpowiedzia na owe uwarunkowania. Materializm kulturowy natomiast pozwoli te uwarunkowania doskonale rozszyfrowac.

M. Harris nie neguje innego rodzaju poznania niz naukowe, zdecydowanie jednak podkresla jego wyzszosc nad wszystkimi innymi. Co wiecej, wed lug niego, nauka nie musi pozostawac w konflikcie z odmiennymi drogami zdobywania wiedzy, czyni jednak pewne istotne zastrzezenie, ktore ilustruje stosunkiem nauki do religii, "Nauka nie dyskutuje doktryn religijnych tak dlugo, jak dlugo nie poddaja one w watpliwosc autentycznosci wiedzy naukowej. Na przyklad nie ma konfliktu pomiedzy biologiczna i teologiczna wersja powstawania gatunk6w tak dlugo, jak dlugo Biblia jest potraktowana jako metafora . Jezeli jednak fundamentalisci stwierdzaja, ze objawiana wiedza 0 swiecie jest bardziej autentyczna niz nauka jako zrodlo informacji 0 ewolucji, to linia walki pomiedzy tymi dziedzinami zostaje z koniecznosci nakreslona'P".

Wsrod krytyk6w koncepcja, ktora zaproponowal M. Harris wywolala spory rezonans. Szczegolna uwage poswiecono zastosowaniom badawczym tej strategii. Podnoszono jej pokrewienstwo z materializmem historycznym K. Marksa. Jednak pomimo pewnych zwiazkow w propozycji M. Harrisa istnieje tak duzo roznic, ze mozna mowic w tym przypadku tylko 0 inspiracjach, do czego przyznawal sie sam antropolog. M. Harris odrzucil calkowicie teorie dialektyki i determinizm sposob6w produkcji kapitalem i zyskiem.

32 M. Harris, Cultural Materialism ... , s. 5--<i.

Rozdzial VIII

Antropologia kognitywna i inne trendy

Szczeg6lnie przyjaznym gruntem dla "nowej etnografii", inaczej etnonauki lub antropologii kognitywnej okazala sie amerykanska antropologia kulturowa. Nie wszyscy uwazaja za sluszne utozsamianie tych trzech okreslen i unikaja obejmowania jednym wsp61nym terminem wymienionych orientacji. Wywodza sie one ze znacznie wczesniejszej dzialalnosci E. Sapira, kt6ry podkreslal role jezyka w badaniu kultury, uznajac ja takze za system znaczen symbolicznyeh. Byl to jakby powr6t do Sapirowskiej idei jezyka jako "przewodnika po rzecz)0Vistosci sp()A~c;~llej"z jednym zastrzezeniem. bt6i ~ntropol~gi~-;;i~szc~~~~ -sl~-w-paradygmacie systemowo-semiotycznym jako kierunek poststrukturalistyczny ad poczatku kladla duzy nacisk na formalno-logiczna strone analizy kazdego dzialu kultury, bez wyjatkow ' .

Orientacja zapoczatkowana zostala w polowie lat 50. XX wieku, przezywajac kolejno ogromna popularnosc, duzy kryzys i potem po pewnych zmianach - powr6t do szeregu aktualnie funkcjonujacych i modnych szkol uprawiania nauki 0 czlowieku, W latach najwiekszej popularnosci, a zwlaszcza w latach 60., powstalo szczegolnie duzo prac zbiorowych. Poczatkowo orientacja wystepowala pod roznymi nazwami, np. etnonauki, etnosemantyki, by nastepnie wyodrebnila si~ ~rielltl!9fl PQz;naJY~za,czyli antropoJogia kognitywna stala sie w nastepnych dekadach popularnlejszymrozwI~zaniel.I1, kt6re na przelomie lat

1 Zar6wno etnonauke, jak i antropologie kognitywna, szkole semiotyczna z Tarfu uznaje sie za kierunki poststrukturalistyczne, ktore wraz ze strukturalizmem antropologicznym, etnolingwistyka itp., zalicza si« do osobnego paradygrnatu postepowania badawczego ogolnie okreslanego jako systcrnowo-scmiotyczny, zob. B. Olszewska-Dyoniziak, Zarys antropologii kultury, Krakow 1996, s. 33 i 36.

164

Rozdzial vm

60. i 70. uzyskalo pierwszenstwo obejmujac swym zasiegiem poprzednie terminy".

Pojawienie sit;; wyodrebnionej antropologii kognitywnej nie jest rezultatem zdarzenia jednorazowego. Przywolane zostalo nazwisko E. Sapira, ale elementow metod, ktore staly sie wlasciwe dla kognitywizmu upatruje sie rowniez w innych tradycjach. Nalezy tu wspomniec o Radckiffe-Brownowskim traktowaniu antropologii jako naturalnej nauki 0 spoleczenstwie, poszukiwaniach uniwersalnych praw zachow ania ludzkicgo G. P. Murdocha i jego metodach statystycznych dla okreslenia korelacji pomiedzy systemem pokrewienstwa i innymi cechami kultury '. Temu badaczowi, kt6ry sprowokowal dyskusje nad wartoscia danych terenowych i koniecznoscia dysponowania materiarem empirycznym i weryfikowalnym, zawdziecza antropologia kognitywna swoje miejsce w scjentystycznym nurcie nauk spolecznych.

Kierunek ten dazy do opisywania system6w poznawczych roznych kultur na podstawie danych, kt6re pochodza z oryginalnych kontekst6w kulturowych, glownie jezykowych, a uzyskuje sie je przy zastosowaniu fonnalnych procedur+. Dorobek jezykoznawstwa z tradycjami szkoly kopenhaskiej i praskiej wydal sie antropologom amerykanskim doskonalym zrodlem dla poszukiwan teorii i metodologii ctnologicznych badan por6wnawczych. Odwolujac sie do lingwistycznych metod pragneli zaj:,!:c sie roznymi dziedzinami kultury i stworzyc w oparciu 0 te metody, jakosciowo nowy model analiz zjawisk kulturowych. Przedmiotem antropologii kognitywnej staly sit;; zasady lezace u podstaw ludzkich zachowan oraz ich wytwory, kt6re kognitywiSciC~eiclif()zuiniec:lnaczej mowiac, "przedmiotCil1 badan nie sa-same zjawiska, lecz postac, jaka przyjmuja w umyslach ludzkich. Kultury nie s~ 'wobec tego zjawiskami materialnymi, S,!: natomiast kognitywnym zorganizowaniem zjawisk materialnych'",

2 Cognoso znaczy poznaje, cognitio - poznanie. W elyce kognitywizm jest stanowiskiem dopuszczajacym mozliwosc zbudowania naukowego systemu elyki normatywnej, tj. przyznajacej zdaniom etycznym wartosc logiczna.

3 M. Buchowski, W. J. Burszta, WSIgp do M. Buchowski (red.), Amerykanska antropologia kognitywna. Poznanie, jezyk, klasyfikacja i kultura, Warszawa 1993, s. 11. 4 Zob, Slownik etnologiczny, Terminy ogolne, pod roo. Z. Staszczak, Warszawa-Poznan 19X7, s. 105.

, S. A. Tyler, Wprowadzenie do metod antropologii kognitywnej, [w:] M. Buchowski (red.), Amerykanska antropologia kognitywna .... s. 27.

Antropologia kognitywna i inne trendy

165

Do przedstawicieli antropologii kognitywnej naleza W. H. Goodenough, F. G. Lounsbury, Ch. O. Frake, S. A. Tyler, H. C. Conklin, R, Keesing i inni, ale za tworcow kierunku uwaza sic tylko trzech sposrod wymienionych: W. H. Goodenougha, F. G. Lounsbury'ego oraz H. C. Conklina, ktorzy wypracowali tzw. gramatyke kultury, czyli jej teorie oraz analize skladnikowa i inne metody badawcze, Odtwarzajac zasady rzadzace sposobem myslenia poszczegolnych grup rekonstruowali oni poznawczy swiat danej kultury.

Kognitywisci badali komunikaty jezykowe, poniewaz w nich upatrywali dostepu do wiedzy, pojec i sadow, zawartych w kulturze, w jej organizacji poznawczej. Jezyk bowiem ucielesnia sposoby ludzkiego konceptualizowania swiata, ktory ich otacza. Kategoriami pojeciowymi zjawisk i procesow S,! formy, ktore jednostka nadaje doswiadczanej przez siebie rzeczywistosci, Kognitywista pragnie natomiast "przenikn~c poza materialna reprezentaeje do logicznego zwiazku pojec", czyli ujawnic to, co zostalo nazwane". Adekwatny opis kazdej kultury wskazuje reguly wyboru takich a nie innych zjawisk materialnych, ktore w danej kulturze sa znaczace oraz ukazuje sposob ich zorganizowania przez czlonkow tej kultury w "dziedziny semantyczne".

Adekwatny i pelny opis poznawczej organizacji spoleczenstwa pozwa\a na skonstruowanie modelu tej organizacji, Modele takie przedstawiajac rozne teorie kultury skladaja sie na gramatyke kultury, kt6ra przedstawia wszystkie kulturowe wzory myslenia istniejace w danym spoleczenstwie?

Krytycy antropologii kognitywnej dostrzegali pewne slabosci i niebezpieczenstwa w jej propozycjach. Szczegolnie negatywnie oceniano tendencje do jednostronnego i mentalistycznego ujmowania zjawisk. Dla niekt6rych oponent6w analiza samych regul gier jezykowych moze stanowic jedynie rozrywke intelektualna, niczego nie wyjasniajac.

Antropologia kognitywna CZySC swoich zalozen przejela od jezykoznawstwa, Nalcza do nich nastepujace:

1) dany emiczny system kultury moze bye wyprowadzony z uniwersalnego inwentarza dystynktywnych cech etycznych;

2) nieskonczona liczbe form mozna tworzyc za pomoca ograniczoncj liczby jednostek podstawowych poprzez ich kombinacje;

6 S. A. Tyler (red.), Cognitive Anthropology, New York 1969, s. 14. 7 Ibidem.

166

Rozdzial VllI

3) nieskonczona liczba zachowan moze bye teoretyeznie ujeta w formic wzore6w tyeh zachowan;

4) idealny nadawca - odbiorca komunikat6w kulturowych jest jedynie konstruktem teoretycznym;

5) proced ury systematycznej elicytacji (pochodzace z prac E. Sapiraj;

6) zasada dystrybucji komplementarnej (dana jednostka zachow aniowa moze zmieniac swa forme w zaleznosci od kontekstu);

7) za podstawe ludzkiej kreatywnosci zaakceptowano zasade analogiiB•

Tak jak poczatkowo antropologia kognitywna nie nawiazywala do jednorodnyeh kierunkow, tak tez obecnie w zwiazku ze zroznicowaniem badan i rozwinietymi technikami badawczyroi pojawiaja sie prace i idee zmieniajace paradygmat kognitywistyczny i kwestionujace klasyczne rozwiazania.

Elementy kognitywnej teorii kultury

Przedstawicielem klasycznego okresu antropologii poznawczej,. a wlasciwie tworca kierunku jest Ward H. Goodenough. Chociaz jego mysl uznaje sie dzisiaj za klasyczna, to nadal pozostaje ona aktualna.

Ogranicza on pojecie kultury, podobnie jak dzieje sie to w calej antropologii kognitywnej, do tzw. porzadku ideacyjnego. .Kultura nie jest zjawiskiem materialnym - stwierdza W. H. Goodenough - poniewaz nie sklada sie z rzcczy, ludzi, zachowan lub uczuc, Kultura raczej organizuje te wszystkie skladniki . Jest forma tego, co ludzie przechowuja w swoim urnysle, ieh modeli postrzegania, kojarzenia i interpretowania swiata, [ ... J Sklada sie z tcgo wszystkiego, co jednostka powinna wiedziec albo w co powinna wierzyc w celu dzialania w tyro spoleczenstwie wmozliwy do akeeptacji dla jego czlonkow spos6b; czyni tak w kazdej roli, ktora spoleczenstwo przypisuje kazdemu swojemu czlonkowi?".

S M. Buchowski (red.), op. cit., s. 17.

9 W. H. Goodenough, Cultural Anthropology and Linguistics, [w:] D. Hymes (red.), Language in Culture and Society, New York 1964, s. 36.

167

Antropologia kognitywna i innc trendy

----~-------------

W. H. Goodenough jest autorem, obowiazujacej do dzisiaj w antropologii kognitywnej, systematyzacji roznych pojec kultury. Obejmuja one:

- kulture w ogolnym scnsie system6w standardow postrzcgania, wierzenia, oceniania i dzialania jako najog6lniejszego wykazu zawartosci ideacyjnego porzadku zjawisk;

- kulture grupy widziana subicktywnie jako system lub systemy standard6w, ktore jednostka przypisuje zbiorom innych osob; osobowy "prioprospekt" moze zawierac szereg takich kultur; patrzac na kulture jako produkt uczenia sie, a tyro samym poznawczcgo porzadkowania przestrzeni przyrodniczej i kulturowo-spolecznej mamy do ezynienia z takim rozumieniem terminu "kultura";

- indywidualna kulture operacyjna, czyli okreslony system standardow w obrebie prioprospektu jednostki, kt6ra odwoluje sie don interpretujac zachowania innych alba sluzy jako przcwodnik dla wlasnych zachowan;

- publiczna kulture grupy, czyli wszystkic indywidualne wersje system6w standard6w, ktore czlonkowie grupy spodziewaja sie wzajemnic zastosowac jako swoje kultury operacyjne, a kazda z nich koresponduje z rozumieniem kultury w pn 2, z "obiektywnego punktu widzenia kultura publiczna jest kategoria lub klasa zawierajaca wszystkie indywidualne jej wersje; kultura publiczna moze skladac sie z odrebnych system6w standardow, z ktorych kazdy w jej ramach tworzy odrebna tradycje;

- kulture jako okreslony poziom w taksonomicznej hierarchii kultur publicznych;

- kulture jako og6lny system wzajemnie uporzadkowanych kultur publicznych odnoszacych sie do wszystkich rodzaj6w dzialalnosci w obrebie spoleczenstwa!".

Odroznienie rozumienia kultury jako porzadku fenomenalnego od kultury jako porzadku ideacyjnego jest konieczne. 0 tyro, ze powinna bye ona utozsamiana wylacznie z tym drugim, W. H. Goodenough jest calkowicie przekonany. Skoro bowiem kultura stanowi wynik uczenia, to rezultat tego proeesu, a wiec to, co zostalo wyuczone, w wyrazny spos6b rozni sie ad jego materialnych manifestacji czy to w prod uktach, kt6re zostaly wytworzone, ezy tez w zachowaniach lub zdarzeniach

]0 M. Buchowski (red.), op. cit., s. 14.

168

Rozdzial VIII

spolecznych. Jako czlonkowie kultury ludzie ucza sie standard6w skladajacych sie na porzadek ideacyjny, ktorego nie mozna obserwowac bezposrednio, ale stanowi on kulture wlasciwa, Natomiast artefakty porzadku ideacyjnego, czyli porzadek fenomenalny, kai.dorazowo musza bye "pomyslane" w ramach tego drugiego porzadku.

GI6wny problem wobec takiego rozumienia kultury zamyka sie w pytaniu jak cos, co jest indywidualne, staje sie spoleczne. Jezeli kulture traktujemy jako efekt wyuczenia, to przeciez charakteryzujc ona raczej jednostke niz grupe, Teoria kultury powinna zatem wytlumaczyc sens przekazywania kultury i sens m6wienia 0 kulturze jako 0 wlasnosci grup w ogole i wskazac procesy, ktore pozwalaja na przekazywanie kultury.

Kazde spoleczenstwo, twierdzi W. H. Goodenough, a przede wszystkim kazda jednostka posiada swoja mape kultury, pewien szablon w umysle, kt6ry pozwala jej orientowac sie i dzialac w swym spoleczenstwie. "W poszczegolnych kulturach ludzie, choc postrzegaja te same zjawiska co my, jednakze roznicuja je winny spos6b niz my. Wprowadzaja nieznane nam rozroznienia, nie dostrzegaja natomiast tych, ktore my zauwazamy. Jednym slowem, jednakowe zjawiska nie S'1 nigdy w podobny sposob organizowane"ll. Kultury roznia sie miedzy soba iloscia typem i organizacja postrzeganych zjawisk, a antropolog powinien odkryc niepowtarzalny jednostkowy model kultury, powstajacy w umyslach czlowieka, Dotrzec do niego mozna najlepiej zajmujac sie jezykiem i kategoriami semantycznymi danego spoleczenstwa. Warunkiem sukcesu jest spojrzenie na kulture z "emicznego" punktu widzenia, co oznacza, ze badacz powinien uwolnic sie od wlasnych kategorii pojeciowych->,

W. H. Goodenough dokonal podzialu antropologii na wersje etic i ernie. Etyczne teorie kultury mialy bye proba stworzenia uniwersalnej typologii kultur z naciskiem na por6wnywanie wielu kultur wed lug okreslonego schematu teoretycznego. Antropologia kognitywna miesci sie w drugiej wersji i powinna stac sie antropologia emiczna. Stosujac terminy "etic" kaidorazowo dokonuje ich konkretyzacji w ramach

II B. Olszewska-Dyoniziak, op, cit., s. 203.

1 Z Terrniny "emic" i "etic" wywodza sic od ustalen K. Pike'a. Amerykanski lingwista stworzyl t", pare tcrmin6w w celu wyodrebnienia dwoch roznych procedur analitycznych stosowanych w badaniach jezyka i kultury. Para ta nie tworzy prawdziwej dychotomii, gdyz analiza typu etic dostarcza wstepnych ram pojeciowych dla analizy emicznej. Podejscie etic oznacza badania z pozycji zewnetrznego obserwatora, emic - od wewnatrz.

Antropologia kognitywna i inne trendy

----------------~.

169

konkretnej kultury, okreslonej czasem i przestrzenia. Odkrywajac w ten sposob zjawiska, kt6rc sa zrelatywizowane do konkrctnych kultur uniknie sil! tcorctycznych imputacji ze strony badajacych. Zadaniem badacza "etnonaukowca" ~ jak go okresla W. H. Goodenough ~ jest wyeliminowanie wlasnych przesadzen kulturowych i uchwycenie znaczenia jednostki komunikatywnej w jezyku badanej kultury.

Dla wyjasnienia relacji i stosunk6w zawartych w wyodrebnionych dziedzinach semantycznych roznych kultur W. H. Goodenough zaproponowal "analizy skladnikowa". Celem tej podstawowej metody wywodzacej sie z lingwistyki opisowej bylo odkrycie wewnetrznych zaleznosci pojeciowych w obrebie tych dziedzin- '. Wlasciwa analiza skladnikowa sklada sie z pieciu etapow, "Formalna analiza jest calkowita, kiedy opisane zostaly wszystkic relacje pomiedzy jednostkami zawartymi w dziedzinie semantycznej"!",

Kontynuatorzy koncepcji W. H. Goodenougha modyfikuja jcgo tezy. Kultura jest dla nich zjawiskiem mentalnym, racjonalnym i podlcga porownywalnym procedurom forrnalno-logicznym lub formalno-jezykoznawczym. Dzisiejsza antropologia kognitywna nie akceptuje wczesniejszego pogladu, 0 tym, ze formalne systcmy polaczonych kategorii odzwierciedlaja zasady rzadzace zachowaniem. Jej przedstawiciele proponuja wyjscie z paradygmatu wyznaczonego jezykoznawstwcm i zainteresowanie sie holistycznym pojmowaniem wiedzy kulturowej '".

Antropologia symboliczna

Antropologia symboliczna nalezy do popularnego nurtu badawczego w nauce europejskicj. Jcj nazwy, wywiedzionej z greckiego slowa symbolon ~ dow6d, znak, uzywa sie w odniesieniu do tendencji panujacych w antropologii w latach 60. i 70. ubieglego wieku. Dotyczyla ona studiow nad kultura i rytualarni 16.

13 Zob. Slownik etnologiczny ... , s. 20. 14 W. H. Goodenough, op. cit., s. 224.

15 M. Buchowski (red.), op. cit., s. 15 i 16.

16 Zob. Encyclopaedia of Social and Cultural Anthropology, A. Barnard, 1. Spencer (ed.), London & New York 1996, s. 535 i n.

170

Rozdzial VIlI

~-------------------

Swymi korzeniami tkwi antropologia symboliczna w antropologii amerykanskiej, dOtYCZ4C tych zwlaszcza, ktorzy pozostawali pod wplywem trzech kluczowych postaci, na kr6tko pracujacych razem na Uniwersytecie w Chicago w 1970 roku, C. Geertza, V. W. Turnera i D. Schneidera. Pomimo oddzialywania strukturalizm 1I C. Levi -Straussa i jego podejscia, w ktorym obecna jest analogia kultury i jezyka, antropologia symboliczna odeszla od tych zrodel. Jej odmicnnosc wiazala sie ze sprzeciwem wobec naukowej metodologii, co jasno i zdecydowanie wyartykulowal w swoich pismach C. Geertz oraz z uwypukleniem kulturowego partykularyzmu, kt6rego tradycje siegaly czasow F. Boasa i takich jego sukcesorow.jak R. F. Benedict. Pomimo oddzialywania strukturalizmu (zwlaszcza marksistowskiego) w latach 60. i wczesnych 70., pozniej dalo sie odczuc zdecydowane przesuniecie w kierunku optyki interywetacyjnej. "Pole grawitacyjne tej miedzydyscyplinarnej orientacji ze sklonnosciami do lingwistycznych metafor wyznaczaja trzy bieguny znane jako syntaktyka (gramatyka jezyka kultury), semantyka (znaczenie) i pragmatyka (zasady rzadzace praktycznym stosowaniem znakow, socjolingwistyka kultury)"!".

Antropologia symboliczna posiada wiele wspolnych cech z antropologia kognitywna, ale w jej obrebie istnieja takze kontrastowe rozwiazania, Obydwie zgodnie traktuja kulture jako system semiotyczny, jednak dla przedstawicieli antropologii symbolicznej wazniejsze jest przekonanie, ze stanowi ona system symboli albo splot znakow, czyli nosicieli wiadomosci i ich znaczen, kt6ry tworzy podstawy do kenstruowania rzeczywistosci, Symbolc posiadaja rozne funkcje znaczace i psychologiczne, a kultura pojawia sie w wyniku napiecia, Jakie nieustannie istnieje pomiedzy doswiadczeniem indywidualnym a spolecznie ustalonymi fo rm ami wyrazania tego doswiadczenia, Konceptualizacji swiata interpretowanego w roznorodnych sytuacjach kulturowych sluza srodki figuratywnc i kojarzenie pojec. Zasady danej kultury i natura jcj kodu powoduje, 7'<: znak moze bye nosicielem jednego lub wielu znaczen. Gdy czyjas twarz jest usmiechnieta, to ow usmiech oznaczac moze zarowno radosc, jak i kpine, wyrazac moze cynizm lub bye zacheta do okreslonego dzialania.

17 L. J. Luzbetak, Kosciol a kultury, NOIVe perspektywy IV antropologii misyjnej, Warszawa 1998, s. 170.

Anlropologia k ognitywna i inne trendy

171

lnterpretacja znaczenia tekstu oraz interpretacja jego struktury stanowi eel antropologii syrnboJicznej, do osiagniecia kt6rego sluza metody hermeneutyczne. W odroznieniu od orientacji kognitywnej charakteryzujacej sie formalizmem metod, antropologie symboliczna cechuje "literackose i retorycznosc form idiomatycznych, ktore podkreslaja polisemicznosc znaczen"!", Uwaga antropolog6w symbolicznych skupiona jest na tresciach i skojarzeniach zwiazanych z danymi jednostkami analizy oraz na relacjach pomiedzy dziedzinami semantycznymi w obrebie systemu kulturowego, a nie na zwiazkach w obrebie danej dziedziny semantycznej

Do uczonych, ktorych poszukiwania naukowe zaJicza sie do nurtu antropologii symboliczncj naleza wczesniej wyroznieni, C. Geertz, D. Schneider, V. W. Turner oraz M. Douglas. Kazdy z wymienionych antropologow, mieszczac sie takze w szerszej tradycji funkcjonalistycznej i strukturalistycznej, ma sw6j wlasny wklad w problematyke symbolizmu kulturowego. Reprezentuja oni jedna z trzech glownych grup jezykowych semiotyk6w. Obok nurtu angloamerykanskiego, czyli anglojezycznej grupy semiotyk6w wystepujajeszcze francusko- i rosyjskojezyczna. Wszystkie one roznia sie nie tylko miedzy soba w opisie symbolicznego modelu kultury, ale takie zroznicowanie wystepuje rowniez wewnatrz tych grup. Dotyczy ono sposobow ujmowania kultury lub sfery percepcji symboli. Dla przedstawicieli antropologii symbolicznej, kultury mega bye wsp61nymi systemami znaczeniowymi albo mega bye odcielesnione i miec wlasne prawa, symbole zas stanowic moga zbior zasad, przepis6w i instrukcji lub moga bye wytworem umyslu,

Ze wzgledu na zaintcresowanie wszystkimi rodzajami symboli antropologie symboliczna cechuje holizm. Kultura jako siec komunikacyjna uwzglednia znaki werbalne i niewerbalne, empiryczne i nieempiryczne oraz rozne aspekty i dziedziny wlacznie ze spolecznymi, ekonomicznymi i politycznymi. Natomiast "Sittgaj4c do konfiguracji zarowno kultury, jak i spoleczenstwa, analiza semiotyczna umozliwia rozpoznawanic wlasnej unikalnosci i uczynienic owej unikalnosci bardziej zrozumiala dla innych "!".

18 M. Buchowski (red.), op. cit., s. 15 i 16. 19 L. J. Luzbetak, op. cit., s. 171.

172

Rozdzia! VIII

Antropologia kognitywna i inne trendy

173

Antropologia symboliczna, zajrnujac sie rnechanizmami r6wnowagi, warunkami jej zaistnienia i utraty oraz funkcji i dysfunkcji, miesci sie w nurcie tych kierunkow i orientacji, ktore uwzgledniaja problematyke zmiany kulturowej, co zaliczyc nalezy niewatpliwie jako atut. Natomiast abstrakcyjny sposob prezentacji, tak charakterystyczny dla antropologii symbolicznej, czesto zalicza sie do jej mankament6w podobniejak obfitosc lingwistycznego zargonu. aile przy akademickim podejsciu stanowic to moze impuls intelektualny i powoduje pobudzenie wyobrazni, to dla praktyka 6w model semiotyki, chociaz gleboki, jest trudny do wykorzystania.

Clifford Geertz, UL w roku 1926, stanowi jeden z autorytet6w nowej antropologii lat 80. XX wieku i kluczowa postac przclornu postmodernistycznego w refleksji antropologicznej. Zazwyczaj jest on sytuowany w kregu antropologii symbolicznej, chociaz jego propozycje bywaja rowniez okreslane jako antropologia interpretatywna. Reprezentuje on stanowisko "tekstualistyczne", ale nie odrzuca idei przedstawiania, tak jak wie1u antropologow, kt6rzy dokonali zwrotu ku komunikacyjnej i dialogowej epistcmologii, wstawiajac w miejsce "rzeczywistosci" "tekst". .Wielka zaleta pojecia tekstu poszerzonego poza rzeczy zapisane na papierze lub wyryte w kamieniu jest fakt, ze uczy ono kierowac uwage na to wlasnie zjawisko ~ jak utrwala sie dzialanie, jakie sa srodki owego zapisu, jak one funkcjonuja oraz co wynika dla interpretacji [ ... ] ze znaczen, wydobytych z przeplywu zdarzeri, Z historii wydobytej ze zdarzen, mysli wydobytych z myslenia, kultury wydobytcj z zachowan. Widziec instytucje, obyczaje i przemiany spoleczne jako zjawiska »czytelne« to zmienic cary sens pojecia interpretacji i pchnqc ja w kierunku blizszym tlumaczom, egzegetom czy ikonografom niz pracownikom poslugujacym sie tekstami, analiza czynnikowa lub ankietami'?".

ad postmodernistycznych nastepcow rozni C. Geertza spos6b pojmowania antropologii, Nie utozsamial jej z powiescia ani z czyjlt8 wizja, Jego antropologia stala sie mornentem zwrotnym, w kt6rym rozpoczyna sie "odchodzenie od globalncgo projcktu antropologii jako »Nauki 0 czlowiekuc" i nastepuje zjawisko cofniecia sie do ctnografii jako domeny tekstowej reprezentacji roznych fragment6w rzeczywistosci kulturowej"?". W ten sposob tcrmin "ctnografia" traci dla

C. Geertza sens jako nazwa techniki badan empirycznych charakterystycznej dla antropoJogii.

Odrzucenic badan empirycznych wiazalo sie z ncgacja ich fundamentalnego znaczenia dla obicktywnego poznania swiat a obcej kultury i z brakiem wiary w mozliwosc zinternalizowania tubylczego punktu widzenia. Stad wzial sie postulat rezygnacji antropologii z dotychczasowych idealow wyjasnien zwiazanych z pojeciem prawa naukowego i odejscia od "obowi4zku taksonomiczncj nieskazitelnosci ", kt6rej nikt sprostac nic jest w stanie. Badacz nie musi udawac fizy~a i powinien dazyc do pojmowania zycia spolecznego w kategonach symboli, kt6rych sens musi uchwycic, jesli chce zrozumiec organizacje spoleczna i sformulowac jej zasady, Jako forme wyjasnienia, ktora pozwoli rozwiklac swiaty pojeciowe zamieszkiwane przez czlowieka, proponuje C. Geertz mterpretacje. Dzieki takiemu podejsciu uwaga badacza kierowana jest na scns, jaki maja przedmioty socjologicznego zainteresowania, np. instytucje, obyczaje, dla tych, do kt6rych naleza+'. Z antropologii uczynil wiec C. Geertz sztuke interpretacj~ i.dyscypli~y, kt6rej przedmiotem staly sie dyskurs i teksty kultury w miejsce faktow. Zr6wnal on badanych i badaczy wprowadzajac rownowage pomiedzy wlasna refleksja a refleksja tych, kt6rzy stanowia badane podmioty. Antropolog nie moze w spos6 b ostateczny przesadzac 0 istocie zja wiska, gdyz rzeczywlstosc jest wieloznaczna i do konca nicpoznawalna. Antropolog moze jedynie zinterpretowac zjawisko, co nie oznacza wcale

podejscia nienaukowego. . ,. .

C. Geertz nie zgadzal sie z koncepcja kultury odcielesnionej,

utrzymywanej przez niekt6rych strukturalist6w i ~i~6w2 3. Kulture postrzegal dwuaspektowo, jako okreslona forme POjyCIOWlt rzc~~y"."l~tosci przyrodniczo-spolecznej i jako zespol wzorow, kt6re umozliwiaja jednostce wlasciwe poruszanie siy w jej obry~i~24-. Sym.~ole natomla~t stanowia zbiory planow, przepisow, zasad 1 instrukcji, Ich badanie

22 Zob. C. Geertz, 0 gatunkach ... , s, 218.

23 Np. D. Schneider, ktory izolowal kulture od aktualnych zachowan i opicral ill

wylacznie na jej wlasnych prawach. . .

24 Kultura iest z jednej strony "modelem czegos" (model of) a z drugiej .modelem dla" (model fori. Tego rozroznienia dokonal C. Geertz dla celow analitycznych (ego same go pojecia. Model czegos oznacza nadawanie sensu, model dla ~ me~:~lne wzo:y dla zachowan, zob. C. Geertz, Religia jako system kulturowy, ['II:] Racjonalnosc i styl myslenia,

wybor E. Mokrzycki, Warszawa 1992, s. 506.

20 C. Geerlz, a gatunkach zmqconycn (Nowe konfiguracje mysli spolecznej), ['II:] Postmodernizm. An/alogia przekladow, pod red. R. Nycza, Krakow 1998, s. 230.

21 M. Buchowski, M. Kernpny, Czy istnieje antropologia postmodernistyczna, [w:] M. Buchowski (red.), Amerykanska antropologia postmodernistyczna, Warszawa 1994, s, 17.

174

Rozdzial VIII

Antropologia kognitywna i inne trendy

175

oznacza badanie istoty kultury, jak pisal sam C. Geertz, badanie jej serca. Caly bowiem system wyobrazcn i znaczen sluz'!cy utrwalaniu wiedzy o i~ci~, jej przekazywaniu i przekazywaniu swojego stosunku do zycia, znajduje swoje ucielcsnicnie wlasnie w symboJach. .Jstota ludzkiego myslenia jest dostrzeganie strukturalnyeh podobieristw miedzy zespolami proces6w, dzialan, reakcji, jednostek a innymi ieh zespolami, kt6rym te pierwsze sluza jako program; program, kt6ry moze bye ujety jako ieh przedstawienie, pojeciowe wyobrazenie - symbol=.

Skoro ludzka rzeczywistosc cechuje symboli:zm, to antropoJogia kulturowa powinna odwolywac siy do szerokiej koncepcji symbolu. Bedzie nim kazdy przedmiot sluzacy jako nosnik wyobrazenia, kt6re stanowi jego znaezenie. Symbolem moze zatem bye cyfra 6, napisana lub wykropkowana, wiszacy badz kreslony w powietrzu krzyz, poniewai "s<t one namacalnymi przedstawieniami pojec, abstrakcjami ujetym] w naocznych formaeh, konkretnym weieleniem idei, postaw, sadow [ .. .]"26.

C. Geertz reprczentuje stanowisko anty-antyrelatywizmu, kt6re kaze odrzucac zar6wno relatywi:zm, jak i antyrelatywizm w dyskusji dotyczacej konceptualizacji, interpretacji dialogu oraz uczestnictwa i pisania 0 kulturowej roznorodnosci. Nie wierzy, ze paradoks objawiajacy sie jednolitosciq mysli symbolicznej i roznorodnoscia jej efektow w postaci odmiennoscl kulturowych i odmiennych spoleczenstw, mozna rozwiazac teoretycznie na gruncie antropologii kultur owej. Im bowiem glebie] sirrga sie w rzeczywistosc, tym bardziej jest ona wieloznaezna i niepoznawalna i tym bardziej iluzoryczne okazuje sie przekonanie 0 wlasnej kompeteneji do odkrywania prawd niezbitych. W swiecie wspolczesnym, kt6ry Geertz por6wnuje do kuwejckiego bazaru, trudno uniknac spotkania z "innym", coraz trudniej schodzic sobie wzajemnie z drogi. To kaze nauczyc sie wspolzycia z tym wielokulturowym i wielorasowym tlumem, Dlatego antropolog nie ucieknie przed sadami zdroWOroZS4dkowymi, ktore zacierajac granice pomiedzy dyscyplinami, czyniac z antropoJogii nauke interdyscyplinarnil: i interprctacyjna 27. Dlatego takze, zdaniem C. Geertza, zamiast zajmowac sie teoria nalezy zajac sie praktyka, Dzisiaj juz nie wystarczy zakladac milczaco i zgodnie, ze inni podzielaja z nami wspolna nature,

ale trzeba spojrzec na samych siebie z perspektywy przypadku. Dopiero w6wczas gdy potraktujemy siebie jako przypadek wsrod innyeh przypadk6w, poznamy, czym jest tolerancja umyslu, bez kt6rej wszystkie dotychezas gloszone hasla 0 i na rzecz tolerancji S4 zwyldym klamstwem-",

Innym symbolista i wazna postacia dla antropologii symbolicznej, obok C. Gcertza, byl Victor Writter Turner (1920-1983), najwybitniejszy rzccznik teorii obrzedowej w naukach spclecznych-". Na jego osobowosc naukowa mial wplyw poczatkowo M. Gluckmann, a potem antropologia amerykanska. V. W. Turner ostatecznie zerwal z Gluckmannowska analiza funkcjonalna na rzecz bardziej rozwojowego modelu system6w kulturowych. W etnograficznych badaniach byl on wiodacym rzecznikiem "studium przypadku" i znanym ze swej skrupulatnej dbalosci dla etnograficznego szczcgolu-".

Na podstawie prac opartych na zyciu obrzedowym plemion Afryki srodkowej (plemienia Nolembu) zbudowal V. W. Turner swoja koncepcjy "dramatu spolecznego", jako procesu regeneracji, ktora "nle inaczej niz Goffmanowskie »gry spoleczne«, czyli interakeja stratcgiczna, pociagnela za soba tak liczna reszte utalentowanych badaczy, ze wylonila sly osobna i wplywowa szkola interpretacji">'. Jednak dla zrozumienia dynamiki kulturowej, obrzedowosci i rytua16w wazne 8'1: w teorii V. W. Turnera inne terminy, takie jak: rdzenna metafora, struktura i antystruktura, pogranicznosc i communitas (wspolnota).

Rdzenne metafory, kt6re przenikaja cala kulture, "S4 podstawowymi, obarczonymi bagazem wartosci, analogiami stosowanymi do opisu swiatopogladu"?>. Znajduja one sw6j wyraz zar6wno w instytucjach spolecznych, nutach, jak i w rytualach silnie wplywajacych na wierzenia i dzialania spoleczne. Jako struktury spoleczne dominujacej wspolnoty kulturowcj pozostaja one w napieciu z antystrukturami, kt6re 8'1: alternatywnymi sposobami wyrazania zasadniczych metafor spoleczenstwa. Swoja role odgrywaja tylko wtedy, gdy struktury staja sie nieodpowiednie dla wyrazania rdzennych metafor lub traca swoja

z s Ibid., s. 507. 20 Ibid., s. 503.

z t C. Robotycki, Etnografia wobec kultury wsp61cze.lnej, Krakow 1992, s. 108--109.

28 Zob. W. J. Burszta, Antropologia kultury, Tematy, teorie, interpretacje, Poznan 1998

29 Zob. C. Geertz, 0 gatunkach ... , s. 225.

3D Zob. takze: Encyclopedia of Religion and SOciety, W. H. Swatos Jr. (00.), Walnut Creek, London, New Delhi 1998, s. 527 i n.

31 C. Geertz, op . cit., s. 225.

32 L. J. Luzbetak, op. cit., s. 288. Przykladem rdzennej metafory dla kullury chrzescijanskiej jest zmartwychwstanie Chrystusa, ktore wyraza sie, np. w Eucharyslii.

Antropologia kognilywna i inne trendy

--~------------

177

176

Rozdzial VIII

V. W. Tuner wyodrebnil dwa glowne rodzaje rites de passage: podwyzszenia i zmiany statusu. W pierwszym - podmiot rytualu przechodzi z nizszej pozycji w strukturze spolecznej do wyzszej, w drugim - podczas stanu zawieszenia pewne kategorie os6b 0 nizszym zwyczajowo statusie posiadaja rytualna wladze nad osobami, kt6re normalnie zajmuja wyzsze miejsce w strukturze spolecznejt". Rytualy, zdaniem V. W. Tunera, odgrywaja centralna role w dramacie spolecznym, kt6ry wynika z sytuacji konfliktowych, z wachniec i napiec wystepujacych na wszystkich poziomach organizacji spolecznej i stanowi ilustracje dynamiki i kreatywnosci kultury, czyli jej rozwoju a nic funkcjonowania.

Sedno teorii V. W. Tunera tkwi w tym, co on sam nazywa dramatem spolecznym. W pierwszym etapie tego dramatu wskutek zachowan przeciwnych przerwane zostaja normalne interakcje spoleczne. Ich odrzucenie nasila sie w kolejnym etapie. Kazdy konflikt osiagnac musi moment krytyczny, w kt6rym pojawia sie brak tolerancji dla zachowan dewiacyjnych. Normalna wspolnota kulturowa podejmuje wtedy wysilek w celu przywr6cenia porzadku i jest to etap trzeci. Powrot do struktury oznacza, ze w czwartym i koncowym zarazem etapie udalo sie normalnej wsp61nocie kulturowej ujarzmic antystrukture. Jednak moze sie tez okazac, iz wsp61nota ulegla naciskowi i uznala antystrukture za prawomocna alternatywe, W efekcie, przybierajac struktury wlasciwe kulturze, wlacza sie w nia, a "dawne rysy dewiacyjne konkretyzuja wowczas rdzenne metafory normalnej wspolnoty"?". Nosnikiem metafory, czyli najbardziej podstawowych wartosci, jest rytual. Dla V. W. Tunera stanowi on emanacje grupy spolecznej, "jest stereotypem sekwencji dzialan, skomplikowanych gest6w, slow i przedmiotow wyznaczanych do oddzialywania na istoty czy sily nadprzyrodzone, w imieniu uczestnikow, dla ich ce16w i interesow">",

Schemat dramatu spolecznego V. W. Tuner uznal za schemat uniwersalny, "na kazda okazje", ktory mozna z r6wnym powodzeniem stosowac do plemiennych obrzedow inicjacji, ceremonii leczniczych.jak i do zamieszek z lat 60. XX wieku. Wykorzystanie obrzedowej wersji analogii dramaturgicznej dla kazdego przypadku stanowi jej sile

waznosc, Struktura i communitas stanowia, wedlug V. W. Tunera, dwa odmienne modele wzajemnych powiazan miedzy ludzmi, W ramach communitas wystepuja bezposrednie i nieformalne relacje jednostki z jednostka, poniewaz ma ona charakter nieustrukturyzowanej wsp61- noty rownych sobie jednostek podlegajacych wylacznie wladzy rytualnej33. Communitas cechuje m.in. anonimowosc, bezinteresownosc, brak wlasnosci, brak statusu, rownosc, sakralnosc oraz podporzadkowanie i brak rozwagi. Przykladem takiej wspolnoty moze bye publicznosc zawod6w pilkarskich. Ludzie, ktorzy ja tworza razem krzycza, bija brawo, wpadaja sobie w ramiona, gdy padnie gol, nie przestrzegajac obowiazujacych poza stadionem roznych podzialow zwiazanych z wiekiem, zawodem itd. i zapominajac ° innych regulach. To wszystko wraca wraz z gwizdkiem konczacym mecz>". Natomiast struktura jest modelem zroznicowanego kulturowo i ustrukturyzowanego spoleczenstwa z hierarchia pozycji, rol i status6w wyrazona instytucjonalnie, w kt6rej bezinteresownosc zastapiona zostaje egoizmem, a sakralnosc swieckoscia, Pogranicznosc albo liminalnosc (liminality), oznacza w rozumieniu V. W. Tunera stan przejsciowy, w kt6rym pozostaje sie "na granicy prawa, zwyczaju, konwencji, cerernonii'P>, a wiec ani w ramach normalnej kultury, ani poza nia, Ustalona struktura spoleczna na tym etapie ulega destrukcji, a symbole sluza obnazeniu wszelkich wiezi spolecznych, Jednym slowem struktura spoleczna upraszcza sie, zas struktura symboliczna ulega wzbogaceniu. Odtworzenie tradycyjnego porzadku i ponowne wejscie w strukture nastepuje dzieki obrzedom przejscia-".

33 Zob. V. W. Tuner, The Ritual Proces. Structure and Anti-Structure, Chicago 1969,

W. J. Burszta, op. cit., s. 108-11 O.

34 Zob. L. Stornma, 1:0, czyli ludzie jak bogowie, "Konleksty" 3-4.

35 Ibid., s. 95. Limen w jezyku lacinskim oznacza pogranicze. Np. w rytualach inicjacji opuszcza sie dawny stan, ale jeszcze nie wchodzi si~ w nowy. Przechodzacy inicjacje S4 oddzieleni od reszty plemienia, poniewaz nic S4jUZ dziecmi wyrastajac z tego stanu i nie Sit pelnoprawnymi czlonkami zycia plemiennego. Dopiero po spelnieniu wymog6w i prob mega sie nimi stac, a na razie pozostaja w syluacji pogranicznej.

36 0 obrzedach przejscia pisal Arnold van Gennep w pracy Les Rites de passage.

V. W. Tuner wykorzystal te inspirujace idee, interesujac sie nimi ze wzgledu na zawarta w nich syrnbolike. Wedtug A. van Gennepa zycie ludzkie to nieuslanne przekraezanie granie miedzy sacrum e.profanum, zwlaszcza w kulturaeh magicznych i religi jnyeh. Rites de passage S4 okreslona kategoria ceremonii, ktora towarzyszy takim zmianom proklamujac ja j powod u jac rnagicznie len Iakt, Kazdy obrzed przejscia sklada si~ z trzech faz: separacji (rites de separations, marginalnej (rites de marg) i agregacji (rites de agregation). Zob. A. van Gennep, The Riles of Passage, Londyn 1977.

37 Zob. W. J. Bursza, op. cit., s, 109.

as L. J. Luzbetak, op. cit., s. 290, por. C. Geerlz, 0 gatunkach ... , s. 226. 39 V. W. Tuner, op. cit., s. 183.

Anlropologia kognilywna j inne lrendy

179

178

Rozdzial VIlI

i slabosc, poniewaz "potrafi odkryc utajonc cechy proces6w spolecznych, ale narzucajac mocno zroznicowanym sprawom nuzacajednostajn08c"4-0.

Opr6cz wyroznionej antropologii symbolicznej w rarnach antropologii kognitywnej istnieja innc orientacje. Niekt6rzy pragnac uwolnic siy od nierealistycznego ujmowania zjawisk, kt6re nie sa autonomiczne, kieruja swoja uwage w strone anaJiz spoleczno-behawioralnych, inni zas, unikajac pulapek zwiazanych z emiczna wersja badan, wychodza poza swiadoma mysl jednostki.

Generalnie antropologia symboliczna stanowi nurt komplementarny wobec kognitywizmu. J ezeli w ludzkim poznaniu i opisywaniu swiata wyrozni sie faze percepcji, konceptualizacji i symbolizacji jako odmienne stopnie abstrakcji w procesie formowania pojec, to antropologie kognitywna nalezy uznac za faze ustanawiajaca kcdy pamieciowe, a symboliczna za taka kt6ra ustanawia kody analogiczne. W ten sposob obie S4 dla siebie niezbedne+".

Perspektywy antropologii i jej ograniczenia

nauki europejskiej prawda stanowi wartosc nadrzedna, "Mo:ima wrecz mowic 0 pcwnym scjentyzrnie strukturalizmu.iktory marzyl 0 tym, [ ... J aby uchwycic jeden jedyny Porzadek organizujacy teksty swiata (znaczen), stworzyc gramatyke kultury odwzorowujaca rzeczywiscie istniejacy lad"4-3. Jednak pod konicc lat 70. XX wieku nastapil przelom zwiazany z wyczerpaniem mozliwosci poznawczych 6wczesnych kierunk6w antropologicznych, takze strukturalizmu i symbolizrnu oraz krytyki postmodernist6w rozprawiajacej sie z rnitem obiektywnosci poznania antropologiczncgo. Ostra krytyka nie ominela roli antropologa jako etnografa, kt6ry gromadzi materialy empiryczne i opisuje kultury oraz jako teorctyka budujacego pojeciowe modele. Dla wielu postmodernizm oznaczal koniec antropologii, gdyz kwestionowal mozliwosc wnikniecia w swiat innej kultury niz kultura badacza i pcdwazal rnozliwosc przekladu miedzykulturowego. Dla niekt6rych natomiast stanowil raczej sygnal do zrniany sposob6w uprawiania tej dyscypliny i ograniczenia wplywu jakichkolwiek czynnik6w, 0 ktorych mozna orzec, ze S1!, pochodzenia etnocentrycznego.

Postulaty postmodernistyczne spowodowaly podjecie roznych debat na temat przyszlosci antropologii i przyszlosci studiow antropologicznych nad spoleczenstwami pierwotnymi. Swiadectwem takiej dyskusji jest praca zbiorowa Conceptualizing Society, na stronach kt6rej wspolautorzy dyskutuja z podejsciem relatywistycznyrn i postmodernistycznym spojrzeniem na antropologie+'. Nie akceptujac tradycyjnego sposobu jej uprawiania, widza jednak w tej dyscyplinie mozliwosci zwiazane z por6wnywaniem i analizowaniem dostarczonych danych. Jednoczesnie pokazuja oni rozne sposoby uzdrowienia antropologii i konceptualizacji spoleczenstw pierwotnych. Wszyscy S1!, zgodni co do koniecznosci rewizji dotychczasowych zalozen i odrzucenia wszelkich zabarwionych etnocentrycznie perspektyw w postrzeganiu kultur, poniewaz powoduja one rozbieznosci miedzy rnodelami obserwator6w i tubylcow"".

Postmodernistyczne postulaty nie tylko dokonaly przelomu w antropologii, czy tez doprowadzily niektorych z jej przedstawicieli do

Antropologia reprezentowana przez klasyczne juz dzisiaj kierunki, mimo odmiennosci w warstwie teoretycznej i metodologicznej, podzielala przekonanie, niewatpliwie optymistyczne, ze jest w stanie dostarczyc obiektywnej wiedzy 0 spoleczenstwie i kulturze. Odmiennosc paradygmatow wyjasniajacych, w rarnach kt6rych poruszali sie badacze, nie wykluczala istnicnia pokrewienstwa wyrazajacego sle w okreslonym kulturowo wyborze natury rzeczywistosci i istoty poznania naukowego. Niezaleznie od sporow, Jakie toczyli ewolucjonisci i dyfuzjonisci, funkcjonalisci i strukturalisci, dazyli oni zawsze do prawdy, kierujac sie przekonaniem, ze istnieje jedna, obiektywna i naukowa prawda 0 swiecic, a poznanie naukowe nieustannie do niej przybliza+>. Potwierdzeniem tej wiary SI:! slowa charakteryzujace strukturalizm jako prad intelektualny, dla kt6rego zgodnie z modernistyczna tradycja

40 C. Geertz, op. cit., s. 226228.

41 Zob. E. Ohnulci-Tierney, Phases in Human Perception (Conception) Symbolization processes: Cognitive Anthropology and symbolic Classification, .Amercian Ethnologist" 1981, nr 3.

42 Zob. W. Dohnal, Antropologiczne koncepcje plemienia ... , s. 192.

43 A. Szahaj, Teksty na wolnosci= strukturalizm, poststrukturalizm, postmodernizm, [w:] Dokqd zmierza wspolczesna humanistyka, pod red. T. Kostyrko, Warszawa 1994, s. 167.

H Zob. A. Kuper (ed.), Conceptualizing Society, London 1992.

., Zob. W. Dohnal, Recenzja z: Conceptualizing Society, "Lud" 1994, vol. 76.

180

Rozdzial VlIl

zwatpienia i "epistemologicznej hipochondrii", ale takze spowodowaly, ze rniejsce dawnych opozycji zajely nowe: uniwersalizm contra relatywizm, subiektywizm contra obiektywizm, empiryzm contra racjonalizm. Dla B. Olszewskiej-Dyoniziak zasadnicze znaczenie maja przede wszystkirn spory pomiedzy relatywizmem i uniwersalizmem oraz subiektywizmem i obiektywizmem+", Neoewolucjonizm, materializm kulturowy i antropologia ekologiczna opowiadaja sie za obiektywizmem poznania w przeciwienstwie do antropologii symbolicznej, etno-nauki czy strukturalizmu skoneentrowanych na sposobach spostrzegania swiata przez przedstawieieli badanych kultur, na strukturach idei majacych rowniez podloze subiektywne. W odkrywaniu rzeczywistosci subiektywnej, kt6ra znajd uje swoj wyraz w badaniu mitu, magii, sztuki i kultury symbolicznej, widzi ona wyrazna tendencje uczynienia z antropologii raczej sztuki niz nauki.

Prognozujac przyszlosc antropologii B. Olszewska-Dyoniziak wskazuje na mozliwosci, czyli na wyspecjalizowana dziedzine antropologiczna czyli antropologie stosowana. Jednak praktyczny kicrunek rozwoju antropologii irnplikujc szcreg problem6w natury etycznej oraz protesty ze strony zwolennik6w scisle naukowego charakteru dyscypliny, ktorzy chca by wypowiadala sie ona nadal na podstawie udokumentowanych materialow na temat kultury i czlowieka. Rozwiazaniem moglaby bye "antropologia dzialania", ktora koncentruje sie na dwoch celach: naukowych i specjalnych. Te ostatnie dotycza danej spolecznosci kulturowcj i pozwalaja na identyfikacje jej istotnych problem6w. Zatem cele antropologii dzialania nie sa podporzadkowane interesom firm, agend zlecajacych czy funkcjonariuszy rzadowych, zas antropolog-praktyk nie jest wylacznie technikiem wykonujacym okreslone poleccnia i zbierajacym informacje pod katem praktycznych korzysci, bez uwzglednienia specyfiki kulturowej badanych grup i zjawisk.

W. J. Bursza proponuje natomiast, by antropologia kulturowa, chcac nadal opierac siy na badaniach empirycznych, kt6re stanowia jedyna przeslanke budowanych teorii, poszerzyla pole badawcze na miasto, kulture robotnicza czy przemiany kultury Iudowej=". Moina rowniez.jego zdaniem, uprawiac antropologie, bazujacna przekonaniu, ze nie istnieja standardy np. prawa, dobra, piekna obowiazujace zawsze

46 B. Olszewska-Dyoniziak, op. cit., s. 212 i n. 47 Ibid., s. 213.

Anlropologia kognitywna i inne trendy

18]

i wszedzie. Wtedy wszelkie sady wartosciujace S,!: nicuprawnione, poniewaz kazda kulture ujmowac nalezy w jcj wlasnych kategoriach=". Takie uprawianie antropologii jest nastepstwem podwazenia kanon6w antropologicznego poznania z powod6w wewnatrzdyscyplinarnych oraz og61nokulturowych. W zwiazku z pos1modernistycznymi i poststrukturalistycznymi argumentami podwazajacymi mozliwosc zachowania przez antropologa statusu obiektywnego obserwatora i komentatora rzeczywistosci, kt6rcj doswiadcza, pojawily sie nowe propozycje uprawiania badan nad kultura, Do tych nurt6w refleksji antropologicznej, opozycyjnych wobec antropologii modernistycznej, nalezy wywodzacy sie od J. Derridy konstrukcjonizm, tekstualizm i rnetaantropologia w ramach antropologii krytycznej oraz eksperymentalizm i nurty reformistyczne oraz calkiem swieza idea antropologii wielu miejsc (multi-sited aruhropologyy", Przedstawiciele tych kierunkow, rewidujac podstawowe procedury i pojecia antropologiczne, daza do stworzenia przyszlosciowego programu badan oraz do wypracowania plaszczyzny badan nad wspolczesnoscia 0 charakterze por6wnawczym. W swiecie zdominowanym przez globalizm i transkulturowosc zajmowanie sie "jednym miejscem" ("antropologia lokalna") traci walory poznawcze i dlatego badacz kieruje swoja uwage na funkcjonowanie globalnego systemu znakow i tozsamosci w roznych kontckstach kulturowych i geograficznych.

Jednak prawdziwym problemem nie rnoga bye wewnatrzantropologiczne polemiki oderwane od kulturowego tla og61nokulturowych zjawisk. .Rzecz w tym, jak z dyscypliny mistrzowsko poslugujacej sie calosciowa koncepcja kultury i [ ... J skupionej na lokalnosci, uczynic galaz wiedzy, ktora wlaczy sie w opisanie swiata czasoprzestrzennej kompresji, zorganizowanej produkcji i konsumpcji [ ... J i zachwianych kulturowych tozsamosci">", Jak uczynic z antropologii mediatora wielokulturowosci, ktorym powinna bye, gdy juz zrezygnowala z uludy zalozenia, "na kt6rym do wczoraj jeszcze opieralo sie antropologiczne

4" W. J. Burszta, Wymiary antropologicznego poznania kuuury, Poznan 1992, Seria Etnograficzna nr 15, s. 193.

49 Zob. G. E. M arcus, After the critique of ethnography.faith, hope and charity, but the greatest of these is charity, [we] Assessing Cultural Anthropology, R. Borofsky (red.), New York 1994 oraz tenze, Ethnography in off" the world system: the emergence of multi-sited ethnography. "Annual Review of Anthropology" 1995, nr 24.

50 W. J. Burszta, op. cit., s. 176.

182

pisarstwo, ze jego przedmiot i czytelnicy sf]; nie tylko odrebni, lecz duchowo nie powiazani, ze 0 pierwszych mozna pisac, a drugich inforrnowac, ale nie wlaczac. Swiat nadal ma przedzialy jak pociag, jest jednak wiecej przejsc miedzy nimi i juz mniej Sf]; strzezone" 51. Bez wzgledu jednak, jaka otrzymamy odpowiedz na postawione pytanie o ksztalt antropologicznej refleksji, niezmienne pozostana idealy, kt6re kaza zrozumiec "innosc" wartosci, porzadku, cz!owieka i spolecznosci w mysl hasla "w innym dostrzegaj siebie">",

Uwagi koncowe

Niejednokrotnie, chcac okreslic swoje rniejsce w swiecie, probujac zrozumiec terazniejsze zjawiska i wydarzenia, czlowiek zwraca sie ku przeszlosci, skuszony wizja wie1kicj syntezy dziej6w kultury. Niekt6re z zaprezentowanych kierunkow i oricntacji posiadaly takie ambicje, inne ograniczaly sie do badania fragment6w kultury, jej elementow i szczegolow, Dziela syntetyczne, kt6re powstaly od momcntu narodzin etnologii, etnografii i antropologii budzily nieodmiennie wiele kentrowersji, Dzisiaj, wsrod badaczy kultury i zroznicowania kulturowego swiata, wiele emocji wzbudza okreslenie miejsca i perspektyw antropologii wsrod innych dyscyplin, podobnie jak to bylo w momencie jej narodzin i w trakcie jcj rozwoju.

Szczeg61nie niepokoi niekt6rych oskarzanie antropologii 0 brak oryginalnosci i szablonowosc, co kryje sie w slowach mowiacych o "banalizacji tekst6w etnograficznych", "banalizacji antropologii". lednak powolywanie sie na klasyczne vaory oznacza jedynic znajomosc dorobku dyscypliny, bez kt6rej trudno nazywac siebie kompetentnym uczonym. Wieksze obawy powinna wzbudzac tendencja do wiklania sie w spory epistemologiczne i poszukiwania zwierciadla dla antropologii w filozofii lub innych naukach. A przeciez to antropolog, jako diagnostyk stanu kultury, w kt6rej zyje, moze nie tylko ksztaltowac jej oblicze, ale takze uczynic z wlasnej dyscypliny zwierciadlo dla innych. Wykorzystujac doswiadczenia badawcze wszystkich szkol i kierunk6w antropologia posiada szeroka, a przez to unikalna perspektywe badawCZfJ: i staje sic atrakcyjnym wzorem dla nauk spolecznych i humanistycznych. Z racji swoich cech moze pelnic wazna role w integracji nauk o czlowieku i zachowaniu, Z drugiej strony wiedze antropologiczna daje sie wykorzystac z pozytkiem dla ludzi i kultur, w ramach tzw. podejscia "humanistycznego". Reprezentujacy je przedstawiciele antropologii

51 C. Geertz, Works and Lives. The Anthropologist as Author, Stanford 1988, s. 11, podaje za: W. J. Burszta, op. cit., s. 177.

52 Ibidem.

184

Uwagi koncowc

stosowanej 1 "antropologii dzialania" klada naeisk na dzialalnosc w kierunku wyeliminowania, doswiadczanych przez ludzi, negatywnych zjawisk, takich jak: ub6stwo, glod, niesprawiedliwosc przy zachowaniu dobrej woli i wrazliwosci osobistej.

Trudno prognozowac przyszlosc dyscypliny, ale wiadomo juz tcraz, ze nic bedzie to dominaeja jednego kierunku ezy szkoly, Wspolczesna antropologie cechuje interdyscyplinarnosc i krzyzowanie sie na jej gruncie problematyki badawczej, kt6rej rozwiazanie wymaga z jednej strony okreslenia specyfiki wlasnej perspektywy badawczej, z drugiej natomiast wskazania obszarow wlasnej niekompetencji w rozstrzyganiu konkretnych problem6w. Bez wzgledu jednak na to, czy antropologia bedzie dla jednych sztuka interpretacji, dla innych sztuka aktywizowania wyobrazni, dla wszystkich stanowila i stanowi nadal najbardziej wiarygodne zrodlo wiedzy 0 czlowieku i jego kulturze.

Bibliografia

Auge M., Symbole.fonction, histoire. Les interrogations de l'anthropologie, Paris 1979. Babicz J., Nauka 0 ludach Fryderyka Ratzela, Wroclaw 1962.

Barnard A., Spencer J. (red.), Encyclopaedia of Social and Cultural Anthropology,

London-New York 1996.

Bauman Z., Kultura i spoleczenstwo. Preliminaria, Warszawa 1966.

Beals R. L, Hoijer H., Beals A. R., An Introduction 10 Anthropology, New York 1977. Benedict R. F., Chryzantema i miecz, Wzory kultury japonskie], Warszawa 1999. Benedict R. F., Wzory kultury , Warszawa 1999.

Benedyktynowicz Z., Robotycki Cz., Stomma L., Tomicki R., Wasilewski J. S., Antropologia kultury w Polsce - dziedzictwo, postacie, lnspiracje, "Polska Szluka Ludowa" 1980, nr 2.

Berger A., Structural and Eclectic Revision of Marxist Strategy, "Current Anthropology" 1976, nr 2.

Bialyszewski H., Funkcjonalna koncepcja zmiany spolecznej, "Studia Socjologiczne" 1970,

nr 2/37.

Birket-Smith K., Sciezki kultury, Warszawa 1974.

Boas F., Race, Language and Culture, New York 1955. Boas F., The Mind of Primitive Man, New York 1938.

Bock K. E., Theories of Progress and Evolution, [w:] Sociology and History, Theory and Research, London j 964.

Borofsky R. (red.), Assessing Cultural Anthropology, New York 1994.

Borofsky R., Ethnography in/off the world system: the emergence of multi-sited ethnography, "Annual Review of Anthropology" 1995, nr 24.

Braull I. F., His/aria i trwanie, Warszawa 1971.

Brozi K. J., Antropologia funkcjonalna Bronislawa Malinowskiego, Problemy metodologiczne, Lublin 1983.

Brozi K. J., Antropologia kulturowa. Wprowadzenie. Zarys antropologii kulturowej, Lublin

1992.

Buchowski M. (red.) Amerykanska antropologia kognitywna. Poznanie .jezyk, klasyfikacja

i kultura, Warszawa 1993.

Buchowski M. (red.), Amerykanska antropologia postmodernistyczna, Warszawa 1994. Buchowski M., Etnocentryzm - europocentryzm - socjocentryzm, [w:] Metodalogiczne problemy wspolczesnych badan nad kultura i tradycjq, Torun 1991.

186

Bibliografia

_______________ ------------B-i--bliogra-fi-la-----------------------1-8--7

Bulanda E., Czy kryzys IV etnologicznej szkole wiedenskiej, "Lud", l. 45.

Burrow 1., Evolution and Society. A Study in Victorian Social Theory, Oxford 1970. Burszta W. J., Jezyk a kultura IV mysli etnologiczne], Wroclaw 1986.

Burszta W. J., Antropologia kuitury, Tematy, teorie, interpretacje, Poznan 1998. Burszta W_ J., Czytanie kultury. Ph;c szkicow, Lodz 1996.

Burszta W. J., Piatkowski K., 0 czym opowiada antropologiczna opowiesc, Warszawa

1994.

Burszta W. J., Wymiaty antropologicznego poznania kultury, Poznan 1992. Chmielewski P., Kultura i ewolucja, Warszawa 1988.

Cohen E., Environmental orientation: A multidimensional approach to social ecology, "Current Anthropology" 1976, nr 1.

Darwin K., 0 pochodzeniu czlowieka, Warszawa 1959.

Darwin K., 0 powstawaniu gatunkow drogq doboru naturalnego czyli 0 utrzymaniu sif doskonalszych ras IV walce 0 byt, Warszawa 1955.

DerridaJ., Struktura, znak i gra IV dyskursie nauk humanistycznych, "Pami~tnik Literacki" 1986, ill 2.

Dohnal W., Antropologiczne koncepcje plemienia. Studium z historii antropologii hrytyj-

skiej, Poznan 2001.

Du Bois C., The People of Alor, Minneapolis 1944.

Encyclopaedia Britannica, Suplementary Volume 1, London 1926. Encyklopedia katolicka, Lublin 1983.

Evans-Pritchard E. E., zob. Social Anthropology, London 1972.

FardonR., General Introduction, [w:] Localizing Strategies, Edinburgh-Washington 1990. Firth R. (red.), Man and Culture. An Evaluation of the Work of Bronislaw Malinowski,

London 1957.

Firth R., Spolecznosci ludzkie. WstfP do antropologii spolecznej, Warszawa 1965. Fischer A., Lud polski. Podrecznik: etnografii Polski, Lw6w 1926.

Flis M., Paluch A. K. (red.), Antropologia spoleczna Bronislawa Malinowskiego, Warszawa 1985.

Frankowska M., Procesy akulturacyjne IV indianskicn spolecznosciach Meksyku, "Elnografia Polska" 1971, l. 15, nr 2.

Friedman J., Beyond Otherness or the Spectacularization of Anthropology, "Telos" 1987,

nr 71.

Geertz C., Local Knowledge, New York 1983.

Geertz C., The Interpretation of Cultures, New York 1973.

Geertz c., Works and Lives. The Anthropologist as Author, Stanford 1988. Gennep van A., The Rites of Passage, London 1977.

Giddens A., Social Theory and Modern Sociology, Cambridge 1987.

Gluckmann M., Eggan F. (red.), introduction in Relevance Models for Social Anth-

ropology, New York 1965.

Godelier M., Perspectives in Marxist Anthropology, Cambridge 1977. Godelier M., The Mental and the Material, London & New York 1986.

Goldenweiser A. A., The principle of limited possibilities in the development of culture, "Journal of American Fo1kIory" 1913, nr 26.

Goodenough W. H., Cultural Anthropology and Linguistics, [w:] D. Hymes (red.),

Language in Culture and Society, New York 1964.

Gorer G., The American People, New York 1948_ Gorer G., The Chinese, "Psychiatry" 1948, nr 9.

Gorer G., The Concept of National Character. "Science News" 1950, nr 18.

Harris M., Cultural Materialism. The Struggle for a Science of Culture, New York 1979. Harris M., The Rise of Anthropological Theory. A History of Theories of Culture, New

York 1968.

Harris M., Krowy, swinie , wojny i czarownice. Zagadki kultury, Warszawa 1985.

Hart C. W. M., Cultural Anthropology and Sociology, [w:] Modern Sociological Theory in

Continuity and Change, Cambridge 1957.

Hart K., Swimming into the Human Current. "Cambridge Anthropology" 1999, ill 14_ Hauser A., Filozofia historii sztuki, Warszawa 1970.

Herskovits M. J., A Genealogy of Ethnological Theory, [w:] Context and Meaning in Cultural Anthropology, New York 1965.

Holda-Roziewicz H., Ludwik Krzywicki jako teoretyk spoleczenstw pierwotnych, Wroc!aw

1976.

Ingold T., Editorial, "M an" 1992, ill 27.

Kardiner A., Prebla E., They Studied Man, New York 1963.

Kardiner A., The Individual and His Society, New York 1939. Kardiner A., The Psychological Frontiers of Society, New York 1963.

Kempny M_, Antropologia bez dogmatow, teoria spoleczna bez iluzji, Warszawa 1994. Kloskowska A., "Charakter narodowy" a osobowosc we wspolczesnej problematyce badan

spolecznych, "Kultura i Spoleczenstwo" 1957, nr 1.

Kloskowska A., Kultura masolVa. Krytyka i obrona, Warszawa 1983.

Kloskowska A., Psychologiczna orientacja IVsp6lczesnej etnosocjologii amerykanskiej,

"Przegi'lcd Nauk Historycznych i Spolecznych" 1950, l. 1.

Kloskowska A., Z historii i socjologii kultury, Warszawa 1969. Kolakowski L., Cywilizacja na lawie oskarionych, Warszawa 1990.

Kostyrko T. (red.), Dokqd zmierza wspolczesna humanistyka, Warszawa 1994. Kroeber A. L., Configurations of Culture Growth, Berkeley 1944.

Krzeminski l., Antropologia a socjologia (w poszukiwaniu modelu IV integracji nauk

spolecznych), "Studia Socjologiczne" 1976, nr 1.

Krzywicki L., Ludy, Zarys antropologii etnicznej, Warszawa 1983. Kuper A. (red.), Conceptualizing Society. London 1992.

Kwilecki A., Doktor K. (red.), Stan i perspektywy socjologii polskiej, Warszawa 1988. Leach E., Claude Levi-Strauss, Warszawa 1998.

Leach E., Greimas A. J., Rytual i narracja, Warszawa 1960. Leach E., Social Anthropology, Fontana-Glasgow 1982.

Leach E., The Frontiers of Burma, "Comparatives Studies in Society and History" 1960,

ill 3.

Levi-Strauss C., Antropologia strukturalna, Warszawa 1970. Levi-Strauss C., Smutek tropikow, Warszawa 1960.

Levi-Strauss C., The Elementary Structures of Kinship, Boston 1969. Levi-Strauss C., Totemizm, Warszawa 1989.

188

Bibliografia

Bibliografia

189

Levi-Strauss C., Trojkqt kulinarny, .Twcrczosc" 1972, nr 2. Lewis 0., Sanchez ijego dzieci, Warszawa 1964.

Lewis 0., Nagie zycie, Warszawa 1976.

Lindesmith A. R., Strauss A. L., A Critique of Culture and Personality Writings,

"American Sociological Review" 1950, vol. 15.

Linton R., A Study of Man, New York 1936.

Linton R., Kulturowe podstawy OSOhOIVO.ici, Warszawa 1975. Linton R., The Study of Man. An Introduction, New York 1956. Lowie R. B., The History of Ethnological Theory, New York 1937.

Lutyriski J., Antropologiczna monografia terenowa i badania spoleczno-kulturowycn przeobrazen w Pa/sce wspolczesnej, "Przeg!4d Socjologiczny" 1961, l. 15.

Lutynski J., Ewolucjonizm IV etnologii anglosaskiej a etnografia radziecka, LCd" 1956. Luzbetak L. J., Kosciol a kultury, Nowe perspekiywy IV antropologii misyjnej, Warszawa 1998.

Mach Z., Kultura i osobowosc w antropologii amerykanskiej, Warszawa-Krakow 1989. Malinowski B., Argonauci Zachodniego Pacyfiku. Relacje 0 poczynaniach i przygodach

krajowcow z Nowej Gwinei, Dzieia, t. 3, Warszawa 1981.

Malinowski B., Ogrody koralowe i ich magia, Dzieia, t. 4, Warszawa 1986.

Malinowski D., Man's Culture and Man's Behavior, "Sigma Xi Quarterly" 1941/42, l. 29. Malinowski B., Practical anthropology, "Africa" 1929, nr 2.

Malinowski B., Sex, Culture and Myth, London 1963.

Malinowski B., Szkice z teorii kultury, Warszawa 1958.

Malinowski B., The Group and the Individual in Functional Analysis, "The Amercian

Journal of Sociology" 1939, nr 6.

Malinowski B., Totemizm i egzogamia, .Lud" 1911, l. XVII/2.

Malinowski B., Zycie seksualne dzikicli w polnocno-zachndniej Melanezji, Warszawa 1957. Mauss M., Socjologia i antropologia, Warszawa 1973.

Mayr E., Populacje, gtuunki i ewolucja, Warszawa 1974.

Mead M. (red.), Cooperation and Competition among Primitive Peoples, Boston 1937. Mead M., Konflikt pokolen. Mlodziei bez wzorca, Warszawa 1971.

Mead M., Kultura i tozsamose. Studium dystansu miedzypokoleniowego , Warszawa 1986. Mokrzycki E. (red.), Racjonalnosc i sty] myslenia, Warszawa 1992.

Montaigne M. de, Proby. Ksiega Pierwsza, Warszawa 1985.

Morgan L. B., Ancient Society or Researches on the Lines of' Human Progress through Savagery and Barbarism to Civilization, New York 1877.

Moszyriski K., Czlowiek: H':5t('P do etnografii powszechnej i etnologii, Wroclaw 1958. Moszynski K., Ludy zhieracko-lawieckie. Ich kultura materialna oraz podst awawe wiadomosci 0 formach wspolzycia zbiorowega, ° wiedzy, zyciu religijnym i sztuce, Krakow 1951.

Nadel S. F., The Foundations of Social Anthropology, London 1953.

Nowicka E., Swiat czlowieka - swiat kultury. Systematyczny wyklad problemow antropologii kulturowej, Warszawa 1999.

Nycz R. (red.), Postmodernizm, Antologia przekladow, Krakow 1998.

Obrebski J., Teoria ekonomiczna i metoda socjologiczna w badaniu spoleczenstw pierwotnych, "Przegl~d Socjologiczny", l. 8, nr 1-4, L6d± 1946.

Ohnulei-Tierney E., Phases in Human Perception (Conception) Symbolization processes:

Cognitive Anthropology and Symbolic Classification, "American Ethnologist" 1981, nr 3.

Olechnicki K., Zalccki P., Slownik socjologiczny , Torun 1999.

Olszewska-Dyoniziak B., Antropologia kulturowa i socjologia: tradyeja i perspektywy, [w:] Tarkowska E. (red.), Socjologia a antropologia. Stanowiska i kontrowersje, Wroclaw 1992.

Olszewska-Dyoniziak B., Czlowiek .... Kultura - Osobowosc. W51fP do klasycznej antropologii kultury, Krakow 1991.

Olszewska-Dyoniziak B., Zarys antropologii kultury, Krakow 1996.

Ossowski S., Zoologia spoleczna i zroznicowanie kulturowe, [w:] Dziela, l. 4, Warszawa 1967.

Paluch A. K., Konflikt, moderniiacja i zmiana spoleczna. Analiza i krytyka teorii

funkcjonalnej, Warszawa 1976.

Paluch A. K., Malinowski, Warszawa 1981.

Paluch A. K., Mistrzowie antropologii spoleczne], Warszawa 1990. Perry W. J., The Growth of Civilization, Paulton-London 1937.

Pesic-Golubovic Z., Socjologia i antropologia, "Sludia Socjologiczne" 1967, nr 3. Pelrusewicz K., Osobnik, populacja, gatunek, Warszawa 1978.

Piaget J., Strukturaiizm, Warszawa 1972.

Picon G., Panorama mysli wspolczesnej, Paryz 1960. Poirier J. (red.), Ethnologle generate, Paris 1968.

Pomian K., 0 pojeciu struktury IV naukach spolecznych: propozycja Claude 'a Levl-Straussa, "Sludia Socjologiczne" 1973, nr 3.

Posern-Zielinski A., Odrodzenie ewolucjonizmu. Podstawowe problemy i zalozenia teoretyczne anglosaskiego neoewolucjonizmu, "Etnografia Polska" 1971, nr 2.

Radcliffe-Brown A. R., Method in Social Anthropology, Chicago 1958.

Redfield R., Linton R., Herskovits M. J., A Memorandum on the Study of Acculturation,

"American Antropologist" 1936, nr 38.

Redfield R., Tepotztlau a Mexico Village, Chicago 1930.

Robotycki C., Etnografia wobec kultury wspolczesnej, Krakow 1992. Sapir E., Jezyk, kultura, osobowosc, Warszawa 1978.

Saussure F. de, Kurs jezykoznawstwa ogolnego , Warszawa 1991.

Service E. R., The Mind of Lewis II. Morgan, "Current Anthropology" 1981, nr 1. Simonis J., Claude Levi-Strauss on la "passion de l'inceste ". introduction au structuralisme,

Paris 1968.

Sokolewicz Z., Etnologiczne badania podstawowe a krytyka spoleczna, [w:] Z. Jasiewicz (red.), Funkcje spoleczne etnologii, Poznan 1979.

Sokolewicz Z., Szkoly i kierunki w etnografii polskie] (do ]939 r.}, [w:] M. Terlecka (red.),

Historia etnografii polskiej, Wroclaw 1973.

Sokolewicz Z., Wprowadzenie do etnologii, Warszawa 1974. Spencer B., First Principle. London 1900.

Spencer II., Progress: Its Law and Cause, [w:] Essays: Scientific, Political and Speculative, London 1901.

Spencer B., On Social Evolution, Chicago 1972.

190 Bibliografia

--------------------~~----------------------

Staszczak z. (red.), Slownik etnologiczny, terminy ogolne, Warszawa-Poznan 1987. Steward J. H., Theory of Culture Change. The Methodology of Multilinear Evolution, Urbana 1955.

Steward J. H., Cui/ural Causality and Law: A Trial Formula/ion of the Development of

Early Civilization, "American Anthropologist" 1949, nr 1.

Stomma L., Antropologia kultury wsi polskie] XIX w., Warszawa 1986. Stomma L., 1:0 czy/i ludzie jak bogowie, .Konteksty" 3-4.

Swatos W. H. Jr. (red.), Encyclopedia of Religion and Society, Walnut Creek, London, New Delhi 1998.

Szacki J., Historia mysli socjologiczne], Warszawa 1981, L 2.

Sztompka P., Metoda funkcjonalna IV socjologii i antropologii spolecznej. Studium

analityczne, Wroclaw···Warszawa-Krak6w-Gdansk 1971.

Szymczak M. (red.), Slownik jezyka polskiego, Warszawa 1978. Spiewak P., Socjologia i .Solidamose", "Res Publica" 1988, nr 5.

Tarkowska E. (red.), Socjologia a antropoiogia. Stanowiska i kontrowersje, Wroclaw 1992. Tarkowska E., Wspolczesna antropologia polska wobec antropologii kulturowe], czyli

perspektywy i ograniczenia antropologli Polski wspolczesnej, [w:] Tarkowska E. (red.), Socjologia a antropologia. Stanowiska i kontrowersje, Wroc!aw 1992.

Tax S., The integration of Anthropology, [w:] The Yearbook of Anthropology, Baltimore

1995.

Teggart F. J., Theory of Processes of History, Berkeley 1941.

Timasheff N., Sociological Theory, Its Nature and Growth, New York 1967. Turner V. W., The Ritual Proces. Structure and Anti-Structure, Chicago 1969. Tyler S. A. (red.), Cognitive Anthropology, New York 1969.

Tylor E. B., Anthropology. An Introduction to the Study ofMan and Civilization, London

1930.

Tylor E. B., Antropologia. rVstgp do badania czlowieka i cywilizacji, Warszawa 1889. Tylor E. B., Cywilizacja pierwotna, Warszawa 1896.

Tylor E. B., Researches into the Early Hist ory aIM ankind and Development of Civilization, London 1870.

Ty10r E. B., The Origins of Culture, Part I of "Primitive Culture", New York 1958. Tyszka A., Interesy i idealy kultury, struktura spoleczenstwa i udziol w kulturze, Warszawa 1987.

White L. A., The Concept of Culturol Systems. A Key to Understanding Tribes and Nations, New York 1975.

White L. A., The Science of Culture. A Study of Man and Civilization, New York 1949. White L. A., The Evolution of Culture. The Development of Civilization to the Fall of Rome, New York 1959.

Zycinski J., Jezyk i metoda, Krakow 1982.

You're Reading a Free Preview

Download
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->