You are on page 1of 31

A ΦIEPΩMA

KYPIAKH 22 NOEMBPIOY 1998

2-32 AΦIEPΩMA
H πρεσβευτική κατοικία
 H πρεσβευτική κατοικία. H οικοδμηση της οικίας Bενιζέλου στην Aθήνα
H οικοδμηση της οικίας
Bενιζέλου στην Aθήνα και η
ιστορία της ως Bρετανική
και η ιστορία της ως Bρετανική Πρεσβεία
Πρεσβεία.
H OIKIA Bενιζέλου, μέγαρο με μνημειακή παρουσία νο οικπεδο του σημερινού κτιρίου των γραφείων της
Tου Sir Michael Llewellyn Smith στην καρδιά της Aθήνας, κτίστηκε απ την Eλενα Σκυλί- πρεσβείας, το επιβλητικ μέγαρο στεγάζει τη βρετανική
 Πολιτικές εξελίξεις τση, δεύτερη σύζυγο του Eλευθερίου Bενιζέλου, σαν μια πρεσβευτική κατοικία.
1932–36. κατοικία κατάλληλη για τις ανάγκες του μεγάλου πολιτι- H οικοδμηση και οι κυριτερες στιγμές στη ζωή του
κού, ο οποίος χρειαζταν ένα σπίτι–αρχηγείο, αρκετά με- μεγάρου, τσο ως οικία Bενιζέλου σο και ως Bρετανική
Aπ την εκλογική ήττα του
γάλο για το πλήθος των φίλων του, Πρεσβεία, και οι ελληνοβρετανικές
Bενιζέλου το 1933 έως την των συνεργατών και των οπαδών που σχέσεις απ τη δεκαετία του ’30 έως
παλινρθωση της μοναρ- Eπιμέλεια αφιερώματος:
τον συναντούσαν εκεί. Tο μέγαρο κτί- τα μέσα του αιώνα, είναι το σημεριν
χίας. στηκε το 1930-32 με σχέδια του αρχιτέ- EΛEYΘEPIA TPAΪOY θέμα των «Eπτά Hμερών». Aφορμή
Tου Θάνου Bερέμη κτονα Aναστάση Mεταξά. Tο ζεύγος για το αφιέρωμα αυτ υπήρξε το βι-
δεν χάρηκε πολύ το νέο του σπίτι. Tο 1935 ο Bενιζέλος ε- βλίο του Bρετανού πρέσβη σερ Mάικλ Λιουέλιν Σμιθ «H
 Eλλάδα και Bρετανία. γκατέλειψε τη χώρα και ένα χρνο αργτερα άφησε την Bρετανική Πρεσβεία στην Aθήνα», το οποίο γράφτηκε
Oι σχέσεις των δύο χωρών τελευταία του πνοή στο Παρίσι. Aμέσως μετά το θάνατ με την ευκαιρία του φεστιβάλ «Bρετανία και Eλλάδα»
την περίοδο 1935–1941. του η Eλενα πούλησε το σπίτι στο βρετανικ Δημσιο και που διοργανώνει η Bρετανική Πρεσβεία με την υποστή-
Tου Iωάννη Σ. Kολιπουλου στο μέγαρο στεγάστηκε η Bρετανική Πρεσβεία. Aπ τη ριξη του Bρετανικού Συμβουλίου, απ 21 Nοεμβρίου έως
δεκαετία του 1960 και μετά την ανέγερση σε παρακείμε- 6 Δεκεμβρίου.
 Πλεμος και κουλτούρα.
H βρετανική πρεσβεία και η Tου Sir Michael Llewellyn Smith
διαμάχη για την πολιτισμική Bρετανού πρέσβη στην Aθήνα
ηγεμονία στην Eλλάδα.
Tου Xάγκεν Φλάισερ APXIΣA να ενδιαφέρομαι για την ι-
στορία του σπιτιού στην οδ Λου-
 H αρχιτεκτονική κιανού 2, του σπιτιού της Eλενας
του μεγάρου. Σκυλίτση-Bενιζέλου που είναι τώρα
H οικία Bενιζέλου, απ τα ε- η βρετανική πρεσβεία, ταν ήρθα ε-
πιβλητικτερα κτίρια της δώ ως πρέσβης τον Aπρίλιο του
προπολεμικής Aθήνας. 1996. Hρθα κατευθείαν απ την Πο-
λωνία, που το κτίριο των γραφείων
Tου Mάνου Mπίρη
της βρετανικής πρεσβείας ήταν ένα
 O Aναστάσης Mεταξάς. ωραίο οίκημα του 19ου αιώνα με αυ-
Tαλαντούχος αρχιτέκτων, λή, ενώ η πρεσβευτική κατοικία ή-
συνέβαλε στη διαμρφωση ταν ένα σύγχρονο κυβικ κτίριο με
επικάλυψη απ γκρίζο στιλπν γρα-
της φυσιογνωμίας της προ-
νίτη. Oσο βρισκμουν στη Bαρσο-
πολεμικής Aθήνας. βία, έγραψα μια σύντομη ιστορία
Tης M. Kαρδαμίτση–Aδάμη των διαδοχικών βρετανικών πρε-
σβειών στην Πολωνία, μια ιστορία Πορτρέτα του Eλευθερίου Bενιζέλου και της Eλενας Σκυλίτση, έργα αντι-
 Tα έργα ζωγραφικής. που ανατρέχει στο Mεσαίωνα. Δεν
H Eλλάδα του 19ου αιώνα στοίχως των A. Παπανικολάου και Paul Chabas (πίνακες της γκαλερί «Συλλο-
ήταν τσο η ιστορία ενς συγκεκρι- γή»). «Hθελα το σπίτι να είναι μικρ, αλλά μου απέδειξαν πως έπρεπε να είναι
μέσα απ την αξιλογη συλ- μένου σπιτιού σο των διπλωματών μεγάλο, ώστε λοι οι φίλοι και οι οπαδοί του προέδρου (Bενιζέλου) να μπο-
λογή της πρεσβευτικής κα- που κατά το πέρασμα των αιώνων εί- ρούν να συγκεντρώνονται εκεί», έγραφε η Eλενα στα απομνημονεύματά της
τοικίας. χαν διαπιστευθεί στην Πολωνία, ενώ «A l’ ombre de Venizelos». Πράγματι, το σπίτι κτίστηκε σαν μια μεγαλπρεπη
Tης Φανής–Mαρίας Tσιγκάκου τα σπίτια και τα υπάρχοντά τους α- κατοικία πολιτικού, πως άλλωστε το σχεδίασε ο αρχιτέκτονας Aναστάσης
ποτελούσαν ένα δευτερεύον θέμα. Mεταξάς.
 O Δεκέμβριος του 1944. H ιστορία του ανεξάρτητου ελληνι-
Tα τραγικά γεγοντα και η κού κράτους, στο οποίο διαπιστεύ- νου του φημισμένου πορτρέτου του αρχεία του Φρεϊν Oφις μιλούν για
άφιξη του Tσρτσιλ στην θηκαν Bρετανοί πρεσβευτές, είναι Λρδου Bύρωνα με σουλιώτικη εν- μια πολύχρονη και αναποτελεσματι-
Aθήνα. βέβαια πιο πρσφατη. Kαι το σπίτι δυμασία απ τον Tμας Φίλιπς. κή έρευνα, που κράτησε λη τη δε-
που έγινε βρετανική πρεσβεία το Στο βιβλίο μου αυτ περιγράφω καετία του 1920 και τα πρώτα χρνια
Tου Γ. A. Λεονταρίτη 1936, μετά το θάνατο του Bενιζέ- πώς η βρετανική κυβέρνηση αγρα- της δεκαετίας του 1930, προκειμέ-
 Eνθυμήματα Eλευθερίου λου, παρουσιάζει ιδιαίτερο αρχιτε- σε το σπίτι απ την Eλενα Σκυλίτση- νου να εξευρεθεί νέο κτιρίο για την
Bενιζέλου. κτονικ ενδιαφέρον, πως εξαιρετι- Bενιζέλου. Πριν απ το 1936 η βρε- πρεσβεία, είτε στο κέντρο της πλης
κά ενδιαφέροντα είναι επίσης τα πε- τανική πρεσβεία (ττε β΄ τάξεως) είτε στο νέο προάστιο του Ψυχικού
H αγορά του ιδιαίτερου
ριεχμενά του και κυρίως οι πίνακες στεγαζταν σε ένα κτίριο του 19ου που ττε είχε αρχίσει να αναπτύσσε-
γραφείου του μεγάλου πολι- ζωγραφικής. Eτσι αποφάσισα να ε- αιώνα, την οικία Aμβροσίου Pάλλη ται. Στις αρχές του 1936 η βρετανική
τικού απ την Πηνελπη ρευνήσω σε βάθος την ιστορία του στην Πλατεία Kλαυθμώνος, μια απ κυβέρνηση εγκατέλειψε την έρευνα
Δέλτα. σπιτιού και των περιεχομένων του τις ωραιτερες δημιουργίες του αρ- και αποφάσισε, αν και απρθυμα, να
Tου Aλ. Π. Zάννα χρησιμοποιώντας τα αρχεία του Φ- χιτέκτονα Σταματίου Kλεάνθη. O K- ανακαινίσει το υπάρχον κτίριο της
ρεϊν Oφις στο Λονδίνο. μπτον Mακένζι δίνει μια ζωηρή περι- πρεσβείας. O ττε πρεσβευτής, σερ
Eξώφυλλο: H πρσοψη της οικίας Bενιζέ- Tα αποτελέσματα των ερευνών γραφή του κομψού αυτού κτιρίου - Σίντνεϊ Oυτερλο, νοίκιασε μια κα-
λου, σημερινής βρετανικής πρεσβευτικής κα- μου εμφανίζονται τώρα στο βιβλίο, πως ήταν κατά τη διάρκεια του Πρώ- τοικία στο Ψυχικ για να μετακομίσει
τοικίας, στην οδ Λουκιανού 2.
«H Bρετανική Πρεσβεία στην Aθή- του Παγκοσμίου Πολέμου. Παρά την εκεί σο θα διαρκούσαν οι επισκευές
Yπεύθυνη «Eπτά Hμερών»
να»1, που περιέχει έγχρωμες εικνες κομψτητά του, μως, το κτίριο είχε στο κτίριο.
EΛEYΘEPIA TPAΪOY των ωραιτερων πινάκων που υπάρ- αρχίσει να ερειπώνεται και είχε πε- Tτε ακριβώς, στις 18 Mαρτίου
χουν στο σπίτι, συμπεριλαμβανομέ- ριέλθει σε θλιβερή κατάσταση. Tα Συνέχεια στην 4η σελίδα

2 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 22 NOEMBPIOY 1998


Mεσημβρινή, προς τον κήπο, ψη της οικίας Bενιζέλου. «Σαν να είχαμε ένα προαίσθημα για το τι επρκειτο να συμβεί και για το πσο σύντομο χρονικ διά-
στημα θα μας στέγαζε το σπίτι, κανείς απ τους δυο μας δεν ένιωσε την ευχαρίστηση που προκαλεί συνήθως η εγκατάσταση κάτω απ μια καινούργια στέ-
γη», έγραφε η Eλενα Bενιζέλου. «Tα δωμάτια ήταν πολύ μεγάλα και ήταν δύσκολο να επιπλωθούν και τίποτε δεν έμοιαζε λιγτερο με σπιτικ απ τον τερά-
στιο εκείνο προθάλαμο, τα σαλνια και τα γραφεία που πηγαινοέρχονταν φίλοι και οπαδοί. Hταν μως το αρχηγείο που χρειαζταν για τον ηγέτη του βενι-
ζελικού κμματος...» (φωτ.: Aναστ. Aλεξανδρής).

Mεγαλοπρέπεια, αλλά επίσης κομψτητα και διακριτικτητα των μορφών χαρακτηρίζουν το εσωτερικ του μεγάρου, ενώ σε πολλούς χώρους, πως στο ει-
κονιζμενο σαλνι, επικρατεί μια ατμσφαιρα οικειτητας και θαλπωρής. Eλάχιστο χρονικ διάστημα έζησε το ζεύγος Bενιζέλου στο κτίριο της οδού Λουκια-
νού 2. Tρία χρνια μετά την οικοδμησή του (1930–1932), ο Eλ. Bενιζέλος εγκαταλείπει την Eλλάδα και τον Mάρτιο του 1936 αφήνει την τελευταία του πνοή
στο Παρίσι. Eνα μήνα αργτερα η Eλενα θα πουλήσει το σπίτι στο βρετανικ Δημσιο για το ποσ των 46.000 λιρών Aγγλίας (η ανέγερσή του είχε στοιχίσει
100.000 λίρες). Tον Σεπτέμβριο του ίδιου έτους το κτίριο θα στεγάσει τα γραφεία της πρεσβείας και την οικογένεια του πρέσβη. H κατάσταση αυτή θα συνε-
χιστεί έως τη δεκαετία του ’60, οπτε, με την ανέγερση του σημερινού κτιρίου των γραφείων της πρεσβείας σε παρακείμενο οικπεδο, το μέγαρο θα μετα-
τραπεί πλέον σε πρεσβευτική κατοικία (φωτ.: Aναστ. Aλεξανδρής).

KYPIAKH 22 NOEMBPIOY 1998 - H KAΘHMEPINH 3


κυβέρνηση για το ποσ των 50.000
λιρών Aγγλίας.

Eλενα Σκυλίτση
– Bενιζέλου
H Eλενα Σκυλίτση γεννήθηκε στο
Λονδίνο το 1873. Hταν κρη του Iω-
άννη και της Bιργινίας Σκυλίτση. H
οικογένεια Σκυλίτση, που καταγταν
απ τη Xίο, είχε κλάδους στην Kων-
σταντινούπολη, τη Σμύρνη, τη Σύρο
και στη Mασσαλία απ τις αρχές του
19ου αιώνα. Σ’ αυτούς περιλαμβάνο-
νταν τραπεζίτες, επιχειρηματίες, ε-
φοπλιστές και άλλα διακεκριμένα
μέλη της ευημερούσας ελληνικής
διασποράς. Oι γονείς της Eλενας ή-
ταν πλούσιοι. H ίδια γοητεύτηκε για
πρώτη φορά απ τον Bενιζέλο απ
μακριά, τον Σεπτέμβριο του 1910, -
ταν διάβασε έναν απ τους λγους
του που τη γέμισε με θαυμασμ για
την ευγένεια της σκέψης του και τον
φλογερ πατριωτισμ του.
Tον συνάντησε δυο χρνια αργ-
τερα, ταν ο Bενιζέλος ταξίδεψε στο
Λονδίνο κατά τα τέλη του 1912 για
να συζητήσει τις ρυθμίσεις για τα
Bαλκάνια. Συναντήθηκαν και πάλι -
ταν η Eλενα ταξίδεψε στην Eλλαδα,
τον Aπρίλιο του 1920. Mετά την ήττα
του Bενιζέλου στις εκλογές του Nο-
Aφιξη του βασιλιά και της βασίλισσας της Eλλάδος στη βρετανική πρεσβεία με την ευκαιρία μιας επίσκεψης του πρί- εμβρίου 1920 η φιλία τους εξελίχθη-
γκιπα Aλφρέδου στην Aθήνα. Tο εικονιζμενο κτίριο, βρετανική πρεσβεία απ τα μέσα του 19ου αιώνα έως το 1936, κε σε στοργή στη Nίκαια. Tο ζεύγος
ήταν η οικία Aμβροσίου Pάλλη στην πλατεία Kλαυθμώνος. Xτίστηκε το 1835 σε σχέδια του Σταματίου Kλεάνθη και κα- παντρεύτηκε στις 15 Σεπτεμβρίου
τεδαφίστηκε το 1939 (φωτ.: απ το βιβλίο του A. Nikolas «Eλλάδα 1842–1885», εκδ. 1984). 1921 στο Xάιγκεϊτ, στο ωραίο σπίτι
των φίλων τους Aρθουρ και Nτμινι
Kρσφιλντ. Eκείνος ήταν 59 ετών και
εκείνη 48.
H Eλ. Bενιζέλου αγρασε το οικ-
πεδο για την οικοδμηση του και-
νούργιου σπιτιού το 1928 απ την
Eθνική Tράπεζα της Eλλάδος. H το-
ποθεσία ήταν μια απ τις καλύτερες
της Aθήνας με υπέροχη θέα προς
τον Yμηττ και τη θάλασσα. H Eλ.
Bενιζέλου παράγγειλε τα σχέδια
στον Aναστάσιο Mεταξά, που ττε
πια εθεωρείτο ο «πατριάρχης» της
ελληνικής αρχιτεκτονικής. Eίχε σχε-
διάσει το φημισμένο Παναθηναϊκ
Στάδιο και πολλά απ τα καλύτερα
νεοκλασικά σπίτια και δημσια κτίρια
της Aθήνας. Eπανασχεδίασε επίσης
την οικία Mπενάκη για να γίνει το
Mουσείο Mπενάκη.
Tο σπίτι χτίστηκε το 1930-32. Mε
το ωραίο, στέρεο, νεοκλασικ σχέ-
δι του, ο Mεταξάς το είχε οραματι-
στεί σαν μια μεγαλπρεπη κατοικία
πολιτικού.
H Eλενα έγραφε στα απομνημο-
νεύματά της «A l’ Ombre de
Veniselos»: «Hθελα το σπίτι να είναι
μικρ, αλλά μου απέδειξαν πως έ-
πρεπε να είναι μεγάλο ώστε λοι οι
φίλοι και οι οπαδοί του Προέδρου
(Bενιζέλου) να μπορούν να συγκε-
ντρώνονται εκεί». H Eλενα δεν πο-
λυσυμπαθούσε το σπίτι.
«Σαν να είχαμε ένα προαίσθημα
για το τι επρκειτο να συμβεί και
Oι γάμοι του Eλευθερίου Bενιζέλου και της Eλενας Σκυλίτση, στις 15 Σεπτεμβρίου του 1921, στο Xάιγκεϊτ του Λονδί- για το πσο σύντομο χρονικ διά-
νου, στην κατοικία του σερ Aρθουρ Kρσφιλντ και της συζύγου του Δομίνης Hλιάδη, κρης Eλληνα απ τη Σμύρνη που στημα θα μας στέγαζε το σπίτι, κα-
εγκαταστάθηκε στη Bρετανία. Eικονίζονται απ αριστερά, η λαίδη Kρσφιλντ (με τη φωτογραφική μηχανή), ο Σοφο- νείς απ τους δυο μας δεν ένοιωσε
κλής Bενιζέλος, η Eλενα, ο Eλευθέριος Bενιζέλος, η Kάθλιν Σ. Bενιζέλου και ο Kυριάκος Bενιζέλος. Στην πίσω σειρά την ευχαρίστηση που προκαλεί συ-
διακρίνονται ο σερ Aρθουρ Kρσφιλντ, ο Δημήτριος Kακλαμάνος και ο Δημήτριος Παπαλεξπουλος (φωτ.: Aρχείο «K»). νήθως η εγκατάσταση κάτω απ μια
καινούργια στέγη. Tα δωμάτια ήταν
Συνέχεια απ την 2η σελίδα τη, που και ενταφιάσθηκε. H χήρα το προαύλιο γεμάτο λουλούδια που πολύ μεγάλα και ήταν δύσκολο να ε-
1936, ο Bενιζέλος πέθανε στο Παρί- του Eλενα, γυρίζοντας απ την Kρή- είχαν αφεθεί εκεί ως φρος τιμής πιπλωθούν και τίποτε δεν έμοιαζε
σι. H σορς του μεταφέρθηκε σιδη- τη στην Aθήνα για να ασχοληθεί με στον άντρα της. Mέσα σ’ ένα μήνα α- λιγτερο με σπιτικ απ τον τερά-
ροδρομικώς στο Mπρίντιζι και απ τις προσωπικές της υποθέσεις και το π το θάνατο του Bενιζέλου, η Eλε- στιο εκείνο προθάλαμο, τα σαλνια
’κεί με πλοίο στη γενέτειρά του Kρή- σπίτι της στην οδ Λουκιανού, βρήκε να πρσφερε το σπίτι στη βρετανική και τα γραφεία, που πηγαινοερχ-

4 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 22 NOEMBPIOY 1998


ντουσαν φίλοι και οπαδοί. Hταν -
μως το αρχηγείο που χρειαζταν
για τον ηγέτη του Bενιζελικού κμ-
ματος, ο οποίος βαθιά μέσα στην
καρδιά του ονειρευταν να ζήσει
στην Kρήτη, το αγαπημένο του νησί,
που είχε γεννηθεί».

Tο εσωτερικ
Tο σπίτι είναι χτισμένο στις χαμη-
λτερες πλαγιές του Λυκαβηττού. H
κύρια είσοδος απ τα δυτικά οδηγεί
στα μαρμάρινα σκαλοπάτια και απ
εκεί στην αίθουσα χορού, που την α-
ντιπαθούσε η Eλ. Bενιζέλου. H αί-
θουσα αυτή αποτελεί το κεντρικ
σημείο γύρω απ το οποίο έχει σχε-
διαστεί το σπίτι κι απ το οποίο μια
σκάλα οδηγεί στον πρώτο ροφο. H
τραπεζαρία, που συγκοινωνεί με την
αίθουσα χορού προς τα ανατολικά,
φέρνει τον επισκέπτη, μέσα απ μια
τζαμπορτα και πάνω απ ένα γεφυ-
ράκι, στη βεράντα που ο Tσρτσιλ
φωτογραφήθηκε με τον Aρχιεπίσκο-
πο Δαμασκην τον Δεκέμβριο του
1944. Προς τα ντια η αίθουσα χορού
συγκοινωνεί με το φωτειν και ηλι-
λουστο καθιστικ που έχει θέα προς
τον κάτω κήπο με το γρασίδι, τα μι-
κρά μονοπάτια και τις νεραντζιές
του, ενώ προς τα δυτικά συγκοινωνεί
με το μικρ πρωιν δωμάτιο που κα-
τά τη δεκαετία του 1940 χρησίμευε
ως γραφείο του πρέσβη.
Aν και η αίθουσα χορού δεν έχει
φυσικ φωτισμ, είναι ένας ελκυστι-
κς και χρήσιμος χώρος που εξυπη-
ρετεί πολλούς σκοπούς: δεξιώσεις
της πρεσβείας, διαλέξεις, σεμινάρια,
απονομές παρασήμων, συναυλίες
και εκθέσεις.
Oι κύριες αίθουσες υποδοχής, δη-
λαδή η αίθουσα χορού και η τραπε-
ζαρία, είναι διακοσμημένες με δια-
ζώματα, κορνίζες και άλλα διακοσμη-
τικά μοτίβα, στα οποία περιλαμβάνο-
νται ταιριαστά κλασικά τρίγλυφα και
μετπες. Tο σπίτι έχει διατηρήσει τα
κύρια εσωτερικά του χαρακτηριστι-
κά, ελάχιστα μως απ την αρχική
του επίπλωση με την εξαίρεση των
πολυελαίων. Tο εσωτερικ σχεδιά-
στηκε απ τον σερ Tσαρλς Aλομ της
White Allom, που ήρθε στην Aθήνα
κατά παράκληση της Eλενας. Πολλά
απ τα υλικά ήρθαν απ τη Bρετανία.
Tα πατώματα ήταν είτε δρύινα είτε
παρκέ, άριστης ποιτητας. Tη βι-
βλιοθήκη επίπλωσε ο Eλληνας επι-
πλοποις Φιλιππάκης. Oι σιδηροκα-
τασκευές ήταν του οίκου Στριμινέα.
H κεντρική θέρμανση ήταν απ την
Eλβετία (Scheier) και τα είδη υγιει-
νής απ τη Γερμανία (Goldenberg). Mαρμάρινα σκαλοπάτια, ιωνικοί κίονες τοποθετημένοι σε κομψά βάθρα και φατνωματική οροφή στον προθάλαμο ει-
Oι ηλεκτρικές εγκαταστάσεις στην σδου του μεγάρου, στον οποίο εισέρχεται ο επισκέπτης αφού προηγουμένως έχει διαβεί το εξωτερικ προστώο και
κουζίνα έγιναν απ τον Σκαλιστήρη. την ωραία σιδερένια εξώθυρα που κατασκευάστηκε στο Λίβερπουλ (φωτ.: Aναστ. Aλεξανδρής).
Tα δύο φύλλα της μεγάλης μπρού-
ντζινης εξώπορτας, κατασκευασμέ- γάδι και αντλία. Aυτή η πράσινη αση μείο για τον Bενιζέλο, το οποίο θα της απφασης να επισκευαστεί το
να στο Λίβερπουλ, είναι ιδιαίτερα ευ- μέσα στην καρδιά της Aθήνας, με στέγαζε τα αρχεία και τα βιβλία του κτίριο της Πλατείας Kλαυθμώνος,
χάριστα στο μάτι, δεν προκαλούν - πορτοκαλιές, λεμονιές και άλλα ε- μετά το θάνατ του, αλλά η Eλενα α- δεν υπήρχε η παραμικρή πιθαντητα
μως την ίδια ευχαρίστηση ταν προ- σπεριδοειδή, κουτσουπιές, βερικο- ποφάσισε γρήγορα να πουλήσει το να συμφωνήσει το υπουργείο Eργων
σπαθεί κανείς ν’ ανοίξει την πρτα κιές, αμυγδαλιές, μπουκαμβίλιες και σπίτι και τα περισστερα απ τα πε- για την αγορά της οικίας Bενιζέλου.
με ένα ελαφρ τράβηγμα. άλλα δέντρα και θάμνους, αποτελεί ριεχμενά του, ενώ τα βιβλία στάλ- Aνέφερε πάντως στο Λονδίνο πως η
O κήπος και η βεράντα, που αρχικά καταφύγιο για πουλιά και χελώνες. θηκαν στο σπίτι του Bενιζέλου στη πρταση είχε πολλά πλεονεκτήματα.
είχαν σχεδιαστεί απ Aγγλους διαρ- Tον καιρ του Bενιζέλου η μεγάλη Xαλέπα, στην ιδιαίτερη πατρίδα του, Eυτυχώς η απφαση στο Λονδίνο
ρυθμιστές κήπων υπ την επίβλεψη συλλογή βιβλίων του ήταν τοποθε- την Kρήτη. ήταν θετική. Yστερα απ σύντομες
της Eλ. Bενιζέλου, έχουν υποστεί τημένη σε δρύινες βιβλιοθήκες στις και φιλικές διαπραγματεύσεις, το
πιο εκτεταμένες αλλαγές. Σ’ αυτές υπγειες αίθουσες που είναι ακμα H αγορά του σπιτιού βρετανικ Δημσιο αγρασε το σπίτι
περιλαμβάνεται η διαμρφωση, πριν γνωστές ως «Bιβλιοθήκη Bενιζέ- για το ποσ των 46.000 λιρών
απ μερικά χρνια, μιας μικρής πισί- λου». Mερικοί απ τους στενούς φί- H πρώτη αντίδραση του Σίντνεϊ Aγγλίας, που θεωρήθηκε πολύ καλή
νας στο χώρο που ήταν άλλοτε λαχα- λους και συνεργάτες του Bενιζέλου Oυτερλο στην προσφορά της Eλε- τιμή, αφού είχαν ξοδευτεί κάπου
νκηπος. O κήπος έχει δικ του πη- οραματίζονταν το σπίτι σαν ένα μνη- νας ήταν πως εν ψει της αμετακίνη- Συνέχεια στην 6η σελίδα

KYPIAKH 22 NOEMBPIOY 1998 - H KAΘHMEPINH 5


ρα το κτίριο των γραφείων της πρε-
σβείας. H πρταση του Oυτερλο ή-
ταν να χρηματοδοτηθεί η αγορά αυ-
τού του οικοπέδου απ την πώληση
του τωρινού οικοπέδου του αγγλικα-
νικού ναού του Aγίου Παύλου (η τω-
ρινή εκκλησία έχει αρχίσει να γίνεται
αφρητη λγω θορύβου) και να χτι-
στεί νέα εκκλησία και νέα κατοικία
για τον εφημέριο στο καινούργιο οι-
κπεδο. O νας είναι ένα ιστορικ
κτίσμα του 19ου αιώνα και είναι ευ-
τύχημα που η πρταση του Oυτερ-
λο δεν υιοθετήθηκε.
Aρχικά η οικία Bενιζέλου στέγαζε
τα γραφεία της πρεσβείας και την οι-
κογένεια του πρέσβη. H Bιβλιοθήκη
Bενιζέλου και τα γειτονικά δωμάτια
με την ξύλινη επένδυση διαμορφώ-
θηκαν έτσι ώστε να χρησιμοποιού-
νται απ το πολιτικ τμήμα της πρε-
σβείας, τους εμπορικούς και προξε-
νικούς υπαλλήλους και τους ακο-
λούθους άμυνας. Mετά τον πλεμο
μως έγινε ολοφάνερο πως αυτ
δεν μπορούσε να αποτελέσει μνιμη
λύση. Δεν υπήρχε αρκετς χώρος
για λες τις λειτουργίες της πρε-
σβείας. Hδη απ τον Mάρτιο 1945 ο
πρέσβης Λίπερ συνιστούσε στο Λον-
δίνο την αγορά του γειτονικού οικο-
πέδου και την ανέγερση νέου κτιρί-
ου για τα γραφεία της πρεσβείας.

Δεκεμβριανά
H επίσκεψη του Oυίνστον Tσρ-
τσιλ τον Δεκέμβριο του 1944 ήταν
ασφαλώς το πιο συναρπαστικ απ
τα ιστορικά γεγοντα που γνώρισε
το σπίτι.
Στις 18 Oκτωβρίου 1944, λίγες μ-
νο μέρες μετά την Aπελευθέρωση
της Aθήνας, ο πρέσβης Pεξ Λίπερ
μπήκε στην Aθήνα μαζί με τον Xά-
ρολντ Mακμίλαν, πρεδρο υπουργ
για τη Mεσγειο και ουσιαστικά αρ-
χιτέκτονα της βρετανικής πολιτι-
κής. Hρθαν ακολουθώντας την ελ-
ληνική κυβέρνηση του Γεωργίου
Παπανδρέου. Hταν η πρώτη επίσκε-
ψη του Λίπερ στην πρεσβεία, που
του την είχαν περιγράψει ως το
«πρώτο μεγάλο ροζ σπίτι αριστε-
ρά». Παρέλαβε το σπίτι απ τους
Eλβετούς φύλακές του και μέσα σε
λίγα λεπτά η βρετανική σημαία κυ-
μάτιζε στη στέγη.
Oταν στις αρχές Δεκεμβρίου ξέ-
σπασαν μάχες στην Aθήνα ανάμεσα
στις μονάδες του EΛAΣ και τις δυνά-
μεις του στρατηγού Σκμπι, ο Λίπερ
έφερε στο κτίριο λο το προσωπικ
Oι κύριες αίθουσες υποδοχής, δηλαδή η αίθουσα χορού και η εικονιζμενη τραπεζαρία, είναι διακοσμημένες με δια- της πρεσβείας. Tις επμενες πέντε
ζώματα, κορνίζες και άλλα διακοσμητικά μοτίβα, στα οποία περιλαμβάνονται ταιριαστά κλασικά τρίγλυφα και μετ- εβδομάδες κάπου πενήντα άνθρω-
πες. Tο σπίτι έχει διατηρήσει τα κύρια εσωτερικά του χαρακτηριστικά, ελάχιστα μως απ την αρχική του επίπλωση, ποι κοιμντουσαν εκεί. Oι συνθήκες
με εξαίρεση τους πολυελαίους (φωτ.: περιοδικ «Kατοικία»). ήταν σκληρές. Δεν υπήρχε θέρμαν-
ση, ηλεκτρικ φως ή τρεχούμενο νε-
Συνέχεια απ την 5η σελίδα χρις ορισμένου σημείου τουλάχι- πρεσβείας μια μέρα αργτερα. Oι ρ. O Mακμίλαν παρατήρησε πως
100.000 λίρες Aγγλίας για την ανέ- στον, να εξυπηρετούνται στην Eλλά- πρώτες μέρες δεν ήταν χωρίς προ- ευτυχώς είχαν γεμίσει λες τις μπα-
γερσή του. δα τα συμφέροντα της χώρας που βλήματα. O Oυτερλο έγραφε πως νιέρες. «Eχουμε μια λιμνούλα με
H Eλ. Bενιζέλου ήταν γενναιδω- γεννήθηκα, που πέρασα ένα τσο αυτς και η σύζυγς του πέρασαν νούφαρα στον κήπο και σήμερα ανα-
ρη. Xάρισε στον Oυτερλο το θωρα- μεγάλο μέρος της ζωής μου και για «εξαιρετικά δύσκολες μέρες αυτν καλύψαμε ένα εγκαταλελειμμένο
κισμένο αυτοκίνητο του Bενιζέλου, την οποία ο αείμνηστος σύζυγς μου τον χειμώνα με την εγκατάστασή μας πηγάδι που κατά πάσαν πιθαντητα
μάρκας Πακάρ, που ήταν ολοκαί- έτρεφε σ’ ολκληρη τη ζωή του, - στο σπίτι, με μια ολκληρη σειρά α- θα μας δώσει τουλάχιστον νερ που
νουργιο. Oταν ο ττε Bρετανς υ- πως και εγώ, αισθήματα βαθύτατου π προβλήματα (απ τα οποία το χει- να είναι κατάλληλο για μαγείρεμα
πουργς Eξωτερικών Aντονι Iντεν θαυμασμού». ρτερο ήταν το θέμα των καυστήρων και για λίγο πλύσιμο».
της έγραψε για να την ευχαριστήσει Tο συμβλαιο με την Eλ. Bενιζέ- πετρελαίου) και με την τακτοποίηση Oπως έλεγε ο Λίπερ, η πρεσβεία
για το ικανοποιητικ κλείσιμο της λου είχε χρονολογία 30 Σεπτεμβρίου του κήπου... Eργάτες πηγαινοέρχο- δεν βρισκταν σε πολύ καλή τοπο-
συμφωνίας, εκείνη απάντησε: «Nοι- 1936 και η οικογένεια Oυτερλο ε- νται συνεχώς». θεσία απ άποψη προστασίας: ένα
ώθω βαθειά ικανοποίηση ξέροντας γκαταστάθηκε την 1η Oκτωβρίου. Tα Eγινε φανερ ευθύς εξ αρχής πως μεγάλο σπίτι χτισμένο σε υπερυψω-
πως το παλι μου σπίτι είναι τώρα ι- αρχεία της πρεσβείας και τα έπιπλα θα ήταν λογικ να αγοραστεί και το μένο έδαφος και ακμα πιο περίβλε-
διοκτησία του Bρετανικού Δημοσίου των γραφείων της ακολούθησαν στις γειτονικ οικπεδο, προς τα ανατο- πτο επειδή ήταν ροζ και εξακολου-
και πως μπορεί έτσι να βοηθήσει, μέ- 2 Δεκεμβρίου και το προσωπικ της λικά του κήπου, που βρίσκεται τώ- θούσε να υψώνει τη βρετανική ση-

6 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 22 NOEMBPIOY 1998


μαία. Περισστερο ήταν εκτεθειμέ-
νο απ την πλευρά της λεωφρου
Kηφισίας (τώρα Bασ. Σοφίας), αλλά
καθώς οι καλύτερες κρεβατοκάμα-
ρες, πως και η τραπεζαρία και το
γραφείο του πρέσβη, ήταν απ εκεί-
νη τη μεριά, έπρεπε κανείς να κυ-
κλοφορεί με προσοχή στο συγκεκρι-
μένο τμήμα του κτιρίου.
O Λίπερ περιγράφει τα συνεχή πυ-
ρά απ ελεύθερους σκοπευτές που
προέρχονταν απ τις φτωχογειτο-
νιές πέρα απ την πρσοψη του κτι-
ρίου και λέει πως ο ήχος απ τις
σφαίρες ήταν «σαν μια μπάλα που
χτυπάει στον τοίχο ενς γηπέδου
για φάιβς» (είδος σκους). Oι κρε-
βατοκάμαρες της πρσοψης, καθώς
και η αίθουσα υποδοχής στην πρ-
σοψη, εκκενώθηκαν. H σύζυγος του
Λίπερ που, κατά τα λγια του Mακμί-
λαν, ήταν «μια πραγματικά υπέροχη
γυναίκα που πρωτοστατούσε με χά-
ρη και αξιοπρέπεια κατά τη διάρκεια
των πολλών εβδομάδων της πολιορ-
κίας», έγινε διαχειρίστρια ενς με-
γάλου ξενοδοχείου χρησιμοποιώ-
ντας σο γινταν γαλέτες του στρα-
τού, παστ βοδιν κια κονσέρβες
κρέατος για να ταΐζει το προσωπικ. Kισκι σε απομίμηση ιταλικής λοτζέτας και μικρή λίμνη στον κήπο, ο οποίος, παρά τις αλλαγές που υπέστη στο πα-
O Mακμίλαν και ο Λίπερ τνιζαν ρελθν, απηχεί την παραδοσιακή έμπνευση των Aγγλων για το τεχνητ τοπίο (σχεδιάστηκε απ Aγγλους διαρρυθμι-
πως δεν θα μπορούσε να υπάρξει ει- στές κήπων υπ την επίβλεψη της Eλενας Bενιζέλου). Eίναι μια πραγματική αση μέσα στην καρδιά της Aθήνας με
ρήνη χωρίς μια πολιτική λύση με βά- πορτοκαλιές, λεμονιές, κουτσουπιές, βερικοκκιές, αμυγδαλιές, μπουκαμβίλιες και άλλα δέντρα και φυτά που αποτε-
ση το διορισμ του Aρχιεπισκπου λούν καταφύγιο για πουλιά και χελώνες (φωτ.: Aναστ. Aλεξανδρής).
Δαμασκηνού ως αντιβασιλέα. O
Tσρτσιλ ήταν αντίθετος, μως, τα
επιχειρήματα του Mακμίλαν τελικά
έπιασαν. Tην παραμονή των Xρι-
στουγέννων ο Tσρτσιλ έφυγε αε-
ροπορικώς για την Aθήνα, συνοδευ-
μενος απ τον Aντονι Iντεν. Hθελε
να σχηματίσει ιδία αντίληψη για την
κατάσταση και να συναντήσει τον
Aρχιεπίσκοπο και τον πρωθυπουργ
Γεώργιο Παπανδρέου. O Tσρτσιλ
συμπάθησε αμέσως τον Aρχιεπίσκο-
πο και είδε πως ήταν ο κατάλληλος
άνθρωπος για να αναλάβει την αντι-
βασιλεία.
Για λγους ασφαλείας, ο Tσρτσιλ
κοιμταν στο βρετανικ πολεμικ
«Ajax» που είχε αγκυροβολήσει
στον ρμο του Φαλήρου, αλλά τα
μέλη της συνοδείας του πέρασαν το
μεγαλύτερο μέρος της δεύτερης
μέρας των Xριστουγέννων, καθώς
και τις δύο επμενες μέρες, στην
πρεσβεία. O Λίπερ αναθυμάται πως
ο Tσρτσιλ καθταν ατάραχος κατα-
μεσής στο γραφείο του, στη γραμμή
του πυρς. Aναφέρει επίσης μια πα-
ρατήρηση που έκανε ο Tσρτσιλ
προς τον Aρχιεπίσκοπο: «Θα με έ-
θλιβε πολύ η ιδέα τι οι καινούργιες
υποχρεώσεις που θα αναλάβει η O σερ Mάικλ Λιουέλιν Σμιθ, σημερινς ένοικος της βρετανικής πρεσβευτικής κατοικίας, φροντίζει τα λουλούδια στη
Mακαριτης Σας ως Aντιβασιλεύς βεράντα της. O πρέσβης επισκέφθηκε επανειλημμένα την Eλλάδα, πριν ξεκινήσει τη διπλωματική του σταδιοδρομία.
θα μπορούσαν να παρακωλύσουν Hρθε για πρώτη φορά το 1956. Tο 1962 μια υποτροφία του Bρετανικού Συμβουλίου τον έφερε στην Kρήτη για την εκ-
κατά οποιονδήποτε τρπο τα πνευ- πνηση μιας επιστημονικής μελέτης της δημοτικής μουσικής της περιοχής. Bάσει αυτής της μελέτης εξέδωσε το
ματικά σας καθήκοντα». Tο βράδυ 1965 το πρώτο του βιβλίο με τίτλο «The Great Island: a study of Crete». Tο 1973 εκδθηκε το βιβλίο του «Ionian Vision,
της δεύτερης μέρας των Xριστου- Greece in Asia Minor 1919-1922», το οποίο είναι βασισμένο στη διδακτορική διατριβή που εκπνησε στην Oξφρδη με
γέννων ο Tσρτσιλ έγραψε ένα τη- θέμα τη σύγχρονη ελληνική ιστορία (φωτ.: Aναστ. Aλεξανδρής).
λεγράφημα στη σύζυγ του, απένα-
ντι στην οποία ένιωθε ένοχος επει- δηγεί απ τον Πειραιά στην Aθήνα, καταβεβλημένα πρσωπα των Eλλή- πραγματεύσεις υπ την προεδρία
δή την εγκατέλειψε την παραμονή μέσα σε ένα θωρακισμένο αυτοκίνη- νων γύρω απ το τραπέζι και ο του Aρχιεπισκπου, ο Tσρτσιλ έδω-
των Xριστουγέννων: «Eίχαμε μια το και με ισχυρή συνοδεία, και μίλη- Aρχιεπίσκοπος με το τεράστιο κα- σε συνέντευξη Tύπου στην πρε-
πολύ γνιμη μέρα και για την ώρα σα σε λες τις θαρραλέες γυναίκες λυμμαύχι του που τον έκανε να ξε- σβεία. Σχεδν λοι οι Aμερικανοί και
δεν θα πρέπει να εγκαταλείψουμε του προσωπικού της πρεσβείας που περνάει τα δύο μέτρα σε ύψος, νομί- Bρετανοί δημοσιογράφοι ήταν αντί-
κάθε ελπίδα για σημαντικά αποτελέ- πέρασαν τσες εβδομάδες σε συνε- ζω... Tα πάντα μπορεί να καταρρεύ- θετοι στη βρετανική πολιτική ή εξέ-
σματα. Tο πολεμικ «Ajax» είναι πο- χή κίνδυνο και ταλαιπωρία αλλά έ- σουν ανά πάσα στιγμή. Θα περιμέ- φραζαν έντονο σκεπτικισμ. Στους
λύ άνετο και απ ’κεί μπορεί κανείς χουν την πιο χαρούμενη διάθεση. H νουμε μια-δυο μέρες αν χρειαστεί ανταποκριτές έγινε σωματική έρευ-
να δει απ αρκετά κοντά τις μάχες κυρία Λήπερ τις εμπνέει δίνοντας το για να δούμε τι θα γίνει. Tουλάχι- να για πλα καθώς έμπαιναν στην
που γίνονται στις βρειες συνοικίες παράδειγμα... H σύσκεψη στο ελλη- στον βάλαμε τα δυνατά μας». πρεσβεία. H συνέντευξη δθηκε σε
του Πειραιά... Πήγα στην πρεσβεία νικ υπουργείο Eξωτερικών ήταν ι- Oσο οι Eλληνες –η κυβέρνηση και μια αίθουσα που ο Mπάιφορντ Tζ-
απ εκείνο τον μακρύ δρμο που ο- διαίτερα φορτισμένη. Oλα εκείνα τα το EAM/EΛAΣ– συνέχιζαν τις δια- Συνέχεια στην 8η σελίδα

KYPIAKH 22 NOEMBPIOY 1998 - H KAΘHMEPINH 7


γραφία του Nτιμίτρι Kέσελ που δεί-
χνει τον Tσρτσιλ να διασχίζει τη
βεράντα της πρεσβείας με ένα με-
γάλο πούρο κολλημένο στα χείλη, έ-
χοντας δεξιά του τον Aρχιεπίσκοπο.
Λίγες πρωθυπουργικές επισκέψεις
σε πρεσβείες μπορεί να έχουν γίνει
με τέτοια έλλειψη ανέσεων και σε
τσο επικίνδυνες συνθήκες.

Iδανικ για πρεσβεία


Aυτ που κάνει το σπίτι τσο κα-
τάλληλο για πρεσβεία είναι αυτ
που πιθανώς είχε υπψη του ο Aνα-
στάσιος Mεταξάς ταν το σχεδίαζε
για έναν πολιτικ και τη σύζυγ του.
Tσο οι πολιτικοί σο και οι διπλω-
μάτες που εκπροσωπούν τη χώρα
τους χρειάζονται έναν καλ και λει-
τουργικ συνδυασμ δημσιων και
ιδιωτικών χώρων. O πολιτικς μπο-
ρεί να βρει κάτι τέτοιο σε ένα συν-
δυασμ ιδιωτικής κατοικίας και δη-
μσιων γραφείων που δέχεται
τους πολυάριθμους επισκέπτες
του. Eνας πρέσβης πρέπει να συν-
δυάσει και τα δύο σ’ ένα σπίτι που
κατοικεί και δέχεται, μια που παρ’ -
λες τις αλλαγές στην άσκηση της δι-
πλωματίας, η πρεσβευτική κατοικία
είναι βασικά ένα μέρος που άν-
θρωποι που παίζουν κάποιο ρλο
στη ζωή της χώρας τους πρέπει να
θέλουν να έρχονται, και οι δεξιώ-
σεις συμβάλλουν σ’ αυτ. Σχεδιάζο-
ντας το σπίτι της οδού Λουκιανού
σαν τη δημσια κατοικία ενς δια-
κεκριμένου πολιτικού, που θα είχε
μως και ευρύχωρα και ευχάριστα ι-
διωτικά δωμάτια, ο Mεταξάς, χωρίς
να το συνειδητοποιεί, δημιούργησε
μια τέλεια πρεσβεία. Aυτ ακριβώς
το στοιχείο του σπιτιού δεν άρεσε
στην Eλενα που το έβρισκε υπερβο-
λικά μεγάλο και καταθλιπτικ.
Tο ευπροσάρμοστο των δημ-
σιων χώρων του σπιτιού αποτελεί
μεγάλο πλεονέκτημα. H μεγάλη αί-
θουσα χορού μπορεί να χρησιμο-
ποιηθεί σαν χώρος για δεξιώσεις,
συναυλίες, σεμινάρια ή συνέδρια.
Oργανώνουμε επίσης εκεί εμπορι-
κές εκθέσεις υλικών επίπλωσης,
προϊντων περιποίησης του σώμα-
τος, εξαρτημάτων αυτοκινήτων και
άλλων ειδών. H πλακστρωτη βερά-
ντα είναι ιδεώδης για υπαίθριες δε-
O Oυίνστον Tσρτσιλ μαζί με τον Aρχιεπίσκοπο Δαμασκην στη βεράντα του μεγάρου, δεύτερη μέρη των Xριστου- ξιώσεις ή για ένα χορ το καλοκαί-
γέννων 1944. Παρακολουθεί ο Oσμπερτ Λάνκαστερ, ακλουθος Tύπου. Στη συνάντηση που προηγήθηκε, ο Aγγλος ρι. H Bιβλιοθήκη Bενιζέλου στον
πρωθυπουργς ανακοίνωσε στον Aρχιεπίσκοπο τι θα ζητήσει απ τον βασιλιά Γεώργιο να διορίσει τον Δαμασκην α- κάτω ροφο είναι ένας θαυμάσιος
ντιβασιλέα (φωτ.: Nτιμίτρι Kέσελ). χώρος για συγκεντρώσεις και μι-
κρτερης κλίμακας σεμινάρια ή συ-
Συνέχεια απ την 7η σελίδα O Tσρτσιλ επέστρεψε στο Λονδί- ττε πια ήταν ο λρδος Στκτον. Tο νεντεύξεις Tύπου. Eτσι το σπίτι εί-
ουνς, ένας απ τους Bρετανούς α- νο στις 29 Δεκεμβρίου έχοντας πε- γεύμα αυτ ήταν κατά κάποιον τρ- ναι ένα κτίριο πολλαπλών χρήσεων,
νταποκριτές, περιγράφει ως τη με- τύχει τον αντικειμενικ του σκοπ: πο ιστορικ γεγονς. O Mακμίλαν εί- κατάλληλο για την πολύπλευρη
γάλη αίθουσα συνεδριάσεων που ή- να κάνει τα αντιμαχμενα μέρη να χε έρθει στην Aθήνα για να παραλά- δουλειά μιας σύγχρονης πρεσβεί-
ταν διακοσμημένη με ένα μικρ χρι- συνομιλήσουν. O βασιλιάς Γεώργιος βει το πρώτο Διεθνές Bραβείο Ωνά- ας. Tα ιδιαίτερα ελληνικά χαρακτη-
στουγεννιάτικο δεντράκι στολισμέ- B’ εξέδωσε διάγγελμα με το οποίο ση για τον άνθρωπο και τον Πολιτι- ριστικά του –η λαμπρή αρχιτεκτονι-
νο με μπαλίτσες απ μπαμπάκι και διριζε επίσημα τον Aρχιεπίσκοπο σμ “Oλυμπία” ως πρεδρος της κή του Mεταξά, η άυλη παρουσία
μερικά αξιοθρήνητα στολίδια. Kατά ως αντιβασιλέα και δεχταν να γίνει Eπιτροπής για τη Διάσωση της του Bενιζέλου, οι εικνες του Bύ-
πάσαν πιθαντητα η αίθουσα αυτή δημοψήφισμα για τη μοναρχία ταν Aκροπλεως. Παρντες ήταν επίσης ρωνα και κλασικών ελληνικών αρ-
ήταν η τωρινή αίθουσα χορού. Στο θα το επέτρεπαν οι συνθήκες. Πολύ ο Παναγιώτης Kανελλπουλος, κι χαιοτήτων, ο πίνακας του Xατζηκυ-
κτίριο επικρατούσε παγωνιά. «O ή- σύντομα ο EΛAΣ κατέθεσε τα πλα. αυτς πρώην πρωθυπουργς που ριάκου–Γκίκα– καθιστούν το σπίτι
χος απ τις μάχες που συνεχίζο- O Tσρτσιλ ξαναγύρισε έξι εβδομά- στα χρνια του πολέμου είχε παίξει ένα ταιριαστ σύμβολο των πολύ
νταν στου Φιλοπάππου και στου δες αργτερα και τα πλήθη που εί- σημαντικ ρλο στα γεγοντα της στενών ιστορικών και συναισθημα-
Ψυρρή, μια πυκνοκατοικημένη πε- χαν γεμίσει την Πλατεία Συντάγμα- Aιγύπτου και της Eλλάδας, και ο τικών δεσμών που ενώνουν τη Bρε-
ριοχή ντια απ την Πλατεία Oμο- τος του επιφύλαξαν ενθουσιώδη υ- Γιάννης Γεωργάκης, ττε πρεδρος τανία και την Eλλάδα.
νοίας και βορειοδυτικά απ την ποδοχή. του Iδρύματος Ωνάση, που κατά την
Aκρπολη, γέμιζε το δωμάτιο με ε- Oλα αυτά τα γεγοντα ξανάρθαν περίοδο που αναφέραμε ήταν ιδιαί- Σημείωση: 1. Mάικλ Λιουέλιν Σμιθ, «H
στη μνήμη κατά τη διάρκεια ενς τερος γραμματεύς του Aρχιεπισκ- Bρετανική Πρεσβεία στην Aθήνα», έκδο-
κνευριστικ θρυβο». Eδώ ο Tσρ- ση της βρετανικής πρεσβείας, Aθήνα
τσιλ υπερασπίστηκε την πολιτική γεύματος που παρέθεσε το 1980 ο που Δαμασκηνού. 1998. H «Kαθημερινή» και η Tράπεζα
του μπροστά σε μια ομάδα δύσπι- ττε πρέσβης Iαν Σάδερλαντ προς Στην αίθουσα χορού της πρεσβεί- Coutts της Eλβετίας είναι χορηγοί αυτής
στων δημοσιογράφων. τιμήν του Xάρολντ Mακμίλαν, που ας υπάρχει μια πολύ γνωστή φωτο- της έκδοσης.

8 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 22 NOEMBPIOY 1998


Πολιτικές εξελίξεις 1932-36
Aπ την εκλογική ήττα του Bενιζέλου το 1933 έως την παλινρθωση της μοναρχίας
Tου Θάνου Bερέμη
Kαθηγητή Πολιτικής Iστορίας του Πανεπιστημίου
Aθηνών, Προέδρου του Eλληνικού Iδρύματος
Eυρωπαϊκής και Eξωτερικής Πολιτικής

KAΘΩΣ η τελευταία τετραετία του


Eλ. Bενιζέλου (1928–1932) πλησίαζε
προς το τέλος της, οι εσωτερικές
διχνοιες στο στρατπεδο των Φι-
λελευθέρων αυξάνονταν. O ίδιος ο
Bενιζέλος πρβαλε πέρα απ τις
πραγματικές διαστάσεις τον κίνδυ-
νο της παλινρθωσης της μοναρ-
χίας, ελπίζοντας τι η κοινή απειλή
θα συσπείρωνε για μια ακμα φορά
τους παλιούς οπαδούς του υπ την
ηγεσία του.
Παρά την αδύναμη μως θέση του
μοναρχισμού το 1932, ο Bενιζέλος ε-
ξαπέλυσε εκστρατεία κατά των αντι-
πάλων του με προειδοποιήσεις (21
Iουνίου 1932) τι ποτέ δεν θα επιτρε-
πταν στο Λαϊκ Kμμα να έρθει
στην εξουσία αν δεν αναγνώριζε επί-
σημα το καθεστώς της αβασίλευτης
δημοκρατίας. H απειλή υπονοούσε
την επέμβαση του αναγεννημένου
Στρατιωτικού Συνδέσμου υπ τον
στρατηγ Aλέξανδρο Oθωναίο.
Στις 30 Oκτωβρίου ο ίδιος ο αρχη-
γς του Λαϊκού Kμματος Παναγής
Tσαλδάρης έθεσε προσωριν τέλος
στη διαμάχη αναγνωρίζοντας μετά
τις εκλογές την αβασίλευτη δημο-
κρατία και εξασφαλίζοντας έτσι τη O Eλευθέριος Bενιζέλος σε μία απ τις τελευταίες κοινοβουλευτικές του εμφανίσεις, πριν απ την εκλογική ήττα της
διάλυση του Στρατιωτικού Συνδέ- 5ης Mαρτίου 1933. Aριστερά του (με το καπέλο στο χέρι) ο Γεώργιος Kαφαντάρης, υπουργς Oικονομικών στην τε-
σμου και την ψήφο ανοχής των Φιλε- λευταία κυβέρνηση Bενιζέλου (Iαν.–Mαρτ. 1933).
λευθέρων προκειμένου να σχηματί-
σει κυβέρνηση μειοψηφίας στις 5
Nοεμβρίου. Στις 13 Iανουαρίου 1933,
μως, ο αρχηγς των Φιλελευθέρων
απέσυρε την εμπιστοσύνη του κμ-
ματς του και η κυβέρνηση Tσαλδά-
ρη έπεσε.
H μείωση της εκλογικής δύναμης
των κατακερματισμένων βενιζελι-
κών στις εκλογές του Σεπτεμβρίου
τους ανάγκασε να συσπειρωθούν και
πάλι υπ τον Bενιζέλο. H συνεργασία
αυτή ενίσχυσε την αυτοπεποίθηση
της παράταξης και την οδήγησε σε
άμεση εκλογική αναμέτρηση με το
Λαϊκ Kμμα. Στις εκλογές τις 5ης
Mαρτίου 1933 η «Hνωμένη Aντιπολί-
τευσις» με 527.200 ψήφους κέρδισε
136 έδρες, ενώ ο «Eθνικς Συνασπι-
σμς» των βενιζελικών, που συγκέ-
ντρωσε 528.656 ψήφους, χάρη στην
ιδιοτυπία του πλειοψηφικού συστή-
ματος, εξασφάλισε μνον 110 έδρες.
Oταν η νίκη της αντιβενιζελικής
παράταξης έγινε φανερή, ο Πλαστή-
ρας δήλωσε στον Bενιζέλο τι σκ-
πευε να εμποδίσει με κίνημα την α-
νάληψη της εξουσίας απ το Λαϊκ
Kμμα. O φβος της παλινρθωσης,
που είχε καλλιεργηθεί επίμονα τον
προηγούμενο χρνο, καθώς και ο
πανικς της απώλειας της εξουσίας
ύστερα απ δέκα σχεδν χρνια βε- Tην 1η Mαρτίου 1935, βενιζελικοί αξιωματικοί, με πλήρη κάλυψη του Bενιζέλου, επιχειρούν να ανατρέψουν τον Tσαλ-
νιζελικής κυριαρχίας στο κοινοβού- δάρη με ένα κίνημα πρωτοφανές σε αριθμ εμπλεκομένων και έκταση. Tο κίνημα καταστέλλεται και ο Bενιζέλος ε-
λιο εξηγούν την απφαση του στρα- γκαταλείπει την Eλλάδα στις 12 Mαρτίου. Στη φωτογραφία στιγμιτυπο απ την πρώτη δίκη των κινηματιών που άρ-
τηγού πως και την ολιγωρία του Bε- χισε στις 18 του ίδιου μήνα στο Στρατοδικείο Aθηνών. Στην πρώτη σειρά, απ δεξιά: Xρ. Tσιγάντες, I. Στεφανάκος, Xρ.
νιζέλου προκειμένου να τον εμποδί- Tριανταφυλλίδης και I. Tσιγάντες. Oι μεγάλες εκκαθαρίσεις βενιζελικών αξιωματικών, μετά την καταστολή του κινή-
Συνέχεια στην 10η σελίδα ματος, έθεσαν σε κίνηση τις δυνάμεις που οδηγούσαν στην παλινθρωση της μοναρχίας.

KYPIAKH 22 NOEMBPIOY 1998 - H KAΘHMEPINH 9


Στις 18 Mαρτίου 1936 ο Eλευθέριος Bενιζέλος αφήνει την τελευταία του πνοή στο Παρίσι. H σορς του μεταφέρεται σιδηροδρομικώς στη Mασσαλία και απ
εκεί στα Xανιά της Kρήτης με το πολεμικ πλοίο «Παύλος Kουντουριώτης». Στη φωτογραφία, γαλλικ στρατιωτικ απσπασμα αποδίδει στο νεκρ τιμές πρω-
θυπουργού (φωτ.: Iδρυμα Iστορίας Eλ. Bενιζέλου).

Συνέχεια απ την 9η σελίδα νμο και η απφαση του Λαϊκού Kμ- νηση τις δυνάμεις που οδηγούσαν ρυθμιστής του μελλοντικού κυβερ-
σει. O τελευταίος, σύμφωνα με δική ματος να στηρίξει την υποψηφιτητα στην παλινρθωση της μοναρχίας. νητικού σχήματος. Oι μυστικές συ-
του μαρτυρία, αποπήρε τον Πλαστή- του Aλέξανδρου Zαΐμη για επανε- Oι εκλογές της 9ης Iουνίου 1935 (με νεννοήσεις του Λαϊκού και του
ρα λέγοντάς του τι δεν ήταν φτιαγ- κλογή στο αξίωμα του προέδρου της αποχή των Φιλελευθέρων) εξασφά- Kμματος των Φιλελευθέρων (με ε-
μένος για δικτάτορας, χωρίς μως Δημοκρατίας. Mολοντι και τα τρία λισαν στον Tσαλδάρη συντριπτική πικεφαλής τον Σοφούλη) με τους
και να ασκήσει την επιρροή του επά- θέματα ρυθμίστηκαν με συμβιβασμ νίκη (65,04%), ενώ ο Mεταξάς που κομμουνιστές κοινοποιήθηκαν απ
νω στον κινηματία οπαδ του για να και αμοιβαίες υποχωρήσεις, και οι βάσισε την προεκλογική του εκ- τους τελευταίους στον Tύπο, δυ-
τον εμποδίσει. δύο παρατάξεις είχαν πειστεί τι οι στρατεία στην παλινρθωση της σχεραίνοντας έτσι την κοινοβου-
Παρά την ευκολία με την οποία ο διαφορές τους δεν μπορούσαν να μοναρχίας, πως και οι άλλοι ακραί- λευτική λύση.
Πλαστήρας κατρθωσε να ελέγξει λυθούν παρά μνο με στρατιωτικ οι βασιλφρονες, κέρδισαν μικρ-
προσωρινά τα πράγματα, σύντομα έ- πραξικπημα. Στον τομέα αυτ οι βε- τερα ποσοστά. Παρά την απροθυμία Eπιθυμία
γινε φανερή η απροθυμία της βενιζε- νιζελικοί διέθεταν τα ισχυρτερα ε- του Tσαλδάρη να υποστηρίξει την
λικής ανώτατης ηγεσίας του στρα- ρείσματα, ενώ ο δυναμικς άντρας παλινρθωση της μοναρχίας, οι για συμφιλίωση
τού να συνεργαστεί μαζί του. O ίδιος της αντιβενιζελικής παράταξης Γ. στατιωτικοί, με επικεφαλής τον H τελευταία επιθυμία του Bενιζέ-
ο Bενιζέλος διαπραγματεύτηκε χω- Kονδύλης περίμενε τους αντιπάλους Kονδύλη, ανέλαβαν και πάλι πρω- λου στην εξορία υπήρξε η συμφιλίω-
ρίς την συγκατάθεσή του τον σχημα- του να κινηθούν πρώτοι για να τους τοβουλίες, αναγκάζοντας τον πρω- ση των δύο παρατάξεων, βενιζελι-
τισμ κυβέρνησης στρατηγών που χτυπήσει. θυπουργ σε παραίτηση και τη κών – βασιλικών με πρωταγωνιστή
θα μεταβίβαζε την εξουσία στο Λαϊ- Tην 1η Mαρτίου 1935, βενιζελικοί Bουλή να αποφασίσει στις 10 Oκτω- τον Γεώργιο. Mεταμορφώνοντας την
κ Kμμα. Eτσι ο Bενιζέλος, μολον- αξιωματικοί, με πλήρη κάλυψη του βρίου, με 82 μνο ψήφους (αφού α- επιθυμία του σε βάσιμη ελπίδα ο Bε-
τι δεν είχε θελήσει ή μπορέσει να ε- Bενιζέλου, επιχείρησαν να ανατρέ- ποχώρησαν 165 βουλευτές υπ τον νιζέλος επικροτούσε την ενέργεια
μποδίσει το κίνημα, ήταν αυτς που ψουν τον Tσαλδάρη με ένα κίνημα Tσαλδάρη), την κατάργηση του α- του ανώτατου άρχοντα να αντικατα-
έβγαλε την χώρα τη στιγμή εκείνη α- πρωτοφανές σε αριθμ εμπλεκομέ- βασίλευτου καθεστώτος και τη διε- στήσει τον Aλέξανδρο Παπάγο στη
π το πολιτικ αδιέξοδο. H προσπά- νων και έκταση. Oι κινηματίες, που ι- νέργεια δημοψηφίσματος στις 3 θέση του υπουργού Στρατιωτικών με
θεια του στρατηγού εν αποστρατεία σχυρίζονταν τι προστάτευαν προ- Nοεμβρίου. τον Iωάννη Mεταξά. Στις 5 Mαρτίου
Πλαστήρα να εμποδίσει την ανάληψη ληπτικά τη Δημοκρατία απ αρατες Tο δημοψήφισμα της 3ης Nοεμ- 1936 ο Παπάγος είχε αναφέρει στο
της εξουσίας απ το Λαϊκ κμμα απειλές, φρντιζαν φυσικά και για βρίου που επανέφερε τη μοναρχία Γεώργιο τι οι ένοπλες δυνάμεις δεν
προκάλεσε αναζωπύρωση του αμοι- την προστασία των επαγγελματικών ξεπέρασε σε νοθεία το προηγούμε- θα ανέχονταν κυβέρνηση βενιζελι-
βαίου μίσους ανάμεσα στους παλι- τους κεκτημένων απ επιβουλή της νο του 1924, με 97% υπέρ της βασι- κών, με αποτέλεσμα να προκαλέσει
ούς αντιπάλους του Διχασμού. Στις 6 αντιβενιζελικής κυβέρνησης. Oι εν- λείας. Eτσι ο Γεώργιος B΄ βασίστηκε τη δική του κατάργηση. O Bενιζέλος
Iουνίου 1933, μια δολοφονική απ- δοπαραταξιακές έριδες υπήρξαν τε- στο στρατ για να εδραιώσει τη βα- θεώρησε τον διορισμ του Mεταξά
πειρα εναντίον του Bενιζέλου δίχα- λικά η καταστροφή των βενιζελικών σιλεία του και αργτερα στη δικτα- απφαση του Γεωργίου «να πατάξει
σε για μια ακμη φορά τη χώρα. αξιωματικών που απομακρύνθηκαν τορία Mεταξά. Λίγες ημέρες αργ- επιτέλους τας διηνεκείς επεμβάσεις
Tα τρία ζητήματα που συγκέντρω- ομαδικά απ το στρατ και έδωσαν τερα, ο βασιλιάς επέστρεψε στην των στρατιωτικών παραγντων».
σαν αμέσως το ενδιαφέρον των δύο στον Kονδύλη την ευκαιρία να κατα- Eλλάδα, ήρθε μως σε σύγκρουση Στην ίδια επιστολή της 9ης Mαρτίου
μεγάλων αντίπαλων παρατάξεων στη στείλει το χαοτικ αυτ κίνημα. με τον «ισχυρ άνδρα» Kονδύλη και 1936 έγραφε «Mε την ενέργειά του
νέα Bουλή ήταν η προσπάθεια του υ- διέλυσε τη μονπλευρη Eθνοσυνέ- αυτήν ο Bασιλεύς ανέκτησε πλήρως
πουργού Στρατιωτικών Kονδύλη να Παλινρθωση λευση, επιζητώντας νομιμοποίηση ακέραιον το κύρος του, τσον απα-
αγνοήσει το Aνώτατο Στρατιωτικ της παλινρθωσης. ραίτητον δια την οριστικήν επάνο-
της μοναρχίας Tα αποτελέσματα των εκλογών
Συμβούλιο (αποτελούμενο κυρίως α- δον της χώρας εις κανονικν πολιτι-
π βενιζελικούς) και να πετύχει την Oι μεγάλες εκκαθαρίσεις βενιζε- της 26ης Iανουαρίου 1936 έδωσαν κν βίον». Δέκα μέρες αργτερα ο
έγκριση του Kοινοβουλίου για τρο- λικών αξιωματικών που πραγματο- στους υποστηρικτές της μοναρχίας μεγάλος Kρητικς ηγέτης άφηνε την
ποποίηση της επετηρίδας των αξιω- ποιήθηκαν στο στρατ, το ναυτικ 143 έδρες και στους Δημοκρατι- τελευταία του πνοή στο Παρίσι χω-
ματικών, η επιδίωξη της κυβέρνησης και την αεροπορία, μετά την κατα- κούς 141. Tο Kομμουνιστικ Kμμα ρίς να έχει αντιληφθεί την πραγματι-
Tσαλδάρη να αλλάξει τον εκλογικ στολή του κινήματος, έθεσαν σε κί- Eλλάδος με 15 έδρες γινταν ο κή σημασία της βασιλικής ενέργειας.

10 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 22 NOEMBPIOY 1998


Eλλάδα και Bρετανία
Oι σχέσεις των δύο χωρών την περίοδο 1935–1941

O Γεώργιος B΄ και ο Iωάννης Mεταξάς σε φωτογραφίες εποχής. Tα άμεσα και βραχυπρθεσμα κέρδη, καθώς και οι μακροπρθεσμοι στχοι που διαμορφώθηκαν
στο πλαίσιο των δυνατοτήτων που δημιουργούσε το δυαδικ καθεστώς Mεταξά – Γεωργίου, υπήρξαν οι πρωταρχικοί και αποφασιστικοί παράγοντες που καθ-
ρισαν και στήριξαν τη στάση της βρετανικής κυβερνήσεως έναντι της δικτατορίας. (φωτ.: «Iστορία του Eλληνικού Eθνους», τμος IE΄, εκδ. «Eκδοτική Aθηνών»).

Tου Iωάννη Σ. Kολιπουλου Bρετανούς να θέσουν κατά μέρος γασία της ελληνικής κυβερνήσεως με σκοπιμτητες και μέσα στην επι-
Kαθηγητή της Nεώτερης Iστορίας στο Tμήμα τους ενδοιασμούς τους και να καλ- με τη βρετανική, αποτελούσε σχετι- δίωξη κομματικών και παραταξιακών
Iστορίας και Aρχαιολογίας του AΠΘ λιεργήσουν σχέσεις στενής συνερ- κή εγγύηση απρσκοπτης και στε- συμφερντων. Oσο για τη σχέση της
γασίας με την ελληνική κυβέρνηση. νής συνεργασίας των δύο χωρών, σ’ βρετανικής κυβερνήσεως με τη δι-
OI ΣXEΣEIΣ ανάμεσα στη Bρετανία H συνεργασία αυτή ευνοούσε τη θέ- εποχή μάλιστα που η Bρετανία έκρι- κτατορία, μπορεί να υποστηριχθεί με
και την Eλλάδα κατά το δεύτερο ήμι- ση των πολιτικών εκείνων στοιχείων νε πως είχε ανάγκη απ φιλικές χώ- αρκετή ασφάλεια – με βεβαιτητα,
συ της δεκαετίας του ’30 χαρακτηρί- που προωθούσαν την πραξικοπημα- ρες στη Mεσγειο. σχεδν – τι οι Bρετανοί ήσαν μάλ-
ζονταν απ έλλειψη αμοιβαιτητας, τική αλλαγή του πολιτεύματος και τη λον αμέτοχοι στην εγκαθίδρυση της
που είναι το συνηθισμένο γνώρισμα δημιουργία και παγίωση μονοκομμα- Στηρίζοντας δικτατορίας μολοντι δεν δίστασαν
των σχέσεων ανάμεσα σε μια μεγάλη τικού κράτους των βασιλοφρνων – να εκμεταλλευτούν λες τις ευκαι-
δύναμη και μια μικρή χώρα. Στη συ- αντιβενιζελικών μ’ επικεφαλής τον
το καθεστώς Mεταξά ρίες που πρσφερε το ιδιτυπο δι-
γκεκριμένη περίπτωση, την έλλειψη βασιλιά και σήμαινε αναγνώριση των O βρετανικς παράγων λειτούργη- κτατορικ καθεστώς στην Eλλάδα,
αμοιβαιτητας επέτειναν ορισμένοι συνταγματικών εκτροπών. σε ως καταλύτης: επέσπευσε την έ- εξασφαλίζοντας για τα βρετανικά
παράγοντες, πως η απουσία κοινο- H στάση αυτή της βρετανικής κυ- κβαση της πολιτικής – πολιτειακής συμφέροντα στη χώρα προνομιακή
βουλευτικού ελέγχου στην Eλλάδα, βερνήσεως διαμορφώθηκε στο κρίσεως που είχε εκδηλωθεί στην μεταχείριση.
οι δεσμοί του βασιλιά Γεωργίου B΄ με πλαίσιο της αναζωπυρώσεως του Eλλάδα και έμμεσα την επηρέασε Tα άμεσα και βραχυπρθεσμα κέρ-
τη Bρετανία και η εξάρτηση του Iω- παλαιού διχασμού σε βενιζελικούς – αλλά δεν την προκάλεσε ούτε την δη, καθώς και οι μακροπρθεσμοι
άννη Mεταξά απ τον Γεώργιο, που δημοκρατικούς και αντιβενιζελικούς καθρισε. H πολιτική κρίση και συνα- στχοι που διαμορφώθηκαν στο
έθεταν την ελληνική κυβέρνηση σε – βασιλφρονες και της διασπάσεως κλουθη καθεστωτική αλλαγή του πλαίσιο των δυνατοτήτων που δημι-
ιδιαίτερα μειονεκτική θέση έναντι των δύο παρατάξεων σε πληθώρα 1935 ήταν αποτέλεσμα της βαθιάς ουργούσε το δυαδικ καθεστώς Mε-
της βρετανικής. ρευστών πολιτικών σχηματισμών κρίσεως εξουσίας, που οι καταβολές ταξά – Γεωργίου, υπήρξαν οι πρω-
H βρετανική κυβέρνηση προσπά- πάνω σε θέματα αρχών και πολιτι- της ανάγονταν στις πολιτικές ανω- ταρχικοί και αποφασιστικοί παράγο-
θησε να παραμείνει έξω απ τις πο- κής σκοπιμτητας, που χαρακτήρι- μαλίες της περιδου 1915–1924, και ντες που καθρισαν και στήριξαν τη
λιτικές και πολιτειακές διαμάχες που ζαν την πολιτική ζωή της χώρας την που παρουσίασε ιδιαίτερη ένταση στάση της βρετανικής κυβερνήσεως
συγκλνισαν την Eλλάδα, απ το βε- εποχή αυτή. Στο πλαίσιο της ρευ- μετά το κίνημα του Mαρτίου του έναντι της δικτατορίας. Oπως και
νιζελικ κίνημα του Mαρτίου του στής καταστάσεως που δημιουργού- 1935. Προϊν της ίδιας κρίσεως ήταν στην περίπτωση της μοναρχικής πα-
1935 ώς την εγκαθίδρυση δικτατο- σε η πολυδιάσπαστη των πολιτικών και το δικτατορικ καθεστώς που ε- λινορθώσεως, η βρετανική κυβέρνη-
ρίας τον Aύγουστο του 1936. H κρίση δυνάμεων, καθοριστική για τη βρε- πιβλήθηκε απ τον Mεταξά τον Aύ- ση διαμρφωσε την πολιτική της έ-
μως της Aιθιοπίας (1935–1936) και η τανική πολιτική υπήρξε η άποψη τι γουστο του 1936. H δικτατορία ήταν ναντι της δικτατορίας με βάση κυ-
συνακλουθη ανάγκη να διασφαλι- η παλινρθωση της μοναρχίας στο η απληξη της γενικής περιφρονή- ρίως τα άμεσα κέρδη που ανέμενε α-
σθεί η συνεργασία της Eλλάδος με πρσωπο του έκπτωτου βασιλιά, ο σεως προς τη συνταγματική νομιμ- π την Eλλάδα και άσχετα απ τις
τη Bρετανία, σε περίπτωση ιταλο- οποίος ήταν αγγλφιλος και είχε υ- τητα απ το 1915 και μετά, καθώς και τυχν πολιτικές προτιμήσεις της
βρετανικού πολέμου, έπεισε τους ποσχεθεί να εξασφαλίσει τη συνερ- της συγχύσεως αρχών και σκοπών Συνέχεια στην 12η σελίδα

KYPIAKH 22 NOEMBPIOY 1998 - H KAΘHMEPINH 11


H απρριψη του ιταλικού τελεσίγραφου στις 28 Oκτωβρίου 1940 έγινε δεκτή με ενθουσιασμ απ τον ελληνικ λα και προκάλεσε εκδηλώσεις θαυμασμού σε
λο τον ελεύθερο κσμο. Tτε, ουσιαστικά, συνδέθηκε οργανικά και η ελληνική πολεμική προσπάθεια με τη μεγάλη σύρραξη που συγκλνιζε τον κσμο απ
τον Σεπτέμβριο του 1939 (φωτ.: Πολεμικ Mουσείο, Aθήνα).

Συνέχεια απ την 11η σελίδα προνομιακή μεταχείριση των βρετα- σχεται αυτά που επιθυμούσαν οι βασικά σημεία στα οποία υπήρχε μια
βρετανικής πολιτικής ηγεσίας ή τις νικών συμφερντων στην Eλλάδα Bρετανοί απ την Eλλάδα: προνο- ανομολγητη και σχεδν αγεφύρω-
πιθανές μακροπρθεσμες επιπτώ- και τις υποσχέσεις του δικτάτορας μιακή μεταχείριση των βρετανικών τη διαφορά απψεων ανάμεσα στις
σεις της συνεργασίας με τη δικτατο- για συνεργασία σε περίπτωση πολέ- συμφερντων σε καιρ ειρήνης και δυο κυβερνήσεις· αυτά και η τάση
ρία στις ελληνοβρετανικές σχέσεις. μου στη Mεσγειο, εξασφάλισε στο συνεργασία σε καιρ πολέμου. Στο των Bρετανών να υποτιμούν τις αμυ-
Oι Bρετανοί ήσαν σε θέση να εκτιμή- δικτατορικ καθεστώς την αμέριστη πλαίσιο αυτών των διαβεβαιώσεων ντικές δυναττητες της Eλλάδας,
σουν τη χρησιμτητα του Mεταξά, ο υποστήριξη της βρετανικής κυβερ- μάλιστα, ο Mεταξάς πρτεινε το καθώς και η τάση των Eλλήνων να υ-
οποίος ήταν ουσιαστικά ένας ευάλω- νήσεως. 1938 και τη σύναψη ελληνοβρετανι- περτιμούν τη στρατηγική αξία της
τος δικτάτορας, επειδή δεν είχε ε- κής συμμαχίας που θα προετοίμαζε χώρας και τις δυναττητες της Bρε-
ρείσματα στο στράτευμα και έτσι Mονομερή προνμια και θα διευκλυνε τη συνεργασία τανίας να παράσχει αποτελεσματική
μπορούσε, στην αρχή τουλάχιστον, Aπ την πλευρά της η Bρετανία εί- των δυο χωρών σε καιρ πολέμου· στρατιωτική βοήθεια. H διάσταση α-
να αποπεμφθεί απ την εξουσία αν χε εξασφαλίσει μια ιδεώδη σχέση με αλλά η πρταση απορρίφθηκε γιατί η πψεων, στο τελευταίο ιδίως σημείο,
γινταν επικίνδυνος για τον βασιλιά την Eλλάδα. H βρετανική κυβέρνηση συμμαχία δεν συνέφερε τη Bρετα- ήταν σοβαρή, επειδή η ελληνική
ή ταν έπαυε να είναι χρήσιμος και είχε επιβάλει στην ελληνική κατά τη νία, κατά κύριο λγο επειδή θα δημι- στρατιωτική και πολιτική ηγεσία της
συνεργάσιμος. διάρκεια της διεθνούς κρίσεως του ουργούσε ανεπιθύμητες υποχρεώ- εποχής εκτιμούσε την κατάσταση
Aυτή η διάγνωση, που επηρέασε 1935–1936 μια ειδική σχέση, που εξα- σεις απέναντι στην Eλλάδα και, κατά και τις εξελίξεις με βάση στρατηγικά
τη στάση της βρετανικής κυβερνή- σφάλιζε στη Bρετανία λα τα πλεο- δεύτερο, επειδή η επίσημη σύνδεση δεδομένα και την πολεμική τέχνη και
σεως στο αρχικ στάδιο της δικτατο- νεκτήματα μιας συμμαχίας χωρίς τις με τη δικτατορική κυβέρνηση της τεχνολογία περασμένων εποχών·
ρίας, είχε μια σημαντική αδυναμία: σχετικές υποχρεώσεις. H παρουσία Eλλάδας θα εξέθετε τη βρετανική αυτή ήταν και η απσταση που χώρι-
προϋπέθετε μιαν απσταση ασφα- του Γεωργίου στην Eλλάδα και η θέ- κυβέρνηση. ζε, σον αφορά με τη δυναττητα
λείας του βασιλιά απ τον δικτάτορα ση του σε σχέση με τον Mεταξά, σε H κυβέρνηση της Bρετανίας απέ- παροχής στρατιωτικής βοήθειας
και της μοναρχίας γενικά απ το δι- συνδυασμ με τη δεινή θέση της κλειε την ανάληψη συμβατικών υπο- στην Eλλάδα, τις βρετανικές διαθέ-
κτατορικ καθεστώς. Θεωρητικά, Eλλάδας έναντι της επεκτατικής Iτα- χρεώσεων απέναντι στην Eλλάδα ε- σεις απ τις ελληνικές προσδοκίες.
μια τέτοια απσταση δεν φαινταν λίας και της αναθεωρητικής Bουλγα- νσω α) υπήρχε ο κίνδυνος να ε- Aν αυτή ήταν η πολιτική της Bρε-
ανέφικτη, δεδομένου τι ο βασιλιάς ρίας, εξασφάλιζε στη Bρετανία μια μπλακεί η Bρετανία σε βαλκανικ τανίας απέναντι στην Eλλάδα, γεν-
ήλεγχε το σώμα των αξιωματικών και φιλική Eλλάδα, χωρίς να χρειάζεται η πλεμο εξαιτίας των εδαφικών δια- νάται το ερώτημα αν δεν μπορούσε
μπορούσε να έχει εναλλακτικές λύ- δέσμευση της χώρας με ελληνοβρε- φορών ανάμεσα στις χώρες της πε- η ελληνική κυβέρνηση να χαράξει
σεις στο καθεστώς του Mεταξά. Στην τανική συμμαχία. H Bρετανία μπο- ριοχής, β) δεν φαινταν να βελτιώ- διαφορετική γραμμή, λιγτερο εξαρ-
πράξη μως, και ανεξάρτητα ίσως α- ρούσε να υπολογίζει, σε περίπτωση νεται αισθητά η αμυντική ικαντητα τημένη απ τη βρετανική. Mια τέτοια
π τις επιδιώξεις του Γεωργίου, η ιταλοβρετανικού πολέμου, στη χρη- της Eλλάδας και να τονίζεται η «με- γραμμή προϋπέθετε: α) σωστή πολε-
μοναρχία ταυτίστηκε ολοένα και πε- σιμοποίηση των ελληνικών λιμανιών σογειακή» πλευρά της πολεμικής μική προπαρασκευή, β) συνετή ευε-
ρισστερο με τη δικτατορία· σε τέ- και νησιών απ το βρετανικ ναυτικ της προπαρασκευής σε βάρος της λιξία στις διακρατικές σχέσεις για τη
τοιο βαθμ μάλιστα ώστε να πιστεύ- και την αεροπορία. O ίδιος ο δικτά- «βαλκανικής» και γ) δεν άλλαζε ριζι- μεγιστοποίηση των διαπραγματευτι-
εται τι η πτώση του δικτάτορας θα τορας δεν έπαυε να διαβεβαιώνει τη κά η ισορροπία δυνάμεων στη Mεσ- κών δυνατοτήτων της χώρας, και, γ)
συμπαρέσυρε και τον βασιλιά. H δια- βρετανική κυβέρνηση για την αφο- γειο υπέρ της Bρετανίας και σε βά- πραγματικά ισχυρή κυβέρνηση. Aλλά
πίστωση αυτή, σε συνδυασμ με την σίωσή του στη Bρετανία και να υπ- ρος της Iταλίας. Aυτά ήσαν και τα η πολεμική προπαρασκευή της χώ-

12 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 22 NOEMBPIOY 1998


ρας, που είχε ως βασικ στχο την ε- αποτέλεσμα να διεξαχθεί η τελική α-
ξουδετέρωση της βουλγαρικής απει- ναμέτρηση με τη Γερμανία για να ε-
λής με την οχύρωση των συνρων ξυπηρετηθούν πολιτικές κυρίως
προς τη Bουλγαρία, ήταν προβλημα- σκοπιμτητες. Eνσω διαρκούσαν ο
τική. H εξωτερική πολιτική, εξάλλου, πλεμος και η πολιτικοστρατιωτική
κάθε άλλο παρά ευέλικη θα μπορού- κρίση του Aπριλίου του 1941, αφενς
σε να χαρακτηρισθεί· παρέμεινε ε- αυξήθηκε η εξάρτηση της ελληνικής
ξαρτημένη απ τη βρετανική πολιτι- κυβερνήσεως απ τη βρετανική και
κή, ιδίως στην αντιμετώπιση της επε- αφετέρου συντελέσθηκε η εξάρ-
κτατικής Iταλίας. Tέλος, η κυβέρνη- θρωση και διάλυση του καθεστώτος
ση της Eλλάδος, μολοντι ισχυρή α- που είχε εγκαθιδρυθεί τον Aύγουστο
πέναντι στους αντιπάλους της στο ε- του 1936, με την αποκοπή λων των
σωτερικ, ήταν ανίσχυρη απέναντι δεσμών αλληλεξαρτήσεως των βασι-
στη βρετανική κυβέρνηση. Eίναι α- κών φορέων της εξουσίας. Tα πολιτι-
λήθεια τι οι δυναττητες της Eλλά- κά και στρατιωτικά στοιχεία που εί-
δος ν’ αναπτύξει πολιτική αντίθετη χαν εκβιάσει την καθεστωτική αλλα-
προς τα συμφέροντα της Bρετανίας γή το 1935 και στηρίξει τη βασιλευ-
ήσαν περιορισμένες· είναι μως επί- μενη δικτατορία που ακολούθησε,
σης αλήθεια τι η ελληνική κυβέρνη- είτε αποδεσμεύτηκαν απ τον βασι-
ση αντί ν’ αυξήσει αυτές τις δυνατ- λιά, πως οι αξιωματικοί που συνθη-
τητες τις περιρισε ακμη περισσ- κολγησαν με τους Γερμανούς, τον
τερο, υπονομεύοντας την ουδετερ- Aπρίλιο του 1941, είτε παραμερίστη-
τητα της χώρας απέναντι στις μεγά- καν, πως ο Aλέξανδρος Παπάγος –
λες δυνάμεις και εξασθενίζοντας τη σοι δεν ακολούθησαν τον Γεώργιο
θέση της χι μνο απέναντι στη Γερ- στην εξορία. H νέα κυβέρνηση, εξάλ-
μανία και την Iταλία αλλά και απένα- λου, απ βενιζελικούς κυρίως, ούτε
ντι στη Bρετανία. Xωρίς την υποστή- περισστερο αντιπροσωπευτική ή-
ριξη του λαού και με το φβο πάντα ταν απ την προηγούμενη ούτε άλλη
της αποπομπής απ την εξουσία, ί- νομιμτητα διέθετε απ’ αυτή που α-
σως και με την υποστήριξη ορισμέ- ντλούσε απ τον βασιλιά. O ίδιος ο
νων βρετανικών κύκλων, η ττε κυ- βασιλιάς, που είχε δώσει τη συγκα-
βέρνηση της Eλλάδος διαμρφωσε τάθεσή του για την εγκαθίδρυση της
μια στάση απέναντι στη βρετανική δικτατορίας, διακυβεύοντας έτσι τη
κυβέρνηση που την καθιστούσε δέ- νομιμτητα του θεσμού που εκπρο-
σμια των επιδιώξεων της Bρετανίας σωπούσε, ήταν ο μνος φορέας της
στην Eγγύς Aνατολή. O αντιστράτηγος Aλέξανδρος Παπάγος, αρχηγς του ελληνικού Γενικού εξουσίας που διέθετε κάποια, έστω
Eπιτελείου Στρατού, υπήρξε ο κύριος υπεύθυνος της αμυντικής προσπά- και αμφιλεγμενη, νομιμτητα – που
Στα χρνια θειας της Eλλάδος και της κατευθύνσεως των επιχειρήσεων κατά τον πλε- έμελλε μως ν’ αμφισβητηθεί και αυ-
μο του 1940–41. τή στα χρνια που ακολούθησαν.
του ελληνοϊταλικού
πολέμου
H υπονμευση της ουδετερτη-
τας της χώρας επιταχύνθηκε με την
έκρηξη του B΄ Παγκοσμίου Πολέμου,
που απομάκρυνε επίσης το ενδεχ-
μενο ελληνοβρετανικής συμμαχίας
για τη χάραξη κοινής αμυντικής πο-
λιτικής έναντι της Iταλίας. O πλε-
μος απομάκρυνε, ακμη, την Eλλά-
δα απ το κέντρο των στρατηγικών
συμφερντων της Bρετανίας, ώ-
σπου η ιταλική επίθεση εναντίον της
Eλλάδας τον Oκτώβριο του 1940, και
ιδίως η ελληνική αντίσταση, επανέ-
φεραν τη χώρα στο πλαίσιο των βρε-
τανικών συμφερντων, για τον λγο
κυρίως τι ο πλεμος στην Aλβανία
δέσμευε και καθήλωνε υπολογίσι-
μες ιταλικές δυνάμεις. H πλευρά αυ-
τή του ελληνοϊταλικού πολέμου, και
ιδίως το ενδεχμενο να καταστεί η
Eλλάς βρετανικ προγεφύρωμα στα
Bαλκάνια, τοποθέτησαν τη χώρα
στους στρατηγικούς στχους και
της Γερμανίας. H σημασία αυτή της
Eλλάδος για τη Bρετανία και τη Γερ-
μανία ήταν ο λγος που η δεύτερη
προσπάθησε να μεσολαβήσει για
τον τερματισμ του ελληνοϊταλικού
πολέμου και η πρώτη επιδίωξε ν’ α-
ποτραπεί μια τέτοια μεσολάβηση.
Tτε, ουσιαστικά, συνδέθηκε οργα-
νικά και η ελληνική πολεμική προ-
σπάθεια με τη μεγάλη σύρραξη που
συγκλνιζε τον κσμο απ τον Σε-
πτέμβριο του 1939.
H γερμανική απειλή φανέρωσε
προς στιγμήν τη σοβαρή διάσταση α-
πψεων ανάμεσα στην ελληνική και
τη βρετανική κυβέρνηση, σχετικά με Eλληνες οπλοπολυβολητές στο αλβανικ μέτωπο το χειμώνα του 1940–41. H ιταλική επίθεση εναντίον της Eλλάδας
την αντιμετώπιση της απειλής αυ- τον Oκτώβριο του 1940 και ιδίως η ελληνική αντίσταση επανέφεραν τη χώρα στο πλαίσιο των βρετανικών συμφερ-
τής, αλλά η διάσταση συγκαλύφθηκε ντων, για το λγο κυρίως τι ο πλεμος στην Aλβανία δέσμευε και καθήλωνε υπολογίσιμες ιταλικές δυνάμεις (φωτ.:
ύστερα απ βρετανικές πιέσεις, με Πολεμικ Mουσείο, Aθήνα).

KYPIAKH 22 NOEMBPIOY 1998 - H KAΘHMEPINH 13


Πλεμος και κουλτούρα
H βρετανική πρεσβεία και η διαμάχη για την πολιτισμική ηγεμονία στην Eλλάδα
Tου Xάγκεν Φλάισερ νιστές τους, χωρίζουν την πολιτι-
Kαθηγητή Nε τερης Eυρωπαϊκής Iστορίας στική προπαγάνδα σε εκπαιδευτική
Πανεπιστημίου Aθηνών και μη. Aκρογωνιαίο λίθο της πρώ-
της αποτελεί το νεοϊδρυθέν «Iνστι-
O ΓEPMANO–γαλλικ
ς ανταγωνι- τούτο Aγγλικών Σπουδών» στο ο-
σμ
ς του 19ου αιώνα για την πολιτι- ποίο, ήδη στα τέλη 1938, συρρέουν
σμική πρωτοκαθεδρία κρίθηκε κι 4.000 μαθητές, κατατροπώνοντας
αυτ
ς με την έκβαση του A΄ Παγκο- τα ανταγωνιστικά ιδρύματα. Γρήγο-
σμίου Πολέμου. H κατάσταση έγινε ρα ιδρύεται παράρτημα στη Θεσσα-
εκ νέου ρευστή μετά τη ναζιστική α- λονίκη επίσης με επιτυχία, την ο-
ναρρίχηση στην εξουσία το 1933. H ποία
μως οι Γερμανοί προσπαθούν
«Γερμανική Aκαδημία» –που το να μειώσουν αποδίδοντάς την πρω-
1925 είχε ιδρυθεί βασικά με αμυντι- τίστως στην αθρ
α προσέλευση του
κούς στ
χους, επιδιώκοντας δηλα- (τ
τε) ισχυρού ισπανο–εβραϊκού
δή το σπάσιμο του γαλλικής ε- στοιχείου της μακεδονικής πρωτεύ-
μπνεύσεως πολιτισμικού αποκλει- ουσας – γεγον
ς που, υποτίθεται, α-
σμού του Pάιχ– αναπτύσσει πλέον πωθούσε πολλές «καλές» χριστιανι-
μεγαλεπήβολα σχέδια. Aπ
τις πε- κές οικογένειες και τον προσφυγικ

ριοχές που επιλέγονται για την εξά- πληθυσμ


...
πλωση της γερμανικής γλώσσας και Στην πραγματικ
τητα, οι επιτελι-
κουλτούρας, τα Bαλκάνια συγκε- κοί της βρετανικής πολιτιστικής ε-
ντρώνουν το κύριο ενδιαφέρον. Στα πέλασης δι
λου δεν περιορίζουν
τέλη του 1933, απ
τα 17 παραρτή- την πελατεία τους με κριτήρια εκλε-
ματα της Γερμανικής Aκαδημίας σε κτικής ιδεολογικής «συγγένειας».

λο τον κ
σμο, τα 7 βρίσκονται σε Aφεν
ς αντλούν απ
γερμαν
φο-
ελληνικές π
λεις. Σύντομα η γερμα- βες ή αντιφασιστικές πληθυσμιακές
νική Kulturpolitik συναγωνίζεται την ομάδες (και πέραν των Eβραίων, οι
ανάλογη προπαγάνδα της φασιστι- οποίοι άλλωστε πριν απ
το 1933 ή-
κής Iταλίας, ενώ το 1936 εκτινάσσε- ταν ανοιχτοί και στη γερμανική
ται στα ύψη, εκμεταλλευ
μενη τους Kulturpolitik), παράλληλα
μως δεν
Oλυμπιακούς Aγώνες του Bερολί- αποκλείουν το (θεωρητικά τουλάχι-
νου, με την (πρωτ
γνωρη) τελε- στον) άλλο άκρο του φάσματος. Tην
τουργική μεταφορά της φλ
γας, κα- άνοιξη του 1939, σε σύσκεψη στην
θώς και την προβεβλημένη χρημα- αγγλική πρεσβεία, ο νέος ένοικ
ς
τοδ
τηση των ανασκαφών στην αρ- της Sir Michael Palairet συμφωνεί
χαία Oλυμπία απ
τον Xίτλερ προ- με τον πρ
εδρο του Bρετανικού
σωπικά (συγγραφικά κέρδη απ
το O σερ Σίντνεϊ Oυτερλο, πρεσβευτής στην Aθήνα το διάστημα 1933–39, ήταν Συμβουλίου ως προς τη ανάγκη δι-
«Mein Kampf»!). Hδη
μως απ
το εκείνος που έπεισε τη βρετανική κυβέρνηση να αγοράσει την οικία Bενιζέλου. είσδυσης στην καθεστωτική νεο-
1935, το γαλλικ
κοινοβούλιο είχε Tο 1935 προειδοποίησε το Φρεϊν Oφις τι η Aγγλική είχε πέσει τέταρτη με- λαία EON. Mια επιτυχία σε βάρος
αυξήσει σημαντικά τα κονδύλια για ταξύ των ξένων γλωσσών στην Eλλάδα και υπήρξε πολυμήχανος στη διαμάχη των παράλληλων γερμανικών προ-
τη διατήρηση του προβαδίσματος, μεταξύ Γαλλίας, Γερμανίας, Iταλίας και Aγγλίας για την πολιτισμική πρωτοκα- σπαθειών «θα βάρυνε περισσ
τερο
ενώ ταυτ
χρονα εισέρχεται στο στί- θεδρία στη χώρα μας (φωτ.: Bρετανική Kρατική Kαλλιτεχνική Συλλογή). απ
τις ενδεχ
μενες “αρνητικές α-
βο μια δύναμη, η οποία απ
το τέ- ντιδράσεις”» εκ μέρους των παρα-
λος του προηγούμενου πολέμου εί- θιοπικής κρίσης παραμερίζονται οι «κακ
κεφα» στο συνάδελφ
του. δοσιακά αγγλ
φιλων Φιλελευθέρων
χε παρακολουθήσει αφ’ υψηλού τις ενδοιασμοί στο Λονδίνο για μια γε- Προλαμβάνοντας την κλιμάκωση και άλλων αντικαθεστωτικών.
έριδες των άλλων για πολιτισμικ
νικ
τερη αναθεώρηση της πολιτι- της «μεγάλης» πολιτικής, οι αντα- Aπ
τον Σεπτέμβριο του ’39,
ταν
«προσηλυτισμ
». σμικής στρατηγικής. Για το 1937 γωνιστές εντείνουν και διευρύνουν οι εμπ
λεμες πλέον δυνάμεις αντι-
Tον Nοέμβριο 1935, υπ
μνημα πολλαπλασιάζεται ο προϋπολογι- τις ενέργειές τους: παροχή υποτρο- παρατίθενται στο ουδέτερο ακ
μη
του Bρετανού πρεσβευτή (minister) σμ
ς του νεοϊδρυθέντος British φιών, ομιλίες διακεκριμένων επι- ελληνικ
έδαφος, οι αναστολές
Sir Sydney Waterlow προειδοποιού- Council. Tην ίδια χρονιά οι Bρετα- στημ
νων ή λογοτεχνών, συναυλίες μπαίνουν οριστικά σε δεύτερη μοί-
σε το Φ
ρεϊν Oφις
τι η Aγγλική εί- νοί μπαίνουν στη γερμανογαλλική και εκθέσεις, κινηματογραφικές και ρα. Eτσι, στη «μεγάλης στρατηγικής
χε πέσει στη τέταρτη θέση μεταξύ διαμάχη αυτοπροβολής επ’ ευκαι- θεατρικές παραστάσεις – σε βαθμ
σημασίας» Kαβάλα,
που μαίνεται
των ξένων γλωσσών στην Eλλάδα, ρία του 100–χρονου ιωβιλαίου του να διαμαρτύρονται ντ
πιοι καλλιτέ- αμφίρροπη αγγλο–γερμανική πολι-
με απ
σταση
χι μ
νον απ
τα γαλ- Πανεπιστημίου Aθηνών: ο Wate- χνες για αθέμιτο «ανταγωνισμ
». τιστική μάχη, προσλαμβάνεται λέ-
λικά και τα γερμανικά, αλλά και απ’ rlow ανακοινώνει την ίδρυση και Oπως και στις παραμονές του A΄ Πα- κτωρ ένας αξιωματούχος της EON
αυτά τα ιταλικά. Oσο καιρ
το Λον- χρηματοδ
τηση μιας έδρας Aγγλι- γκοσμίου Πολέμου, ιδρύονται ή α- (με διπλή υπηκο
τητα και αμφιλε-
δίνο επαναπαυ
ταν στο πλεονέκτη- κών στο εορτάζον ίδρυμα. Oι νασυστήνονται διμερείς
μιλοι,
- γ
μενη φήμη) που φέρνει μαζί του
μα της παραδοσιακής ελληνοαγγλι- Aγγλοι δεν αρκούνται
μως στο
- πως ο Aγγλο–ελληνικ
ς του οποίου «προίκα» 200 νεαρούς φαλαγγίτες
κής φιλίας, οι ανερχ
μενες φασιστι- τι έτσι ισορροπούν με τις τρεις α- προεδρεύει ο Waterlow. O τελευταί- στο αγγλικ
ινστιτούτο. Eπεκτείνε-
κές δυνάμεις επένδυαν χρήμα και νταγωνίστριες δυνάμεις: ο καθη- ος αποδεικνύεται πολυμήχανος ή ται λοιπ
ν η αντιπαράθεση στα ε-
κ
πο. Eν τούτοις, ενώ «η αίγλη και η γητής Routh διαμηνύει υπηρεσια- πολυπράγμων. Προωθεί θεατρικές παρχιακά κέντρα, στα οποία οι α-
επιρροή της Mεγ. Bρετανίας λίγο κά πως «σε ένα–δύο χρ νια θα συ- περιοδείες
πως του περίφημου νταγωνιστές αποδίδουν διαρκώς
κινδύνευαν απ
την πολιτισμική ντρίψουμε κάθε άλλη ξένη προπα- «Old Vic», του οποίου η επιτυχία α- μεγαλύτερη σημασία.
προπαγάνδα των Γάλλων ή των Iτα- γάνδα, αφού έχουμε την πιο σπου- ναστατώνει τους Γερμανούς. Eπί- Στην «κοιτίδα του πολιτισμού» με
λών», η Γερμανία συνδύαζε αποτε- δαία γλώσσα, τα περισσ τερα χρή- σης υποστηρίζει το αίτημα της ελ- τους πολλαπλούς συμβολικούς συ-
λεσματικά την πολιτιστική με την οι- ματα και είμαστε η καλύτερη πα- ληνικής ποδοσφαιρικής ομοσπον- νειρμούς, η διαπάλη των κυρι
τε-
κονομική και πολιτική διείσδυση ρέα [a much better set of δίας για την αποστολή ικανού ρων μνηστήρων, Γερμανών και Bρε-
στην Eλλάδα. Mε την παλιν
ρθωση fellows]»... Hδη την άνοιξη του ’38 Aγγλου προπονητή με έξοδα του τανών, είναι πιο έντονη απ’
,τι σε

μως του αγγλ


φιλου Γεωργίου B΄ ο αμερικαν
ς πρεσβευτής επιση- Bρετανικού Συμβουλίου. Tο Φ
ρεϊν άλλες χώρες και οξύνεται ακ
μα πε-
παρουσιάστηκε μια ανέλπιστη ευ- μαίνει
τι οι «Bρετανοί προηγού- Oφις εγκρίνει, αν και παρατηρεί
τι ρισσ
τερο στην πρώτη φάση του πο-
καιρία για την προώθηση της διδα- νται στην κούρσα». Tο τίμημα είναι το «να συμπεριληφθεί το ποδ σφαι- λέμου, πριν δηλαδή εμπλακεί η
σκαλίας της Aγγλικής στη μέση και
τι η αγγλική πρεσβεία έχει μετα- ρο στη κατηγορία “πολιτισμ ς” κά- Eλλάδα. Xρησιμοποιείται κάθε μέσο
στην ανωτάτη εκπαίδευση. τραπεί σε «κέντρο προπαγάνδας», νει τον ρο κάπως ελαστικ ». εντυπωσιασμού, αυτοπροβολής, α-
Mε την κορύφωση της ιταλο–αι-
πως ο Waterlow παραπονιέται Oι Bρετανοί,
πως και οι ανταγω- μοιβαίας επιτήρησης, αλλά και υπο-

14 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 22 NOEMBPIOY 1998


Στα τελευταία χρνια
της δεκαετίας του ’30
οι ανταγωνίστριες χώρες
(και κυρίως η Γερμανία
και η M. Bρετανία),
εντείνουν τις προσπάθειές
τους για την πολιτισμική
πρωτοκαθεδρία
στην Eλλάδα και διευρύ-
νουν τις ενέργειές τους
(παροχή υποτροφιών,
συναυλίες, εκθέσεις,
κινηματογραφικές
και θεατρικές παραστάσεις
κ.ά.). Στο πλαίσιο αυτών
των προσπαθειών
ο πρεσβευτής Oυτερλο
προωθεί θεατρικές
περιοδείες, πως
του περίφημου αγγλικού
θιάσου «Old Vic».
Aριστερά: Kρυπτογραφικ
τηλεγράφημα του Oυ-
τερλο για την επίσκεψη
του «Old Vic» στην Eλλάδα
(αρχείο X. Φλάισερ).
Δεξιά: Διαφημιστική κατα-
χώριση («Kαθημερινή»,
25.3.39) του Bασιλικού Θε-
άτρου της Eλλάδος για
τις παραστάσεις του «Old
Vic» (απ το αρχείο
του Kωστή Mπαστιά, που
τα χρνια εκείνα
ήταν γενικς διευθυντής
του Bασιλικού Θεάτρου, το
οποίο αργτερα μετονομά-
σθηκε σε Eθνικ Θέατρο).

ν
μευσης. Eν τούτοις, στο Bρετ. απ
ρριψη των πολιτιστικών μοντέ-
Συμβούλιο και στους «παλαιούς» λων της «Nέας Tάξης».
του (λ
γω των νέων καθηκ
ντων
ραγδαίως αυξαν
μενου) προσωπι- Πρωτοκαθεδρία
κού της πρεσβείας, αλλά ακ
μη και
στα γερμανικά ιδρύματα διατηρείται Ωστ
σο, παραμονές της απελευ-
για αρκετ
καιρ
μια «αντιπολιτευ
- θέρωσης, οι Γάλλοι διαβλέπουν ήδη
μενη» τάση που, παρά τις άνωθεν ε- μια δειν
τερη απειλή για τη πρωτο-
ντολές, δεν θέλει να συγχέει πολιτι- καθεδρία τους στην Eλλάδα – τη νι-
στική αποστολή και προπαγάνδα. κηφ
ρα επιστροφή της «αγγλοσαξω-
νικής προπαγάνδας». Πράγματι, τον
Oταν, το Nοέμβριο του 1940, η ελ-
Aύγουστο του 1945, το Φ
ρεϊν Oφις
ληνική κυβέρνηση κλείνει τα ξένα
εγκρίνει προτάσεις του νέου Bρετα-
ινστιτούτα «για λ
γους ασφαλείας»,
νού πρέσβη στην Aθήνα, Rex Leeper,
οι Bρετανοί (και οι Γάλλοι) οργανώ-
για δυναμική αντιμετώπιση της αυ-
νουν – με ανοχή της Aστυνομίας –
ξανομένης πολιτιστικής δραστηριο-
μαθήματα σε ιδιωτικά σπίτια για μι-
τήτας των Pώσων και Γάλλων, εξαι-
κρές ομάδες «bona fide» μαθητών.
τίας της «ζωτικής σημασίας να επη-
Tον Mάρτιο του 1941 διακ
πτονται
και αυτά, ενώ τα αρχεία των αγγλι- ρεάσουμε EMEIΣ την κοινή γνώμη
κών παραρτημάτων μεταφέρονται στην Eλλάδα» – μια απο τις δύο ση-
στη Mέση Aνατολή εν
ψει της ανα- μαντικ
τερες χώρες για τα βρετανι-
μεν
μενης εισβολής της Bέρμαχτ. κά συμφέροντα στην Eυρώπη (sic!).
Παρά ταύτα, οι Bρετανοί λογαριά- Eπονται χρ
νιες αλληλοσυγκρου-
ζουν ήδη την επιστροφή. Λίγες μέ-
μενες παρεμβάσεις και πιέσεις των
ρες πριν απ
την αποχώρηση, απο- ενδιαφερ
μενων «ξένων παραγ
-
περατώνεται μια, μεθοδολογικά, ντων» προς τις ελληνικές αρχές. Tε-
νέα σειρά γλωσσικών μαθημάτων λικά, το 1950/51, το «αγγλικ
λ
μπι»
για το γραμμ
φωνο. Oι μήτρες των (με μικρή σχετικά υποστήριξη απ
α-
δίσκων φυλάγονται επιμελώς για μερικανικής πλευράς) σημειώνει το
μελλοντική χρήση στην ελεύθερη αποφασιστικ
βήμα για την εκπ
ρ-
πλέον Eλλάδα. θηση του φρουρίου: την ανάδειξη
H λαίλαπα της ιταλογερμανικής των Aγγλικών ως πρώτης ξένης
Kατοχής αδυνατεί να αλλάξει τα κα- γλώσσας – πράγμα που, κατά τη γαλ-
θιερωμένα στον πολιτισμικ
τομέα, λική πρεσβεία, σήμαινε
τι «η γλώσ-
αν και οι εισβολείς προσπαθούν να σα μας σύντομα θα περιοριστεί στη
αρπάξουν τη μοναδική ευκαιρία να γενιά των σαραντάρηδων» και θα κα-
σπάσουν την αγγλογαλλική «πολιτι- ταλήξει «απλώς σε προσ
ν μιας πο-
σμική ηγεμονία». Στην κατεχ
μενη λιτισμένης και κατ’ ανάγκην περιορι-
Aθήνα, απ
ντων των Bρετανών, η σμένης ελίτ».
χαμηλ
φωνη παρουσία της ηττημέ- O σερ Mάικλ Πάλερετ, πρεσβευτής στην Aθήνα απ τον Iούνιο του 1939 μέ-
νης Γαλλίας εξακολουθεί να επι- Σημείωση: Tο άρθρο αυτ βασίζεται στο αρ-
χρι την αναχώρηση απ την Eλλάδα του βασιλιά και της κυβέρνησης, τον χειακ υλικ των εμπλεκομένων κρατών,
σκιάζει τις βαρύγδουπες καμπάνιες Aπρίλιο του 1941. Tο 1939 οι επιτελικοί της βρετανικής πολιτιστικής επέλα- το οποίο έχει ερευνηθεί απ τον γράφο-
των κατακτητών. Aπ
τις χιλιάδες σης δεν επιλέγουν την πελατεία τους με κριτήρια εκλεκτικής ιδεολογικής ντα με την προοπτική της συγγραφής μιας
που απεγνωσμένα ζητούν εγγραφή «συγγένειας» αλλά απευθύνονται τσο στις γερμανφοβες ή αντιφασιστι- μονογραφίας για το θέμα της πολιτισμι-
στο Γαλλικ
Iνστιτούτο, οι περισσ
- κές πληθυσμιακές ομάδες σο και στο άλλο άκρο του φάσματος. (φωτ.: κής προπαγάνδας των μεγάλων Δυνάμε-
τεροι διαδηλώνουν συνειδητά την National Portrait Gallery). ων στην Eλλάδα.

KYPIAKH 22 NOEMBPIOY 1998 - H KAΘHMEPINH 15


H οικία Bενιζέλου στην οδ Λουκιανού 2, σήμερα κατοικία του Bρετανού πρέσβη στην Aθήνα. Περιβάλλεται απ φαρ-
διές πρασιές και κατάφυτους κήπους, και ο επισκέπτης της, που την προσεγγίζει υποχρεωτικά απ την εικονιζμενη
δυτική ψη, αντιλαμβάνεται αμέσως τη μνημειακή παρουσία του μεγάρου που αποπνέει έναν ήρεμο «κλασικ» χαρα-
κτήρα. Eναν χαρακτήρα χι τσο οικείο προς την ανάλαφρη έκφραση του γηγενούς αθηναϊκού νεοκλασικισμού που
επικρατούσε στην πλη έως και τη δεκαετία του 1930, διτι ο Aναστάσης Mεταξάς, ένας αρχιτέκτων της μεταβατικής
προς τον «μοντερνισμ» περιδου διέπλασε τη σύνθεση του μεγάρου περισστερο με τη διάθεση ενς ενσυνείδητου
εκλεκτικιστή και λιγτερο με το πνεύμα ενς παραδοσιακού χειριστή της –παρωχημένης άλλωστε– αθηναϊκής αστι-
κής μορφολογίας.

H αρχιτεκτονική του μεγάρου


H οικία Bενιζέλου, απ τα επιβλητικτερα κτίρια της προπολεμικής Aθήνας
Tου Mάνου Mπίρη τσο γνώριμη για τους περισστε- νισμ» περιδου– διέπλασε τη σύν-
ρους Aθηναίους, καθώς αυτ περι- θεση του μεγάρου περισστερο με Oικία Bενιζέλου. Πάνω, λεπτομέρεια θριγκού. Kάτ
Eπ. Kαθηγητή E.M.Π.
βάλλεται απ φαρδιές πρασιές και τη διάθεση ενς ενσυνείδητου εκλε- μέρεια παραστάδων ιωνικών.
ΣTHN ENOTHTA των μεγαλοπρεπών κατάφυτους κήπους, ενώ βρίσκεται κτικιστή και λιγτερο με το πνεύμα
ιδιωτικών κτιρίων τα οποία λάμπρυ- σε αρκετή απσταση απ την πολυ- ενς προοδευτικού φονξιοναλιστή ή
ναν άλλοτε με την παρουσία τους τη σύχναστη λεωφρο. ενς παραδοσιακού χειριστή της
λεωφρο Bασιλίσσης Σοφίας –παλαι- O επισκέπτης του, που υποχρεωτι- –παρωχημένης άλλωστε– αθηναϊκής
τερα «Kηφισίας»– ανήκε και το μέ- κά θα το προσεγγίσει απ τη δυτική αστικής μορφολογίας.
γαρο των Eλενας και Eλευθερίου ψη διαβαίνοντας την καγκελφρα- Aυτήν τη δεδομένη εκλεκτική ρο-
Bενιζέλου που κτίσθηκε εκεί κατά τα χτη αυλθυρα, αμέσως θα αντιλη- πή του Mεταξά προφανώς εκμεταλ-
έτη 1930–32 απ τον αρχιτέκτονα φθεί τη μνημειακή παρουσία του με- λεύτηκε, ώστε να ικανοποιήσει την
Aναστάση Mεταξά. Kαθώς αυτ το γάρου, που αποπνέει ένα ήρεμο προσδοκία της για το «αγγλικ ύ-
οικοδμημα πέρασε μετά το 1936 «κλασικ» χαρακτήρα – πάντως χι φος» του αρχοντικού, η ιδιοκτήτρια
στο Aγγλικ Δημσιο για να στεγάσει τσο οικείο προς την ανάλαφρη έκ- Eλενα Σκυλίτση–Bενιζέλου, που γεν-
την Πρεσβεία της Bρετανίας στην φραση του γηγενούς αθηναϊκού νεο- νήθηκε και μεγάλωσε στο Λονδίνο.
Eλλάδα, δεν έπαψε να συνδέεται με κλασικισμού, που επικρατούσε στην Eνα ύφος που δεν περιορίζεται α-
την ιστορία και τον πολιτισμ της εικνα της πλης, έως και τη δεκαε- πλώς στην αισθητική διατύπωση της
πρωτεύουσας, έστω σε ένα περισσ- τία του 1930. Kαι είναι φυσικ αυτ, μορφής, αλλά και στην εσωτερική
τερο διακριτικ επίπεδο. αφού ο Mεταξάς –ένας αρχιτέκτων διάρθρωση του κτιρίου.
Eξάλλου η εικνα του δεν είναι και της μεταβατικής προς τον «μοντερ- Συνέχεια στην 18η σελίδα

16 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 22 NOEMBPIOY 1998


Παρά τη διάχυτη μεγαλοπρέπεια που αποπνέει το εσωτερικ του μεγάρου και την ευνητη για πρεσβευτική κατοικία πρθεση επίσημης προβολής, η ατμ-
σφαιρα είναι ιδιαίτερα ευχάριστη και φιλξενη. Στη φωτογραφία βλέπουμε το σαλνι του κτιρίου, που επικρατεί ένα αίσθημα οικειτητας και θαλπωρής, εύ-
κολα αντιληπτ στον οιονδήποτε επισκέπτη.

άτω, λεπτο-

Γωνιά με τζάκι αναγεννησιακού στυλ και σε σύνθεση ζωηρχρωμων φυσικών μαρμάρων. H μοναδική αυτή αυθεντική πολυχρωμία μας κάνει να υποθέσουμε
τι η υφιστάμενη απαλή λευκτητα λων σχεδν των υπλοιπων επιφανειών του μεγάρου, δεν ανταποκρίνεται πιθανν στην αρχική πραγματικτητα.

KYPIAKH 22 NOEMBPIOY 1998 - H KAΘHMEPINH 17


H σύνθετη τζαμθυρα της τραπεζαρίας απ την οποία ο επισκέπτης οδηγείται στον κήπο του μεγάρου, αφού αφήσει πίσω του ένα γεφυράκι με αξιλογα στη-
θαία μαρμάρινα με χυτοσιδηρά κιγκλιδώματα.

Συνέχεια απ την 16η σελίδα στην περίπτωσή μας– ήταν ένα ου- τα και διακριτικτητα των μορφών. δυτικής γωνίας και ειδικά η τραπεζα-
Eξωτερικά το αρχιτεκτνημα εμ- σιώδες γνώρισμα της αστικής αρχι- Eτσι στις φρίζες οι γλυφές κοσμού- ρία με τη φιλξενη ιδιωτική ατμ-
φανίζει μια πλαστικτητα των γκων, τεκτονικής στην Aγγλία, ήδη απ τα νται με λεπτά φυτικά μοτίβα μανιερι- σφαιρά της και τον ζωηρ φωτισμ
που ανταποκρίνεται στις ανάγκες μέσα του 18ου αιώνα. Eίναι φυσικ στικής νοοτροπίας, ενώ στα περιθώ- της απ τον κήπο. Aυτ το μορφο
της κτιριολογικής οργάνωσης. Ως να εκφράζεται αυτή η ιδιαιτερτητα ρια των ανοιγμάτων έχουν επιλεγεί δωμάτιο αναδεικνυταν –θεωρείται
συνήθως, οι πολλαπλές παραστάδες ακμη πιο έντονα στο εσωτερικ του αντίστοιχα θέματα, μως μεσαιωνι- βέβαιο– με θερμά κκκινα χρώματα
εκφράζουν τον ρυθμ με ιωνικά επί- μεγάρου της πρεσβείας. Eτσι, καθώς κής προέλευσης. Oι τοίχοι αρθρώνο- στις επιφάνειες των τοίχων του.
κρανα στο ισγειο και πεπλατυσμένα ο επισκέπτης ανεβαίνει τα μαρμάρι- νται με παραστάδες και στα μεγάλα Γενικά, το ύφος που αποπνέει σή-
ανακλιντροειδή (ελληνιστικά πρτυ- να σκαλοπάτια του προθαλάμου ει- ελεύθερα ανοίγματα επικοινωνίας μερα το εσωτερικ του μεγάλου έχει
πα της M. Aσίας) στον ροφο. σδου με τους τοποθετημένους σε των δωματίων ενίοτε τοποθετούνται μια διάχυτη μεγαλοπρέπεια, χωρίς -
Oι γραμμές της σύνθεσης είναι α- κομψά βάθρα ιωνικούς κίονες και τη δωρικοί ψευδοκίονες, που φέρουν μως να επιβάλλεται διά μέσου μιας
δρές και η έκφραση του ψιμου ιστο- φατνωματική οροφή –αφού προη- κάπως βαρείς ομρρυθμους θρι- συγκεκριμένης και καθοριστικής
ρισμού στην εικνα του κτιρίου απο- γουμένως έχει διαβεί το εξωτερικ γκούς ιταλικής έμπνευσης – πως στυλιστικής έκφρασης.
δίδεται με αφαιρετική διατύπωση και προστώο και την ωραία σιδερένια ε- στο προς ντο δωμάτιο, το συνεχ- Στον ροφο υποδοχής ιδιαίτερα
εύστοχες επιλογές, που προσφέ- ξώθυρα (κατασκευασμένη στο Λί- μενο με την τραπεζαρία. Kαθώς μά- (το «piano nobile»), το αρχιτεκτονικ
ρουν ένα αποτέλεσμα μεταλλαγμέ- βερπουλ)– αντιλαμβάνεται αμέσως λιστα ετοιμάζεται κανείς να περάσει μορφοπλαστικ στοιχείο δεν μετέχει
νου νεοκλασικού ύφους. Eτσι, στις τι η συμμετρία της κυρίας ψης δεν απ το hall σ’ αυτή την τελευταία, έ- με την υπστασή του δυναμικά στη
επιφάνειες των ψεων η ανήσυχη ανταποκρίνεται στο εσωτερικ, κα- χει αριστερά του την ευχάριστη πα- συνολική εικνα, αλλά συνοδεύει σε
παρουσία των πολλαπλών ανοιγμά- θώς η μεγαλπρεπη αίθουσα υποδο- ρουσία μιας γωνιάς με τζάκι αναγεν- ήσσονες τνους την ανάπτυξη των
των που πλαισιώνονται με αδιάρ- χής (hall) ανοίγεται –κάπως απρ- νησιακού στυλ και σε σύνθεση ζωη- χώρων, ώστε να δημιουργείται μία α-
θρωτα περιθώρια και –κατά καννα– σμενα– δεξιά της πορείας του. ρχρωμων φυσικών μαρμάρων. Eίναι τμσφαιρα ευχάριστη και φιλξενη.
με παραστάδες, εξισορροπείται με Στη θέα αυτής της επίσημης αί- αυτή η μοναδική αυθεντική πολυ-
την οριζντια περίζωση της στέψης θουσας, με τα επίπεδα ταβάνια που χρωμία που μας κάνει να υποθέσου-
με τους απλούς αδιάσπαστους θρι- διακοσμούνται με χρυσοποίκιλτες με τι η υφιστάμενη απαλή λευκτη-
Hπιος εκλεκτικιστικς
γκούς και τα χαρακτηριστικά στη- φρίζες, αναγνωρίζει κανείς ένα τυπι- τα λων σχεδν των υπλοιπων επι- διάκοσμος
θαία πάνω απ τα γείσα. Eπίσης, η κ αστικ vestibule, δηλαδή τον πιο φανείων, ίσως να μην ανταποκρίνε-
ζώνη του ημιυπογείου έχει διαπλα- επίσημο χώρο, που γενικά χαρακτή- ται στην αρχική πραγματικτητα. Kαι εάν ακμη είναι αντιληπτή μια
σθεί –με τους βαθείς οριζντιους ριζε τα αριστοκρατικά σπίτια της Eυ- Tουλάχιστον για τις εξωτερικές - πρθεση επίσημης προβολής –ευ-
αρμούς των τοίχων– ως ένα στιβαρ ρώπης. Kαι εδώ ο χώρος προορίζεται ψεις θεωρείται βέβαιη η αυθεντική νητη άλλωστε για μια πρεσβευτική
βάθρο, αναγκαίο για την ήρεμη πα- να φιλοξενεί τις δεξιώσεις και χορο- επιλογή μιας τολμηρής ροδαλής α- κατοικία– στον πυρήνα ζωής του
ρουσία της σύνθεσης. Tο αποτέλε- εσπερίδες (ballroom), ενώ μία πλευ- πχρωσης, την οποία μάλιστα οι κτιρίου, δηλαδή στο ευρύχωρο hall,
σμα είναι οι εισέχοντες και εξέχο- ρά του ανοίγεται προς το μεγαλ- Aθηναίοι αποκαλούσαν με το νομα εν τούτοις, τσο στο γειτονικ σα-
ντες γκοι του κτιρίου να προβάλ- πρεπο κλιμακοστάσιο που οδηγεί ενς –ολίγον μεταγενέστερου– πρε- λνι και τα υπλοιπα δωμάτια, σο
λουν με σαφήνεια και αισθητική ακε- στον ροφο. σβευτού («Palairet pink»). και στους υποκείμενους χώρους
ραιτητα. Aυτ προσφέρει καταλυτι- Σ’ αυτή την αίθουσα, πως και στο Aλλά και τις οροφές με το θέμα της «Bιβλιοθήκης Bενιζέλου» επι-
κά στην εντύπωση του «κλασικού» συνεχμενο –μέσα απ τοξωτές του άνθους στα φατνώματα –πως ε- κρατεί ένα αίσθημα οικειτητας και
χαρακτήρα και μάλιστα μέσα απ ένα πρτες του ντιου τοίχου– σαλνι κείνη του προθαλάμου εισδου– δεν θαλπωρής, εύκολα αντιληπτ στον
σχεδιασμ, που θεωρεί λίγο πολύ (drawingroom), διακρίνει κανείς τη μπορούμε να τις φαντασθούμε χω- οιονδήποτε επισκέπτη. Σ’ αυτ το
περιττές τις αυθεντικές ρυθμολογι- δημιουργική συμβολή ενς τυπικού ρίς το απαραίτητο σκούρο φντο. αίσθημα συντείνει ασφαλώς ο ήπιος
κές λεπτομέρειες... Aγγλου διακοσμητή –του Charles Kυρίως μως οι μικρτεροι χώροι εί- εκλεκτικιστικς διάκοσμος των χώ-
H ηθελημένη απκλιση απ τα α- Allom στην προκειμένη περίπτωση– χαν ανάγκη απ ζωντανούς χρωματι- ρων. Διτι είναι παρατηρημένο τι η
καδημαϊκά πρτυπα –τα κλασικά, ιδιαίτερα σον αφορά την κομψτη- σμούς, πως το γραφείο της νοτιο- εφαρμογή του αμιγούς κλασικι-

18 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 22 NOEMBPIOY 1998


Kλασικιστική σύνθεση στον κήπο. Iωνική κιονοστοιχία ημικυκλικής κάτοψης, με διαφράγματα και καθιστικά στα μετακινιά της.

σμού, ιδίως στα εσωτερικά, παρά


την καθαρτητα και αισθητική αυ-
τοδυναμία των μορφών του, σπα-
νίως συμβάλλει στη διάπλαση χώ-
ρων ευχάριστων και ελκυστικών.
Aυτ ασφαλώς το γνώριζε ο Aγγλος
διακοσμητής, προσχωρώντας έτσι
σε μια προοδευτική αντίληψη για
τον εκλεκτικισμ – που ήταν άλλω-
στε οικεία και στη νοοτροπία του
αρχιτέκτονα Mεταξά.
Xαρακτηριστική ως προς αυτ το
στυλιστικ περιεχμενο είναι η ει-
κνα του κλιμακοστασίου. Στον χώ-
ρο του η φαρδιά σκάλα ελίσσεται
δυναμικά προς τον άνω ροφο, εκ-
φράζοντας μια πλαστικτητα της
σύνθεσης, που είναι σχεδν άγνω-
στη στην αντίληψη της «κλασικής»
μορφολογίας. Στην ανώτερη ζώνη
μάλιστα ανοίγεται ένα μεγάλο πα-
ράθυρο, ενώ ο απέναντι τοίχος κα-
λύπτεται με καθρέπτες. Eτσι δημι-
ουργείται μια ευχάριστη διαύγεια
που εξαϋλώνει τους τοίχους και πα-
ραπέμπει περισστερο στην αισθη-
τική αντίληψη του Mπαρκ και λιγ-
τερο στο πνεύμα του Kλασικισμού.
Φυσικά, οι σημερινές ανοιχτές απο-
χρώσεις των τοίχων επιτείνουν αυ-
τ το αίσθημα της ρευσττητας και
διαφάνειας του χώρου, κάτι που ί-
σως να μην ήταν τσο έντονο κατά
την αρχική φάση του αρχιτεκτονή-
ματος.
O κήπος
O επισκέπτης που θα διαπεράσει
στη συνέχεια προς τα έξω τη σύνθε- Aίσθημα θαλπωρής αναδίδουν τα βιβλιοστάσια και οι προθήκες που περιζώνουν τους ξυλεπένδυτους τοίχους των η-
τη τζαμθυρα της τραπεζαρίας και α- μιυπγειων αιθουσών που είναι ακμα γνωστές ως «Bιβλιοθήκη Bενιζέλου». Mετά την πώληση του μεγάρου, η μεγά-
Συνέχεια στην 20ή σελίδα λη συλλογή βιβλίων του Bενιζέλου στάλθηκε στο σπίτι του στη Xαλέπα των Xανίων.

KYPIAKH 22 NOEMBPIOY 1998 - H KAΘHMEPINH 19


H μεγαλπρεπη αίθουσα υποδοχής. Διακρίνονται τα επίπεδα ταβάνια που διακοσμούνται με χρυσοποίκιλτες φρίζες και το επιβλητικ κλιμακοστάσιο που ο-
δηγεί στον ροφο που βρίσκονται τα ιδιαίτερα δωμάτια της οικογένειας του πρέσβη. Στη θέα αυτής της αίθουσας, που προορίζεται να φιλοξενεί δεξιώσεις
και χοροεσπερίδες, αναγνωρίζει κανείς ένα τυπικ αστικ vestibule, δηλαδή τον πιο επίσημο χώρο που χαρακτήριζε τα αριστοκρατικά σπίτια της Eυρώπης.

Συνέχεια απ την 19η σελίδα βλιοθήκη Bενιζέλου», ττε θα αιφνι-


φού αφήσει πίσω του ένα γεφυράκι διασθεί απ την ευχάριστη θαλπωρή
με αξιλογα στηθαία μαρμάρινα με που αποδίδουν εκεί τα βιβλιοστάσια
χυτοσιδηρά κιγκλιδώματα, θα βρεθεί και οι προθήκες που περιζώνουν
σε έναν ήρεμο κήπο που –παρά τις τους ξυλεπένδυτους (boiseries) τοί-
αλλαγές που υπέστη κατά το παρελ- χους της.
θν– απηχεί χωρίς άλλο την παραδο- Xαμηλά τοξοειδή περάσματα με
σιακή έμπνευση των Aγγλων για το δρύινη επένδυση και σε μορφή «λα-
«τεχνητ τοπίο». Xαρακτηριστικά εί- βής κανίστρου» οδηγούν σε μεγά-
ναι δύο ρομαντικού ύφους κτίσματα λους και μικρούς χώρους, που φωτί-
του κήπου: Mια ημικυκλικής κάτο- ζονται απαλά απ τα παράθυρα που
ψης ιωνική κιονοστοιχία με διαφράγ- βλέπουν προς τον μεσημβριν κήπο.
ματα και καθιστικά στα μετακινιά Eνα μικρ γραφείο διατηρεί την αυ-
της –στην οποία καταλήγει ο νοητς θεντική επίπλωσή του, που του
άξονας απ την μπαλκονθυρα της προσδίδει μια ιδιαίτερη ατμσφαιρα
τραπεζαρίας– και ένα κισκι σε απο- περισυλλογής. Eκεί ίσως ο πρωθυ-
μίμηση ιταλικής λοτζέτας, σε ύφος πουργς άφηνε πίσω του τα ατέρμο-
γραφικ, που δημιουργεί κάποια α- να προβλήματα που συζητούσε με
ντίθεση με το δεδομένο κλασικίζον τους επιτελείς του στην παράπλευ-
περιβάλλον. Δεξιτερα, προς τη με- ρη αίθουσα συσκέψεων για να εγκύ-
σημβρινή πλευρά του κτιρίου, η αί- ψει στη μελέτη των αρχαίων συγ-
σθηση της «γραφικτητας» γίνεται γραμμάτων. H πνευματική ενασχ-
ακμη πιο έντονη, καθώς εκεί ο κή- ληση είναι πρσφορη στο ημίφως
πος εκτείνεται σε μία ήρεμη κατα- αυτού του καταφυγίου. Kαι είναι α-
πράσινη επιφάνεια προς την οποία ναπφευκτο ο επισκέπτης να στοχα-
ανοίγεται η ηλιλουστη βεράντα στεί εκεί κάποιες φανταστικές δια-
του άνω ορφου. δρομές στην ιστορία του μεγάρου,
Eίναι αλήθεια τι στα ιδιωτικά μέ- ξεχνώντας για λίγο τη φιλξενη α-
γαρα αυτής της περιδου επιφυλάσ- τμσφαιρα και την αβίαστη επισημ-
σονταν παρμοιες εκπλήξεις – το τε- τητα των υπερκείμενων αιθουσών
λευταίο ίσως «χαρτί» του απερχμε- της Bρετανικής Πρεσβείας.
νου ρομαντισμού. Tο κτίριο της Bρε-
τανικής Πρεσβείας προσφέρει και Σημείωση: Oι ιστορικές λεπτομέρειες για
αυτ ένα –θα λέγαμε– αισθητικ α- την ανέγερση του κτιρίου έχουν αντληθεί
ντίλογο, στο πνεύμα δηλαδή της αμ- απ το βιβλίο «H Bρετανική Πρεσβεία
στην Aθήνα» του Sir Michael Llewellyn
φίδρομης σχέσης «κλασικού» και Smith.
«ρομαντικού». Eτσι, ταν ο επισκέ-
πτης επιστρέφοντας απ τον κήπο Oι φωτογραφίες του κειμένου είναι
κατέλθει προς το εκτεταμένο ημιυ- του Aναστ. Aλεξανδρή.
πγειο του κτιρίου, την άλλοτε «Bι- Aνοιγμα απ την τραπεζαρία προς το νοτιοανατολικ δωμάτιο. Δωρική σύνθεση.

20 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 22 NOEMBPIOY 1998


O Aναστάσης Mεταξάς
Tαλαντούχος αρχιτέκτων, συνέβαλε στη διαμρφωση της φυσιογνωμίας της προπολεμικής Aθήνας
Tης M. Kαρδαμίτση – Aδάμη κίνημα. Tο πηγαίο και γνήσιο ταλέ-
Aρχιτέκτονος, επικ. καθηγήτριας στο E.M.Π. ντο του τού δίνει τη δυναττητα να
συνεχίσει και να κρατηθεί στην
O ANAΣTAΣHΣ Mεταξάς γεννήθηκε πρώτη θέση.
στην Kεφαλονιά το 1862. H οικογέ- H μελέτη της αναμαρμάρωσης
νεια Mεταξά απ τις παλιτερες του Παναθηναϊκού Σταδίου για να
και σημαντικτερες οικογένειες τελεσθούν εκεί το 1896 οι πρώτοι
της Kεφαλονιάς, χάρισε στην Oλυμπιακοί Aγώνες, απ τα πρώτα
Eλλάδα πολλές προσωπικτητες έργα που αναλαμβάνει πολύ νέος
στον πολιτικ και στρατιωτικ χώ- ακμα, κατοχυρώνουν τη φήμη του
ρο. O πατέρας του Aναστάση, Γε- διεθνώς.
ράσιμος, υπήρξε απ τους πρώ- Hδη απ το 1868 ο γνωστς αρχι-
τους στρατιωτικούς μηχανικούς, α- τέκτονας Eρνέστος Tσίλερ είχε αγο-
πφοιτους του Στρατιωτικού Σχο- ράσει λη την περιοχή του Σταδίου.
λείου των Eυελπίδων. Aργτερα Tα αποτελέσματα των ανασκαφών
συνέχισε τις αρχιτεκτονικές του του δημοσίευσε δύο χρνια αργτε-
σπουδές στο Παρίσι. Tο 1863, ένα ρα στο Bερολίνο σε άρθρο με τον
χρνο μετά τη γέννηση του Aνα- τίτλο «Aνασκαφαί εις το Παναθηναϊ-
στάση, διορίζεται καθηγητής της κν Στάδιον δαπάνη της A.M. του
Aρχιτεκτονικής και της Oικοδομι- Bασιλέως της Eλλάδος».
κής του Σχολείου των Tεχνών, του
πρδρομου δηλαδή του Eθνικού Oταν ο βασιλιάς Γεώργιος προ-
Mετσοβίου Πολυτεχνείου. Παράλ- σφέρθηκε να συνεχίσει τις ανασκα-
ληλα και για πολλά έτη υπήρξε αρ- φές, ο Tσίλερ του πούλησε την πε-
χηγς του στρατιωτικού οίκου του ριοχή και ο βασιλιάς την προσέφερε
Γεωργίου του A΄. στη συνέχεια στην επιτροπή των
O μικρς Aναστάσης μεγαλώνει Oλυμπιακών Aγώνων.
κοντά στους βασιλπαιδες Kων- O Mεταξάς ανασύνθεσε με ακρί-
σταντίνο, Γεώργιο, Nικλαο και βεια τη μορφή του αρχαίου σταδίου,
Aνδρέα και ταυτχρονα δίπλα στο με βάση τα ευρήματα των ανασκα-
σχεδιαστήριο του πατέρα του, - φών. Mονάχα στις κλίμακες της α-
Tο ζεύγος Mεταξά στην Nτοβίλ. O Aναστάσης Mεταξάς είναι ίσως μαζί με τον
που μυείται στο σχέδιο και την αρ- νδου προς τα διαζώματα έκανε κά-
Eρνέστο Tσίλερ οι δύο αρχιτέκτονες που έκτισαν στην Aθήνα
σο κανένας
χιτεκτονική. άλλος, διαμορφώνοντας τη φυσιογνωμία της π
λης, στα τέλη του 19ου και ποιες μικρές αλλαγές, σύμφωνα με
Mια στενή φιλία τον δένει σε λη τις αρχές του 20ού αιώνα (φωτ.: απ
το βιβλίο του Δ. Kαμπάνη «Aναμνήσεις την άποψη της Oλυμπιακής Eπιτρο-
του τη ζωή με τη βασιλική οικογέ- πολέμου και ειρήνης», εκδ. «Γνώση», 1983). πής. Iδιαίτερη προσοχή έδωσε στη
νεια και μια μεγάλη αγάπη με την διατομή και τοποθέτηση των εδω-
αρχιτεκτονική. Φεύγει να σπουδά- γρήγορους ρυθμούς. H οικονομική νεοκλασικισμς βρίσκεται στην ακ- λίων, προσδιορίζοντας την ελαφριά
σει στη Δρέσδη, ενώ φαίνεται τι και πολιτική σταθερτητα συγκε- μή του. Παράλληλα, αρχίζουν να καμπύλη που διαγράφουν οι δύο
για κάποιο διάστημα παρακολουθεί ντρώνει στην Aθήνα πολλούς πλού- εμφανίζονται τα πρώτα μπαρκ πλευρές.
ελεύθερα μαθήματα και στην Kαλ- σιους ομογενείς του εξωτερικού. στοιχεία. Tο σχέδιο του Mεταξά προέβλεπε
σρούη. Nέες τράπεζες ιδρύονται, νέα επίσης την κατασκευή μιας στοάς
Eπιστρέφοντας στην Aθήνα αρχί- κτίρια κτίζονται. H πλατεία Συντάγ- Παναθηναϊκ Στάδιο δωρικού ρυθμού στο ύψος της σφεν-
ζει την αρχιτεκτονική του καριέρα. ματος, η λεωφρος Πανεπιστημί- δνης, που χρησίμευε ως γλυπτοθή-
Tις τελευταίες δεκαετίες του 19ου ου, η αρχή της λεωφρου Aμαλίας, O νεαρς Mεταξάς δεν αργεί να κη, που μως δεν υλοποιήθηκε και
αιώνα στην Aθήνα, τη νεοσύστατη η λεωφρος Kηφισίας (σήμερα μπει στο κλίμα της εποχής. H κοι- προπύλαια κορινθιακού ρυθμού που
πρωτεύουσα του ελληνικού κρά- Bασ. Σοφίας) γεμίζουν με εξαιρετι- νωνική του άλλωστε θέση και οι κι αυτά κατεδαφίστηκαν αργτερα.
τους, η οικοδμηση προχωρεί με κά πλούσια μέγαρα. O ελληνικς γνωριμίες του τον βοηθούν στο ξε- Συνέχεια στην 22η σελίδα

Tο Παναθηναϊκ
Στάδιο στους A΄ Oλυμπιακούς Aγώνες, το 1896. H μελέτη της αναμαρμάρωσης του σταδίου ήταν απ
τα πρώτα έργα που ανέλαβε ο Mεταξάς,
πολύ νέος ακ
μα, και κατοχύρωσε τη φήμη του διεθνώς. Aθλητής ο ίδιος, ολυμπιονίκης στα αγωνίσματα βολής με κυνηγετικ

πλο καθ’ απλών και διπλών πή-
λινων δίσκων, ήταν σίγουρα ο κατάλληλος αρχιτέκτων για την αναστήλωση του σταδίου (φωτ.: Aρχείο Kέντρου Tεκμηρίωσης Nεοελληνικής Aρχιτεκτονικής
Mουσείου Mπενάκη).

KYPIAKH 22 NOEMBPIOY 1998 - H KAΘHMEPINH 21


Mέγαρο Xαροκ
που (Kουμπάρη και Bασ. Σοφίας). Aργ
τερα κατοικία του Aντώνη Mπενάκη, σήμερα Mουσείο Mπενάκη. Tο πιο γνωστ
ίσως απ
τα κτίρια του
Aναστάση Mεταξά. Xαρακτηριστικ
παράδειγμα εν
ς καθαρού ελληνικού νεοκλασικισμού (φωτ.: Aρχείο «K»)

Συνέχεια απ
την 21η σελίδα
Aθλητής ο ίδιος, ένας απ τους
καλύτερους σκοπευτές της Eυρώ-
πης, ολυμπιονίκης στα αγωνίσμα-
τα βολής με κυνηγετικ πλο καθ’
απλών και διπλών πήλινων δίσκων,
ήταν σίγουρα ο κατάλληλος αρχι-
τέκτων για την αναστήλωση του
σταδίου.
Xαριτωμένο ανέκδοτο απ την α-
θλητική του σταδιοδρομία που αφη-
γείτο ο ίδιος: Στους Oλυμπιακούς
Aγώνες του Λονδίνου του 1908 στο
αγώνισμα βολής κατά απλών πήλι-
νων δίσκων, ο Mεταξάς ήρθε πρώτος
προς μεγάλη δυσαρέσκεια των
Aγγλων και δεύτερος ένας Kαναδς.
H Eλλανδικος Eπιτροπή στην οποία
πλειοψηφούσαν οι Aγγλοι, ζήτησε
την επανάληψη των αγώνων, επειδή
ο καιρς ήταν βροχερς, κάτι που
φυσικά δυσκλευε λους εξίσου. O
πρεδρος της ελληνικής αντιπροσω-
πείας πρίγκιπας Γεώργιος για να μη
δυσαρεστήσει τη θεία του βασίλισσα
Aλεξάνδρα, δέχθηκε. Tην επμενη
μέρα ο Mεταξάς ήρθε δεύτερος.
Oταν λίγο αργτερα συνάντησε τον
Γεώργιο τον A΄ ο τελευταίος τον ρώ-
τησε με έντονο ύφος: «Δεν μου λες
Mεταξά, ποιος σου έδωσε το δικαίω-
μα να παραιτηθείς αφού ήσουν πρώ-
τος». «Mα Mεγαλειτατε» ψέλλισε
αυτς «ήταν απφαση της επιτρο-
πής, πρεδρος ήταν ο εγγονς σας
δεν θέλαμε να δυσαρεστήσουμε τη
βασίλισσα»... «Aνοησίες» του απά-
ντησε ο Γεώργιος. «Eκεί αντιπροσώ-
πευες την Eλλάδα και δεν είχες ούτε
εσύ ούτε κανένας το δικαίωμα να
παραιτηθεί απ μια νίκη που ανήκει
στον τπο μας».
Mετά την ανοικοδμηση του Στα-
Tο παλι
υπουργείο Συγκοινωνιών (1910) στη γωνία της πλατείας Συντάγματος και Kαραγιώργη Σερβίας. Σήμερα στε- δίου, αναλαμβάνει τη μελέτη των νο-
γάζονται οι σχολές «Oμηρος». Xαρακτηριστικ
παράδειγμα της επίδρασης του εκλεκτισμού στο έργο του Mεταξά σοκομείων Aιγινήτειου και Aρεταίει-
(φωτ.: Aρχείο EΛIA). ου, του νοσοκομείου Συγγρού, του

22 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 22 NOEMBPIOY 1998


νοσοκομείου Παίδων και σειρά ιδιω-
τικών κατοικιών και μεγάρων. Aπ τα
πρώτα, το Mέγαρο Παν. Xαροκπου
(σημ. Mουσείο Mπενάκη), η έπαυλη
K. Merlin (σημ. Γαλλική Πρεσβεία), τα
Mέγαρα Tετενέ, Στεφ. Pάλλη, Aντ.
Kριεζή, Kαλλιγά, η διασκευή της οικ.
Στεφ. Ψύχα σε ανάκτορο του πρίγκι-
πα Nικολάου (σημ. Iταλική πρεσβεία)
επί της Λεωφ. Kηφισίας (σημ. B. Σο-
φίας) το Mέγαρο Eμπειρίκου στην ο-
δ Oμήρου, το Mέγαρο Aνδριτσάκη
(σημ. Tουρκική Πρεσβεία) στην οδ
Διοχάρους, το Φοίβου Δώμα (σημ.
κατοικία Oλλανδού πρέσβη) στην ο-
δ Λυκείου. Oταν κανείς στέκεται
μπροστά τους, γράφει ο Περικλής
Γιαννπουλος, αισθάνεται «ένα αί-
σθημα ανακουφίσεως, νοήσεως, ευ-
χαριστήσεως· σας ανακουφίζει η α-
πλογραμμία, η σχετική απλτης, τά-
ξις, αρμονία, ευγένεια, λεπττης».
O Aναστάσης Mεταξάς καταξιώνε-
ται. H μεγαλοαστική τάξη εύρισκε
την κοινωνική της καταξίωση με την
αρχιτεκτονική του Mεταξά. Γι’ αυτν
σύμφωνα με την άποψη του Fr Loyer
ο κλασικισμς αποτελούσε στοιχείο
εθνικισμού. Παρά τα κλασικά μως
στοιχεία που συναντάμε στο έργο
του, είναι σαφείς οι επιδράσεις του Πάνω: H Aνωτάτη Σχολή Oι-
γαλλικού νέο-μπαρκ και του κονομικών και Eμπορικών
Jugenstil ακμα και του στυλ Adams, Eπιστημών (1935), επί της ο-
κυρίως στα δημσια κτίρια και τα κτί- δού Πατησίων. Σήμερα, Oικο-
ρια των τραπεζών (υπουργείο Συ- νομικ
Πανεπιστήμιο Aθηνών.
γκοινωνιών – Kαρ. Σερβίας, Λαϊκή Aπ
τα τελευταία έργα του
Tράπεζα, Iονική Tράπεζα κ.λπ.). Mεταξά,
που ο αρχιτέκτονας
Eκτς μως απ ιδιωτικά μέγαρα προσανατολίζεται πλέον στα
και μεγάλα δημσια κτίρια, ο Mετα- νέα ρεύματα της αρχιτεκτονι-
ξάς σχεδιάζει και πολλές φορές χω- κής. Aριστερά: H Iονική και
ρίς αμοιβή, λαϊκά σισίτια στην Πλάκα, Λαϊκή Tράπεζα (1911–1913)
στη Bαρβάκειο αγορά και προσφέρει στην οδ
Πεσμαζ
γλου. Eίναι
αφιλοκερδώς τη συμβουλή του σε φανερή η επίδραση του αγ-
πολλά φιλανθρωπικά ιδρύματα. γλικού στυλ Aνταμς στο έργο
του Aναστάση Mεταξά. Kάτω:
Δικά του έργα είναι επίσης ο Aγιος Mέγαρο T.T.T. (OTE) επί της
Δημήτριος στο Nέο Φάληρο, ο Aγιος οδού Σταδίου (1931). Aπ
τα
Nικλαος στα Πευκάκια, ο Aγιος πρώτα «μοντέρνα» έργα του
Aνδρέας και το Aρσάκειο στην Πά- αρχιτέκτονα,
που συναντά-
τρα και ο Aγιος Γεράσιμος, το Bασι- με ακ
μη αρκετά ίχνη εν
ς
λιάνειο Nοσοκομείο και το Δικαστικ συμβατικού κλασικισμού
Mέγαρο Aργοστολίου στην Kεφαλο- (φωτ.: Aναστ. Aλεξανδρής).
νιά, την ιδιαίτερη πατρίδα του.

Mέγαρο
Eλενας Bενιζέλου
Mετά την εκθρνιση του Kωνστα-
ντίνου και την επιστροφή του Bενι-
ζέλου απ τη Θεσσαλονίκη, ο Mετα-
ξάς, φανατικς φιλοβασιλικς, φυ-
λακίζεται για λίγο και η γυναίκα του
Eλενα εκτοπίζεται στην Yδρα και τις
Σπέτσες. (Φεβρ. – Σεπτ. 1918 «Σου
συνιστώ ν’ ανοίγης το στμα του μ-
νον διά να φάγης και ν’ αναπνέης απ’
τη μύτη, με κλειστ στμα εννοείς;»,
της γράφει με το γνωστ του χιού-
μορ ο Mεταξάς.
H αντιπάθειά του απέναντι στο Bε-
νιζέλο, ο ενθουσιώδης, προσηνής
αλλά και ευέξαπτος και παρορμητι-
κς παράλληλα χαρακτήρας του τον
έκαναν να εκφράζεται και δημσια:
«Διά να σωθεί η Eλλάς», έλεγε συ-
χνά, «πρέπει να σφαγούν λοι οι Bε-
νιζελικοί».
Aυτ μως δεν εμπδισε τον Bενι-
ζέλο μετά το γάμο του με την Eλενα
Σκυλίτση να του ζητήσει να του χτί-
σει το σπίτι του στη λεωφρο Bασ.
Σοφίας, σημερινή βρετανική πρε-
σβευτική κατοικία, θεωρώντας τον
Συνέχεια στην 24η σελίδα

KYPIAKH 22 NOEMBPIOY 1998 - H KAΘHMEPINH 23


φους και εντυπωσιακούς της Bρετα-
νικής Πρεσβείας που στεγάζεται στο
κτίριο απ το 1936.

Διαμορφώνοντας
τη φυσιογνωμία
της Aθήνας
Tο 1917 ιδρύθηκε στο Eθνικ Mε-
τσβιο Πολυτεχνείο, η Σχολή Aρχι-
τεκτνων. Λίγα χρνια αργτερα, το
1923 ταν οι πρώτοι σπουδαστές έ-
χουν πια αποφοιτήσει, ιδρύεται ο
Σύλλογος Aρχιτεκτνων (ΔAΣ), με
πρώτο πρεδρο τον Aναστάση Mε-
ταξά. Aπ τη θέση αυτή που διατή-
ρησε μέχρι το θάνατ του, δίδασκε
στους νέους αρχιτέκτονες τη θέση
του αρχιτέκτονα στην κοινωνία. Για
αρκετ διάστημα υπήρξε επίσης
πρεδρος του τμήματος αρχιτεκτ-
νων του TEE.
O Mεταξάς αν και αρκετά ηλικιω-
μένος πια εξακολουθούσε να εργά-
ζεται στο γραφείο του, στον πρώτο
ροφο του σπιτιού του Aλ. Σούτσου
4 (σήμερα στο κτίριο στεγάζεται η
Πολιτιστική Eταιρεία Πανραμα).
Στα τελευταία του έργα, το μέγα-
ρο της Λαϊκής Tράπεζας, το κεντρικ
H πίσω
ψη της Bρετανικής Πρεσβείας. Ως τον σημαντικ
τερο αρχιτέκτονα της Aθήνας θεωρούσε η Eλενα Bενιζέλου
κτίριο του OTE στη Σταδίου, το Mέ-
τον Aναστάση Mεταξά, ο οποίος
μως αντιπαθούσε τον Bενιζέλο. Xρειάστηκε
λη της η επιμονή για να τον πείσει να γαρο της Aσφαλιστικής Eταιρείας
κτίσει το μέγαρο (φωτ.: Aρχείο EΛIA). Aνατολή (Σταδίου και Kοραή), η Aνω-
τάτη Eμπορική Σχολή στην οδ Πα-
τησίων, η Σιβιτανίδειος Σχολή, σε
συνεργασία με τον Kριεζή και το
Eμπορικ Eπιμελητήριο Aθηνών, εί-
ναι χαρακτηριστικά του νεανικού
του πνεύματος και ζωντανή απδει-
ξη της αρχιτεκτονικής του ικαντη-
τας και της προσπάθειάς του να προ-
σαρμζεται με σύγχρονα ρεύματα
και τις επιταγές της εποχής του.
Tο ενδιαφέρον του για τα ζητήμα-
τα του κλάδου των αρχιτεκτνων
δεν σταμάτησε ποτέ. Eυγενικς αλ-
λά και αυστηρς ταν έπρεπε, πως
είπε γι’ αυτν ο Aλ. Δραγούμης,
στάθηκε πάντα στο πλευρ των αρ-
χιτεκτνων, οδηγς και φίλος και έ-
τρεχε πάντα να βοηθήσει παντού,
βαστώντας ψηλά την τέχνη του σαν
σημαία.
O Aναστάσης Mεταξάς είναι ίσως,
μαζί με τον Eρνέστο Tσίλερ, οι δύο
αρχιτέκτονες που έκτισαν στην Aθή-
να σο κανένας άλλος. Aγαπημένοι
της μεγαλοαστικής και μεσοαστικής
τάξης, δούλεψαν, σχεδίασαν και έ-
κτισαν προσδιορίζοντας τη φυσιο-
γνωμία της πλης, στα τέλη του
19ου αιώνα και στις αρχές του 20ού.
Kαι ευτυχώς για την Aθήνα, ήταν και
οι δύο ταλαντούχοι. Tο Φεβρουάριο
του 1937, ο Aναστάσης Mεταξάς, ο
Tο σχέδιο του Aναστάση Mεταξά για την αναμαρμάρωση του Παναθηναϊκού Σταδίου περιελάμβανε και τα εικονιζ
με- τελευταίος ευπατρίδης αρχιτέκτων,
να προπύλαια κορινθιακού ρυθμού, τα οποία κατεδαφίστηκαν αργ
τερα (φωτ.: Aρχείο EΛIA). πέθανε.

Συνέχεια απ
την 23η σελίδα φωτειν με πολλά μεγάλα παράθυρα του με τον αρχιτέκτονα και επεσή- Bιβλιογραφία:
τον σημαντικτερο αρχιτέκτονα της και θαυμάσια θέα στον κήπο. μανε τι κατά την ανέγερση του με- Aρχείο Δ. Kαμπάνη, E.Λ.I.A.
Aθήνας. Λίγο αργτερα, ταν συζητιταν γάρου της γυναίκας του, ο Mεταξάς Nεκρολογία Aναστ. Mεταξά T.X. Φεβρ.
O Mεταξάς αρνιταν επίμονα. H στη Γερουσία το θέμα της μετατρο- τοποθέτησε το προσωπικ του γρα- 1937
Eλενα, μως, Bενιζέλου, μεγαλωμέ- Γιαννπουλου Π., Tα Nέα Γράμματα
πής των Παλαιών Aνακτρων σε φείο στο υπγειο. 1–3/1938
νη στην Aγγλία δεν μπορούσε να κα- Bουλή, ο Mεταξάς γερουσιαστής του O Mεταξάς είτε επειδή δεν ήθελε Kαμπάνη Δ., Aναμνήσεις του πολέμου και
ταλάβει την αιτία της άρνησής του. Λαϊκού Kμματος, καθώς άλλωστε να δώσει συνέχεια είτε γιατί τα έχα- της ειρήνης, εκδ. Γνώση, Aθήνα 1983.
Tελικά η επιμονή της έπεισε τον Mε- και ο N. Kιτσίκης, γερουσιαστής του σε, δεν απάντησε και έχασε την ευ- Kαρδαμίτση – Aδάμη M., Παπανικολάου –
ταξά. Tο Mέγαρο Eλενας Bενιζέλου, Bενιζέλου και μερικοί άλλοι διαφω- καιρία να προτείνει στο Σώμα άμεση Kρίστενσεν, Ernst Ziller, Aναμνήσεις, εκδ.
τελείωσε το 1932 και στοίχισε 14 ε- νούσαν. επίσκεψη στο Mέγαρο Bενιζέλου. Libro, Aθήνα 1997.
Kυδωνιάτου Σολ., Aθήναι, Παρελθν και
κατομμύρια δρχ. Προσπαθώντας να αντικρούσει Aκμα και σήμερα ο χώρος αυτς Mέλλον, Aθήναι 1985.
O Mεταξάς τοποθέτησε το γρα- τον Mεταξά ο Bενιζέλος, πήρε το λ- με την ξύλινη επένδυση και τις βι- Mπίρη Kωνστ., Aι Aθήναι απ τον 19ο εις
φείο του προέδρου στο ισγειο. Eνα γο και απευθυνμενος προς τους γε- βλιοθήκες στους τοίχους, εξακολου- τον 20ν αιώνα, Aθήναι 1966.
δωμάτιο εξαιρετικά ευρύχωρο και ρουσιαστές τνισε την αντιπαλτητά θεί να είναι ένας απ τους πιο μορ- Π. Mυλωνά, Στάδια, Aθήναι 1952.

24 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 22 NOEMBPIOY 1998


Tα έργα ζωγραφικής
H Eλλάδα του 19ου αιώνα μέσα απ την αξιλογη συλλογή της πρεσβευτικής κατοικίας

Πορτρέτο του διαπρεπή πολιτικού


και φιλέλληνα Oυίλιαμ Γιούαρτ
Γλάδστωνος (1809-96) σε ηλικία 34
ετών, δεκαπέντε χρνια πριν απ
την αποτυχημένη αποστολή του στα
Iνια Nησιά με την ιδιτητα του
Eκτακτου Aρμοστή. Eλαιογραφία του
Tζορτζ Pίτσμοντ (1809-96).

Tης Φανής – Mαρίας Tσιγκάκου


Eπιμελήτριας Zωγραφικής, Xαρακτικών
και Σχεδίων Mουσείου Mπενάκη

OI ΠEPIΣΣOTEPOI πίνακες που κο-


σμούν τη βρετανική πρεσβευτική
κατοικία ανήκουν στη Bρετανική
Kρατική Kαλλιτεχνική Συλλογή, η ο-
ποία έχει συνήθως την ευθύνη για
τα έργα τέχνης που κοσμούν τις
βρετανικές πρεσβευτικές κατοικίες
ανά τον κσμο.
Kαλαίσθητα τοποθετημένα, τα
έργα εναρμονίζονται απλυτα με
την κομψή ατμσφαιρα του σπιτι-
ού. Στην πλειοντητά τους είναι υ-
δατογραφίες και ελαιογραφίες
Bρετανών ζωγράφων του 19ου αι-
ώνα με ελληνικά θέματα, που συνι-
στούν μία σημαντική συλλογή οπτι-
κών μαρτυριών για το τοπίο και τα
μνημεία της χώρας μας, καθώς και
για τη βρετανική παρουσία στα
Eπτάνησα.
Oρισμένα απ τα έργα είναι μου-
σειακής ποιτητας με επικεφαλής
το δημοφιλέστατο «Πορτρέτο του
λρδου Mπάιρον με σουλιώτικη εν-
δυμασία», που φιλοτέχνησε ο
Thomas Philips εκ του φυσικού το «Πορτρέτο του λρδου Mπάιρον με σουλιώτικη ενδυμασία». Tο περίφημο αυτ πορτρέτο, που φιλοτέχνησε ο Tμας
1814. Mία δεύτερη παραλλαγή του ί- Φίλιπς εκ του φυσικού το 1814, είναι ο μεγαλύτερος θησαυρς του σπιτιού (φωτ.: Aναστ. Aλεξανδρής).
διου πορτρέτου βρίσκεται στην
National Gallery. ωργίου» (πρώην κατοικία του Bρε- πολιτάνου επαναστάτη ζωγράφου αιώνα. Δίπλα σ’ αυτές τις δεξιοτε-
Oι πιο ενδιαφέροντες πίνακες εί- τανού Aρμοστή) του Mαλτέζου ζω- Salvatore Roza (1615–1673) με την χνικής φρεσκάδας αναπαραστάσεις
ναι συγκεντρωμένοι στο ισγειο και γράφου Josef Schranz (1803 –1853), επιγραφή: «In villa ab academo attri- του 19ου αιώνα βρίσκονται τέσσε-
ειδικτερα στους κυρίους χώρους που επισκέφθηκε τα Iνια νησιά στα buta sua Plato condit Academiam». ρις σύγχρονες ελληνικές απψεις,
υποδοχής. 1826, δύο προσωπογραφίες των ση- Eδώ είναι συγκεντρωμένες οι σημα- «Aποψη Σκιάθου», «Tοπίο Kρήτης»
Στο Kαθιστικ
: Eκτς απ το πορ- μαντικών για τις τοπιογραφικές με- ντικτερες –απ πλευράς ελληνι- και δύο «Aπψεις Δελφών», της
τρέτο του Mπάιρον, το βλέμμα του λέτες τους περί Eλλάδος ζωγράφων κού ενδιαφέροντος– υδατογραφίες Katerina Wilczynski. Iδιαίτερο εν-
επισκέπτη θα τραβήξει η θαυμάσια – περιηγητών, Sir William Gell (1777 του σπιτιού: οι τέσσερις ελληνικές διαφέρον παρουσιάζει και μια μαρ-
υδατογραφία με «Nεαρές Eλληνί- –1836) και Edward Dodwell (1767 απψεις «Aγιο Oρος» (1856), «H Mο- μάρινη «Προτομή του λρδου Mπάι-
δες», έργο του επιφανέστερου απ –1832), που σχεδίασε εκ του φυσι- νή της Mεγίστης Λαύρας» (1856), ρον», ο βίος και το έργο του οποίου
τους Bρετανούς οριενταλιστές κού ο Count Alfred d’ Orsay το 1828, «Aποψη της Φιγάλειας» (1849), έδωσαν φτερά στη φαντασία των
John Frederic Lewis (1805–1870), η και ένα πορτρέτο του πρωθυπουρ- «Aποψη της Nεμέας» (1849), που φι- καλλιτεχνών του 19ου αιώνα.
υδατογραφία «Eλληνίδα μητέρα και γού W.E. Gladstone, ελαιογραφία λοτέχνησε ο Edward Lear (1812 – H Tραπεζαρία κοσμείται απ τέσ-
παιδί» της Elizabeth Murray (1815 του George Richmond, του 1843. 1888), ο οποίος χάρη στην ποστητα σερις μεγάλες αγγλικές ελαιογρα-
–1882), δύο υδατογραφίες της Kέρ- Στην Aίθουσα Xορού: δεσπζει και στην ποιτητα του ελληνικού φίες, που προσδίδουν στην κομψή
κυρας, «Aποψη της Σπιανάδας» και μια ταπισερί αντίγραφο έργου αρ- του έργου θεωρείται ο κατ’ εξοχήν αίθουσα μια ατμσφαιρα βρετανι-
«Tο Παλάτι των Aγ. Mιχαήλ και Γε- χαιοελληνικής εμπνεύσεως του να- τοπιογράφος της Eλλάδας του 19ου Συνέχεια στην 27η σελίδα

KYPIAKH 22 NOEMBPIOY 1998 - H KAΘHMEPINH 25


«Eλληνίδα
μητέρα και
παιδί της».
Yδατογρα-
φία της Eλί-
ζαμπεθ
Mάρεϊ
(1815-82).

«Nεαρές
Eλληνίδες».
Yδατογρα-
φία του επι-
φανέστε-
ρου απ
τους Bρε-
τανούς
οριενταλι-
στές, Tζον
Φρέντερικ
Λιούις
(1805-70).

Aποψη της αίθουσας χορού στην οποία δεσπζει το εικονιζμενο γαλλικ αντίγραφο 18ου αι. μιας ταπισερί του Mρτλεϊκ. Tο έργο βασίζεται σε μια γκρα-
βούρα του Nαπολιτάνου επαναστάτη ζωγράφου Σαλβατρε Pζα (1615–73) και φέρει υφασμένη την επιγραφή «In villa ab adacemo attributa sua Plato condit
Academian» (φωτ.: Aναστ. Aλεξανδρής).

26 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 22 NOEMBPIOY 1998


«H Σπιανάδα στην Kέρκυρα». Yδατογραφία του Mαλτέζου ζωγράφου Γιζεφ Σραντς (1803–1853) που επισκέφθηκε τα
Iνια Nησιά στα 1826.

«H Mονή της Mεγίστης Λαύρας». Πίνακας του Eντουαρντ Λίαρ (1812–1888), ο οποίος χάρη στην ποστητα και στην
ποιτητα του ελληνικού του έργου θεωρείται ο κατ’ εξοχήν τοπιογράφος της Eλλάδας του 19ου αιώνα.

Συνέχεια απ την 25η σελίδα μαθητής του John Craxton, ο οποί- ναι γνωστ ως «βιβλιοθήκη Bενιζέ-
κού αριστοκρατικού μεγάρου του ος είναι μνιμα εγκαταστημένος λου» είναι τοποθετημένα τα πορ-
19ου αιώνα: «O νεαρς Stennings» στη χώρα μας. «H Aποψη της Aκρ- τρέτα: του Eλευθερίου Bενιζέλου,
π. 1750, λάδι του Mason Chamberlin πολης» είναι μια ευαίσθητη υδατο- λάδι του Λ. Παπανικολάου, και της
Snr, «Tο αββαείο Bolton», 1851, λά- γραφία του μεγάλου ρομαντικού το- συζύγου του Eλενας Σκυλίτση – Bε-
δι του Thomas Creswick και δυο πιογράφου William James Muller νιζέλου, λάδι του Paul Chabas
«Aπψεις του Γιβραλτάρ», του (1812 – 1845), ο οποίος επισκέφθηκε (1869–1937).
1782, λάδια του John Mace. τη χώρα μας το 1838. Tελειώνοντας την περιήγηση στο
Στο μικρ Πρωιν
Δωμάτιο κυ- Aπ τα έργα που υπάρχουν στους φιλξενο εσωτερικ του μεγαλο-
ριαρχεί ένα σχέδιο του Nίκου Xα- Ξενώνες του δευτέρου ορφου ση- πρεπούς νεοκλασικού κτιρίου, ο ε-
τζηκυριάκου – Γκίκα (1906 – 1994), η μειώνουμε δύο υδατογραφίες της πισκέπτης βγαίνει στον Kήπο, ο ο-
«Eρημική Παραλία» (1970), αντιπρο- Kέρκυρας, 1861, του περιηγητή Sir ποίος αποτελεί μία αση στο κέντρο
σωπευτικ του εμπνευσμένου κυβι- Arthur J. Herbert K.C.B. και τρεις ελ- της Aθήνας· μία ευχάριστη έκπληξη
στικού ύφους του μεγάλου μας ζω- ληνικές Aπψεις του 20ού αιώνα: τον περιμένει εκεί: η πρωττυπη
γράφου, ενώ σε ίδιο στυλ σχεδίασε «Yδρα» και «Kρήτη» του R. Dick Lee κατασκευή με τον τίτλο «Xθνιο
«Tο Λαδοτύρι» (1955) ο φίλος και (γενν. 1923) καθώς και την «Aκρ- Kουτί» που φιλοτέχνησε το 1974 ο
πολη» του Alan Sorrell (1904 – 1974). Joe Tilson (γενν. 1928), ένας απ
Mαρμάρινη «Προτομή Στον Kάτω Oροφο, την προσοχή τους διαπρεπέστερους εκπροσώ-
του λρδου Mπάιρον», του επισκέπτη θα τραβήξει μια πα- πους της Pop Art.
ο βίος και το έργο του οποίου νοραμική λιθογραφία του Thomas
έδωσαν φτερά στη φαντασία McNiven, που αναπαρίσταται μια Φωτογραφίες κειμένου: Bρετανική
των καλλιτεχνών του 19ου αιώνα λεπτομερής άποψη της πλης της Kρατική Kαλλιτεχνική Συλλογή
(φωτ.: Γ. Mπαρδπουλος). Kέρκυρας, ενώ στο δωμάτιο που εί-

KYPIAKH 22 NOEMBPIOY 1998 - H KAΘHMEPINH 27


O Δεκέμβριος του 1944
Tα τραγικά γεγον τα και η άφιξη του Tσ ρτσιλ στην Aθήνα
Tου Γ. A. Λεονταρίτη

MIA AΣYNHΘH κίνηση παρουσίαζε η


αποσυντεθειμένη Aθήνα, την 3η Δε-
κεμβρίου 1944. Πυκνά πλήθη λαού
κατέβαιναν εκείνο το ψυχρ πρωιν
προς την πλατεία Συντάγματος, και
το ερώτημα που απασχολούσε -
λους ήταν:
— Θα χτυπήσουν το απηγορευμέ-
νο συλλαλητήριο;
Πενήντα δύο μέρες είχαν περάσει
απ την 12η Oκτωβρίου, που έφυγαν
οι τελευταίοι Γερμανοί και τερματί-
σθηκε η ναζιστική κατοχή. Σαράντα
έξι μέρες απ την 18η Oκτωβρίου,
που έφθασε απ την Iταλία η κυβέρ-
νηση Eθνικής Eντητας με πρωθυ-
πουργ τον Γεώργ. Παπανδρέου. Kαι
σ’ λο αυτ το ταραχώδες και ρευ-
στ διάστημα, ο λας ήταν βυθισμέ-
νος σε βαθιά κρίση, που βάδιζε σε α-
διέξοδο. H Kατοχή είχε ανατρέψει
τον παλι συσχετισμ δυνάμεων. H
Aριστερά, δηλαδή το EAM, που βασι-
κς κορμς του ήταν το KKE, συνή-
σπιζε γύρω της ευρύτατα λαϊκά
στρώματα, και είχε αποκτήσει πλα.
Tον μεγάλο αντάρτικο στρατ του
EΛAΣ, που είχε δύναμη 50.000 άν-
δρες. Oι δεξιές πολιτικές δυνάμεις
εβασίζοντο κυρίως στον αγγλικ
στρατ για να επιβιώσουν και να επι-
κρατήσουν. Θα χρησιμοποιούσε -
μως ο Bρετανς πρωθυπουργς
Tσρτσιλ αυτν το στρατ, για να εκ-
μηδενίσει την Aριστερά, και να επι-
βάλει στην εξουσία την εξαρθρωμέ-
νη Δεξιά;
H Aγγλία είχε παίξει την Eλλάδα
στο παιχνίδι των μεγάλων διαπραγ-
ματεύσεων με τους συμμάχους και
την είχε κερδίσει. H διάλυση μως
του EΛAΣ ήταν υπθεση καθαρά πο-
λιτικών χειρισμών, διτι εάν το EAM
δεν συμφωνούσε στη διάλυση του
EΛAΣ η μάχη θα δινταν στα βουνά,
που ο αντάρτικος στρατς ήταν α-
καταμάχητος. Tο παιχνίδι του Tσρ-
τσιλ ήταν περίτεχνο, αλλά και απλ.
Kαι είχε εκτελεστικ ργανο τον
πρωθυπουργ Γ. Παπανδρέου. Δεν
ταύτιζε ο πρωθυπουργς τους σκο-
πούς του με εκείνους της Bρετα-
νίας, αλλ’ αντικειμενικά βάδιζε τον ί-
διο δρμο. H Kυβέρνηση Eθνικής
Eντητας περιελάμβανε 6 εαμικούς Kυριακή 3 Δεκεμβρίου 1944. Λίγο πριν ν’ αρχίσουν οι πυροβολισμοί της αστυνομίας εναντίον του πυκνού αλλά ειρη-
υπουργούς, στους οποίους αργτε- νικού πλήθους που κατέκλυσε την Πλατεία Συντάγματος, φωνάζοντας τα συνθήματα του EAM. Oι φωτογραφίες του
ρα προστέθηκε και έβδομος. Aλλά κειμένου είναι του Nτιμίτρι Kέσελ, του Oυκρανού φωτογράφου που, για λογαριασμ" του «Life», απαθανάτισε με το
αυτοί ήσαν βραχυκυκλωμένοι, και φακ" του τα τραγικά εκείνα γεγον"τα.
τις πρωτοβουλίες είχε ο Γ. Παπαν-
δρέου. O Παπανδρέου πίστευε τι το τακίνητη χρονολογία την 10η Δεκεμ- βρίου έγινε το ρήγμα. Oι Eαμικοί υ- της ένοπλης αντιδράσεως των κρα-
KKE απέβλεπε στην κατάληψη της ε- βρίου. O «Pιζοσπάστης» έγραφε σε πουργοί παραιτήθηκαν, αρνούμενοι τικών δυνάμεων δεν αναχαίτισε
ξουσίας. Aλλά και το EAM κατείχετο κύριο άρθρο του: «Θέλετε να διαλυ- να αποδεχθούν τους ρους του τους οπαδούς του EAM. O διευθυ-
απ την υποψία τι ο πρωθυπουργς θεί ο EΛAΣ στις 10 Δεκεμβρίου; Θα πρωθυπουργού και των Aγγλων. T- ντής της αστυνομίας Aθηνών, Aγγε-
απέβλεπε –με τα αγγλικά άρματα– να διαλυθεί, αλλά να διαλυθούν και λα τε το EAM απεφάσισε να συγκροτή- λος Eβερτ, έχοντας την έγκριση του
επιβάλει μια μορφή βασιλικής δικτα- τα εθελοντικά σώματα. Aπάνω σ’ αυ- σει παλλαϊκ συλλαλητήριο διαμαρ- πρωθυπουργού έλαβε δρακντια μέ-
τορίας, που θα έθετε σε μοίρα υπο- τή τη βάση συγκροτήθηκε η Eθνική τυρίας την 3η Δεκεμβρίου στην Πλα- τρα. Aπ τους 3.500 άνδρες που πα-
ταγής την Aριστερά. Kυβέρνηση. Kαι να δικαστούν ρα- τεία Συντάγματος. H κυβέρνηση ρέτασσε ττε η αστυνομία Πλεων,
Στις διάφορες διαπραγματεύσεις γδαία οι μεγάλοι δοσίλογοι. Aυτή ή- στην αρχή δέχθηκε, αλλά αργτερα συγκέντρωσε στο κέντρο της Aθή-
–που παρουσίασαν διακυμάνσεις– ε- ταν η συμφωνία μας, αυτ ζητάει ο απαγρευσε το συλλαλητήριο. νας πάνω απ 2.500. Oλες οι οδικές
πίκεντρο ήταν η διάλυση του EΛAΣ, λας...». Eτσι, φθάσαμε στη μοιραία μέρα. H αρτηρίες που οδηγούσαν στο Σύ-
για την οποία ο Bρετανς αρχιστρά- Aλλά η λεπτή συνύπαρξη, δεν ά- ατμσφαιρα την Kυριακή 3 Δεκεμ- νταγμα είχαν αποκλεισθεί ενώ στη
τηγος στην Eλλάδα έθετε σαν αμε- ντεξε μέχρι το τέλος. Tην 1η Δεκεμ- βρίου ήταν ηλεκτρισμένη. O φβος στέγη των Παλαιών ανακτρων είχαν

28 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 22 NOEMBPIOY 1998


τοποθετηθεί πολυβλα. Στις 10.30 το
πρωί, η πλατεία ήταν γεμάτη. Στους
εξώστες και στα παράθυρα των ξε-
νοδοχείων «Mεγάλη Bρεταννία» και
«Bασιλεύς Γεώργιος», πλήθος Aμε-
ρικανών και Aγγλων ανταποκριτών
μεγάλων ειδησεογραφικών πρακτο-
ρείων, ραδιοφωνικών σταθμών και ε-
φημερίδων παρακολουθούσαν με
ζωηρ ενδιαφέρον το θέαμα και τρα-
βούσαν φωτογραφίες. Aπ τους ε-
ξώστες και τα παράθυρα μως του
κτιρίου της αστυνομικής διευθύνσε-
ως, και απ τη στέγη των Παλαιών
Aνακτρων, άλλα μάτια ενέδρευαν
βλοσυρά. Eξω απ το σπίτι του πρω-
θυπουργού έγινε μια συμπλοκή. Tο
δελτίο του υπουργείου Tύπου της
5ης Δεκεμβρίου 1944 ανέφερε: «Kα-
τά το προχθεσινν συλλαλητήριον,
το οργανωθέν υπ του Kομμουνιστι-
κού Kμματος, διαδηλωταί έριψαν
χειροβομβίδα και πυροβολισμούς
κατά της οικίας του κ. Προέδρου της
Kυβερνήσεως επί της οδού Kηφι-
σιάς». Oμως, ο Aμερικανς πρεσβευ-
τής Mακ Bι, και ο βοηθς στρατιωτι-
κς ακλουθος της αμερικανικής
πρεσβείας, λοχαγς Mακνήλ, βεβαί-
ωναν τι δεν είχαν δει πλα στα χέ-
ρια των διαδηλωτών, δεν ανέφεραν
χειροβομβίδες ή θύματα και βεβαίω-
ναν τι, τον περισστερο καιρ, η α-
στυνομία έβαλλε με άσφαιρα πυρά. Oταν σταμάτησαν οριστικά οι πυροβολισμοί που εξανάγκασαν το άοπλο πλήθος να υποχωρήσει, στο έδαφος κείτο-
Στη συμπλοκή εκείνη, κατά την ο- νταν 23 νεκροί και 140 τραυματίες. Tο "τι οι διαδηλωτές ήταν άοπλοι καταφαίνεται απ" τις μαρτυρίες των ξένων α-
ποία έπεσαν οι πρώτοι πυροβολισμοί νταποκριτών, που παρακολουθούσαν τα γεγον"τα απ" τη «Mεγάλη Bρεταννία». Aνάμεσά τους ο Bρεταν"ς αντισυ-
των Δεκεμβριανών, σκοτώθηκε ένας νταγματάρχης Mπάιφορντ Tζ"ουν, ο οποίος έγραψε: «Περιμέναμε κάθε στιγμή "τι το EAM θα χρησιμοποιούσε "πλα...
διαδηλωτής και τραυματίστηκε ένας Aλλά το EAM περιορίσθηκε στο να καταριέται και να απειλεί. Δεν νομίζω "τι υπήρχε άνθρωπος στη διαδήλωση που να
αστυνομικς. Στο μεταξύ η συρροή ήταν οπολισμένος...».
του πλήθους συνεχιζταν. Kάποια
στιγμή, ένα άτομο πετάχτηκε απ κείνας τας στιγμάς, αν κατελαμβά- επρκειτο για τις μάζες που επέ- Kαφαντάρης. O Γεώργ. Παπανδρέου,
την είσοδο της αστυνομικής διεύ- νοντο τα σημεία αυτά; Eκείνην ακρι- στρεφαν απ την κηδεία των νεκρών κλεισμένος στο ξενοδοχείο της «Mε-
θυνσης, και άρχισε να ρίχνει ριπές μ’ βώς την στιγμήν και βάσει των διατα- του συλλαλητηρίου, οι οποίες, περ- γάλης Bρεταννίας», που πλέον έ-
ένα αυτματο κατά του πλήθους. γών τας οποίας είχον, διέταξα υπευ- νώντας την οδ Σταδίου στη δια- μενε μνιμα, έστειλε τηλεγράφημα
Λες κι αυτ ήταν το σύνθημα, απ θύνως εγώ, την βιαίαν διάλυσιν των σταύρωση με Aιλου, δέχθηκαν πυ- στον Bασιλέα Γεώργιο στο Λονδίνο
τον περίβολο του κτιρίου της αστυ- επιτεθέντων διαδηλωτών, οι οποίοι, κνά πυρά απ το ξενοδοχείο «Mη- και του περιέγραφε την κατάσταση:
νομίας και απ τη στέγη της Bουλής, πως απεδείχθη και απ τον φνον τρπολις», που ήσαν οχυρωμένοι «Σήμερα κατάστασις μετεβλήθη.
αστυνομικοί άρχισαν να βάλλουν κα- του αρχιφύλακος, δεν ήσαν καθλου πάνοπλοι άνδρες των Tαγμάτων Yπουργοί Λαϊκού Kμματος Pάλλης
τά των διαδηλωτών. Aυτοί που είχαν άοπλοι». Tο τι οι διαδηλωτές ήσαν Aσφαλείας, ενώ πυροβολισμοί ακού- και Στεφανπουλος, επισκεφθέντες
προωθηθεί τρέχοντας και σοι κατέ- άοπλοι, καταφαίνεται μως, απ τις γονταν μακριά, απ το κτίριο της Γε- Λίπερ, ήκουσαν παρ’ αυτού τι έπρε-
κλυζαν τον χώρο μπροστά στο Mνη- μαρτυρίες των ξένων ανταποκριτών, νικής Aσφαλείας Aθηνών στην Πατη- πε προς σχηματισμν ευρυτέρας κυ-
μείο του Aγνώστου, και δέχθηκαν τις που παρακολουθούσαν τα γεγοντα σίων. βερνήσεως να συνεννοηθούν Πα-
σφαίρες, υποχώρησαν με πανικ απ την «Mεγάλη Bρεταννία». O πανδρέου – Σοφούλης, πατριωτι-
προς τις σκάλες της Πλατείας και Bρετανς αντισυνταγματάρχης Kυβερνητική κρίση σμς των οποίων θα έδινεν λύσιν.
προς τις οδούς Oθωνος και Γεωργί- Mπάιφορντ Tζουνς, που παρηκο- Eκάλεσα αμέσως τον Σοφούλην...».
λούθησε τις σκηνές απ το ίδιο ξε- Πρώτο αποτέλεσμα των αιματη- Mια κυβέρνηση Σοφούλη, την έ-
ου που περιβάλλουν την πλατεία, κα-
νοδοχείο, έγραφε: «...Περιμέναμε ρών γεγοντων ήταν να προκληθεί βλεπε ευνοϊκά και το EAM, που θα ή-
θώς και προς τη λεωφρο Συγγρού.
κάθε στιγμή, τι το EAM θα χρησιμο- κυβερνητική κρίση. O Bρετανς πρε- ταν πρθυμο να αρχίσει διαπραγμα-
Kαθώς η ανθρώπινη μάζα αποτραβή-
ποιούσε πλα... Aλλά το EAM περιο- σβευτής P. Λίπερ, έντονα προβλημα- τεύσεις μαζί του. O στρατηγς Σκ-
χθηκε, άφησε πίσω της πολλά σώμα-
ρίσθηκε στο να καταριέται και να α- τισμένος, συσκεπτταν με τους άμε- μπι που πηγαινοερχταν απ τη
τα βουτηγμένα στο αίμα. Nεκροί και
πειλεί. Δεν νομίζω τι υπήρχε άν- σους συνεργάτες του στο κτίριο της «Mεγάλη Bρεταννία» στην αγγλική
τραυματίες κείτονταν κατά δεκάδες
θρωπος στη διαδήλωση που ήταν ο- πρεσβείας. O χώρος εκεί ήταν ανά- πρεσβεία, έστειλε στον στρατηγ
στο έδαφος.
πλισμένος...». στατος. Σε κάθε δωμάτιο του ισογεί- Oυίλσον, ανώτατο συμμαχικ διοικη-
Ποιος διέταξε «πυρ»; Στις 30 Nοεμβρίου είχε ανασυντα- ου υπήρχαν στοιβαγμένα έπιπλα, τή των χερσαίων δυνάμεων της Mε-
χθεί η Kεντρική Eπιτροπή του EΛAΣ. που έφταναν μέχρι την οροφή, επει- σογείου, ένα τηλεγράφημα, που με-
Για πολλά χρνια, υπήρχε διχο- Tώρα τον καθοριστικ ρλο εδώ, έ- δή οι Aμερικανοί που φρντιζαν για ταξύ άλλων ανέφερε: «Στην Aθήνα
γνωμία για το ποιος διέταξε να χτυ- παιζαν ο Γ. Σιάντος –γεν. γραμματέ- τα βρετανικά συμφέροντα, μετά την κηρύχθηκε γενική απεργία. Δεν ερ-
πήσουν το πλήθος στην πλατεία Συ- ας του KKE– και οι στρατηγοί M. Mά- αποχώρηση του 1941, είχαν φέρει γάζονται οι υπηρεσίες ενεργείας και
ντάγματος. Aλλά 14 χρνια αργτε- ντακας και M. Xατζημιχάλης. O Σιά- στο κτίριο και έπιπλα άλλων μελών κοινής ωφελείας. H κατάσταση της
ρα, στις 5 Δεκεμβρίου 1958, το μυ- ντος έδωσε εντολή και μετά το αιμα- του προσωπικού της πρεσβείας. Πα- κυβερνήσεως είναι κρίσιμη αν δεν α-
στήριο λύθηκε. O Aγγελος Eβερτ α- τηρ συλλαλητήριο, εξοπλισμένες ράλληλα, υπήρχε ζωηρή κίνηση λγω ποκατασταθεί πλήρως η τάξη. Kρατώ
ποκάλυπτε σε συνέντευξή του στην προφυλακές του EΛAΣ, που είχαν του μεγάλου αριθμού των ανθρώ- λες τις βρετανικές δυνάμεις, συ-
εφημερίδα «Aκρπολις»: «... Eίχα καθηλωθεί έξω απ την Πάρνηθα, πων, περί τους 50, που κοιμντου- μπεριλαμβανομένης της ταξιαρχίας
σαφείς αποδείξεις τι το Kομμουνι- άρχισαν να κατεβαίνουν ολοταχώς σαν εκεί, για λγους ασφαλείας. O αλεξιπτωτιστών».
στικν Kμμα ήτο αποφασισμένον προς την πρωτεύουσα. H 4η Δεκεμ- Λίπερ κλείσθηκε στο γραφείο με με- Tην ίδια ώρα, ο Tσρτσιλ αγρυ-
πλέον να εξωθήσει την κατάστασιν βρίου κυλούσε με αγωνία μέσα στην ρικούς συνεργάτες του, και συζήτη- πνούσε. Θύμωσε με την επιμονή του
μέχρις ενπλου συρράξεως... Δεν υ- Aθήνα. H γενική απεργία που είχε σαν την κατάσταση. Eπρεπε να σχη- στρατάρχη Aλεξάντερ και του στρα-
πήρχε λοιπν σκιά αμφιβολίας τι ε- κηρύξει το EAM, σημείωσε πλήρη ε- ματιστεί μια κυβέρνηση περισστε- τηγού Oυίλσον, να μεταφερθεί η τα-
άν συνεχίζετο η ανεκτική στάσις των πιτυχία, και έπληξε βαριά την ανά- ροι αντιπροσωπευτική. Tο μεσημέρι ξιαρχία αλεξιπτωτιστών στη Pώμη,
οργάνων της τάξεως, θα υπήρχε ά- στατη πρωτεύουσας. Στις 4 το απ- έστειλε ένα τηλεγράφημα στον και τους έστειλε τηλεγραφήματα σε
μεσος κίνδυνος καταλήψεως των γευμα, πυκνοί βρντοι μάχης ακού- Iντεν, που του εξέθετε τη γνώμη του αυστηρ τνο:
νευραλγικών σημείων της πρωτευ- σθηκαν στην περιοχή των Xαυτείων. για πολιτικούς αρχηγούς που θα «Eίμαι βέβαιος, τι βλέπετε την
ούσης... Yπάρχει αμφιβολία, τι το H αστυνομία είχε αρχίσει επίθεση μπορούσαν ν’ αναλάβουν την πρω- κατάσταση με στεν πνεύμα. Kατα-
κράτος θα κατελύετο οριστικώς ε- κατά του πλήθους. Tην φορά αυτή, θυπουργία, πως ο Σοφούλης και ο Συνέχεια στην 30η σελίδα

KYPIAKH 22 NOEMBPIOY 1998 - H KAΘHMEPINH 29


σμού απ την αγγλική αεροπορία α-
νάγκασε την Kεντρική Eπιτροπή του
EΛAΣ, να στείλει στον Σκμπι δια-
μαρτυρίας στην οποία μεταξύ άλλων
ανεφέροντο και τα εξής:
«Παρά τας διαμαρτυρίας μας, τα
διαβιβασθείσας ημίν με το υπ’ αριθμ.
A.Π. 21/5.12.44 και 65/6.12.44 έγγρα-
φ μας, διά των οποίων ετονίζαμεν
τι τα βρετανικά συμμαχικά πλα
δεν έχουν καμίαν θέσιν διά την επί-
λυσιν των εσωτερικών του Eλληνι-
κού λαού ζητημάτων και μάλιστα
τασσμενα εις το πλευρν της μερί-
δος εκείνων που συνειργάσθησαν α-
νοικτά και συνεπολέμησαν με τον
φασίσταν κατακτητήν, εν τούτοις α-
π της πρωίας την 7ης τρέχοντος,
βρετανικά τανκς, πυροβολικν και α-
εροπορία εκτύπησαν με λην των
την δύναμιν τας δυνάμεις του EΛAΣ
εντς της πλεως Aθηνών. Aλλά ως
να μην ήρκει τούτο, τα αεροπλάνα
σας ενήργησαν ολοήμερον άγριον
βομβαρδισμν και πολυβολισμν α-
π χαμηλού ύψους κατά του αμάχου
πληθυσμού εντς των συνοικιών των
Aθηνών, με αποτέλεσμα την δολο-
φονίαν αθώων εκατοντάδων θυμά-
των, απ τα οποία πολλοί, γυναίκες,
παιδιά και γέροντες.

O Tσ ρτσιλ
στην Aθήνα
Mια μοναδική ευκαιρία για να περι-
σώσει ο EΛAΣ σημαντικά υπολείμμα-
τα της δύναμής του παρουσιάσθηκε
την 25η Δεκεμβρίου. Tην ημέρα ε-
κείνη, θλιβερή επέτειο των Xριστου-
γέννων, μια εκπληκτική είδηση δια-
δθηκε γρήγορα και αναστάτωσε
τους πάντες:
— O Tσρτσιλ βρίσκεται στην Aθή-
να!
Πράγματι, την προηγούμενη νύ-
χτα, απεβιβάζοντο στο αεροδρμιο
του Kαλαμακίου ο Aγγλος πρωθυ-
πουργς με τον υπουργ Eξωτερι-
κών Aντονι Iντεν. Eίχαν προηγηθεί,
μως, προερχμενοι απ τη Nεάπο-
λη, ο στρατάρχης Aλεξάντερ και ο υ-
πουργς Mέσης Aνατολής, ο Xάρολ-
ντ Mακ Mίλαν. H μάχη έκλινε πλέον
σαφώς προς τη νίκη των βρετανικών
πλων. Tις προηγούμενες 3 μέρες, ο
EΛAΣ είχε συμπτυχθεί απ το μεγα-
λύτερο μέρος των ανατολικών συ-
νοικιών, απ το Θησείο, την Kαλλι-
θέα, την περιοχή Φιλοπάππου και
Aκροπλεως, το μεγαλύτερο τμήμα
του Πειραιά.
Για λγους ασφαλείας, ο Tσρτσιλ
Yστατος αποχαιρετισμ"ς. Xιλιάδες Aθηναίοι έχουν συγκεντρωθεί στους δρ"μους, απ" τους οποίους περνάει η νε-
κρώσιμη πομπή με τα φέρετρα των νεκρών της διαδήλωσης της 3ης Δεκεμβρίου. Eνδεικτικά τα λ"για εν"ς Eλληνα ε-
κοιμταν στο βρετανικ πολεμικ
πιχειρηματία στην είσοδο του νεκροταφείου σε μία ομάδα ξένων ανταποκριτών: «Eίναι μια μέρα οδύνης για τους «Aίας», που είχε αγκυροβολήσει
Eλληνες. Oλοι μας, αριστεροί και δεξιοί, πενθούμε. Θάβαμε τους νεκρούς μας συχνά τα τελευταία τέσσερα χρ"νια. στον ρμο του Φαλήρου, αλλά τα μέ-
Hταν θύματα των γερμανικών αντιποίνων, θύματα της πείνας. O λα"ς μας πέθαινε, αλλά η ελπίδα της απελευθέρω- λη της συνοδείας του πέρασαν τον
σης και μιας πιο φωτεινής μέρας ήταν ζωντανή. Mετά ήρθατε εσείς, οι σύμμαχοι. Oι Γερμανοί είχαν φύγει και πανη- περισστερο χρνο στην πρεσβεία.
γυρίσαμε. Πιστέψαμε πως τα χρ"νια του πένθους πέρασαν και πως οι μέρες της χαράς και του γέλιου γύρισαν ξανά. Oι συνθήκες εκεί δεν ήταν... ιδανι-
Oμως σήμερα θρηνούμε άλλη μια φορά» (Aπ" το Λεύκωμα για τον Δεκέμβριο του ’44, με κείμενα και φωτογραφίες του κές! Δεν υπήρχε θέρμανση, ηλεκτρι-
Nτιμίτρι Kέσελ, εκδ. «Aμμος»). κ, ούτε τρεχούμενο νερ. O Λίπερ
φοβταν. Eλεγε τι η πρεσβεία δεν
Συνέχεια απ" την 29η σελίδα διαταγές σας λες οι δυνάμεις, και θα ζητήσει απ τον Παπανδρέου να βρισκταν σε πολύ καλή τοποθεσία
στροφή στην Eλλάδα, λγω ελλείψε- σας στέλνονται ενισχύσεις...». Kαι παραμείνει στη θέση του, και να βοη- απ άποψη προστασίας. Tσο στο
ως λίγων ταγμάτων, θα ήταν λυπηρ του τνιζε: «Eίστε υπεύθυνος για θήσει». γραφείο του, σο και στις κρεβατο-
πράγμα και θα είχε συνέπειες σε με- την τήρηση της τάξεως στην Aθήνα κάμαρες, ο ίδιος και οι άλλοι κυκλο-
γάλη κλίμακα. H καταστροφή στην και πρέπει να εξουδετερώσετε ή να Eκκλήσεις απ το EAM φορούσαν με προσοχή, καθώς οι ο-
Aθήνα δεν ισοσταθμίζεται με την κα- συντρίψετε λες τις δυνάμεις του μοβροντίες έφταναν πολύ κοντά.
τάληψη της Mπολώνιας». Στον Σκ- EAM - EΛAΣ, που θα πλησιάσουν Στις 6 Δεκεμβρίου, η Kεντρική Eπι- O Mακ Mίλαν έγραφε στο ημερο-
μπι, ο Tσρτσιλ έστειλε τηλεγράφη- προς την πλη...». Kαι συνέχιζε: «Θα τροπή του EAM απηύθυνε εκκλήσεις λγι του:
μα, που τον καθησύχαζε: «... Eδωσα ήταν καλ, βεβαίως, αν η διοίκησή προς τους Συμμάχους για να σταμα- «22 Δεκεμβρίου και οι επαναστά-
οδηγίες στον στρατηγ Oυίλσον να σας ενισχυταν με το κύρος κάποιας τήσει η αιματοχυσία.. Στο μεταξύ ο τες δεν έχουν απαντήσει ακμη στις
βεβαιωθεί τι έχουν μείνει υπ τις Eλληνικής Kυβερνήσεως και ο Λίπερ πολυβολισμς του άμαχου πληθυ- δηλώσεις του στρατηγού Σκμπι

30 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 22 NOEMBPIOY 1998


στις 16 Δεκέμβρη». O Mακ Mίλαν
προτείνει στον Σκμπι, με την άφιξη
του στρατάρχη Aλεξάντερ στην Aθή-
να, να καλέσει αυτς την K.E. του
EΛAΣ σε προσωπική συνάντηση μαζί
του.
Aλλά ο Aλεξάντερ δεν ήρθε εκείνη
τη μέρα. Στις 5 μως το απγευμα εί-
χε προσκληθεί ο Γ. Παπανδρέου για
τσάι. Kι ο Xάρολντ Mακ Mίλαν γρά-
φει: «Δεν ήταν ο Παπανδρέου και
πολύ λογικς. Oι συνεντεύξεις του
στον Tύπο, που τις θεωρεί θαυμά-
σιες, κάνουν πολύ ζημιά – πως ε-
ξάλλου και σες δίνουν οι υπλοιποι
συνεργάτες του. H ελληνική αστική
τάξη είναι αποφασισμένη να εξοντώ-
σει τους Eλληνες κομμουνιστές και
θα αγωνισθεί ώς τον τελευταίο Bρε-
ταν στρατιώτη για να το πετύχει. Kι
μως υπάρχει μεγάλη αλήθεια στα -
σα λέει ο Παπανδρέου. O αληθινς
δογματικς κομμουνιστής είναι α-
διάλλακτος και δεν είναι δυνατν να
αποσπασθεί απ το φοβερ του πι-
στεύω, στο οποίο είναι προσηλωμέ-
νος με φανατικ ενθουσιασμ».
Παραμονή Xριστουγέννων. Mαύρα
κι αξέχαστα Xριστούγεννα για πολύ
κσμο. O Aρχιεπίσκοπος Δαμασκη-
νς επισκέπτεται τη βρετανική πρε-
σβεία. Kι ο Mακ Mίλαν παρατηρεί στο
ημερολγι του:
«Eντυπωσιάζομαι απ την οξύνοιά
του και τη μετριοπάθειά του. Δεν ξέ-
ρω τι γνώσεις περί θεολογίας έχει,
αλλά κατέχει πλήρως την πολιτική
και διαθέτει πολύ ευρύτερες πολιτι-
κές απψεις απ’ σους πολιτικούς έ-
χω ώς τώρα συναντήσει».
Tην ίδια μέρα, 24 Δεκέμβρη, ο Mακ
Mίλαν, παίρνει ένα μυστηριώδες –- O Tσ"ρτσιλ φθάνει με θωρακισμένο αυτοκίνητο και με ισχυρή συνοδεία στη βρετανική πρεσβεία (πρώην οικία Bενιζέ-
πως το χαρακτηρίζει– τηλεγράφημα λου). «H επίσκεψη του Oυίνστον Tσ"ρτσιλ τον Δεκέμβριο του 1944 ήταν ασφαλώς το πιο συναρπαστικ" απ" τα ιστο-
του Tσρτσιλ, που του ζητάει να δει ρικά γεγον"τα του σπιτιού», γράφει ο σημεριν"ς Bρεταν"ς πρέσβης σερ Mάικλ Λιουέλιν Σμιθ, στο βιβλίο του «H βρε-
ένα τηλεγράφημα που είχε στείλει τανική πρεσβεία στην Aθήνα». Για λ"γους ασφαλείας ο Bρεταν"ς πρωθυπουργ"ς κοιμ"ταν στο βρετανικ" πολεμικ"
στον στρατάρχη Aλεξάντερ. Kαι την «Aίας», που είχε αγκυροβολήσει στον "ρμο του Φαλήρου. Tα μέλη "μως της συνοδείας του έμεναν στην πρεσβεία, ε-
επομένη, τα Xριστούγεννα του 1944, νώ απ" τις ώρες που πέρασε ο ίδιος εκεί έχουμε μια περιγραφή του τ"τε πρέσβη Λίπερ, ο οποίος θυμάται τον Tσ"ρ-
αποκαλύπτει ο στρατάρχης στο πε- τσιλ «να κάθεται ατάραχος καταμεσής στο γραφείο του, στη γραμμή του πυρ"ς».
ριεχμενο του τηλεγραφήματος του
Tσρτσιλ προς αυτν: στε να εκπροσωπούνται διάφορα μας ισχύ. Kι απ την άλλη, αποσαφή- στην πραγματικτητα είχε αποφασι-
«Δύο φίλοι σας, εκ των οποίων ο έ- κμματα και 3–4 αντιπροσώπους της νιζε στους πολιτικούς, πως δεν ήταν στεί να γίνει κι έγινε για λγους α-
νας είμαι εγώ, ερχμαστε να σας συ- Aριστεράς. διατεθειμένος να χρησιμοποιηθού- σφαλείας. Eτσι δεν πρφτασαν ν’ α-
ναντήσουμε». Kι αυτ σήμαινε φυσι- Σ’ εκείνη τη σύσκεψη, απ την ελ- με για μια αντιδραστική πολιτική». κούσουν το λγο του Tσρτσιλ. Oι
κά τι επρκειτο για τον ίδιο τον ληνική πλευρά, πήραν μέρος: ο Kι ο Mακ Mίλαν προσθέτει: Σιάντος, Παρτσαλίδης και Mάντα-
Aγγλο πρωθυπουργ και τον υπουρ- Aρχιεπίσκοπος Δαμασκηνς, ο πρω- «Aποσαφήνισε, επίσης, τι ο Στά- κας, άκουσαν τη μετάφραση. O
γ Eξωτερικών Aντονι Hντεν. θυπουργς Γ. Παπανδρέου, οι αρχη- λιν είχε συμφωνήσει για τη βρετανι- πρωθυπουργς της Mεγ. Bρετανίας
Tην ίδια μέρα, 24 Δεκεμβρίου, συ- γοί κομμάτων και πολιτικοί: Θ. Σο- κή επέμβαση. Kαι είπε πολλά, για να μίλησε επιτακτικά και με σιγουριά
ζητείται το σχέδιο για μια συνδιάσκε- φούλης, Γ. Kαφαντάρης, Δημ. Mάξι- αφήσει να εννοηθεί πως και ο Pού- πως αυτς είναι ο αφέντης της
ψη «γενική, αντιπροσωπευτική της μος, K. Tσαλδάρης, I. Θεοτκης, Στ. σβελτ είχε επίσης συμφωνήσει – - Eλλάδας και μνος αρμδιος να
ελληνικής πολιτικής γνώμης» περι- Στεφανπουλος, Aλ. Mυλωνάς, Π. πως είχε κάνει τον Aύγουστο και αν ρυθμίζει την εξέλιξη και την τύχη
λαμβανομένων και αντιπροσώπων Pάλλης, Iω. Σοφιανπουλος, Aλεξαν- μπορούσαμε να δημοσιεύσουμε το της χώρας. Γινταν φανερ πως -
του EΛAΣ. Σκοπς της ήταν να εγκα- δρής, Π. Kανελλπουλος, Στ. Γονα- τηλεγράφημά του προς τον Oυίν- λοι οι παρευρισκμενοι κλήθηκαν -
τασταθεί ο Aρχιεπίσκοπος στη θέση τάς, N. Πλαστήρας και απ την πλευ- στον, θα έκανε τους Aμερικανούς χι για να βρουν κάποια λύση της
του Aντιβασιλέως. Σε λίγο υποδέχο- ρά της αριστεράς, οι Γ. Σιάντος, Δημ. να νιώσουν πολύ άσχημα (ο πρε- δραματικής κρίσης, αλλά να δε-
νται τον Tσρτσιλ και τον Hντεν στο Παρτσαλίδης και ο στρατηγς Mά- δρος μας «έριξε» άσχημα, κι αυτ χτούν διαταγές.
αεροδρμιο και πείθουν τον Aγγλο ντακας. στοίχισε πολύ στον Oυίνστον). Mί- «Δεν συγκαλέσαμε τη σύσκεψιν
πρωθυπουργ να συσκεφθούν μέσα Γι’ αυτή τη σύσκεψη γράφει ο Mακ λησε και ο Iντεν με πνεύμα κατευ- –είπε στο λγο του ο Tσρτσιλ– απ
στο αεροπλάνο. Eγκρίνεται το σχέ- Mίλαν στο ημερολγι του: «H συν- ναστικ, για να πει και τα ακλουθα αδυναμίαν, ούτε έχομεν δισταγ-
διο, κι ενώ λοι με θωρακισμένα αυ- διάσκεψη άρχισε στο κτίριο του υ- ο στρατάρχης Aλεξάντερ: μούς να προχωρήσωμεν στην επί-
τοκίνητα κατευθύνονται στον Πει- πουργείου Eξωτερικών. Πρώτος πή- «Aντί να παρατάσσω τις ταξιαρχίες τευξιν των σκοπών μας...».
ραιά για να επιβιβασθούν στον «Aία- ρε το λγο ο Tσρτσιλ, ταν πέντε μου στην Eλλάδα, θα ήθελα να έβλε- »Στη συνέχεια του λγου του, α-
ντα», ο Mακ Mίλαν με τον πρεσβευτή λεπτά αργτερα ακούστηκε ένα δυ- πα τις ελληνικές ταξιαρχίες να έρχο- παίτησε απ το EAM–EΛAΣ να συμ-
Λίπερ επιστρέφουν στην πρεσβεία. νατ χτύπημα στην πρτα. Hταν οι νται να με βοηθήσουν στην Iταλία μορφωθεί χωρίς αντίρρηση στους
Στις 25 Δεκεμβρίου σημειώνει στο αντιπρσωποι του EΛAΣ! Σηκωθήκα- στον πλεμο κατά του κοινού ε- ρους του Σκμπι και ττε μνο θα
ημερολγι του ο Mακ Mίλαν: με λοι. Tρεις άνδρες με αγγλικές χθρού...». είναι δυνατ να προχωρήσει η πολι-
«Kινητοποιήσαμε τον αρχιεπίσκο- στρατιωτικές στολές μάχης μπήκαν Γι’ αυτή την ίδια σύσκεψη, ο τική λύση, σύμφωνα με τον τρπο
πο, που ήταν στο κρεβάτι, και τον στην αίθουσα. Yποκλίθηκαν και υπο- γραμματέας του EAM Θανάσης Xα- που καθρισε η βρετανική κυβέρνη-
Παπανδρέου και τους πήγαμε μ’ ένα κλιθήκαμε. Kαθίσαμε και η συνδιά- τζής δίνει κι άλλες λεπτομέρειες: ση για τη λύση της “ελληνικής περι-
θωρακισμένο χημα στην αποβάθρα. σκεψη άρχισε και πάλι. O Aρχιεπί- «...Oι εκπρσωποι του EAM–EΛAΣ πλοκής”, πως ονμασε τη στρα-
Tους επιβιβάσαμε στον “Aίαντα” γύ- σκοπος επανέλαβε το λγο του. Στη που είχαν ειδοποιηθεί πως η σύσκε- τιωτική βρετανική επέμβαση»...
ρω στις 7 μ.μ. O Oυίνστον και ο Aντο- συνέχεια, μίλησε ο Tσρτσιλ επί 25 ψη θα γινταν στις 4 μ.μ. στη μεγά- O Mακ Mίλαν θυμάται τι είπε
νι τους είδαν χωριστά». περίπου λεπτά της ώρας. Δεν άφηνε λη αίθουσα του ξενοδοχείου «Mε- στους Eλληνες αντιπροσώπους:
Tτε συμφωνήθηκε οριστικά να γί- καμιά αμφιβολία στους Eλασίτες α- γάλη Bρεταννία», δεν είχαν φτάσει — Eμείς αρχίσαμε τη δουλειά.
νει μια μικρή συνδιάσκεψη με 4–5 ώ- ντιπροσώπους για τη στρατιωτική στο υπουργείο Eξωτερικών, που Eσείς τώρα αποτελειώστε την!

KYPIAKH 22 NOEMBPIOY 1998 - H KAΘHMEPINH 31


Eνθυμήματα Eλευθερίου Bενιζέλου
H αγορά του ιδιαίτερου γραφείου του μεγάλου πολιτικού απ την Πηνελπη Δέλτα

Tο ιδιαίτερο γραφείο του Eλ.


Bενιζέλου. Διακρίνονται τα γυαλιά
του, το εκμαγείο του δεξιού
χεριού του, πέτσινη χαρτοθήκη
και χαρτοφύλακας (φωτ.: Aναστ.
Aλεξανδρής). Πάνω: επιστολή
της Π.Σ. Δέλτα στον Γ. Bεντήρη,
στον οποίο αποστέλλει χρήματα
ευχαριστώντας τον που μεσολάβη-
σε για την αγορά του γραφείου.

Tου Aλ. Π. Zάννα λις μαθαίνει το θάνατ του δίνει Δέλτα, το τραπέζι αυτ ήταν το ι- Για την ιστορία: Mετά την αγο-
Eπιμελητή του Aρχείου Π.Σ. Δέλτα παραγγελία στον γλύπτη Θανάση διαίτερο γραφείο του. Δεν βρι- ρά του απ την Π.Σ. Δέλτα, το
Iστορικά Aρχεία Mουσείου Mπενάκη Aπάρτη να πάρει εκμαγείο απ το σκταν στο γραφείο που ο Bενι- γραφείο αυτ βρισκταν στο σα-
δεξί του χέρι. Zητά και παίρνει τα ζέλος δεχταν τους πολιτικούς λνι της με τα αντικείμενα που ει-
EINAI γνωστοί οι στενοί φιλικοί γυαλιά του, καθώς και διάφορα α- του φίλους και το κοιν, αλλά σε κονίζονται επάνω του. Mετά το
δεσμοί της Π.Σ. Δέλτα με τον ντικείμενα του γραφείου του ως άλλο ιδιαίτερο χώρο που ο μεγά- θάνατ της, περιήλθε στην κατο-
Eλευθέριο Bενιζέλο. H Π.Σ. Δέλτα ενθύμιο. Aναλαμβάνει πρωτοβου- λος αυτς πολιτικς απομονων- χή της οικογένειας Aλεξάνδρου
συναντά τον Bενιζέλο για πρώτη λία για την ανέγερση μνημείου ταν για μελέτη ή συζήτηση με Δ. Zάννα.
φορά στα 1912 στην Aθήνα και α- του Bενιζέλου με αρθρογραφία στενούς του συνεργάτες.
π ττε η οικογένεια Mπενάκη ε- στο «Eλεύθερον Bήμα»3. Παράλ- Tο γραφείο αυτ αγοράστηκε Σημειώσεις:
ντάσσεται στο βενιζελικ στρατ- ληλα θέλει ν’ αποκτήσει με κάθε 1. Για το θέμα των προσκλήσεων της Π.Σ.
απ την Π.Σ. Δέλτα με τη μεσο- Δέλτα προς τον Bενιζέλο βλ. Aρχείο Π.Σ.
πεδο: ο πατέρας της Eμμανουήλ δυνατ τρπο οτιδήποτε έχει λάβηση του Γεωργίου Bεντήρη. Δέλτα A΄. Π.Σ. Δέλτα «Eλευθέριος Bενιζέ-
Mπενάκης θα γίνει υπουργς σχέση με τον Eλ. Bενιζέλο. Για το Oι συνθήκες υπ τις οποίες έγινε λος» επιμέλεια Π.A. Zάννας, «Eρμής»,
Eθνικής Oικονομίας και ο άνδρας λγο αυτ απευθύνεται στον Γ. αυτή η αγορά δεν είναι απλυτα Aθήνα 1978, σελ. 301 κ.έ.
της Στέφανος διορίζεται πρώτος Bεντήρη, ο οποίος ασχολείται με γνωστές. Oι αποσπασματικές 2. .π. σελ. 193 κ.έ.
διοικητής της νεοσύστατης Aγρο- τη συντήρηση και ταξινμηση του πληροφορίες που περιέχει η επι- 3. . π. σελ. 348-354. H αρθρογραφία είναι α-
τικής Tράπεζας το 1929. Aρχείου του. νώνυμη. Aπ το ήδη δημοσιευμένο αρχείο
στολή που ακολουθεί μπορούν της Π.Σ. Δέλτα προκύπτει τι ο συντάκτης
Tο σπίτι του ζεύγους Δέλτα Tον Aπρίλιο του 1936, ένα μήνα να μας δώσουν μία πολύ γενική των εκκλήσεων για τη δημιουργία της επι-
στην Kηφισιά είναι πάντοτε ανοι- μετά το θάνατο του Eλευθερίου εικνα. τροπής είναι η Π.Σ. Δέλτα.
χτ για τον Bενιζέλο που πολλές Bενιζέλου, η σύζυγς του Eλενα 4. Eγγραφο των Bρετανικών Aρχείων με τα
Kηφισιά, 15/VI/37
φορές έρχεται απρσκλητος για προτείνει στη βρετανική κυβέρ- στοιχεία Work 10/213 (Office of Works, No
φαγητ ή συζήτηση. Xαρακτηρι- νηση την πώληση του σπιτιού. Oι Aγαπητέ φίλε, σας εσωκλείω δρ. 12601 Minute Sheet, της 28.9.1936). Eυχα-
στικ είναι το γεγονς τι υπάρ- διαπραγματεύσεις προχωρούν με 7.500 για τ’ ωραιτατο γραφείο του ριστώ ιδιαίτερα τον Bρεταν πρέσβη στην
Mεγάλου. Δεν ξέρετε με πση συγκί- Aθήνα Sir Michael Llewellyn Smith για τη
χει πάντα έτοιμο ένα δωμάτιο στο πολύ γρήγορο ρυθμ και μέχρι το βοήθειά του με την παροχή του εγγράφου.
σπίτι των Δέλτα, για την περίπτω- τέλος της χρονιάς οι βρετανικές νηση το είδα! Eίναι λεκιασμένο, χω-
5. Δεν κατέστη δυνατν να γίνει η ακριβής
ση που ο Bενιζέλος έρθει μνος υπηρεσίες έχουν μετακομίσει στο ρίς κλειδιά, παραμελημένο, το ιδιαί- μετάφραση. H κατά λέξη μετάφραση δεν
του, ή ένα ολκληρο μικρ σπίτι κτίριο. τερο γραφείο του Mεγάλου Bενιζέ- σημαίνει τίποτα στα ελληνικά. Oι συλλέ-
στον διπλαν κήπο που ήταν η κα- Δεν είναι γνωστ τι απέγιναν - λου! Kαίεται η ψυχή μου να βλέπω κτες και παλαιοπώλες χρησιμοποιούν συ-
τοικία του Eμμανουήλ Mπενάκη λα τα έπιπλα και η οικοσκευή. Στα κειμήλια τέτοια να πέφτουν σε υπαλ- νήθως τους ξενικούς ρους χωρίς μετά-
λήλους ξένων, που ούτε τους ενδια- φραση.
και είναι γνωστ ως «το σπίτι του βρετανικά αρχεία4 βρίσκουμε έ- 6. Eπιστολή προς τον Γεώργιο Bεντήρη.
Bενιζέλου»1. Σημειώνουμε ακμη ναν κατάλογο με κινητά αντικεί- φέρει αν θα σπάσουν ή καταστρα- Γραμμένη σε επιστολχαρτο με πένθος λ-
τι η αππειρα της 6ης Iουνίου μενα που παρέμειναν και παραδ- φούν! Mε τρεμάμενα χέρια χαϊδεύω γω του πρσφατου θανάτου (28.4.1937)
1933 κατά του Eλευθερίου Bενι- θηκαν στους Bρετανούς με την α- το καημένο αυτ το έπιπλο που τ- του Kωνσταντίνου Δέλτα, ετεροθαλή α-
ζέλου έγινε κατά την επιστροφή γορά του σπιτιού. Aνάμεσα στα σο εργάστηκε Eκείνος, και που δεν δελφού του συζύγου της. H επιστολή είναι
του ζεύγους στο σπίτι του, που διάφορα έπιπλα υπάρχει και ένα το πνεσαν οι δικοί του... γραμμένη λίγες μέρες πριν απ την ανα-
Aν ξέρετε άλλα έπιπλα για πούλη- χώρηση του ζεύγους Δέλτα για ταξίδι α-
βρισκταν στη γωνία των οδών τραπέζι που περιγράφεται ως ε- ναψυχής στην Eλβετία.
Λουκιανού και Bασιλίσσης Σοφίας ξής: «old mahogany claw and ball μα, η καρέγλα λ.χ. του γραφείου, πά-
στην Aθήνα, ύστερα απ γεύμα leg table»5. Σύμφωνα με μαρτυρία ρετέ τα, σας παρακαλώ, ασφαλίστε
τα ως που να γυρίσω. Eυχαριστούμε την κ. Nτ
ρη K. Σκούρα,
στο σπίτι των Δέλτα2. της κρης του Aλεξάνδρου Δ. υπεύθυνη Γραφείου Tύπου της Bρετανι-
Mετά το θάνατο του Bενιζέλου, Zάννα, στενού συνεργάτη και υ- Σας ευχαριστώ και σας σφίγγω με κής Πρεσβείας, για τη συμβολή της στην
η Π.Σ. Δέλτα θέλει να διατηρήσει πουργού Aεροπορίας του Eλ. Bε- αγάπη το χέρι. ολοκλήρωση του αφιερώματος.
με κάθε τρπο τη μνήμη του. M- νιζέλου και γαμπρού της Π.Σ. Π.Σ. Δέλτα6.

32 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 22 NOEMBPIOY 1998