T P SAN KHOA H C - KĨ THU T - Đ I H C KI N TRÚC ĐÀ N NG

S

2, 11-2009

TÍNH TOÁN TÍCH PHÂN B I B NG PH N M M MAPLE
ThS. Nguy n Văn Hoàng Đ i h c Ki n trúc Đà N ng

1

M đ u

Có m t th c t là sinh viên đang ngày càng nhàm chán hơn v i cách d y và h c truy n th ng. Rõ ràng là Toán, Lý, Hóa và c các môn khác n a s d ti p thu hơn n u ngư i h c nhìn th y đư c nh ng minh h a sinh đ ng rõ ràng và d hi u. Đ ng th i không ph i l p đi l p l i m t cách sáo mòn các tính toán hay các phép bi n đ i n ng n mà không hi u đư c b n ch t th t s . Vi c minh h a và tính toán trong không gian nhi u chi u v n là m t v n đ khó vì không m y khi có th th c hi n đư c b ng th công, nh t là v các ch đ : v đ th trong không gian, tính tích phân b i, tính toán các bi n đ i tích phân Fourier, gi i phương trình đ o hàm riêng,... Cái khó đây b t đ u ngay t vi c tìm sao cho ra m t ví d có th x lý đư c. Chính vì v y, lĩnh v c này luôn luôn là mơ h đ i v i h u h t m i sinh viên (k c h c viên cao h c). Nh m xoá b tình tr ng này, chúng tôi đ c p đ n vi c hư ng d n tính toán th c hành trên máy, c th là "Tính toán tích phân b i b ng ph n m m Maple". Qua bài vi t này, ngư i đ c s th y r ng ngày nay, v i máy tính và ph n m m toán h c thông d ng (có s n trên th trư ng và trên Internet), ch b ng nh ng dòng l nh đơn gi n tương t như ngôn ng toán h c thông thư ng, ngư i ta có th "s th y đư c" nh ng gì mà trư c đây không th nào hình dung ra n i. N u chưa có s n các chương trình tính toán trên máy cá nhân, ngư i đ c có th truy c p t i m t s trung tâm cung c p d ch v tính toán qua m ng (thư ng là mi n phí) đ có th th c hành tính toán đư c ngay (b n đ c có nhu c u xin liên h v i tác gi đ bi t thêm thông tin chi ti t). Đ i v i ngư i h c chưa có đi u ki n ti p xúc v i máy tính, vi c đ c ph n này v n r t có tác d ng, vì s bi t đư c cơ ch giao ti p gi a ngư i v i máy và bi t đư c nh ng gì máy tính có th thay th con ngư i trong quá trình tính toán. Quan tr ng hơn, qua các ví d minh ho v tính toán trên máy ngư i h c s n m đư c ki n th c toán h c m t cách sâu s c hơn, do đó ti p c n đư c t i nh ng đi u mà trư c đây tư ng như là không th . Khi không còn b m c c m b i nh ng bài toán hóc búa, ngư i ta s th y toán h c không còn là huy n bí và t tin trong vi c đón nh n nh ng bài toán khó n y sinh t th c ti n s n xu t.

2

Gi i thi u ph n m m MAPLE

MAPLE là m t h th ng tính toán trên các bi u th c đ i s và minh h a hình h c m nh m c a công ty Warterloo Maple Inc (http://www.maplesoft.com), ra đ i năm 1991, đã phát tri n đ n phiên b n 13 (đư c phát hành 5/2009). Maple ch y trên t t c các h đi u hành, có trình tr giúp (Help) r t d s d ng. T phiên b n 7, Maple cung c p ngày càng nhi u các công c tr c quan, các gói l nh t h c g n li n v i toán ph thông và đ i h c. Ưu đi m đó khi n ngày càng có nhi u nư c trên th 1

T P SAN KHOA H C - KĨ THU T - Đ I H C KI N TRÚC ĐÀ N NG

S

2, 11-2009

gi i l a ch n s d ng Maple trong d y-h c toán tương tác trư c đòi h i c a th c ti n và s phát tri n c a giáo d c. Có th nêu v n t t các ch c năng cơ b n c a Maple như sau: • là m t h th ng tính toán trên các bi u th c đ i s ; • có th th c hi c đư c h u h t các phép toán cơ b n trong chương trình toán đ i h c và sau đ i h c; • cung c p các công c minh h a hình h c thu n ti n g m: v đ th tĩnh và đ ng c a các đư ng và m t đư c cho b i các hàm tùy ý trong nhi u h t a đ khác nhau; • m t ngôn ng l p trình đơn gi n và m nh m , có kh năng tương tác v i các ngôn ng l p trình khác; • cho phép trích xu t ra các đ nh d ng khác nhau như LaTex, Word, HTML,... • m t công c biên so n giáo án và bài gi ng đi n t , thích h p v i các l p h c tương tác tr c ti p; • m t tr giáo h u ích cho h c sinh và sinh viên trong vi c t h c; • đi u đ c bi t là trong các phiên b n g n đây, chúng ta có th s d ng chương trình Maple đ so n câu h i tr c nghi m, b n có th tham kh o cách so n th o câu h i tr c nghi m b ng maple.

3

V đ th hàm hai bi n

B ng th công, chúng ta h u như không th c hi n đư c các tính toán và v đ th c a các hàm nhi u bi n (ngay c trong trư ng h p hai ho c ba bi n). Vì v y, cũng d hi u t i sao t trư c t i nay, v n đ tính toán và bi u di n đ i v i hàm nhi u bi n thư ng ít đư c quan tâm và luôn t n t i như m t "lĩnh v c mơ h " đ i v i h u h t m i sinh viên. Nh máy, chúng ta có th d dàng đi sâu vào v n đ này và s th y đư c đây là m t lĩnh v c có nhi u đi u thú v . Ta có th th c hi n các tính toán c c kỳ ph c t p ho c v đư c đ th c a nh ng hàm r t "hi m hóc" nh m t vài l nh đơn gi n. Câu l nh V đ th hàm hai bi n y = f (x) khi x và y thay đ i trong kho ng x ∈ [a, b] và y ∈ [c, d] ta dùng l nh [> plot3d(f(x,y),x=a..b,y=c..d); V đ th hàm n (ba bi n) ta dùng l nh [> implicitplot3d(f(x,y,z)=0,x=a..b,y=c..d,z=m..n); Các ví d 1. V m t yên ng a z = x2 − y 2 khi x và y thay đ i trong kho ng x ∈ [−2, 2] và y ∈ [−2, 2]. Đ ý r ng, đ nh p l nh v , trư c tiên ta s d ng gói công c plots và g i nó ra b ng l nh with(plots). [> with(plots): [> plot3d(x^2-y^2,x=-2..2,y=-2..2); 2

T P SAN KHOA H C - KĨ THU T - Đ I H C KI N TRÚC ĐÀ N NG

S

2, 11-2009

2. V m t hyperboloid m t t ng x2 + y 2 −

z2 = 1. 2 [> implicitplot3d(x^2+y^2-z^2/2 = 1,x=-3..3,y=-3..3,z=-3..3);

4

Tính tích phân b i trên h p

Trên lý thuy t, ngư i ta đ nh nghĩa tích phân b i trên h p trong không gian có s chi u b t kỳ, nhưng trong các tính toán th c t , ngư i ta thư ng ch đ c p đ n các không gian 2 hay 3 chi u. Vì v y, trên Maple ngư i ta ch xây d ng thu t toán tính tr c ti p các tích phân b i 2 3

T P SAN KHOA H C - KĨ THU T - Đ I H C KI N TRÚC ĐÀ N NG

S

2, 11-2009

và b i 3. Đi u này không h n ch vi c s d ng Maple đ tính các tích phân b i v i s chi u l n hơn vì r ng, trên nguyên t c, ngư i ta có th h th p s chi u nh các công th c tính tích phân b i thông qua tích phân l p. Đ tính tích phân b i trên h p, ta s d ng gói công c student và g i nó ra b ng l nh [> with(student): Sau đó th c hi n l nh đ tính tích phân kép ho c tích phân b i ba. Câu l nh Tích phân kép Gi s tính tích phân kép f (x, y)dxdy
D

trong đó D = {(x, y) : a ≤ x ≤ b, c ≤ y ≤ d}. Khi đó ta dùng các l nh liên ti p [> Doubleint(f(x,y),x=a..b,y=c..d); [> value(%); [> evalf(%); Tích phân b i ba Tương t tích phân kép, ta cũng có câu l nh tương t tính tích phân b i ba trên h p. [> Tripleint(f(x,y,z),x=a..b,y=c..d,z=p..q); [> value(%); [> evalf(%); Đ ý r ng n u l nh value(%) không bi u di n đư c b i các ký hi u toán h c đã bi t thì ta xem giá tr x p x (dư i d ng th p phân) c a nó b ng l nh evalf(%). Các ví d 1. Tính tích phân I=
D

dxdy , (x + y)2

trong đó D = [1, 2] × [1, 2] (Ví d trang 97 - TCC t p 3 - Nguy n Đình Trí ). [> with(student): [> Doubleint(1/(x+y)^2,x=1..2,y=1..2);
2 2

1 dxdy (x + y)2
1 1

[> value(%); 0.11778 2. Tính tích phân I=
V

dxdydz,

4

T P SAN KHOA H C - KĨ THU T - Đ I H C KI N TRÚC ĐÀ N NG

S

2, 11-2009

trong đó V = [0, 1] × [0, 1] × [0, 1] (Đ thi k t thúc h c ph n Toán 3 dành cho l p 07QL3 - ĐH Ki n Trúc ĐN - 2009 ). [> Tripleint(1,x=0..1,y=0..1,z=0..1);
1 1 1

1dxdydz
0 0 0

[> value(%); 1 3. Tính tích phân I=
V

sin(xy + yz + zx)dxdydz,

trong đó V = [0, 1] × [0, 1] × [0, 1]. [> Tripleint(sin(x*y+y*z+z*x),x=0..1,y=0..1,z=0..1);
1 1 1

sin(xy + yz + zx)dxdydz
0 0 0

Đây là m t tích phân b i ba khá ph c t p. Mu n bi t giá tr đích th c c a nó ta dùng l nh value() và ph i đ i máy tính toán khá lâu m i ra k t qu là m t bi u th c c ng k nh v i nh ng hàm s "l ho c":

Giá tr x p x (th p phân) c a nó d dàng có đư c b ng l nh [> evalf(%); 0.5821196251

5

Tính tích phân l p

Câu l nh Tích phân l p 2 c a hàm f (x, y) khi x thay đ i trong kho ng [a, b], y thay đ i t y1 (x) đ n y2 (x), đư c tính b ng l nh: [> int(int(f(x,y),y=y[1](x)..y[2](x)),x=a..b); Tích phân l p 3 c a hàm f (x, y, z) khi x thay đ i trong kho ng [a, b], y thay đ i t c(x) đ n d(x), z thay đ i t p(x, y) đ n q(x, y), đư c tính b ng l nh: 5

T P SAN KHOA H C - KĨ THU T - Đ I H C KI N TRÚC ĐÀ N NG

S

2, 11-2009

[> int(int(int(f(x,y,z),z=p(x,y)..q(x,y)),y=c(x)..d(x)), x=a..b); Các ví d
3 y

1. Tính tích phân I =
1

dy
y−1

(x2 + y 2 )dx (Ví d 2 trang 100 - TCC t p 3 - Nguy n Đình Trí ).

[> int(int(x^2 + y^2,x=y-1..y),y=1..3); 14
1 1−x 1−x−y

2. Tính tích phân I =
0

dx
0 0

dz (Ví d 1 trang 119 - TCC t p 3 - Nguy n (1 + x + y + z)3

Đình Trí ). [> int(int(int(1/(1 + x + y + z)^3,z=0..1-x-y),y=0..1-x),x=0..1); − 1 5 + ln 2 16 2

6

Tính tích phân b i trên mi n b t kì

Đ i v i vi c tính tích phân b i trên m t mi n b t kì đòi h i ph i xác đ nh cho đư c c n l y tích phân. Rõ ràng công vi c này không th máy móc nào có th làm thay cho con ngư i. Do đó, nhi m v c a chúng ta là tìm ra c n l y tích phân, sau đó máy tính s làm n t vi c còn l i. K c tích phân kép và tích phân b i ba trên mi n b t kì, sau khi xác đ nh c n l y tích phân, ta đ u đưa v tích phân l p. Như v y, đưa vào máy tính trong trư ng h p này là l nh tính tích phân l p như đã trình bày trên. đây chúng tôi minh h a m t s ví d v tính tích phân kép trong t a đ c c và tích phân b i ba trong h t a đ c u. Các ví d 1. Tính tích phân I=
D

(x2 + y 2 )dxdy,

trong đó D là hình tròn xác đ nh b i (x − 1)2 + y 2 ≤ 1 (Đ thi k t thúc h c ph n Toán 3 - L p 07QL3 - ĐH Ki n trúc ĐN - 2009 ). Ta có D gi i h n b i đư ng tròn tâm I(1, 0), bán kính R = 1. Chuy n sang t a đ c c x = r cos t, y = r sin t, dxdy = rdrdt. Hai tia xu t phát t O ti p xúc v i đư ng tròn này π π là t1 = − và t2 = . M t khác, thay công th c đ i bi n vào (x − 1)2 + y 2 ≤ 1 ta đư c 2 2 r2 ≤ 2r cos t ⇒ r ≤ 2 cos t. T đó, c n l y tích phân là D = {(r, t) : 0 ≤ r ≤ 2 cos t, − T đó I=
−π 2

π π ≤t≤ } 2 2

π 2

2 cos t

dt
0

r3 dr

6

T P SAN KHOA H C - KĨ THU T - Đ I H C KI N TRÚC ĐÀ N NG

S

2, 11-2009

Áp d ng l nh tính tích phân l p [> int(int(r^3,r=0..2*cost),t=-Pi/2..Pi/2); 4 cos t4 π Máy tính ghi cos t4 có nghĩa là (cos t)4 , phân bi t v i cos(t4 ). 2. Tính tích phân I=
V

1 x2 + y 2 + z 2

dxdydz,

trong đó V là mi n gi i h n b i hai m t c u x2 + y 2 + z 2 = 1, x2 + y 2 + z 2 = 4 (Ví d 1 trang 125 - TCC t p 3 - Nguy n Đình Trí ). Chuy n sang t a đ c u ta có I=
V

rdrdθdϕ,

trong đó V = {(r, ϕ, θ) : 1 ≤ r ≤ 2, 0 ≤ ϕ ≤ 2π, 0 ≤ θ ≤ π}. Do đó
2π π 2


0 0

sin θdθ
1

rdr

Chuy n vào máy tính ta dùng l nh [> int(int(int(sin(theta)*r,r=1..2),theta=0..Pi),phi=0..2*Pi); 6π

7

MAPLE và m t vài ý tư ng d y h c toán cao c p

Đ i v i Trư ng Đ i h c Ki n trúc Đà N ng, ph n l n sinh viên h c các chuyên ngành kĩ thu t và kinh t , ph n m m MAPLE là công c h u hi u đ hi u và tính toán các bài toán ng d ng, k c xác su t th ng kê. V i m c đích d y và h c toán cao c p có hi u qu , chúng ta có th tham kh o m t s ý tư ng trong khi s d ng MAPLE sau: 1. H tr đáp án trong các bài t p tính toán. 2. V hình minh h a, d đoán k t qu t đó đưa ra cách ch ng minh. 3. So n giáo án đi n t , th c hành và thao tác tr c ti p trên máy tính trong gi d y. 4. So n bài t p, đ thi ki m tra và ch n l c các bài t p cho k t qu đ p. 5. T o ra các l nh và chương trình riêng c a ngư i dùng đ gi i quy t các bài toán theo ý mu n.

TÀI LI U THAM KH O
1. Nguy n Đình Trí (ch biên) (2008), Phép tính gi i tích m t bi n s , NXB Giáo d c. 2. Nguy n Đình Trí (ch biên) (2007) Phép tính gi i tích nhi u bi n s , NXB Giáo d c. 3. Đinh Th L c, Ph m H u Đi n, T Duy Phư ng (2006) Gi i tích các hàm nhi u bi n s , NXB Đ i h c Qu c gia Hà N i. 7