ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ÌßÍÃÀÍÛ

ÕªÃÆËÈÉÍ ÇÎÐÈËÒÎÄ ÑÓÓÐÈËÑÀÍ
¯ÍÄÝÑÍÈÉ ÕªÃÆËÈÉÍ
ÖÎÃÖ ÁÎÄËÎÃÎ
(Òºñºë)

ÓËÀÀÍÁÀÀÒÀÐ ÕÎÒ
2007 ÎÍ

1

2

ÃÀÐ×ÈÃ
ÎÐØÈË

5

ÍÝÃ. ÍÈÉÒËÝà ¯ÍÄÝÑËÝË
1.1. Äýëõèéí õºãæëèéí ÷èã õàíäëàãà
1.2. Á¿ñ íóòãèéí õºãæëèéí õàíäëàãà

7
7
8

ÕΨÐ. ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ÕªÃÆËÈÉÍ ªÍªªÃÈÉÍ ÁÀÉÄÀË,
ÎÐ×ÍÛ ¯ÍÝËÃÝÝ
2.1. Ìîíãîë Óëñûí õºãæëèéí ºíººãèéí áàéäàë
2.2. Îð÷íû ¿íýëãýý

9
9
10

ÃÓÐÀÂ. ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ÕªÃÆËÈÉÍ ÇÀÐ×ÈÌ, ÀËÑÛÍ ÕÀÐÀÀ,
ÒÝÐï¯ËÝÕ ×ÈÃËÝ˯¯Ä
3.1. Ìîíãîë Óëñûí ¯íäýñíèé õºãæèëä áàðèìòëàõ çàð÷èì
3.2. Ìîíãîë÷óóäûí ýðõýìëýí äýýäëýõ ç¿éëñ
3.3. Ìîíãîë Óëñûí ¿íäýñíèé õºãæëèéí àëñûí õàðàà
3.4. ¯ÕÖÁ-ûã õýðýãæ¿¿ëýã÷ òàëóóä, òýäíèé õ¿ëýýõ ¿¿ðýã, îðîëöîî
3.5. Ìîíãîë Óëñûí ÌÕÇ-ä ñóóðèëñàí ¯ÕÖÁ-ûí òýðã¿¿ëýõ ÷èãëýë¿¿ä

11
11
11
12
12
13

ĪЪÂ. ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ Õ¯ÍÈÉ ÕÈÉÃÝÝÄ ÍÈÉÃÌÈÉÍ ÕªÃÆÈË
4.1. ßäóóðàë, àæèëã¿éäëèéã áóóðóóëàõ áîäëîãî
4.2. Æåíäýðèéí òýãø áàéäëûã õàíãàõ áîäëîãî
4.3. Ãýð á¿ëèéí õºãæèë, õ¿í àì ç¿éí áîäëîãî
4.4. Áîëîâñðîëûí õºãæëèéí áîäëîãî
4.5. Ýð¿¿ë ìýíäèéí õºãæëèéí áîäëîãî
4.6. Ñî¸ë, óðëàãèéí õºãæëèéí áîäëîãî
4.7. Øèíæëýõ óõààí, òåõíîëîãèéí õºãæëèéí áîäëîãî
4.8. Íèéãìèéí õàìãààëàë, õºäºëìºðèéí áîäëîãî

14
14
14
15
16
18
20
20
21

ÒÀÂ. ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÃÈÉÍ ªÑªËÒ, ÕªÃÆËÈÉÍ ÁÎÄËÎÃÎ
5.1. Ìàêðî ýäèéí çàñãèéí áîäëîãî
5.2. Ýäèéí çàñãèéí áîäèò ñàëáàðóóäûí õºãæëèéí áîäëîãî
5.3. Äýä á¿òöèéí õºãæëèéí áîäëîãî
5.4. Á¿ñ íóòàã, õºäººãèéí õºãæëèéí áîäëîãî

23
23
29
35
41

ÇÓÐÃÀÀ. ÁÀÉÃÀËÜ ÎÐ×ÍÛ ÁÎÄËÎÃÎ
ÄÎËÎÎ. ÕÓÓËÜ, ÝÐÕ Ç¯É, ÒªÐÈÉÍ ÁÀÉÃÓÓËËÛÍ ÕªÃÆËÈÉÍ ÁÎÄËÎÃÎ
7.1. Õóóëü, ýðõ ç¿éí øèíýòãýë
7.2. Ìîíãîë Óëñûí òºðèéí áàéãóóëàë, òºðèéí óäèðäëàãûí õºãæèë
7.3. Ìîíãîë Óëñûí òºðèéí çàõèðãàà, òºðèéí àëáàíû øèíýòãýëèéí áîäëîãî
7.4. ¯íäýñíèé àþóëã¿é áàéäëûí áîäëîãî
7.5. Ãàäààä áîäëîãî
7.6. Áàòëàí õàìãààëàõ ñàëáàðûí áîäëîãî

43
45
45
46
47
48
49
51

ÍÀÉÌ. ÁÎÄËÎÃÛÍ ÕÝÐÝÃÆÈËÒÈÉÍ ÃÎË ¯Ð įÍ,
Ò¯¯ÍÈÉà ÕÀÍÃÀÕ ÌÅÕÀÍÈÇÌ
52
8.1. ÌÕÇ-ä ñóóðèëñàí Ìîíãîë Óëñûí ¯íäýñíèé õºãæëèéí öîãö áîäëîãûí ãîë ¿ð ä¿í 52
8.2. Öîãö áîäëîãûã õýðýãæ¿¿ëýõ òîãòîëöîî
56
Õàâñðàëòóóä
Õàâñðàëò 1: Ýäèéí çàñàã, ìàòåìàòèêèéí GMF çàãâàðààð òîîöîîëñîí õºãæëèéí õýòèéí òºëâèéí
¿ç¿¿ëýëò¿¿ä, Ìîíãîë Óëñûí ¯íäýñíèé Õºãæëèéí öîãö áîäëîãî, ñòðàòåãèéí õ¿ðýõ ò¿âøèí,
Ìîíãîë Óëñûí ¯íäýñíèé Õºãæëèéí öîãö áîäëîãûí áîäèò ñàëáàð, äýä á¿òöèéí õºðºíãº
îðóóëàëòûí òîîöîî
Õàâñðàëò 2: Ìîíãîë Óëñûí ÌÕÇ-ä ñóóðèëñàí ¯íäýñíèé õºãæëèéí öîãö áîäëîãûí ¿íäýñëýë

3

Òîâ÷èëñîí ¿ãèéí òàéëàë:
Òîâ÷èëñîí ¿ã

Òàéëàë

ÓÈÕ
ÌÕÇ
¯ÕÖÁ
ÄÍÁ
ØÓÒ
¯ÍÎ
GMF

Óëñûí Èõ Õóðàë
Ìÿíãàíû õºãæëèéí çîðèëò
¯íäýñíèé õºãæëèéí öîãö áîäëîãî
Äîòîîäûí íèéò á¿òýýãäýõ¿¿í
Øèíæëýõ óõààí, òåõíîëîãè
¯íäýñíèé íèéò îðëîãî
General Macroeconomic Framework-Ìàêðî ýäèéí
çàñãèéí åðºíõèé õ¿ðýý
Ìýäýýëýë, õàðèëöàà õîëáîîíû òåõíîëîãè
Ýð¿¿ë ìýíäèéí äààòãàë
¯íäýñíèé àþóëã¿é áàéäëûí çºâëºë
Àçè, ç¿¿í ºìíºä àçèéí õýëýëöýýð
Àçè, íîìõîí äàëàéí ýäèéí çàñãèéí êîìèññ
Äèïëîìàò òºëººëºã÷èéí ãàçàð
׺뺺ò õóäàëäààíû õýëýëöýýð
International Bachelor - Îëîí óëñûí áàêàëàâàð
Ìýðãýæëèéí ñóðãàëò, òåõíèêèéí áîëîâñðîë
Áýëãèéí çàìààð äàìæèõ õàëäâàð
Õ¿íèé äàðõëàë õîìñäëûí âèðóñ
Äàðõëàëûí îëäìîë õîìñäîë
Äýëõèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí áàéãóóëëàãà
Ýðäýì øèíæèëãýýíèé áàéãóóëëàãà
Ýðäýì øèíæèëãýý, òóðøèëò, çîõèîí á¿òýýõ àæèë
Æèæèã äóíä ¿éëäâýð
Óñàí öàõèëãààí ñòàíö
պ人 àæ àõóé
Íýãäñýí ¿íäýñòíèé áàéãóóëëàãà
Îðîñûí Õîëáîîíû Óëñ
Á¿ãä Íàéðàìäàõ Õÿòàä Àðä Óëñ
Ãàäààä õýðãèéí ÿàì
General Scheme of Preference - Õºíãºëºëòèéí
åðºíõèé á¿ä¿¿â÷
Äèìåòèë ýôèð
Íèéãìèéí äààòãàëûí øèìòãýë

ÌÕÕÒ
ÝÌÄ
¯ÀÁÇ
ÀSÅÀN
ÀÏÅÊ
ÄÒÃ
×ÕÕ
IB
ÌÑÒÁ
ÁÇÄÕ
ÕÄÕÂ
ÄÎÕ
ÄÝÌÁ
ÝØÁ
ÝØÒÇÁÀ
Æį
ÓÖÑ
ÕÀÀ
ͯÁ
ÎÕÓ
ÁÍÕÀÓ
ÃÕß
GSP
DME
ÍÄØ

4

ÓÈÕ-ûí 2007 îíû 100 äóãààð
òîãòîîëûí õàâñðàëò

ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ÌßÍÃÀÍÛ ÕªÃÆËÈÉÍ
ÇÎÐÈËÒÎÄ ÑÓÓÐÈËÑÀÍ ¯ÍÄÝÑÍÈÉ
ÕªÃÆËÈÉÍ ÖÎÃÖ ÁÎÄËÎÃÎ
ÎÐØÈË
1. “Ìÿíãàíû õºãæëèéí çîðèëò” (ÌÕÇ)-ä ñóóðèëñàí Ìîíãîë Óëñûí
¯íäýñíèé õºãæëèéí öîãö áîäëîãî (¯ÕÖÁ) íü õ¿ì¿¿íëýã èðãýíèé àðä÷èëñàí
íèéãýì äýõ ìîíãîë õ¿íèé õºãæëèéã çàõ çýýëèéí ýäèéí çàñãèéí ºñºëòººð
õàíãàõ, òóñ óëñûí íèéãýì, ýäèéí çàñàã, øèíæëýõ óõààí, òåõíîëîãè, ñî¸ë
èðãýíøëèéã ýð÷èìòýé õºãæ¿¿ëýõýä ÷èãëýñýí èðýõ àðâàí äºðâºí æèëèéí
áîäëîãûã äýëõèé íèéò, á¿ñ íóòãèéí õºãæèëòýé íÿãò óÿëäóóëàí öîãöîîð
òîäîðõîéëæ áàéíà.
2. Ìîíãîë Óëñàä 1990-ýýä îíû ýõíýýñ òºðèéí çàõèðãààäëûí
òîãòîëöîîíîîñ îëîí íàìûí àðä÷èëñàí òîãòîëöîîíä, òºâëºðñºí òºëºâëºãººò
ýäèéí çàñãèéí õàðèëöààíààñ çàõ çýýëèéí ýäèéí çàñãèéí õàðèëöààíä øèëæèõ
¿éë ÿâö èäýâõòýé ºðíºæ, ìàíàé óëñ íèéãìèéí õàðèëöàà, óõàìñàð, îþóí
ñàíààíä ººð÷ëºëò õèéõ îëîí äàâõàð ñîðèëòûã òóóëæ, øèëæèëòèéí ¿åèéã
¿íäñýíä íü äóóñãàæ, ýð÷èìòýé õºãæèõ øàòàíäàà îðîîä áàéíà.
Ãýâ÷ ÿäóó õ¿ì¿¿ñèéí òîî ýðñ áóóðàõã¿é áàéãààãèéí äýýð ¿íäýñíèé
îðëîãûí òýãø áóñ õóâààðèëàëòààñ ¿¿äýëòýé íèéãìèéí òýíöâýðã¿é áàéäàë
ã¿íçãèéðýõ ÷èã õàíäëàãàòàé áîëæ, õ¿íèé õºãæèë óäààøèð÷, íèéãìèéí ñýòãýë
ç¿éä òààã¿é íºëººëæ áàéíà.
Òåõíîëîãèéí äýâøèë, äàÿàðøèëûí ¿éë ÿâö óëàì á¿ð áîäèò ç¿éë
áîëæ, ìàíàé ãàäààä îð÷èíä ÷ èõýýõýí ººð÷ëºëò îðîâ. Åâðîàçèéí á¿ñ íóòãèéí
õýìæýýíä óëñ òºð, ýäèéí çàñãèéí øèíý á¿ëýãëýë, õ¿÷èðõýã ã¿ðí¿¿ä áèé
áîëæ, ýäèéí çàñàã íü óëàì á¿ð óÿëäààòàé áîëæ áàéíà. Õºðø çýðãýëäýý
îðíóóäûí ýäèéí çàñàã ò¿ðãýí õóðäàöòàé ºñ÷ áàéãàà íü ìàíàé îðíû ºìíº
øèíý ñîðèëò, øèíý áîëîìæèéí àëü àëèíûã íü íýýæ áàéíà.
Ò¿íøëýã÷ óëñóóä ººðñäèéí õýòèéí áîäëîãûã 2030 îí õ¿ðòýë
òîäîðõîéëîí èäýâõèòýé ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ ýõýëëýý.
Äýýð äóðäñàí íºõöºë áàéäàë õèéãýýä áîãèíî õóãàöààíä ýäèéí çàñãàà
ýð÷èìòýé õºãæ¿¿ëæ, íèéãìèéí òóëãàìäñàí àñóóäëóóäûã øèéäâýðëýõ, ÌÕÇûã õýðýãæ¿¿ëýõ òàëààð îëîí óëñûí ºìíº ìàíàé óëñûí õ¿ëýýñýí ¿¿ðãèéã
õýëáýðýëòã¿é õýðýãæ¿¿ëýõ øààðäëàãà íü òóñ óëñûã óðò áîëîí äóíä
õóãàöààíä õºãæ¿¿ëýõ òºðèéí áîäëîãî, ñòðàòåãèéã ¿íäýñíèé õýìæýýíä
òîäîðõîéëîõ õýðýãöýý øààðäëàãûã áèé áîëãîæ áàéíà.

5

3. Ìîíãîë Óëñûí ÌÕÇ-ä ñóóðèëñàí ¯íäýñíèé õºãæëèéí öîãö
áîäëîãûí çîðèëò íü õóâèéí õýâøèë òýðã¿¿ëñýí ýäèéí çàñãèéí
ýð÷èìòýé ºñºëò, ìîíãîë õ¿íèé õºãæèë, ò¿¿íèé äîòîð áîëîâñðîë,
ýð¿¿ë ìýíä, øèíæëýõ óõààí, òåõíîëîãè, áàéãàëü îð÷íû òîãòâîðòîé
õºãæëèéã íýí òýðã¿¿ëýõ ÷èãëýë áîëãîæ, õ¿íèéã îþóíæóóëæ,
÷àäâàðæóóëàõ çàìààð ÌÕÇ-ûí áèåëýëòèéã õàíãàõ, íàðèéí òåõíîëîãè,
áàéãàëü îð÷èíä õàëã¿é ¿éëäâýðëýë, ¿éë÷èëãýýã ýðõýìëýí ºñºëòºº õàíãàäàã
ìýäëýãò ñóóðèëñàí ýäèéí çàñàãòàé áîëîõ, èðãýääýý ¿éë÷èëäýã, õ¿íèé ýðõ,
ýðõ ÷ºëººã õàíãàäàã, àâëèãà, õ¿íä ñóðòëààñ àíãèä àðä÷èëñàí òºð, çàñãèéí
òîãòîëöîîã òºëºâø¿¿ëýõ çàìààð ¿íäýñíèé áàõàðõàëûã äýýäëýí Ìîíãîë
Óëñûí á¿ðýí ýðõò áàéäëûã õàìãààëàí áýõæ¿¿ëæ, äóíäàæ õºãæèëòýé óëñ
áîëãîõîä îðøèíî.
4. ÌÕÇ-ä ñóóðèëñàí ¯ÕÖÁ-ûã “Äýëõèé-Á¿ñ íóòàã-Ìîíãîë Óëñ” õýìýýõ
îð÷èëä áîëîâñðóóëàâ. ÌÕÇ-óóäûí õýðýãöýýíèé ¿íýëãýý, ͯÁ-ààñ
áîëîâñðóóëñàí ìàêðî ýäèéí çàñãèéí òºëâèéã GMF çàãâàðààð òîîöîõ çýðýã
àðãà÷ëàë, òºðèéí ÿàìäààñ áîëîâñðóóëñàí ñàëáàðûí áîäëîãûí áàðèìò
áè÷ã¿¿äèéí òºñºë, ¯ÕÖÁ-ûí òàëààð õèéñýí îíîë, ïðàêòèêèéí áàãà õóðëûí
ìàòåðèàë, ýðäýìòýä, ìýðãýæèëòí¿¿äèéí äóíä ýíý àñóóäëààð çàðëàñàí
óðàëäààíä øàëãàðñàí 10 òºñºë áîëîí ò¿¿íèéã íýãòãýñýí ä¿íã àøèãëàâ. ̺í
õýâëýë, ìýäýýëëýýð ÿâóóëñàí á¿õ íèéòèéí õýëýëö¿¿ëýãò îðîëöîã÷äîîñ
èð¿¿ëñýí ñàíàë, óëñ òºðèéí íàì, òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãóóä áîëîí õóâèéí
õýâøèë, èðãýíèé íèéãìèéíõýíòýé õèéñýí ÿðèëöëàãûí ¿ð ä¿í, ìàíàé óëñûí
ò¿íøëýã÷ îðíóóäûí òåõíèêèéí 3 äóãààð óóëçàëòûí ¿åýð ͯÁ-ûí áîëîí îëîí
óëñûí áàéãóóëëàãà, ò¿íøëýã÷ îðíóóäààñ ºãñºí çºâëºìæ çýðãèéã òóñãàëàà.
̺í ìàíàé óëñûí ¯íäýñíèé õºãæëèéí õ¿ðýýëýíãýýñ ÁÍÑÓ-ûí ýäèéí çàñãèéí
áîëîí õºãæëèéí áîäëîãî òºëºâëºëòèéí òàëààð ìýðãýøñýí õ¿ðýýëýíã¿¿äèéí
ýðäýìòýí ìýðãýæèëòí¿¿äòýé õèéñýí óóëçàëò çºâëºë㺺íèé çºâëºìæèéã
õàðãàëçàí ¿çëýý. ¯ÕÖÁ-ûí òºñëèéí á¿òýö íü ýíýõ¿¿ áàðèìò áè÷èã, ýäèéí
çàñãèéí òîîöîî, ÌÕÇ-ä ñóóðèëñàí ¯ÕÖÁ-ûí ¿íäýñëýë çýðãýýñ á¿ðäýæ áàéíà
(Õàâñðàëò 1, 2).
5. Ýíýõ¿¿ áàðèìò áè÷èãò òóñãàãäñàí ¯íäýñíèé õºãæëèéí öîãö
áîäëîãûã òîäîðõîéëîõäîî äîð äóðäñàí òóëãóóð áàðèìò áè÷ãèéã ñóäëàí
¿çýâ. ¯¿íä: Ìîíãîë Óëñûí ¯íäñýí õóóëü (1992), Ìîíãîë Óëñûí õºãæëèéí
¿çýë áàðèìòëàë (1996), Ìîíãîë Óëñûí XXI çóóíû òîãòâîðòîé õºãæëèéí
õºòºëáºð (1998), Ìîíãîë Óëñûí ¯íäýñíèé õºãæëèéí õºòºëáºð (2005) çýðýã
õýä õýäýí òóëãóóð áàðèìò áè÷èã, ìºí “Ìîíãîë Óëñûí ¿íäýñíèé àþóëã¿é
áàéäëûí ¿çýë áàðèìòëàë”, “Ìîíãîë Óëñûí ãàäààä áîäëîãûí ¿çýë
áàðèìòëàë”, “Ýäèéí çàñãèéí ºñºëòèéã äýìæèæ, ÿäóóðëûã áóóðóóëàõ
ñòðàòåãèéí áàðèìò áè÷èã”, “Ìîíãîë Óëñûí Ìÿíãàíû õºãæëèéí çîðèëòûí
èëòãýë”, “Ìîíãîë Óëñûí á¿ñ÷èëñýí õºãæëèéí ¿çýë áàðèìòëàë”, “Ìîíãîë
Óëñûí Ìÿíãàíû õºãæëèéí çîðèëò” (ÓÈÕ-ûí 2005 îíû 25 äóãààð òîãòîîë),
Ìîíãîë Óëñûí á¿ñ¿¿äèéí õºãæëèéí õºòºëáºð¿¿ä çýðýã ñ¿¿ëèéí 15 æèëä
ãàðñàí Ìîíãîë Óëñûí òºð, çàñãèéí áîäëîãûí 304 áàðèìò áè÷èã îðæ áàéíà.
6

¯ÕÖÁ-ä Ìîíãîë Óëñûí óðò õóãàöààíû õºãæëèéí òýðã¿¿ëýõ ÷èãëýë¿¿ä,
áîäëîãî, òýäãýýðèéã õýðýãæ¿¿ëýõ ñòðàòåãè, õ¿ðýõ ¿ð ä¿íã 2007-2015 îíä
ÌÕÇ-ûã õàíãàõ, ýäèéí çàñãèéã ýð÷èìòýé õºãæ¿¿ëýõ, 2016-2021 îíä ìýäëýãò
ñóóðèëñàí ýäèéí çàñàãò øèëæèõ õî¸ð ¿å øàòòàé àâ÷ ¿çñýí áîëíî.
Öààøèä ýíýõ¿¿ öîãö áîäëîãûã äóíä áîëîí áîãèíî õóãàöààíû õºãæëèéí
õºòºëáºð, òºëºâëºëòèéí áàðèìò áè÷ã¿¿ä, Çàñãèéí ãàçðûí ¿éë àæèëëàãààíû
áîëîí Ìîíãîëûã äýìæèã÷ îëîí óëñûí áàéãóóëëàãàòàé õàìòðàí õýðýãæ¿¿ëýõ
õºòºëáºð¿¿äýä íàðèéâ÷ëàí òóñãàæ õýðýãæ¿¿ëíý.

ÍÝÃ. ÍÈÉÒËÝà ¯ÍÄÝÑËÝË
1.1. Äýëõèéí õºãæëèéí ÷èã õàíäëàãà
Õ¿í òºðºëõòºí øèíæëýõ óõààí, òåõíîëîãèéí õóâüñãàëä òóëãóóðëàí
àæ ¿éëäâýðæñýí íèéãìýýñ ìýäýýëýëæèæ, äàÿàðøèæ áóé íèéãýìä øèëæèæ
áàéíà. Äýëõèé äàõèíû ýäèéí çàñàã, çàõ çýýëèéí õàðèëöààíä ìýäýýëýë,
õ¿í, áàðààíû àñàð ºðãºí øèëæèëò, õºäºë㺺í, á¿òýýãäýõ¿¿í, ¿éë÷èëãýýíèé
õèë õÿçãààðã¿é óðñãàë çýðýãò ñóóðèëñàí äàÿàðøèëûí öîî øèíý íºõöºë
áàéäàë á¿ðäýæ áàéãààãààñ óëñ îðíóóä õ¿í, íèéãìèéí õºãæèë, ýäèéí çàñãèéí
ºñºëòèéí õýòèéí òºëºâºº äàÿí äýëõèéí áîëîí á¿ñ íóòãèéí õºãæëèéí ¿éë
ÿâöòàé íÿãò óÿëäóóëàí òºëºâëºõ áîëîâ. Èéì íºõöºëä Ìîíãîë Óëñûí
õºãæèëä äýëõèéí, ÿëàíãóÿà Àçè òèâ, Òºâ áîëîí Ç¿¿í õîéä Àçèéí á¿ñ íóòãèéí
õºãæëèéí õàíäëàãà, äàÿàðøèëûí õ¿÷èí ç¿éëñèéí ¿ç¿¿ëýõ ýåðýã áîëîí ñºðºã
íºëººëëèéí àëü àëèéã íü òîîöîæ, õºãæ뺺 ýð÷èìòýé áºãººä òîãòâîðòîé
áîëãîõûí òóëä óðò, äóíä, áîãèíî õóãàöààíû õºãæëèéí áîäëîãî, ñòðàòåãèà
òîäîðõîéëîõ øààðäëàãà òóëãàð÷ áàéíà.
Äàÿàðøèë. Äàÿàðøèëûí õýìæ¿¿ðò ýäèéí çàñãèéí óÿëäëàãà,
òåõíîëîãèéí õîëáîãäîõ ÷àäâàð, õ¿ì¿¿ñèéí õàðèëöàà, óëñ òºðèéí îðîëöîî
çýðýã äºðâºí ãîë ¿ç¿¿ëýëòèéã àâ÷ ¿çýæ áàéíà.
Äàÿàðøèëûí ñóðãàìæ íü òóõàéí óëñ ººðèéí ýäèéí çàñãèéã õýò
Ẻöèéëºí õàìãààëàõ ãýæ îðîëäîõ, îëîí óëñûí õàðèëöààíä õýò
áîëãîîìæèëñîí áàéð ñóóðèíààñ õàíäàõ íü õºãæëèéí ÿâöûã óæèãðóóëàõ,
äýëõèéí óëñ îðíóóäûí õºãæ뺺ñ óëàì á¿ð õîöðîõ ¿ð äàãàâàðòàé áàéæ
áîëîõûã õàðóóëæ áàéíà.
ͺ㺺 òàëààð õºãæëèéí áîãèíî, äóíä, óðò õóãàöààíû áîäëîãîã¿é óëñ
îðîí äàÿàðøëûí ¿éë ÿâöûí õóðäûã ã¿éöýõã¿é, ñºðºã òàëûíõ íü íºëººëèéã
ñààðóóëæ ÷àäàõã¿é á¿ð ìºñºí õîöðîãäîõ àþóë çàíàëòàé ó÷èð÷ áàéíà.
Ýäèéí çàñàã. Äýëõèéí õ¿í àìûí ãóðàâíû õî¸ð íü äýëõèé íèéòèéí
ýäèéí çàñàãò õîëáîãäñîí óëñ îðîíä àìüäàð÷ áàéíà. Äýëõèéí ýäèéí çàñàã
2020 îí ãýõýä 2000 îíûõîîñ 80 õóâèàð òîìðîõ áºãººä íýã õ¿íä íîîãäîõ

7

îðëîãî 50 õóâü ºñºõººð òààìàãëàãäàæ áàéíà. Öààøèä ìýäëýãèéí ýäèéí
çàñàã íî¸ëîõ òºëºâòýé áàéíà.
Õºäºëìºðèéí çàõ çýýë. Äýëõèéí ¿éëäâýðëýë, õóäàëäàà, àæèë
ýðõëýëò, öàëèí õºëñíèé áàéäàë ¿íäñýýðýý ººð÷ëºãäºí õóâèðàõ òºëºâòýé
áàéíà. Öààøèä Åâðîï, ßïîí çýðýã õ¿í àì íü õºãøèð÷ áàéãàà á¿ñ íóòàã, óëñ
îðíóóäàä ãàäíûí àæèë÷äûí òîî ýðñ íýìýãäýõèéí çýðýãöýý ýíý íü õºãæèæ
áàéãàà îðíóóäàä ººðèéíõ íü ýêñïîðòîîñ äàâñàí îðëîãî îðóóëàõ ýõ ¿¿ñâýð
áîëîõ ìàãàäëàëòàé áàéíà.
Òåõíîëîãèéí õóâüñãàë. Äàÿàðøèëûí íýã äàâóó òàë áîëîõ øèíý
òåõíîëîãè ýçýìøèæ, ò¿¿íèéã íóòàãøóóëæ ÷àäñàí óëñ îðíóóä õºãæëèéí
äàâóó áàéäëûã îëæ àâíà. Èðýýä¿éí òåõíîëîãèéí ÷èã õàíäëàãà çºâõºí çàðèì
òåõíîëîãèéí äýâøëèéã õóðäàñãàõ òºäèéã¿é, ìýäýýëýë, áèî áîëîí íàíîòåõíîëîãè çýðýã òåõíîëîãèéí õàì íºëººíèé ¿éë÷ëýëýýð àæ àìüäðàëûí
á¿õèé ë õ¿ðýýíä õóâüñãàë õèéõ þì.
Çàñàãëàë. ¯éë àæèëëàãàà íü óäààí õóãàöààíä òîäîðõîé ¿ð ä¿íä
õ¿ðýýã¿é, òóëãàìäñàí àñóóäëóóäûã øèéäâýðëýæ ÷àäàëã¿é óæèãðóóëñàí
“õýâðýã àðä÷èëàë”-óóä ã¿íçãèé õÿìàð÷, äàìïóóðàõ áàéäàë ¿¿ñ÷ ìàãàäã¿é
ãýñýí òààìàãëàëûã ñóäëàà÷èä äýâø¿¿ëæ áàéíà. “Äàìïóóðñàí óëñ îðîí”
ãýñýí íýð òîìü¸î÷ õýðýãëýãäýæ ýõýëëýý.
1.2. Á¿ñ íóòãèéí õºãæëèéí õàíäëàãà
Àìåðèê, Åâðîïîîñ ãàäíà Àçè òèâ äýëõèéí õºãæëèéí íýãýí ÷óõàë òóëãóóð
òºâ áîëîõ ¿éë ÿâö óëàì á¿ð õ¿÷òýé áîëæ, Ýíýòõýã, Õÿòàä óëñóóäûí ò¿ðãýí
õóðäàöòàé õºãæèë, õ¿í àìûí ºñºëò íü äýëõèé äàõèíû àíõààðëûã ººðèéí
ýðõã¿é òàòàæ áàéíà.
Àçèéí óëñ îðíóóä õóäàëäàà, ýäèéí çàñãèéí õóâüä óëàì á¿ð îéðòîí
íÿãòàð÷, Àçèéí áîíäûí íýãäñýí çàõ çýýëèéã áàéãóóëàõ ¿éë ÿâö ºðíºæ
áàéãààãèéí çýðýãöýý Àçèéí âàëþòûí ñàíã áàéãóóëàõ, Àçèéí íýãäñýí ìºíãºí
òýìäýãò áèé áîëãîõ àñóóäëûã ÷ õýëýëöýæ ýõýëëýý.
Äýëõèéí áîëîí á¿ñ íóòãèéí õºãæëèéí ÷èã õàíäëàãûã òîâ÷ëîí ä¿ãíýâýë:
1. Äàÿàðøèëä çîõèõ áàéðàà ýçýëæ ÷àäâàë òóõàéí îðíóóäûí õºãæèë
ò¿ðãýñýõ áîëîìæ áèé áîëîõ,
2. Õ¿íèé õºãæëèéí àñóóäëûã ýí òýðã¿¿íä àíõààð÷, àæèëã¿éäëèéã
áóóðóóëàõ, ÿäóóðëûã àðèëãàõ òîäîðõîé çîðèëòûã õàìòûí õ¿÷ýýð
øèéäâýðëýõ áîëîìæ íýìýãäýõ,
3. Òóõàéí óëñ îðíû äîòîîäûí õºãæëèéí ÿëãààòàé áàéäàë àðèëàõ,
4. Áàéãàëü îð÷èíä õàëã¿é õºãæèõèéí õàìò áàéãàëèéí ãàìøãààñ
ñýðãèéëýõ ÷àäàìæòàé áîëîõ,
5. Ìýäýýëýë, õàðèëöàà, áèî, íàíî, ðîáîòèêñ, ñàíñàðûí çýðýã íýí øèíý
òåõíîëîãèéã ýð÷èìòýé õºãæ¿¿ëýõ ºðãºí áîëîìæ íýìýãäýõ,
8

6. Øèíæëýõ óõààí, òåõíîëîãèéí õºãæèëä èõýýõýí õºðºí㺠çàðöóóëæ,
¿ð ä¿íã íü ¿éëäâýðëýë, ¿éë÷èëãýýíèé ñàëáàðò íýâòð¿¿ëýí, èë¿¿ ¿ð
àøèãòàé áîëãîõ,
7. Á¿ñ íóòãèéí õàìòûí àæèëëàãàà, ÷ºëººò õóäàëäààã õºãæ¿¿ëýõ, á¿ñ
íóòãèéã õàìàðñàí ¿éë÷èëãýýíèé ¿éëäâýðëýëèéã õºãæ¿¿ëýõ áîëîëöîî
íýìýãäýõ çýðýã õàíäëàãàòàé áàéíà ãýæ ¿çýæ áîëíî.
ÕΨÐ. ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ÕªÃÆËÈÉÍ ªÍªªÃÈÉÍ ÁÀÉÄÀË,
ÎÐ×ÍÛ ¯ÍÝËÃÝÝ
2.1. Ìîíãîë Óëñûí õºãæëèéí ºíººãèéí áàéäàë
Ìîíãîë Óëñûí õºãæëèéí õàíäëàãà. Äîòîîäûí íèéò á¿òýýãäýõ¿¿íèé
¿éëäâýðëýëýýð àâ÷ ¿çâýë 2002 îíä Ìîíãîë Óëñûí ýäèéí çàñàã 1990 îíû
ºìíºõ ýäèéí çàñãèéí ò¿âøèíä õ¿ð÷, èíãýñíýýð øèëæèëòèéí ¿å äóóññàí
áàéíà. Äýëõèéí áîëîí á¿ñ íóòãèéí ýäèéí çàñãèéí õºãæèë ýð÷èìæèæ, Ìîíãîë
Óëñûí ãàäààä ýäèéí çàñàã, õóäàëäààíû îð÷èí íºõöºë òààëàìæòàé áîëæ,
ìàíàé óëñ á¿ñ íóòãèéí áîëîí äýëõèéí çàõ çýýëòýé õÿëáàð õîëáîãäîæ, áàðàà
á¿òýýãäýõ¿¿í, ¿éë÷èëãýýãýý äýëõèé äàõèíä òàíèóëàõ áîëîìæ íýìýãäýæ
áàéíà. Ýíýõ¿¿ òààëàìæòàé íºõöºë íü Ìîíãîë Óëñàä ÌÕÇ-ûã õýðýãæ¿¿ëæ,
ýð÷èìòýé õºãæëèéí çàìä ãàðàõ ñàéõàí áîëîëöîî îëãîæ áàéíà.
Ìàíàé óëñûí õºãæëèéí íààøòàé áîëîîä ñóë òàëûã äýëõèé íèéòýä
äîîðõè áàéäëààð ¿íýëæ áàéíà. ¯¿íä:
Íààøòàé ñàéí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä:
1) Àíõàí øàòíû ñóðãóóëüä õàìðàãäàëò ñàéí,
2) Âàêöèíæóóëàëòûí õàìðàãäàëò ñàéí,
3) 1000 õ¿íä íîãäîõ ýì÷èéí òîî õàðüöàíãóé ºíäºð,
4) Õ¿í àìûí íàñíû á¿òýö çºâ,
5) Ìàêðî ýäèéí çàñãèéí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä ñàéæèð÷ áàéãàà,
6) Îðîñ, Õÿòàäûí òîìîîõîí çàõ çýýëòýé îéð,
7) Àøèãò ìàëòìàëûí íººö èõ çýðýã áîëíî.
Õºãæëèéí ñóë ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä:
1) Õ¿í àìûí ºñºëò óäààí, íàñëàëò õàðüöàíãóé áîãèíî,
2) Íÿðàé õ¿¿õäèéí áîëîí ýõèéí ýíäýãäýë èõ,
3) Áîëîâñðîëûí ÷àíàð ìóó, íàðèéí ìýðãýæëèéí áîëîâñîí õ¿÷íèé
õ¿ðýëöýý áàãà,
4) պ人 àæ àõóéí ñàëáàð íü áàéãàëü öàã óóðààñ øóóä õàìààðàëòàé,
5) Îéò òàëáàéí ýçëýõ õóâü áàãà, öºëæèëòèéí ÿâö õóðäàñ÷ áàéãàà,
6) Ýð÷èì õ¿÷íèé õàíãàìæ áàãà, íàéäâàðã¿é,
7) Îðîí ñóóöíû õàíãàìæ áàãà,
8) Àæèëã¿éäýë, ÿäóóðàë èõ,
9) Ýäèéí çàñãèéí á¿òýö ºðººñãºë,
10) Çàñãèéí ãàçðûí çàðëàãûí õýìæýý õýò èõ,

9

11) Òóñãàé çºâøººðºë îëãîõ ¿éë ÿâö óäààí, õ¿íä ñóðòàë, àâëèãà èõ,
òºðèéí àëáàíû ÷àäâàð ñóë,
12) Ãàäààä õóäàëäàà, ò¿¿íèé äîòîð ýêñïîðòûí á¿òýö ºðººñãºë,
13) Äîòîîäûí çàõ çýýëèéí áàãòààìæ áàãà,
14) Ýð¿¿ë ìýíä, áîëîâñðîë, øèíæëýõ óõààíû ñàëáàðóóäàä çàðöóóëæ
áóé õºðºí㺠áàãà, çàðöóóëàëò íü îíîâ÷ã¿é,
15) Îþóíû ºì÷èéí ýðõèéí õàìãààëàëò ìóó çýðýã þì.
Ìîíãîë Óëñ áà Ìÿíãàíû õºãæëèéí çîðèëòóóä. Ìîíãîë Óëñûí
Èõ Õóðàë 2005 îíä ͯÁ-ûí äýýä õýìæýýíèé óóëçàëòààñ ãàðãàñàí ÌÕÇ-ûí
òàëààð àâ÷ õýëýëöýýä, Ìîíãîë Óëñûí ÌÕÇ-óóäûã ÓÈÕ-ûí 25 äóãààð
òîãòîîëîîð áàòëàí ãàðãàæ, ò¿¿íèéã õýðýãæ¿¿ëýõèéã ÓÈÕ-ûí áàéíãûí õîðîîä,
Çàñãèéí ãàçàðò ¿¿ðýã áîëãîñîí áàéíà.
ÌÕÇ-ûí õýðýãöýýíèé ¿íýëãýýíèé òàéëàí áîëîí ºíººãèéí Ìîíãîë
Óëñûí õºãæëèéí ò¿âøèíã äýëõèéí áóñàä îðíóóäòàé õàðüöóóëàí àâ÷ ¿çâýë
äàðààõ ñºðºã òàë àæèãëàãäàæ áàéíà.¯¿íä:
1) Ìîíãîë Óëñûí Ìÿíãàíû õºãæëèéí çîðèëòóóä á¿ðýí õýðýãæèõ ìàãàäëàë
æèëýýñ æèëä áàãàñ÷ áàéíà.
2) Ìîíãîë Óëñàä ýäèéí çàñãèéí ºñºëò íü ºíäºð ò¿âøèíä õ¿ðýýã¿é,
òîãòâîðæîîã¿é áàéíà.
3) Ýäèéí çàñãèéí ºñºëò öººí ñàëáàðààñ õàìààðàëòàé áàéíà.
4) Íýã õ¿íä íîãäîõ îðëîãî ìýäýãäýõ¿éö ºñºõã¿é áàéíà.
5) Ýäèéí çàñãèéí ñàëáàðûí á¿òýö ñàéæðàõã¿é áàéíà.
6) Õóâèéí õýâøëèéã äýìæèõ áîäëîãî òîäîðõîé áóñ õýâýýð áàéíà.
7) Óëñûí òºñâèéí õºðºí㺠îðóóëàëò ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä íýìýãäýõ
õàíäëàãàòàé áàéãàà áîëîâ÷ îíîâ÷òîé áèø ó÷èð ¿ð ºãººæ íü õàíãàëòã¿é
áàéíà.
8) Äýëõèéí óóð àìüñãàëûí ººð÷ëºëò, õ¿íèé çîõèñã¿é ¿éë àæèëëàãàà
áàéãàëü îð÷èíä ñºð㺺ð íºëººëæ áàéíà.
9) Íèéãìèéí òîãòâîðã¿é áàéäàë õýâýýð áàéíà.
10) Òºðèéí óäèðäëàãûí õîìñäîë óæèãðàõ øèíæòýé áàéíà.
2.2. Îð÷èíû ¿íýëãýý
Õàðüöàíãóé äàâóó òàëóóä:
1) Ò¿¿õèéí áàÿëàã ñóðãàìæ, óëàìæëàë;
2) Áàðàã á¿õýëäýý îíãîí òºðõººðºº õàäãàëàãäàæ ¿ëäñýí áàéãàëèéí
ºâºðìºö öîãöîëáîð, õîâîð àí àìüòàí, óðãàìëûí òºðºë ç¿éë, áàÿëàã á¿õèé
ºðãºí óóäàì ãàçàð íóòàã, ò¿¿íä çîõèöñîí í¿¿äëèéí àìüäðàëûí ºâºðìºö
õýâ ìàÿã;
3) Ýðäýñ ò¿¿õèé ýäèéí îëîí òºðëèéí áàÿëàã íººö;
4) Áè÷èã ¿ñýã òàéëàãäàëòûí òºâøèí ºíäºð;
Õàðüöàíãóé ñóë òàëóóä:
1) Õ¿í àìûí òîî öººí, òàðõàé áóòàðõàé áàéðøèëòàé, õºäºëìºðèéí
10

íººö õÿçãààðëàãäìàë, ÿëàíãóÿà ìýðãýæëèéí ñàéí óð ÷àäâàð á¿õèé èíæåíåð
òåõíèêèéí àæèëòàí, àæèë÷èä, çàõ çýýëèéí ìýäëýãòýé ìýðãýæèëòíèé òîî
öººí;
2) Øèíæëýõ óõààí, òåõíîëîãèéí õºãæëèéí ò¿âøèí äîîãóóð,
á¿òýýãäýõ¿¿í, ¿éë÷èëãýýíèé ÷àíàðààð äýëõèéí çàõ çýýëä ºðñºëäºõ ÷àäâàð
ñóë;
3) Óóð àìüñãàë íü ýðñ òýñ, ìàë àæ àõóé, ãàçàð òàðèàëàíãèéí
¿éëäâýðëýë öàã óóðûí ººð÷ëºëòººñ õýò õàìààðàëòàé;
4) Ýäèéí çàñãèéí ºðººñãºë á¿òýöòýé, äýä á¿òýö ñóë õºãæñºí;
5)Òèâèéí áîëîí á¿ñ íóòãèéí îëîí óëñûí ãîë çàì õàðèëöààíààñ
àëñëàãäñàí, äàëàéä ãàðàõ øóóä ãàðöã¿é;
6) Ýêîñèñòåìèéí ýìçýã îð÷èíòîé, áàéãàëèéí íºõºí ñýðãýõ ÷àäâàð
ñóë;
7) Õºðºí㺠ñàíõ¿¿, âàëþòûí íººö èõýýõýí õÿçãààðëàãäìàë, ýäèéí
çàñàã íü öººí á¿òýýãäýõ¿¿íýýñ õàìààðàëòàé,
8) Òºðèéí óäèðäëàãûí ÷àäàìæ ñóë çýðãèéã õàìðóóëæ áîëíî.

ÃÓÐÀÂ. ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ÕªÃÆËÈÉÍ ÇÀÐ×ÈÌ,
ÀËÑÛÍ ÕÀÐÀÀ, ÒÝÐï¯ËÝÕ ×ÈÃËÝ˯¯Ä
3.1. Ìîíãîë Óëñûí ¯íäýñíèé õºãæèëä áàðèìòëàõ çàð÷èì
Ìîíãîë Óëñûí ¯íäýñíèé õºãæëèéí öîãö áîäëîãîä äîð äóðäñàí çàð÷èì
áàðèìòëàíà.¯¿íä:
- Àðä÷èëñàí ¸ñ, øóäàðãà ¸ñ, õ¿íèé ýðõ, ýðõ ÷ºëºº, òýãø áàéäàë,
¿íäýñíèé ýâ íýãäëèéã õàíãàõ;
- Óëñ îðíûõîî õºãæèëä èðãýí á¿ð îðîëöîõ, õóâü íýìðýý îðóóëàõ,
ìàíëàéëàõ íºõöëèéã á¿ðä¿¿ëýõ;
- Õºãæëèéí áîäëîãî, ñòðàòåãèéã õýðýãæ¿¿ëýõ ÷àäàìæ, á¿òöèéã áèé
áîëãîõ;
- Çàõ çýýëèéí ýäèéí çàñàãò ñóóðèëñàí õºãæèë ýð÷èìòýé, òîãòâîðòîé
áàéõ;
- Õºðºíãº íººöèéã áîäëîãûí òýðã¿¿ëýõ ÷èãëýë, ýðýëò õýðýãöýýíä
ñóóðèëàí õóâààðèëàõ, çàðöóóëàëòûã õÿíàõ, ¿ð ä¿íòýé áàéõûã
ýðõýìëýõ;
- Á¿õ òàëûí ò¿íøëýëä ñóóðèëàõ;
- ªºð÷ëºãäºìòãèé íºõöºë áàéäàëä óÿí õàòàí çîõèöîõ ÷àäàìæòàé
áîëîõ;
- Á¿õ øàòàíä õàðèóöëàãà õ¿ëýýõ ÷àäâàðòàé áîëîõ, èë òîä áàéõ, õóóëü
äýýäëýõ.
3.2. Ìîíãîë÷óóäûí ýðõýìëýí äýýäëýõ ç¿éëñ
Ìîíãîë Óëñûã õºãæ¿¿ëýõ öîãö áîäëîãîä äîð äóðäñàí ç¿éëñèéã
ýðõýìëýí äýýäýëíý. ¯¿íä:

11

1) Ìîíãîë Óëñûí ¯íäñýí õóóëèéã áàðèìòëàõ;
2) Øóäàðãà àìüäàð÷, àæèëëàõ, íèéãìýý ýâñýã, íàéðñàëòàé áàéëãàõ;
3) Áèå õ¿í, íèéãìèéí õºãæèë äýâøëèéã ººðñäèéí ãàðààð áóñàäòàé
õàìòðàí á¿òýýí áàéãóóëàõ;
4) Ýõ îðîí÷ ¿çýë íü óëñ îðíîî õºãæ¿¿ëñíýýð òóñãààð òîãòíîë, á¿ðýí
ýðõò áàéäëàà õàìãààëàí áýõæ¿¿ëýõ çàð÷èì äýýð òîãòîõ çýðýã áîëíî.
3.3. Ìîíãîë Óëñûí ¿íäýñíèé õºãæëèéí àëñûí õàðàà
Ìîíãîë Óëñûí ¿íäýñíèé õºãæëèéí 2021 îí õ¿ðòýëõ àëñûí õàðààã
äîð äóðäñàí áàéäëààð òîäîðõîéëæ áàéíà.¯¿íä:
“Ìîíãîë Óëñ íü áàÿëàã, áàõàðõàì ò¿¿õòýé, èòãýë íàéäâàð
ä¿¿ðýí, èðýýä¿éí çîë æàðãàëòàé îðîí” ìºí.
Áèäíèé ìîíãîë÷óóä ò¿¿õ, ñî¸ëîî ýðõýìëýí õ¿íäýëæ, ¿íäýñíèé
áàõàðõàëòàé, ºíäºð áîëîâñðîëòîé, ººðñºä人 èòãýëòýé áàéæ, õ¿ñýë
òýì¿¿ëýëäýý õ¿ð÷, ýõ îðîíäîî òàâ òóõòàé, ÷èíýýëýã, ñýòãýë õàíãàëóóí
àæ òºðíº.
Ìîíãîë Óëñûí õºãæèë áîë àþóëã¿é áàéäàë, òóñãààð
òîãòíîëûí áàòàëãàà ìºí. Õºãæëèéí ¿íäýñ íü ¿íäýñíèé ýâ íýãäýë
þì.
3.4. ¯ÕÖÁ-ûã õýðýãæ¿¿ëýã÷ òàëóóä, òýäíèé õ¿ëýýõ ¿¿ðýã, îðîëöîî
¯ÕÖÁ-ä òóñãàñàí çîðèëòóóäûã õýðýãæ¿¿ëýõýä èðãýí, àæ àõóéí
áàéãóóëëàãóóä, òºð, èðãýíèé íèéãìèéí õàìòûí àæèëëàãàà øèéäâýðëýõ
¿¿ðýãòýé. ¯íäýñíèé õºãæèëä òàëóóä äàðààõ ¿¿ðýã, îðîëöîîòîé áàéíà:
Èðãýä
- Ãýð á¿ëýý àñðàí òýòãýõ, àìüäðàëûí õýâ ìàÿã íü ýð¿¿ë ñàðóóë áàéõ, ¿ð
õ¿¿õäýý çºâ õ¿ì¿¿æ¿¿ëýõ, áîëîâñðîë îëãîõ;
- Àæ àõóé÷ áàéõ, îëñîí îðëîãîî çºâ çàðöóóëàõ;
- Õîðò äàäàë çóðøëààñ òàòãàëçàæ, ñýðãèéëæ áàéõ;
- ªíäºð ìýäëýã áîëîâñðîëòîé áîëîõ, áîëîâñðîëîî ººðñ人 áàéíãà
äýýøë¿¿ëýõ ÷àäâàðòàé áàéõ;
- Ýðõ, ýðõ ÷ºëººãºº ýäëýõäýý õ¿ëýýñýí ¿¿ðãýý áèåë¿¿ëæ áàéõ:
- Íèéãìèéí õàðèëöààíä èäýâõòýé îðîëöîæ, ººðñäèéí äóó õîîëîéã õ¿ðãýäýã
áàéõ.
Á¿õ õýâøëèéí àæ àõóéí áàéãóóëëàãóóä
- Àæëûí áàéð íýìýãä¿¿ëýõèéã ýðìýëçýõ;
- Àæëûí àþóëã¿é, ýð¿¿ë îð÷èí, íºõöëèéã á¿ðä¿¿ëýõ;
- Àæèëëàã÷äûíõàà ìýðãýæëèéí ÷àäâàðûã äýýøë¿¿ëýõ, íèéãìèéí
àñóóäàëä íü äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ;
- Òºðèéí õóóëü òîãòîîìæèíä çààñàí ¿¿ðãýý áèåë¿¿ëýõ;
- Áàéãàëü îð÷íîî õàìãààëàõ, ò¿¿íä õàëã¿é øèíý òåõíîëîãè íýâòð¿¿ëýõ;
- Çàõ çýýëä ¿íýí÷ øóäðàãààð ºðñºëäºõ;
- Èë òîä ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëàõ, òàéëàãíàõ.

12

-

-

-

Èðãýíèé íèéãýì
Òºðèéí áàéãóóëëàãà, òýäãýýðèéí óäèðäàõ àæèëòíóóäûí ¿éë àæèëëàãààíä
¿ð íºëººòýé õÿíàëò òàâèõ;
Íèéòèéã õàìàðñàí àëèâàà øèéäâýð ãàðãàõàä ººðèéí äóó õîîëîéã
íýìýðëýæ îðîëöîõ.
Òºð
Èðãýäèéíõýý ýð¿¿ë, àþóëã¿é àìüäðàõ, áèçíåñ ýðõëýõ, õºðºí㺠îðóóëàëò
õèéõ òààòàé îð÷èí, íºõöºë á¿ðä¿¿ëýõ;
Áàíê, ñàíõ¿¿ãèéí ç¿é çîõèñòîé, íàéäâàðòàé òîãòîëöîî áèé áîëãîæ, ò¿¿íèé
ýð¿¿ë, èë òîä îð÷íûã ñàõèõ, õàíãàõ;
Òºðèéí óäèðäëàãûí õàðèóöëàãàòàé, èë òîä, íýýëòòýé, øóóðõàé
áàéäëûã õàíãàæ, èðãýíèé òºëºº ¿éë÷èëäýã ã¿éöýòãýõ óäèðäëàãûí
òîãòîëöîîã òºëºâø¿¿ëýõ,
Òºðèéí ¿éë÷èëãýýã èðãýäýä ÷àíàðòàé, õ¿ðòýýìæòýé, øóóðõàé õ¿ðãýõ
íºõöëèéã áóé áîëãîõ;
Áèçíåñ, àæ àõóéí ¿éë àæèëëàãààã çîõèöóóëàõ ýðõ ç¿éí òîãòîëöîîã
õ¿íä ñóðòàëã¿é, øóóðõàé áîëãîõ, ýðõ ç¿éí àêòûí òîîã öººí áàéëãàõ

3.5. Ìîíãîë Óëñûí ÌÕÇ-ä ñóóðèëñàí ¯ÕÖÁ-ûí òýðã¿¿ëýõ ÷èãëýë¿¿ä
¯íäýñíèé õºãæëèéí öîãö áîäëîãûã äîð äóðüäñàí çóðãààí òýðã¿¿ëýõ
÷èãëýëèéí õ¿ðýýíä õýðýãæ¿¿ëíý. ¯¿íä:
1. Ìÿíãàíû õºãæëèéí çîðèëòóóäûã õýðýãæ¿¿ëæ, ìîíãîë õ¿íèéã á¿õ òàëààð
õºãæ¿¿ëíý.
2. Ýêñïîðòûí áàðèìæààòàé, õóâèéí õýâøèëä ò¿øèãëýñýí, íàðèéí
òåõíîëîãèä ñóóðèëñàí ¿éëäâýðëýë, ¿éë÷èëãýýã ýð÷èìòýé õºãæ¿¿ëæ,
òîãòâîðòîé, ìýäëýãò ñóóðèëñàí ýäèéí çàñãèéã áèé áîëãîíî.
3. Ñòðàòåãèéí à÷ õîëáîãäîëòîé àøèãò ìàëòìàëûí îðä ãàçðóóäûã àøèãëàæ,
õóðèìòëàë áèé áîëãîæ, ýäèéí çàñãèéí ýð÷èìòýé, ºíäºð ºñºëòèéã õàíãàæ,
îð÷èí ¿åèéí áîëîâñðóóëàõ ñàëáàðûí ¿éëäâýðëýëèéã õºãæ¿¿ëíý.
4. Á¿ñ íóòàã, äýä á¿òöèéã ýð÷èìòýé õºãæ¿¿ëæ, õîò, õºäººãèéí õºãæëèéí
ò¿âøíèé ÿëãààã áàãàñãàíà.
5. Ýêîñèñòåìèéí òýíöâýðò áàéäëûí àëäàãäëûã çîãñîîõ, õàìãààëàí àøèãëàõ
çàìààð õºãæëèéí òîãòâîðòîé îð÷èí áîëãîíî.
6. Óëñ òºðèéí àðä÷èëñàí òîãòîëöîîã áîëîâñðîíãóé áîëãîæ, àâëèãà, õ¿íä
ñóðòàëààñ àíãèä, õàðèóöëàãàòàé, øóäàðãà øèíæ ÷àíàðòàé òîãòîëöîîã
á¿ðä¿¿ëíý.

13

ĪЪÂ. ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ Õ¯ÍÈÉ ÕÈÉÃÝÝÄ
ÍÈÉÃÌÈÉÍ ÕªÃÆÈË
Ìîíãîë Óëñûí õºãæëèéí 1 ä¿ãýýð òýðã¿¿ëýõ ÷èãëýëèéí õ¿ðýýíä:
Ìîíãîë õ¿íä ýð¿¿ë ñàðóóë àæ òºðºõ, óðò íàñëàõ, àìàð òàéâàí áàéõ,
ò¿¿õ, ñî¸ëîî õ¿íäëýõ, á¿òýýë÷ýýð àæèëëàõ, áàéíãà ñóðàëöàõ, îþóí óõààí,
àâüÿàñ, ÷àäâàðàà íýýí õºãæ¿¿ëýõ, ºðãºí ñîíãîëòòîé áàéõ òààòàé îð÷èíã
á¿ðä¿¿ëýí “Ìîíãîë õ¿íèé àìüäðàëûí ÷àíàð”-ûã òàñðàëòã¿é äýýøë¿¿ëæ,
2015 îí ãýõýä Ìÿíãàíû õºãæëèéí çîðèëòóóäûã á¿ðýí áèåë¿¿ëýõ, 2021 îí
ãýõýä õ¿íèé õºãæëèéí èíäåêñèéã 0.8-ä õ¿ðãýõ áîäëîãî áàðèìòàëíà.
4.1. ßäóóðàë, àæèëã¿éäëèéã áóóðóóëàõ áîäëîãî
Ìîíãîë Óëñûí ýäèéí çàñãèéí ºñºëòèéã ýð÷èìæ¿¿ëýõ, àæëûí áàéðûí
òîîã ìýäýãäýõ¿éö íýìýãä¿¿ëýõ, ãýð á¿ëèéã áýõæ¿¿ëýõ, õ¿íèé àìüæèðãààíû
÷àäàìæèéã õºãæ¿¿ëýõ, õºäºëìºð ýðõëýëò, íèéãìèéí õàìãààëàë, õàëàìæèéí
òîãòîëöîîã ýðñ øèíý÷ëýõ ¿íäñýí äýýð ÿäóóðëûã àðèëãàæ, Ìÿíãàíû õºãæëèéí
çîðèëòóóäûã áèåë¿¿ëýõ áîäëîãî áàðèìòàëíà.
Íýãä¿ãýýð ¿å øàò (2007-2015):
Ñòðàòåãèéí çîðèëò 1. ßäóóñò ÷èãëýñýí, õàðüöàíãóé ÷èíýýëýã äóíä
äàâõàðãûã òºëºâø¿¿ëýõ ýäèéí çàñãèéí áîäëîãî õýðýãæ¿¿ëæ, îðëîãûíõ íü
ºñºëòèéã õàíãàõ çàìààð ÿäóóðëûã õî¸ð äàõèí áóóðóóëíà.
- Ýäèéí çàñãèéí ºñºëòèéã äýìæèõ, ÿäóóðëûã áóóðóóëàõ ñòðàòåãèéí áàðèìò
áè÷ãèéã ¯íäýñíèé õºãæëèéí öîãö áîäëîãûí òýðã¿¿ëýõ çîðèëòóóäòàé
óÿëäóóëàí õî¸ð æèëä íýã óäàà òîãòìîë øèíý÷ëýí ñàéæðóóëæ,
õýðýãæèëòèéã íü ýð÷èìæ¿¿ëíý.
- Áîäèò àæèëã¿éäëèéí ò¿âøèíã 3.0 õóâèàñ õýòð¿¿ëýõã¿é áàéëãàíà.
- Àæèëã¿é, ÿäóó, àìüæèðãààíû áàòàëãààæèõ ò¿âøèíãýýñ äîîãóóð îðëîãîòîé
èðãýäèéã íýã á¿ð÷ëýí á¿ðòãýæ, ìýðãýæëèéí ñóðãàëòàíä õàìðóóëàõ,
óëìààð àæëûí áàéðòàé áîëãîõûã çîðèíî.
- Àæëûí áàéð øèíýýð áèé áîëãîñîí àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãóóäàä
ýäèéí çàñãèéí óðàìøóóëàë îëãîíî.
Õî¸ðäóãààð ¿å øàò (2016-2021):
Ñòðàòåãèéí çîðèëò 2. Õºäºëìºð ýðõëýëòèéã íýìýãä¿¿ëæ, íèéãìèéí õàëàìæ,
¿éë÷èëãýýíèé ÷àíàðûã ñàéæðóóëíà.
- Àæëûí áàéðíû õàíãàìæèéã äóíäàæ õºãæèëòýé îðíóóäûí ò¿âøèíä
õ¿ðãýíý.
- Ãýð á¿ë, íèéãýì, õàìò îëîíä òóëãóóðëàñàí õàëàìæèéí òîãòîëöîîã
òºëºâø¿¿ëýí õºãæ¿¿ëíý.
4.2. Æåíäýðèéí òýãø áàéäëûã õàíãàõ áîäëîãî
Íèéãýìä ýðýãòýé, ýìýãòýé õ¿ì¿¿ñèéí ã¿éöýòãýõ ¿¿ðýã, õàðèóöëàãà

14

àäèë, òýäãýýðèéã õºãæèë, ýðõ ìýäýë õóâààðèëàõ çàð÷èìä òýãø îðîëöóóëàõ
áîäëîãî õýðýãæ¿¿ëíý.
Ñòðàòåãèéí çîðèëò 1. Á¿õ íèéòèéí æåíäýðèéí áîëîâñðîëûã õºãæ¿¿ëæ,
õºäºëìºðèéí çàõ çýýëä ò¿¿íèé òýãø áàéäëûã õàíãàæ, õ¿íèé ýðõýä
ñóóðèëñàí æåíäýðèéí õºãæëèéã õàíãàíà.
- Æåíäýðèéí òýãø áàéäëûã òîãòîîõ àñóóäëûã òºðèéí áîäëîãûí
äýìæëýãòýéãýýð õºãæ¿¿ëýõ ìåõàíèçìûã áýõæ¿¿ëíý.
- Æåíäýðèéí òýãø áàéäëûã ¿íäýñíèé ñî¸ëûí äýâøèëò óëàìæëàë, õ¿í
òºðºëõòíèé ñî¸ë èðãýíøëèéí îëîëòòîé õîñëóóëàí àâ÷ ¿çýõ
õàíäëàãûã òºëºâø¿¿ëíý.
- Á¿õ øàòíû áîëîâñðîëûí õºòºëáºðèéã æåíäýðèéí ìýäðýìæòýé
áîëãîíî.
- Õºäºëìºðèéí çàõ çýýëä ýðýãòýé, ýìýãòýé÷¿¿äèéã òýãø îðîëöóóëíà.
- Ìýðãýæëèéí ñàëáàð, óäèðäëàãûí ò¿âøèíä ýìýãòýé÷¿¿äèéí áàéð
ñóóðèéã äýìæèõ, ìàíëàéëëûã äýýøë¿¿ëýõ, òýãø áîëîìæ íºõöºëèéã
á¿ðä¿¿ëíý.
4.3. Ãýð á¿ëèéí õºãæèë, õ¿í àì ç¿éí áîäëîãî
Ãýð á¿ë, ¿ð õ¿¿õýä àþóëã¿é îð÷èíä ýð¿¿ë ºñ÷ õºãæèõ, óëàìæëàëò
¸ñ çàíøèëàà õ¿íäëýõ, áàéãàëü äýëõèéãýý õàéðëàí õàìãààëàõ, àâúÿàñàà
õºãæ¿¿ëýõ, ñóð÷ áîëîâñðîõ ýðìýëçýëòýé, á¿òýýë÷, õàðèóöëàãàòàé, õóâü
çàÿàíäàà ýçýí-èðãýí áîëæ òºëºâøèõ íºõöëèéã á¿ðä¿¿ëíý. Ãýð á¿ëèéã
áýõæ¿¿ëæ, õ¿í àìàà ºñãºõ áîäëîãî áàðèìòàëíà.
Ñòðàòåãèéí çîðèëò 1. Ãýð á¿ëèéã õ¿íèé àæ òºðºõ òààòàé îð÷èí áîëãîí
õºãæ¿¿ëíý.
- Ãýð á¿ëèéã óëàìæëàëò ñî¸ë, ¸ñ çàíøëûí ºâèéã õàäãàëàí õºãæ¿¿ëýõ
îð÷èí áîëãîíî.
- ßäóóðàëä îðñîí áîëîí ýìçýã á¿ëýãò õàìðàãäàæ áóé ãýð á¿ëèéã ñóäëàí
òîãòîîæ, òýäíèé îíöëîãò òîõèðñîí òºðèéí ¿éë÷èëãýýíèé ñ¿ëæýýíä
õàìðóóëàí òóõàéí ºðõèéã îðëîãûí ÿäóóðëààñ ãàðãàíà.
- Õ¿íä íºõöºëä àìüäàð÷ áóé õ¿¿õäýä ãýð á¿ë, ýñõ¿ë ãýð á¿ëòýé ä¿éöýõ
õàëàìæèéí òààòàé îð÷èí áèé áîëãîíî.
- “Ãýð á¿ë, õ¿¿õäèéí öîãö õºãæèë õºòºëáºð”-èéã áîëîâñðóóëæ
õýðýãæ¿¿ëíý.
Ñòðàòåãèéí çîðèëò 2. Õ¿íèé áàéãàëü, óóð àìüñãàëûí ººð÷ëºëòºíä èë¿¿
äàñàí çîõèöîõ ÷àäàìæèéã õºãæ¿¿ëíý.
- Õ¿í á¿ð óãèéí áè÷ãýý çààâàë õºòºëäºã áîëæ, óäàìøèëûí àëèâàà
äîðîéòëîîñ ñýðãèéëíý.
-

Õ¿íèé áóñäààñ òóñëàìæ äýìæëýã õ¿ëýýäýã àæ àìüäðàëûí èäýâõã¿é õýâ
ìàÿãèéã ººð÷èëæ, ººðòºº ýçýí áîëäîã, ººðèé㺺 õºãæ¿¿ëäýã, ººðºº
àìüäðàëûí çîðèëãîäîî õ¿ðäýã èäýâõòýé õýâ ìàÿãààð ñîëèõ íºõöëèéã
á¿ðä¿¿ëíý.

Ñòðàòåãèéí çîðèëò 3. ͺõºí ¿ðæèõ¿éí áîäëîãûã õýðýãæ¿¿ëýõäýý ýìýãòýé
15

õ¿í àëü áîëîõ çàëóó, çàëóóâòàð íàñàíäàà îëîí õ¿¿õýä òºð¿¿ëýõ, õ¿¿õäýý
ýð¿¿ë ñàðóóë ºñãºí áîéæóóëæ, áîëîâñðîë, õ¿ì¿¿æëèéí çºâ òºëºâøèëòýé
áîëãîí õºãæ¿¿ëýõ ãýð á¿ëèéí òààòàé îð÷èíã òºëºâø¿¿ëýõýä òºðººñ äýìæèæ,
õ¿í àìûí öýâýð ºñºëòèéã 2007-2015 îíä 1.8%-èàñ, 2016-2021 îíä 2.4%-èàñ
äîîøã¿é áîëãîíî.
- Ýõ õ¿íèéã æèðýìñýí áîëñîí öàãààñ ýõëýí õ¿¿õýä íü íýã íàñ õ¿ðòýëõ
õóãàöààíä ýð¿¿ë ìýíäèéí õÿíàëò, ýì÷èëãýý, òîðäîëãîî, íýìýëò òóñãàé
õîîë, õ¿íñýýð ¿íý òºëáºðã¿é õàíãàäàã ¿íäýñíèé æèøèã áîëîâñðóóëàí
òîãòîîæ õýðýãæ¿¿ëíý.
-

Àìàðæñàí ýõ÷¿¿äèéí àæëûí áàéðûã õàäãàëàõ, õ¿¿õýä àñàðñíû
òýòãýìæèéã ò¿¿íèé ñàðûí öàëèíãààñ áàãàã¿é áàéëãàõ, íèéãìèéí áîëîí
ýð¿¿ë ìýíäèéí äààòãàëûã óëñàä àæèëëàæ áàéãààãààð òîîöäîã áîëíî.

-

ĺð⺺ñ öººíã¿é õ¿¿õýä òºð¿¿ëñýí, õàìãèéí áàãà õ¿¿õäýý çóðãààí íàñ
õ¿ðòýë ºñãºí áîéæóóëæ, ñóðãóóëüä áýëòãýñýí ýõýä óëñàä àæèëëàñíààð
òîîöîæ, öàëèí îëãîíî.

-

0-18 íàñíû äºðºâ áà ò¿¿íýýñ îëîí õ¿¿õýäòýé ãýð á¿ëèéí ýöýã, ýõýä
îëãîõ öàëèíãèéí, íèéãìèéí áîëîí ýð¿¿ë ìýíäèéí äààòãàëûí
óðàìøóóëëûí òîãòîëöîîã õóóëü÷ëàí õýðýãæ¿¿ëíý.

-

0-18 íàñíû äºðºâ áîëîí ò¿¿íýýñ äýýø õ¿¿õýäòýé ºðõèéã îðîí ñóóöíû
áàéðààð õºíãºëºëòòýé ¿íýýð õàíãàõ áîäëîãî õýðýãæ¿¿ëíý.
Ñòðàòåãèéí çîðèëò 4. Õ¿¿õýä ýõýýñ òºðñºí öàãààñ çóðãààí íàñ õ¿ðòýë ãýð
á¿ë, ýñõ¿ë ò¿¿íòýé ä¿éöýõ òîõèëîã îð÷èíä ºñ÷ òîðíèõ, çºâ õ¿ì¿¿æèë, ¸ñ
ñóðòàõóóíòàé áîëîõ, ñóðãóóëèéí ºìíºõ áîëîâñðîë îëîõîä òºðººñ îíöãîé
àíõààðíà.
- Õ¿¿õäèéã õºõººð õîîëëîõ, çóðãàà õ¿ðòýëõ íàñàíä íü ýð¿¿ë ìýíäèéí
òóñãàé õÿíàëòàíä áàéëãàõ íºõöºë á¿ðä¿¿ëíý.
- ßäóóðëûí òºâøèí㺺ñ äîîãóóð îðëîãîòîé ºðõèéí õ¿¿õäèéã 0-6 õ¿ðòýëõ
íàñàíä íü íàñíû îíöëîãò òîõèðñîí ýð¿¿ë õîîë õ¿íñýýð õºíãºëºëòòýé
¿íýýð õàíãàíà.
4.4. Áîëîâñðîëûí õºãæëèéí áîäëîãî
Áîëîâñðîëûí ¿éë àæèëëàãààã íèéãìèéí ¿éë õýðýã áîëãîí õºãæ¿¿ëæ,
¿íäýñíèé áîëîâñðîëûí òîãòîëöîîã îëîí óëñûí ò¿âøèíä îéðòóóëàí
òºãºëäºðæ¿¿ëæ, îþóíæñàí, á¿òýýë÷, ÷àäàìæòàé õ¿íèé íººöèéã áàéíãà
íýìýãä¿¿ëíý. “Áîëîâñðîë” ¿íäýñíèé õºòºëáºðèéã õýðýãæ¿¿ëíý. 2008 îíîîñ
åðºíõèé áîëîâñðîëûã 12 æèëèéí ñóðãàëòûí òîãòîëöîîíä øèëæ¿¿ëýí 2015
îí ãýõýä õºâã¿¿ä, îõèä áàãà áîëîâñðîëä á¿ðýí õàìðàãäàæ, á¿õ øàòíû
áîëîâñðîë ýçýìøèã÷äèéí õ¿éñèéí ÿëãàà àðèëíà. Óð ÷àäâàðòàé ìýðãýæèëòýé
àæèë÷èí áýëòãýõ, äýýä áîëîâñðîëûí òîãòîëöîîã îëîí óëñûí ñòàíäàðòàä
íèéö¿¿ëýõ áîäëîãî áàðèìòëàíà. 2021 îí ãýõýä îëîí óëñûí ñòàíäàðòàä
íèéöñýí áîëîâñðîëûí òîãòîëöîîíä øèëæèíý. Îðîí äàÿàð îþóí óõààíûã
ýðõýìëýí äýýäýëæ àìüäðàõ ñýòãýë ç¿éí îð÷èí á¿ðä¿¿ëæ, áîëîâñðîëûí

16

á¿õ øàòíû ñóðãàëòûã 21-ð çóóíû îþóíæñàí øèíý õàíäëàãàä çîõèöóóëàí
ººð÷ëºíº. Áîëîâñðîëûí ñàëáàðûí ñàíõ¿¿æèëòèéã íýìýãä¿¿ëæ, îíîâ÷òîé
áîëãîíî.
Ñòðàòåãèéí çîðèëò 1. Ñóðàëöàã÷äàä õ¿ðòýýìæòýé, ÷àíàðòàé, õýðýãöýýíä
íü íèéöñýí áîëîâñðîë ýçýìøèõ òýãø áîëîìæ á¿ðä¿¿ëíý.
- Áàãà íàñíû õ¿¿õä¿¿ä ñóðãóóëèéí ºìíºõ áîëîâñðîëä á¿ðýí
õàìðàãäàõ áîëîìæ íºõöëèéã á¿ðä¿¿ëíý.
- Ñóðàëöàã÷äûí õ¿éñèéí õàðüöààã òýíöâýðæ¿¿ëíý.
- Äóíä ñóðãóóëüä ýðýãòýé áàãø íàðûí àæèëëàõ áîëîìæèéã íýìýãä¿¿ëíý.
- Áîëîâñðîë íºõºí îëãîõîä äýìæëýã ¿ç¿¿ëíý.
- պ人ãèéí ìàë÷èí ºðõèéí 0-6 íàñíû õ¿¿õäýä ñóðãóóëèéí ºìíºõ
áîëîâñðîë îëãîõ ¿éë àæèëëàãààã í¿¿äëèéí àæ áàéäàëä íü òîõèðóóëàí
çîõèîí áàéãóóëíà.
- 6 íàñòàé õ¿¿õäèéã ñóðãóóëüä á¿ðýí õàìðóóëíà.
- Åðºíõèé áîëîâñðîëûí ñóðãóóëèéí äîòóóð áàéðàíä ñóóõ õ¿¿õäèéí òîîã
2.1 äàõèí íýìýãä¿¿ëíý.
- ÅÁÑ-ûí ñóðàëöàã÷äûí “¯äèéí öàé” õºòºëáºðèéã ¿ðãýëæë¿¿ëíý.
- 2010 îí ãýõýä õ¿í àìûí áè÷èã ¿ñýã òàéëàãäñàí ò¿âøíèéã 99.0 õóâüä
õ¿ðãýíý.
Ñòðàòåãèéí çîðèëò 2. Á¿õ ò¿âøíèé áîëîâñðîëûí ñòàíäàðò, êèððèêþëèìèéã
õºãæ¿¿ëæ, òýäãýýðèéã õýðýãæ¿¿ëýõýä áàðèìòëàõ áîäëîãî, ñòðàòåãè, ìºðäºõ
ñòàíäàðòóóä, ä¿ðýì æóðìûã öîãöîîð íü øèíý÷ëýíý.
- Öîãö ÷àäàìæ-îþóí óõààíä ñóóðèëñàí ñóðãóóëèéí ºìíºõ áîëîí áàãà,
äóíä áîëîâñðîëûí ñòàíäàðò, ñóðãàëòûí õóâèëáàðò òºëºâëºãºº,
õºòºëáºðèéã áîëîâñðóóëàí õýðýãæ¿¿ëíý.
- Áîëîâñðîëûí øèíý÷ëýë-ººð÷ëºëòèéã ýõëýí òóðøèæ ç¿ãøð¿¿ëäýã
“Òóðøèëòûí áààç ñóðãóóëèóäûí ëàáîðàòîðè á¿òýö”-èéã áóé áîëãîíî.
Y¿íä Óëààíáààòàð õîòîä 10 õ¿ðòýë, àéìàãò 2 õ¿ðòýë òîîíû ñóðãóóëèéã
ñîíãîõ áóþó øèíýýð áàéãóóëàõ çàìààð õàìðóóëæ, “Áîëîâñðîëûã
øèíý÷ëýõ áàã”-èéí ¿éë àæèëëàãààã ýð÷èìæ¿¿ëíý.
- 2015 îíä áàãòààí àíãëè õýëèéã á¿õ íèéòèéí ¿íäñýí ãàäààä õýë áîëãîæ,
ëàòèí ¿ñýãò øèëæèõ íºõöëèéã á¿ðä¿¿ëíý. 2021 îí ãýõýä òºðèéí àëáà
áàñ àíãëè õýëýýð ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëàõ ÷àäàìæòàé áîëíî.
- Àíãëè õýëýýð ñóðãàëòàà á¿ðýí ÿâóóëäàã àõëàõ, ìýðãýæëèéí áîëîí èõ,
äýýä ñóðãóóëèóäàä ñàíõ¿¿ãèéí äýìæëýã ¿ç¿¿ëíý.
Ñòðàòåãèéí çîðèëò 3. Áàãøèéí ìýðãýæèë, àðãà ç¿éí õºãæèë áîëîí öàëèí
õºëñ, óðàìøóóëàë, íèéãìèéí àñóóäëûã öîãöîîð íü øèéäâýðëýæ, õ¿íèé
íººöèéí õºãæèëä õèéõ õºðºí㺠îðóóëàëòûã ýðñ íýìýãä¿¿ëíý.
- Áàãø, óäèðäàõ àæèëòàí áýëòãýõ, ìýðãýæèë äýýøë¿¿ëýõ òîãòîëöîîã
øèíý÷ëýí ñàéæðóóëíà.
- Áàãø íàðûí àæëûí áàéðàíäàà ìýðãýæèë äýýøë¿¿ëýõ òîãòîëöîîã
á¿ðä¿¿ëæ, ìýðãýæëèéí òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãûí îðîëöîîã íýìýãä¿¿ëíý.
- Áàãø, áîëîâñðîëûí óäèðäàõ àæèëòàíû óð ÷àäâàðûã õºãæ¿¿ëæ, àæëûí
÷àíàð, õºäºëìºðèéí ¿ð á¿òýýëèéã ¿íýëýõ øàëãóóðóóäûã çºâ òîãòîîæ,
öàëèí õºëñ íýìýãä¿¿ëýõ, óðàìøóóëàë îëãîõ çýðãýýð íèéãìèéí
17

õàìãààëëûã íü ñàéæðóóëíà.
- Ãàçàð ç¿éí àëñëàëò, öàã óóðûí õ¿íä íºõöëèéí íýìýãäýë îëãîíî.
- Áàãø àøèãëàëòûí õóâèéí æèíã 2015 îíîîñ ýõëýí õîò, õºäººä àäèëõàí
100 õóâü áîëãîæ æèãäð¿¿ëíý.
- Äîòîîääîî ìýðãýæèë äýýøë¿¿ëýõ íèéò çàðäëûã 2007 îíîîñ ýõëýí 2004
îíòîé õàðüöóóëàõàä îéðîëöîîãîîð 6 äàõèí íýìýãä¿¿ëæ, öààøèä æèë
á¿ð äóíäæààð 10 õóâèàñ äîîøã¿é ºñãºíº.
Ñòðàòåãèéí çîðèëò 4. Áîëîâñðîëûí òîãòîëöîîã îëîí óëñûí ò¿âøèíä
îéðòóóëàõàä òºðèéí ã¿éöýòãýõ ¿¿ðãèéã íýìýãä¿¿ëíý.
- Ñóðãóóëèóäûã îëîí óëñûí áîëîâñðîëûí ñòàíäàðòàä íèéöñýí ñóðãàëòûí
õºòºëáºðòýé áîëãîíî.
- Îëîí óëñûí ñòàíäàðòàä îéðòñîí òºðèéí áîëîí òºðèéí áóñ ºì÷èéí èõ
ñóðãóóëèéã õîòõîíîîð çîõèîí áàéãóóëàõàä äýìæëýã ¿ç¿¿ëíý.
- Ãàäààäûí ñóðãàëòûí àðãà áàðèë, õºðºí㺠îðóóëàëòòàé ìýðãýæëèéí
ñóðãàëòûí òºâ¿¿äèéã áàéãóóëíà.
- Îëîí óëñûí IB äèïëîì îëãîõ ñóðãóóëèéí òîîã íýìýãä¿¿ëíý. Ýäãýýð
ñóðãóóëèéã àëèâàà òàòâàð, õóðààìæààñ á¿ðìºñºí ÷ºëººëíº.
Ñòðàòåãèéí çîðèëò 5. Èðãýä áîëîâñðîëîî òîðäîí ñàéæðóóëæ, àæèë
ìýðãýæëýýðýýý õºðâºí ñóðàëöàæ áàéõ áîäèò áîëîìæ îëãîñîí áîëîâñðîëûí
íýýýëòòýé àãóóëãà, óÿí õàòàí àðãà õýëáýðèéã áèé áîëãîæ õýðýãæ¿¿ëíý.
- Yíäýñíèé òýðã¿¿ëýõ ìýðãýæèëòíèéã òºðèéí áîäëîãîîð äýìæèõ õóóëü
ýðõ ç¿éí îð÷èíã á¿ðä¿¿ëæ, àâúÿàñ ÷àäâàðûã õºõè¿ëýí äýìæèõ çîðèëòîò
õºòºëáºð¿¿äèéã õýðýãæ¿¿ëæ, ò¿¿íä çîðèóëñàí õºðºíãèéã íýìýãä¿¿ëæ,
îíîâ÷òîé ñàíõ¿¿æ¿¿ëíý.
- Òåõíèêèéí áîëîâñðîë, ìýðãýæëèéí ñóðãàëò, äýýä áîëîâñðîëûí ÷àíàð
áà õàìðàí ñóðãàëòûí òºëºâëºëò, çîõèöóóëàëòûã ñàéæðóóëíà.
Ñòðàòåãèéí çîðèëò 6. Ñóðãóóëü òºâòýé ìåíåæìåíòèéã õºãæ¿¿ëæ, ñóðãàëòûí
áàéãóóëëàãûí á¿òýö, õýâ øèíæ, áàéðøëûí çóðàãëàëûã øèíý÷ëýí çîõèîíî.
- Áîëîâñðîëûí ñàëáàðûí çàõèðãààíû áîëîí ìýðýãæëèéí óäèðäëàãûã
áîëîâñðîíãóé áîëãîíî.
- Õ¿¿õäèéí öýöýðëýã, á¿õ øàòíû ñóðãóóëèéí á¿òýö, õýâ øèíæ, õýìæýý,
áàéðøëûã îíîâ÷òîé áîëãîñîí öýöýðëýã, ñóðãóóëèéí çóðàãëàëûã
øèíý÷ëýí áîëîâñðóóëæ, õýðýãæ¿¿ëíý.
4.5. Ýð¿¿ë ìýíäèéí õºãæëèéí áîäëîãî
Ìîíãîë Óëñûí õ¿íèé ýð¿¿ë ìýíäèéí õºãæëèéí áîäëîãî íü ýð¿¿ë
ìýíäèéí òóñëàìæ, ¿éë÷èëãýýã õ¿í àìä òýãø, õ¿ðòýýìæòýé, øóäàðãà,
÷àíàðòàé, áîäèò ¿ð ä¿íòýé ¿ç¿¿ëæ, ºâ÷ëºë, ýíäýãäëèéã òóóøòàé áóóðóóëæ,
õ¿í àìûí öýâýð ºñºëòèéã äýìæèæ, äóíäàæ íàñëàëòûã íýìýãä¿¿ëýõýä
÷èãëýíý. Ýð¿¿ë ìýíäèéí ñàëáàðûí ñàíõ¿¿æèëòèéã íýìýãä¿¿ëæ, îíîâ÷òîé
áîëãîíî. “Ýð¿¿ë ìýíä” ¿íäýñíèé õºòºëáºð áîëîâñðóóëæ õýðýãæ¿¿ëíý.
Ñòðàòåãèéí çîðèëò 1. Ñóì, ºðõèéí ýìíýëãèéí àíõàí øàòíû òóñëàìæ õ¿ðãýõ,
øèíæèëãýý îíîøèëãîî, ýì÷èëãýý, äàðõëààæóóëàëò õèéõ, ø¿äíèé ºâ÷èí
ýì÷ëýõ, ÁÇÄÕ, ÕÄÕÂ/ÄÎÕ, ñ¿ðüåãýýñ ñýðãèéëýõ, ýõ, íÿëõñûí ýð¿¿ë ìýíäèéã
õàìãààëàõ ÷àäàìæèéã öîãö áàéäëààð õºãæ¿¿ëíý.
18

-

Ýõ, íÿëõñûã õàìãààëàõ, ÁÇÄÕ, ÕÄÕÂ/ÄÎÕ, ñ¿ðüåýòýé òýìöýõ ÷àäâàðòàé
áîëãîíî.
- Ìàë÷äàä í¿¿äëèéí ºðõèéí ýìíýëãýýð ¿éë÷ëýõ òîãòîëöîîã á¿ðä¿¿ëíý.
- Ãàçàðç¿éí àëñëàãäàëòûí áîëîí öàã óóðûí íýìýãäýë îëãîõ àðãà õýìæýýã
õýðýãæ¿¿ëíý.
Ñòðàòåãèéí çîðèëò 2. Ñóì, àéìàã, ä¿¿ðýã, óëñûí êëèíèêèéí íýãäñýí
ýìíýëýã, ìýðãýæëèéí òºâ¿¿äèéí ¿éë àæèëëàãààíû ÷àäàìæèéã õºãæ¿¿ëíý.
- Ø¿ä ýì÷ëýõ, ýðõòýí òîãòîëöîîíû ºâ÷íèé îíîøèëãîî, ýì÷èëãýýíèé àðãà
òåõíîëîãèéã ñóìûí òºâøèíä íýâòð¿¿ëíý.
- Õîðò õàâäàðûã ýðò îíîøëîõ, ýì÷ëýõ áîëîìæîîð àéìàã, ä¿¿ðãèéí
ýìíýëãèéã õàíãàíà.
- Êëèíèêèéí òóñãàé ýìíýëã¿¿ä, ìýðãýæëèéí òºâ¿¿äèéí ¿éë÷èëãýýã
õºãæèíã¿é îðíóóäûí òºâøèíä õ¿ðãýíý.
- Äýëõèéí òóõàéí öàã ¿åèéí ñòàíäàðòàä íèéö¿¿ëýí ýð¿¿ë ìýíäèéí
áàéãóóëëàãûí øàòëàë á¿ðèéí ¿éë÷èëãýýíèé àðãà òåõíîëîãèéã
øèíý÷èëäýã áàéíà.
- Àëñûí çàéíû îíîøèëãîî, ýì÷èëãýýíèé àðãóóäûã ýìíýëýãò íýâòð¿¿ëíý.
- ªâ÷íèé ò¿¿õèéã öàõèì êàðòûí òîãòîëöîîíä îðóóëíà.
Ñòðàòåãèéí çîðèëò 3. Ýð¿¿ë ìýíäèéí áàéãóóëëàãûã ìýðãýæëèéí ºíäºð
ìýäëýã, óð ÷àäâàðòàé áîëîâñîí õ¿÷íýýð õàíãàíà.
- Ýð¿¿ë ìýíäèéí áàéãóóëëàãûã ¿éë÷ë¿¿ëýã÷èéã äýýäýëñýí ¿éë
àæèëëàãààíû çàð÷èìòàé áîëãîíî.
- Õ¿íèé íººö, ìýðãýæëèéí óð ÷àäâàðûí òàñðàëòã¿é ñóðãàëòûã îëîí óëñûí
æèøèãò õ¿ðãýíý.
- Ýì÷ ìýðãýæèëòí¿¿äèéí öàëèí, øàãíàë, óðàìøóóëàë, íýìýãäë¿¿äèéí
áîëîâñðîíãóé òîãòîëöîîã õýðýãæ¿¿ëíý.
Ñòðàòåãèéí çîðèëò 4. Õ¿í àìûí ºâ÷ëºë, öàã áóñûí íàñ áàðàëòûã áóóðóóëæ,
äóíäàæ íàñëàëòûã àõèóëíà. Ýíý ÷èãëýëèéí ¿éë àæèëëàãààã õºäºº îðîí
íóòàãò õºãæ¿¿ëýõýä õóâèéí õýâøèë, òºðèéí áóñ áàéãóóëàãóóäûí îðîëöîîã
á¿õ òàëààð äýìæèíý.
- Õ¿í àìä àìüäðàëûí çºâ çîõèñòîé õýâøèë, áèå áÿëäðàà ÷èéðýãæ¿¿ëýõ
îð÷èí á¿ðä¿¿ëíý.
- Õ¿í àìûí äóíä ýð¿¿ë àæ òºðºõ, óóð àìüñãàëûí äàðàìò, óäàìøëûí
àëèâàà äîãîëäëîîñ ýð¿¿ë ìýíäýý õàìãààëàõàä ÷èãëýñýí ñóðãàëò,
ñóðòàë÷èëãààã ºðãºæ¿¿ëíý.
- ͺõºí ñýðãýýëãý, àñàðãàà, ñóâèëãààíû òºðë¿¿äèéã õºãæ¿¿ëíý.
- Óëàìæëàëò àíàãààõ óõààíû øèëìýë àðãà áàðèëóóäûã ýð¿¿ë ìýíäèéí
¿éë÷èëãýýíä íýâòð¿¿ëíý.
- Ýì, ýìíýëãèéí õýðýãëýë, áàãàæ, òîíîãëîëûí ¿éëäâýðëýëèéí òýðã¿¿ëýã÷
òåõíîëîãè õºãæ¿¿ëíý.
- Ýð¿¿ë ìýíäèéí ñàëáàðò õóâèéí õýâøëèéí ¿éë àæèëëàãààã ºðãºæ¿¿ëíý.
Ñòðàòåãèéí çîðèëò 5. Óäèðäëàãà, ìýäýýëýë, ñàíõ¿¿æèëòèéí òîãòîëöîîíû
òîãòâîðòîé áàéäëûã áàòàëãààæóóëàí õàíãàíà.
- Íýã èðãýíýýð òîîöñîí çàðäëûí æèøèã íýâòð¿¿ëýí øààðäàãäàõ çàðäëûã
á¿ðýí ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ çàð÷èì õýðýãæ¿¿ëíý.
19

4.6. Ñî¸ë, óðëàãèéí õºãæëèéí áîäëîãî
Ìîíãîëûí ñî¸ë èðãýíøëèéí äýâøèëòýò îëîëò, ¿íýò ç¿éëñèéã
óëàìæëàë, øèíý÷ëýëèéí óõààëàã çºâ õàðüöààíä õàäãàëàí õàìãààëàõ,
áàòàòãàí õºãæ¿¿ëýõ çàìààð ¿íäýñíèéõýý ñî¸ëûí äýëõèéí ñî¸ëä ýçëýõ
áàéð ñóóðèéã áýõæ¿¿ëýõ, Ìîíãîë Óëñûí èðãýí á¿ðä ¿íäýñíèé óõàìñàð,
ìýäðýìæ, ò¿¿õ, ñî¸ëîîðîî áàõàðõàõ ¿çëèéã òºëºâø¿¿ëýõ, Ìîíãîë Óëñûí
èðãýí á¿ðèéã ººðèéí ñî¸ëûã ýðõýìëýí äýýäëýõèéí õàìò áóñäûí ñî¸ëä
õ¿íäýòãýëòýé õàíäàõ îþóíû ìýäðýìæ, ìýäëýã, áîëîâñðîë, õ¿ì¿¿æèëòýé
áîëãîõ, ñî¸ë, óðëàãèéí á¿òýýëèéã ýäèéí çàñãèéí ýðãýëòýíä îðóóëàõ,
îþóíû ºì÷èéã õàìãààëàõ áîäëîãî áàðèìòàëíà.
Ñòðàòåãèéí çîðèëò 1. ¯íäýñíèé ñî¸ëûã ýð÷èìòýé õºãæ¿¿ëýõ ýäèéí çàñàã,
çîõèîí áàéãóóëàëòûí òààëàìæòàé îð÷èíã á¿ðä¿¿ëíý.
- Ñî¸ëûí óäèðäëàãà, çîõèîí áàéãóóëàëò, ñàíõ¿¿æèëò çàõ çýýëèéí ýäèéí
çàñãèéí ãîðèìä øèëæèõ ¿éë ÿâöûã ò¿ðãýòãýæ, ñàëáàðûí á¿õ øàòàíä
ìýðãýæëèéí áà óäèðäëàãûí óð ÷àäâàðûã õýëáýðýëòã¿é äýýøë¿¿ëíý.
Ñòðàòåãèéí çîðèëò 2. Õ¿í àìä ñî¸ë, óðëàãèéí õ¿ðòýìæòýé, ÷àíàðòàé
¿éë÷èëãýýã õ¿ðãýæ, èðãýäèéí îþóíû õýðýãöýýã õàíãàõ òàëààð äîðâèòîé àõèö
ãàðãàíà.
- Ìîíãîë Óëñûí ¿íäýñòýí, ÿñòàí, ¿íäýñíèé öººíõèéí áîëîí õ¿í àì ç¿éí
ÿíç á¿ðèéí äàâõðàãóóäûí îþóíû õýðýãöýýã ¿å øàòòàé ñóäëàí
òîäîðõîéëæ, òýäãýýðò òîõèðñîí ñî¸ë óðëàãèéí ¿éë÷èëãýýíèé òºðºë ç¿éë,
¿ð àøèãòàé àðãà õýëáýðèéã ñîíãîæ õýðýãëýíý.
- ¯íäýñíèé ìîíãîë áè÷ãýý ºâë¿¿ëýí õºãæ¿¿ëýõ îð÷èíã áîëîâñðîíãóé
áîëãîíî.
- Ìîíãîë÷óóäûí óëàìæëàëò ñî¸ëûí áèåò áîëîí áèåò áóñ ºâèéã õàäãàëàõ,
õàìãààëàõ, ñýðãýýõ, ¿íäýñíèé õèéãýýä äýëõèé äàõèíû òàíèí ìýäýõ¿é,
áîëîâñðîëûí íèéòëýã õ¿ðòýýë áîëãîí äýëãýð¿¿ëýí õºãæ¿¿ëýõ ¿éë
àæèëëàãààã òºðèéí áîäëîãîîð äýìæèíý.
4.7. Øèíæëýõ óõààí, òåõíîëîãèéí õºãæëèéí áîäëîãî
Øèíæëýõ óõààí-òåõíîëîãèéí ñàëáàðûí ¿íäýñíèé òýðã¿¿ëýõ
ìýðãýæèëòíèéã òºðèéí áîäëîãîîð òýòãýí áýëòãýæ, ò¿¿íèéã äàãóóëæ øèíæëýõ
óõààíû ñàëáàðûã õºãæ¿¿ëýõ õóóëü ç¿éí îð÷èíã á¿ðä¿¿ëæ, òåõíîëîãèéí
àâúÿàñ ÷àäâàðûã äýìæèí õºãæ¿¿ëíý. “Òåõíîëîãè” ¿íäýñíèé õºòºëáºð
õýðýãæ¿¿ëíý. Òåõíîëîãè íóòàãøóóëàõ, ýçýìøèõ ÷àäàâõèòàé áîëãîíî.
Ñòðàòåãèéí çîðèëò 1. Çàõ çýýëèéí ýðýëò õýðýãöýý øààðäëàãûã õàíãàõóéö
ñóäàëãàà áîëîâñðóóëàëòûí ºðñºëäºõ ÷àäâàðòàé õýâøë¿¿äèéã áèé áîëãîæ
õºãæ¿¿ëíý.
- ØÓÒ-èéí õºãæëèéí òýðã¿¿ëýõ ÷èãëýë¿¿äèéã òîãòîîæ, ò¿¿íèéã
õýðýãæ¿¿ëýõ òîãòîëöîîã á¿ðä¿¿ëýí õºãæ¿¿ëíý.
- ØÓÒ-èéí ñàëáàðûí óäèðäëàãà, ØÓÒ-èéí ñàíãèéí ¿éë àæèëëàãààã îëîí
óëñûí æèøèãò íèéö¿¿ëýí ýð÷èìæ¿¿ëæ, ñàíõ¿¿ëæèëòèéã íü
íýìýãä¿¿ëíý.
- Yíäýñíèé ñóäàëãààíû 5-ààñ äîîøã¿é òºâèéã øèíýýð áàéãóóëíà.

20

Ñòðàòåãèéí çîðèëò 2. Yíäýñíèé øèíý á¿òýýöèéí (èííîâàöèéí) ¿ð àøèãòàé
òîãòîëöîîã á¿ðä¿¿ëæ, òåõíîëîãèéí øèíý á¿òýýöýä ò¿øèãëýí ýäèéí çàñãèéí
¿ð àøèã, á¿òýýìæèéã äýýøë¿¿ëíý.
Øèíý á¿òýýöèéí äýä á¿òöèéí ýëåìåíò¿¿äèéã á¿ðä¿¿ëæ, ñàíõ¿¿æèëòèéã
íü íýìýãä¿¿ëæ, õýëáýð¿¿äèéã íü îíîâ÷òîé áîëãîõ áîäëîãî õýðýãæ¿¿ëíý.
- ØÓÒ-èéí ¿éë àæèëëàãààíä òºðèéí áîëîí õóâèéí õýâøëèéí õàìòûí
àæèëëàãààã õºõè¿ëýí äýìæñýí õóóëü ýðõç¿é, çîõèîí áàéãóóëàëòûí
òîãòâîðòîé îð÷èíã áóé áîëãîíî.
- Ìîíãîë Óëñûí òåõíîëîãèéí õºãæëèéí ÷èã õàíäëàãûã òîãòîîõ, óðò
õóãàöààíû òààìíàë áîëîâñðóóëàõ òîãòîëöîîã á¿ðä¿¿ëíý.
- “Òåõíîëîãèéí òºâ¿¿ä”-èéã áóé áîëãîíî.
- Øèíæëýõ óõààí, òåõíîëîãè, øèíý á¿òýýöèéí õºòºëáºð, òºñºë çàõèàëàõ,
õýðýãæ¿¿ëýõýä õóâèéí õýâøëèéí îðîëöîîã ýðñ íýìýãä¿¿ëíý.
Ñòðàòåãèéí çîðèëò 3. Ñóäàëãàà, áîëîâñðóóëàëòûí àæëûí ¿ð ä¿íã
õàìãààëàõ, àøèãëàõ ýðõ ç¿éí îð÷èí, áàéãóóëàëûí òîãòîëöîîã á¿ðä¿¿ëíý.
- Îþóíû ºì÷èéí ýðõèéã õàìãààëàõ, àøèãëàõ òîãòîëöîîã áîëîâñðîíãóé
áîëãîíî.
- Ýðäýì øèíæèëãýý, ñóäàëãààíû àæëûí ¿ð ä¿íãèéí ìýäýýëëèéí íýãäñýí
ñàí á¿ðä¿¿ëæ, ýäèéí çàñãèéí ýðãýëòýíä îðóóëíà.
- Îíîëûí ñóóðü ñóäàëãààíû øèëìýë á¿òýýë¿¿äèéã íèéòèéí õ¿ðòýýë
áîëãîõîä òºðººñ äýìæëýã ¿ç¿¿ëíý.
4.8. Íèéãìèéí õàìãààëàë, õºäºëìºðèéí áîäëîãî
Õ¿í àìûí îðëîãî áàãàòàé ýìçýã õýñýãò ò¿ëõ¿¿ õàíäñàí, ýäèéí çàñãèéí
ºñºëòèéã äýìæñýí íèéãìèéí õàìãààëëûí áîäëîãûã õýðýãæ¿¿ëíý. Íèéãìèéí
õàìãààëàëä îðóóëæ áàéãàà õºðºí㺠áîë õîé÷ ¿åäýý îðóóëæ áàéãàà õºðºíãº
îðóóëàëò ãýæ ¿çíý. Íèéãìèéí õºãæëèéí îíîâ÷òîé áîäëîãî õýðýãæ¿¿ëñíèé
¿íäñýí äýýð õ¿íèé õºãæèë, õ¿í àìûí ºñºëòèéã õàíãàõ íèéãìèéí òààòàé îð÷èí
á¿ðä¿¿ëæ, ìîíãîë õ¿íèé àæ àìüäðàëûí ÷àíàðûã ñàéæðóóëíà.
Ñòðàòåãèéí çîðèëò 1. Íèéãìèéí õàìãààëëûí ¿éë÷èëãýýíèé ÷àíàð,
õ¿ðòýýìæèéã äýýøë¿¿ëæ, òºðºë, õýëáýðèéã îëøðóóëæ, ñàéæðóóëíà.
- Òóñãàé àñàðãàà øààðäëàãàòàé áàãà íàñíû õ¿¿õýä, ºíäºð íàñòàí,
õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäýä çîðèóëñàí íèéãìèéí ¿éë÷èëãýýã öîãöîîð
íü áèé áîëãîí õºãæ¿¿ëíý.
- Íèéãìèéí õàìãààëëûí ¿éë÷èëãýýã õºäººãèéí õ¿í àìä õ¿ðãýõýä õóâèéí
õýâøèë, èðãýíèé íèéãìèéí îðîëöîîã íýìýãä¿¿ëæ, íèéãìèéí ò¿íøëýëèéí
ñóóðü çàð÷ìûã õýâø¿¿ëíý.
- Íèéãìèéí õàëàìæ, àñðàìæèéí óëàìæëàëò õýëáýðèéã õóâèéí õýâøèë,
èðãýíèé íèéãýì, õàìò îëîíä ò¿øèãëýñýí, àéë ºðõèéí õºãæëèéã äýìæèí
òóñëàõ çîðèëãî á¿õèé öîãö ¿éë÷èëãýý áîëãîí ººð÷ëºíº.
Ñòðàòåãèéí çîðèëò 2. Çàëóó÷óóä, àëáàí áóñ õýâøèëä àæèëëàã÷èä,
ãàäààäàä õºäºëìºð ýðõëýã÷äýä õºäºëìºð ýðõëýëòèéí ¿éë÷èëãýý õ¿ðãýõ
õºòºëáºð õýðýãæ¿¿ëíý.
- Ãàäààäàä àæèëëàæ, àìüäàð÷ áóé ºíäºð áîëîâñðîë, ìýðãýæèë

21

-

-

ýçýìøñýí ìîíãîë èðãýäèéã ýõ îðîíä íü áóöààí èð¿¿ëýõ ñîíèðõîëûã
áèé áîëãîõóéö íºõöºë á¿ðä¿¿ëíý.
Àæèë ýðõýëäýãã¿é íýí ÿäóó èðãýäèéã íýãá¿ð÷ëýí á¿ðòãýæ, áîãèíî
õóãàöààíû ñóðãàëòàíä õàìðóóëæ, òîäîðõîé ìýðãýæèë ýçýìø¿¿ëæ,
õºäºëìºð ýðõë¿¿ëýõ íºõöºë á¿ðä¿¿ëíý.
Àëáàí áóñ õýâøèëä àæèëëàãñàäûã àëáàí õýâøèëä øèëæèí
îðóóëàõàä ÷èãëýñýí ýðõ ç¿é, ýäèéí çàñàã, çîõèîí áàéãóóëàëòûí àðãà
õýìæýýã àâ÷ õýðýãæ¿¿ëíý.

Ñòðàòåãèéí çîðèëò 3. Õºäºëìºð ýðõëýëòèéã íýìýãä¿¿ëýõ, õºäºëìºðèéí
çàõ çýýëèéí çîõèöóóëàëòûã îíîâ÷òîé, ¿ð àøèãòàé áîëãîæ, èðãýäèéí
àìüäðàëûí òºâøèíã äýýøë¿¿ëýõýä òóñëàëöàà ¿ç¿¿ëíý.
- Áèçíåñ áîéæóóëáàð (èíêóáàòîð), áè÷èë çýýëèéí ìåõàíèçìààð
äàìæóóëàí øèíý ñàíàë, ñàíàà÷èëãà ãàðãàñàí çàëóó÷óóäûí ýõýëæ áóé
áèçíåñèéã äýìæèíý.
- “Õºäºëìºðèéí áèðæ” òºñºë õýðýãæ¿¿ëíý.
Ñòðàòåãèéí çîðèëò 4. Íèéãìèéí äààòãàëûí òîãòîëöîîã áîëîâñðîíãóé áîëãîõ
çàìààð íèéãìèéí õàìãààëàë, õàëàìæ, àñðàìæèéí ¿éë÷èëãýýíèé ÷àíàð,
õ¿ðòýýìæèéã îíîâ÷òîé áîëãîíî.
- Õóóëèéí ýòãýýäèéí ýðõòýé áàéãóóëëàãóóäàä àæèëëàæ áàéãàà á¿õ õ¿í
íèéãìèéí äààòãàëä çààâàë õàìðàãäàõ çàð÷èìä øèëæèíý.
- Àæèëëàã÷äûí òýòãýâðèéí äààòãàë, Öýðãèéí àëáàí õààã÷äûí òýòãýâðèéí
äààòãàë á¿õèé ¯íäýñíèé òýòãýâðèéí ñóóðü äààòãàëûí òîãòîëöîîã áèé
áîëãîæ, õóâèàðàà õºäºëìºð ýðõëýã÷èä, ìàë÷èä, ñóðàëöàã÷èä áîëîí
àæèëã¿é÷¿¿äèéã õàìðóóëíà.
- Îëîí äàâõàðãàò òýòãýâðèéí òîãòîëöîî á¿ðä¿¿ëíý.
- 2010 îíîîñ ýõëýí ¿å øàòòàé íýìýãä¿¿ëæ, 2015 îí ãýõýä ýðýãòýé÷¿¿äèéí
òýòãýâýð òîãòîîëãîõ íàñûã 65-ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí òýòãýâýð òîãòîîëãîõ
íàñûã 60-ä òóñ òóñ õ¿ðãýíý.
- Àæèë îëãîã÷èéí òýòãýâðèéí ñàíä òºëºõ øèìòãýëèéí õýìæýýã áóóðóóëæ
9.5 õóâüä, äààòãóóëàã÷èéí òºëºõ øèìòãýëèéí õýìæýýã íýìýãä¿¿ëæ 7.5
õóâüä õ¿ðãýíý.
- Õóâèéí õýâøëèéí íýìýãäýë íèéãìèéí õàìãààëàëûí òîãòîëöîîã áóé
áîëãîõ çàìààð Çàñãèéí ãàçàðò èðäýã ñàíõ¿¿ãèéí äàðàìòûã áàãàñãàíà.
- Òºñºâò áàéãóóëëàãóóäûí àæèëëàã÷äûí ÍÄØ-èéí òºð õàðèóöäàã õýñãèéã
áàãàñãàæ, òýäíèé öàëèíãèéí õýìæýýã äîðâèòîé íýìýãä¿¿ëíý.
- Íèéãìèéí äààòãàëûí ñèñòåìèéã çàõ çýýëèéí õàðèëöààíû çàð÷èìä
íèéö¿¿ëýí õºãæ¿¿ëæ, íèéãìèéí äààòãàëûí ñàíãóóäàä õºðºí㺠á¿ðä¿¿ëýõ
ìåõàíèçìûã áîëîâñðîíãóé áîëãîæ, á¿ðäñýí õºðºíãèéã ýäèéí çàñãèéí
ýðãýëòýíä îðóóëàõ õóóëü ýðõ ç¿éí îð÷èíã òºëºâø¿¿ëíý.

22

ÒÀÂ. ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÃÈÉÍ ªÑªËÒ, ÕªÃÆËÈÉÍ ÁÎÄËÎÃÎ
Ìîíãîë Óëñûí õºãæëèéí 2 äóãààð òýðã¿¿ëýõ ÷èãëýëèéí õ¿ðýýíä:
Ìîíãîë Óëñ ýêñïîðòûí ÷èãëýëòýé ¿éëäâýðëýë, ¿éë÷èëãýý
äàâàìãàéëñàí, õóâèéí õýâøèë òýðã¿¿ëñýí ýäèéí çàñãèéí ºñºëò, õºãæëèéí
ñòðàòåãèéã ñîíãîæ áàéíà.
Ýäèéí çàñãèéí áîäëîãûí ãîë çîðèëò íü 2007-2015 îíä “Ìÿíãàíû
õºãæëèéí çîðèëòóóä”-ûã õýðýãæ¿¿ëæ, ýäèéí çàñãèéí ºñºëòèéã æèëä
äóíäæààð 14 õóâèàñ äîîøã¿é áîëãîæ, íýã õ¿íä íîãäîõ ÄÍÁ-èéã 5 ìÿíãààñ
äîîøã¿é àì. äîëëàðò õ¿ðãýæ, ýäèéí çàñãèéí ýð÷èìòýé õºãæëèéí ¿íäýñ
ñóóðèéã òàâèõ, 2016-2021 îíä ýäèéí çàñãèéí ºñºëòèéã æèëä äóíäæààð
12 õóâèàñ äîîøã¿é áàéëãàæ, ìýäëýãò ñóóðèëñàí ýäèéí çàñãèéã
òºëºâø¿¿ëýí õºãæ¿¿ëæ, íýã õ¿íä íîãäîõ ÄÍÁ-èéã 12 ìÿíãààñ äîîøã¿é
àì. äîëëàð áîëãîæ, äýëõèéí äóíäàæ îðëîãîòîé îðíóóäûí ýãíýýíä îðîõ
ýäèéí çàñãèéí ÷àäàìæ, íººö áîëîìæèéã á¿ðä¿¿ëýõýä îðøèíî.
Õºäºëìºðèéí á¿òýýìæ, õºðºí㺠îðóóëàëòûí ¿ð àøãèéã òàñðàëòã¿é
äýýøë¿¿ëæ, ýäèéí çàñãèéí ýð÷èìòýé ºñºëòèéã áèé áîëãîíî. Ýõíèé ¿å
øàòàíä óóë óóðõàéí îëáîðëîõ ¿éëäâýðëýëèéã ò¿ëõ¿¿ õºãæ¿¿ëæ, öààøèä
á¿òýýãäýõ¿¿íýý ã¿í áîëîâñðóóëäàã áîëíî. Óëìààð õóâèéí õýâøèëä
ò¿øèãëýñýí, íàðèéí òåõíîëîãèä ñóóðèëñàí, ýêñïîðòûí áàðèìæààòàé,
áîëîâñðóóëàõ ñàëáàðûí ¿éëäâýðëýëèéã ýð÷èìòýé õºãæ¿¿ëæ, ýäèéí çàñãèéã
îëîí òàëòàé áîëãîæ, àøèãò ìàëòìàëààñ õàðüöàíãóé áàãà øàëòãààëäàã îðîí
áîëíî.
Á¿ñ íóòàã, äýä á¿òöèéã ýð÷èìòýé õºãæ¿¿ëæ, õîò, õºäººãèéí õºãæëèéí
ò¿âøíèé ÿëãààã áàãàñãàí áèçíåñ ýðõëýõ òààòàé îð÷èí á¿ðä¿¿ëæ, ýäèéí
çàñãàà òýíöâýðòýé õºãæ¿¿ëíý.
5.1. Ìàêðî ýäèéí çàñãèéí áîäëîãî
ÌÕÇ-ä ñóóðèëñàí ¯ÕÖÁ-ûã õýðýãæ¿¿ëýõ ìàêðî ýäèéí çàñãèéí íýí
òààòàé îð÷èíã á¿ðä¿¿ëíý.
5.1.1. Óëñûí òºñâèéí áîäëîãî
Óëñûí òºñâèéí áîäëîãî íü ìàêðî ýäèéí çàñãèéí ºñºëò áîëîí òºñºâ
ñàíõ¿¿ãèéí òîãòâîðòîé òýíöâýðò áàéäëûã áàòàòãàæ, ñàíõ¿¿ãèéí ýõ ¿¿ñâýðèéã
õºãæëèéí òýðã¿¿ëýõ ÷èãëýëä îíîâ÷òîé õóâààðèëàõ çàìààð õ¿í àìûí áîäèò
îðëîãî, íèéãìèéí ¿éë÷èëãýýíèé õ¿ðòýýìæèéã íýìýãä¿¿ëýõ, áîäèò ñàëáàðûí
õºãæëèéã äýìæèõýä á¿ðýí ÷èãëýíý. Òºñâèéí áîäëîãûã ÌÕÇ-óóäûã
õýðýãæ¿¿ëýõýä ÷èãë¿¿ëíý. Àøèãò ìàëòìàëûí îðäóóäûã ýäèéí çàñãèéí
ýðãýëòýíä îðóóëàí àøèãëàæ, òàòâàð, áàéãàëûí íººö àøèãëàñíû òºëáºðèéí
îðëîãîîñ “Ýðäýíýñèéí ñàí”-ã á¿ðä¿¿ëæ, èðãýäýä õóâààðèëæ, çîõèñòîé
àøèãëàíà.
Ñòðàòåãèéí çîðèëò 1. Òºñâèéí òºëºâëºëòèéã Ìÿíãàíû õºãæëèéí çîðèëòîä
ñóóðèëñàí ¯íäýñíèé õºãæëèéí öîãö áîäëîãûã õýðýãæ¿¿ëýõýä íèéö¿¿ëýí

23

áîëîâñðîíãóé áîëãîíî:
- Òºñâèéã ¯íäýñíèé õºãæëèéí öîãö áîäëîãîòîé óÿëäóóëàí áîëîâñðóóëæ,
õýðýãæ¿¿ëæ áàéõ ýðõ ç¿éí çîõèöóóëàëòûã áèé áîëãîíî.
- Îðîí íóòãèéí òºñâèéí óäèðäëàãà, ñàíõ¿¿æèëòèéí ýðõ õýìæýýã
íýìýãä¿¿ëæ, õàðèóöëàãûí òîãòîëöîîã áîëîâñðîíãóé áîëãîí óëñûí áîëîí
îðîí íóòãèéí òºñâèéí òºëºâëºëòèéí óÿëäàà õîëáîîã ñàéæðóóëíà.
- Òºð, çàñãèéí áàéãóóëëàãóóäûí òºñâèéã áîäèò õýðýãöýýíä íü íèéö¿¿ëýí
òºëºâëºæ, ñàíõ¿¿æ¿¿ëíý.
Ñòðàòåãèéí çîðèëò 2. Òºñâèéí õºðºí㺠îðóóëàëòûã ÌÕÇ-òàé îíîâ÷òîé
óÿëäóóëàí ºñãºíº. Òºñâèéí õºðºí㺠îðóóëàëòûã óðò, äóíä õóãàöààíû
õºãæëèéí õºòºëáºð, òºñë¿¿äýä ñóóðèëàí õýðýãæ¿¿ëíý.
- Çîðèëòîò õºòºëáºð¿¿ä, ýäèéí çàñàã, íèéãìèéí ñàëáàðûí õºãæëèéí
ìàñòåð òºëºâëºãºº, òºñë¿¿äýä òóëãóóðëàí òºñâèéí õºðºí㺠îðóóëàëòûã
õèéíý.
- Äýä á¿òöèéí õºðºí㺠îðóóëàëòûã íýìýãä¿¿ëíý.
- Áîëîâñðîë, ýð¿¿ë ìýíäèéí ñàëáàðò, ÿëàíãóÿà á¿ñ íóòàã, õºäººä óëñûí
òºñâèéí õºðºí㺠îðóóëàëòûã ÌÕÇ-óóäòàé óÿëäóóëàí òîãòìîë ºñãºíº.
- Ìýäýýëýë, õîëáîîíû îð÷èí ¿åèéí òåõíèê, òåõíîëîãè íýâòð¿¿ëýõ, òåõíèê
ìýðãýæëèéí áîëîâñðîë îëãîõ òîãòîëöîîã ñàéæðóóëàõûí òóëä òºñâèéí
õºðºí㺠îðóóëàëòûí äýìæëýã ¿ç¿¿ëíý.
Ñòðàòåãèéí çîðèëò 3. Õ¿í àìûí îðëîãî áàãàòàé ÿäóó áîëîí äóíäàæ
îðëîãîòîé õýñýãò ò¿ëõ¿¿ õàíäñàí òºñâèéí çàðëàãûí áîäëîãî õýðýãæ¿¿ëíý:
- Àæëûí áàéð øèíýýð áèé áîëãîõ, á¿õ íèéòèéí áîëîâñðîëûí ò¿âøèíã
äýýøë¿¿ëýõ, ýõ, õ¿¿õäèéí ýíäýãäýë, õàëäâàðò ºâ÷íèé òàðõàöûã
áóóðóóëàõ çîðèëãîîð óëñûí òºñâèéí ñàíõ¿¿æèëòèéã íýìýãä¿¿ëíý.
- Íèéãìèéí õàìãààëëûí ñàíõ¿¿æèëò, òýòãýâýð, òýòãýìæèéã ¿íäýñíèé
îðëîãûí ºñºëòòýé îíîâ÷òîé óÿëäóóëàí íýìýãä¿¿ëíý.
- Íèéãìèéí ýìçýã á¿ëýãò çîðèóëñàí õàëàìæ, ¿éë÷èëãýýíèé ñàíõ¿¿æèëòèéã
íýìýãä¿¿ëíý. Àõìàä íàñòàíä îëãîõ ñàíõ¿¿ãèéí òóñëàìæèéã ñàéæðóóëíà.
- Ãàäààäàä ºíäºð ìýðãýøñýí ìýðãýæèëòí¿¿äèéã áýëòãýõýä òºñ⺺ñ
äýìæëýã ¿ç¿¿ëíý.
Ñòðàòåãèéí çîðèëò 4. Òºðººñ ñòðàòåãèéí à÷ õîëáîãäîëòîé àøèãò
ìàëòìàëûí îðä ãàçðóóäûã àøèãëàí îëîí óëñàä õ¿ëýýí çºâøººðºãäñºí
ñàíõ¿¿ãèéí ìåõàíèçìóóäûã õýðýãëýí õóðèìòëàë áèé áîëãîæ, “Ìîíãîëûí
õºãæëèéí ñàí”, “Òîãòâîðæèëòûí ñàí” çýðãèéã á¿ðä¿¿ëæ, íèéãýì ýäèéí çàñãèéí
õºãæëèéã õóðäàñãàõàä çîõèñòîé àøèãëàíà. “Àøèãò ìàëòìàë” ¿íäýñíèé
õºòºëáºð áîëîâñðóóëæ õýðýãæ¿¿ëíý.
- Çàõ çýýëä øèëæèõ õóãàöààíä èðãýäèéí àëäàãäñàí áîëîìæèéã íºõºõ,
õºãæëèéí ãàðààíû èæèë íºõöºë á¿ðä¿¿ëýõ çîðèëãîîð “Ýðäýíýñèéí ñàí”ä îðîõ îðëîãûí íýã õýñãèéã “Ýõ îðíû õèøèã” õýëáýðýýð èðãýäèéí íýð
äýýð íýðèéí äàíñ íýýæ îëãîäîã æóðìûã íýâòð¿¿ëæ õýðýãæ¿¿ëíý.
- “Ýõ îðíû õèøèã” áîëãîí èðãýäèéí íýðèéí äàíñààð õóâààðèëàãäàõ
õºðºíãèéã óðò õóãàöààíû îðîí ñóóöíû òºëáºð, õ¿¿õäèéí ñóðãàëòûí
çàðäàë, áè÷èë áèçíåñ ýðõëýõ õºðºí㺠áîëîí ýì÷èëãýýíèé çàðäëûí
òºëáºðèéí ýõ ¿¿ñâýð áîëãîí àøèãëàõàä äýìæëýã ¿ç¿¿ëíý.
24

5.1.2. Òàòâàðûí áîäëîãî
Òàòâàðûí áîäëîãîîð ýêñïîðòûí ÷èãëýëòýé ¿éëäâýðëýë, ¿éë÷èëãýýã
ò¿ëõ¿¿ äýìæèíý.
Ñòðàòåãèéí çîðèëò 1. Ýêñïîðòûí áàðèìæààòàé ¿éëäâýðëýë, ¿éë÷èëãýý,
èìïîðòûã îðëîõ çàðèì ¿éëäâýðëýëèéã òàòâàðûí îíîâ÷òîé áîäëîãîîð
äýìæèíý:
- Ýðäýñ ò¿¿õèé ýä, íîîñ, íîîëóóð, ìàõ, ñ¿¿, àðüñ øèð áîëîâñðóóëàõ
ñàëáàðûí ¿éëäâýðëýëä íàðèéí òåõíîëîãè íýâòð¿¿ëýõèéã áîëîí
èìïîðòûã îðëîõ çàðèì òºðëèéí õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿íèé ¿éëäâýðëýëèéã;
- Öàõèìç¿éí áîëîí îþóíû øèíãýö á¿õèé áàãà îâðûí á¿òýýãäýõ¿¿íèé
¿éëäâýðëýëèéã;
- Äîòîîäûí áîëîí îëîí óëñàä íýð õ¿íäòýé ¿íäýñòýí äàìíàñàí
íýãòãýë¿¿äèéí (êîðïîðàöè) õºðºí㺠îðóóëàëòûã;
- Ýêñïîðòûí áàðèìæààòàé ¿éë÷èëãýý, àÿëàë æóóë÷ëàëûí ñàëáàð, “áðýíä”
á¿òýýãäýõ¿¿íèé ¿éëäâýðëýëèéã òóñ òóñ äýìæèíý.
- Ãààëèéí òàðèôûí áîäëîãûã ¿éëäâýðëýë, õýðýãëýýíèé çîõèñòîé õàðüöàà,
á¿òöèéã áèé áîëãîõ, ºðñºëäºõ ÷àäâàðòàé äîòîîäûí ¿éëäâýðëýëèéí
ºñºëò, òýðã¿¿íèé òåõíèê, òåõíîëîãèéí èìïîðò, áîëîâñðóóëàõ
¿éëäâýðëýëèéí á¿òýýãäýõ¿¿íèé ýêñïîðòûã äýìæèõýä ÷èãë¿¿ëíý.
Ñòðàòåãèéí çîðèëò 2. Òàòâàðûí ñóóðèéã ºðãºòãºí òàòâàð õóðààëòûã
ñàéæðóóëæ, òºñâèéí îðëîãûã çîõèñòîé íýìýãä¿¿ëíý:
- Ýäèéí çàñãèéí ºñºëò, òàòâàðûí îðëîãûí ºñºëòèéí óÿëäàà õîëáîîã
õàíãàæ, òàòâàðûí à÷ààëëûã çîõèñòîé, áàãà ò¿âøèíä áàéëãàíà. Òàòâàðûí
òîãòîëöîîã áîëîâñðîíãóé áîëãîíî.
- Õóðèìòëàãäñàí òàòâàðûí àëáàí òàòâàð áîëîí çýýëèéí àëáàí òàòâàðûã
áèé áîëãîíî.
- Äàëä ýäèéí çàñãèéã èë áîëãîõ çîðèëãîîð òàòâàðûí ºðøººë ¿ç¿¿ëýõ áîëîí
çîõèöóóëàëòûí áóñàä àðãà õýðýãñëèéã îíîâ÷òîé àøèãëàíà.
Ñòðàòåãèéí çîðèëò 3. Á¿ñ íóòãèéí õºãæëèéã òàòâàðûí áîäëîãîîð îíîâ÷òîé
äýìæèíý. ¯¿íä:
- Һ⺺ñ àëñëàãäñàí, ñóë õºãæèëòýé á¿ñ íóòãóóäàä æèæèã, äóíä
¿éëäâýðëýë, ¿éë÷èëãýýã;
- Á¿ñèéí òóëãóóð òºâ¿¿äèéí õºãæëèéã;
- ¯éëäâýðëýë, òåõíîëîãèéí ïàðêóóäûã;
- Ýäèéí çàñàã, õóäàëäààíû ÷ºëººò á¿ñ áàéãóóëàõûã òóñ òóñ äýìæèíý.
5.1.3. ̺íãº, çýýëèéí áîäëîãî
Èíôëÿöèéã îíîâ÷òîé óäèðäàí çîõèöóóëíà. Ýêñïîðòûí
¿éëäâýðëýëèéã äýìæèæ, òºãðºãèéí ãàäààä âàëþòòàé õàðüöàõ õàíøèéã
áîäèòîé áîëãîí öààøèä òîãòâîðòîé áàéëãàíà. Áàíê, ñàíõ¿¿ãèéí òîãòîëöîî,
áàíê, ñàíõ¿¿ãèéí ¿éë÷èëãýýã áîëîâñðîíãóé áîëãîæ, çýýëèéí õ¿¿ã áóóðóóëàí,
õºðºí㺠îðóóëàëò, áèçíåñèéí íýí òààòàé îð÷èíã á¿ðä¿¿ëíý.
Ñòðàòåãèéí çîðèëò 1. Õýðýãëýýíèé ¿íèéí èíäåêñýýð èëýðõèéëýãäñýí
èíôëÿöèéã îíîâ÷òîé óäèðäàí çîõèöóóëæ, ýêñïîðòûã äýìæèõ áîäëîãûí äàãóó
òºãðºãèéí áîäèò õàíøèéã òîãòîîæ, öààøèä òîãòâîðòîé áàéëãàíà:
25

-

Èíôëÿöèéí ò¿âøèíã æèëä 3 õóâèàñ áàãà áàéëãàæ, ýäèéí çàñàã äàõü
èíôëÿöèéí äàðàìòûã àðèëãàíà.
- ͺºö ìºíãºíèé áîäëîãûí õýëáýðýýñ èíôëÿöèéã îíèëîõ ìºíãºíèé
áîäëîãûí øèíý çàãâàðò øèëæèíý.
- Õàäãàëàìæèéí äààòãàëûí ýðõ ç¿éí òààòàé îð÷èíã á¿ðä¿¿ëíý.
- Äîëëàðæèõ ¿éë ÿâöûã îíîâ÷òîé óäèðäàíà. Âàëþòûí òîâ÷îî áàéãóóëæ,
òºãðºãèéã òîäîðõîé âàëþòòàé õîëáîõ çàìààð ò¿¿íèé èíôëÿö, õàíøèéã
íü õîëáîñîí âàëþòûíõòàé îéðòóóëàí òîãòâîðæóóëæ, õºðºí㺠îðóóëàëò,
õóäàëäàà, ñàíõ¿¿ãèéí õàðèëöààíû òààòàé îð÷èíã á¿ðä¿¿ëíý.
Ñòðàòåãèéí çîðèëò 2. Áàíê, ñàíõ¿¿ãèéí òîãòîëöîî, áàíê, ñàíõ¿¿ãèéí
¿éë÷èëãýýã áîëîâñðîíãóé áîëãîíî. ¯¿íä:
- Áàíê, ñàíõ¿¿ãèéí òîãòîëöîîã ºíäºð õºãæñºí îðíóóäûí íèéòëýã æèøèãò
íèéö¿¿ëýí áîëîâñðîíãóé áîëãîíî. Áàíêíû òîãòîëöîîã íèéòëýã
¿éë÷èëãýýíèé áîëîí ñàíõ¿¿ãèéí çóó÷ëàë ìýò òºðºëæñºí ¿éë÷èëãýýíèé
÷èãëýëýýð îíîâ÷òîé õºãæ¿¿ëíý.
- Òºðèéí ºì÷èéí “Õºãæëèéí áàíê”-ûã áàéãóóëæ àæèëëóóëíà.
- Áàíêíû òºëáºðèéí ÷àäâàðûã ñàéæðóóëæ, áàíê, ñàíõ¿¿ãèéí çàõ çýýëä
øóäàðãà ºðñºë人í òºëºâø¿¿ëíý.
- ¯íýò öààñ, õºðºíãèéí çàõ çýýëèéã õºãæ¿¿ëíý. ªðñºëäºõ ÷àäâàð á¿õèé
¿íýò öààñûã ãàäààä çàõ çýýëä ãàðãàæ, õºðºíãèéí ãàäààä ýõ ¿¿ñâýðèéã
íýìýãä¿¿ëíý. Çàñãèéí ãàçðûí ¿íýò öààñíû àðèëæààã, ÿëàíãóÿà õºðºíãº
îðóóëàëòûí ÷èãëýëýýð ºðãºòãºíº.
- Èïîòåêèéí íýãòãýëèéí ¿éë àæèëëàãààã æèãäð¿¿ëíý.
- Áàíê, ñàíõ¿¿ãèéí áàéãóóëëàãûí ýðñäýëèéí óäèðäëàãûã áîëîâñðîíãóé
áîëãîíî.
- Óëààíáààòàð õîòûã Ç¿¿í õîéò Àçè, Òºâ Àçèéí á¿ñ íóòãèéí áàíê
ñàíõ¿¿ãèéí òîìîîõîí òºâ áîëãîõûã çîðèíî.
- Ýêñïîðòûí ¿éëäâýðëýëèéã äýìæèõ çîðèëãîòîé íýãòãýë, õîëáîî, ýêñïîðòèìïîðòûí áàíê çýðýã òºðºëæñºí áàéãóóëëàãóóäûã áàéãóóëæ, àæèëëàõûã
äýìæèíý.
Ñòðàòåãèéí çîðèëò 3. Çýýëèéí õ¿¿ã áóóðóóëæ, õºðºí㺠îðóóëàëò, áèçíåñèéí
íýí òààòàé îð÷èí á¿ðä¿¿ëíý:
- Çýýëèéí ýðýëò, íèéë¿¿ëýëòòýé îíîâ÷òîé óÿëäóóëàí çýýëèéí õ¿¿ã
áóóðóóëæ, áàíêíû ýðñäýëèéã áàãàñãàõ áîäëîãîòîé íÿãò óÿëäóóëàí
õýðýãæ¿¿ëíý.
- Æèæèã, äóíä ¿éëäâýðëýëèéã äýìæèõ, àæëûí áàéð íýìýãä¿¿ëýõ
çîðèóëàëò á¿õèé ãàäààä çýýëèéí äàìæóóëàí çýýëä¿¿ëýõ õ¿¿ã áóóðóóëæ,
õóãàöààã íü óðòàñãàíà.
- Íèéò ìºíãºíèé òóõàéí æèëèéí ºñºëòèéã ýäèéí çàñãèéí ºñºëòòýé
óÿëäóóëíà.
- Ãàäààä çàõ çýýëýýñ óðò õóãàöààòàé ñàíõ¿¿ãèéí ýõ ¿¿ñâýð òàòàõ çàìààð
õºðºí㺠îðóóëàëòûã èäýâõæ¿¿ëíý.
5.1.4. ªðèéí áîäëîãî
ªðèéí äàðàìòã¿é, òîãòâîðòîé õºãæèõ íºõöëèéã áèé áîëãîíî. Ãàäààä
26

çýýëèéã áàãàñãàæ, õºðºí㺠îðóóëàëòûã íýìýãä¿¿ëýõ áîäëîãî áàðèìòàëíà.
Äîòîîä õóðèìòëàëûã íýìýãä¿¿ëíý.
Ñòðàòåãèéí çîðèëò 1. Ãàäààä çýýëèéí õýìæýýã çîõèñòîé ò¿âøèíä áàéëãàæ,
ºðèéí ýðñäýëèéã áóóðóóëíà:
- ¯ÕÖÁ-ûí õ¿ðýýíä Çàñãèéí ãàçðûí óðò, äóíä õóãàöààíû ãàäààä çýýëèéí
õýðýãöýýã ýäèéí çàñàã, íèéãìèéí ñàëáàð á¿ðýýð îíîâ÷òîé òîãòîîæ,
ìºðäºíº.
- ÄÍÁ-ä ýçëýõ ãàäààä çýýëèéí õýìæýýã çîõèñòîé õýìæýýíä áàéëãàíà.
- Îëîí óëñûí ñàíõ¿¿ãèéí áàéãóóëëàãóóä, äýìæèã÷ îðíóóäààñ ýäèéí çàñàã,
ñàíõ¿¿ãèéí õóâüä ¿ð àøèãòàé, ÌÕÇ-óóäûã õýðýãæ¿¿ëýõýä øààðäëàãàòàé
çýýë, ÿëàíãóÿà áóöàëòã¿é òóñëàìæ àâàõ ÷èã áàðèìòëàíà.
- Äîòîîä ñàíõ¿¿ãèéí çàõ çýýëèéã õºãæ¿¿ëæ, íººö áîëîëöîîã á¿ðýí
äàé÷ëàí àøèãëàíà. Äîòîîä õóðèìòëàëûã íýìýãä¿¿ëýí ãàäààäûí çýýë,
òóñëàìæààñ õàìààðàõ õàìààðëûã áàãàñãàíà.
- ªðèéí ¿éë÷èëãýýã òºñºâò äàðàìòã¿éãýýð õèéõ áîëîìæòîé çýýë àâàõ
÷èãëýë áàðèìòëàíà.
- Ãàäààäûí áóöàëòã¿é òóñëàìæèéã íèéãìèéí ñàëáàðò ò¿ëõ¿¿ ÷èãë¿¿ëíý.
Ñòðàòåãèéí çîðèëò 2: ªðèéí óäèðäëàãûã ñàéæðóóëàí áîëîâñðîíãóé
áîëãîíî:
- ªðèéí óäèðäëàãûí òîãòîëöîîã îíîâ÷òîé áîëãîíî.
- Òóõàéí æèëä àâ÷ áîëîõ çýýëèéí äýýä õÿçãààðûã Çàñãèéí ãàçàð òîîöîæ,
ÓÈÕ-ä òàíèëöóóëàí áàòëóóëæ áàéõ ýðõ ç¿éí çîõèöóóëàëòûã áèé áîëãîí
õýðýãæ¿¿ëíý.
- Ãàäààä çýýëèéã çîðèóëàëòûí äàãóó ¿ëýìæ ¿ð àøèãòàé àøèãëàõ, ¿ð ä¿íã
íü òîîöîõ á¿ðòãýë, õÿíàëòûí ìåõàíèçìûã áèé áîëãîí ìºðäºíº. Õóâèéí
õýâøëèéí ãàäààä çýýëèéí á¿ðòãýë, õÿíàëòûã ñàéæðóóëæ, ºðèéí
ýðñäýëèéã áóóðóóëíà.
5.1.5. ªðñºëäºõ ÷àäâàðûã ñàéæðóóëàõ áîäëîãî
Ìàêðî ýäèéí çàñãèéí õºø¿¿ðã¿¿äèéã õýðýãëýí Ìîíãîë Óëñûí
ºðñºëäºõ ÷àäâàðûã äýýøë¿¿ëíý.
Ñòðàòåãèéí çîðèëò 1. Ìîíãîë õ¿íèéã õºãæ¿¿ëæ, ºðñºëäºõ ÷àäâàðûã íü
äýýøë¿¿ëíý. ¯¿íä:
- Ìîíãîë õ¿íèé òåõíèêèéí áîëîí óäèðäàõóéí óð ÷àäâàðûã òîãòìîë
äýýøë¿¿ëíý. Èíæåíåðèéí áîëîí òåõíèê ìýðãýæëèéí ñóðãàëòûã
ñàéæðóóëàõóéö ãàäààä îðíû ñóðãàëòûí òîãòîëöîîã áàãøèéíõ íü õàìò
îðóóëàí èðæ íóòàãøóóëàõûã äýìæèíý.
- Íàðèéí ìýðãýæëèéí ìîíãîë àæèëòàí, àæèë÷äûã ñóðãàæ áýëäýõ,
ìýðãýø¿¿ëýõ çîðèëò äýâø¿¿ëæ, òóóøòàé õýðýãæ¿¿ëíý.
Ñòðàòåãèéí çîðèëò 2. ¯éëäâýðëýë, ¿éë÷èëãýýíä íàðèéí òåõíîëîãèéã
íýâòð¿¿ëæ, ºðñºëäºõ ÷àäâàðûã äýýøë¿¿ëíý:
- Ãàäààäûí øóóä õºðºí㺠îðóóëàëò, íýð õ¿íä á¿õèé ¿íäýñòýí äàìíàñàí
íýãòãýëèéã òàòàõ ýäèéí çàñàã, ýðõ ç¿éí òààòàé îð÷èíã á¿ðä¿¿ëíý.
- Ýäèéí çàñãèéí ÷ºëººò á¿ñ áîëîí áóñàä õóóëü ýðõ ç¿éí òóñãàé
çîõèöóóëàëòòàé á¿ñ¿¿äèéã áàéãóóëàí àæèëëóóëæ, íàðèéí òåõíîëîãè
27

íóòàãøóóëàõûã äýìæèíý.
- Ñóäàëãàà øèíæèëãýýíèé àæèë, çîõèîã÷èéí ýðõèéí àøèãëàëòàä õºðºíãº
çàðöóóëæ áàéãàà ¿éëäâýð, àæ àõóéí ãàçðóóäûã óðàìøóóëæ, íàðèéí
òåõíîëîãè íóòàãøóóëàõûã äýìæèíý.
- Á¿ñèéí òºâ¿¿äýä íàðèéí òåõíîëîãè íóòàãøóóëàõ àæëûã óðàìøóóëíà.
Ñòðàòåãèéí çîðèëò 3. Áèçíåñèéí îð÷èíã ñàéæðóóëæ, ºðñºëäºõ ÷àäâàðûã
äýýøë¿¿ëíý:
- Òºðèéí ¿éë÷èëãýýã õ¿íä ñóðòàëã¿é, øóóðõàé áîëãîõîä ÷èãëýñýí øèíý
äýâøèëòýä õýëáýðèéí ¿éë÷èëãýýã òóóøòàé íýâòð¿¿ëíý.
- Àçè òèâ áîëîí á¿ñ íóòàãòàà ºðñºëäºõ ÷àäâàðòàé, îð÷èí ¿åèéí çàì
òýýâýð, ìýäýýëýë õîëáîî, ýð÷èì õ¿÷íèé äýä á¿òöèéã áèé áîëãîíî.
5.1.6. Ãàäààä õóäàëäààíû áîäëîãûí ñòðàòåãèéí çîðèëòóóä
Ýêñïîðòûí ÷èãëýëèéí ¿éëäâýðëýë, ¿éë÷èëãýý äàâàìãàéëñàí ýäèéí
çàñãèéí õºãæëèéí ñòðàòåãèéã õýðýãæ¿¿ëýõ òààòàé îð÷èíã á¿ðä¿¿ëíý.
Ñòðàòåãèéí çîðèëò 1. Ýêñïîðòûí á¿òýýãäýõ¿¿íèé íýð òºðºë, õýìæýýã
çîõèñòîé ºñãºíº:
- Ýðäñèéí áîëîí ìàë àæ àõóéí ãàðàëòàé ò¿¿õèé ýäèéí ýêñïîðòûã ¿å
øàòòàé áóóðóóëæ, ýöñèéí áýëýí á¿òýýãäýõ¿¿íèé ýêñïîðòûã
íýìýãä¿¿ëíý.
- Îþóíû áàãòààìæòàé áàãà îâðûí á¿òýýãäýõ¿¿í, ¿éë÷èëãýýíèé ýêñïîðòûã
ºñãºíº.
Ñòðàòåãèéí çîðèëò 2. Èìïîðòûí á¿òýýãäýõ¿¿íèé íýð òºðºë, õýìæýýã ýäèéí
çàñãèéí õºãæëèéí õýòèéí ÷èã õàíäëàãàòàé îíîâ÷òîé óÿëäóóëàí ñàéæðóóëíà:
- Èìïîðò îðëîõ çàðèì á¿òýýãäýõ¿¿íèé ¿éëäâýðëýëèéã äýìæèíý.
- Íàðèéí òåõíîëîãèéí áîëîí îþóíû øèíãýö á¿õèé áàãà îâîðûí òåõíèê,
òîíîã òºõººðºìæèéí èìïîðòûã äýìæèíý.
5.1.7. Õóâèéí õýâøëèéí õºãæèë
Çàõ çýýëèéí ýäèéí çàñãèéí çàð÷èì, øóäàðãà ºðñºë人íä ñóóðèëñàí
õóâèéí õýâøèë íü Ìîíãîë Óëñûí ¿íäýñíèé õºãæèë, ò¿¿íèé äîòîð àæëûí
áàéð øèíýýð áèé áîëãîæ, èðãýäèéã îðëîãûí ÿäóóðëààñ ãàðãàõàä òýðã¿¿ëýõ
¿¿ðýã ã¿éöýòãýíý.
Õóâèéí õýâøëèéí õºãæèëä äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ, ò¿¿íèé ºìíº òóëãàðñàí
áýðõøýýëèéã àðèëãàõ, ãàäààä çàõ çýýëä òààòàé îð÷èí á¿ðä¿¿ëýõ íü òºðèéí
¿¿ðýã áàéíà.
Ñòðàòåãèéí çîðèëò 1. Õóâèéí õýâøèë, Çàñãèéí ãàçðûí áàéãóóëëàãóóäûí
ò¿íøëýëèéã äýìæèí õºãæ¿¿ëæ, áýõæ¿¿ëíý.
- Çàñãèéí ãàçàð, õóâèéí õýâøèë õîîðîíäûí çºâëºëäºõ õîðîîíû ¿éë
àæèëëàãààã èäýâõèæ¿¿ëæ, áàéíãà çºâëºëäºõ ìåõàíèçìûã òºëºâø¿¿ëíý.
- Õóâèéí õýâøëèéí ¿éë àæèëëàãàà èë òîä, øóäðàãà ÿâàãäàõ íºõöëèéã
á¿ðä¿¿ëíý.
- Õóâèéí õýâøëèéí íèéãìèéí ¿¿ðýã, õàðèóöëàãûã äýýøë¿¿ëýõýä àíõààðíà.
Ñòðàòåãèéí çîðèëò 2. Áèçíåñèéí ¿éë àæèëëàãààíû õóóëü, ýðõ ç¿éí õ¿ðýýã
øèíýòãýæ, õóâèéí õýâøëèéí ¿éë àæèëëàãààíä îðîëöîõ Çàñãèéí ãàçðûí
28

îðîëöîîã äîîä õýìæýýíä õ¿ðòýë õÿçãààðëàíà.
- Òºðèéí çîõèöóóëàëòûí á¿òýö, òîãòîëöîîã õÿíàí ¿çýæ, õÿëáàðøóóëíà.
- Õóâèéí áèçíåñ ýõëýõ, ýðõëýõ, áèçíåñýýñ ãàðàõ áîëîí áóñàä ¿éë
àæèëëàãààã çîõèöóóëñàí õóóëü, ä¿ðýì, æóðìûã äàõèí õÿíàæ, öººð¿¿ëýõ,
õÿëáàðøóóëàõ çàìààð îíîâ÷òîé áîëãîíî.
5.2. Ýäèéí çàñãèéí áîäèò ñàëáàðóóäûí õºãæëèéí áîäëîãî
Ìîíãîë Óëñûí õºãæëèéí 3 äóãààð òýðã¿¿ëýõ ÷èãëýëèéí õ¿ðýýíä:
Ýäèéí çàñãèéí áîäèò ñàëáàðóóäûí õºãæëèéã Ìÿíãàíû õºãæëèéí
çîðèëòóóäûã õýðýãæ¿¿ëýõ, ýäèéí çàñãèéí õºãæëèéã ýð÷èìæ¿¿ëýõ, ìýäëýãò
ñóóðèëñàí ýäèéí çàñãèéã áèé áîëãîõîä ÷èãë¿¿ëíý. ÄÍÁ-ä ¿éë÷èëãýý, àæ
¿éëäâýðèéí ñàëáàðûí õóâèéí æèíã òóóøòàé ºñãºæ, 2015 îíä 85 õóâüä, 2021
îíä 92 õóâüä õ¿ðãýæ, äóíäàæ õºãæèëòýé îðíóóäûíõòàé èæèë ýäèéí çàñãèéí
á¿òöèéã áèé áîëãîíî.
5.2.1. Àæ ¿éëäâýðèéí õºãæëèéí áîäëîãî
5.2.1.1. Ãåîëîãè, óóë óóðõàé, ýðäýñ áàÿëàã, õ¿íä ¿éëäâýðèéí õºãæëèéí
áîäëîãî
Íàðèéí òåõíîëîãèä òóëãóóðëàí ñòðàòåãèéí îðä ãàçðóóäûã àøèãëàæ,
ýäèéí çàñãèéí õºãæëèéã ýð÷èìæ¿¿ëæ, ýäèéí çàñãèéí ñàëáàðûí á¿òöèéã
ñàéæðóóëæ, ìýäëýãò ñóóðèëñàí ýäèéí çàñãèéã áèé áîëãîõ ñàíõ¿¿ãèéí
÷àäàìæ, õóðèìòëàëûã á¿ðä¿¿ëíý.
Íýãä¿ãýýð ¿å øàò (2007-2015):
Ñòðàòåãèéí çîðèëò 1. Ñòðàòåãèéí îðä ãàçðóóäûã àøèãëàíà. Óëñûí çàðäëààð
ãåîëîãèéí õàéãóóë õèéæ, íººöèéã íü òîãòîîñîí ñòðàòåãèéí îðä ãàçðóóäàä
òºðèéí ìýäëèéí õóâèéã 51 õóâèàñ äýýø áàéëãàõ áîäëîãûã áàðèìòàëíà.
- Îþó òîëãîéí çýñ, àëòíû, Öàãààí ñóâàðãûí çýñèéí, Òàâàí Òîëãîéí
í¿¿ðñíèé, Àñãàòûí ìºíãºíèé, Öàâûí ïîëèìåòàëëûí, Òºìºðòýéí òºìðèéí
õ¿äðèéí, ×îéð-Íÿëãûí í¿¿ðñ, áèòóìûí, Öàéäàìûí õ¿ðýí í¿¿ðñíèé,
Ìàðäàé, Ãóðâàíáóëàãèéí óðàíû áîëîí áóñàä òîìîîõîí ñòðàòåãèéí îðä
ãàçðóóäûã àøèãëàæ ýõëýíý.
- Ýðäýíýòèéí óóëûí áàÿæóóëàõ ¿éëäâýðèéí õ¿÷èí ÷àäëûã íýìýãä¿¿ëæ,
á¿òýýãäýõ¿¿íèé áîëîâñðóóëàëòûã ã¿íçãèéð¿¿ëíý.
- Êàòîäûí çýñ, ãàíãèéí ¿éëäâýðëýëèéã ýðñ ºñãºíº.
- Êîêñæèõ í¿¿ðñèéã áîëîâñðóóëæ ýõëýíý.
- Í¿¿ðñíýýñ ò¿ëø, øàòàõóóí ãàðãàõ òåõíîëîãèéã ýçýìøèíý.
- Ãàçðûí òîñ îëáîðëîõ õýìæýýã íýìýãä¿¿ëíý.
- Ýðäñèéí ò¿¿õèé ýäèéí áîëîâñðóóëàëòûí òºâøèíã àõèóëæ, ýöñèéí
á¿òýýãäýõ¿¿íèé ãàðãàëòûã íýìýãä¿¿ëíý.
- Ãåîëîãèéí ñóäàëãàà, ýðäýñ áàÿëãèéí ýðýë õàéãóóëûí àæëûã ºðãºòãºíº.
Ñòðàòåãèéí çîðèëò 2. Óóë óóðõàéí ñàëáàðò áàéãàëü îð÷íûã õàìãààëæ,
ýêîëîãèéí òýíöâýðò áàéäëûã õàäãàëíà:

29

-

-

-

Óóë, óóðõàéí àøèãëàëòàíä ºðòñºí òàëáàéí íºõºí ñýðãýýëòèéã
ñàéæðóóëíà.
Óóðõàéí îëáîðëîëòûí òåõíîëîãèä íýãäñýí ñòàíäàðò ìºðä¿¿ëíý.
Ýäýëáýð ãàçðûí ýêîëîãè-ýäèéí çàñãèéí ¿íýëãýý õèéæ, ýêîëîãèéí
õîõèðëûí òºëáºð, íºõºí òºëáºð, õóðààìæèéã òîîöîõ, õàðèóöóóëàõ,
òºë¿¿ëýõ ìåõàíèçìûã áîëîâñðîíãóé áîëãîíî.
Óóðõàéí õºäºëìºðèéí àþóëã¿é àæèëëàãàà, ýð¿¿ë àõóéí íºõöëèéã
ñàéæðóóëíà. Àøèãò ìàëòìàëûã äàëä àðãààð îëáîðëîõ, ãàçðûí ã¿íä
áîëîâñðóóëàëò õèéõèéã äýìæèí ºðãºæ¿¿ëíý.
Õàÿãäàë áàãàòàé, äýâøèëòýò òåõíèê, òåõíîëîãè íýâòð¿¿ëæ áàéãàà
óóðõàéã óðàìøóóëàõ õºø¿¿ðãèéã áèé áîëãîí ìºðäºíº.

Õî¸ðäóãààð ¿å øàò (2016-2021):
Ñòðàòåãèéí çîðèëò 1. Ñòðàòåãèéí îðä ãàçðóóäûã àøèãëàõ àæëûã
ýð÷èìæ¿¿ëíý. Óóë óóðõàé, àøèãò ìàëòìàëûí ñàëáàðò òýðã¿¿íèé òåõíèê,
òåõíîëîãèéã ýð÷èìòýé íýâòð¿¿ëæ, ýöñèéí á¿òýýãäýõ¿¿íèé ¿éëäâýðëýë,
áîðëóóëàëòûã íýìýãä¿¿ëíý.
- Ýðäýñ, ò¿¿õèé ýäèéí íººöèéã èæ á¿ðýí àøèãëàõ, õàÿãäàëã¿é, áàéãàëü
îð÷èíä õàë áàãàòàé, íàðèéí òåõíîëîãèéã ºðãºí íýâòð¿¿ëíý.
- Ýðäýñ ò¿¿õèé ýäèéí îëáîðëîëòûí õýìæýýã çîõèñòîé ò¿âøèíä áàéëãàæ,
áîëîâñðóóëàëòûí ò¿âøèíã àõèóëæ, ýöñèéí á¿òýýãäýõ¿¿íèé ãàðãàëòûã
ýðñ íýìýãä¿¿ëíý.
- Ãàçðûí òîñíû îëáîðëîëò, áîëîâñðóóëàëòûí òîìîîõîí ¿éëäâýðèéã
áàéãóóëæ, äîòîîäûí õýðýãöýýã á¿ðýí õàíãàæ, íåôòèéí á¿òýýãäýõ¿¿íèéã
ãàäààä çàõ çýýëä íèéë¿¿ëíý.
- Óóë óóðõàé, õ¿íä ¿éëäâýðëýëèéí öîãöîëáîðûã äàãàñàí æèæèã, äóíä
¿éëäâýðëýë, ¿éë÷èëãýýã õºãæ¿¿ëíý.
5.2.1.2. Áîëîâñðóóëàõ àæ ¿éëäâýðèéí õºãæëèéí áîäëîãî
ªðñºëäºõ ÷àäâàðòàé áîëîâñðóóëàõ àæ ¿éëäâýðèéã õºãæ¿¿ëæ, ýäèéí
çàñãèéí òºðºëæèëòèéã ýðñ ñàéæðóóëíà.
Íýãä¿ãýýð ¿å øàò (2007-2015):
Ñòðàòåãèéí çîðèëò 1. Ãàäààä çàõ çýýëä ºðñºëäºõ ÷àäâàðòàé ýöñèéí
á¿òýýãäýõ¿¿íèé ¿éëäâýðëýëèéã íýìýãä¿¿ëíý. ¯¿íä:
- Ýêñïîðòûí áàðèìæààòàé, îþóíû áàãòààìæòàé, ºðñºëäºõ ÷àäâàðòàé, áàãà
îâîðûí á¿òýýãäýõ¿¿íèé ¿éëäâýðëýëèéã õºãæ¿¿ëíý.
- Ýêîëîãèéí öýâýð á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëäâýðëýí äýëõèéí çàõ çýýëä
ºðñºëäºíº.
- Áèîòåõíîëîãè, ãåíèéí èíæåíåð÷ëýëèéí àðãààð îíîøëóóð, ýì áýëäìýëèéã
¿éëäâýðëýíý. Íàíî òåõíîëîãè àøèãëàõûã äýìæèíý.
- θìîë, íýõìýë, ñ¿ëæìýë á¿òýýãäýõ¿¿í, íîîñ, íîîëóóð áîëîâñðóóëàõ
¿éëäâýðëýëèéã õºãæ¿¿ëæ, ºðñºëäºõ ÷àäâàðûã äýýøë¿¿ëíý.
- Íàðèéí òåõíîëîãè íóòàãøóóëàõ òºâ¿¿äèéã áàéãóóëàí àæèëëóóëíà.

30

-

ªºðèéí îðîíä ¿éëäâýðëýõ áîëîìæòîé õ¿íñíèé áîëîí ºðãºí õýðýãëýýíèé
çàðèì áàðààíû ¿éëäâýðëýëèéã õºãæ¿¿ëæ, èìïîðòîîñ õýò õàðààò áàéäëûã
áàãàñãàíà.
- Íàðèéí òåõíîëîãè õýðýãëýí ººðèéí îðîíä ò¿ãýýìýë òàðõñàí áàðèëãûí
ìàòåðèàëûí ò¿¿õèé ýäèéã áîëîâñðóóëæ, õàâòãàé øèë, ýðäýñ áóäàã çýðýã
á¿òýýãäýõ¿¿íèéã ¿éëäâýðëýíý.
- Øàòäàã çàíàð, í¿¿ðñíýýñ íåôòü á¿òýýãäýõ¿¿í ãàðãàæ àâíà.
- Ãàçðûí òîñíû îëáîðëîëò, áîëîâñðóóëàëòûã íýìýãä¿¿ëíý.
- Õàð òºìºðëºãèéí ¿éëäâýðò öóâèìàë áîëîâñðóóëæ, ò¿ãýýìýë
çîðèóëàëòòàé õèéö õýñýã, ìàë àæ àõóé, ãàçàð òàðèàëàí, áàðèëãà, õºíãºí
¿éëäâýð, õ¿íñ, ýð÷èì õ¿÷íèé ñàëáàðò ºðãºí õýðýãëýäýã áàãà îâðûí
ìàøèí, òîíîã òºõººðºìæ, áàãàæ õýðýãñýë, òýäãýýðèéí õèéö õýñãèéí
¿éëäâýðëýëèéã õºãæ¿¿ëíý.
- Çýñ õàéëóóëæ, õîëáîîíû êàáåëü óòàñ, îðîîìîã, ìàøèí, òîíîã
òºõººðºìæèéí ýä àíãè, õèéö ¿éëäâýðëýæ ýêñïîðòîä ãàðãàíà.
Ñòðàòåãèéí çîðèëò 2. Á¿ñ íóòãóóäûí õºãæëèéí äîòîîä, ãàäààä íººö
áîëîìæòîé îíîâ÷òîé óÿëäóóëàí ¿éëäâýðëýë, òåõíîëîãèéí ïàðêóóäûã
áàéãóóëæ õºãæ¿¿ëíý:
- “¯éëäâýðëýë, òåõíîëîãèéí ïàðê áàéãóóëæ àæèëëóóëàõ òóõàé õóóëü”
ãàðãàæ õýðýãæ¿¿ëíý.
- Á¿ñ¿¿äèéí òóëãóóð òºâ, çàðèì õîòîä ¿éëäâýðëýë òåõíîëîãèéí ïàðê
áàéãóóëæ àæèëëóóëíà.
- Áàéãàëü îð÷èíä ñºðºã íºëººã¿é, øèíý äýâøèëòýò òåõíèê, òåõíîëîãè
á¿õèé “ßìààíû íîîëóóð, òýìýýíèé íîîñ, õîíèíû íàðèéí íîîñ
áîëîâñðóóëàõ õºòºëáºð”, “Àðüñ øèðíèé ¿éëäâýðëýëèéã õºãæ¿¿ëýõ
õºòºëáºð” çýðýã á¿ñ íóòãèéã õºãæ¿¿ëýõýä ÷èãëýñýí õºòºëáºð¿¿äèéã
õýðýãæ¿¿ëíý.
Õî¸ðäóãààð ¿å øàò (2016-2021):
Ñòðàòåãèéí çîðèëò 1. Îþóíû øèíãýö á¿õèé, íàðèéí òåõíîëîãèä ñóóðèëñàí
¿éëäâýðëýëèéí ýçëýõ áàéð ñóóðèéã áýõæ¿¿ëæ, ºñãºíº.
- Ãàçðûí òîñíû îëáîðëîëò, áîëîâñðóóëàëòûã íýìýãä¿¿ëýí íåôòü áîëîí
íåôòü á¿òýýãäýõ¿¿íèé äîòîîäûí õýðýãöýýã á¿ðýí õàíãàäàã áîëíî.
- Ðàäèî, öàõèìç¿éí òåõíèê õýðýãñýëèéí ýä àíãè, áàãà îâîðûí ìàøèí
¿éëäâýðèéí çàðèì ñàëáàðûí ¿éëäâýðëýëèéã õºãæ¿¿ëíý.
- Õèìèéí ¿éëäâýðëýëèéã õºãæ¿¿ëæ, í¿¿ðñèéã èæ á¿ðýí áîëîâñðóóëàõ
òåõíîëîãèéã ýçýìøèí, òºðºë á¿ðèéí ýöñèéí á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëäâýðëýæ,
ýêñïîðòëîíî.
- Öàõèìç¿éí áîëîí öàõèëãààí òåõíèêèéí çîðèóëàëòòàé êåðàìèê, îïòèêèéí
çýðýã ñàëáàðò øèíý ìàòåðèàë ãàðãàõ òåõíîëîãè íýâòð¿¿ëæ, á¿òýýãäýõ¿¿í
¿éëäâýðëýíý.
5.2.1.3. Æèæèã, äóíä ¿éëäâýðëýë, ¿éë÷èëãýýíèé õºãæëèéí áîäëîãî:
Æèæèã äóíä ¿éëäâýðëýë, ¿éë÷èëãýýã ýð÷èìòýé õºãæ¿¿ëæ,

31

àæèëã¿éäýëèéã ýðñ áóóðóóëàõ, ÿäóóðëûã àðèëãàõ òààòàé îð÷èí á¿ðä¿¿ëíý.
Íýãä¿ãýýð ¿å øàò (2007-2015):
Ñòðàòåãèéí çîðèëò 1. Æèæèã, äóíä ¿éëäâýðëýë (Æį)-èéí õºãæëèéã
äýìæèõ ýðõ ç¿éí òààòàé îð÷èíã á¿ðä¿¿ëíý:
- Æį-èéí òóõàé, ñàíõ¿¿ãèéí äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ òóõàé, çýýëèéí áàòàëãààíû
ñàíãèéí òóõàé õóóëèóäûã ãàðãàæ õýðýãæ¿¿ëíý.
- Ýêñïîðòûí áàðèìæààòàé Æį ýðõëýã÷äèéã ãààëèéí áîëîí íýìýãäñýí
ºðòãèéí òàòâàðûí áîäëîãîîð äýìæèíý.
- Æį ýðõëýã÷äèéã çýýëèéí äààòãàëûí ¿éë÷èëãýýíä õàìðóóëíà.
- Æèæèã õóâüöàà ýçýìøèã÷äèéí ýðõ àøãèéã õàìãààëàõ ýðõ ç¿éí îð÷èíã
á¿ðä¿¿ëíý.
- Æį ýðõëýã÷äèéã äýìæèæ, áàãà îâîðûí òîíîã òºõººðºìæèéí ëèçèíãèéí
¿éë÷èëãýýã ºðãºí íýâòð¿¿ëíý.
Ñòðàòåãèéí çîðèëò 2. Æį ýðõëýã÷äýä ¿ç¿¿ëäýã òºðèéí ¿éë÷èëãýýã
÷èðýãäýëã¿é, ò¿ðãýí øóóðõàé áîëãîíî.
- Æį-èéí áîäëîãûí àñóóäàëòàé õîëáîî á¿õèé àëèâàà øèéäâýðèéã
ãàðãàõäàà òýäíèé àøèã ñîíèðõîëûã èëýðõèéëýã÷ ìýðãýæëèéí õîëáîîäûí
ñàíàëûã àâ÷ òóñãàæ áàéíà.
- Á¿ñ÷èëñýí õºãæëèéí ¿çýë áàðèìòëàëä íèéö¿¿ëýí Æį-èéã äýìæèæ,
áèçíåñ áîéæóóëáàð áàéãóóëæ àæèëëóóëíà.
- Òóñãàé çºâøººðëèéí òóõàé õóóëèéí äàãóó îëãîãäîæ áàéãàà ëèöåíç,
çºâøººðëèéã On-line ¿éë÷èëãýýíä á¿ðýí øèëæ¿¿ëíý.
Õî¸ðäóãààð ¿å øàò (2016-2021):
Ñòðàòåãèéí çîðèëò 1. ¯éë÷èëãýýíèé çàðèì ¿éëäâýðëýëèéã ò¿ëõ¿¿
õºãæ¿¿ëæ, ýäèéí çàñàãò ýçëýõ õóâü õýìæýýã íýìýãä¿¿ëíý:
- Ìýäýýëýë õàðèëöààíû òåõíîëîãè, ò¿¿íèé äîòîð õýðýãëýýíèé ïðîãðàìì
õàíãàìæèéí ¿éëäâýðëýëèéã íýìýãä¿¿ëíý.
- Äýëõèé íèéòèéí òîìîîõîí ¿éëäâýðëýã÷äèéí çàðèì á¿òýýãäýõ¿¿íèéã
äàãíàí ¿éëäâýðëýíý.
- Òýýâýð, ñàíõ¿¿ãèéí çóó÷èéí ãýõ ìýò ñàëáàð äóíäûí ¿éë÷èëãýýã
õºãæ¿¿ëíý.
5.2.1.4. պ人 àæ àõóé, õ¿íñíèé ¿éëäâýðëýëèéí õºãæëèéí áîäëîãî
պ人 àæ àõóé, õ¿íñíèé ñàëáàðûã îð÷èí ¿åèéí õºäºº àæ àõóé, àæ
¿éëäâýðèéí öîãöîëáîð áîëãîí õºãæ¿¿ëæ, äîòîîäûí õ¿íñíèé õýðýãöýý áîëîí
õºäººãèéí õ¿í àìûí óíäíû óñíû õýðýãöýýã á¿ðýí õàíãàõ áîäëîãî
áàðèìòàëíà.
Íýãä¿ãýýð ¿å øàò (2007 - 2015):
Ñòðàòåãèéí çîðèëò 1. Õàëäâàðò ºâ÷íèé ãàðàëò, òàðõàëòûã ýðñ áóóðóóëàí
ìàëûã ýð¿¿ëæ¿¿ëæ, ìàë àæ àõóéí á¿òýýãäýõ¿¿íèé ¿éëäâýðëýëèéã
íýìýãä¿¿ëíý. ¯¿íä:
32

-

Ìàëûã õàëäâàðò áîëîí øèìèã÷èò ºâ÷íººñ õàìãààëàõ áèîòåõíîëîãè çýðýã
îð÷èí ¿åèéí òåõíîëîãèéã íýâòð¿¿ëæ ýõýëíý.
- Ìîíãîë ìàëûí òýñâýðò ÷àíàðûã áàòàòãàí, öóñ îéðòîõîîñ óðüä÷èëàí
ñýðãèéëæ, áèîëîãèéí áîëîìæèéã á¿ðýí àøèãëàæ, áàéãàëèéí ýðñäýë äààõ
÷àäâàðûã íü áýõæ¿¿ëíý.
- Ìàëûí ÷àíàð, ¿ðæëèéí àæëûã ñàéæðóóëæ, ýð÷èìæñýí ìàë àæ àõóéã
á¿ñ÷ëýí õºãæ¿¿ëíý.
- Ýð÷èìæñýí ìàë àæ àõóé ýðõýëæ áóé õóâü õ¿í, àæ àõóéí áàéãóóëëàãûã
òàòâàðààñ á¿ðýí ÷ºëººëíº.
- Áýë÷ýýðèéã çîõèñòîé àøèãëàõ, ýçýìø¿¿ëýõ, ñàéæðóóëàõ, õàìãààëàõ,
òàëõëàãäñàí áýë÷ýýðèéã íºõºí ñýðãýýñíýýð áàãòààìæ, äààöûã íü
íýìýãä¿¿ëýí ìàë àæ àõóéí ýðñäëèéã áóóðóóëíà
Ñòðàòåãèéí çîðèëò 2. Ãàçàð àøèãëàëòûã ñàéæðóóëæ, óñàëãààòàé òàðèàëàíã
õºãæ¿¿ëýí, áèîòåõíîëîãè íýâòð¿¿ëýí ãàçàð òàðèàëàíãèéí á¿òýýãäýõ¿¿íèé
¿éëäâýðëýëèéã íýìýãä¿¿ëíý. ¯¿íä:
-

Ãàçàð òàðèàëàíãèéí áîëîí ýð÷èìæñýí ôåðìåðèéí àæ àõóéí
çîðèóëàëòààð àøèãëàæ áàéãàà ãàçðûã ºì÷ë¿¿ëíý.
- Ýð÷èìæñýí ãàçàð òàðèàëàí ýðõýëæ áóé õóâü õ¿í, àæ àõóéí íýãæèéã
òàòâàðààñ á¿ðýí ÷ºëººëíº.
- Óñëàëòûí îíîâ÷òîé ñèñòåìèéã áèé áîëãîí óñàëãààòàé ãàçàð
òàðèàëàíãèéí òåõíèê, òîíîã òºõººðºìæèéã ëèçèíãýýð îëãîíî.
- Áîãèíî õóãàöààíä ò¿ðãýí áîëîâñîðäîã ÷àíàðòàé ¿ðèéã ºðãºí õýðýãëýæ,
òàðèìàë óðãàìëûí íýð òºðëèéã îëøðóóëíà.
- ªðõèéí àæ àõóéí àæèëëàãààã õºíãºâ÷ëºõ îð÷èí ¿åèéí áàãà îâðûí òåõíèê,
òîíîã òºõººðºìæ, áàãàæ õýðýãñëèéã èìïîðòîëäîã áîëîí äîòîîääîî
¿éëäâýðëýæ áàéãàà àæ àõóéí íýãæèéã äýìæèíý.
- Æèìñ, æèìñíèé ìîä ¿ðæ¿¿ëãèéí ãàçðóóäûã áàéãóóëæ, æèìñ, æèìñãýíèé
òàðèàëàëòûã ºðãºòãºíº.
Ñòðàòåãèéí çîðèëò 3. Õ¿íñíèé ¿éëäâýðëýëä íàðèéí òåõíîëîãèéã òóóøòàé
íýâòð¿¿ëæ, á¿òýýãäýõ¿¿íèé ºðñºëäºõ ÷àäâàðûã ñàéæðóóëíà. ¯¿íä:
-

Ýêîëîãèéí öýâýð õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿íèé ¿éëäâýðëýë áîëîí èìïîðòûã
îðëîõ õ¿íñíèé çàðèì á¿òýýãäýõ¿¿íèé ¿éëäâýðëýëèéã íýìýãä¿¿ëíý.

-

Îð÷èí ¿åèéí òåõíèê, òåõíîëîãèòîé õ¿íñíèé ¿éëäâýðëýëèéã õºãæ¿¿ëýí
õ¿í àìûã òýæýýëëýã, ÷àíàðòàé, àþóëã¿é õ¿íñýýð æèãä õ¿ðòýýìæòýé
õàíãàæ, ãàäààä çàõ çýýëä íèéë¿¿ëæ ýõýëíý.

-

Òîõèðîìæòîé á¿ñ íóòãóóäàä Ẻíèé õóäàëäààíû òºâ, áèðæ áàéãóóëæ,
õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿íèé áîðëóóëàëòûí îíîâ÷òîé ñ¿ëæýýã áèé áîëãîíî.

Ñòðàòåãèéí çîðèëò 4. Ãàçàð òàðèàëàí, áýë÷ýýðèéí áîëîí ìàë÷äûí óíäíû
óñíû íººöèéã íýìýãä¿¿ëæ, óñûã 纺ëð¿¿ëíý. Õîòóóäûã áîëîí àøèãò
ìàëòìàëûí ¿éëäâýðëýëèéã õàíãàõ óñíû íººöèéã áóé áîëãîíî. “Óñ” ¿íäýñíèé
õºòºëáºð õýðýãæ¿¿ëíý.
-

Çàðèì ãîë ìºðíèé óðñãàëûã çîõèñòîé òîõèðóóëàõ, ¿åðèéí áîëîí öàñ,
33

áîðîîíû óñûã õóðèìòëóóëàõ çàìààð òîìîîõîí óñëàëòûí òîãòîëöîî óñàí
ñàíãóóäûã áàðüæ áàéãóóëíà.
-

Àøèãëàãäàõã¿é áàéãàà áýë÷ýýðèéã õóäàã ãàðãàæ, õóðûí óñ õóðèìòëóóëæ,
áóëàã øàíäíû óñûã íýìýãä¿¿ëæ, óñæóóëíà.

-

Ìàë÷äûí óíäíû óñíû õ¿ðýëöýýã íýìýãä¿¿ëæ, ÷àíàðûã ñàéæðóóëíà.

Õî¸ðäóãààð ¿å øàò (2016-2021):
Ñòðàòåãèéí çîðèëò 1. Áèîòåõíîëîãèéã íýâòð¿¿ëæ, ìàëûí ¿¿ëäýðëýã
÷àíàðûã ñàéæðóóëæ, òàðèìàëûí óðãàöûã íýìýãä¿¿ëíý. ¯¿íä:
-

Áèîòåõíîëîãè àøèãëàæ, ìàëûí ýì, àðèóòãàë, õàëäâàðã¿éæ¿¿ëýã÷
áýëäìýëèéí ¿éëäâýðëýëèéã õºãæ¿¿ëýí ìàë ñ¿ðãèéã ýð¿¿ëæ¿¿ëíý.
Óñàëãààòàé ãàçàð òàðèàëàíãèéí îð÷èí ¿åèéí òåõíîëîãèéã ºðãºí
íýâòð¿¿ëæ, ãà-èéí óðãàöûã íýìýãä¿¿ëíý.

Ñòðàòåãèéí çîðèëò 2. Õ¿íñíèé ¿éëäâýðëýë, ¿éë÷èëãýý, õýðýãëýýíèé á¿õ
õ¿ðýýíä ýð¿¿ë àõóé, àðèóí öýâðèéí çîõèñòîé îð÷èí á¿ðä¿¿ëæ, õ¿í àìûã
àþóëã¿é, õ¿ðýëöýýòýé õ¿íñ òýæýýëýýð õàíãàíà. ¯¿íä:
-

-

Õ¿í àìûí ýðýëò õýðýãöýýíä òóëãóóðëàí íàðèéí òåõíîëîãè á¿õèé õ¿íñíèé
æèæèã, äóíä ¿éëäâýðëýëèéã ýð÷èìòýé õºãæ¿¿ëæ, ýêîëîãèéí öýâýð
õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿íýýð äîòîîäûí õýðýãöýýã õàíãàæ, ýêñïîðòûã
íýìýãä¿¿ëíý.
Õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿íèé ÷àíàð, ýð¿¿ë àõóéí àþóëã¿é áàéäàëä òàâèõ
õÿíàëòûí òîãòîëöîîã áîëîâñðîíãóé áîëãîæ, ëàáîðàòîðèéí øèíæèëãýýã
õºãæñºí îðíóóäûí æèøèãò õ¿ðãýíý.

5.2.1.5. Àÿëàë æóóë÷ëàëûí õºãæëèéí áîäëîãî
Àÿëàë æóóë÷ëàëûã ýð÷èìòýé õºãæ¿¿ëæ, ýäèéí çàñãèéí òýðã¿¿ëýõ
ñàëáàðûí íýã áîëãîíî. “Àÿëàë æóóë÷ëàë” ¿íäýñíèé õºòºëáºð áîëîâñðóóëæ
õýðýãæ¿¿ëíý.
Íýãä¿ãýýð ¿å øàò (2007 - 2015):
Ñòðàòåãèéí çîðèëò 1. Æóóë÷èí òýýâýðëýõ áîëîí æóóë÷èí õ¿ëýýí àâàõ
õ¿÷èí ÷àäëûã íýìýãä¿¿ëæ, àÿëàë æóóë÷ëàëûí ãîë á¿ñ íóòãèéí çàì
õàðèëöàà, õîëáîî, ýð÷èì õ¿÷íèé õàíãàìæèéã ñàéæðóóëíà. ¯¿íä:
- Àÿëàë æóóë÷ëàëûí ãîëëîõ çàõ çýýëèéí îðíóóä ðóó õèéõ øóóä íèñëýãèéí
òîîã íýìýãä¿¿ëæ, øèíý ÷èãëýë¿¿ä íýýíý.
- Àÿëàë æóóë÷ëàëûí ãîë á¿ñ íóòãóóäûí çàì, õàðèëöàà õîëáîî, ýð÷èì
õ¿÷íèé õàíãàìæèéã ñàéæðóóëàõ àæëûã áóñàä ñàëáàðûí õºãæëèéí
áîäëîãî, òºëºâëºãººòýé óÿëäóóëàí õýðýãæ¿¿ëíý.
Ñòðàòåãèéí çîðèëò 2. Àÿëàë æóóë÷ëàëûí òîìîîõîí öîãöîëáîðóóäûã áàðüæ
áàéãóóëàí, àÿëàã÷, æóóë÷äûí ñîíèðõëûã òàòñàí àÿëëûí òºðë¿¿äèéã á¿ñ
íóòãààð òºðºëæ¿¿ëýí õºãæ¿¿ëíý. ¯¿íä:
- Óëèðëûí õàìààðëûã áàãàñãàæ, á¿òýýãäýõ¿¿í, ¿éë÷èëãýýíèé íýð òºðëèéã
îëøðóóëíà.
34

-

Ñàëáàðûí áîäëîãûã õýðýãæ¿¿ëýõ ÷èã ¿¿ðýã á¿õèé á¿òýö áèé áîëãîæ
àæèëëóóëíà.
Ìîíãîëä èðýõ æóóë÷äûí òîîã íýã ñàÿä õ¿ðãýíý.

Õî¸ðäóãààð ¿å øàò (2016 – 2021)
Ñòðàòåãèéí çîðèëò 1. Àÿëàë æóóë÷ëàëûí ñàëáàðûí õºãæëèéã ýð÷èìæ¿¿ëæ,
¿éë÷èëãýýíèé ÷àíàðûã îëîí óëñûí æèøèãò õ¿ðãýæ ñàéæðóóëíà:
- Á¿õ òºðëèéí ¿éë÷èëãýýíèé ñòàíäàðòûã áîëîâñðîíãóé áîëãîæ, õÿíàëòûã
ñàéæðóóëíà.
- Àæèëòíóóäûí áîëîâñðîë, ñóðãàëòûí ò¿âøèíã îëîí óëñûí æèøèãò
õ¿ðãýæ, ñàëáàðûí á¿òýö, çîõèîí áàéãóóëàëòûã áîëîâñðîíãóé áîëãîíî.
- Ìîíãîëä èðýõ æóóë÷äûí òîîã õ¿í àìûí òîîòîé òýíö¿¿ëíý.
5.3. Äýä á¿òöèéí õºãæëèéí áîäëîãî
Ìîíãîë Óëñûí õºãæëèéí 4 ä¿ãýýð òýðã¿¿ëýõ ÷èãëýëèéí õ¿ðýýíä:
Äýä á¿òöèéã õ¿í àì, õýðýãëýã÷äèéí ýðýëò õýðýãöýý, ýäèéí çàñãèéí
øààðäëàãàä íèéö¿¿ëýí õºãæ¿¿ëíý. Ýð÷èì õ¿÷ ýêñïîðòîëæ, á¿ñ íóòãèéí çàì
òýýâðèéã õî¸ð õºðø, Àçè, Åâðîïûã õîëáîñîí íýã ¸ñíû “ã¿¿ð”, òýýâýð
çóó÷ëàëûí ¿éë÷èëãýý áîëãîí øèíý ò¿âøèíä ãàðãàíà. Äýä á¿òöèéí ñàëáàðò
õóâèéí õýâøëèéí îðîëöîîã äýìæèíý.
5.3.1. Çàì, òýýâðèéí õºãæëèéí áîäëîãî
Íýãä¿ãýýð ¿å øàò (2007 - 2015):
Ñòðàòåãèéí çîðèëò 1. Çàì, òýýâðèéí ñàëáàðûí õºãæëèéí ýðõ ç¿éí îð÷èíã
áîëîâñðîíãóé áîëãîíî. ¯¿íä:
- Àâòî çàìûí áàðèëãà óãñðàëò, çàñâàð, àð÷ëàëòûí íîðì áîëîí ä¿ðýì,
ñòàíäàðòûã áîëîâñðîíãóé áîëãîíî
- Àâòî çàì, òýýâýð, Èðãýíèé íèñýõ, Òºìºð çàì, Óñàí çàìûí òýýâðèéí òóõàé
õóóëèóä, õîëáîãäîõ ñòàíäàðòóóä, ä¿ðýì æóðìóóäûã øèíý÷ëýí ººð÷ëºëò
îðóóëàõûí çýðýãöýý çàðèì õóóëèéã øèíýýð ãàðãàíà.
- Îëîí óëñûí êîíâåíö, ñòàíäàðò, øààðäëàãà, õºãæëèéí ÷èã õàíäëàãàä
íèéö¿¿ëýí òýýâðèéí ãýðýý, õýëýëöýýð¿¿äèéã øèíý÷èëæ, îëîí óëñàä
íèéòýýð äàãàæ ìºðäºõ ãýðýý, õýëýëöýýðò íýãäýí îðíî.
Ñòðàòåãèéí çîðèëò 2. Àâòî çàìûí ñ¿ëæýýã ºðãºòãºí õºãæ¿¿ëíý.
- Îëîí óëñûí àâòî çàìûí ñ¿ëæýýíä íýãäñýí ÷èãëýë¿¿äèéí äàãóóõ àâòî
çàìûã òýðã¿¿í ýýëæèíä áàðèíà.
- “Ìÿíãàíû çàì”-ûí õýâòýý, áîñîî òýíõëýã¿¿äèéã áàðüæ äóóñãàíà.
- Äýä á¿òöèéí çàðèì áîñîî òýíõëýãèéí äàãóóõ õàòóó õó÷èëòòàé àâòî çàìûã
áàðüæ äóóñãàíà.
- Á¿ñèéí áîëîí àéìãèéí òºâ¿¿äèéã íèéñëýë õîòòîé õàòóó õó÷èëòòàé
çàìààð, äàðààãèéí øàòàíä ººð õîîðîíä íü õîëáîíî.
Ñòðàòåãèéí çîðèëò 3. Àâòî çàìûí ñàëáàðò äýâøèëòýä òåõíèê, òåõíîëîãè
íýâòð¿¿ëæ, àâòî çàì, çàìûí áàéãóóëàìæèéí àøèãëàëò, ¿éë÷èëãýýã
ñàéæðóóëíà. ¯¿íä:
35

-

Ìîíãîë îðíû áàéãàëü öàã óóðûí íºõöºëä òîõèðñîí àâòî çàì áàðèõ
òåõíîëîãè íýâòð¿¿ëæ, òåõíèê, òåõíîëîãèéí øèíý÷ëýë õèéíý.
- Àâòî çàìûí òóðøèëò, ñîðèëò ñóäàëãààíû àæëûã ñàéæðóóëíà.
Ñòðàòåãèéí çîðèëò 4. Òºìºð çàìûí ºðñºëäºõ ÷àäâàðûã äýýøë¿¿ëæ,
õºäºë㺺íèé àþóëã¿é áàéäëûã ñàéæðóóëíà. ¯¿íä:
- Õºðø îðíóóäûã õîëáîñîí õî¸ðäîõ òºìºð çàìûã áàðèíà.
- Ãîë òºìºð çàìûã öàõèëãààíæóóëíà.
- Áàðóóí á¿ñèéã òºìºð çàìûí ãàðöòàé áîëãîõ àñóóäëûã ñóäëàæ,
õýðýãæ¿¿ëæ ýõýëíý.
- Ãîâèéí áîëîí Ç¿¿í á¿ñýä òºìºð çàìûí ñ¿ëæýýã ºðãºòãºíº.
- Òºìºð çàìûí äîòîîäûí íýãäñýí ñ¿ëæýý áàéãóóëàõ àñóóäëûã àøèãò
ìàëòìàëûí îðä ãàçðóóäûã àøèãëàëòàíä îðóóëàõòàé õîëáîí îíîâ÷òîé
òºëºâëºæ, õýðýãæ¿¿ëæ ýõëýíý.
Ñòðàòåãèéí çîðèëò 5. Àãààðûí òýýâðèéí øèíý÷ëýëèéã ã¿íçãèéð¿¿ëæ, äýä
á¿òöèéã õºãæ¿¿ëýí, ¿éë÷èëãýýã ºðãºæ¿¿ëæ, àãààðûí òýýâðèéã îëîí óëñûí
çàõ çýýëä ºðñºëäºõ ÷àäâàðòàé, õóâèéí õýâøëèéí îðîëöîî äàâàìãàéëñàí
ñàëáàð áîëãîí õºãæ¿¿ëíý. ¯¿íä:
- Óëààíáààòàð õîòîä îëîí óëñûí íèñýõ áóóäàë, Õàðõîðèíä øèíý íèñýõ
áóóäàë áàéãóóëæ, îðîí íóòãèéí íèñýõ áóóäëóóäûã õàòóó õó÷èëòòàé
çóðâàñ, ãýðýë, ñóóëòûí ñèñòåìýýð òîíîãëîíî.
- Àãààðûí òýýâýðò õóâèéí õýâøëèéí îðîëöîîã íýìýãä¿¿ëíý.
- Ìîíãîë Óëñûí íóòàã äýâñãýð äýýã¿¿ð äàìæèí ºíãºðºõ îëîí óëñûí
íèñëýãèéí àþóëã¿é áàéäëûã ñàéæðóóëæ, òîîã íýìýãä¿¿ëíý.
- Îëîí óëñûí íèñëýãèéí ÷èãëýë, òîîã íýìýãä¿¿ëíý.
Ñòðàòåãèéí çîðèëò 6. Äàëàéí áîëîí óñàí çàìûí òýýâýðò õóâèéí õýâøëèéí
îðîëöîî, õºðºí㺠îðóóëàëò õèéõ òààòàé îð÷èíã á¿ðä¿¿ëæ, ¿éë àæèëëàãààã
íü ºðãºòãºíº. ¯¿íä:
- Óñàí çàìûí òýýâðèéã õºãæ¿¿ëæ, îð÷èí ¿åèéí õºëºã îíãîöòîé áîëæ,
õóâèéí õýâøëèéí îðîëöîî, õºðºí㺠îðóóëàëòûã äýìæèíý.
- Ìîíãîë Óëñ äàëàéí áîîìò ò¿ðýýñýëæ, äàëàéä ãàðöòàé áîëæ, õºëºã
îíãîöíû á¿ðòãýëèéã áèå äààæ õèéäýã áîëíî.
Ñòðàòåãèéí çîðèëò 7. Óëààíáààòàð õîòûí àâòî çàìûí ñ¿ëæýý, íèéòèéí
çîð÷èã÷ òýýâðèéí ¿éë÷èëãýýã ñàéæðóóëíà:
- Óëààíáààòàð õîòûí àâòî çàìûã õîò òºëºâëºëò, òýýâðèéí áîäëîãîòîé
óÿëäóóëàí ñàéæðóóëíà.
- Äîòîîääîî öàõèëãààí, òýýâðèéí õýðýãñýë óãñàð÷ ¿éëäâýðëýíý.
Óëààíáààòàð õîòûí íèéòèéí òýýâðèéí ¿éë÷èëãýýíä òýýâðèéí øèíý òºðºë
ñèñòåì, àâòî çàìûí õºäºë㺺íä óäèðäëàãà, òýýâðèéí çîõèöóóëàëòûí
“Óõààëàã” òîãòîëöîîã íýâòð¿¿ëíý.
Ñòðàòåãèéí çîðèëò 8. Àâòî òýýâðèéí õýðýãñëýýñ õ¿ðýýëýí áàéãàà îð÷èí,
õ¿í àì, çàìûí õºäºë㺺íä ¿ç¿¿ëýõ ñºðºã íºëººëëèéã ýðñ áóóðóóëíà. ¯¿íä:
- Óëààíáààòàð õîò áîëîí òîìîîõîí õîòóóäûí òýýâðèéí õýðýãñëèéã
øèíãýð¿¿ëñýí øàòäàã õèéí ò¿ëøèíä á¿ðýí øèëæ¿¿ëíý.
- Ñòàíäàðò õàíãààã¿é àâòî õýðýãñýëä èë¿¿ òàòâàð íîãäóóëàõ, ó÷ðóóëñàí
õîõèðëûã íºõºæ òºëäºã òîãòîëöîîíä øèëæèíý.
36

-

Óëààíáààòàð õîòûí àãààðûí áîõèðäëûí àñóóäëûã á¿ðýí øèéäâýðëýíý.

Õî¸ðäóãààð ¿å øàò (2016-2021):
Ñòðàòåãèéí çîðèëò 1. Àâòî, òºìºð çàìûí ñ¿ëæýýã ºðãºòãºí, àãààðûí
áîëîí óñàí çàìûí òýýâðèéã õºãæ¿¿ëæ, íèéñëýë õîò, á¿ñèéí áîëîí àéìãèéí
òºâ¿¿äèéã õàòóó õó÷èëòòàé àâòî çàìààð á¿ðýí õîëáîíî. ¯¿íä:
-

Äýä á¿òöèéí áîñîî òýíõëýã¿¿äèéí äàãóóõ õàòóó õó÷èëòòàé àâòî
çàìûã áàðüæ äóóñãàíà.
Àâòî çàì àøèãëàëòûí ¿ëýìæ ¿ð àøèãòàé øèíý òîãòîëöîîã áèé áîëãîí
àæèëëóóëíà.
Ìîíãîë Óëñûí íóòàã äýâñãýðèéã õàìàðñàí òºìºð çàìûí ñ¿ëæýýã
áàðüæ äóóñãàíà.

5.3.2. Ýð÷èì õ¿÷íèé ñàëáàðûí õºãæëèéí áîäëîãî
Íýãä¿ãýýð ¿å øàò (2007 - 2015):
Ñòðàòåãèéí çîðèëò 1. Ìîíãîë Óëñûí “Ýð÷èì õ¿÷íèé íýãäñýí ñèñòåì”-èéã
áàéãóóëæ, ýð÷èì õ¿÷íèé ñàëáàðûí àøèãò àæèëëàãààíû òºâøèíã
äýýøë¿¿ëýí, õºãæëèéí íýí òààòàé îð÷èíã áèé áîëãîíî. Ýð÷èì õ¿÷íèé
ñàëáàðûã ýð÷èì õ¿÷ ýêñïîðòîëäîã ÷àäàìæòàé áîëãîíî.
- Ãîâèéí á¿ñèéí öàõèëãààí õàíãàìæèéí áîäëîãûã òîäîðõîéëæ, îéðûí
æèë¿¿äýä áèé áîëîõ Îþóòîëãîé, Òàâàíòîëãîé, Öàãààíñóâàðãà áîëîí
áóñàä óóë óóðõàéí ¿éëäâýð¿¿äèéí ýð÷èì õ¿÷íèé õàíãàìæèéí ýõ
¿¿ñâýðèéã áèé áîëãîíî.
- Ç¿¿í, Áàðóóí á¿ñèéí ýð÷èì õ¿÷íèé ñèñòåìèéã òºâèéí ýð÷èì õ¿÷íèé
ñèñòåìòýé õîëáîíî.
- Ýð÷èì õ¿÷íèé àþóëã¿é áàéäëûã ñàéæðóóëæ, õî¸ð õºðø îðîíòîé ýð÷èì
õ¿÷íèé äýä á¿òöýýð õîëáîãäîí, õýðýãëýýíèé îíöëîãòîé óÿëäóóëàí
ýêñïîðò, èìïîðòûí àñóóäëûã îíîâ÷òîé øèéäâýðëýíý.
- Óëààíáààòàð õîòîä öàõèëãààí, äóëààíû øèíý ýõ ¿¿ñâýð áàðüæ
àøèãëàíà.
- “Ýð÷èì õ¿÷íèé íýãäñýí ñèñòåì” õºòºëáºðèéã á¿ðýí õýðýãæ¿¿ëæ,
äîòîîäîä ¿éëäâýðëýæ áóé ýð÷èì õ¿÷ýý𠺺ðèéí õýðýãöýýã á¿ðýí õàíãàäàã
áîëíî.
- Òîìîîõîí ãîë, ìºðºí äýýð ÓÖÑ áàðèíà.
- Ýð÷èì õ¿÷íèé ÷èãëýëýýð á¿ñ õîîðîíäûí óÿëäëàãàä õîëáîãäîíî. Ýð÷èì
õ¿÷ ýêñïîðòîëæ ýõýëíý.
- Àòîìûí ýð÷èì õ¿÷ àøèãëàõ áîäëîãûã ¿å øàòòàéãààð õýðýãæ¿¿ëæ, óëìààð
àòîìûí öàõèëãààí ñòàíö áàðèõ çîðèëò òàâüæ àæèëëàíà. ¯¿íòýé
õîëáîãäóóëæ óðàíû îðä ãàçðóóäûã òºðèéí ìýäýëä àâàõ õóóëü ýðõ ç¿éí
îð÷èíã á¿ðä¿¿ëæ, ãàäààäûí íýð õ¿íäòýé òºðèéí ºì÷èéí êîìïàíèóäòàé
òºð õàìòðàí àæèëëàõ áîäëîãî áàðèìòàëæ àæèëëàíà.
- Ýð÷èì õ¿÷íèé óðñãàëûã çîõèöóóëàõ îð÷èí ¿åèéí òîãòîëöîî áèé áîëãîíî.
Ñòðàòåãèéí çîðèëò 2. Ñóì, ñóóðèí ãàçàð, ìàë÷äûí öàõèëãààíû ýð÷èì
õ¿÷íèé õàíãàìæèéã ñàéæðóóëíà. ¯¿íä:
37

-

-

Òºâëºðñºí ñèñòåìä õîëáîãäîîã¿é ñóì, ñóóðèí ãàçðóóäûã öàõèëãààí
äàìæóóëàõ àãààðûí øóãàìààð õîëáîõûí çýðýãöýý ñýðãýýãäýõ ýð÷èì õ¿÷
áîëîí áóñàä ýõ ¿¿ñâýð¿¿äèéã àøèãëàí áàéíãûí öàõèëãààíààð õàíãàíà.
“Áóìàí íàðíû ãýð” õºòºëáºðèéí õ¿ðýýíä á¿õ ìàë÷èí àéë ºðõèéã íàð,
ñàëõèíû ýð÷èì õ¿÷íèé ýõ ¿¿ñâýðòýé áîëãîíî.
Í¿¿ðñíèé îðäóóäàä îéðõîí áàéðëàëòàé ñóì, ñóóðèí ãàçàðò í¿¿ðñíèé
õèéí ò¿ëøýýð àæèëëàäàã áàãà îâîðûí öàõèëãààí ñòàíö áàðüæ
àæèëëóóëíà.

Õî¸ðäóãààð ¿å øàò (2016-2021):
Ñòðàòåãèéí çîðèëò 1. Ìîíãîë Óëñûí ýð÷èì õ¿÷íèé íýãäñýí ñèñòåìèéí ¿ð
àøãèéã ñàéæðóóëæ, õºãæëèéí íýí òààòàé îð÷èíã áèé áîëãîíî:
- Á¿ñ íóòãóóäûí ýð÷èì õ¿÷íèé ñèñòåìèéí ¿ð àøãèéã äýýøë¿¿ëíý.
- Ýð÷èì õ¿÷íèé óðñãàëûã çîõèöóóëàõ îð÷èí ¿åèéí òîãòîëöîî áèé áîëãîíî.
5.3.3. Ò¿ëøíèé ñàëáàðûí õºãæëèéí áîäëîãî
Íýãä¿ãýýð ¿å øàò (2007 - 2015):
Ñòðàòåãèéí çîðèëò 1. Í¿¿ðñ õèéæ¿¿ëæ, áàãà îâðûí öàõèëãààí ñòàíöóóäûã
ò¿ëøýýð õàíãàíà.¯¿íä:
- Í¿¿ðñíýýñ óòààã¿é ò¿ëø ¿éëäâýðëýõ áàãà îâðûí ¿éëäâýð¿¿ä áàéãóóëæ
àæèëëóóëíà.
- Í¿¿ðñíýýñ øèíãýí ò¿ëø ¿éëäâýðëýõ äóíä áîëîí òîìîîõîí õ¿÷èí
÷àäëûí ¿éëäâýðèéí öîãöîëáîðóóäûã áàéãóóëæ àæèëëóóëíà.
Ñòðàòåãèéí çîðèëò 2. Êîêñ-õèìè áîëîí í¿¿ðñ, ýð÷èì õ¿÷, õèìèéí
¿éëäâýðèéí öîãöîëáîðûã áàéãóóëæ àæèëëóóëíà.
- Òàâàíòîëãîéí êîêñæèõ í¿¿ðñíèé îðäûã ò¿øèãëýí í¿¿ðñ áîëîâñðóóëàõ,
í¿¿ðñ-õèìèéí ñóäàëãààíû ëàáîðàòîðè, òºâ áàéãóóëæ àæèëëóóëíà.
- Í¿¿ðñíýýñ ãàçðûí òîñíû á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëäâýðëýíý,
Õî¸ðäóãààð ¿å øàò (2016-2021):
Ñòðàòåãèéí çîðèëò 1. Í¿¿ðñíèé öýâýð òåõíîëîãèä òóëãóóðëàñàí òîì õ¿÷èí
÷àäëûí öàõèëãààí ñòàíö áàðüæ, í¿¿ðñíýýñ ãàçðûí òîñíû á¿òýýãäýõ¿¿í
ãàðãàõ ¿éëäâýðèéí õ¿÷èí ÷àäëûã á¿ðýí ýçýìøèíý:
- ×îéð-Íÿëãûí í¿¿ðñíèé ñàâ ãàçàðò ò¿ëø, ýð÷èì õ¿÷, í¿¿ðñ-õèìèéí
öîãöîëáîð áàéãóóëíà.
- Í¿¿ðñíýýñ óñòºðºã÷, ìåòàíîë, ÄÌÅ çýðýã øèíý òºðëèéí ýð÷èì õ¿÷íèé
íººö ãàðãàæ àâíà.
- Êîêñ-õèìèéí ¿éëäâýðèéí õ¿÷èí ÷àäëûã á¿ðýí ýçýìøèæ, æèëä 5 ñàÿàñ
äîîøã¿é òîíí êîêñ ãàäààäàä ãàðãàíà.
5.3.4. Ìýäýýëýë, õàðèëöàà õîëáîîíû òåõíîëîãèéí õºãæëèéí áîäëîãî
Ìýäýýëýë õàðèëöààíû òåõíîëîãèéã Ìîíãîë Óëñûí ýäèéí çàñàã,
íèéãìèéí õºãæëèéí 21 ä¿ãýýð çóóíû ¿íäñýí õóðäàñãóóð ãýæ ¿çíý.

38

Íýãä¿ãýýð ¿å øàò (2007 - 2015):
Ñòðàòåãèéí çîðèëò 1. Ìýäýýëýë õàðèëöààíû òåõíîëîãèéí ñàëáàðûí
ïðîãðàìì õàíãàìæ, òåõíîëîãè, ýðõ ç¿é, á¿òýö, çîõèîí áàéãóóëàëò,
ñàíõ¿¿-ýäèéí çàñãèéí áîëîí õ¿íèé íººöèéí íýí òààòàé îð÷èíã á¿ðä¿¿ëíý.
¯¿íä:
- Ìýäýýëýë, õàðèëöàà õîëáîîíû ãàçðûí ñóóðü ñ¿ëæýýã òîîí òåõíîëîãèä
á¿ðýí øèëæ¿¿ëæ, 3G-èéí ¿åëçëýëä îðóóëæ, ãàçàð, ñàíñðûí õîñîëñîí
ºíäºð õóðäíû, ºðãºí çóðâàñûí ñ¿ëæýý, èíòåðíåòèéí äàìæëàãà ãàðö 2ûã áèé áîëãîíî.
- Äýëõèéí öàõèëãààí õîëáîîíû áàéãóóëëàãààñ Ìîíãîë Óëñàä
õóâààðèëñàí ãåî áàéíãûí áàéðøèëä 2010 îí ãýõýä áàãà îâðûí, îëîí
òàëûí çîðèóëàëòòàé, ñàíñðûí õîëáîîíû õèéìýë äàãóóë õººðãºæ,
èíòåðíåòèéí äàìæëàãà íººö ãàðö áèé áîëãîíî.
- Ìýäýýëëèéí òåõíîëîãèéí òåõíèê õýðýãñëèéí ¿éëäâýðëýëèéã áèé áîëãîæ
õºãæ¿¿ëýõ, ïðîãðàìì õàíãàìæèéã ¿éëäâýðëýõ, íóòàãøóóëàõ, ýêñïîðòëîõ
íºõöëèéã á¿ðä¿¿ëæ, òºðººñ á¿õ òàëûí äýìæëýã ¿ç¿¿ëíý.
Ñòðàòåãèéí çîðèëò 2. Ìýäýýëýë õàðèëöààíû òåõíîëîãèéí îëîëòûã íèéãýì,
ýäèéí çàñãèéí á¿õ ñàëáàðò ºðãºí íýâòð¿¿ëíý. ¯¿íä:
- Çàéí ýì÷èëãýý, çàéí ýìíýëãèéí àíõäàã÷ òóñëàìæ, ¿éë÷èëãýýã ¿ç¿¿ëäýã
áîëãîæ, ºíäºð ìýðãýæëèéí ýì÷ íàð çàéíààñ çºâëºãºº ºãºõ, ìýðãýæëèéí
òóñëàìæ ¿ç¿¿ëýõ áîëîìæèéã á¿ðä¿¿ëíý.
- Çàéí áàíêíû ¿éë÷èëãýý, çàéí òºëáºð òîîöîî, çàéí õóäàëäàà, àðèëæàà,
áýëýí áóñ ìºíãºíèé ýðãýëò, íèéãìèéí õàëàìæèéí çàéí ¿éë÷èëãýýã
íýâòð¿¿ëíý.
- պ人 îðîí íóòàãò óòàñã¿é õîëáîîíû ñèñòåìèéã ýð÷èìòýé õºãæ¿¿ëæ, 2015
îí ãýõýä ¿¿ðýí òåëåôîíû øèíý ¿åèéí ¿éë÷èëãýýã ãàçðûí ñóóðü ñ¿ëæýýã
àøèãëàí õ¿í àìûí 60 õ¿ðòýë õóâüä õ¿ðãýæ, ãàçàð íóòãèéí 50 õ¿ðòýë
õóâèéã çºâõºí ãàçðûí ñóóðü ñ¿ëæýýíèé òóñëàìæòàéãààð õàìðóóëíà.
Õî¸ðäóãààð ¿å øàò (2016 - 2021):
Ñòðàòåãèéí çîðèëò 1. Ìýäýýëýë õàðèëöààíû òåõíîëîãèéí ñàëáàðûí
ïðîãðàìì-òåõíèê, ìýäýýëýë õàíãàìæ, òåõíîëîãè, ýðõ ç¿é, á¿òýö, çîõèîí
áàéãóóëàëò, ñàíõ¿¿-ýäèéí çàñãèéí áîëîí õ¿íèé íººöèéí îð÷èíã
áîëîâñðîíãóé áîëãîæ, øèíý÷ëýí ñàéæðóóëíà.¯¿íä:
-

-

Ìýäýýëýë äàìæóóëàõ õóðä áîëîí äàâòàìæèéã íýìýãä¿¿ëæ, 5G-èéí
¿åëçëýëä îðóóëíà.
Îëîí óëñûí èíòåðíåòèéí íèéò 4 äàìæëàãà ãàðöòàé áîëíî.
Àþóëã¿é õîëáîãäîõ ñåðâåðèéí òîîã íýìýãä¿¿ëíý.
2021 îí ãýõýä íèéò ñóì, ñóóðèíã øèëýí êàáåëèéí áîëîí áàãà îâðûí òîîí
ðàäèîðåëåéí ñ¿ëæýýãýýð õîëáîæ, òºðèéí áîëîí àðèëæààíû on line
¿éë÷èëãýýã õ¿ëýýí àâàõ áîëîìæèéã õºäººãèéí õ¿í àìûí 70 õ¿ðòýë õóâüä
õ¿ðãýíý.
2016 îíîîñ ãåî áàéíãûí áàéðøèëòàé çàéíààñ òàíäàõ îïòèêèéí áóþó
ðàäèîëîêàöèéí áàãà îâðûí, õÿìä òºñºð õèéìýë äàãóóëûí ñèñòåì áèé
39

-

-

-

áîëãîæ, ãåîäåç, çóðàã ç¿é, öàã óóð, áàéãàëü îð÷íû õÿíàëò, õºäºº àæ àõóé,
ãàìøãèéí, àþóëã¿é áàéäàë, áàòëàí õàìãààëàõ áîëîí îíö áàéäëûí
íºõöºëä ñàíñðûí çóðàãëàëûã àøèãëàíà.
2016 îíîîñ ñàíñðûí õîëáîîíû øèíý ¿åèéí õýò áàãà îâðûí, îëîí òàëûí
çîðèóëàëòòàé, á¿ðýí òîîí òåõíîëîãèéí, ãåî áàéíãûí áàéðøèëòàé õèéìýë
äàãóóë õººðãºíº.
2021 îíä Ìîíãîë Óëñûí íóòàã äýâñãýðèéí 95 õ¿ðòýë õóâüä ñóóðèí áîëîí
õºäºë㺺íò õýëáýðýýð ìýäýýëýë, õàðèëöààíû òåõíîëîãèéí ¿éë÷èëãýýã
õ¿í á¿ð õ¿ëýýí àâàõ áîëîìæèéã á¿ðä¿¿ëíý.
Ïðîãðàìì õàíãàìæèéí ¿éëäâýðëýë, ýêñïîðòûã íýìýãä¿¿ëíý.

5.3.5. Õîò áàéãóóëàëò, áàðèëãûí õºãæëèéí áîäëîãî
Õ¿í àìûí íóòàãøèëò, ñóóðüøëûí çîõèñòîé òîãòîëöîîíä òóëãóóðëàí
õîò áàéãóóëàëòûã ýð÷èìæ¿¿ëíý. Áàðèëãà, áàðèëãûí ìàòåðèàëûí
¿éëäâýðëýëèéã äóíäàæ õºãæèëòýé îðíóóäûí ò¿âøèíä õ¿ðãýíý. “Õîòóóä”
¿íäýñíèé õºòºëáºð áîëîâñðóóëæ õýðýãæ¿¿ëíý.
Ñòðàòåãèéí çîðèëò 1. Õ¿í àìûí íóòàãøèëò, ñóóðüøëûí çîõèñòîé òîãòîëöîîã
õºãæ¿¿ëæ, õîò, ñóóðèíãèéí îðøèí ñóóã÷äàä òààòàé îð÷èí á¿ðä¿¿ëíý:
- Õ¿í àìûí íóòàãøèëò, ñóóðüøëûí òàëààð òºðººñ áàðèìòëàõ áîäëîãûã
ãàðãàæ õýðýãæ¿¿ëíý. Õîò áàéãóóëàëòûí ýðõ ç¿éí îð÷èíã ñàéæðóóëæ, õîò
òºëºâëºëòèéí íîðì, íîðìàòèâûã áîëîâñðîíãóé áîëãîíî.
- Á¿ñ÷èëñýí õºãæëèéí áîäëîãûã õîò áàéãóóëàëòûí áîäëîãîîð äýìæèíý.
- Á¿ñèéí õºãæëèéí òóëãóóð òºâ¿¿äèéã ýõíèé øàòàíä òóñ á¿ð 50 ìÿíãààñ
äîîøã¿é õ¿í àì, öààøèä òóñ á¿ð 100 ìÿíãà îð÷èì õ¿í àìòàé õîòóóä
áîëãîí õºãæ¿¿ëýõ íýí òààòàé îð÷èíã á¿ðä¿¿ëíý.
- Íèéñëýë õîòûí õ¿í àìûí õýò Ẻãíºðëèéã çàäàëæ, äàãóóë õîòóóä áîëîõ
Áàãàíóóð, Íàëàéõ, Áàãàõàíãàéã õºãæ¿¿ëæ, òýäãýýðò çîõèñòîé òºâëºðºë
áèé áîëãîíî.
- Îðîí íóòãèéí õîò ñóóðèí ãàçðóóäûí èíæåíåðèéí äýä á¿òýö, ãàçàð
àøèãëàëòûã õýñýã÷èëñýí åðºíõèé òºëºâëºãººíèé äàãóó ñàéæðóóëíà.
Ñòðàòåãèéí çîðèëò 2. Îð÷èí ¿åèéí ÷àíàðûí øààðäëàãà á¿õèé áàðèëãà,
áàðèëãûí øèíý íýð òºðëèéí ìàòåðèàëûí ¿éëäâýðëýë, íèéòèéí àæ àõóéí
ñàëáàðûã áèé áîëãîí õºãæ¿¿ëíý.¯¿íä:
- ªíäºð îðîí ñóóö áîëîí òîìîîõîí ¿éëäâýðëýëèéí áàðèëãà áàðèõ
¿íäýñíèé ÷àäàìæèéã ñàéæðóóëíà.
- Áàðèëãûí ìàòåðèàëûí ¿éëäâýðëýëä øèíý òåõíèê, òåõíîëîãèéã
íýâòð¿¿ëæ, á¿òýýãäýõ¿¿íèé ÷àíàðûã ñàéæðóóëæ, íýð òºðëèéã íü
îëøðóóëíà.
- Áàðèëãà, áàðèëãûí ìàòåðèàëûí ¿éëäâýðëýëèéí íîðì, íîðìàòèâ,
ñòàíäàðòûã îëîí óëñûí æèøèãò íèéö¿¿ëýí áîëîâñðîíãóé áîëãîíî.
- Îðîí íóòãèéí ò¿¿õèé ýäèéí íººöºä ò¿øèãëýñýí áàðèëãûí ìàòåðèàëûí
¿éëäâýðëýëèéã ò¿ëõ¿¿ õºãæ¿¿ëíý.
Ñòðàòåãèéí çîðèëò 3. Õ¿í àìûí îðîí ñóóöíû õàíãàìæèéã ýðñ ñàéæðóóëíà.
“Îðîí ñóóö” ¿íäýñíèé õºòºëáºð õýðýãæ¿¿ëíý. ¯¿íä:
- Îðîí ñóóö áàðèõ ñàíõ¿¿ãèéí ýõ ¿¿ñâýðèéã íýìýãä¿¿ëæ, îðîí ñóóöíû
40

óðò õóãàöààòàé çýýëèéí àíõäàã÷ áà õî¸ðäîã÷ çàõ çýýëèéí òîãòîëöîîã
áèé áîëãîí õºãæ¿¿ëíý. Îðîí ñóóö áàðèõ ñàí áàéãóóëæ, îðîí ñóóöíû
ãýðýýò õàäãàëàìæèéí ñèñòåìèéã íýâòð¿¿ëíý.
- Íèéñëýëèéí ãýð õîðîîëëûã öýâýð, áîõèð óñíû òºâëºðñºí øóãàì
ñ¿ëæýýíä õîëáîæ, õ¿í àìûã óíäíû óñààð á¿ðýí õàíãàíà.
- Ãýð õîðîîëëûã îðøèí ñóóã÷äûíõ íü îðîëöîîòîéãîîð îðîí ñóóöíû
õîðîîëîë áîëãîí õºãæ¿¿ëæ, õ¿í àìûí õóäàëäàí àâàõ ÷àäâàðò òîõèðñîí
îðîí ñóóöíû õàíãàìæèéã íýìýãä¿¿ëíý.
- Áàãà îðëîãîòîé èðãýä, íèéãìèéí ýìçýã õýñýãò çîðèóëñàí îðîí ñóóöíû
òàòààñ, õºíãºëºëòèéã áèé áîëãîíî.
- Îðîí ñóóöíû øèíý õîòõîí, õîðîîëëûí äýä á¿òöèéã áàéãóóëàõàä õóâèéí
õýâøëèéí îðîëöîîã äýìæèíý.
- 2021 îí ãýõýä àéë ºðõèéí äèéëýíõ îëîíõèéã îðîí ñóóöòàé áîëãîíî.
Ñòðàòåãèéí çîðèëò 4. Õîò ñóóðèíãèéí ãàçàð àøèãëàëòûã ñàéæðóóëæ, ýä
õºðºíãèéí á¿ðòãýëèéí òîãòîëöîî, ¿éë àæèëëàãààã áîëîâñðîíãóé áîëãîíî.
¯¿íä:
- Ãàçðûí øèíýòãýëèéã ýð÷èìæ¿¿ëíý. Ãàçðûã èðãýí á¿ðò ¿íýã¿é ºì÷èëæ,
ýäèéí çàñãèéí ýðãýëòýíä îðóóëàõ õóóëü ýðõ ç¿éí îð÷èíã áîëîâñðîíãóé
áîëãîíî.
- Ãàçðûí ìýäýýëëèéí ¿íäýñíèé ñèñòåìèéã áèé áîëãîí èðãýä, õóóëèéí
ýòãýýä, òºðèéí áàéãóóëëàãàä øóóðõàé ¿éë÷èëíý.
- Ãàçðûí ìîíèòîðèíãèéí ñ¿ëæýý áèé áîëãîæ, äîðîéòîëä îðæ ýâäýð÷
òàëõëàãäñàí ãàçðûã íºõºí ñýðãýýæ ñàéæðóóëàõ õºòºëáºð, òºñë¿¿äèéã
áîëîâñðóóëàí õýðýãæ¿¿ëíý.
- Àëèâàà ýä õºðºíãèéã ýä õºðºíãèéí ýðõèéí óëñûí á¿ðòãýëä á¿ðýí
õàìðóóëæ, ºì÷èéí á¿ðòãýëèéí ñèñòåìèéã áîëîâñðîíãóé áîëãîí
áýõæ¿¿ëíý.
Õî¸ðäóãààð ¿å øàò (2016-2021):
Ñòðàòåãèéí çîðèëò 1. Õîò áàéãóóëàëòûã óëàì áîëîâñðîíãóé áîëãîæ,
áàðèëãûí øèíý íýð òºðëèéí ìàòåðèàë õèéöèéí ¿éëäâýðëýëèéã íýìýãä¿¿ëíý.
¯¿íä:
- Á¿ñèéí òóëãóóð òºâ¿¿äèéã ýð÷èìòýé õºãæ¿¿ëíý.
- Ýäèéí çàñàã, õóäàëäààíû ÷ºëººò á¿ñ¿¿ä, òîìîîõîí îðä ãàçðûã ò¿øèãëýí
äýëõèéí æèøèãò íèéöñýí îð÷èí ¿åèéí õîò, òîñãîäûã áèé áîëãîíî.
- Áàðèëãûí ìàòåðèàëûí ¿éëäâýðëýëä øèíý òåõíèê, òåõíîëîãèéã
íýâòð¿¿ëæ, á¿òýýãäýõ¿¿íèé ÷àíàðûã ñàéæðóóëæ, íýð òºðëèéã íü
îëøðóóëíà.
5.4. Á¿ñ íóòàã, õºäººãèéí õºãæëèéí áîäëîãî
Ìîíãîë Óëñûí õºãæëèéí 4 ä¿ãýýð òýðã¿¿ëýõ ÷èãëýëèéí õ¿ðýýíä:
Á¿ñ÷èëñýí õºãæëèéí áîäëîãûã òóóøòàé õýðýãæ¿¿ëæ, õîò õºäººãèéí
õºãæëèéí ò¿âøíèé ÿëãààã ýðñ áàãàñãàíà.

41

Íýãä¿ãýýð ¿å øàò (2007-2015):
Ñòðàòåãèéí çîðèëò 1. Á¿ñ÷èëñýí õºãæëèéí òºëºâëºëò, óäèðäëàãûã
áîëîâñðîíãóé áîëãîæ, á¿ñ íóòãóóäûí õºãæëèéã ò¿ðãýñãýíý. ¯¿íä:
- Áàðóóí, Õàíãàéí, Òºâèéí, Ç¿¿í, Óëààíáààòàðûí á¿ñèéí 2015 îí õ¿ðòýëõ
õºãæëèéí õºòºëáºð¿¿äèéã õýðýãæ¿¿ëíý.
- Á¿ñèéí òóëãóóð òºâ - Õîâä, Óëèàñòàé, Ýðäýíýò, Õàðõîðèí, Äàðõàí,
Çóóíìîä, ªíäºðõààí, ×îéáàëñàí õîòóóäûí áîëîí àéìàã, áè÷èë á¿ñèéí
õºãæëèéí õºòºëáºð¿¿ä, ñóóðèí ãàçðóóäûí åðºíõèé òºëºâëºãººã
áîëîâñðóóëæ õýðýãæ¿¿ëíý.
- Á¿ñ íóòãóóäûí óäèðäëàãûí îíîâ÷òîé òîãòîëöîî, á¿òöèéã á¿ðä¿¿ëæ
àæèëëóóëíà.
Ñòðàòåãèéí çîðèëò 2. Áàðóóí, Õàíãàéí, Òºâèéí, Ç¿¿í, Óëààíáààòàðûí
á¿ñèéí ýäèéí çàñãèéí ºñºëòèéã õºãæëèéí õ¿÷èí ç¿éë áîëãîæ, Ìÿíãàíû
õºãæëèéí çîðèëòóóäûã õýðýãæ¿¿ëíý. “պ人ãèéí õºãæèë” ¿íäýñíèé
õºòºëáºðèéã áîëîâñðóóëæ, õýðýãæ¿¿ëíý.
- Óëñ îðíû áîëîí á¿ñ á¿ðèéí õºãæëèéã õóðäàñãàõ “ç¿òã¿¿ð” áîëîõ ¿íäýñíèé
áîëîí á¿ñ íóòãèéí õýìæýýíèé òîìîîõîí òºñë¿¿äèéã îíîâ÷òîé òîãòîîí
õîîðîíä íü óÿëäààòàé õýðýãæ¿¿ëæ, àæëûí áàéðûã îëíîîð áèé áîëãîæ,
àæèëã¿éäýë, ÿäóóðëûã ýðñ áóóðóóëíà.
- Á¿ñ íóòãóóäàä àæ ¿éëäâýð, ¿éë÷èëãýýíèé ñàëáàðûí õºãæëèéã ò¿ðãýñãýæ,
ÕÀÀ-ã ýð÷èìæ¿¿ëýí õºãæ¿¿ëæ, ýäèéí çàñãèéí ñàëáàðûí á¿òöèéã
áîëîâñðîíãóé áîëãîíî.
- Á¿ñèéí òóëãóóð òºâ, àéìãèéí òºâ¿¿ä, òîìîîõîí óóë óóðõàéí
¿éëäâýð¿¿äèéã ò¿øèãëýí ýð÷èìæñýí ìàë àæ àõóé, óñàëãààòàé ãàçàð
òàðèàëàíä ñóóðèëñàí ôåðìåðèéí àæ àõóéí îíîâ÷òîé ñ¿ëæýý áèé áîëãîí
õºãæ¿¿ëíý.
- Óëààíáààòàðûí á¿ñýä äýëõèéí çàõ çýýëä ºðñºëäºõ ÷àäâàðòàé, ºíäºð
òåõíîëîãèä ñóóðèëñàí ¿éë÷èëãýý, îþóíû áàãòààìæòàé áàãà îâðûí
á¿òýýãäýõ¿¿íèé ¿éëäâýðëýëèéã ò¿ëõ¿¿ õºãæ¿¿ëíý.
- Á¿ñ íóòãóóäàä ¿éëäâýðëýëèéí áîëîí íèéãìèéí äýä á¿òöèéã õºãæ¿¿ëýí
øèëæèõ õºäºë㺺íèéã ñààðóóëæ, áèçíåñ ýðõëýõ òààòàé îð÷èíã
á¿ðä¿¿ëíý:
Ñòðàòåãèéí çîðèëò 3. Á¿ñ íóòãóóäàä ìýäëýãò ñóóðèëñàí ýäèéí çàñãèéí
¿íäýñ ñóóðèéã òàâèíà. ¯¿íä:
- Óëààíáààòàðûí äàãóóë õîò, Çàìûí ¿¿ä, Àëòàíáóëàã, Öàãààííóóð çýðýã
ñóóðèí ãàçðóóäàä ýäèéí çàñãèéí áîëîí õóäàëäààíû ÷ºëººò á¿ñ¿¿äèéã
áàéãóóëàí àæèëëóóëæ íàðèéí òåõíîëîãè íóòàãøóóëíà.
Õî¸ðäóãààð ¿å øàò (2016-2021):
Ñòðàòåãèéí çîðèëò 1. Õîò, õºäººãèéí õºãæëèéí ò¿âøíèé ÿëãààã ýðñ
áàãàñãàæ, á¿ñ íóòãóóäàä ìýäëýãò ñóóðèëñàí ýäèéí çàñãèéã ýð÷èìòýé
õºãæ¿¿ëíý:
- ¯éëäâýðëýë òåõíîëîãèéí ïàðêóóäûí ¿éë àæèëëàãààã æèãäð¿¿ëæ, á¿ñ
íóòãóóäàä ýêñïîðòûí áàðèìæààòàé ¿éëäâýðëýë, ¿éë÷èëãýýã ºðãºòãºíº.
- ¯éëäâýðëýëèéí äýä á¿òöèéí õºãæëèéã õóðäàñãàæ, á¿ñ íóòãóóäûí õàòóó
42

-

õó÷èëòòàé àâòî çàìûí áîëîí ýð÷èì õ¿÷íèé ñ¿ëæýýã áàéãóóëæ äóóñãàíà.
Á¿ñ íóòãóóäàä ìýäýýëýë, õàðèëöàà õîëáîîíû îð÷èí ¿åèéí ñ¿ëæýýã áèé
áîëãîíî.
Àÿëàë æóóë÷ëàë, áîëîâñðóóëàõ ¿éëäâýðëýëèéí ñàëáàðûã á¿ñ
íóòãóóäûí ýäèéí çàñãèéí òýðã¿¿ëýõ ñàëáàðûí íýã áîëãîíî.
ÇÓÐÃÀÀ. ÁÀÉÃÀËÜ ÎÐ×ÍÛ ÁÎÄËÎÃÎ

Ìîíãîë Óëñûí õºãæëèéí 5 äóãààð òýðã¿¿ëýõ ÷èãëýëèéí õ¿ðýýíä:
Àãààð ìàíäàë, ãàçàð, ò¿¿íèé õýâëèéí áàÿëàã, óñ, îé, àí àìüòàí,
óðãàìëûí òºðºë ç¿éëèéã õàìãààëàõ, áàéãàëèéí íººöèéã çîõèñòîé àøèãëàõ,
íºõºí ñýðãýýõ, öºëæèëò, ãàíãèéí íºëººã áóóðóóëàõ, õèìèéí õîðò áîäèñ,
öàöðàã èäýâõèò õàÿãäëûã áàãàñãàõ, õîã õàÿãäëûí ìåíåæìåíòèéã ñàéæðóóëàõ
çýðýã õ¿ðýýëýí áóé îð÷íûã õàìãààëàõàä ÷èãëýãäñýí íèéãýì, ýäèéí çàñàã,
ýêîëîãèéí öîãö àðãà õýìæýý õýðýãæ¿¿ëýõ áîäëîãî áàðèìòàëíà.
Ñòðàòåãèéí çîðèëò 1. Áàéãàëü îð÷íû áîõèðäîë, äîðîéòëûã õÿçãààðëàí
çîãñîîíî. ¯¿íä:
- Óëààíáààòàð áîëîí òîìîîõîí õîò ñóóðèí ãàçðûí îð÷íû áîõèðäëûã
áàãàñãàõ ýðõ ç¿é, ýäèéí çàñàã, óäèðäëàãà, çîõèîí áàéãóóëàëòûí íýãäñýí
àðãà õýìæýýã õýðýãæ¿¿ëíý.
- Ñýðãýýãäýõ ýð÷èì õ¿÷ àøèãëàõ õóâü õýìæýýã íýìýãä¿¿ëæ, íàð, ñàëõè,
óñíû ýð÷èì õ¿÷íèé ýõ ¿¿ñâýðèéí äàí áîëîí õîðøñîí õýðýãëýýã
õºãæ¿¿ëíý.
- Õîò, ñóóðèí ãàçðûí õàòóó õîã õàÿãäëûã öóãëóóëàõ, òýýâýðëýõ, õàäãàëàõ,
ÿëãàí àíãèëàõ, äàõèí áîëîâñðóóëàõ, ýðã¿¿ëæ àøèãëàõ, áàéãàëüä õàëã¿é
àðãààð óñòãàõàä øèíý òåõíîëîãè, ìåíåæìåíòèéí öîãö áîäëîãî
õýðýãæ¿¿ëæ, àæëûí áàéðóóä øèíýýð áèé áîëãîíî.
- Êèîòîãèéí ïðîòîêîëûí öýâýð õºãæëèéí ìåõàíèçìûí õ¿ðýýíä õ¿ëýìæèéí
õèéã áóóðóóëàõ õàìòàðñàí òºñºë õýðýãæ¿¿ëæ, óëìààð çàõ çýýëèéí ¿íýýð
õóäàëäàíà.
Ñòðàòåãèéí çîðèëò 2. Ãàçàð, ãàçðûí õýâëèéí áàÿëàãèéã çîõèñòîé àøèãëàõ
íýãäñýí áîäëîãî õýðýãæ¿¿ëíý.
- Àøèãò ìàëòìàë àøèãëàõ, áàéãàëü îð÷íûã õàìãààëàõ õóóëü, òîãòîîìæèéã
áîëîâñðîíãóé áîëãîæ, õóóëü õýðýãæ¿¿ëýõ ýäèéí çàñãèéí àðãà õýðýãñýë,
õºø¿¿ðãèéã íýâòð¿¿ëæ, ººðèé㺺 ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ ìåõàíèçìûã áèé áîëãîõ
çàìààð áàéãàëèéí íººöèéí ìåíåæìåíòèéã ¿íäýñíèé áîëîí îðîí íóòãèéí
õýìæýýíä ñàéæðóóëæ, ñàëáàð õîîðîíäûí çîõèöóóëàëòûã áîëîâñðîíãóé
áîëãîíî.
- Ìîíãîë ¿íäýñòíèé ¿åèéí ¿åä îíöëîí õàéðëàæ, îíãîí áàéäëààð íü
õàäãàëàí ¿ëäýýõ ãàçàð íóòãèéí ¿íäýñíèé ºâèéí ñàíã áóé áîëãîæ,
õàìãààëàëòàíä àâíà.
- Òóñãàé õàìãààëàëòàé ãàçàð íóòãèéí ñ¿ëæýýã ºðãºæ¿¿ëæ ò¿¿íèé
óäèðäëàãûí òîãòîëöîîíû îíîâ÷òîé á¿òöèéã áèé áîëãîæ, îð÷èí ¿åèéí
øààðäëàãà õàíãàñàí õàìãààëàëòûí ìåíåæìåíòèéã õýðýãæ¿¿ëíý.

43

Ñòðàòåãèéí çîðèëò 3. Óñíû íººöèéã áîõèðäîë, õîìñäîëîîñ õàìãààëàõ,
çîõèñòîé àøèãëàõ, õ¿í àìûã ýð¿¿ë àõóéí øààðäëàãàä íèéöñýí óñààð õàíãàõ
íºõöëèéã á¿ðä¿¿ëíý. “Óñ” ¿íäýñíèé õºòºëáºð õýðýãæ¿¿ëíý.
- Óñíû íººöèéã õàìãààëàõ, çîõèñòîé àøèãëàõ õàðèëöààã çîõèöóóëàõ ýðõ
ç¿éí ìåõàíèçìûã áîëîâñðîíãóé áîëãîæ, óñíû íººöèéí ìåíåæìåíò, á¿òýö,
çîõèîí áàéãóóëàëòûã ñàéæðóóëíà.
- Ãàäàðãóéí óñíû òîäîðõîé õýñãèéã àæ àõóéí ýðãýëòýíä îðóóëàí
àðâèæóóëàõ çàìààð õ¿í àì, ¿éëäâýðëýëèéí óñàí õàíãàìæèéã
øèéäâýðëýíý.
Ñòðàòåãèéí çîðèëò 4. Îéí íººöèéã òîãòâîðòîé àøèãëàæ, îé õàìãààëàõ,
íºõºí ñýðãýýõ, ýêîëîãèéí òýíöâýðèéã õàäãàëàõ íºõöëèéã õàíãàíà.
- Îéí ñàíä ñàíñðûí ìýäýý àøèãëàæ, çàéíààñ òàíäàí ñóäëàõ àðãààð
õàéãóóë, ñóäàëãàà õèéæ, òàðõàëò, á¿òýö, á¿ðýëäýõ¿¿íèéã òîãòîîí îéí
çóðàãëàë, îéí òîãòâîðòîé ìåíåæìåíòèéí õºòºëáºð áîëîâñðóóëæ, ãàçàð
ç¿éí ìýäýýëëèéí òîãòîëöîîíä ñóóðèëñàí îéí ìýäýýëëèéí ñàí
áàéãóóëíà.
- Ñòðàòåãèéí äóíä õóãàöààíû çîðèëòûí õ¿ðýýíä óóð àìüñãàëûã
纺ëð¿¿ëæ, öºëæèëò, õºðñíèé ýâäðýë, ò¿éðýí, ýëñíèé í¿¿äýëòýé
òýìöýõ çîðèëãîîð îéã íºõºí ñýðãýýõ, ãîâü, õýýðèéí á¿ñýä ìîä òàðèàëàí
íîãîîí çóðâàñ áàéãóóëíà.
- Îé õàìãààëàõ àæèëä äýâøèëòýò ìåíåæìåíòèéí àðãà õýëáýðèéã
íýâòð¿¿ëæ, îéí ñàíãèéí 20 õ¿ðòýëõ õóâèéã íóòãèéí èðãýä, íºõºðëºëä
ãýðýýãýýð ýçýìø¿¿ëýí îéã õàìãààëàõ, íºõºí ñýðãýýõ, çîõèñòîé àøèãëàõ
õàðèóöëàãûí òîãòîëöîî á¿ðä¿¿ëíý.
Ñòðàòåãèéí çîðèëò 5. Àìüòàí, óðãàìëûí àéìãèéí íººöèéí õîìñäîëûã
õÿçãààðëàæ, òýäãýýðèéã áàéãàëèéí æàìààð íºõºí ñýðãýõ, òîãòâîðòîé
àøèãëàõ íºõöëèéã á¿ðä¿¿ëíý.
- Õîâîð, íýí õîâîð àìüòíû ïîïóëÿöèéí òîãòâîðòîé áàéäàë, õýâèéí
ºñºëòèéã õàíãàõòàé õîëáîãäñîí çîõèîí áàéãóóëàëòûã øèíý÷ëýí,
òýäãýýðèéã õàìãààëàõ õóóëü, ýðõ ç¿é, ýäèéí çàñãèéí ¿íäñèéã á¿ðä¿¿ëæ,
çîðèóäûí àðãààð ¿ðæ¿¿ëýõ, òýäãýýðèéí óäìûí ñàíã áèé áîëãîæ, ãåíèéí
ñàíã õàìãààëàõàä áèîòåõíîëîãèéí îëîëòûã àøèãëàæ, áèîëîãèéí
íàéäâàðòàé íººöòýé áîëîõ àðãà çàìûã ñóäëàí áîëîâñðóóëíà.
- Àí àìüòíû íººö, áàéðøèë íóòãèéã òîãòîîí õàìãààëàõàä çîðèóëàãäñàí
äîòîîä, ãàäààäûí õºðºíãèéí ýõ ¿¿ñâýðèéã íýìýãä¿¿ëýõ¿éö îëîí óëñûí
áàéãóóëëàãà, õàíäèâëàã÷ îðîí, õóâü õ¿íèé äýìæëýãòýé óðò, áîãèíî
õóãàöààíû òºñëèéã ¿ð àøèãòàé õýðýãæ¿¿ëýõèéã äýìæèíý.
- Õîâîð, íýí õîâîð óðãàìëûí òàðõàö íóòàã, íººöèéí ñóäàëãàà õèéõ, óäìûí
ñàíã õàìãààëàõ, ãåíèéí ñàí áàéãóóëàõ, á¿ðòãýë, ìýäýýëýë-õÿíàëò
øèíæèëãýýíèé òîãòîëöîî á¿ðä¿¿ëýõ, àøèãëàëòûã çîõèöóóëàí òºëºâëºõ,
ñýðãýýí óðãóóëàõ, òàðèìàëæóóëàõ àæèë çîõèîí áàéãóóëíà.

44

ÄÎËÎÎ. ÕÓÓËÜ, ÝÐÕ Ç¯É, ÒªÐÈÉÍ ÁÀÉÃÓÓËÀËÛÍ
ÕªÃÆËÈÉÍ ÁÎÄËÎÃÎ
Ìîíãîë Óëñûí õºãæëèéí 6 äóãààð òýðã¿¿ëýõ ÷èãëýëèéí õ¿ðýýíä:
¯ÕÖÁ-ûí õýðýãæèëòèéí õóâü çàÿà íü õóóëü, ýðõ ç¿éí îð÷èí, òºð
çàñãèéí áàéãóóëëàãûí òîãòâîðòîé ¿éë àæèëëàãàà, òºðèéí àëáàíû óð ÷àäâàð,
õàðèóöëàãûí òîãòîëöîîíîîñ øóóä øàëòãààëíà.
7.1 Õóóëü, ýðõ ç¿éí øèíýòãýë
Ñòðàòåãèéí çîðèëò 1. Òºðèéí èíñòèòóö¿¿äèéã ÷àäàâõæóóëæ, òºðèéí
¿éë÷èëãýýã èë òîä, õ¿ðòýýìæòýé áîëãîõ ýðõ ç¿éí îð÷èíã ñàéæðóóëíà.
- Òºðèéí ¿éë÷èëãýýã õ¿ðòýýìæòýé, èë òîä áîëãîíî.
- Äàëàéí ýðõ ç¿éí òîãòîëöîîíû îëîëòòîé òàëûã àâ÷, ýðõ ç¿éí òîãòîëöîîã
áîëîâñðîíãóé áîëãîíî.
- Õóóëü òîãòîîìæ, ýðõ ç¿éí àêòûí áîëîâñðóóëàëòûã øèíæèëãýý,
ñóäàëãààíû ¿íäýñòýé, ñèñòåìòýé áîëãîíî.
- Õóóëü, òîãòîîìæèéí õîîðîíäûí óÿëäààã ñàéæðóóëàõ, ç¿éë çààëòóóäûí
çºð÷ëèéã àðèëãàõ, êîä÷èëîõ àæëûã áîãèíî õóãàöààíä äýñ äàðààòàé õèéæ
äóóñãàíà.
- Õóóëü òîãòîîìæèéã ÷àíä áàðèìòàëæ õýðýãæ¿¿ëäýã òîãòîëöîîã
á¿ðä¿¿ëíý.
Ñòðàòåãèéí çîðèëò 2. Õ¿íèé ýðõèéã áàòàëãààòàé õàíãàíà.
- Õ¿íèé ýðõ, ýðõ ÷ºëººã õàíãàõ, õàìãààëàõ ¿íäýñíèé ÷àäàìæèéã
íýìýãä¿¿ëíý.
- Áóñäûí õóóëü áóñààð ó÷ðóóëñàí õîõèðëûã íºõºí òºë¿¿ëýõ ýðõ ç¿éí
îð÷èíã á¿ðä¿¿ëíý.
- Ýð¿¿ë, àþóëã¿é îð÷èíä àìüäðàõ õ¿íèé ýðõèéã õàíãàíà.
- Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí ýðõèéã òóñãàéëàí õàíãàíà.
- Õ¿¿õäèéí ýðõèéã õàíãàõ õóóëü ýðõ ç¿éí îð÷èíã ñàéæðóóëíà.
Ñòðàòåãèéí çîðèëò 3. Íèéãýì äýõ àþóëã¿é îð÷íûã áèé áîëãîõ õóóëü, ýðõ
ç¿éí õ¿ðýýã áîëîâñðîíãóé áîëãîíî.
- Õ¿í àìûí àþóëã¿é îð÷èíã òîäîòãîñîí ýðõ ç¿éí òîãòîëöîîã áóé áîëãîíî.
Ñòðàòåãèéí çîðèëò 4. Óëñ òºðèéí òîãòîëöîîã áîëîâñðîíãóé áîëãîæ,
àðä÷èëàëûã ã¿íçãèéð¿¿ëýí õºãæ¿¿ëíý.
- Ìîíãîë Óëñûí îëîí óëñûí ãýðýý áîëîí ¿íäýñíèé õóóëü òîãòîîìæèéí
íÿãò óÿëäààã õàíãàíà.
- Èðãýíèé íèéãìèéí áàéãóóëëàãûí ¿éë àæèëëàãààã òóóøòàé äýìæèæ,
èðãýíèé íèéãýì, òºðèéí õàðèëöàí ò¿íøëýëèéã õàíãàñàí àðä÷èëñàí
óäèðäëàãûí òîãòîëöîîã òºëºâø¿¿ëíý.
- Õóóëü, øóäàðãà ¸ñ, õ¿íèé ýðõèéã äýýäëýí õ¿íäýòãýõ óóð àìüñãàë
á¿ðýëä¿¿ëæ, èðãýíèé íèéãìèéã õºãæ¿¿ëýí áýõæ¿¿ëíý.
- Ýäèéí çàñãèéí øèíæ ÷àíàðòàé øèéäâýð ãàðãàõ øàòàíä õóâèéí õýâøëèéí
îðîëöîîã õàíãàæ, õóâèéí õýâøëèéã äýìæèõ ýðõ ç¿éí íýí òààòàé îð÷èíã
á¿ðä¿¿ëíý.
45

-

Çàñàã çàõèðãàà, íóòàã äýâñãýðèéí íýãæèéí òîãòîëöîîã áîëîâñðîíãóé, òîîã
íü öººí, øàò äàìæëàãûã íü öîìõîí áîëãîæ, èðãýäýä ¿ç¿¿ëýõ ¿éë÷èëãýýã
÷àíàðæóóëíà.

7.2. Ìîíãîë Óëñûí òºðèéí áàéãóóëàë, òºðèéí óäèðäëàãûí õºãæèë
Òºðèéí áàéãóóëëûí àðä÷èëñàí, èë òîä, îéëãîìæòîé, ¿éë àæèëëàãàà
íü ¿ð ä¿íòýé, õàðèëöàí õÿíàëòòàé, õàðèóöëàãàòàé, òîãòâîðòîé òîãòîëöîî,
õóóëü äýýäëýí, èðãýäèéí ýðõ àøèãò íèéöñýí õóóëü òîãòîîõ, ã¿éöýòãýõ, ø¿¿õ
ýðõ ìýäëèéí ¿ð àøèãòàé óäèðäëàãûã áîëîâñðîíãóé áîëãîæ òºëºâø¿¿ëíý.
Ñòðàòåãèéí çîðèëò 1. Àðä÷èëñàí òºðèéí áàéãóóëëûí ñîíãîäîã
õýëáýð¿¿äèéí àëü íýãèéã öîãöîîð íü ñîíãîæ, àðä÷èëñàí òºðèéí òîãòîëöîîã
áîëîâñðîíãóé áîëãîæ, òºðèéí óäèðäëàãûí òîãòâîðòîé áàéäëûã õàíãàíà.
Ñòðàòåãèéí çîðèëò 2. Òºðèéí óäèðäëàãûí øèéäâýð ãàðãàõ ¿éë ÿâöûí èë
òîä áàéäàë, ò¿¿íä èðãýä îðîëöîõ áîëîìæèéã õàíãàíà.
- Ïàðëàìåíòàä íýð äýâøèõ ýìýãòýé÷¿¿äèéí òîîã íèéò íýð äýâøèã÷äèéí
30-ààñ äîîøã¿é õóâüä õ¿ðãýíý.
- Ïàðëàìåíòûí õóóëü òîãòîîõ ¿éë ÿâöûã èë òîä áîëãîæ, ýðäýìòýä,
èðãýäèéí îðîëöîîã íýìýãä¿¿ëíý.
- Çàñãèéí ãàçðûí õóóëü õýðýãæ¿¿ëýõ ÷èã ¿¿ðãèéã òºãºëäºðæ¿¿ëíý.
- Àâëèãàòàé òýìöýõ àëáûã áýõæ¿¿ëæ, ¿éë àæèëëàãààã íü äýìæèíý.
- Òºðèéí ºíäºð àëáàí òóøààëòíû èðãýä, ñîíãîã÷äîä òàéëàãíàõ, òýäíèé
ºìíº õàðèóöëàãà õ¿ëýýõ òîãòîëöîîã áîëîâñðîíãóé áîëãîíî.
Ñòðàòåãèéí çîðèëò 3. Ø¿¿õ ýðõ ìýäëèéí áàéãóóëëàãûí õàðààò áóñ, øóäàðãà
¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëàõ îð÷èí íºõöëèéã á¿ðä¿¿ëíý. ¯¿íä:
- ¯éë àæèëëàãàà, çîõèîí áàéãóóëàëòûí ýðõ ç¿éí ¿íäñèéã íü
áîëîâñðîíãóé áîëãîæ, øèíý÷ëýëèéã ã¿íçãèéð¿¿ëýõýä ÷èãëýñýí öîãö
àðãà õýìæýý àâíà.
- Ìåíåæìåíòèéí áîëîí õ¿íèé íººöèéí õàíãàìæèéã íü ñàéæðóóëíà.
- Õàðààò áóñ áàéäëûí òóõàé ͯÁ-ûí ¿íäñýí çàð÷ìóóäûã õýðýãæ¿¿ëíý.
- Ø¿¿õ áàéãóóëëàãûí ýäèéí çàñãèéí õàðààò áóñ áàéäëûã õàíãàõ òàëààð
õºòºëáºð ãàðãàæ, òóóøòàé õýðýãæ¿¿ëíý.
-

Ø¿¿ã÷èéã ñîíãîí øàëãàðóóëàõ, òîìèëîõ, äýâø¿¿ëýõ, îãöðóóëàõ
òîãòîëöîîã áîëîâñðîíãóé áîëãîíî.
- Ø¿¿õýä îëîí óëñûí ãýðýý, çàíøëûã õýðýãëýõ ïðàêòèê íýâòð¿¿ëíý.
Ñòðàòåãèéí çîðèëò 4. Çàñàã çàõèðãàà, íóòàã äýâñãýðèéí íýãæèéã ýäèéí
çàñãèéí ÷àäàìæ, õ¿í àìûí íººöºä òóëãóóðëàí òîìñãîíî.
- Îéð áàéðøèëòàé ñóìäûã çàñàã çàõèðãàà, íóòàã äýâñãýðèéí õóâüä íýãòãýæ
òîìñãîíî.
- Á¿ëýã ñóóóðèíãèéí òîãòîëöîîã áèé áîëãîæ, çàõ çýýëèéí ÷àäàìæèéã
íýìýãä¿¿ëíý.
- Áàã, õîðîîã òºðèéí ¿éë÷èëãýýã èðãýäýä õ¿ðãýäýã òºðèéí çàõèðãààíû
õàìãèéí àíõàí øàòíû íýãæèéíõ íü õóâüä áýõæ¿¿ëíý.
- Çàñàã äàðãûã íü äýýä øàòíû çàñàã äàðãà òîìèëäîã, òºñâèéã íü íóòãèéí
ººðºº óäèðäàõ áàéãóóëëàãà áàòàëäàã, áèå äààí çàðöóóëäàã áîëãîíî.
46

-

Íóòãèéí ººðºº óäèðäàõ ¸ñíû áàéãóóëëàãûã õàìò îëíû õºãæëèéí
àñóóäëûã áèå äààí øèéäâýðëýõ ÷àäâàðòàé áîëãîí õºãæ¿¿ëíý.
Ñòðàòåãèéí çîðèëò 5. Òºðèéí á¿ðòãýë, ìýäýýëëèéí òîãòîëöîîã øèíýòãýæ,
áîäèòîé, ¿íýìøèëòýé öàõèì ìýäýýëëèéí òîãòîëöîî, ñàí áàéãóóëíà.
- Òºðèéí á¿ðòãýëèéã öàõèì õýëáýðò á¿ðýí øèëæ¿¿ëæ, òºðèéí á¿ðòãýëä
á¿ðòã¿¿ëñíèéã áàòëàõ áàðèìò áè÷ãèéã êîìïüþòåðò óíøèãäàõààð áîëãîí,
áóñàä òºðëèéí öàõèì áàðèìò áè÷èãòýé õîðøèí õýðýãëýäýã áîëãîíî.
- Èðãýíèé áàðèìò áè÷ãèéã öàõèìæóóëíà.
- Íèéñëýë õîò, àéìãèéí òºâ, òîìîîõîí ñóóðèí ãàçðûí õàÿãèéí á¿ðòãýëèéã
øèíý÷ëýí, øèôð, êîäûí íýãäñýí òîãòîëöîîã óëñûí õýìæýýíä áèé
áîëãîæ, îëîí óëñûí æèøèãò õ¿ðñýí õàÿãæóóëàëò, ãàçàð óñíû íýð, õàÿãèéí
íýãäñýí ñàíòàé áîëíî.
- Á¿ðòãýë-ìýäýýëëèéí òîãòîëöîîã áîãèíî õóãàöààíä á¿õýëä íü
áîëîâñðîíãóé áîëãîíî.
7.3. Ìîíãîë Óëñûí òºðèéí çàõèðãàà, òºðèéí àëáàíû øèíýòãýëèéí
áîäëîãî
Òºðèéí àëáûã ¯ÕÖÁ-ûã õýðýãæ¿¿ëýõ, òºðèéí ¿éë÷èëãýýã
õýðýãëýã÷äèéí ýðýëò õýðýãöýý, øààðäëàãàä íèéö¿¿ëýí õ¿ðãýõ ÷àäâàðòàé
áîëãîí øèíýòãýõ áîäëîãî õýðýãæ¿¿ëíý.
Ñòðàòåãèéí çîðèëò 1. Ñòðàòåãèéí òºëºâëºëò, ã¿éöýòãýëèéí óäèðäëàãûí
÷àäàìæèéã õºãæ¿¿ëýõ:
- Òºðèéí àëáàíû, ÿëàíãóÿà åðºíõèé ìåíåæåðèéí ñòðàòåãèéí òºëºâëºëòèéí
÷àäàìæèéã áýõæ¿¿ëíý.
- Òºðèéí àëáàíû ã¿éöýòãýëä ¿íäýñëýñýí óäèðäàõ ÷àäàâõèéã áýõæ¿¿ëíý.
Ñòðàòåãèéí çîðèëò 2. Áîäëîãûí ä¿í øèíæèëãýý, ìàíëàéëëûí óäèðäëàãûã
øèíý ò¿âøèíä õ¿ðãýõ:
- Òºðèéí àëáàíû áîäëîãûí ìýäýýëýë, ä¿í øèíæèëãýý, õÿíàëò-øèíæèëãýý,
¿íýëãýý õèéõ ÷àäàâõèéã õºãæ¿¿ëíý.
- Òºðèéí àëáàíû óäèðäàõ àëáàí òóøààëòàí, ÿëàíãóÿà åðºíõèé
ìåíåæåðèéã íýýëòòýé ºðñºë人íèé çàð÷ìààð ñîíãîí øàëãàðóóëíà.
Ñòðàòåãèéí çîðèëò 3. Áàéãóóëëàãûí áîëîí õ¿íèé íººöèéí õºãæëèéã õàíãàõ:
- Äîòîîä øèéäâýð íü èë òîä, àæëûí ã¿éöýòãýëä ÷èãëýñýí ñóðàëöàã÷
áàéãóóëëàãûã õºãæ¿¿ëíý.
- Òºðèéí àëáàí õààã÷ á¿ðò õ¿íèé íººöèéí óäèðäëàãûí óð ÷àäâàðûã
ýçýìø¿¿ëíý.
Ñòðàòåãèéí çîðèëò 4. Õ¿íèé íººöèéí óäèðäëàãûí ìýäýýëëèéí áîëîí öàëèí
õºëñ, õàíãàìæèéí òîãòîëöîîã òºãºëäºðæ¿¿ëýõ:
- Òºðèéí àëáàíû õ¿íèé íººöèéí ìýäýýëëèéí ¿íäýñíèé õýìæýýíèé øèíý
òîãòîëöîîã á¿ðä¿¿ëíý.
- Òºðèéí àëáàíû öàëèí, õºëñíèé òîãòîëöîîã õºäºëìºðèéí çàõ çýýëèéí
õàðèëöààíû íºõöºëä òîõèðóóëàõ, èë òîä áîëãîõ, ã¿éöýòãýë,
óðàìøóóëëûí îíîâ÷òîé ìåõàíèçìòàé õîëáîõ çàìààð áîëîâñðîíãóé
áîëãîíî.

47

Ñòðàòåãèéí çîðèëò 5. Òºðèéí àëáàíû îíîâ÷òîé õýìæýýã õàíãàæ, òºðèéí
¿éë÷èëãýýíèé ÷àíàð, õ¿ðòýýìæèéã äýýøë¿¿ëýõ:
- Òºðèéí çàõèðãààíû òºâ, íóòãèéí çàõèðãààíû á¿õ øàòíû áàéãóóëëàãûí
÷èã ¿¿ðãèéí øèíæèëãýý õèéõ çàìààð òºðèéí àëáûã ¿å øàòòàé öîìõîí
÷àäâàðëàã áîëãîæ, çîõèñòîé õýìæýýíä õ¿ðãýíý.
- Òºðèéí ñóóðü ¿éë÷èëãýýíèé ÷àíàð, õ¿ðòýýìæèéí òàëààðõ íèéãìèéí
àóäèòûí àðãà ç¿éã íýâòð¿¿ëíý.
- Òºðèéí àëáûã óëñ òºðèéí íàìûí ãèø¿¿í÷ëýëã¿é áîëãîæ, Òºðèéí àëáàíû
çºâëºëèéí ýðõ ìýäëèéã íýìýãä¿¿ëæ, òºðèéí àëáûã òîãòâîðæóóëæ, òºðèéí
àëáàíû áîëîâñîí õ¿÷íèé íººöèéã á¿ðä¿¿ëäýã ñèñòåìèéã áóé áîëãîæ,
òºðèéí àëáûã ÷àíàðæóóëíà.
7.4. ¯íäýñíèé àþóëã¿é áàéäëûí áîäëîãî
Àçè, Íîìõîí äàëàéí á¿ñ íóòàã, ò¿¿íèé äîòîð Ç¿¿í Õîéä Àçèéí
îðíóóäûí àþóëã¿é áàéäëûí õàìòûí òîãòîëöîîã áèé áîëãîõ ¿éë õýðýãò
èäýâõòýé îðîëöîõ, îëîí óëñûí õàðèëöààíä ýíõèéã ýðõýìëýñýí ãàäààä
áîäëîãûã òóóøòàé áàðèìòëàí ìàíàé îðíû íýð õ¿íäèéã áýõæ¿¿ëýõ,
äîòîîääîî àðä÷èëëûã áàòàëãààæóóëàõ, ýäèéí çàñàã, íèéãìèéí òîãòâîðòîé
õºãæèéã õàíãàõ, õ¿íèé ýðõ, ýðõ ÷ºëººã õàìãààëàõ çàìààð òóñãààð òîãòíîñîí
á¿ðýí ýðõò áàéäëàà îëîí óëñûí õ¿ðýýíä õàäãàëàí õàìãààëàõ áîäëîãî
áàðèìòëàíà. Óëñ îðíû ýð÷èìòýé õºãæèë íü àþóëã¿é áàéäëûí ãîë áàòàëãàà
áºãººä äàíãààðàà áóñ áóñàäòàé õàðèëöàí àøèãòàé õàìòûí àæèëëàãàà
õºãæ¿¿ëæ, óëñ îðíûõîî õºãæëèéí àñóóäëûã øèéäâýðëýíý ãýñýí çàð÷ìûã
áàðèìòëàíà. Ìîíãîë Óëñûí äîòîîä õýðýãò ãàäààäûí óëñ, áàéãóóëëàãà, õóâü
õ¿í õºíäëºí㺺ñ îðîëöîõîîñ ñýðãèéëýõ ýðõ ç¿éí îð÷èíã îëîí óëñûí õýì
õýìæýýíä íèéö¿¿ëýí áîëîâñðîíãóé áîëãîíî.
Ñòðàòåãèéí çîðèëò 1. Îëîí óëñûí ÷àíàðòàé óëàìæëàëò áóñ àþóëààñ
óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ áîëîí áàéãàëèéí ãàìøèã îñëîîñ õ¿í àìûã
õàìãààëàõàä ÷èãëýñýí ãàäààä õàìòûí àæèëëàãààã õºãæ¿¿ëíý.
- Îëîí óëñûí òåððîðèçì, ñàëàí òóñãààðëàõ ¿éë àæèëëàãàà, øàøíû õàðãèñ
óðñãàëóóäûí íºëºº íýâòðýõ, õàð òàìõè òàðààõ, äàìæóóëàí ºíãºð¿¿ëýõ,
õóóëü áóñààð çýâñýã áîëîí õ¿í õóäàëäààëàõ çýðýã îëîí óëñûí ÷àíàðòàé
ãýìò õýðýãòýé òýìöýõýä ãàäààä îðíóóäûí èæèë òºðëèéí áàéãóóëëàãàòàé
èäýâõòýé õàìòðàí àæèëëàíà.
- Ãýìò õýðýãòí¿¿äèéã óëñ îðíû õèë õÿçãààðûã ¿ë òîîöîí ìºðäºí ìºøãèæ,
èëð¿¿ëäýã, òýäýíä øèéòãýë îíîãäóóëäàã áàéõ çîðèëãî á¿õèé ýðõ ç¿éí
òóñëàëöàà ¿ç¿¿ëýõ ãýðýý õýëýëöýýðèéã õºðø áîëîí áóñàä óëñ
îðíóóäòàé áàéãóóëíà.
- Áàéãàëèéí ãàìøèã, îñëîîñ õàìãààëàõ, ýëäýâ õàëäâàðò ºâ÷èí òàðõàõ
àþóëààñ ñýðýìæëýõ ÷èãëýëýýð ãàäààä õàìòûí àæèëëàãààã ºðãºæ¿¿ëíý.
- Çàõ çýýëä ãàäààäààñ íèéë¿¿ëæ áàéãàà áàðàà, õ¿íñíèé áîëîí ýìèéí
á¿òýýãäýõ¿¿íèé ÷àíàð, àþóëã¿é áàéäëûí àñóóäëààð õºðø îðíóóäòàé
õàìòðàí àæèëëàíà.
Ñòðàòåãèéí çîðèëò 2. Ýäèéí çàñãèéí ýð÷èìòýé õºãæèë, óëñ òºð, íèéãìèéí

48

òîãòâîðòîé áàéäëûã õàíãàõ, áàéãàëü îð÷íûã õàäãàëàí õàìãààëàõàä ÷èãëýñýí
¿íäýñíèé àþóëã¿é áàéäëûí áîäëîãûã õýðýãæ¿¿ëíý.
- Öàãäàà, òàãíóóë, ø¿¿õ, ïðîêóðîð ãýõ ìýò áàéãóóëëàãóóä õ¿íèé ¿íäñýí
ýðõèéã çºð÷èõã¿éãýýð ãýìò õýðýãòýé òýìöýõ, íèéãìèéí õýâ æóðìûã
ñàõèóëàõ ¿éë àæèëëàãààãàà õýðýãæ¿¿ëýõ, èðãýäèéã òºðèéí õóóëü ¸ñûã
õ¿íäýòãýäýã, íèéãìèéí äýã æóðìûã ñàõèí áèåë¿¿ëäýã, õóóëü ñàõèóëàõ
áàéãóóëëàãóóäûí ¿éë àæèëëàãààã îéëãîäîã, äýìæäýã, õàìòðàí
àæèëëàäàã áàéõ íºõöëèéã á¿ðä¿¿ëíý.
- Áàéãàëèéí ãàìøãààñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ, íýðâýãäýãñäýä òóñëàëöàà
¿ç¿¿ëýõ íýãäñýí òîãòîëöîî áèé áîëãîíî.
Ñòðàòåãèéí çîðèëò 3. ¯íäýñíèé àþóëã¿é áàéäëûí ¿çýë áàðèìòëàë,
¯íäýñíèé àþóëã¿é áàéäëûí òóõàé õóóëü, ¯íäýñíèé àþóëã¿é áàéäëûí
Ǻâëºë /¯ÀÁÇ/-èéí òóõàé õóóëü çýðãèéã ¯ÕÖÁ-ûí çîðèëòóóäòàé óÿëäóóëàí
øèíý÷ëýí íàéðóóëàí áàòàëæ, ýäãýýð õóóëü, òîãòîîìæ, ¿çýë áàðèìòëàëûí
õýðýãæèëò, ¯ÀÁÇ-èéí øèéäâýðèéí ã¿éöýòãýëä õÿíàëò òàâèõ, áèåëýëòèéã
ä¿ãíýõ öýãöòýé òîãòîëöîîã á¿ðä¿¿ëíý.
- ¯íäýñíèé àþóëã¿é áàéäëûã õàíãàõ áîäëîãî, ¿éë àæèëëàãààã
çîõèöóóëàõòàé õîëáîãäñîí õóóëü, òîãòîîìæóóäûã ¯ÕÖÁ-ûí
çîðèëòóóäòàé óÿëäóóëàí òîäîòãîí øèíý÷èëíý.
- ¯ÀÁÇ-èéí àæëûí àëáàíû á¿òýö, çîõèîí áàéãóóëàëò, ýðõ ìýäëèéã
îíîâ÷òîé òîãòîîæ, ¯íäýñíèé àþóëã¿é áàéäëûí Ǻâëºëèéí øèéäâýðèéí
á¿ðýí õýðýãæèëòèéã õàíãàõ, áèåëýëòýíä íü õÿíàëò òàâèõ ìåõàíèçìûã
áîëîâñðîíãóé áîëãîíî.
- ¯íäýñíèé õºãæëèéí öîãö áîäëîãûí õýðýãæèëòèéã ¯íäýñíèé àþóëã¿é
áàéäëûã õàíãàæ, áýõæ¿¿ëýõ òºðèéí áîäëîãî, ¿éë àæèëëàãààòàé
óÿëäóóëíà.
7.5. Ãàäààä áîäëîãî
Ãàäààä áîäëîãûã ¯ÕÖÁ-ûã õýðýãæ¿¿ëýõ ãàäààä òààòàé íºõöëèéã
á¿ðä¿¿ëýõ, ¿ð àøèãòàé ò¿íøëýëèéã áèé áîëãîõîä ÷èãë¿¿ëíý.
Õî¸ð õºðø áîëîí äýëõèéí áóñàä óëñ îðîíòîé íàéðñàã õàðèëöààòàé
áàéæ, îëîí óëñûí õàìòûí íèéãýìëýãò ººðèéí áàéð ñóóðèà áýõæ¿¿ëýí, á¿ñ
íóòãèéí áîëîí äýëõèéí íºëºº á¿õèé óëñ ã¿ðí¿¿äòýé óëñ òºð, ýäèéí çàñàã,
õ¿ì¿¿íëýãèéí àøèã ñîíèðõëûí òàëààñàà õàðèëöàí ø¿òýëöýý á¿õèé õàìòûí
àæèëëàãààíû ñ¿ëæýý á¿ðä¿¿ëýõ, ººðèéí èðãýä, õóóëèéí ýòãýýäèéí õóóëü
¸ñíû ýðõ àøãèéã õèëèéí ÷àíàäàä õàìãààëàõ çàìààð á¿ðýí ýðõò óëñûíõàà
òóñãààð òîãòíîë, àþóëã¿é áàéäëûã áàò íàéäâàðòàé õàíãàõ íºõöëèéã
á¿ðä¿¿ëíý.
Ñòðàòåãèéí çîðèëò 1. Ýíõèéã ýðõýìëýñýí, èäýâõèòýé ãàäààä óëñ òºðèéí
áîäëîãûã õýðýãæ¿¿ëíý.
- Ýíõèéã ýðõýìëýæ, àëèâàà óëñ ã¿ðýíòýé ñºðãºëäºõã¿é áàéõ, íýýëòòýé,
îëîí òóëãóóðò ãàäààä áîäëîãî ÿâóóëíà.
- Îëîí óëñûí ýðõ ç¿éã õ¿íäýòãýí ñàõèæ, ãýðýý õýëýëöýýðýýð õ¿ëýýñýí
¿¿ðãýý øóäàðãààð áèåë¿¿ëíý.

49

-

Õºðø õî¸ð îðîíòîéãîî õàðèëöàí àøèãòàé, òýíöâýðòýé õàðèëöàõàä
òýðã¿¿ëýõ à÷ õîëáîãäîë ºãíº. Ýäãýýð îðíû çàõ çýýëä ÷ºëººò
õóäàëäààíû çàð÷ìààð ãàðàõ áîäëîãûã áàðèìòàëæ õýðýãæ¿¿ëíý.
- ÀÍÓ, ßïîí Óëñ áîëîí Åâðîïûí õîëáîîòîé èæ á¿ðýí ò¿íøëýëèéí
ò¿âøèíä õàðèëöàõ áîäëîãî áàðèìòàëíà. Ýäãýýð îðîí, á¿ñ íóòàãòàé
÷ºëººò õóäàëäààíû ãýðýý áàéãóóëàõ çîðèëò òàâüæ àæèëëàíà.
- Ìîíãîë Óëñààñ Ýíýòõýã, ÁÍÑÓ, ÀÑÅÀÍ-û îðíóóäòàé òîãòîîñîí
õàðèëöààã óëàì ºðãºòãºæ, ýäãýýð îðîíòîé õºðºí㺠îðóóëàëò, ñî¸ë,
õ¿ì¿¿íëýãèéí ñàëáàðò òîãòîîñîí ò¿íøëýëèéí õàìòûí àæèëëàãààãàà
¿ðãýëæë¿¿ëýí õºãæ¿¿ëíý.
- Óëàìæëàëò õàðèëöààòàé Äîðíîä Åâðîïûí îðíóóäòàé òîãòîîñîí õàìòûí
àæèëëàãààãàà èäýâõæ¿¿ëæ ºðãºòãºõ ÷èãëýë áàðèìòëàíà.
- Òóðê, Êàçàõñòàí áîëîí Àðàáûí çàðèì îðîíòîé òîãòîîñîí õàðèëöààãàà
öààøèä èäýâõòýé õºãæ¿¿ëíý.
- Á¿ñ íóòãèéí óëñ òºð, ýäèéí çàñãèéí õàðèëöàí óÿëäëàãàä îíîâ÷òîé
îðîëöîõ, Àçè Íîìõîí äàëàéí ýäèéí çàñãèéí õàìòûí àæèëëàãààíû
áàéãóóëëàãà - ÀÏÅÊ-ä ãèø¿¿íýýð ýëñýíý.
- Ç¿¿í Õîéä Àçè, Ç¿¿í Àçèéí õàðèëöàí óÿëäëàãûí ¿éë ÿâöûã óðàãøëóóëàõ
ÿðèà õýëýëöýýíä íýãäýõèéã ýðõýìëýæ, òóñ á¿ñ íóòàãò áàéð ñóóðèà
áýõæ¿¿ëíý.
- Òºâ Àçèéí õàìòûí àæèëëàãààã õºãæ¿¿ëýõýä ñàíàà÷èëãàòàé îðîëöîæ, òóñ
á¿ñ íóòàãò áàéð ñóóðèà áýõæ¿¿ëíý.
Ñòðàòåãèéí çîðèëò 2. Ýäèéí çàñãèéí ¿ð àøèãòàé ãàäààä õàðèëöààã
õºãæ¿¿ëíý.
- Ýäèéí çàñãèéí ãàäààä õàðèëöààã àëü áîëîõ îëîí òàëòàé áîëãîõîä
÷èãëýñýí áîäëîãî ÿâóóëíà.
- ׺뺺ò õóäàëäààíû õýëýëöýýðèéã áàéãóóëàõûã çîðèíî. Óëñ òºð, ýäèéí
çàñãèéí ¿ð äàãàâðûã íü õàðãàëçàæ òîîöíî.
- Äàëàéä ãàðöã¿é îðíû ýðõ àøãèéã èäýâõòýé õàìãààëñàí áîäëîãûã òóóøòàé
ÿâóóëàõ, ò¿¿íèé äîòîð ÎÕÓ, ÁÍÕÀÓ-ûí íóòàã äýâñãýð äýýã¿¿ð Ìîíãîëûí
áàðàà, òàâààð äàìæèí ºíãºðºõºä ýäãýýð îðíû ç¿ãýýñ íîãäóóëäàã
äàìæëàãûí õóðààìæ áîëîí áóñàä àâëàãûã ýðñ áóóðóóëæ, óëìààð á¿ðýí
÷ºëººë¿¿ëýõýä àõèö äýâøèë ãàðãàíà.
Ñòðàòåãèéí çîðèëò 3. Áóñàä ñàëáàðûí ãàäààä õàðèëöààã ýð÷èìæ¿¿ëíý.
- Áóñàä îðîíä àìüäàð÷, àæèëëàæ áóé Ìîíãîë Óëñûí èðãýäèéí ýðõ, ýðõ
÷ºëºº, õóóëü ¸ñíû àøèã ñîíèðõîë, àþóëã¿é áàéäëûã õàìãààëàõ, õèëèéí
÷àíàäàä îðøèõ Ìîíãîë ¿íäýñòí¿¿äòýé õàðèëöàà, õàìòûí àæèëëàãààãàà
ºðãºæ¿¿ëýõ, õýë, ñî¸ë, óëàìæëàëàà õàäãàëàí õºãæ¿¿ëýõýä áèå áèåý
õàðèëöàí äýìæèõ, òýäíèé ç¿ãýýñ Ìîíãîë Óëñûí õºãæèë äýâøèëä ¿ç¿¿ëýõ
äýìæëýã òóñëàëöààã àâàõàä ÷èãëýñýí áîäëîãî ÿâóóëíà.
- Ìîíãîë Óëñààñ ãàäààä óëñ, îëîí óëñûí áàéãóóëëàãûí äýðãýä ñóóõ
äèïëîìàò òºëººëºã÷èéí ãàçàðò ìýðãýæëèéí äèïëîìàòóóäààñ ãàäíà ýäèéí
çàñàã, øèíæëýõ óõààí, òåõíîëîãèéí àðâèí ìýäëýã, áîëîâñðîëòîé
áîëîâñîí õ¿÷íèéã òîìèëæ, àæèëëóóëàõ çàð÷èì áàðèìòàëíà.

50

7.6. Áàòëàí õàìãààëàõ ñàëáàðûí áîäëîãî
Ìîíãîë Óëñûí òºð, çàñãààñ ãàäààä, äîòîîä óëñ òºðèéí áîäëîãî
áîëîâñðóóëæ õýðýãæ¿¿ëýõäýý óëñ îðíû áàòëàí õàìãààëàõ ÷àäàìæ
áýõæ¿¿ëýõ ¿éë õýðãèéã àíõààðëûí òºâä áàéëãàæ, Çýâñýãò õ¿÷íèé åðºíõèé
óäèðäëàãà, èðãýíèé õÿíàëòûí ¿ð ä¿íòýé òîãòîëöîîã áèé áîëãîíî. Ìîíãîë
Óëñûí á¿ñ÷èëñýí õºãæëèéí áîäëîãîä íèéöñýí îðîí íóòãèéí õàìãààëàëòûí
òîãòîëöîîã áèé áîëãîíî.
Òýðã¿¿ëýõ çîðèëò 1. Îðîí íóòãèéí õàìãààëàëòàä òóëãóóðëàñàí áàòëàí
õàìãààëàõ íýãäìýë òîãòîëöîîã á¿ðä¿¿ëýí áýõæ¿¿ëíý.
- Ìîíãîë Óëñûí íèéãýì, ýäèéí çàñãèéã õºãæ¿¿ëýõäýý óëñ îðíû áàòëàí
õàìãààëàõ àøèã ñîíèðõëûí äàãóó óëñûí äàé÷èëãààíû çîõèõ íººöèéã
á¿ðä¿¿ëíý.
- Çàëóó ¿åèéã ýð¿¿ëæ¿¿ëýõ, ºíäºð áîëîâñðîë, ìýäëýã, ÷àäâàð îëãîõ,
Çýâñýãò õ¿÷íèé áàéíãûí áîëîí äàé÷èëãààíû íººö áèå á¿ðýëäýõ¿¿íèé
÷àíàðûã ñàéæðóóëàõ, íèéò èðãýäèéí öýðýã, Çýâñýãò õ¿÷íýýðýý áàõàðõàõ
ñýòãýëãýýã òºëºâø¿¿ëíý.
- Ýõ îðîí÷ ¿çëèéã óëñ îðíîî õºãæ¿¿ëýõ ýðõýì õ¿ñýë òýì¿¿ëýëòýé õîëáîí
óòãà àãóóëãà, çîðèëãûã íü îíîâ÷òîé òîãòîîæ, õ¿í á¿ðò õàìààòàé ¿çýë
áîëãîõûã çîðèíî.
- Çýâñýãò õ¿÷íèé òºðèéí çàõèðãààíû óäèðäëàãûã áîëîâñðîíãóé áîëãîí
Åðºíõèé çîðèóëàëòûí öýðýã, Õèëèéí öýðýã, Äîòîîäûí öýðãèéí õàðèëöàí
àæèëëàãààã íýãòãýí óäèðäàõ ìýðãýæëèéí íýãäìýë óäèðäëàãûí òîãòîëöîîã
á¿ðä¿¿ëíý.
Ñòðàòåãèéí çîðèëò 2. Çýâñýãò õ¿÷íèéã îëîí òàëò ¿¿ðýã ã¿éöýòãýõ ÷àäàìæ
á¿õèé ìýðãýøñýí áîëãîí õºãæ¿¿ëíý.
- Åðºíõèé çîðèóëàëòûí öýðãèéã áàéíãûí á¿ðýëäýõ¿¿íòýé ìýðãýæëèéí
öýðãèéí àíãè, ñàëáàðûí á¿òöýä äýñ äàðààòàé øèëæ¿¿ëæ, Õèëèéí öýðýã,
Äîòîîäûí öýðãèéí á¿òýö, çîõèîí áàéãóóëàëò, öýðãèéí ñóðãàëò áýëòãýë,
çýâñýãëýë, öýðãèéí òåõíèêèéí õàíãàëòûã îëîí óëñûí æèøèãò îéðòóóëàí
õºãæ¿¿ëíý.
-

ͯÁ-ûí ýíõèéã ñàõèóëàõ áîëîí îëîí óëñûí áóñàä àæèëëàãààíä îðîëöîõ
Çýâñýãò õ¿÷íèé ÷àäàìæ, áýëòãýëèéã íýìýãä¿¿ëæ, òåððîðèñò ¿éëäëèéí
ñºðºã òóñãàé àæèëëàãàà áîëîí ò¿¿íèé õîð óðøèã, õîõèðëûã àðèëãàõàä
îðîëöîõ ¿¿ðýã á¿õèé òóñãàé òîìèëãîîò àíãè, ñàëáàð, íýãæèéí á¿òýö,
çîõèîí áàéãóóëàëòûã áýõæ¿¿ëýí õºäºë㺺íò ÷àäâàðûã ñàéæðóóëæ,
áàéíãûí áýëýí áàéäëûã õàíãàíà.
Ñòðàòåãèéí çîðèëò 3. Çýâñýãëýë, öýðãèéí òåõíèêèéí øèíý÷ëýëèéã ¿å
øàòòàé õýðýãæ¿¿ëíý.
- Òóñëàìæ, õàíäèâ áîëîí òºñâèéí äýìæëýãòýéãýýð “Çýâñýãò õ¿÷íèé
õºãæëèéí ñàí” áèé áîëãîíî.
- Ýíõèéã ñàõèóëàõ àæèëëàãààíä îðîëöîõ ÷àäàâõèòàé áàòàëüîí, òåððîðèñò
¿éëäëèéí ñºðºã òóñãàé àæèëëàãààíä îðîëöîõ çîðèóëàëò á¿õèé öýðãèéí
àíãè, òîìèëãîîò ñàëáàðóóä, àãààðûí äîâòîëãîîíîîñ õàìãààëàõ öýðýã,

51

öýðãèéí óäèðäëàãûí õîëáîî, ìýäýýëëèéí ñèñòåì, çýâñýãëýë, òåõíèêèéã
òºñâèéí õºðºí㺠îðóóëàëòûí ýõ ¿¿ñâýð, äýýðõè ñàíãààñ áîëîí îëîí
óëñûí òóñëàìæààð øèíý÷ëýí ñàéæðóóëíà.
ÍÀÉÌ. ÁÎÄËÎÃÛÍ ÕÝÐÝÃÆÈËÒÈÉÍ ÃÎË ¯Ð įÍ,
Ò¯¯ÍÈÉà ÕÀÍÃÀÕ ÌÅÕÀÍÈÇÌ
8.1. Ìîíãîë Óëñûí ÌÕÇ-ä ñóóðèëñàí ¯íäýñíèé õºãæëèéí öîãö
áîäëîãûí ãîë ¿ð ä¿í
Ìîíãîë Óëñûí ÌÕÇ-óóäàä ñóóðèëñàí ¯ÕÖÁ-ûã õýðýãæ¿¿ëñíýýð
äàðààõ òîìîîõîí ¿ð ä¿íä õ¿ðíý.
Ýäèéí çàñãèéí ýð÷èìòýé õºãæëèéí ¿å øàò (2007-2015 îí)
1. 2015 îí ãýõýä “Ìÿíãàíû õºãæëèéí çîðèëòóóä”-ûã á¿ðýí õýðýãæ¿¿ëíý.
¯¿íä:
- Ýäèéí çàñãèéí ýð÷èìòýé, ºíäºð õóðäàöòàé ºñºëòèéí ¿ð ä¿íä àæëûí
áàéð îëíîîð áèé áîëæ, õ¿í àìûí ÿäóóðàë 2 äàõèí áóóðíà.
- 5 õ¿ðòýëõ íàñíû õ¿¿õäèéí ýíäýãäëèéã 2000 îíûõîîñ ãóðàâíû õî¸ðîîð,
ýõèéí ýíäýãäëèéã äºðºâíèé ãóðâààð áóóðóóëæ, ÕÄÕÂ/ÄÎÕ–ûí
õàëäâàðûí òàðõàëòûã òóóøòàé áóóðóóëíà.
- Á¿õ ñàëáàðò æåíäýðèéí òýãø áàéäëûã õàíãàõàä ìýäýãäýõ¿éö äýâøèë
ãàðãàíà.
- 2015 îí ãýõýä ñóðãóóëèéí íàñíû õ¿¿õäèéã áàãà áîëîâñðîëä á¿ðýí
õàìðóóëæ, õ¿éñèéí ÿëãààã á¿ðýí àðèëãàíà.
- ÅÁÑ-èéã 12 æèëèéí òîãòîëöîîíä øèëæ¿¿ëæ, ñóðãàëòûí îëîí õóâèëáàðò
òºëºâëºãºº, õºòºëáºð¿¿äèéã áîëîâñðóóëæ õýðýãæ¿¿ëíý.
- Ýäèéí çàñàã æèëä äóíäæààð 14-ººñ äîîøã¿é õóâèàð ºñ÷, íýã õ¿íä íîãäîõ
ÄÍÁ 5 ìÿíãàí àì. äîëëàðààñ äîîøã¿é òºâøèíä õ¿ðíý.
- Àøèãò ìàëòìàëûí îëáîðëîëò ìýäýãäýõ¿éö íýìýãäýíý. ÄÍÁ-ä
áîëîâñðóóëàõ ñàëáàðûí õóâèéí æèí 4 äàõèí ºñ÷, íàðèéí òåõíîëîãè
íýâòðýí, á¿òýýãäýõ¿¿íèé ºðñºëäºõ ÷àäâàð äýýøèëíý.
- Í¿¿ðñíýýñ ãàçðûí òîñíû áîëîí õèìèéí á¿òýýãäýõ¿¿í ãàðãàí àâàõ
¿éëäâýðëýë áèé áîëíî. 2015 îí ãýõýä ãàçðûí òîñíû á¿òýýãäýõ¿¿íèé
äîòîîäûí õýðýãëýýíèé 50-èàñ äîîøã¿é õóâèéã ººðèéí ¿éëäâýðëýëýýð
õàíãàíà.
- Àÿëàë æóóë÷ëàëûí ñàëáàð õºãæèæ, æèëä íýã ñàÿ æóóë÷èí õ¿ëýýí àâíà.
- Îþóíû øèíãýö á¿õèé ¿éëäâýðëýë, ¿éë÷èëãýý õºãæèæ, ìýäëýãò
ñóóðèëñàí ýäèéí çàñãèéí ¿íäýñ ñóóðü òàâèãäàæ ýõýëíý.
- Æèæèã, äóíä ¿éëäâýðëýëèéí õºãæëèéí òààòàé îð÷èí á¿ðäíý.
Àæèëã¿éäýë ìýäýãäýõ¿éö áóóðíà.
- Ïðîãðàìì õàíãàìæèéí ¿éëäâýðëýë, ýêñïîðòûã õºãæ¿¿ëýõ áîëîìæ
á¿ðäýæ, õýðýãëýý íýìýãäýíý.
- Íèéñëýëèéí ãýð õîðîîëëûí 20-30 ìÿíãààñ äîîøã¿é ºðõ òºâëºðñºí øóãàì
ñ¿ëæýýíä õîëáîãäîæ, óëñûí õýìæýýíä æèëä äóíäàæààð 10000-ààñ
äîîøã¿é ºðõ îðîí ñóóöíû íºõö뺺 ñàéæðóóëíà.

52

-

-

-

-

-

-

-

-

-

ÕÀÀ-í ¿éëäâýðëýë ýð÷èìæèæ, õ¿í àìûí õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿íèé
õàíãàìæ ñàéæèðíà.
Áèîòåõíîëîãè, ãåíèéí èíæåíåð÷ëýëèéí àðãûã íýâòð¿¿ëýí ìàëûí
¿¿ëäýðëýã ÷àíàðûã ñàéæðóóëæ, òàðèìàëûí óðãàöûã íýìýãä¿¿ëíý. Óëààí
áóóäàéí æèëèéí äóíäàæ ¿éëäâýðëýë 4 äàõèí, òºìñ, õ¿íñíèé íîãîîíû
æèëèéí äóíäàæ ¿éëäâýðëýë 1.5 äàõèí ºñíº.
Äýä á¿òöèéí ñàëáàðò òîìîîõîí çîðèëòóóäûã õýðýãæ¿¿ëæ, õàòóó
õó÷èëòòàé àâòî çàìûí óðò 8000 êì-ò õ¿ðíý. Ãîâèéí áîëîí Ç¿¿í á¿ñýä
òºìºð çàìûí ñ¿ëæýý áàðèõ àæëûí 60 õ¿ðòýë õóâèéã ã¿éöýòãýíý. Õî¸ðäîõ
òºìºð çàì áàðèõ àæëûí 70-ààñ äîîøã¿é õóâèéã õèéíý. Ãîë òºìºð çàìûã
öàõèëãààíæóóëàõ àæëûã øèéäâýðëýíý.
Ìîíãîë Óëñûí á¿õ ñóì áàéíãûí öàõèëãààíòàé áîëæ, á¿õ ìàë÷èí ºðõ
íàð, ñàëõèíû ýð÷èì õ¿÷ýýð õàíãàãäàíà. Äîòîîäûí ýð÷èì õ¿÷íèé
õýðýãöýýã á¿ðýí õàíãàõààñ ãàäíà öàõèëãààí ýð÷èì õ¿÷ ýêñïîðòîëæ
ýõýëíý.
Á¿ñ íóòãóóäûí õºãæèë ò¿ðãýñ÷, Óëààíáààòàð õîòûí õ¿í àìûí õýò
òºâëºðºë ñààðíà. Á¿ñèéí òóëãóóð òºâ çàðèì õîòûí õ¿í àìûí òîî 50
ìÿíãààñ äîîøã¿é áîëíî.
Òàâàíòîëãîé, Îþóòîëãîé çýðýã ñòðàòåãèéí òîìîîõîí îðä ãàçðóóäûã
ò¿øèãëýí îð÷èí ¿åèéí øèéäýë á¿õèé 10-20 ìÿíãàí õ¿íòýé õîòóóä áèé
áîëíî.
Ãýð á¿ë áýõæèæ, õ¿í àìûí òîî ºñíº. Ãýð á¿ëèéí õ¿÷èðõèéëëèéã àðèëãàõ
öîãö àðãà õýìæýýã àâ÷ õýðýãæ¿¿ëíý.
2015 îí ãýõýä õàìðàí ñóðãàëòûí áîõèð æèí áàãà áîëîâñðîëä 99.1, äóíä
àíãèä 97.2, ñóóðü áîëîâñðîëä 98.3 õóâüä òóñ òóñ õ¿ðíý.
Îëîí óëñûí æèøèãò íèéöñýí áîëîí îéðòñîí, òºðèéí áîëîí òºðèéí áóñ
ºì÷èéí åðºíõèé áîëîâñðîëûí öîãöîëáîð ñóðãóóëèéí òîîã 10-ààñ äýýø
áîëãîíî.
Îëîí óëñûí ñòàíäàðòàä îéðòñîí õî¸ðîîñ äîîøã¿é èõ ñóðãóóëüòàé
áîëíî.
ªðõèéí ýìíýëãèéí òîãòîëöîî á¿ðýí òºëºâøèíº.
Ñóì, àéìãèéí ýìíýëã¿¿äèéí 60 õóâü íü, ä¿¿ðãèéí ýìíýëã¿¿ä 100 õóâü
ýì÷èëãýý, îíîøèëãîîíû òîíîã òºõººðºì溺ð òîíîãëîãäîíî.
ªâ÷íèé ò¿¿õèéã 100 õóâü öàõèì êàðòàä øèëæ¿¿ëíý.
Õºäººíººñ îíîøèëãîî, ýì÷èëãýýíä çîð÷èã÷äûí òîî 50-ààñ äýýø õóâü
áóóðíà.
Îëîí óëñûí ñòàíäàðòàä íèéöñýí ýì÷èëãýý-îíîøèëãîîíû òºâèéã
áàéãóóëàí àæèëëóóëæ, ãàäààä ÿâæ, ýì÷èëãýý-îíîøèëãîîíû ¿éë÷èëãýý
àâäàã èðãýäèéí òîîã ìýäýãäýõ¿éö áóóðóóëíà.
Ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿éë÷èëãýýíèé õ¿ðòýýìæ, ÷àíàð 75 õóâüä õ¿ðíý.
Íèéñëýë áîëîí òîìîîõîí õîòóóäûí àãààðûí áîõèðäëûã àðèëãàíà. Õîã
õàÿãäëûí öîãö ìåíåæìåíò õýðýãæèæ, îð÷íû áîõèðäëûí ýõ ¿¿ñâýð ýðñ
áàãàñíà.
Ìîíãîë îðíû ýêîñèñòåìèéí òýíöâýðò áàéäëûã õàíãàõàä îíöãîé ¿¿ðýã
á¿õèé ãàçàð íóòàã 2015 îí ãýõýä íèéò íóòàã äýâñãýðèéí 20-èîñ äîîøã¿é
53

-

õóâü áóþó 30 ãàðóé ñàÿ ãà-ä õ¿ðíý.
Õîò ñóóðèí ãàçðûí õ¿í àìûí óíäíû óñíû õýðýãöýýíèé 70 õóâèéã,
õºäººãèéí õ¿í àìûí óíäíû óñíû õýðýãöýýíèé 60 õóâèéã õàíãàíà

Ìýäëýãò ñóóðèëñàí ýäèéí çàñàãò øèëæèõ ¿å øàò (2016-2021 îí)
- Ýíý ¿å øàòàíä ýäèéí çàñàã æèëä äóíäæààð 12-îîñ äîîøã¿é õóâèàð ºñ÷,
íýã õ¿íä íîãäîõ ÄÍÁ 12 ìÿíãààñ äîîøã¿é àì. äîëëàðò õ¿ð÷, îþóíû
øèíãýö á¿õèé ¿éëäâýðëýë, ¿éë÷èëãýý ºðãºæèæ, ìýäëýãò ñóóðèëñàí
ýäèéí çàñàã òºëºâøèí õºãæèæ, Ìîíãîë Óëñ äýëõèéí äóíäàæ îðëîãîòîé
îðíóóäûí ýãíýýíä îðíî.
- Ìîíãîë Óëñûí ýäèéí çàñàã íü á¿õýëäýý ¿ëýìæ ¿ð àøèãòàé, ºðñºëäºõ
÷àäâàðòàé áîëíî.
- Àøèãò ìàëòìàëûí îëáîðëîëòîîñ áýëýí á¿òýýãäýõ¿¿íèé ¿éëäâýðëýëä
øèëæèõ ¿éë ÿâö ýð÷èìæèíý.
- Óëñûí õýìæýýíä æèëä äóíäæààð 15000-ààñ äîîøã¿é àéë ºðõ îðîí
ñóóöíû íºõöºëºº ñàéæðóóëíà.
- 2021 îí ãýõýä äóíäàæ îðëîãîòîé èðãýäèéí ýçëýõ õóâèéí æèí 60 õóâüä
õ¿ð÷, õ¿íèé õºãæëèéí èíäåêñ 0.8 áîëíî.
- 2021 îí ãýõýä á¿õ øàòíû ñóðãóóëüä õàìðàí ñóðãàëò 100 õóâü õ¿ðíý.
- Îëîí óëñûí ñòàíäàðòàä á¿ðýí íèéöñýí õºòºëáºðòýé åðºíõèé
áîëîâñðîëûí áîëîí èõ ñóðãóóëèéí òîî íýìýãäýíý.
- Ñóäàëãàà áîëîâñðóóëàëòûí ñàíõ¿¿æèëòèéí õýìæýýã 2015 îí ãýõýä
ÄÍÁ-èé 2 õóâü, 2021 îí ãýõýä 3 õóâü õ¿ðãýíý. Ýíý çàðäëûí 1/3-ã
õóâèéí õýâøèë ñàíõ¿¿æ¿¿ëäýã áîëíî.
- Îð÷èí ¿åèéí òåõíîëîãè íóòàãøóóëñàí, ýçýìøñýí îðîí áîëíî.
- Àÿëàë æóóë÷ëàëûí ñàëáàð õºãæèæ, æèëä èðýõ æóóë÷äûí òîî õ¿í àìûí
òîîòîé òýíöýíý.
- Ýð÷èìæñýí õºäºº àæ àõóé, ôåðìåðèéí àæ àõóé õºãæèæ, õ¿í àìûí
õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿íèé õýðýãöýýã ¿íäñýíä íü äîòîîäûí ýêîëîãèéí
öýâýð á¿òýýãäýõ¿¿íýýð õàíãàæ, õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿íèé ýêñïîðò ºñíº.
- Íåôòèéí á¿òýýãäýõ¿¿íèé õýðýãöýýã äîòîîäûí ¿éëäâýðëýëýýð á¿ðýí
õàíãàíà.
- Àçè òèâ, á¿ñ íóòàãòàà ºðñºëäºõ ÷àäâàðòàé, îð÷èí ¿åèéí òýýâýð õîëáîî,
ýð÷èì õ¿÷íèé äýä á¿òýö áèé áîëíî. Õàòóó õó÷èëòòàé àâòî çàìûí óðò
11000 êì-ò õ¿ðíý. Õî¸ðäîõ òºìºð çàìûã àøèãëàëòàíä îðóóëíà. Áàðóóí,
Ãîâèéí áîëîí Ç¿¿í á¿ñýä òºìºð çàìûí ñ¿ëæýý áèé áîëíî.
- Ìîíãîë Óëñ 2021 îí ãýõýä öàõèëãààí, äóëààíû ýð÷èì õ¿÷íèé õýðýãëýýãýý
äîòîîäûí ýõ ¿¿ñâýðýýð íàéäâàðòàé á¿ðýí õàíãààä çîãñîõã¿é, öàõèëãààí
ýð÷èì õ¿÷èéã äýëõèéí çàõ çýýëä íèéë¿¿ëäýã îðîí áîëíî.
- Á¿ñèéí òóëãóóð òºâ õîòóóä õºãæèí, õ¿í àì íü òóñ á¿ð 100 ìÿíãààñ
äîîøã¿é áîëæ, îðîí íóòàãòàà òîãòâîð ñóóðüøèëòàé àæ òºðºõ òààòàé
îð÷èí á¿ðäýíý.
- Õ¿í àìûí äóíäàæ íàñëàëò 72 áîëíî.
- Ñóì, àéìãèéí ýìíýëýã¿¿äèéí õýðýãöýý 100 õóâü õàíãàãäàíà.
- Õºäººíººñ îíîøèëãîî, ýì÷èëãýýíä çîð÷èã÷äûí òîî 95 õóâèàð áóóðíà.
54

-

Ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿éë÷èëãýýíèé õ¿ðòýýìæ, ÷àíàð 95 õóâüä õ¿ðíý.
Íèéãìèéí õàëàìæèéí ¿éë÷èëãýýíèé õàìðàõ õ¿ðýý îíîâ÷òîé áîëæ, ¿ð
àøèã íü äýýøèëñýí áàéíà.

8.1.1. Ìîíãîë Óëñûí ¯íäýñíèé áîëîí á¿ñèéí õºòºëáºð¿¿ä
1. ¯ÕÖÁ-ûí õ¿ðýýíä äàðààõ ¯íäýñíèé õºòºëáºð¿¿äèéã áîëîâñðóóëæ
õýðýãæ¿¿ëíý. ¯¿íä:
- “Àøèãò ìàëòìàë”,
- “Òåõíîëîãè”,
- “Äýä á¿òýö”,
- “Óñ”,
- “պ人ãèéí õºãæèë”
- “Àÿëàë æóóë÷ëàë”,
- “Îðîí ñóóö”,
“Õîòóóä”,
- “Áîëîâñðîë”,
“Ýð¿¿ë ìýíä”.
2. Äîð äóðäñàí á¿ñ íóòãèéí õºãæëèéí õºòºëáºð¿¿äèéã õýðýãæ¿¿ëæ,
¿éëäâýðëýë, òåõíîëîãèéí ïàðê, öîãöîëáîðóóäûã áàéãóóëíà. ¯¿íä:
- Áàðóóí, Ç¿¿í, Òºâ, Õàíãàéí á¿ñ¿¿äèéí õºãæëèéí õºòºëáºð¿¿ä,
- Óëààíáààòàð õîòûí Íàëàéõ, Áàãàõàíãàé, Áàãàíóóð ä¿¿ðã¿¿äýä
õîîðîíäîî óÿëäààòàé áèçíåñèéí áîéæóóëáàð ïàðê, “Ýéðñåðâèñ
èíòåðíýéøíë” ïàðê,
- “Äàðõàí” ¿éëäâýðëýë, òåõíîëîãèéí ïàðê,
- ×îéð õîòîä “Àëòàíãîâü” õºãæëèéí ïàðê,
- “Äîðíîä” ¿éëäâýðëýë, òåõíîëîãèéí ïàðê,
- “Ýðäýíýò” ¿éëäâýðëýë, òåõíîëîãèéí ïàðê,
- “Õàðõ¿ðýì (Õàðõîðèí)” ñóðãàëò, øèíæëýõ óõààí, òåõíîëîãèéí ïàðê,
- “Õîâä”, “Óëèàñòàé”, “ªíäºðõààí” “Çóóí ìîä” ¿éëäâýðëýë,
òåõíîëîãèéí ïàðêèéã òóñ òóñ áàéãóóëàí àæèëëóóëíà.
- Çàìûí ¿¿ä, Àëòàíáóëàã, Öàãààííóóðûí ýäèéí çàñãèéí áîëîí
õóäàëäààíû ÷ºëººò á¿ñ¿¿äèéã áàéãóóëíà.
8.1.2. Øèíýýð áîëîí øèíý÷ëýí áàòëàõ õóóëèóä
Ìîíãîë Óëñûí Çàñãèéí ãàçàð õóóëü, ýðõ ç¿éí øèíýòãýëèéí õ¿ðýýíä
øèíý÷ëýõ áîëîí øèíýýð ãàðãàæ ìºðäºõ õóóëèéí æàãñààëòûã ãàðãàí
áîëîâñðóóëæ, øèéäâýðë¿¿ëíý.
8.1.3. Õºãæëèéí ñàíãóóä
1. “Ìîíãîëûí õºãæëèéí ñàí”,
2. “Ýðäýíýñèéí ñàí”,
3. “Òîãòâîðæèëòûí ñàí”

55

8.1.4. Ãîë ¿ð ä¿íãèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò
ÌÕÇ-ä ñóóðèëñàí ¯ÕÖÁ-ûí øàëãóóð íü ÌÕÇ-óóä, Õ¿íèé õºãæëèéí
èíäåêñ 2021 îíä 0.8, Íýã õ¿íä íîîãäîõ ÄÍÁ 2015 îíä 5000-ààñ äîîøã¿é àì.
äîëëàð, 2021 îíä 12000-ààñ äîîøã¿é àì. äîëëàð, Ýäèéí çàñãèéí ºðñºëäºõ
÷àäâàð 80, Íàðèéí òåõíîëîãèéí øèíãýö äóíäààñ äýýø, ÌÕÕÒ-ûí õ¿ðòýýìæ
õ¿í àìûí 70 õóâü, Ãàäààäûí øóóä õºðºí㺠îðóóëàëò áîëîí Ýêñïîðòûí õóâü
õýìæýý ìýäýãäýõ¿éö ºñºõ, Îðîí ñóóöíû õàíãàìæ 50 õóâèàñ äýýø, Óíäíû
óñíû õ¿ðýëöýý õîòîä 70 õóâü, õºäººä 60 õóâü, Íèéò îéò òàëáàé 18 ñàÿ ãà,
óñæóóëñàí òàëáàé 300 ìÿíãàí ãà, Ýäèéí çàñãèéí á¿òöèéí ººð÷ëºëò (ÄÍÁ-ä
ýçëýõ õóâü, 2021 îí ãýõýä: Óóë óóðõàé - 18 õóâü, պ人 àæ àõóé - 8 õóâü,
áîëîâñðóóëàõ ¿éëäâýð - 40 õóâü, ¿éë÷èëãýý - 35 õóâüä òóñ òóñ õ¿ðñýí áàéõ
çýðýã ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä áàéõ áîëíî. ¯¿íèé õàæóóãààð øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã
ñàëáàð á¿ðýýð íàðèéâ÷ëàí òîãòîîíî.
Òºðèéí óäèðäëàãà, òîãòîëöîî, òºðèéí èíñòèòóö¿¿äèéí ¿éë
àæèëëàãààíû óÿëäàà, õàðèëöàí õÿíàëòûí îíîâ÷òîé, õàðèóöëàãàòàé,
àðä÷èëñàí òîãòîëöîîã 2008 îí ãýõýä á¿ðýí õèéæ äóóñãàñàí áàéíà.
Çàñãèéí ãàçðûã îíîâ÷òîé, òîãòâîðòîé á¿òýöòýé áîëãîõ àñóóäëûã 2008
îíä øèéäâýðëýæ, õóóëü÷èëñàí áàéíà.
Çàñàã çàõèðãàà, íóòàã äýâñãýðèéí íýãæèéí á¿òöèéã îíîâ÷òîé, òîîã
öîìõîí, øàò äàìæëàãûã öººí áîëãîæ, èðãýäýä ¿ç¿¿ëýõ ¿éë÷èëãýýã õºíãºí
øóóðõàé áîëãîõ, îðîí íóòãèéí áèå äààñàí áàéäëûã áýõæ¿¿ëýõ öîãö
áîäëîãûã 2012 îíä õýðýãæ¿¿ëæ äóóñíà. (¯ÕÖÁ ñòðàòåãèéí õ¿ðýõ ò¿âøíèéã
õàâñðàëò 1, õ¿ñíýãò 9-ä ¿ç¿¿ëýâ.)
8.2. Öîãö áîäëîãûã õýðýãæ¿¿ëýõ òîãòîëöîî
Òºð, çàñãèéí ¿éë àæèëëàãààã ÌÕÇ-ä ñóóðèëñàí Ìîíãîë Óëñûí ¯ÕÖÁ,
ñòðàòåãèéã õýðýãæ¿¿ëýõýä øààðäëàãàòàé ¿íäýñíèé òýðã¿¿ëýí ìàíëàéëàõ
÷àäàìæ áèé áîëãîõ õýìæýýíä õ¿ðòýë øèíýòãýõ íü óã áîäëîãî, ñòðàòåãèéã
àìæèëòòàé õýðýãæ¿¿ëýõ óãòâàð íºõöºë áîëíî.
Çàñãèéí ãàçàð íü ¿éë àæèëëàãààíûõàà õºòºëáºðèéí òºñºëä á¿ðýí
ýðõèéíõýý õóãàöààíä áàðèìòëàõ Çàñãèéí ãàçðûí òýðã¿¿ëýõ ÷èãëýëèéã
¯íäýñíèé õºãæëèéí õýòèéí öîãö áîäëîãîä ¿íäýñëýí òîäîðõîéëæ áàéõ áºãººä
óã õºòºëáºðèéí òºñëèéã õîëáîãäîõ õóóëüä çààñàí æóðìûí äàãóó áàòëóóëàí,
áèåëýëòèéã íü çîõèîí áàéãóóëíà.
8.2.1. Óÿëäóóëàí çîõèöóóëàõ òîãòîëöîî
Çàñãèéí ãàçàð íü ¯ÕÖÁ, ñòðàòåãèä ¿íäýñëýñýí ¿éë àæèëëàãààíûõàà
õºòºëáºðèéí õ¿ðýýíä Çàñãèéí ãàçðûí ¿íäñýí ñàëáàð á¿ðýýð ñòðàòåãèéí
òºëºâëºëò, áîäëîãûí óäèðäàìæààð õàíãàõ, õºòºëáºðæ¿¿ëýõ, çîõèöóóëàõ,
ìîíèòîðèíãèéí õÿíàëò òàâèõ, ¿íýëæ ä¿ãíýõ ÷èã ¿¿ðãýý õýðýãæ¿¿ëýõ çàìààð
óã õýòèéí áîäëîãî, ñòðàòåãèéã óÿëäóóëàí çîõèöóóëíà.
Çàñãèéí ãàçðûí á¿òöýä ¯íäýñíèé õºãæëèéí áîäëîãî õàðèóöñàí ÷èã
¿¿ðýã á¿õèé òºðèéí çàõèðãààíû áàéãóóëëàãà áàéãóóëíà. Ýíý áàéãóóëëàãà
Ìîíãîë Óëñûí áîëîí á¿ñ íóòãèéí õºãæëèéí õýòèéí áîëîí ÷èãë¿¿ëýõ
òºëºâëºãºº, ºðãºí õ¿ðýýòýé õºòºëáºð áîëîâñðóóëàõ, ñàëáàð õîîðîíä
56

óÿëäóóëàí çîõèöóóëàõ ÷èã ¿¿ðãèéã õýðýãæ¿¿ëýõèéí äýýð áîäëîãî,
òºëºâëºãºº, õºòºëáºðèéí õýðýãæèëòèéí õÿíàëò-øèíæèëãýý, ¿íýëãýýã
õàðèóöàí ã¿éöýòãýíý. Ò¿¿í÷ëýí ýíýõ¿¿ áîäëîãûí áàðèìò áè÷ãèéã õÿíàí
ñàéæðóóëæ, öààøèä óðò õóãàöààíû òºñººëºë áîëîâñðóóëæ òóõàé á¿ð
Çàñãèéí ãàçàðò îðóóëæ øèéäâýðë¿¿ëýõ ¿¿ðýãòýé áàéíà.
8.2.2. Òºëºâëºëòèéí ìåõàíèçì
Çàñãèéí ãàçàð íü ¯ÕÖÁ, ñòðàòåãèéã Ìîíãîë Óëñûí Ýäèéí çàñàã,
íèéãìèéã õºãæ¿¿ëýõ ¿íäñýí ÷èãëýë, òºñâèéí õ¿ðýýíèé ìýäýãäýë, æèë æèëèéí
òºñºâ, ìºíãºíèé áîäëîãîä òóñãàí òºëºâëºæ, õýðýãæ¿¿ëæ áàéíà.
8.2.3. Öîãö áîäëîãûí çîðèëòóóäûã õýðýãæ¿¿ëýõ ñàíõ¿¿ãèéí õýðýãöýý
GMF çàãâàðààð òîîöñîíîîð Ìîíãîë Óëñ Ìÿíãàíû õºãæëèéí
çîðèëòóóäàà õàíãàõàä 2007-2015 îíä íèéò 14 òýðáóì îð÷èì àì.äîëëàðûí
ñàíõ¿¿ãèéí õýðýãöýýòýé ãýñýí òîîöîî ãàð÷ áàéíà. ¯¿íèé 28 õóâü íü äýä
á¿òýö, 27 õóâü íü áîëîâñðîë, 19 õóâü íü ýð¿¿ë ìýíäèéí çîðèëòóóäûã
õàíãàõàä ÷èãëýãäýíý. Íèéò çàðäëûí 51 õóâèéã óðñãàë çàðäàë, 49 õóâèéã
õºðºíãèéí çàðäàë ýçýëæ áàéíà. Õºðºí㺠îðóóëàëòûã æèë á¿ðýýð íü àâ÷
¿çâýë 2010 îíä õàìãèéí ºíäºð õºðºí㺠îðóóëàëòûí ä¿í ãàð÷ áàéãàà íü äýä
á¿òöèéí òîìîîõîí òºñºë, õºòºëáºð¿¿äèéã òóõàéí îíä õýðýãæ¿¿ëýõýýð
òºëºâëºñºíòýé õîëáîîòîé þì. Õàðèí áóñàä çîðèëòóóäûã õàíãàõ çàðäëûí
õýìæýý åðºíõèé人 æèë á¿ð æèãä ºñºëòòýé áàéíà (Õàâñðàëò 1).
Áîäèò ñàëáàðûí çîðèëòóóäûã õýðýãæ¿¿ëýõýä 2007-2021 îíä 21
òýðáóì àì.äîëëàðûí ñàíõ¿¿æèëò øààðäëàãàòàé áàéãàà áîëíî. ÌÕÇ-ûã
õýðýãæ¿¿ëýõ õýðýãöýýíèé ¿íýëãýýãýýð äýä á¿òöèéí õºãæèëä 8 òýðáóì
äîëëàð øààððäëàãàòàé áàéãààã òîîöâîë íèéò õºðºí㺠îðóóëàëò 29 òýðáóì
äîëëàð áîëíî. (õàâñðàëò 1, õ¿ñíýãò 8)
Áîäèò ñàëáàðûí ñàíõ¿¿æèëòèéã äàðààõ ýõ ¿¿ñâýðýýñ á¿ðä¿¿ëíý:
- Ìîíãîë Óëñûí Çàñãèéí ãàçðûí õºðºí㺠10 õóâü;
- Õóâèéí ñàëáàð, ãàäààäûí øóóä õºðºí㺠îðóóëàëò 75 õóâü;
- Ãàäààäûí çýýë, òóñëàìæèéí õºðºí㺠15 õóâü;
8.2.4. Õýðýãæèëòèéí ¿ð ä¿íã ¿íýëýõ
Ìîíãîë Óëñûí ¯íäýñíèé õºãæëèéí õýòèéí öîãö áîäëîãûí áàðèìò
áè÷èãò òóñãàãäñàí çîðèëòóóäûã õýðýãæ¿¿ëýõ ¿éë àæèëëàãààíû ÿâöàä òóõàé
á¿ð õÿíàëò-øèíæèëãýý õèéæ, àõèö äýâøèë, ¿éë àæèëëàãààíû ¿ð äàãàâðûã
¿íýëýí ä¿ãíýõ àæëûã äàðààõè áàéäëààð çîõèîí áàéãóóëíà. ¯¿íä:
Áîäëîãûí áàðèìò áè÷èãò òóñãàãäñàí çîðèëòûí õýðýãæèëòèéí ÿâöàä
ìîíèòîðèíã õèéõ, ¿ð äàãàâàðûã ¿íýëýí ä¿ãíýõ ¿å øàòóóä:
I ¿å øàò: Áîäëîãûí çîðèëòûí ýõíèé øàòíû ¿íýëãýý õèéõ (Õóãàöàà:
2010.06.30);
II ¿å øàò: Áîäëîãûí çîðèëòûí äóíä øàòíû ¿íýëãýý õèéõ (Õóãàöàà:
2015.06.30);
III ¿å øàò: Áîäëîãûí çîðèëòûí ýöñèéí øàòíû ¿íýëãýý õèéõ
(Õóãàöàà: 2020.06.30).
57

Õÿíàëò-øèíæèëãýýã òàñðàëòã¿é ÿâóóëíà.
Õÿíàëò-øèíæèëãýý, ¿íýëãýýã ÿàìä, òºð çàõèðãààíû áàéãóóëëàãóóä
õîëáîãäîõ ìýðãýæëèéí áîëîí ñóäàëãààíû, ò¿¿í÷ëýí òºðèéí áóñ
áàéãóóëëàãóóäûí îðîëöîîòîéãîîð íýãäñýí òºëºâëºãººíèé ¿íäñýí äýýð õèéõ
áºãººä çîõèõ çàðäëûã æèë á¿ðèéí òºñºâò òóñãàí ñàíõ¿¿æ¿¿ëíý.
Áîäëîãûí áàðèìò áè÷èãò òóñãàãäñàí çîðèëò á¿ðèéí õýðýãæèëòèéí
¿ð ä¿íã ¿íýëýõ øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áàéõ áºãººä ãîë àíõààðàë õàíäóóëàõ
çàðèì çîðèëòûí ¿ð ä¿íã ¿íýëýõ øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëòèéã ñàëáàð òóñ á¿ðýýð
óðä÷èëàí òîäîðõîéëñîí áàéíà.
8.2.5. Òàéëàãíàõ, õÿíàõ òîãòîëöîî
ÌÕÇ-ä ñóóðèëñàí ¯ÕÖÁ-ûí çîðèëòûí õýðýãæèëòèéã Çàñãèéí ãàçðûí
õîëáîãäîõ áàéãóóëëàãóóä æèë á¿ðèéí ýöýñò Çàñãèéí ãàçàðò òàéëàãíàõ áà
Çàñãèéí ãàçàð äàðàà æèëèéí ýõíèé óëèðàëä áàãòààí Ìîíãîë Óëñûí Èõ
õóðàëä òàéëàãíàíà.
¯ÕÖÁ-ûí õ¿ðýýíä õýðýãæ¿¿ëýõ ¯íäýñíèé õºòºëáºð¿¿äèéí
õýðýãæèëòýíä ¯ÀÁÇ áàéíãûí õÿíàëò òàâèíà.
8.2.6. Ìîíãîë Óëñûí õºãæëèéí óðò õóãàöààíä ó÷èð÷ áîëîõ ýðñäë¿¿ä,
òýäãýýðèéí óäèðäëàãà
¯ÕÖÁ-ûã õýðýãæ¿¿ëýõ õóãàöààíä äîð äóðäñàí ýðñäýë òîõèîëäîæ
áîëîõûã òîîöíî. ¯¿íä:
Ýäèéí çàñãèéí õ¿ðýýíèé ýðñäýë:
- Äýëõèéí çàõ çýýë äýõ àëò, çýñ, í¿¿ðñíèé ¿íèéí îãöîì óíàëò
- Õºðø îðíóóäûí õóäàëäààíû õîðèã, òàòâàðûí ÿëãàâàðòàé áîäëîãî
- Á¿ñ íóòãèéã õàìàðñàí áàíê, ñàíõ¿¿ãèéí ºðãºí õ¿ðýýòýé õÿìðàë
- Ãàäààäûí õºðºí㺠îðóóëàëò ñààðàõ, çîãñîõ
- Ãàçðûí òîñíû ¿íý îãöîì ºñºõ
- Äýëõèéí, ÿëàíãóÿà Õÿòàäûí ýäèéí çàñãèéí ºñºëò îãöîì áóóðàõ
- Äîòîîäûí ñàíõ¿¿ õÿìðàõ, òºñâèéí òýíöýë ýðñ àëäàãäàëòàé áîëîõ
Áàéãàëü, öàã óóðûí ººð÷ëºëò, ãàìøèãò ¿çýãäýë
- Ãàí, çóäûí áàéäàë îëîí æèëèéí òóðø òîõèîëäîõ
- Öºëæèëòºä õýò íýðâýãäýõ
- Áóñàä ãàìøèãò ¿çýãäýëä íýðâýãäýõ
Õ¿í àìûí ýð¿¿ë ìýíäòýé õîëáîîòîé ýðñäýë
- Ìàëûí õàëäâàðò “À” çýðýãëýëèéí ºâ÷íèé õ¿÷òýé òàðõàëò
- Øóâóóíû õàíèàä, òàõàë çýðýã ãîö õàëäâàðò ºâ÷íèé ºðãºí õ¿ðýýòýé
òàðõàëò
- ÕÄÕÂ/ÄÎÕ ºâ÷íèé õ¿÷òýé òàðõàëò
¯éëäâýðëýë, áèçíåñèéí õ¿ðýýíèé ýðñäýë
- Ýð÷èì õ¿÷íèé ºðãºí õ¿ðýýòýé óðò õóãàöààíû òàñàëäàë
- ¯éëäâýðëýë, òåõíîãåíèéí îñîë
- Çàì, òýýâýð, õàðèëöàà õîëáîîíû ñ¿ëæýý òàñðàõ
Òºðèéí óäèðäëàãàä ó÷ðàõ ýðñäýë
- Áàòàëñàí õóóëü òîãòîîìæèéí õýðýãæèëò ñóë áàéõ
58

-

-

Òºð, çàñãèéí ¿éë àæèëëàãàà óäààí õóãàöààíä ìýäýãäýõ¿éö íààøòàé
¿ð ä¿íä õ¿ðýõã¿é áàéõ
Òºðèéí èíñòèòóö¿¿äèéí íýã íýãèéãýý õÿíàõ òîãòîëöîî ñóë, ýðõ
ìýäëèéí õóâààðèëàëò îéëãîìæã¿é, õàðèóöëàãà õ¿ëýýõ ýòãýýä áàéõã¿é
áàéõ
Øóäàðãà, èë òîä ñîíãóóëü ÿâóóëæ ÷àäàõã¿é áàéõ
Àâèëãà ºðãºæèí òýëýõ
Íèéãìèéí õÿìðàë óæèãðàõ çýðýã áîëíî.

Äýýð äóðäñàí ýðñäëèéí óäèðäëàãûí àðãà ìåõàíèçìûã äóíä áîëîí áîãèíî
õóãàöààíû òºëºâëºëòèéí õ¿ðýýíä áàéíãà áîëîâñðîíãóé áîëãîæ, õýðýãæ¿¿ëæ
áàéíà.

*

*

*

59

Á¿ãä
Óðñãàë
Õºðºíãèéí
Áîëîâñðîë
Á¿ãä
Óðñãàë
Õºðºíãèéí
Îðîí ñóóö
Á¿ãä
Õºðºíãèéí
Ýð¿¿ë ìýíä
Á¿ãä
Óðñãàë
Õºðºíãèéí
Õîîë òýæýýëèéí äóòàãäàë Á¿ãä
Óðñãàë
Õºðºíãèéí
Áàéãàëü îð÷èí
Á¿ãä
Óðñãàë
Õºðºíãèéí
Æåíäýð
Á¿ãä
Óðñãàë
Õºðºíãèéí
Óíäíû óñ, à/ö áàéãóóëàìæ Á¿ãä
Óðñãàë
Õºðºíãèéí
Õ¿íèé ýðõ, çàñàãëàë
Á¿ãä
Óðñãàë
Îðëîãûí ÿäóóðàë
Á¿ãä
Óðñãàë
Õºðºíãèéí
Á¿ãä
Á¿ãä
Óðñãàë
Õºðºíãèéí
Ñàÿ àì.
äîëëàðààð

Ñàëáàðóóä
Äýä á¿òýö

2006
144843
4219
140624
222921
187288
35633
95874
95874
261804
243235
18569
168930
117803
51127
25365
13713
11652
12403
5460
6943
90625
20499
70126
1685
1685
1711
312
1400
1026161
594214
431947
855,1

2007
352669
26745
325924
257350
219021
38329
114036
114036
283406
256240
27166
181050
128695
52356
81649
51210
30439
8821
6628
2192
92324
20931
71394
1922
1922
44256
439
43817
1417483
711831
705653
1181,2

2008
539117
15786
523331
274917
246679
28238
121740
121740
301341
270909
30433
190790
137629
53161
112121
63186
48935
10095
7720
2374
105539
23610
81929
2174
2174
87460
490
86969
1745293
768183
977110
1454,4

2009
620437
16005
604432
307513
277594
29919
124320
124320
309569
285740
23829
202164
148268
53897
61775
16469
45306
11470
8916
2554
107461
27212
80249
2480
2480
55513
536
54977
1802703
783220
1019483
1502,3

2010
910651
20021
890630
348550
314382
34169
122880
122880
332586
301665
30921
213419
158701
54719
92451
17168
75283
12934
10157
2777
108677
24886
83791
2854
2854
49118
636
48482
2194120
850469
1343651
1828,4

2011
695979
15452
680528
395792
357378
38414
138900
138900
344194
317939
26255
225604
169638
55966
55525
16400
39125
13429
10457
2972
106318
24333
81984
3317
3317
13116
692
12425
1992174
915605
1076569
1660,1

2012
584286
32512
551774
449574
407303
42270
140340
140340
365383
336955
28428
237928
180804
57124
51761
17071
34690
12725
11580
1145
97984
22285
75699
3895
3895
8616
776
7841
1952492
1013181
939311
1627,1

2013
335884
9930
325954
512709
464424
48285
141780
141780
381245
355574
25671
250752
192318
58435
41165
18215
22950
15826
12802
3024
91856
20779
71077
4625
4625
10864
864
10001
1786706
1079531
707176
1488,9

2014
321182
9598
311584
586485
531290
55195
138098
138098
402250
376234
26016
264143
204237
59905
44257
19156
25100
17359
14109
3250
82391
18761
63630
5555
5555
8805
965
7840
1870524
1179905
690619
1558,8

2015
347009
10167
336842
625007
561174
63833
142565
142565
425667
396749
28918
276887
214784
62103
65778
20127
45651
19681
16182
3498
73991
16706
57285
5782
5782
8923
1085
7838
1991289
1242756
748532
1659,4

Õàâñðàëò 1.
Õ¿ñíýãò 1. GMF çàãâàðààð òîîöñîí ÌÕÇ-óóäûã õàíãàõàä øààðäàãäàõ õºðºíãèéí õýðýãöýýíèé íýãäñýí õ¿ñíýãò /ñàÿ òºãðºãººð/

60

Á¿ãä
4707214
156215
4550999
3757897
3379245
378651
1184659
1184659
3145642
2898006
247636
2042738
1535073
507665
606482
239003
367479
122338
98550
23788
866540
199503
667037
32604
32604
286670
6481
280189
16752784
8544681
8640050
13960,7

61

Õàâñðàëò 1.

62

Õ¿ñíýãò 3.

Õàâñðàëò 1.

63

Õ¿ñíýãò 4.

Õàâñðàëò 1.

64

Õ¿ñíýãò 5.

Õàâñðàëò 1.

65

Õ¿ñíýãò 6.

Õàâñðàëò 1.

66

Õ¿ñíýãò 7. ¯íäýñíèé Õºãæëèéí öîãö áîäëîãûí áîäèò ñàëáàð, äýä á¿òöèéí õºðºí㺠îðóóëàëòûí òîîöîî

Õàâñðàëò 1.

67

Õàâñðàëò 1.

ÑÀÍÃÈÉÍ ßÀÌ

Òàéëáàð: ÌÕÇ-ûí äýä á¿òöèéí ñàëáàðò îðóóëàõ 8 òýðáóì äîëëàðûã ýíý òîîöîîíä òóñãàâ.

68

Õ¿ñíýãò 8.

Õàâñðàëò 1.

69

Õàâñðàëò

70

Õàâñðàëò

ÑÀÍÃÈÉÍ ßÀÌ

ÒÝÌÄÝÃËÝË

71

ÒÝÌÄÝÃËÝË

72

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful