You are on page 1of 11

Α Ν ΑΣΚΟ Π ΗΣΗ REVIEW

ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ 2007, 46(1):88–98 ΝOSILEFTIKI 2007, 46(1):88–98

Ποιοτική έρευνα Qualitative research
σε έξι εύκολα βήματα in six easy steps
Η επιστημολογία, The epistemology,
οι μέθοδοι the methods
και η παρουσίαση and the presentation
Στέφανος Μαντζούκας Stefanos Mantzoukas
Νοσηλευτής, ΜSc, PhD, Λέκτορας Νοσηλευτικής Ενηλίκων, Ινστιτούτο RN, MSc, PhD, Lecturer in Adult Nursing, Institute of Health and Human
υγείας και Ανθρωπίνων Επιστημών, Τhames Valley ���������������������
University�����������
, Λονδίνο, Sciences, Thames Valley University, London, UK
Μ. Βρετανία

Thames Valley University, Λονδίνο, Μ. Βρετανία Thames Valley University, London, UK

ΠΕΡΙΛΗΨΗ Η ποιοτική έρευνα αποτελεί όχι μόνο μια ABSTRACT Qualitative research is not only a research
ερευνητική μεθοδολογία που η χρήση της διαρκώς απο- methodology that its’ utilisation has acquired an una-
κτά όλο και μεγαλύτερη σπουδαιότητα, αλλά και μια bated eminence, but it is also a methodology that is very
μεθοδολογία που είναι ιδιαίτερα σχετική με τη νοσηλευ- relevant to nursing practice and useful for the research
τική πράξη και χρήσιμη για τη διερεύνηση και διεύρυνση and development of nursing knowledge. Nevertheless,
της νοσηλευτικής γνώσης. Ωστόσο, υπάρχει μια σχετική there is a relevant writing deprivation in the Greek nurs-
συγγραφική ένδεια στην ελληνική νοσηλευτική βιβλιο- ing literature with regards the conduct and evaluation
γραφία για τους τρόπους διεξαγωγής και αξιολόγησης of qualitative methodologies. The aim of this article was
της ποιοτικής μεθοδολογίας. Σκοπός της παρούσας εργα- the review of the characteristics of qualitative metho­
σίας ήταν η ανασκόπηση των χαρακτηριστικών της ποιο- dologies and the development of a model of explicit steps
τικής μεθοδολογίας και η δημιουργία ενός μοντέλου από for the conduct and evaluation of qualitative research.
σαφή βήματα για τη διεξαγωγή και αξιολόγηση της ποιο- The method of data collection used to research the cur-
τικής έρευνας. Η μέθοδος συλλογής του υλικού, που χρη- rent article was a broad literature search using the com-
σιμοποιήθηκε για τη διερεύνηση της παρούσας εργασίας, puterised databases ovid, CINAHL and medline, and
ήταν η ευρεία βιβλιογραφική αναζήτηση με τη χρήση των searching of relevant books by hand. The characteristics
ηλεκτρονικών βάσεων δεδομένων ovid, CINAHL και of qualitative research are the understanding and the
medline, και με τη χειροδιαλογή βιβλίων σχετικών με το interpretation of the research participants’ experienc-
θέμα. Τα χαρακτηριστικά της ποιοτικής έρευνας είναι η es and perceptions. For this to be achieved the following
κατανόηση και η ερμηνεία των εμπειριών και πεποιθήσε- six steps need to be followed: (a) define the conceptual
ων των συμμετεχόντων στην έρευνα. Για να επιτευχθούν framework, (b) outline of the research question, (c) spec-
αυτοί οι στόχοι, ο ερευνητής χρειάζεται να ακολουθήσει ify the sample, (d) explicate the data collecting meth-
τα ακόλουθα έξι βήματα: (α) καθορισμός του αντιληπτι- od, (e) presentation of the data analysis methods and (f)
κού περιγράμματος, (β) σχηματισμός της ερευνητικής detail the presentational and writing style. In the cur-
ερώτησης, (γ) ορισμός του δείγματος, (δ) αποσαφήνιση rent model for conducting and evaluating qualitative

στο τι επιδιώκουν και μπορούν να απαντήσουν. τις επιδιώξεις και το περιβάλλον τους. αλλά έρευνας.5. τα δεδομένα για κάποιο φαινόμενο και στη συνέχεια να κίνητρα. (ε) παρου.μεθοδοι ποιοτικησ ερευνασ 237 της μεθόδου συγκέντρωσης των δεδομένων. +30 26510-78 836 E-mail: smantzoukas@hotmail. η ποιοτική έρευνα δεν χρησι- κές συνέπειες στη διεξαγωγή και τελική συγγραφή της μοποιεί καθόλου αριθμούς ή μαθηματική λογική. Αυτός ο διαχωρισμός οφεί- μενο της έρευνας. Greece Τηλ. Αντίθετα.1. ρούν να προσμετρηθούν με μαθηματική ακρίβεια και να Ωστόσο.6 ποιοτική έρευνα χαρακτηρίζεται από την επιδίωξη του ερευνητή να εξερευνήσει και να κατανοήσει σε βάθος Το γεγονός. οι ποσοτικές και οι ποιοτικές μητική. ώστε να μπορέσει να ερμηνεύσει γιατί Η ποσοτική έρευνα χαρακτηρίζεται από την επιδίω- απαντούν ή δρουν με το συγκεκριμένο τρόπο οι συμμε- ξη του ερευνητή να συλλέξει αντικειμενικά και γενικά τέχοντες και να κατανοήσει σε βάθος τα αισθήματα. στόχος της ποσοτικής έρευνας είναι μεθοδολογίας. ώστε να προβεί σε συγκρίσεις μεταξύ των και κάνουν οι συμμετέχοντες. ώστε να δημιουργηθεί μια βαθύτερη. ενώ η ποιοτική στο «πώς» και στο «γιατί». 453 33 Ιωάννινα 60 Archimandriou street. 26510-78 836 Tel. Έτσι. να κατανοήσει την ποιότητα των όσων λένε κά στοιχεία.com ΕΙΣΑΓΩΓΗ νόμενο.com E-mail: smantzoukas@hotmail. these six steps have a logical articulation. παρά τους διαφορετικούς στόχους να μετατραπούν όλα τα δεδομένα της έρευνας σε αριθ- ή μάλλον εξαιτίας αυτών.1–4 λεται σε έναν απλό και πρακτικό λόγο. Μαντζούκας Dr St. πεποιθήσεις και εμπειρίες έρευνα διαφέρουν τόσο στους στόχους τους όσο και συγκεκριμένων προσώπων αναφορικά με κάποιο φαι. research. λοιπόν. Τα έξι αυτά βήματα στο παρόν μοντέλο διεξα- γωγής και αξιολόγησης της ποιοτικής έρευνας έχουν μια λογική διάρθρωση. spe- σίαση της μεθόδου ανάλυσης των δεδομένων και (στ) cific characteristics and a definitive form as to enable συγκεκριμενοποίηση του τρόπου παρουσίασης και συγ. ώστε να μπο- μεθοδολογίες εμφανίζουν ορισμένα χαρακτηριστικά. GR-453 33 Ioannina. συγκριθούν οι ποσότητές τους (εξ ου και ο όρος ποσο- κά μεταξύ τους και επιφέρουν μια σειρά από πρακτι. συγκεκριμένο χαρακτήρα και ορι- σμένη μορφή. and to achieve the aims of qualitative research. γραφής. που θα αποτελούν μια αντικειμενική και γενι- ντομία. σε έρευνα και το περιβάλλον τους σε σχέση με το φαινό- ποσοτικές και σε ποιοτικές.2 καταγράφει κατά γράμμα τα λεγόμενα ή δρώμενα των συμμετεχόντων. ώστε να εξυπηρετούνται και να επιτυγχά- νονται οι σκοποί της ποιοτικής έρευνας. νουμερική ή στατιστική γλώσσα. ότι η ποσοτική και η ποιοτική τις υποκειμενικές αντιλήψεις. καθώς και τους άδηλους διαφόρων μεταβλητών και να παράσχει αντικειμενικές ή πρόδηλους παράγοντες που επηρεάζουν αυτή την επεξηγήσεις για τα αίτια ή τις σχέσεις μεταξύ των μετα- ποιότητα (εξ ου και ο όρος ποιοτική έρευνα). τική έρευνα). μετατρέψει αυτά τα δεδομένα σε αριθμητικά ή στατιστι- δηλαδή. η ποσοτική έρευνα απαντά στο «πόσο» και στο κή θεωρία για το φαινόμενο της έρευνας. Mantzoukas Αρχιμανδρειού 60.1–3 Αντίθετα. η «τι». οδηγεί . Λέξεις-κλειδιά: Key words: • Ποιοτική έρευνα • Μοντέλο αξιολόγησης έρευνας • Qualitative research • Model for evaluating research • Μέθοδοι έρευνας • Επιστημολογία • Research methods • Epistemology • Παρουσίαση αποτελεσμάτων • Presentation of findings Υπεύθυνος αλληλογραφίας Corresponding author Δρ Στ. αυτά τα χαρακτηριστικά διαφέρουν σημαντι. Θέλει. αρτιότε- ρη και περισσότερο επεξεργασμένη γνώση για το υπό Οι ερευνητικές μεθοδολογίες στη Νοσηλευτική και έρευνα φαινόμενο. η οποία θα εμπεριέχει μια ολιστική στον ευρύτερο κοινωνικό και υγειονομικό τομέα δια- και βαθύτερη ερμηνεία για τους συμμετέχοντες στην κρίνονται σε δύο βασικές ερευνητικές φιλοσοφίες. που έχει να κάνει με τους στόχους και τις επιδιώξεις της κάθε ερευνητικής Με άλλα λόγια. Σε συ- βλητών.

αν τα βήματα που ακολουθήθηκαν (γ) τα κριτήρια επιστημονικής έρευνας συχνά ταυτί. Νοσηλευτική 2003. επόμενο βήμα οφείλει να αποτελεί φυσική και λογική Απώτερος σκοπός του παρόντος άρθρου είναι να εφο- συνέπεια του προηγούμενου. Έρευνα και αντιληπτικά περι. διαδικασίας δεν υπάρχει. απαραίτητο για την αξιολόγηση της εγκυρότητας ή κή» ποιοτική έρευνα και να παράγονται αποτελέσματα μη των αποτελεσμάτων της έρευνας. τα αποτελέσματα ρές υπεραπλούστευση στην υφιστάμενη σχέση μεταξύ της οποίας θέλουν να εφαρμόσουν. θολερότητα και μερικές φο. ΜΑΝΤΖΟΥΚΑΣ σε μια σειρά από συνέπειες. για τη περίγραμμα του ερευνητή.6 βήμα. αλληλουχία και συνάφεια μεταξύ όλων των γεί στην επιλογή του δείγματος και αυτή στα εργαλεία βημάτων της ερευνητικής διεργασίας. Για περαιτέρω και λεπτομερή πλη. αλλά σίγουρα όχι λιγότερο σημαντικό. αν δηλαδή συνδέονταν λογικά και με συ- η αυστηρή προσκόλληση στη μεθοδολογία μπορεί να νέπεια μεταξύ τους. ενώ στην άλλη λευκάνει αυτή την υφιστάμενη ασάφεια σχετικά με την η υποκειμενική και προσωπική ερμηνεία. (β) η ίδια η ποιοτική έρευνα υποστηρίζει πως έγκυρα ή όχι. αφού τα αποτε- δίχως νόημα.11 Αυτό οφείλεται στο ότι (α) η ποιοτική λέσματα από μόνα τους δεν είναι δυνατόν να κριθούν έρευνα είναι σχετικά νεότερη μεθοδολογία επιστημο. κατανοητά και σε βάθος ως προς την ποσοτική έρευνα. είναι αν τα βήματα της ερευνητικής διαδικασίας ήταν δολογία. όπου η βασική λογικά βήματα που πρέπει να ακολουθήσουν. της ερώτησης και των μεθόδων αναλυθούν και καταλήγει στον τρόπο παρουσίασης και συλλογής και ανάλυσης των δεδομένων. όσον αφορά στην ποιοτική κλινικούς νοσηλευτές που επιθυμούν να κάνουν κριτι- έρευνα. στόχος του είναι να παράσχει ένα μοντέλο από έξι σα- νες της μεθοδολογίας. στην ερευνητική διαδικασία έγιναν με τέτοιο τρόπο. . τα αντιληπτικά να χρησιμοποιούνται άκριτα και για τη διεξαγωγή της περιγράμματα* που ενημερώνουν την έρευνα θα είναι ποιοτικής έρευνας.7.2. η παρουσίαση και συγγραφή εται με το προηγούμενο βήμα στη διεξαγωγή της ποι- να είναι πολύ διαφορετική μεταξύ των δύο μεθοδολο. δεδομένα και στους τρόπους με τους οποίους αυτά θα πτικού περιγράμματος. Το αφορετικούς τρόπους. δεν υπάρχει τρόπος για να αξιολογηθούν. καθώς και το πώς οδηγεί στο επόμενο γιών. οτικής έρευνας. το συγγραφής των αποτελεσμάτων. θέση είναι ότι όσο πιο πιστά ακολουθούνται οι κανό. το άρθρο: Μαντζούκας Σ.8 διάσει τους νέους ερευνητές που θέλουν να διεξάγουν Αυτό είναι ιδιαίτερα φανερό και έχει διαπραγματευθεί ποιοτική έρευνα με μια σειρά από απλά. του παρόντος άρθρου είναι να δια- αντικειμενική και γενικευμένη αλήθεια. λοιπόν.6 Αυτό έχει αλληλουχία και λογική συνέχεια μεταξύ των διαφόρων ως περαιτέρω συνέπεια η ερευνητική ερώτηση να ρωτά σημείων της ποιοτικής έρευνας με το να παράσχει έξι διαφορετικά πράγματα. τέλος. που στη συνέχεια οδηγεί στο διεξαγωγή έγκυρης έρευνας είναι η ανάγκη να υπάρχει σχηματισμό της ερευνητικής ερώτησης.2. Δηλαδή. Το μόνο που μπορεί να αξιολογηθεί νικής αναζήτησης σε σύγκριση με την ποσοτική μεθο. που πρέπει να χρησιμοποιηθούν για να συλλεχθούν τα δεν θα πρέπει να υπάρχει αντίφαση μεταξύ του αντιλη. Έτσι. η οποία οδη- συνέχεια. ζονται με αυτά της ποσοτικής έρευνας. Ένα τέτοιο μοντέλο των βημάτων που απαρτίζουν τη μεθοδολογία. Αν αυτή η συνέπεια. τα δεδομένα να συλλέγονται με κάθε βήμα αναλύεται με τέτοιο τρόπο. Τα έξι αυτά βήματα ξεκινούν με το αντιληπτικό Τέλος. με απο. αφού στη μια περίπτωση στόχος είναι η Σκοπός. τόσο πιο αξιόπιστη και έγκυρη φή βήματα στους φοιτητές της Νοσηλευτικής και στους είναι η έρευνα.4. σε κάθε ροφόρηση σχετικά με τον παραπάνω όρο. τότε και τα αποτελέσματα της ληπτικά περιγράμματα».2. με αποτέλεσμα ώστε να συνδέονται μεταξύ τους με λογική συνέπεια. η εγκυρότητα των βημάτων της ερευ- γράμματα: Τα είδη και η χρησιμότητά τους για τους ερευ. συνέχεια και αλληλουχία. υπάρχει ασάφεια. 42:405–413 εγκυρότητα των αποτελεσμάτων της έρευνας. δεικνύεται με σαφήνεια ο τρόπος με τον οποίο συνδέ- τικές μεθόδους και.10 Ωστόσο.238 Στ. το δείγμα να επιλέγεται με δι. Με άλλα λόγια. Με αλλά λόγια. ώστε να κατα- διαφορετικά εργαλεία και να αναλύονται με διαφορε. κριτικής αξιολόγησης των βημάτων μιας έρευνας είναι τέλεσμα –σύμφωνα με τη Morse– να διεξάγεται «κα. τα αποτελέσματα μιας έρευ- δημιουργεί προβλήματα για την ποιοτική έρευνα και νας είναι έγκυρα.1. συνέχεια και αλληλουχία μεταξύ των βημάτων της ερευνητικής * Στη συνέχεια του άρθρου θα γίνει ανάλυση του όρου «αντι. κή ανάλυση σε μια ποιοτική έρευνα. Επιπλέον.9. Καταρχήν. σαφή βήματα για τη διεξαγωγή ποιοτικής έρευνας. ως έγκυρα ή μη. νητικής διαδικασίας είναι αυτή που καθορίζει και την νητές νοσηλευτές.12–14 διαφορετικά. συμβουλευτείτε περίπτωση. έρευνας δεν μπορούν να θεωρηθούν έγκυρα ή.

το φαινόμενο την αντίληψη του ερευνητή όσον αφορά στη σύλληψη της έρευνας και το περιβάλλον όπου η έρευνα λαμβάνει αυτής της πραγματικότητας. για ο ερευνητής βλέπει την πραγματικότητα. λοιπόν. Ακολούθως. Αφού προσφέρει μια σχετική θεωρητική ανάλυση γνωρίζει την αλήθεια και την πραγματικότητα με από.2. οι βασικές θέσεις αυτών των δύο τητα εκφράζεται με τη μορφή της αντικειμενικής και περιγραμμάτων συμπίπτουν με τους βασικούς στόχους απόλυτης αλήθειας που ο κάθε άνθρωπος την αντιλαμ. δεν έχει κανένα νόημα να προσπαθήσει ο ερευ- νολο των πεποιθήσεων και αντιλήψεων του ερευνητή νητής να την κατανοήσει. . χώρα. αλλά αντιθέτως είναι και θεμιτό και αναγκαίο. Αυτό που έχει σημασία. ακόμα και αν νητή. τα αντιλη. Αυτή η σε βάθος κατανόηση δημιούργημα του κάθε ανθρώπου.2. υπάρχει. σκόπηση το αντιληπτικό περίγραμμα.1.1.16–18 Δηλαδή. Έτσι. σε ένα από τα δύο αυτά περιγράμματα (ανάλογα με το λυτο.28 το υπό έρευνα φαινόμενο.μεθοδοι ποιοτικησ ερευνασ 239 Τα διάφορα στάδια της ανάλυσης δεδομένων παρου. Συνοπτική περιγραφή των διαφόρων σταδίων της ρουσιάσει τις δικές του πεποιθήσεις και αντιλήψεις για ανάλυσης δεδομένων για την ποιοτική έρευνα. Αυτό δεν είναι αρνητικό ή αθέμιτο για την ποιοτική ↓ έρευνα. υπάρχει αντικειμενική πραγματικότητα ή.2 βάνεται με τον ίδιο τρόπο ή αν η αλήθεια είναι υποκει. το αντι. ο ερευνητής θα πρέπει να διευκρινίσει Ανεπεξέργαστο κείμενο της συνέντευξης ή παρατήρησης πώς ο ίδιος βλέπει την πραγματικότητα για το φαινόμε- ↓ νο που ερευνά. ποιοτική έρευνα είναι το κριτικό αντιληπτικό περίγραμ- μα (critical theory paradigm) και το ερμηνευτικό/σχετι- ΑΝΤΙΛΗΠΤΙΚΟ ΠΕΡΙΓΡΑΜΜΑ κιστικό αντιληπτικό περίγραμμα (interpretive/relativist/ ΤΗΣ ΠΟΙΟΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ (1ο βήμα) constructivist paradigm). όπου ο ερευνητής χρησιμοποιώντας την ανακλαστική διεργασία θα πα- Εικόνα 1. αν δηλαδή ο άνθρωπος μπορεί να μα. αν δηλαδή η την ανθρώπινη γνώση είναι να κατανοηθεί σε βάθος το πραγματικότητα υπάρχει ανεξάρτητα από την ανθρώ. του φαινομένου αυτό που ακολουθεί τη θεωρητική τοποθέτηση αναφο- ↓ Σύνδεση των θεματικών ενοτήτων ρικά με ποιο αντιληπτικό περίγραμμα θα ενημερώσει με την ευρύτερη βιβλιογραφία την έρευνα.2. τότε δεν μπορεί να ερμηνεύ- Οι θεματικές ενότητες αποτελούν την τελική ερμηνεία σει τα λεγόμενα των συμμετεχόντων του. αν δηλαδή η πραγματικό. και αυτό γιατί –σύμφωνα με τα δύο αυτά Κωδικοποίηση του κειμένου περιγράμματα– ο ερευνητής έχει και αυτός τις δικές του ↓ Αντιπαραβολή και σύγκριση των κωδικών πεποιθήσεις και αντιλήψεις για το υπό έρευνα φαινόμε- για εντοπισμό διαφορών και ομοιοτήτων νο. ακριβή και ολοκληρωτικό τρόπο ή αν κάθε φορά ποιο έχει επιλέξει). Με άλλα λόγια.15 γραμμα σχετικό με την έρευνά του.7. Επιπλέον. όσοι δηλαδή και οι άνθρωποι.7 Το αντιληπτικό περίγραμμα περιλαμβάνει το σύ. ο ερευνητής που διεξάγει ποιοτική έρευνα πρέπει μενική και εξατομικευμένη και αν υπάρχουν πολλαπλές να διασαφηνίσει αμέσως μετά τη βιβλιογραφική ανα- αλήθειες. την αλήθεια και τη πος βιώνει και αντιλαμβάνεται την πραγματικότητα με γνώση. ώστε να αποδεικνύει τη γνώση του μπορεί να γνωρίζει κάποιο μέρος της αλήθειας και της αναφορικά με τις θεμέλιες θέσεις του περιγράμματος. είναι ο τρόπος με τον οποίο μοναδικό τρόπο. Συμπύκνωση όμοιων κωδικών σε θεματικές ενότητες γιατί αν ο ερευνητής δεν έχει γνώση και εμπειρία για ↓ το υπό έρευνα φαινόμενο.1.14 Πολύ συνοπτικά. τα δύο Το πρώτο βήμα στην ερευνητική διαδικασία είναι ο αυτά αντιληπτικά περιγράμματα πρεσβεύουν πως δεν καθορισμός του αντιληπτικού περιγράμματος του ερευ. θα επιτρέψει να αποκτηθεί μια πιο επεξεργασμένη γνώ- πτικά περιγράμματα εκτείνονται για να συμπεριλάβουν ση για τους συμμετέχοντες στην έρευνα. κύριο λόγο είτε το κριτικό αντιληπτικό περίγραμμα εί- χει μεταξύ της πραγματικότητας ή της αλήθειας με την τε το ερμηνευτικό/σχετικιστικό αντιληπτικό περίγραμ- ανθρώπινη γνώση. Με άλλα λόγια. και αυτό γιατί ο κάθε άνθρω- αναφορικά με την πραγματικότητα. Τα αντιληπτικά περιγράμματα που σχετίζονται με την σιάζονται συνοπτικά στην εικόνα 1. Τέλος. που είναι κατά ληπτικό περίγραμμα περιλαμβάνει τη σχέση που υπάρ. πώς ο κάθε συμμετέχων στην έρευνα αντιλαμβάνεται πινη οντότητα ή αν η πραγματικότητα είναι κάθε φορά την πραγματικότητά του. πραγματικότητας για μια συγκεκριμένη κατάσταση ή στη συνέχεια θα πρέπει να κάνει το αντιληπτικό περί- ένα συγκεκριμένο άνθρωπο. της ποιοτικής έρευνας. είναι το πρακτικό μέρος.

αφού σκοπός της ποιοτικής έρευνας δεν ποιοτικής έρευνας είναι ο σχηματισμός της κατάλλη.τι συνήθως τρόπο τη μία και μόνη σωστή απάντηση που μπορεί να πιστεύει ο ερευνητής στην αρχή. η ερευνητική ερώτηση αποτε. ΜΑΝΤΖΟΥΚΑΣ Τέλος. όπως ήδη έχει αναφερ- έρευνα. με τον αυστηρό γραμματικό όρο της. να πρέπει να εμπεριέχει τις παραπάνω λέξεις-κλειδιά. αξίζει να διευκρινιστεί σε αυτό το σημείο ότι αποτελέσματα στην έρευνα. μορφή: «κατανοώντας σε βάθος τις αντιλήψεις των … Αν κάποιος αποφασίσει να χρησιμοποιήσει κάποιο άλ. τό συμβαίνει στην ποιοτική έρευνα επειδή οι ερωτήσεις μένων. το πώς συμβιβάζονται οι θέσεις του περιγράμματος με Αποτελεί σαφή αντίφαση για την ποιοτική έρευνα τους στόχους της ποιοτικής έρευνας. τις ποσοτικές μεθοδολογίες. λοιπόν. αν δεν υπάρχει σαφής ερευνητική ερώ. όταν διαβάζει Επομένως. και θα πρέπει να συνδέει τις δύο αυτές παραμέτρους με γραμμα σχετίζονται με την ποιοτική έρευνα και είναι λογική συνέχεια και συνέπεια. όπως και πάλι έχει αναφερθεί. συστήνεται στους νέους ερευνητές να χρησι. θοδολογίες. Αν δεν υπάρχει ερευ. δεν μπορεί να υπάρχουν και σαφείς απαντήσεις. Πολύ απλά. θα είναι μη έγκυρα τα αποτελέσμα. η ερευνητική ερώτηση σε μια ποιοτική έρευ- κάποια έρευνα βασισμένη στην ποιοτική μεθοδολογία. Γι’ αυτό. τική ερώτηση είναι αναγκαίο να αναδύεται μέσα από το δεν έχει σκοπό να δώσει μια απόλυτη απάντηση σε μια αντιληπτικό περίγραμμα και να οδηγεί με ομαλό τρόπο απόλυτη και προκαθορισμένη ερώτηση. συνάφεια με την ποιοτική έρευνα και είναι αυτά που είναι να δώσει απαντήσεις στο «πώς» και στο «γιατί». για να γίνουν προ- νητική ερώτηση δεν μπορεί να υπάρχει και απάντηση.240 Στ. όποια κι αν είναι αυτά. Τέλος. δηλαδή δεν απαι- γραμμα και τη μεθοδολογία που χρησιμοποιείται. το αντιληπτικό περίγραμμα καθορίζει ότι στόχος κλειστικά περιγράμματα για την ποιοτική έρευνα ή να της έρευνας είναι η σε βάθος κατανόηση. Στις ποιοτικές ερευνητικές μεθοδολογίες σικές κατευθύνσεις αναφορικά με το σχεδιασμό και τη η ερευνητική ερώτηση σχεδόν ποτέ δεν έχει ερωτημα- διεξαγωγή της έρευνας. θα πρέπει να καταδείξει λεπτομερώς γιατί …» ή «ερμηνεύοντας τις εμπειρίες των …». αποτελεί συ. ουσιαστικά δημιουργούνται πάνω στη διαδικασία της λεί τον ενδιάμεσο κρίκο μεταξύ του αντιληπτικού περι. συλλογής των δεδομένων. θα από την κεντρική ιδέα ή θέμα για έρευνα– και τις βα. και εμπειριών των συμμετεχόντων. σκοπός ληπτικά περιγράμματα έχουν μια λογική συγγένεια και της ποιοτικής έρευνας. ακόμη και για και. Δηλαδή. συμβεί το Β». μολονότι το κριτικό αντιληπτικό περίγραμ.21.19–21 ερωτηματικό. Ωστόσο. δηλαδή «αν εφαρμοστεί η μέθοδος Χ. πεποιθήσεων πτικό περίγραμμα. η ερευνητική ερώτηση εμπεριέχει –εκτός σχηματίζει μια υπόθεση. Το λης ερευνητικής ερώτησης. για το πώς …» ή «εξερευνώντας τις πεποιθήσεις των … λο περίγραμμα. όπως στην περίπτωση όπου ο ερευνητής Συνεπώς. ή ερμηνεία των προσωπικών αντιλήψεων. όπως ήδη αναφέρθηκε. ούτε τείται να έχει ερωτηματική μορφή και να τελειώνει με και οι απαντήσεις-αποτελέσματα θα είναι κατάλληλες ερωτηματικό. Η ερευνητική ερώτηση. τηση. γενικευτεί και να χρησιμοποιηθεί. Επιπλέον. εξερεύνηση λειτουργήσουν απαγορευτικά για κάποιο άλλο αντιλη. Για παράδειγμα. θα νήθως μια ιδιαίτερα απαιτητική διαδικασία και συχνά υπάρξουν τα αποτελέσματα Ψ». Ομοίως. κατά συνέπεια. Αυτού του είδους δηλαδή δεν μπορούν να υπάρχουν αποτελέσματα στην οι ερωτήσεις απαντώνται με ποσοτικές ερευνητικές με- έρευνα. γράμματος και των μεθόδων διεξαγωγής της έρευνας μα και το ερμηνευτικό/σχετικιστικό αντιληπτικό περί.22 αυτά που χρησιμοποιούνται συνήθως στην ποιοτική Στην ποιοτική έρευνα. είναι σε καμία περίπτωση η ποσοτική προσμέτρηση. τικό χαρακτήρα και αυτό γιατί. τα προαναφερθέντα αντι. και αυτό γιατί η ποιο- είναι η πλέον πολύπλοκη και καθοριστική παράμετρος τική έρευνα δεν έχει σκοπό να ανακαλύψει με απόλυτο στην έγκυρη διεξαγωγή μιας έρευνας απ’ ό. αναμένει ο αναγνώστης να συναντήσει. βλέψεις για το υπό έρευνα φαινόμενο.22 Γι’ αυτόν το λόγο. π.χ. Μολονότι αυτό μπορεί να ίδιο ισχύει αν η ερευνητική ερώτηση παίρνει τη μορ- φαίνεται εύκολο και σχεδόν αυτονόητο. αν η ερευνητική η ερευνητική ερώτηση δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται ερώτηση δεν είναι κατάλληλη για το αντιληπτικό περί. δεν τελειώνει πάντοτε με τα. και κατ’ επέκταση οδηγεί σε μη έγκυρη έρευνα το να ξεκινά η ερευνητική ερώτηση με τη φράση «η προσμέ- ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΩΤΗΣΗ (2ο βήμα) τρηση των αποτελεσμάτων της μεθόδου Χ σε σχέση με Το δεύτερο βήμα στο σχεδιασμό και τη διεξαγωγή της τη μέθοδο Ψ». Επίσης. θεί. «αν εφαρμόσω το Α. δεν μπορεί εκ των . φή υπόθεσης. η ερευνη. Σε απλή γλώσσα. θα πρέπει να ξεκινά με την ακόλουθη μοποιούν τα ανωτέρω δύο αντιληπτικά περιγράμματα. αυ- στις μεθόδους συγκέντρωσης και ανάλυσης των δεδο. δεν πρέπει να θεωρηθούν ότι αποτελούν απο.

η ποιοτική δειγματοληψία βασίζεται σε δύο βασικούς ρίες. στην ποσοτική έρευνα ο τη γνώση.24 Για παράδειγμα.25 Δηλαδή. πληθυσμό. αλλά το ειδικό και συγκεκριμένο. ο ποιοτικός ερευνητής.30 Αυτό το δείγ- πρέπει να διευκρινίσει δύο βασικά θέματα αναφορικά μα χαρακτηρίζεται ως δείγμα σκοπιμότητας (purposive με το ερευνητικό του δείγμα. ρης έρευνας. δεν έχει σκοπό να συλλάβει το γενικό και κατηγορίες.μεθοδοι ποιοτικησ ερευνασ 241 προτέρων ο ερευνητής να γνωρίζει τις μοναδικές εμπει. τά 20% από έγχρωμους. λοιπόν. δεύτερον.χ. δηλαδή ο ερευνητής σκοπίμως επιλέγει το θα είναι το ερευνητικό δείγμα και. Αν ο ερευνητής θεωρεί ότι και αλληλουχία μεταξύ όλων των βημάτων της έρευνας. κατά 20% από ασιάτες. στην ποιοτική έρευνα το δείγμα δεν χρειά- ση μιας κεντρικής θέσης για κάποιο φαινόμενο ή θέμα. πώς θα το δείγμα και όχι τυχαία. νητής θέλει να ερευνήσει.26 τότε θα είναι ορθότερο να ερευνήσει την κάθε φυλή . σει πιο ολοκληρωμένες και σε βάθος απαντήσεις στην τερο δυνατό δείγμα με τα τυπικά χαρακτηριστικά του ερευνητική του ερώτηση. Σύμφωνα με τις Morse & Field. το δείγμα επιλέγεται όχι μέσου όρου ανθρώπου και θα το συλλέξει με μεθόδους με αντικειμενικές και τυχαίες τεχνικές. Επι. αυτό δεν χρειάζεται να αντανακλάται και αντικειμενικό. όμως.23. συνέπεια συμμετέχουν στην έρευνα. Δη- στην έρευνα και να κατασκευάσει μια απόλυτη ερευνη. χαία δειγματοληψία. αφού μέσα στο μεγάλο αριθμό των συμμετε- χόντων χάνονται τα υποκειμενικά και εξατομικευμένα ΚΑΘΟΡΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΔΕΙΓΜΑΤΟΣ (3ο βήμα) χαρακτηριστικά. στη συνέχεια θα θέληση να συμμετάσχει στην έρευνα. Πρώτον. το δείγμα δεν απαιτείται να είναι αντιπροσω- θρωποι. λειτουργεί αρνητικά για την εγκυρότητα της ποιοτικής λίες». θύτερη κατανόηση των υποκειμενικών εμπειριών.1. Ωστόσο. π. υπακούοντας δεν έχει σημασία πόσοι έγχρωμοι.29. γεγονός που θα του επιτρέψει να γενικεύσει πευτικό. τική έρευνα. την υποκειμενική γνώση του ερευνητή για τα χαρακτη- ώστε να είναι σίγουρος ότι θα περιλάβει τα γενικά και ριστικά του δείγματος.30 αντικειμενικά χαρακτηριστικά που έχουν όλοι οι άν. Τέλος. γιατί το συγκεκριμένο δείγμα έχει επιλέξει. Ένα μεγάλο δείγμα δεν εξυπη- πάνω σε κάποιο θέμα. η ερευνητική ερώτηση δεν έχει στόχο την πο. καθώς και τη γνώση και τη φερθείσα δομή και τις λέξεις-κλειδιά. Αυτό. αλλά θα κατασκευάζει κάθε είναι το κατάλληλο για την ερμηνεία του φαινομένου φορά μοναδικές ερωτήσεις για κάθε μοναδική εμπειρία και θα πρέπει να είναι επαρκές όχι σε ποσότητα αλλά ή πεποίθηση του κάθε συμμετέχοντα. Έτσι. Πιο απλά. αν ο ευρύτερος πληθυσμός απαρτίζεται κα- Ωστόσο. άρα σότητα αλλά την ποιότητα. ένα μεγάλο δείγμα συνήθως πώς είναι να υποβάλλονται σε εβδομαδιαίες ακτινοβο. αντιλαμβάνονται και βιώνουν την πραγματικότητα.1. τα οποία θέλει να κατανοήσει η ποιο- Εφόσον ο ερευνητής καθορίσει ότι η έρευνα θα εί. πεποιθήσεις και τα πιστεύω των συμμετεχόντων κανόνες: της καταλληλότητας και της επάρκειας. ζεται να είναι ποσοτικά μεγάλο για τη διεξαγωγή έγκυ- Έτσι. το δείγμα πρέπει να είναι κατάλληλο. τα εθνογραφικά χαρακτηριστικά της φυλής παίζουν κά- ο ποιοτικός ερευνητής δεν μπορεί να έχει ως στόχο το ποιο ρόλο στον τρόπο με τον οποίο οι συμμετέχοντες μεγάλο ποσοτικά δείγμα ούτε την αντικειμενική και τυ.20. τα χαρακτηριστικά και τη θέληση να του δώ- ερευνητής θα επιδιώξει να συγκεντρώσει το μεγαλύ. Συνήθως αφορά σε διψήφιο ή ακόμη και κές μεθοδολογίες παίρνει τη μορφή σαφούς δήλωσης σε μονοψήφιο αριθμό. για την ποιοτική έρευνα το δείγμα θα πρέπει να τική ερώτηση γι’ αυτούς. πόσο μεγάλο sampling).29. η ερευνητική ερώτηση για τις ποιοτικές ερευνητι. αφού ο βασικός στόχος της ποιοτικής έρευνας και να παράσχει προβλέψεις για τον υπόλοιπο όμοιο δεν είναι τα γενικά και αντικειμενικά χαρακτηριστικά. «κατανοώντας σε βάθος την ρετεί ούτε τους στόχους ούτε τους σκοπούς της ποιο- εμπειρία ασθενών με καρκίνο μαστού αναφορικά με το τικής έρευνας. Έτσι. ότι θα βασίζεται είτε στο κριτικό είτε στο Επιπλέον. κατά ληπτικά περιγράμματα που πληροφορούν την ποιοτική 50% από λευκούς και κατά 10% από διάφορες άλλες μεθοδολογία. να ερμηνευτικό/σχετικιστικό αντιληπτικό περίγραμμα και έχει δηλαδή τα στοιχεία εκείνα που ο ποιοτικός ερευ- ότι η ερευνητική ερώτηση θα εμπεριέχει την προανα.29 ναι ποιοτική. αυτό που αποτελεί την ερευνητική πληροφορίες για το υπό έρευνα φαινόμενο. Ο στόχος στην ποιοτική έρευνα είναι η βα- πλέον.26–28 ερώτηση για την ποιοτική έρευνα είναι η σαφής δήλω. έρευνας. αναφορικά με τις ερώτησης. Αντιθέτως. αλλά με βάση αντικειμενικές και με τεχνικές τυχαίας δειγματοληψίας. ασιάτες ή λευκοί στον κανόνα ότι πρέπει να υπάρχει συνέχεια.1. λαδή. δεν σε παροχή ποιοτικών πληροφοριών που θα επιτρέψουν επιτρέπει την κατασκευή μιας απόλυτης ερευνητικής να επιτευχθεί η έννοια του κορεσμού. στο δείγμα. σύμφωνα με τα αντι.

στη συνέχεια να γίνει καταμέτρηση πόσοι απάντησαν πει να είναι μικρό και συνήθως ανέρχεται σε διψήφιο ή συμφωνώ. αυτό σημαίνει ότι θα παρατήρησης.χ. το δείγμα επι. Όμως.32 Σε αυτό το σημείο. τα οποία θέλει οπωσδήποτε να τίσει ο ερευνητής. το επόμενο βήμα στην νητής θα ξεκινήσει τη συνέντευξη έχοντας υπόψη το ποιοτική έρευνα είναι η παρουσίαση της μεθόδου συλ. η επόμενη ερώτηση του ερευνητή βασίζεται στην προη- μενικών εμπειριών. οι μέθοδοι συλλογής των δεδομένων θα πρέπει κάθε συμμετέχοντα παίρνει τη μορφή διαλόγου.1. Με αυτόν τον τρόπο και οι εμπειρίες. ίδια ακριβώς φιλοσοφία ισχύει και για τη μη δομημένη ψεις των συμμετεχόντων. Όμως. Για να γίνει καλύτερα κατανοητή η έννοια της μη γήσει γιατί θεωρεί ότι το δείγμα του είναι το πιο κατάλ.6. γο από 7 ή 8 σημεία. με αποτέλεσμα ο ερευνητής να μην καλύψει. χαρακτηριστικές και συνήθεις μέθοδοι συλλογής ΣΥΛΛΟΓΗ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ (4ο βήμα) δεδομένων στην ποιοτική έρευνα είναι η παρατήρηση Μετά τον καθορισμό του αντιληπτικού περιγράμ. λοιπόν.33. οι μέθοδοι συλλογής δή. όπως ακριβώς καθοδηγούνται από τον ερευνητή. Αν. και η συνέντευξη. τό.28. αντιλήψεις και εμπειρίες χωρούν μέσα φαινόμενο.31 ερευνητική παρατήρηση.». τον ορισμό της ερευνητικής ερώτησης και τον μένη ερευνητική συνέντευξη προϋποθέτει ότι ο ερευ- προσδιορισμό του δείγματος. οι μέθοδοι συλλογής των δεδομένων στην ρεί οτιδήποτε συμβαίνει δίχως να έχει κάποιο προσχέ- ποιοτική έρευνα πρέπει να στερούνται αυστηρής δο. διο ως προς το τι θα παρατηρήσει. ΜΑΝΤΖΟΥΚΑΣ ξεχωριστά για το πώς αντιλαμβάνεται το υπό έρευνα πεποιθήσεις. ο ερευνητής πρέπει να επεξη. δηλαδή ο ερευνητής παρατη- Συνεπώς. αλλά πώς αυτές οι ση να παρασυρθεί από τη συνέντευξη που έχει μορφή . δομημένης ή ημιδομημένης τεχνικής συλλογής δεδο- ληλο να απαντήσει την ερευνητική του ερώτηση. θα απαντήσει ο ερωτώμενος και επομένως αδυνατεί να ζονταν αν δεν υπήρχε ο ερευνητής. Από εκεί και πέρα. που ο ερευνητής δεν δεδομένων στην ποιοτική έρευνα οφείλουν να επιτρέ. κή έρευνα πρέπει να στερούνται αυστηρής δόμησης και μάζεται σκόπιμη δειγματοληψία (purposive sampling). είναι ασυμβίβαστο με τους στόχους και τους λέγεται με βάση την υποκειμενική κρίση του ερευνητή σκοπούς της ποιοτικής έρευνας.30 στις προκαθορισμένες απαντήσεις του ερευνητή. δηλαδή χωρίς να δομήσει τη συνέντευξη. θέμα που ερευνά και θα ανοίξει τη συνέντευξη με την λογής των δεδομένων. καθώς και μια ερευνητή να αποφύγει να υποβάλει στο συμμετέχοντα σειρά από απαντήσεις για κάθε ερώτηση. γράφεται είναι η ποσότητα και όχι η ποιότητα. οι μέθοδοι συλλογής δεδομένων στην ποιοτι- υπό έρευνα φαινόμενο και η συγκεκριμένη τεχνική ονο.11. Έτσι. ο ερευνητής καταρτίσει ένα Στην περίπτωση της ημιδομημένης συνέντευξης ή καλά δομημένο ερωτηματολόγιο. Η και υποκειμενικές εμπειρίες. μπορεί ούτε να προκαθορίσει ούτε να προσχεδιάσει και πουν την καταγραφή των πράξεων και των λόγων των αυτό γιατί δεν μπορεί να γνωρίζει εκ των προτέρων τι συμμετεχόντων. Αποτελεί. αντιλήψεις τα βασικά σημεία είναι για να αποφύγει την περίπτω- και εμπειρίες των συμμετεχόντων. δηλα- συμμετεχόντων. για παράδειγμα. να είναι είτε μη δομημένοι. Επίσης. συμφωνώ. φαινόμενο. αφού αυτό που κατα- αναφορικά με τη δυνατότητα του δείγματος να προ. Έτσι. αυστηρή δόμηση. αντιλήψεων και πεποιθήσεων των γούμενη απάντηση του συμμετέχοντα. σκοπός και πάλι είναι η προσπάθεια του έχει σχηματίσει μια σειρά από ερωτήσεις. χρήσιμο είναι να σημειωθεί πως οι δύο πιο συ- χνές. πεποιθήσεις και αντιλή. π. ερώτηση «ποια είναι η εμπειρία σου για το υπό έρευνα τελεί λογική συνέχεια των προηγούμενων βημάτων. όπου να επιτρέπουν την κατανόηση σε βάθος των υποκει. στην περίπτωση της ημιδομη- διαφωνώ ή δεν γνωρίζω. Γι’ αυτόν σφέρει επαρκείς και κατάλληλες πληροφορίες για το το λόγο. μια αφηγηματική διαδικασία. όπως αυτά θα συνέβαιναν ή θα εκφρά. Με άλλα λόγια. μένων. αυτό περιορίζει τους μένης τεχνικής ο ερευνητής σχηματίζει έναν κατάλο- συμμετέχοντες στις απαντήσεις που έχει ήδη σχημα.18. πόσοι διαφωνώ και πόσοι δεν γνωρίζω. που και αυτή πρέπει να απο.34 μής.242 Στ. όμως. Αυ- ακόμη και σε μονοψήφιο αριθμό. είτε ημιδομημένοι. πεποιθήσεις και αντιλήψεις των συμμε- ο ερευνητής θα μπορέσει να κατανοήσει τις μοναδικές τεχόντων που θέλει να συλλάβει η ποιοτική έρευνα. το δείγμα στην ποιοτική έρευνα πρέ. η συνέντευξη με τον Έτσι. από τις οποίες τις απαντήσεις και γι’ αυτόν το λόγο η ημιδομημένη θα μπορεί ο συμμετέχων στην έρευνα να επιλέξει μια ερευνητική συνέντευξη ή παρατήρηση επίσης δεν έχει από τις προσχηματισμένες απαντήσεις. μια μη δομη- ματος. για παράδειγμα. κάθε μη δομημένη επηρεάζονται και κυρίως χωρίς να επιβάλλονται ή να ερευνητική συνέντευξη είναι μοναδική. ώστε Συνοψίζοντας. Ο λόγος που ο ερευνητής καταγράφει αυτά καταγράφει τις προσωπικές πεποιθήσεις. βέβαια.

φαινόμενο. να τα κατανοεί. δηλαδή. Οι ερευνητικές συνεντεύξεις είναι συγκεκριμένο κομμάτι της συνέντευξης. Δηλαδή. επι. νόμενο και αποτελούν το απόσταγμα που προσφέρει αλλά κατά κάποιο τρόπο δίνει νόημα στην όλη έρευνα τη βαθύτερη κατανόηση και επεξεργασμένη γνώση για και αποτελεί τον απώτερο στόχο της έρευνας. ώστε να υπενθυμίζουν στον ερευνητή το καταγραφούν. ώστε να γραφήματα. αφού τα τους συμμετέχοντες. Πρέπει να σημει- τηρήσεις συνήθως καταγράφονται σε κάποιο τετράδιο ωθεί ότι ο κωδικός αναδύεται κατά κάποιο τρόπο μέσα από τον ερευνητή. είναι οι μη δομημένες μεγάλη ενότητα του κειμένου. συνέπεια και αλληλουχία με τα προηγούμενα νητής αποδίδει έναν αντιπροσωπευτικό κωδικό σε μια βήματα της ποιοτικής έρευνας. Είναι δηλαδή κάτι σαν χάρτης που ξαναδιαβάζει όλα τα καταγεγραμμένα δεδομένα. αγωνίας ή δυσκολία κατανόησης κ. νευτεί και να κατανοηθεί το υπό έρευνα φαινόμενο. Αν. ερμηνεύει και λικό απαύγασμα για το πώς ερμηνεύουν. ποιες . Εφόσον συλλεγούν τα ποιοτικά δεδομένα με μη δομημένες ή Εφόσον εντοπιστούν όμοιοι κωδικοί και σημειωθούν ημιδομημένες ερευνητικές συνεντεύξεις ή ερευνητικές οι μεταξύ τους ομοιότητες. συμπεραίνει και επαληθεύει. εδώ να σημειωθεί πως όλα είναι να τα καταγράψει όλα σε χαρτί. Οι θεματικές ενότητες συνήθως δεδομένα από μόνα τους δεν μιλούν. ζει σε συντομία την ερμηνεία που ο ερευνητής δίνει στο κές παρατηρήσεις. π. αφού συλλέξει τα δεδομένα του. θα πρέπει να αναλυθούν ώστε να ερμη. αλλά απαιτούν δεν ξεπερνούν τους μονοψήφιους αριθμούς. αποτελούν συμπυκνω- ανάλυση των δεδομένων είναι εκείνο το σημείο όπου ο μένες ολιστικές περιγραφές και ερμηνείες. το πρώτο πράγμα που θα χρειαστεί να κάνει ο τα σημεία που θεωρούν σημαντικά για το υπό έρευνα ποιοτικός ερευνητής. αφε- να του θυμίζει πού θέλει να φτάσει.37 κής έρευνας είναι η ανάλυση των δεδομένων. Στη συνέχεια και αφού όλο το κείμε- μηχανές. τότε ο ποιοτικός ερευνητής διαβάζει και ερευνητικό θέμα του. Εφόσον οι συνεντεύξεις ή οι παρατηρήσεις σημειώματος.36.25.36.38 δέσει φαινομενικά ασύνδετα σημεία.33. νο της συνέντευξης ή της παρατήρησης ουσιαστικά συ- μπυκνωθεί σε μια σειρά από αντιπροσωπευτικούς κω- ΑΝΑΛΥΣΗ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ (5ο βήμα) δικούς.1. να σχηματιστεί αυτό που ονομάζεται θεματική ενότητα. Το αμέσως επόμενο σημείο είναι αυτό που οι ποιοτι- μένων στην ποιοτική έρευνα. αντιλαμβάνο- κατανοεί.3. ώστε παρατηρήσεις.μεθοδοι ποιοτικησ ερευνασ 243 διαλόγου και να «ξεστρατίσει» από το θέμα της έρευ.35 Έτσι.34 οι συμμετέχοντες. οι πλέον συνήθεις μέθοδοι συλλογής των δεδο. Είναι το τε- ερευνητής συγκρίνει και αντιπαραβάλλει. Ασφαλώς. Έτσι.λπ. Πρέπει και μην παρασυρθούν από τη συνέντευξη ή παρατήρηση αυτό το βήμα να ακολουθεί λογικά όλα τα προηγούμε- και να μην ξεχάσουν να ρωτήσουν ή να παρατηρήσουν να.35 Η διαδικασία νται και βιώνουν οι συμμετέχοντες το υπό έρευνα φαι- της ανάλυσης των δεδομένων όχι μόνο είναι αναγκαία. να ερμηνεύσει τα Το τελευταίο στάδιο της ανάλυσης περιλαμβάνει τη αίτια πίσω από τα δεδομένα και τελικά να δημιουργήσει σύνδεση των θεματικών ενοτήτων με την ευρύτερη βι- καινούργια γνώση. Ο κωδικός αυτός εκφρά- ή ημιδομημένες ερευνητικές συνεντεύξεις ή ερευνητι.χ. που συνδέονται με λογική κοί ερευνητές ονομάζουν κωδικοποίηση. τοποθετούνται μαζί. Πρέπει. Η Οι θεματικές ενότητες. αίσθημα συνήθως μαγνητοφωνημένες και οι ερευνητικές παρα.28. διαφορε- πάντοτε από τον ερευνητή να δώσει νόημα.4 βλιογραφία και τις υφιστάμενες θεωρίες. όμως δεν αποκλείονται και άλλα από το κείμενο και δεν επιβάλλεται από τον ερευνητή οπτικοακουστικά μέσα. όμως. έχει τα σημεία της ημιδομημένης συνέντευξης μπορεί να μη διεξαγάγει μαγνητοφωνημένες μη δομημένες ερευνη- ρωτηθούν με την ίδια ακριβώς σειρά ή να μην έχουν τικές συνεντεύξεις. αλλά η επιλογή της νός για να τα ξαναθυμηθεί και αφετέρου για να αρχίσει διαδρομής μπορεί κάθε φορά να είναι διαφορετική. Η ημιδομημένη τεχνική χρησιμοποιείται κατά ρεί να γίνει με στατιστικές αναλύσεις και συγκριτικά κύριο λόγο από νέους ποιοτικούς ερευνητές. τότε αυτοί οι κωδικοί αντιπαραβάλλονται και συγκρίνονται μεταξύ τους για να εντοπιστούν κωδικοί Το πέμπτο βήμα στη διεξαγωγή μιας έγκυρης ποιοτι- με όμοια χαρακτηριστικά ή νοήματα. όπως επίσης οι παύσεις της ομιλίας ή τυ- βασικά αυτά σημεία έχουν πιο πολύ ρόλο μνημονικού χόν αστεία. δηλαδή να μπορέσει να αποκτήσει μια λέγοντας διαφορετικά μονοπάτια ή δρόμους ανάλογα ολοκληρωμένη αντίληψη ως προς το τι λένε ή κάνουν με την περίπτωση. Εδώ ο ερευ- συνέχεια. να συν.25. λοιπόν. τότε αυτές πρέπει να καταγραφούν την ίδια εμβάθυνση με όλους τους συμμετέχοντες. όπως κάμερες ή φωτογραφικές εκ των προτέρων. στην ποιοτική έρευνα η ανάλυση δεν μπο- νάς του. όπως στην ποσοτική έρευνα. Τα κατά λέξη. τικά απαιτείται περαιτέρω ανάλυση.

να δικαιο. χρειάζεται κάθε φορά κάνουν το χορό ή την ποιοτική έρευνα μια μοναδική να επιστρέφει στο αρχικό υλικό του και να δανείζεται δημιουργία.4. η οποία περιορισμού χώρου. οι πεποιθήσεις και αντιλήψεις του για το υπό έρευνα Το δεύτερο σημείο. η ποιοτική έρευνα δεν μπαίνουν σε καλούπια ούτε μπο- ση της έρευνας.244 Στ. η συγγραφή της ποιοτικής έρευνας ξεκινά με τονιστούν δύο σημεία αναφορικά με τη διεξαγωγή της τη λεπτομερή ανάλυση των προηγούμενων πέντε βη. Δηλαδή. ξαγωγής της και επιβάλλεται κάθε φορά ο ερευνητής να πηση και να παρουσιάσει στους αναγνώστες ποιες είναι επεξηγεί και να θεμελιώνει λογικά κάθε του απόφαση.41 πρέπει να ακολουθεί και αυτή τη λογική αλληλουχία της ποιοτικής έρευνας. μή φτιάχνει νέα μοτίβα και καινούργια βήματα. χρησιμοποιώντας πολλαπλοί. πρέπει να το λόγο.8. δίχως να πέφτει σε αντιφάσεις. ποικίλοι και συμπληρωματικοί τρόποι διε- κάποιο ανακλαστικό μοντέλο. να κάνει μια ενδοσκό. αλλά και οι έρευνα είναι κάτι σαν τη χορογραφία. ποιοτικής έρευνας. Τέλος. πιο του λόγου για τον οποίο επιλέχθηκε το συγκεκριμένο σύνθετη. που αποτελεί επέκταση της παρα- φαινόμενο και πώς αυτές οι προσωπικές πεποιθήσεις πάνω παρατήρησης. δηλαδή το υπό έρευνα φαινόμενο. Δηλαδή. απαιτείται πολύ πιο επεξεργασμένη γνώση και αρτιότερη αντίληψη για περισσότερη λεπτομέρεια στην παρουσίαση. Αλλά όπως ο έμπειρος αναφέρει την ερμηνεία στην οποία η θεματική ενότητα χορευτής. σωστός τρόπος διεξαγωγής της. μοναδικός και ηγούμενα βήματα της έρευνας να παρουσιάσει με ευ. Για την κάθε θεματική ενότητα πρέπει να χορού ή της ποιοτικής έρευνας. Γι’ αυτόν θρο με τη συγγραφή των συμπερασμάτων. σε αντίθεση με τον απ’ ό. Αν αποτελέσματα του προσφέρουν βαθύτερη κατανόηση. όπως το κεντρικό πρόσωπο της έρευνας. υπάρχουν κρίνεια και τον εαυτό του. ένα πραγματικά πνευματικό έργο. ο ποιοτικός ερευνητής. είναι ότι ο ποιοτικός ερευνητής και και αντιλήψεις επηρέασαν τη διεξαγωγή και ανάλυ. ποιο είναι το νόημά της και αποτελεσμάτων της έρευνας και της ήδη υπάρχουσας ποιοι οι άδηλοι ή πρόδηλοι παράγοντες που επηρέα- γνώσης. αλλά η ποιοτική έρευνα παίρ- στην ποιοτική έρευνα είναι ότι ο ερευνητής αποτελεί νει κάθε φορά μια δική της ζωή και εξελίσσεται. . πιο απαιτητική. έτσι και ο έμπειρος ποιοτικός ερευνητής αυ- καταλήγει και να προσφέρει κάποιο αντιπροσωπευτικό τοσχεδιάζει και με αυθορμητισμό και πάνω στη στιγ- παράδειγμα από την ερευνητική συνέντευξη ή ερευ. Αυτό οφεί- ποσοτικό ερευνητή.24. λεται στο ότι δεν υπάρχει ένας απόλυτος. πιο χρονοβόρα και πιθανώς πιο δύσκολη απ’ βήμα και όχι κάποιο άλλο. έτσι και ο ποιοτικός ερευνητής έχει κάποια βήματα. Αντίθετα. ένα γραφικό παράδειγμα από τη Janesick.τι η ποσοτική έρευνα και πιθανώς και περισσότερο Επιπλέον. που νητική παρατήρηση.14 η ποιοτική λήψεις των συμμετεχόντων στην έρευνα. Όπως ο χορευ- πεποιθήσεις και αντιλήψεις του ερευνητή. Επίσης. αυτό δεν είναι εφικτό για λόγους γραφή και η παρουσίαση των αποτελεσμάτων.τι αφήνει το παρόν άρθρο να εννοηθεί.7. δηλαδή. κάποια αντιπροσωπευτική φράση ή αντιπροσωπευτική Όμως. Να μπορεί. Το πρώτο σημείο είναι ότι η ποιο- μάτων και τη θεμελίωση κάθε φορά με λογική συνέχεια τική έρευνα είναι πιο πολύπλοκη. είναι υποχρεωμένος από τα προ. ο ερευνητής που διεξάγει ποιοτική έρευνα ορισμένα γυρίσματα και κάποιο προκαθορισμένο μοτί- πρέπει να παρουσιάσει την κάθε θεματική ενότητα βο που χρειάζεται να ακολουθήσει για την τέλεση του ξεχωριστά. Γι’ αυτό και επιβάλλεται πότε θα τελειώσει. ο ποιοτικός ερευνητής. όταν ξεκινά να μα- παρατήρηση και να καταδεικνύει πώς ερμήνευσε αυτή θαίνει τον τρόπο διεξαγωγής της ποιοτικής έρευνας. Για να δανειστώ και να επεκτείνω να παρουσιάζονται όχι μόνο οι πεποιθήσεις και αντι. που μέσα από την σχεδόν ένας ζωντανός οργανισμός. ΜΑΝΤΖΟΥΚΑΣ είναι οι ομοιότητες και ποιες οι διαφορές μεταξύ των τη φράση ή παρατήρηση. πρόκειται για διδακτορικές διατριβές. στημονικά περιοδικά. Για ερευνητικά άρθρα προορισμένα για επι- Το τελευταίο βήμα της ποιοτικής έρευνας είναι η συγ.40 ό.6. δίχως υποχρεωτικά ερμηνευτική διεργασία ουσιαστικά συνδημιουργεί την να γνωρίζουμε πώς θα είναι στο μέλλον ούτε πώς και ερευνηθείσα πραγματικότητα.39 πρέπει να καταδεικνύεται και πώς δημιουργήθηκαν οι κωδικοί και πώς οι κωδικοί σχηματίζουν τη θεματική ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ/ΣΥΓΓΡΑΦΗ (6ο βήμα) ενότητα. ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ λογεί με λογική συνέπεια και συνέχεια όλα τα βήματα Πριν ολοκληρώσει τη διαδρομή του το παρόν άρ- της έρευνας. Ας μην ξεχάσουμε πως θεμέλια θέση ρούν να προκαθοριστούν.18 τής. υποχρέωση του ερευνητή σε αυτό το σαν το συμμετέχοντα να εκφραστεί με το συγκεκριμέ- σημείο είναι να καταδείξει τον τρόπο με τον οποίο τα νο τρόπο ή να ενεργήσει τη συγκεκριμένη πράξη.

7:58–69 θεματικές ενότητες και η σύνδεση και σύνθεση των 17. improvisations and crystallization. όπως και   3. Reflexive research and the therapeutic use of self. Issues of representation within qualitative εισαγωγή. Μαντζούκας Σ. Mantzoukas S. που περιλαμβάνει τη λεπτομερή παρουσίαση hods. Personal experience met­ έρευνας. την παρουσίαση Publ. 2nd ed. Macmil­ lan Press Ltd. 16:315–317 13. καθώς και το «πώς» ή το «γιατί». Giacomini M. Haber J. το παρόν άρθρο. Guba EG. Qualitative research in health care: Are αυτοσχεδιάσει. It is time to revise the Cochrane criteria. που συνήθως είναι είτε το κριτικό αντιληπτικό περί- In: Freshwater D (ed) Therapeutic nursing: Improving pa- γραμμα. Connelly MF. γή της ποιοτικής έρευνας. Wheeler S. Έρευνα και αντιληπτικά περιγράμματα: λουθήσει ο νέος ερευνητής για τη διεξαγωγή ποιοτικής Τα είδη και η χρησιμότητά τους για τους ερευνητές έρευνας ή να χρησιμοποιήσει ο κλινικός νοσηλευτής ή νοσηλευτές. που μπορεί να ακο. Nursing research: Methods. bias and validity in qualitative research. validity. Towards a new model of nursing research. Το πέμπτο 15. Rolfe G. Μόνο 2nd ed. Using the right tool for the job. Qual Health Res 2004. 2000:379–399 νεντεύξεις ή ερευνητικές παρατηρήσεις. The choreography of qualitative research de- ληπτική τεχνική. the results of the study valid? J Am Med Assoc 2000. χρειάζεται να του μεταδοθούν μια σειρά   1. Linking philosophy. η κωδι. Chesney M. που συνήθως zin KN. Basingstoke. η σύμπτυξη των κωδικών σε search. 1998 . con- βήμα απαρτίζεται από την ανάλυση των δεδομένων. In: Denzin KN. Holloway I. Qual Health Res λέξεις-κλειδιά. όπως «κατανοώντας». Cook D. Interaction and understanding: me in the re- κοποίηση του κειμένου. 5:172–176 10. and emerging confluences. είναι μη δομημένες ή ημιδομημένες ερευνητικές συ. hods in qualitative research. 1996 ένα σαφές μοντέλο από έξι βήματα. Blackwell Sciences. tradictions. Lobiondo-Wood G. «ερμηνεύοντας» 2004. Basingstoke. Mantzoukas S. 66:148–151 ντευξη ή παρατήρηση. Nurse Res 2000. critical appraisal and utilization. Qualitative research for nurses. Lincoln YS (eds) Handbook of qualitative research. 2002:179–194 ερευνητικής ερώτησης. Bryne M. Clandinin JD. Γι’ αυτό. 13:995–1004 φιο σε αριθμό και συλλέγεται με τη σκόπιμη δειγματο. το άρθρο παρέχει Oxford. Avis M. εμπειρία. Morse J. περίγραμμα. Thousand Oaks. AORN 2001. methodology. Sage Publ. Missouri.   6. θορισμό του αντιληπτικού περιγράμματος του ερευνη. Νοσηλευτική 2003. Lincoln YS (eds) Handbook of qualitative research. να προχωρήσει στο επόμενο στάδιο και να erature: XXIII. 14:1029–1031 ή «εξερευνώντας». όπως αναφέρθηκε στην 357–362   4. Parahoo K. 14. Paradigmatic controversies. 2nd ed. Janesick VJ.   7. AORN 1997. Gaberson K. 1998:150–178 του ερευνητή χρησιμοποιώντας ανακλαστικές τεχνικές 19. Το τέταρτο βήμα είναι η παρουσίαση sign: Minuets. Thousand Oaks. Thousand Oaks. από σαφή βήματα που μπορεί να ακολουθήσει. Do we need methodological theory to do qualita- δείγματος. The inclusion of bias in reflective and re- ο φοιτητής για να κρίνει την εγκυρότητα μιας ποιοτικής flexive research: A necessary prerequisite for securing έρευνας. 42:405–413   8. Educat Action Research 1997. είτε το ερμηνευτικό/σχετικιστικό αντιληπτικό tient care through self awareness and reflection. 1998 και μαεστρία μπορεί ο ποιοτικός ερευνητής. δεξιοτεχνία   2. 2nd που συνήθως είναι η μεταφορά όλων των δεδομένων ed. London. 2000:163–188 σε γραπτή μορφή. Το δεύτερο βήμα είναι ο καθορισμός της Sage Publ. και ερμηνεία της κάθε θεματικής ενότητας.   9. 2006 εφόσον αποκτήσει εξοικείωση. που συνήθως είναι διψήφιο ή και μονοψή- tive research? Qual Health Res 2003. What’s the answer? What’s the question? και την παρουσίαση ατόφιων κομματιών από τη συνέ. 16. Morse J. 10:279–295 Το μοντέλο αυτό των έξι βημάτων αρχίζει με τον κα. Qual τρίτο βήμα αφορά στον καθορισμό του ερευνητικού Health Res 2006. Sage των προηγούμενων πέντε βημάτων. In: Denzin KN. J Adv στάδια της ποιοτικής έρευνας και δεν έχουν αποκτήσει Nurs 1994. η επαναληπτική ανάγνωση. Mosby. 19:969–975 ακόμη την εμπειρία να αυτοσχεδιάσουν στη διεξαγω. Sarantakos S. απευθύνεται σε νέους ερευνητές καθώς και inquiry. Lincoln YS. Error. Users’ guides to the medical lit- ο χορευτής. 14:994–1007 σε κλινικούς και φοιτητές που μαθαίνουν τα βασικά   5. Palgrave Macmillan. που σχετίζονται με την ανάλυση 20. 73:207–210 Το τελευταίο βήμα είναι η παρουσίαση της ποιοτικής 18. J Res Nurs 2005. τή.μεθοδοι ποιοτικησ ερευνασ 245 όπως ακριβώς και ο χορευτής όταν ξεκινά να μαθαίνει ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ ένα νέο χορό. Rolfe G. and met­ θεματικών ενοτήτων με την ευρύτερη βιβλιογραφία. Nursing research: Principles. που συνήθως συμπεριλαμβάνει 11. Το 12. Norris N. In: Den- των μεθόδων συλλογής των δεδομένων. 284: Συνεπώς. Social research. Lincoln YS (eds) Collecting and interpreting qualitative materials. Sage Publ. process and issues.

Sage Publ. Dawson B. Lincoln SY (eds) Collecting Thousand Oaks. Thousand Oaks. 1998:79– 24. Falmer. Sage Publ. Morse MJ. Qualitative research into nursing decision 38. Interview techniques in qualitative research: 1993 concerns and challenges. Sage. 1994 and interpreting qualitative materials. Polit FD. 1998:179–210 2nd ed. Sage. Med Educ 34. 31. 1999 29. Writing a qualitative research report. Nursing research: The application of 2nd ed. Morse MJ. Sage Publ. 1990 methods. pling. 284:478–482 Yποβλήθηκε: 18/4/2006 Επανυποβλήθηκε: 9/1/2007 Εγκρίθηκε: 29/1/2007 . Todres L. London. Thousand Oaks. 40. Patton MQ. Frey JH. Practical sampling. Qual Res 2003. In: Denzin 2003. Bordage G. Wood JM. Biasphobia. Qual Health Res 1999. Users’ guides to the medical litera- 32. Observational techniques. New York. London. 22. sues in qualitative research methods. In: Morse MJ (ed) Critical is. Philadelphia. 3:345–357 Publ. Sage Publ. Qualitative research in health care: What are health and health services. 1998 qualitative approach. Morrison J. Adler AP. 1990 37. 27. Field AP. Interviewing: The art of science. 1998 30. Lincoln SY (eds) Collecting and interpret- 36:596–597 ing qualitative materials. Nursing research: A qualitative per- 892 spective. Tesch R. Data management and analy- 26. 24:174–179 35. Newbury Park. Adler P. Advanced design in nursing research. Henry GT. London. 33. Nursing research: Principles and tools. Corbin J. Med Educ 2002. Miles BM. Brink JP. Thousand Oaks. 1990 tative materials. Boyd OC. In: Denzin KN. Fontana A. Bowling A. New York. California. In: cal education: The science and the art. Munhall LP. Nurse 109 Educ Today 2004. National League for Nursing Press. Sage Publ. Huberman MA. Sage Publ. types and software 28. May AK. Giacomini M. Critical issues in qualitative research methods. Holloway I. Experimental study design and 1998:47–78 grant writing in eight steps and 28 questions. niques and procedures for developing grounded theory. Philadelphia. Cook D. Open University the results and how do they help me care for my patients? Press.246 Στ. Burnard P. 1994:188–201 41. Strauss A. Sage consistency and coherence. Qual Health Res 2003. Qualitative evaluation and research methods. The status of method: Flexibility. Morse MJ. Newbury Park. sis method. Denzin KN. Qualitative research: Analysis. Hungler PB. 9:815–828 2nd ed. 25. 13:891– 39. ΜΑΝΤΖΟΥΚΑΣ 21. Developing research questions in medi. Chapman & Hall. 1996 36. 37:376–385 KN. Lippincott. 2000 J Am Med Assoc 2000. Research methods in health: Investigating ture: XXIII. Thousand Oaks. Basics of qualitative research: Tech- making: Factors for consideration in theoretical sam. Thompson C. Lincoln SY (eds) Collecting and interpreting quali- 23.