Tài liệu bồi dưỡng ñội tuyển Việt Nam

tham dự IMO 2010














Tháng 6 - 2010
Vietnamese IMO Team Training Camp 2010
2 | Trần Nam Dũng – 6/2010


Mục lục


1. Các phương pháp và kỹ thuật chứng minh 2
2. Nguyên lý chuồng và thỏ 42
3. Giải phương trình hàm bằng cách lập phương trình 50
4. Các bài toán tối ưu về hệ các tập hợp 63
5. Về kỳ thi chọn ñội tuyển Việt Nam dự thi IMO 2010 69
6. Bất ñẳng thức: Một số ví dụ và bài tập chọn lọc 80






















Vietnamese IMO Team Training Camp 2010
3 | Trần Nam Dũng – 6/2010

Các phương pháp và kỹ thuật chứng minh

Trong toán học cũng như trong cuộc sống, cần biết:
Linh hoạt xử lý tình huống, chọn lựa phương án tối ưu

Trần Nam Dũng
Trường Đại học KHTN Tp HCM

Các ñịnh lý toán học phát biểu về các tính chất của các ñối tượng toán học và mối quan
hệ giữa chúng. Và những khẳng ñịnh này cần ñược chứng minh xuất phát từ các tiên ñề,
các ñịnh lý và tính chất ñã ñược chứng minh trước ñó. Và ñể thực hiện bước chứng minh,
ta cần có những quy tắc suy diễn ñể chứng minh là chặt chẽ về mặt toán học.

Với các bài toán Olympic cũng vậy, yêu cầu chứng minh một kết quả nào ñó luôn hiện
diện, ngay cả trong những bài không có cụm từ “chứng minh rằng”. Chẳng hạn ñể giải
phương trình x
3
– 3x + 1 = 0 có thể ta sẽ phải chứng minh tất cả các nghiệm của chúng
thuộc ñoạn [-2, 2], ñể giải phương trình hàm f(x
2
+ f(y)) = f
2
(x) + y có thể ta sẽ phải
chứng minh f là toàn ánh ...

Bài viết này nói về hai phương pháp và một số kỹ thuật chứng minh cơ bản: chứng minh
phản chứng, chứng minh quy nạp, chứng minh phản chứng, dùng mệnh ñề phản ñảo,
phản ví dụ nhỏ nhất, ví dụ và phản ví dụ, sử dụng nguyên lý Dirichlet, nguyên lý cực hạn,
nguyên lý bất biến, sử dụng tô màu, ñếm bằng hai cách, sắp xếp thứ tự …

Cách tiếp cận của chúng ta là sẽ thông qua các ví dụ ñể nói về các phương pháp và kỹ
thuật. Ở ñây sẽ chỉ có các nhận xét, bình luận, các nguyên tắc chung chứ không ñược
trình bày hệ thống như một lý thuyết.

Bài viết này ñầu tiên ñược viết và trình bày trong chương trình “Gặp gỡ gỡ Toán học
2010”, ñược tổ chức vào tháng 1 năm 2010, sau ñó ñược bổ sung, hoành chỉnh và trình
bày tại Hội nghị khoa học “Các chuyên ñề chuyên Toán và ứng dụng” tổ chức tại Ba Vì,
tháng 5/2010. Cuối cùng, ñể chuẩn bị cho ñội tuyển Việt Nam thi Olympic Toán quốc tế,
bài viết ñược bổ sung thêm các phần về Đếm bằng hai cách, Nguyên lý cực hạn, Sắp xếp
thứ tự và ứng dụng của các phương pháp và kỹ thuật chứng minh trong bài toán Tối ưu tổ
hợp.

1. Phép chứng minh phản chứng

Một số ví dụ mở ñầu

Chứng minh phản chứng có thể nói là một trong những vũ khí quan trọng của toán học.
Nó cho phép chúng ta chứng minh sự có thể và không có thể của một tính chất nào ñó, nó
Vietnamese IMO Team Training Camp 2010
4 | Trần Nam Dũng – 6/2010

cho phép chúng ta biến thuận thành ñảo, biến ñảo thành thuận, nó cho phép chúng ta lý
luận trên những ñối tượng mà không rõ là có tồn tại hay không. Ví dụ kinh ñiển nhất về
phép chứng minh phản chứng thuộc về Euclid với phép chứng minh

Định lý. Tồn tại vô số số nguyên tố.

Ở ñây, Euclid ñã giả sử ngược lại rằng tồn tại hữu hạn số nguyên tố p
1
, p
2
, …, p
n
. Ông xét
tích N = p
1
p
2
…p
n
+ 1. N phải có ít nhất 1 ước số nguyên tố p. Khi ñó, do p
1
, p
2
, …, p
n

tất cả các số nguyên tố nên tồn tại i sao cho p = p
i
. Nhưng khi ñó p | 1, mâu thuẫn.

Bài tập

1. Chứng minh rằng tồn tại vô số số nguyên tố dạng 4k+3.
2. Chứng minh rằng tồn tại vô số số nguyên tố dạng 4k+1.

Phương pháp xuống thang

Một chứng minh nổi tiếng khác bằng phương pháp phản chứng chính là chứng minh của
Euler cho ñịnh lý nhỏ Fermat với trường hợp n = 4.

Định lý. Phương trình x
4
+ y
4
= z
4
(1) không có nghiệm nguyên dương.

Ông ñã giả sử rằng phương trình (1) có nghiệm nguyên dương. Khi ñó, theo nguyên lý
cực hạn, tồn tại nghiệm (x
0
, y
0
, z
0
) với x
0
+ y
0
+ z
0
nhỏ nhất. Sau ñó, bằng cách sử dụng
cấu trúc nghiệm của phương trình Pythagore x
2
+ y
2
= z
2
, ông ñi ñến sự tồn tại của một
nghiệm (x
1
, y
1
, z
1
) có x
1
+ y
1
+ z
1
< x
0
+ y
0
+ z
0
. Mâu thuẫn.

Phương pháp này thường ñược gọi là phương pháp xuống thang.

Bài tập

3. Chứng minh rằng phương trình x
3
+ 3y
3
= 9z
3
không có nghiệm nguyên dương.
4. Chứng minh rằng phương trình x
2
+ y
2
+ z
2
= 2xyz không có nghiệm nguyên dương.

Sử dụng mệnh ñề phản ñảo

Chứng minh sử dụng mệnh ñề phản ñảo cũng là một phương án chứng minh phản chứng
hay ñược sử dụng. Cơ sở của phương pháp là ñể chứng minh A B, ta có thể chứng
minh A B → . Về mặt bản chất thì hai phép suy diễn này có vẻ giống nhau, nhưng trong
thực tế thì lại khá khác nhau. Ta thử xem xét 1 vài ví dụ.

Ví dụ 1. Chứng minh rằng hàm số
1
) (
2
+
=
x
x
x f là một ñơn ánh từ R vào R.
Vietnamese IMO Team Training Camp 2010
5 | Trần Nam Dũng – 6/2010

Ví dụ 2. Chứng minh rằng nếu (p-1)! + 1 là số nguyên tố thì p là số nguyên tố.

Trong ví dụ 1, rõ ràng việc chứng minh x
1
≠ x
2
suy ra f(x
1
) ≠ f(x
2
) khó khăn hơn việc
chứng minh f(x
1
) = f(x
2
) suy ra x
1
= x
2
, dù rằng về mặt logic, hai ñiều này là tương
ñương.

Trong ví dụ 2, gần như không có cách nào khác ngoài cách chứng minh nếu p là hợp số, p
= r.s thì (p-1)! + 1 không chia hết cho p.

Bài tập.

5. Cho hàm số f: R R thoả mãn các ñiều kiện sau
1) f ñơn ñiệu ;
2) f(x+y) = f(x) + f(y) với mọi x, y thuộc R.
6. Cho a, b, c là các số thực không âm thoả mãn ñiều kiện a
2
+ b
2
+ c
2
+ abc = 4. Chứng minh rằng a + b
+ c ≤ 3.

Phương pháp phản ví dụ nhỏ nhất

Trong việc chứng minh một số tính chất bằng phương pháp phản chứng, ta có thể có
thêm một số thông tin bổ sung quan trọng nếu sử dụng phản ví dụ nhỏ nhất. Ý tưởng là
ñể chứng minh một tính chất A cho một cấu hình P, ta xét một ñặc trưng f(P) của P là
một hàm có giá trị nguyên dương. Bây giờ giả sử tồn tại một cấu hình P không có tính
chất A, khi ñó sẽ tồn tại một cấu hình P
0
không có tính chất A với f(P
0
) nhỏ nhất. Ta sẽ
tìm cách suy ra ñiều mâu thuẫn. Lúc này, ngoài việc chúng ta có cấu hình P
0
không có
tính chất A, ta còn có mọi cấu hình P với f(P) < f(P
0
) ñều có tính chất A.

Ví dụ 3. Cho ngũ giác lồi ABCDE trên mặt phẳng toạ ñộ có toạ ñộ các ñỉnh ñều nguyên.
a) Chứng minh rằng tồn tại ít nhất 1 ñiểm nằm trong hoặc nằm trên cạnh của ngũ giác
(khác với A, B, C, D, E) có toạ ñộ nguyên.
b) Chứng minh rằng tồn tại ít nhất 1 ñiểm nằm trong ngũ giác có toạ ñộ nguyên.
c) Các ñường chéo của ngũ giác lồi cắt nhau tạo ra một ngũ giác lồi nhỏ A
1
B
1
C
1
D
1
E
1

bên trong. Chứng minh rằng tồn tại ít nhất 1 ñiểm nằm trong hoặc trên biên ngũ giác lồi
A
1
B
1
C
1
D
1
E
1
.

Câu a) có thể giải quyết dễ dàng nhờ nguyên lý Dirichlet: Vì có 5 ñiểm nên tồn tại ít nhất
2 ñiểm X, Y mà cặp toạ ñộ (x, y) của chúng có cùng tính chẵn lẻ (ta chỉ có 4 trường hợp
(chẵn, chẵn), (chẵn, lẻ), (lẻ, chẵn) và (lẻ, lẻ)). Trung ñiểm Z của XY chính là ñiểm cần
tìm.

Sang câu b) lý luận trên ñây chưa ñủ, vì nếu XY không phải là ñường chéo mà là cạnh thì
Z có thể sẽ nằm trên biên. Ta xử lý tình huống này như sau. Để ý rằng nếu XY là một
cạnh, chẳng hạn là cạnh AB thì ZBCDE cũng là một ngũ giác lồi có các ñỉnh có toạ ñộ
ñều nguyên và ta có thể lặp lại lý luận nêu trên ñối với ngũ giác ZBCDE, … Ta có thể
Vietnamese IMO Team Training Camp 2010
6 | Trần Nam Dũng – 6/2010

dùng ñơn biến ñể chứng minh quá trình này không thể kéo dài mãi, và ñến một lúc nào
ñó sẽ có 1 ngũ giác có ñiểm nguyên nằm trong.

Tuy nhiên, ta có thể trình bày lại lý luận này một cách gọn gàng như sau: Giả sử tồn tại
một ngũ giác nguyên mà bên trong không chứa một ñiểm nguyên nào (phản ví dụ). Trong
tất cả các ngũ giác như vậy, chọn ngũ giác ABCDE có diện tích nhỏ nhất (phản ví dụ nhỏ
nhất). Nếu có nhiều ngũ giác như vậy thì ta chọn một trong số chúng. Theo lý luận ñã
trình bày ở câu a), tồn tại hai ñỉnh X, Y có cặp toạ ñộ cùng tính chẵn lẻ. Trung ñiểm Z
của XY sẽ có toạ ñộ nguyên. Vì bên trong ngũ giác ABCDE không có ñiểm nguyên nào
nên XY phải là một cạnh nào ñó. Không mất tính tổng quát, giả sử ñó là AB. Khi ñó ngũ
giác ZBCDE có toạ ñộ các ñỉnh ñều nguyên và có diện tích nhỏ hơn diện tích ngũ giác
ABCDE. Do tính nhỏ nhất của ABCDE (phản ví dụ nhỏ nhất phát huy tác dụng!) nên bên
trong ngũ giác ZBCDE có 1 ñiểm nguyên T. Điều này mâu thuẫn vì T cũng nằm trong
ngũ giác ABCDE.

Bài tập

7. Giải phần c) của ví dụ 3.
8. (Định lý Bezout) Chứng minh rằng nếu (a, b) = 1 thì tồn tại u, v sao cho au + bv = 1.
9. Trên mặt phẳng ñánh dấu một số ñiểm. Biết rằng 4 ñiểm bất kỳ trong chúng là ñỉnh của một tứ giác lồi.
Chứng minh rằng tất cả các ñiểm ñược ñánh dấu là ñỉnh của một ña giác lồi.

Phản chứng trong các bài toán chứng minh sự không tồn tại

Phương pháp phản chứng thường hay ñược sử dụng trong các bài toán bất biến hoặc bài
toán phủ hình ñể chứng minh sự không thực hiện ñược. Sau ñây chúng ta xem xét 2 ví dụ
như vậy.

Ví dụ 4. Xét hình vuông 7 × 7 ô. Chứng minh rằng ta có thể xoá ñi một ô ñể phần còn lại
không thể phủ kín bằng 15 quân trimino kích thước 1 × 3 và 1 quân trimino hình chữ L.

Ta chứng minh rằng nếu bỏ ñi một ô ở góc trên bên trái thì phần còn lại không thể phủ
ñược bằng các quân triminô ñã cho.

Để làm ñiều này, ta ñánh số các ô vuông như sau

1 2 3 1 2 3 1
1 2 3 1 2 3 1
1 2 3 1 2 3 1
1 2 3 1 2 3 1
1 2 3 1 2 3 1
1 2 3 1 2 3 1
1 2 3 1 2 3 1
Vietnamese IMO Team Training Camp 2010
7 | Trần Nam Dũng – 6/2010

Khi ñó, nhận xét rằng 1 quân triminô kích thước 1 × 3 sẽ che 3 số 1, 2, 3 (nếu nó nằm
ngang) hoặc 3 số giống nhau (nếu nó nằm dọc). Như vậy tổng các số mà một quân
triminô 1 × 3 che luôn chia hết cho 3. Trong khi ñó dễ thấy quân triminô hình chữ L che
3 số có tổng không chia hết cho 3.
Bây giờ giả sử ngược lại rằng hình vuông 7 × 7 bỏ ñi ô ở góc trên bên trái có thể phủ
ñược bằng 15 quân triminô 1 × 3 và 1 quân triminô hình chữ L thì theo lý luận trên, tổng
số các số mà các quân triminô này che sẽ không chia hết cho 3. Điều này mâu thuẫn vì
tổng các số trên các ô còn lại bằng
20 × 1 + 14 × 2 + 14 × 3 = 90
chia hết cho 3!

Mâu thuẫn trên chứng tỏ ñiều giả sử là sai và ta có ñiều phải chứng minh.

Ví dụ 5. Hình tròn ñược bởi 5 ñường kính thành thành 10 ô bằng nhau. Ban ñầu trong
mỗi ô có 1 viên bi. Mỗi lần thực hiện, cho phép chọn 2 viên bi bất kỳ và di chuyển chúng
sang ô bên cạnh, 1 viên theo chiều kim ñồng hồ và 1 viên ngược chiều kim ñồng hồ. Hỏi
sau một số hữu hạn lần thực hiện, ta có thể chuyển tất cả các viên bi về cùng 1 ô ñược
không?

Nếu làm thử thì chúng ta sẽ thấy rằng không thể thực hiện ñược yêu cầu. Chúng ta có thể
cùng lắm là dồn 9 viên bi về 1 ô, còn 1 viên bi khác thì không thể dồn ñược. Nhưng làm
thế nào ñể chứng minh ñiều này? Lời giải hóa ra là khá ñơn giản. Ta sẽ dùng phản chứng
kết hợp với bất biến.

Ta tô màu các ô bằng hai màu ñen trắng xen kẽ nhau. Gọi S là tổng số viên bi nằm ở các
ô ñen thì ở trạng thái ban ñầu ta có S = 5. Nếu giả sử ngược lại rằng ta có thể ñưa các
viên bi về cùng 1 ô thì ở trạng thái cuối cùng này, ta sẽ có S = 0 (nếu ta dồn các viên bi
về một ô trắng) hoặc S = 10 (nếu ta dồn các viên bi về một ô ñen).
Bây giờ ta sẽ thu ñược ñiều mâu thuẫn nếu ta chứng minh ñược qua các lần thực hiện thì
tính chẵn lẻ của S sẽ không thay ñổi, tức là nếu ban ñầu S là số lẻ thì qua các lần thực
hiện, S sẽ luôn là số lẻ (và sẽ không thể bằng 0 hoặc bằng 10).

Nếu nhận xét rằng các ô ñen trắng xen kẽ nhau thì ñiều mà chúng ta cần chứng minh khá
hiển nhiên và chúng tôi xin dành phép chứng minh chi tiết cho bạn ñọc.

Bài tập

10. Hình vuông 5 x 5 bỏ ñi ô ở gốc trên bên trái. Chứng minh rằng có thể phủ phần còn lại bằng 8 quân
trimino hình chữ L nhưng không thể phủ ñược bằng 8 quân trimino hình chữ kích thước 1 x 3. Tìm tất cả
các giá trị k sao cho có thể phủ phần còn lại bằng k quân trimino 1 x 3 và 8-k trimino hình chữ L.

11. Xét hình vuông 7 × 7 ô. Tìm tất cả các ô mà nếu ta xóa ñi ô ñó thì phần còn lại có thể phủ kín bằng 15
quân trimino kích thước 1 × 3 và 1 quân trimino hình chữ L.
Vietnamese IMO Team Training Camp 2010
8 | Trần Nam Dũng – 6/2010

12. Trên vòng tròn ban ñầu theo một thứ tự tuỳ ý có 4 số 1 và 5 số 0. Ở khoảng giữa hai chữ số giống
nhau ta viết số 1 và ở khoảng giữa hai chữ số khác nhau ta viết số 0. Các số ban ñầu bị xoá ñi. Hỏi sau
một số lần thực hiện như vậy ta có thể thu ñược một bộ gồm 9 số 0?

13. Cho trước các hàm số f
1
(x) = x
2
+ 2x, f
2
(x) = x + 1/x, f
3
(x) = x
2
- 2x . Cho phép thực hiện các phép
toán cộng hai hàm số, nhân hai hàm số, nhân một hàm số với một hằng số tuỳ ý. Các phép toán này có thể
tiếp tục ñược thực hiện nhiều lần trên f
i
và trên các kết quả thu ñược. Chứng minh rằng có thể thu ñược
hàm số 1/x từ các hàm số f
1
, f
2
, f
3
bằng các sử dụng các phép toán trên nhưng ñiều này không thể thực
hiện ñược nếu thiếu một trong 3 hàm f
1
, f
2
, f
3
.

Phản chứng trong các bài toán bất ñẳng thức

Trong chứng minh bất ñẳng thức, phương pháp phản chứng thường dùng ñể ñảo ñiều
kiện và kết luận với nhau trong trường hợp ñiều kiện thì phức tạp, còn bất ñẳng thức cần
chứng minh thì ñơn giản.

Ví dụ 1. Chứng minh rằng nếu a, b, c là các số thực không âm thỏa mãn ñiều kiện a
2
+ b
2

+ c
2
+ abc = 4 thì a + b + c ≤ 3.

Ví dụ 2. (IMO 2001) Cho a, b, c là các số thực dương. Chứng minh rằng ta có bất ñẳng
thức
1
8 8 8
2 2 2

+
+
+
+
+ ab c
c
ca b
b
bc a
a


Để phá các căn thức, ta ñặt:
.
8
,
8
,
8
2 2 2
ab c
c
z
ca b
b
y
bc a
a
x
+
=
+
=
+
=
Rõ ràng x, y, z ∈ (0, 1). Ta cần chứng minh rằng x + y + z ≥ 1. Chú ý rằng

2
2
2
2
2
2
2
2 2
2
2 2
2
2 2
1
.
1
.
1 512
1
1 8
,
1 8
,
1 8 z
z
y
y
x
x
z
z
ab
c
y
y
ca
b
x
x
bc
a
− − −
= ⇒

=

=

=
Như vậy, ta cần chứng minh rằng
x + y + z ≥ 1, trong ñó x, y, z ∈ (0, 1) và (1-x
2
)(1-y
2
)(1-z
2
) = 512x
2
y
2
z
2

Nhưng nếu x + y + z < 1 thì theo bất ñẳng thức AM-GM ta có
(1-x
2
)(1-y
2
)(1-z
2
) > ((x+y+z)
2
-x
2
)((x+y+z)
2
-y
2
)((x+y+z)
2
-z
2
)
= (y+z)(y+z+2x)(z+x)(z+x+2y)(x+y)(x+y+2z)
≥ 2(yz)
1/2
.4(yzx
2
)
1/4
.2(zx)
1/2
.4(zxy
2
)
1/4
.2(xy)
1/2
.4(xyz
2
)
1/4
= 512x
2
y
2
z
2
.
Mâu thuẫn.

Ví dụ 3. Cho a, b, c, d là các số thực không âm có tổng bằng 4. Đặt
F
k
= (1+a
k
)(1+b
k
)(1+c
k
)(1+d
k
)
Chứng minh rằng F
4
≥ F
3
.

Vietnamese IMO Team Training Camp 2010
9 | Trần Nam Dũng – 6/2010

Giả sử ngược lại, tồn tại bộ bốn số (a, b, c, d) thỏa mãn: a, b, c, d ≥ 0, a + b + c + d = 4 và
F
4
< F
3
(1).

Theo bất ñẳng thức Cauchy-Schwarz, ta có F
4
F
2
≥ F
3
2
, F
3
F
1
≥ F
2
2
, F
2
F
0
≥ F
1
2
(2). Từ (1)
và (2) suy ra F
4
< F
3
< F
2
< F
1
< F
0
= 16 (3). Từ (3) ta có F
4
< 16, suy ra max(a,b,c,d) <
2.

Để dẫn tới mâu thuẫn với (3), ta sẽ chứng minh F
3
≥ F
1
(4). Phần này chứng minh bằng
dồn biến và ñược xem như một bài tập.

Ví dụ 4. (Cezar Lupu) Cho a, b, c là các số thực dương thỏa mãn ñiều kiện a + b + c +
abc = 4. Chứng minh rằng
) .(
2
2
c b a
b a
c
a c
b
c b
a
+ + ≥
+
+
+
+
+

Giải.
Theo bất ñẳng thức Cauchy Schwarz, ta có
( )
2
) ( c b a
b a
c
a c
b
c b
a
b a c a c b c b a + + ≥
|
|
¹
|

\
|
+
+
+
+
+
+ + + + +
Tiếp tục áp dụng bất ñẳng thức Cauchy Schwarz
b a c a c b c b a b a c a c b c b a c b a + + + + + ≥ + + + + + + + )) ( ) ( ) ( )( (
Từ ñó suy ra

ca bc ab
c b a
c b a
b a
c
a c
b
c b
a
+ +
+ +
+ + ≥
+
+
+
+
+
) .(
2
2

Như vậy ta chỉ còn cần chứng minh a + b + c ≥ ab + bc + ca.
Bất ñẳng thức Schur với r = 1 có thể viết dưới dạng

2
) ( ) ( 4
9
c b a ca bc ab
c b a
abc
+ + − + + ≥
+ +

Bây giờ giả sử ngược lại, ta có a + b + c < ab + bc + ca thì
) ( )) ( 4 )( ( ) ( ) ( 4
9
2
c b a abc c b a c b a c b a ca bc ab
c b a
abc
+ + = + + − + + > + + − + + ≥
+ +

Suy ra a + b + c < 3. Nhưng khi ñó abc < 1 và suy ra 4 = a + b + c + abc < 4, mâu thuẫn.

Bài tập

14. (MOP) Cho n ≥ 2 cố ñịnh. Cho x
1
, …, x
n
là các số dương thỏa mãn ñiều kiện

n
n
x x x
x x x
1
...
1 1
...
2 1
2 1
+ + + = + + +
Chứng minh rằng . 1
1
1
...
1
1
1
1
2 1

+ −
+ +
+ −
+
+ −
n
x n x n x n


Vietnamese IMO Team Training Camp 2010
10 | Trần Nam Dũng – 6/2010

15. (Pu-Ro Loh) Cho a, b, c > 1 thỏa mãn ñiều kiện 1
1
1
1
1
1
1
2 2 2
=

+

+
− c b a
. Chứng minh rằng
. 1
1
1
1
1
1
1

+
+
+
+
+ c b a


16. Cho a, b, c là các số thực dương thỏa mãn ñiều kiện c b a
c b a
+ + ≥ + +
1 1 1
. Chứng minh rằng
a + b + c ≥ 3abc.

17. (IMO 1991) Cho tam giác ABC và ñiểm P nằm trong tam giác. Chứng minh rằng một trong
các góc ∠PAB, PBC, PCA nhỏ hơn hoặc bằng 30
0
.

Một số ñịnh lý và tính chất chứng minh bằng phương pháp phản chứng

Cuối cùng, ta sử dụng phương pháp phản chứng ñể chứng minh một số tính chất quan
trọng trong chương trình toán Olympic.

Định lý.
a) Nếu p là số nguyên tố dạng 4k+1 thì tồn tại x sao cho x
2
+ 1 chia hết cho p;
b) Nếu p là số nguyên tố dạng 4k+3 thì không tồn tại x sao cho x
2
+ 1 chia hết cho p.
c) Nếu p là số nguyên tố dạng 6k+1 thì tồn tại x sao cho x
2
+ 3 chia hết cho p;
d) Nếu p là số nguyên tố dạng 6k+5 thì không tồn tại x sao cho x
2
+ 3 chia hết cho p.

Chứng minh
a) Giả sử ngược lại, không tồn tại x sao cho x
2
+ 1 chia hết cho p. Xét a bất kỳ thuộc
A = {1, 2, …, p-1}. Dễ dàng chứng minh ñược rằng tồn tại duy nhất m(a) thuộc A
sao cho a.m(a) ≡ -1 (mod p). Hơn nữa, nếu a ≠ b thì m(a) ≠ m(b). Cuối cùng, do
không tồn tại x ñể x
2
+ 1 chia hết cho p nên a ≠ m(a). Như vậy các số 1, 2, …, p-1
ñược phân thành (p-1)/2 cặp (a, b) với a.b ≡ -1 (mod p). Nhân các ñồng dư thức
này lại với nhau, chú ký (p-1)/2 = 2k, ta có
(p-1)! ≡ (-1)
2k
≡ 1 (mod p)
Điều này mâu thuẫn với ñịnh lý Wilson: (p-1)! ≡ -1 (mod p)!

b) Giả sử tồn tại x sao cho x
2
+ 1 ≡ 0 (mod p)
x
2
≡ -1 (mod p)
(x
2
)
2k+1
≡ -1 (mod p) x
4k+2
≡ -1 (mod p)
Mặt khác, theo ñịnh lý nhỏ Fermat, ta có
x
4k+2
≡ 1 (mod p)
Từ ñây suy ra 2 ≡ 0 (mod p), mâu thuẫn. Vậy ñiều giả sử là sai, tức là không tồn tại x
sap cho x
2
+ 1 chia hết cho p.

Vietnamese IMO Team Training Camp 2010
11 | Trần Nam Dũng – 6/2010

c) d) Được chứng minh tương tự dựa vào dãy mệnh ñề tương ñương sau
Phương trình ñồng dư x
2
+ 3 ≡ 0 (mod p) có nghiệm
Phương trình x
2
+ x + 1 ≡ 0 (mod p) có nghiệm
Phương trình x
3
≡ 1 (mod p) có nghiệm x ≠ 1 (mod p).

Định lý.
Nếu f: R R là một hàm cộng tính nhưng không tuyến tính, thì ñồ thị G(f) = (x,
f(x)) trù mật trong R
2
.
Có nghĩa là nếu f(x+y) = f(x) + f(y) với mọi x, y thuộc R và không tồn tại a thuộc R
sao cho f(x) = ax thì G(f) trù mật trong R
2
.

Chứng minh. Giả sử f là một hàm cộng tính nhưng không tuyến tính. Ta ñặt c = f(1) và
chọn số thực α sao cho f(α) ≠ cα. Ta xét hàm số g mới

α α c f
cx x f
x g


=
) (
) (
) ( .
Tính cộng tính của f suy ra g cũng cộng tính trên R. Hơn nữa g(1) = 0. Sử dụng tính cộng
tính của g, ta suy ra rằng g(q) = qg(1) với mọi q hữu tỷ. Như vậy ta có g(q) = 0 với mọi q
hữu tỷ.

Xét một ñĩa D
r
(x, y) bất kỳ. Chọn số hữu tỷ q sao cho |q-y| < r/2 và số hữu tỷ p sao cho |p
– (x-qα)| < r/2. Khi ñó ta có
(p + qα -x)
2
+ (q-y)
2
< r
2
/4 + r
2
/4 = r
2
/2 < r
2
.
Như vậy ñiểm (p + qα, q) nằm trong ñĩa D
r
(x, y). Hơn nữa, theo tính cộng tính của g, ta

g(p+qα) = g(p) + qg(α) = qg(α) = q
Suy ra ñiểm (p + qα, q) nằm trên G(g), ñồ thị của g.

Điều này chứng tỏ rằng mọi ñĩa mở trong R
2
ñều chứa một ñiểm nào ñó của g. Ta và như
vậy G(g) là trù mật trong R
2
. Ta quay trở lại với f và sẽ sử dụng thông tin này. Ta có
f(x) = ug(x) + cx,
trong ñó u = f(α) - cα. Xét ñĩa D
r
(a, b) bất kỳ trong R
2
. Xét ñĩa D ñược cho bởi
D = D
s
(a, (b-cα)/u),
với } 2 1 , 2 max{ ,
2
2 2
2
c u
r
s + = = β
β
.
Vì G(g) trù mật trong R
2
, ta tìm ñược số thực y sao cho (y, g(y)) thuộc D. Bây giờ xét
ñiểm (y, ug(y) + cy) thuộc G(f), phép kiểm tra trực tiếp cho thấy ñiểm này thuộc D
r
(a, b)
. Điều này chứng tỏ rằng G(f) trù mật trong R
2
.

Định lý.
Cho f, g, h là các ña thức thuộc R[x] thoả mãn các ñiều kiện
i) deg(f) = deg(g) + deg(h)
Vietnamese IMO Team Training Camp 2010
12 | Trần Nam Dũng – 6/2010

ii) deg(g) > deg(h) hoặc deg(g) = deg(h) và g* + h* ≠ 0, trong ñó g*, h*
tương ứng là các hệ số cao nhất của g và h.
Khi ñó với mọi n nguyên dương, tồn tại không quá 1 ña thức P(x) có bậc n thoả mãn
ñiều kiện
P(f) = P(g)P(h).

Chứng minh:
Giả sử P là ña thức bậc n thoả mãn phương trình (1), deg(f) = f, deg(g) = g, deg(h) = h,
các hệ số cao nhất của P, f, g, h tương ứng là P*, f*, g*, h*. So sánh hệ số cao nhất hai vế
của các ña thức trong phương trình
P(f(x))P(g(x)) = P(h(x))
ta có P*(f*)
n
.P*(g*)
n
= P*(h*)
n
từ ñó suy ra P* = (h*/f*g*)
n
.
Như vậy, nếu giả sử ngược lại, tồn tại một ña thức Q bậc n (khác P) cũng thoả mãn
phương trình (1) thì Q* = P* và ta có
Q(x) = P(x) + R(x) với 0 ≤ r = deg(R) < n
(ta quy ước bậc của ña thức ñồng nhất 0 bằng -∞, do ñó deg(R) ≥ 0 ñồng nghĩa R không
ñồng nhất 0)

Thay vào phương trình (1), ta ñược
(P(f) + R(f))(P(g) + R(g)) = P(h) + R(h)
P(f)P(g) + P(f)R(g) + R(f)P(g) + R(f)R(g) = P(h) + R(h)
P(f)R(g) + R(f)P(g) + R(f)R(g) = R(h) (2)
Bây giờ ta xét các trường hợp
i) deg(f) ≠ deg(g). Giả sử f > g. Khi ñó bậc của các ña thức ở vế trái (2) lần lượt
là nf + rg, rf + ng, rf + rg, và do nf + rg > rf + ng > rf + rg nên vế trái có bậc là
nf + rg. Trong khi ñó vế phải có bậc là rh = r(f+g) < nf + rg. Mâu thuẫn.
ii) deg(f) = deg(g). Khi ñó, hai ña thức ñầu tiên ở vế trái của (2) cùng có bậc là nf
+ rg = ng + rf và có thể xảy ra sự triệt tiêu khi thực hiện phép cộng. Tuy nhiên,
xét hệ số cao nhất của hai ña thức này, ta có hệ số của x
nf + rg
trong ña thức thứ
nhất và thứ hai lần lượt bằng P*(f*)
n
R*(g*)
r
, R*(f*)
r
P*(g*)
n
. Như thế, bậc của
x
nf+rg
trong tổng hai ña thức bằng
P*R*f*
r
g*
r
(f*
(n-r)
+g*
(n-r)
) ≠ 0 do f* + g* ≠ 0. Như vậy, bậc của vế trái của (2)
vẫn là nf + rg, trong khi ñó bậc của vế phải là rh = rf + rg < nf + rg. Mâu thuẫn.

Định lý ñược chứng minh hoàn toàn.

Bài tập

18. Chứng minh rằng các phương trình sau ñây không có nghiệm nguyên dương
a) 4xy – x – y = z
2
;
b) x
2
– y
3
= 7.

19. Chứng minh rằng không tồn tại hàm số f: N* N* thoả mãn các ñiều kiện:
a) f(2) = 3;
Vietnamese IMO Team Training Camp 2010
13 | Trần Nam Dũng – 6/2010

b) f(mn) = f(m)f(n) với mọi m, n thuộc N*;
c) f(m) < f(n) với mọi m < n.

20. Hỏi có tồn tại hay không các số nguyên x, y, u, v, t thỏa mãn ñiều kiện sau
x
2
+ y
2
= (x+1)
2
+ u
2
= (x+2)
2
+ v
2
= (x+3)
2
+ t
2
.

21. Chứng minh ñịnh lý sau: Cho f, g, h là các ña thức không hằng thỏa mãn ñiều kiện deg(f) + deg(g) =
deg(h), Q là một ña thức cho trước. Khi ñó, với mỗi số nguyên dương n và số thực a, tồn tại nhiều nhất
một ña thức P thỏa mãn ñồng thời các ñiều kiện sau: i) deg(P) = n, ii) P* = a iii) P(f)P(g) = P(h) + Q.

2. Quy nạp toán học

Quy nạp toán học là một trong những nét ñặc trưng của suy luận trong toán học. Tư duy
quy nạp rất cần thiết trong số học, ñại số, tổ hợp, hình học và giải tích, nói chung là trong
tất cả các lĩnh vực của toán học.

Quy nạp toán học và bất ñẳng thức

Gặp các bất ñẳng thức có nhiều biến số, ta có thể nghĩ ngay ñến phép quy nạp toán học.
Dĩ nhiên, việc áp dụng quy nạp thế nào luôn là cả một nghệ thuật.

Ví dụ 1. (Chứng minh bất ñẳng thức Cauchy bằng quy nạp tiến).
Cho a
1
, a
2
, …, a
n
là các số thực không âm. Chứng minh rằng ta luôn có

n
n n
a a a n a a a ... ...
2 1 2 1
≥ + + +

Trong các tài liệu, bất ñẳng thức này thường ñược chứng minh bằng phép quy nạp lùi,
hay quy nạp kiểu Cauchy. Ở ñây chúng ta trình bày một phép chứng minh khác.

Cơ sở quy nạp với n = 1, 2 ñược kiểm tra dễ dàng. Giả sử bất ñẳng thức ñã ñược chứng
minh cho n số. Xét n+1 số không âm a
1
, a
2
, …, a
n+1
. Đặt a
1
a
2
…a
n+1
= A
n+1
. Nếu tất cả các
số bằng nhau thì bất ñẳng thức ñúng. Trong trường hợp ngược lại, phải tồn tại hai số a
i
, a
j

sao cho a
i
< A < a
j
. Không mất tính tổng quát, có thể giả sử a
n
< A < a
n+1
. Khi ñó ta có (a
n

– A)(a
n+1
– A) < 0, suy ra a
n
+ a
n+1
> a
n
a
n+1
/A + A. Từ ñó ta có
a
1
+ a
2
+ …+ a
n
+ a
n+1
> a
1
+ … + a
n-1
+ a
n
a
n+1
/A + A (1)
Bây giờ áp dụng bất ñẳng thức Cauchy cho n số a
1
+ … + a
n-1
+ a
n
a
n+1
/A ta ñược
nA
A
a a
a a a n a a a a
n
n n
n n n
= ≥ + + + +
+
− −
1
1 2 1 1 2 1
... ...
Kết hợp với (1) ta ñược ñpcm.

Ví dụ 2. Cho n ≥ 2 và cho x
1
, x
2
, …, x
n
là các số thực thuộc [0, 1]. Chứng minh rằng
x
1
(1-x
2
) + x
2
(1-x
3
) + … + x
n
(1-x
1
) ≤ [n/2]

Vietnamese IMO Team Training Camp 2010
14 | Trần Nam Dũng – 6/2010

Vấn ñề ở bài toán này là bước chứng minh từ n n+1 trong trường hợp n chẵn là không
thể (do lúc ñó vế phải không thay ñổi và ta cần chứng minh phần thay ñổi ở vế trái nhỏ
hơn hay bằng 0:
x
n
(1-x
n+1
) + x
n+1
(1-x
1
) – x
n
(1-x
1
) ≤ 0
<=> x
n
(x
1
-x
n+1
) + x
n+1
(1-x
1
) ≤ 0
Rõ ràng biểu thức vế trái có thể nhận cả những giá trị dương và bước quy nạp của chúng
ta không thực hiện ñược.

Ta có thể vượt qua ñược khó khăn này nếu thực hiện bước quy nạp nhảy cách, tức là từ n
n+2. Khi ñó, do [(n+2)/2] – [n/2] = 1 nên ta cần chứng minh:
x
n
(1-x
n+1
) + x
n+1
(1-x
n+2
) + x
n+2
(1-x
1
) – x
n
(1-x
1
) ≤ 1.
Điều này tương ñương với
A = x
n
(x
1
-x
n+1
) + x
n+1
(1-x
n+2
) + x
n+2
(1-x
1
) ≤ 1.

Bất ñẳng thức này có thể chứng minh ñược khá dễ dàng (chúng tôi dành cho bạn ñọc).

Cuối cùng, ta cần chứng minh cơ sở quy nạp, trong trường hợp này là trường hợp n = 2
và n = 3.
x
1
(1-x
2
) + x
2
(1-x
1
) ≤ 1

x
1
(1-x
2
) + x
2
(1-x
3
) + x
3
(1-x
1
) ≤ 1

Bất ñẳng thức thứ nhất ñúng do
x
1
(1-x
2
) + x
2
(1-x
1
) = 1 – (1–x
1
)(1–x
2
) – x
1
x
2
≤ 1
Bất ñẳng thức thứ hai ñúng do
x
1
(1-x
2
) + x
2
(1-x
3
) + x
3
(1-x
1
) = 1 – (1–x
1
)(1–x
2
)(1–x
3
) – x
1
x
2
x
3
.

Chú ý rằng, trong phép chứng minh bất ñẳng thức A ≤ 1 (phép chứng minh quy nạp) có
thể sử dụng ñến bất ñẳng thức x
1
(1-x
2
) + x
2
(1-x
3
) + x
3
(1-x
1
) ≤ 1.

Ví dụ 3. Cho n ≥ 2 và x
1
, x
2
, …, x
n
là n số nguyên phân biệt. Chứng minh rằng
(x
1
-x
2
)
2
+ (x
2
-x
3
)
2
+ … + (x
n
– x
1
)
2
≥ 4n – 6

Ta thử xét bước quy nạp từ n n+1. Khi ñó vế phải thay ñổi 4 ñơn vị, trong khi thay ñổi
ở vế trái là
A = (x
n
-x
n+1
)
2
+ (x
n+1
-x
1
)
2
– (x
n
– x
1
)
2

Ta cần chứng minh A ≥ 4.

Nếu nhìn kỹ lại bất ñẳng thức cần chứng minh và các ñiều kiện ràng buộc thì ta thấy rằng
bất ñẳng thức A ≥ 4 nói chung không ñúng ! Vậy phải làm thế nào?

Ta viết lại bất ñẳng thức dưới dạng
A = x
n+1
(2x
n+1
-x
n
-x
1
) + 2x
1
x
n

Vietnamese IMO Team Training Camp 2010
15 | Trần Nam Dũng – 6/2010

Bây giờ, ta mới chú ý ñến hai tính chất quan trọng của bất ñẳng thức ban ñầu
1) Vế trái không thay ñổi nếu ta cộng thêm vào mỗi số hạng x
i
một ñại lượng a cố
ñịnh. Do ñó ta có thể giả sử x
n+1
= 0
2) Đây là bất ñẳng thức hoán vị, do ñó ta có thể giả sử x
n+1
=
min{x
1
,x
2
,…,x
n
,x
n+1
}
Từ ñây suy ra A = 2x
1
x
n
≥ 2.2 = 4 (vì x
1
, x
2
> 0 là các số nguyên phân biệt nên x1x2 ≥
1.2 = 2).

Bài toán ñược giải quyết.

Ví dụ 4. Cho các số dương a
1
, a
2
, …, a
n
thỏa mãn ñiều kiện a
1
+ a
2
+ … + a
n
= n. Chứng
minh rằng ta có bất ñẳng thức
) ... 1 (
) 1 ( 8 1
...
1 1
2 1
2
2 1
n
n
a a a
n
n
n
a a a


≥ − + + + .
Giải.
Ta chứng minh kết quả tổng quát hơn
) ... 1 (
1
...
1 1
2 1
2 1
n n
n
a a a m n
a a a
− ≥ − + + +
với mọi .
) 1 ( 8
2
n
n
m
n


Với n = 1, bất ñẳng thức hiển nhiên ñúng. Giả sử bất ñẳng thức ñã ñúng ñến n = k, ta
chứng minh bất ñẳng thức cũng ñúng với n = k+1. Thật vậy, giả sử a
k+1
= max{a
1
, a
2
, …,
a
k
}, suy ra . 1
...
1

+ +
=
k
a a
b
k
Đặt b
i
= a
i
/b suy ra b
1
+ b
2
+ … + b
k
= k. Chú ý là

2 2
1
1
1
1 1 1 1
1
1
1 ( 8
) 1 (
8
1 k
k
k
k
m
k
a kb
m a b m a b m
k
k
k
k k
k
k k
k
k


+
= = |
¹
|

\
|
+
+
≤ ≤
+
+
+
+ + + +
+
+

Do ñó, sử dụng giả thiết quy nạp ta có

1 1 1 1 1
1
1
1 1
1
1 1
1
1
1
...
1
...
1
)
...
1 (
1
...
1
) ... 1 (
1
...
1
+ + + +
+ +
+
+
+
+ ≥ + + + ⇔
− ≥ − + + ⇔
− ≥ − + +
k
k
k k k k
k
k
k
k
k
k
k
k k
k
k
k
a b m
b
k
a a a m
a a
b
a a
a b m
b
k
a a
b b a b m k
b b

Cuối cùng, ta phải chứng minh
Vietnamese IMO Team Training Camp 2010
16 | Trần Nam Dũng – 6/2010


) ... 2 1 )( 1 (
) 1 (
)) 1 ( 1 ( ) 1 (
1
1
) 1 ( ) 1 (
1
0 1
1
1
1
1
1 1
1
1
1
1 1

+
+
+ +
+
+
+
+ +
+ + + − +
+
≤ ⇔
− + − ≥ + −
− +
+ ⇔
− ≥ + − + ⇔
≥ − − − + +
k
k
k
k
k
k
k
k
k
k
k
k
k
kb b kb k b
k k
m
kb k b m k
kb k b
k
a b m k
a b
k
m k
a
a b m
b
k

Bất ñẳng thức này ñúng vì
k
k
kb k b b
k
k
m
k
4
) 1 (
) 1 ( , 1 ,
) 1 (
8
2
2
1
+
≤ − + ≤
+

+
.
Vậy ta có ñiều phải chứng minh.

Bài tập

1. Chứng minh rằng với x
1
≥ x
2
≥ … ≥ x
n
≥ 0 ta có bất ñẳng thức

∑ ∑
= =

n
i
i
n
i
i
i
x
x
1 1
2


2. Chứng minh rằng nếu a
1
, a
2
, …, a
n
là các số nguyên dương phân biệt thì ta có bất ñẳng thức

∑ ∑
= =
|
¹
|

\
|
≥ +
n
i
n
i
i i i
a a a
1
2
1
3 5 7
2 ) (

3. (Bất ñẳng thức Mc-Lauflin) Với mọi số thực a
1
, a
2
, …, a
2n
và b
1
, b
2
, …, b
2n
ta có bất ñẳng thức

∑ ∑ ∑ ∑
= = =
− −
=
|
¹
|

\
|
≥ |
¹
|

\
|
− −
n
k
n
k
k k
n
k
k k k k
n
k
k k
b a b a b a b a
2
1
2
2
1
2
1
2 1 2 1 2 2
2
1
2 2
) (

4. Cho x
1
, x
2
, …, x
n
là các số thực dương. Chứng minh rằng


=
+ +

+
n
i
i i i
i
n
x x x
x
1
2 1
2
2
2

trong ñó x
n+1
= x
1
, x
n+2
= x
2
.

5. Cho a
1
, a
2
, …, a
n
là các số thực dương thỏa mãn ñiều kiện a
1
+ a
2
+ … + a
n
= n. Chứng minh rằng
(n-1)(a
1
2
+a
2
2
+…+a
n
2
) + na
1
a
2
…a
n
≥ n
2
.

6. Cho n ≥ 3 và a
1
, a
2
, …, a
n
là các số nguyên dương thỏa mãn ñiều kiện
i
i i
i
a
a a
b
1 1 + −
+
= nguyên với mọi
i = 1, 2, …, n (Ở ñây a
n+1
= a
1
, a
0
= a
n
). Chứng minh rằng khi ñó ta có bất ñẳng thức
2 3 2
1
− ≤ ≤

=
n b n
n
i
i



Vietnamese IMO Team Training Camp 2010
17 | Trần Nam Dũng – 6/2010

Quy nạp trong số học

Quy nạp ñược sử dụng rộng rãi trong số học, ñặc biệt là trong các bài toán về ñồng dư, về
bậc theo modulo m. Dưới ñây ta xem xét một số ví dụ kinh ñiển.

Định lý nhỏ Fermat: Nếu p là số nguyên tố thì a
p
– a chia hết cho p với mọi a nguyên.

Định lý này có thể chứng minh bằng phép quy nạp toán học, sử dụng tính chất
k
p
C chia
hết cho p với mọi k = 1, 2, …, p-1.

Ví dụ 4. (VMO 1997) Chứng minh rằng với mỗi số nguyên dương n ñều chọn ñược số
nguyên dương k ñể 19
k
– 97 chia hết cho 2
n
.

Với n = 1, n = 2 ta chọn k = 2 nên chỉ còn xét với n ≥ 3. Ta có nhận xét sau

n
n
t
n
. 2 1 19
2
2
= −

với t
n
lẻ. (1)
Thật vậy, với n = 3, khẳng ñịnh 1 ñúng. Giả sử khẳng ñịnh ñúng với n. Khi ñó
) ( 2 2 2 ) 1 19 )( 1 19 ( 1 19
1 2 2 2
2 2 1
n n
n
n
n
n
t s t s
n n n
+
= = + − = −
− − −
với (s
n
t
n
) lẻ.
Nhận xét ñược chứng minh.

Ta chứng minh bài toán bằng quy nạp. Với n = 3 ñúng. Giả sử tồn tại k
n
thuộc N* sao cho
a
n k
n
. 2 97 19 = −
Nếu a chẵn thì 97 19 −
n
k
chia hết cho 2
n+1
. Nếu a lẻ, ñặt k
n+1
= k
n
+ 2
n-2
. Khi ñó theo nhận
xét ta có
) 97 19 ( 2 ) 1 19 ( 97 ) 97 19 ( 19 97 19
2 2 2
1
2 2 2
n
n k k
t a
n n
n
n
n
+ = − + − = −
− − −
+

chia hết cho 2
n+1
(ñpcm).

Bài tập

4. Chứng minh rằng với mọi số nguyên dương n số n! thoả mãn ñiều kiện sau: với mọi ước số của nó,
khác với n! có thể tìm ñược một ước số khác của n! sao cho tổng hai ước số ñó lại là ước số của n!.

5. Chứng minh rằng nếu số nguyên dương N có thể biểu diễn dưới dạng tổng bình phương của ba số
nguyên chia hết cho 3 thì nó cũng có thể biểu diễn dưới dạng tổng bình phương của ba số không chia hết
cho 3.

6. Chứng minh rằng tồn tại vô số hợp số n sao cho 3
n-1
– 2
n-1
chia hết cho n.

Quy nạp trong các bài toán trò chơi

Các bài toán trò chơi chính là dạng toán sử dụng ñến quy nạp toán học nhiều nhất. Chú ý
là quy nạp toán học ñầy ñủ bao gồm hai phần: dự ñoán công thức và chứng minh công
thức và trong rất nhiều trường hợp, việc dự ñoán công thức ñóng vai trò then chốt.
Vietnamese IMO Team Training Camp 2010
18 | Trần Nam Dũng – 6/2010


Ví dụ 5. Hai người A và B cùng chơi một trò chơi. Ban ñầu trên bàn có 100 viên kẹo. Hai
người thay phiên nhau bốc kẹo, mỗi lần ñược bốc k viên với k ∈ {1, 2, 6} . Hỏi ai là
người có chiến thuật thắng, người ñi trước hay người ñi sau?

Ta sẽ không bắt ñầu từ 100 viên kẹo mà bắt ñầu từ những số kẹo nhỏ hơn. Giả sử ban ñầu
trên bàn có n viên kẹo. Nếu n = 1, 2, 6 thì rõ ràng người thứ nhất có chiến thuật thắng (ta
gọi ñơn giản là người thứ nhất thắng). Với n = 3 thì người thứ hai thắng, bởi người thứ
nhất chỉ có thể bốc 1 hoặc 2 viên và tương ứng người thứ hai bốc 2 hay 1 viên ñể thắng.
Với n = 4 người thứ nhất thắng bằng cách bốc 1 viên kẹo và ñẩy người thứ hai vào thế
thua. Tương tự, với n = 5 người thứ nhất thắng. Với n = 7, người thứ hai thắng vì cả ba
cách ñi có thể của người thứ nhất (bốc 1, 2, 6 viên) ñều dẫn ñến thế thắng cho người thứ
hai (tương ứng còn 6, 5, 1 viên kẹo trên bàn), n = 8 người thứ nhất thắng …
Bằng cách lý luận tương tự như vậy, ta lập ñược bảng sau


n 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17
KQ 1 1 2 1 1 1 2 1 1 2 1 1 1 2 1 1 2

Từ bảng kết quả, có thể dự ñoán ñược là người thứ nhất sẽ thắng nếu n có số dư là 1, 2,
4, 5, 6 trong phép chia cho 7, và người thứ hai sẽ thắng nếu n có số dư là 0, 3 trong phép
chia cho 7.

Sau khi có dự ñoán ta tìm cách chứng minh chặt chẽ dự ñoán của mình bằng phép quy
nạp toán học. Đặt n = 7k+r với r = 1, 2, …, 6, 7 ta chứng minh dự ñoán trên bằng quy nạp
theo k. Với k = 0 mệnh ñề ñã ñược kiểm chứng qua bảng trên.

Xét n = 7(k+1) + r với r = 1, 2, …, 6, 7
Nếu r = 1, 2, 6, người thứ nhất bốc tương ứng 1, 2, 6 viên ñể ñưa về trường hợp trên bàn
còn 7k+7 viên kẹo là thế thua cho người thứ hai (theo giả thiết quy nạp), vì thế người thứ
nhất thắng.
Nếu r = 3, người thứ nhất có 3 cách bốc
+ Bốc 1 viên, còn 7(k+1) + 2 là thế thắng cho người thứ hai (ta vừa chứng minh ở
trên)
+ Bốc 2 viên, còn 7(k+1) + 1, tương tự cũng là thế thắng cho người thứ hai
+ Bốc 6 viên, còn 7k + 4 viên là thế thắng của người thứ hai (theo giả thiết quy
nạp).
Như vậy trường hợp này người thứ nhất thua.
Nếu r = 4, 5, người thứ nhất bốc tương ứng 1, 2 viên ñể ñưa về trường hợp 7(k+1) + 3 là
thế thua cho người thứ hai, và vì vậy người thứ nhất thắng.
Cuối cùng, trường hợp r = 7, người thứ nhất có 3 cách bốc
+ Bốc 1 viên, còn 7(k+1) + 6 là thế thắng cho người thứ hai (chứng minh ở trên)
+ Bốc 2 viên, còn 7(k+1) + 5 là thế thắng cho người thứ hai (chứng minh ở trên)
Vietnamese IMO Team Training Camp 2010
19 | Trần Nam Dũng – 6/2010

+ Bốc 6 viên, còn 7(k+1) + 1 là thế thắng cho người thứ hai (chứng minh ở trên)
Vậy người thứ nhất thua.

Như thế dự ñoán của chúng ta ñã ñược chứng minh hoàn toàn.

Vì 100 chia 7 dư 2 nên theo lý luận ở trên thì người thứ nhất có chiến thuật thắng.

Ví dụ 6. Cậu bé và Freken Bock cùng chơi một trò chơi. Trên bàn có một số kẹo. Bước ñi
ñầu tiên, cậu bé chia số kẹo thành 3 ñống khác rỗng, sau ñó Freken chọn ra 2 ñống ñưa
cho Carlson, ñống còn lại Freken lại chia ra thành 3 ñống khác rỗng và cậu bé lại chọn
ra hai ñống ñưa cho Carlson, ñống còn lại chia thành 3 ñống khác rỗng … Ai ñến lượt
mình không ñi ñược nữa thì thua. Hỏi ai là người có chiến thuật thắng nếu trên bàn có:
a) 7 viên kẹo ;
b) 9 viên kẹo ;
c) 12 viên kẹo ;
d) 14 viên kẹo ;
e) Một số kẹo bất kỳ.

Bài tập

7. a) Trên bảng có số 2010. Hai người A và B cùng luân phiên thực hiện trò chơi sau: Mỗi lần thực hiện,
cho phép xoá ñi số N ñang có trên bảng và thay bằng N-1 hoặc [N/2]. Ai thu ñược số 0 trước là thắng
cuộc. Hỏi ai là người có chiến thuật thắng, người ñi trước hay người ñi sau.
b) Cùng câu hỏi với luật chơi thay ñổi như sau: Mỗi lần thực hiện, cho phép xoá ñi số N ñang có trên
bảng và thay bằng N-1 hoặc [(N+1)/2].

8. Có bảng chữ nhật gồm m x n ô. Hai người A và B cùng luân phiên nhau tô màu các ô của bảng, mỗi lần
tô các ô tạo thành một hình chữ nhật. Không ñược phép tô những ô ñã tô. Ai phải tô ô cuối cùng là thua.
Hỏi ai là người có chiến thuật thắng, người ñi trước hay người ñi sau?

9. An và Bình chơi trò ñoán số. An nghĩ ra một số nào ñó nằm trong tập hợp X = {1, 2, …, 144}. Bình có
thể chọn ra một tập con bất kỳ A của X và hỏi « Số của bạn nghĩ có nằm trong A hay không ? ». An sẽ trả
lời Có hoặc Không theo ñúng sự thật. Nếu An trả lời có thì Bình phải trả cho An 2.000 ñồng, nếu An trả
lời Không thì Bình phải trả cho An 1.000 ñồng. Hỏi Bình phải tốt ít nhất bao nhiêu tiền ñể chắc chắn tìm
ra ñược số mà An ñã nghĩ ?

Quy nạp trong bài toán ñếm

Xây dựng công thức truy hồi là một trong những phương pháp quan trọng ñể giải bài toán
ñếm. Tư tưởng quy nạp ở ñây rất rõ ràng: Để tìm công thức cho bài toán ñếm với kích
thước n, ta sử dụng kết quả của bài toán ñếm tương tự với kích thước nhỏ hơn.

Ví dụ 7. (Bài toán chia kẹo của Euler)
Cho k, n là các số nguyên dương. Tìm số nghiệm nguyên không âm của phương trình
x
1
+ x
2
+ … + x
n
= k (*)
Vietnamese IMO Team Training Camp 2010
20 | Trần Nam Dũng – 6/2010


Gi¶i. Gäi sè nghiÖm nguyªn kh«ng ©m cña ph−¬ng tr×nh trªn lµ S(n, k). DÔ dµng thÊy
r»ng S(1, k) = 1. §Ó tÝnh S(n, k), ta chó ý r»ng (*) t−¬ng ®−¬ng víi
x
1
+ ...+ x
n-1
= k - x
n
(**)
Suy ra víi x
n
cè ®Þnh th× sè nghiÖm cña (**) lµ S(n-1, k-x
n
). Tõ ®ã ta ®−îc c«ng thøc
S(n, k) = S(n-1, k) + S(n-1, k-1) + ...+ S(n-1, 0)
§©y cã thÓ coi lµ c«ng thøc truy håi tÝnh S(n, k). Tuy nhiªn, c«ng thøc nµy ch−a thËt tiÖn
lîi. ViÕt c«ng thøc trªn cho (n, k-1) ta ®−îc
S(n, k-1) = S(n-1, k-1) + S(n-1, k-2) + ...+ S(n-1, 0)
Tõ ®©y, trõ c¸c ®¼ng thøc trªn vÕ theo vÕ, ta ®−îc
S(n, k) - S(n, k-1) = S(n-1, k)
Hay S(n, k) = S(n, k-1) + S(n-1, k)
Tõ c«ng thøc nµy, b»ng quy n¹p ta cã thÓ chøng minh ®−îc r»ng S(n, k) = C
k
n+k-1
.

Trong nhiều trường hợp, việc xét thêm các bài toán phụ sẽ giúp chúng ta thiết lập nên các
hệ phương trình truy hồi, từ ñó suy ra công thức truy hồi cho các bài toán chính.

Ví dụ 8. Xét tập hợp E = {1, 2, …, 2010}. Với tập con A khác rỗng của E, ta ñặt
r(A) = a
1
– a
2
+ … + (-1)
k-1
a
k

trong ñó a
1
, a
2
, …, a
k
là tất cả các phần tử của A xếp theo thứ tự giảm dần. Hãy tính tổng


=
E A
A r S ) ( .
Đặt E
n
= {1, 2, …, n} và


=
n
E A
n
A r S ) ( . Xét S
n+1
, bằng cách chia các tập con của E
n+1

thành 2 loại, loại không chứa n+1 và chứa n+1, ta có
∑ ∑ ∑ ∑ ∑
⊂ ⊂ ⊂ ⊂ ⊂
+
+ = − + + = + ∪ + = =
+ n n n n n
E A
n
E A E A E A E A
n
n A r n A r n A r A r A r S . 2 ) 1 ( )) ( 1 ( ) ( }) 1 { ( ) ( ) (
1
1


Ghi chú. Đây là tình huống may mắn ñặc biệt khi chúng ta truy hồi mà không truy hồi,
nghĩa là ra ñược công thức tường minh luôn.

Ví dụ 9. Có 2n người xếp thành 2 hàng dọc. Hỏi có bao nhiêu cách chọn ra một số người
(ít nhất 1) từ 2n người này, sao cho không có hai người nào ñứng kề nhau ñược chọn.
Hai người ñứng kề nhau là hai người có số thứ tự liên tiếp trong một hàng dọc hoặc có
cùng số thứ tự ở hai hàng.

Gọi S
n
là số cách chọn ra một số người từ 2n người xếp thành 2 hàng dọc và T
n
là số cách
chọn ra một số người từ 2n-1 người xếp thành 2 hàng dọc, trong ñó khuyết một chỗ ở ñầu
của một hàng. Ta có S
1
= 2, T
1
= 1.

1 3
2 4

Hình 1. S
n
với n = 5
Vietnamese IMO Team Training Camp 2010
21 | Trần Nam Dũng – 6/2010


1 2


Hình 2. T
n
với n = 5

Xét 2n người xếp thành 2 hàng dọc (như hình 1). Ta xét các cách chọn thoả mãn ñiều
kiện ñầu bài. Xảy ra các khả năng sau :
1) Người ở vị trí số 1 ñược chọn : Khi ñó người ở vị trí số 2 và số 3 không ñược
chọn Có T
n-1
+ 1 cách chọn (+1 là do bổ sung cách chọn « không chọn gì
cả » )
2) Người ở vị trí số 2 ñược chọn : Tương tự, có T
n-1
+ 1 cách chọn.
3) Cả hai người ở vị trí số 1 và số 2 ñều không ñược chọn: Có S
n-1
cách chọn.
Vậy ta có S
n
= S
n-1
+ 2T
n-1
+ 2 (1).
Xét 2n-1 người xếp thành 2 hàng dọc (như hình 2). Ta xét các cách chọn thoả mãn ñiều
kiện ñầu bài. Xảy ra các khả năng sau :
1) Người ở vị trí số 1 ñược chọn : Khi ñó người ở vị trí số 2 không ñược chọn
có T
n-1
+ 1 cách chọn
2) Người ở vị trí số 1 không ñược chọn : có S
n-1
cách chọn.
Vậy

ta có T
n
= S
n-1
+ T
n-1
+ 1 (2)

Từ (1) ta suy ra 2T
n-1
= S
n
– S
n-1
– 2, 2T
n
= S
n+1
– S
n
– 2. Thay vào (2), ta ñược
S
n+1
– S
n
– 2 = 2S
n-1
+ S
n
– S
n-1
– 2 + 2
S
n+1
= 2S
n
+ S
n-1
+ 2
Từ ñây dễ dàng tìm ñược

2
2 ) 2 1 ( ) 2 1 (
1 1
− − + +
=
+ + n n
n
S
Bài tập

10. Tìm số cách lát ñường ñi kích thước 3 x 2n bằng các viên gạch kích thước 1 x 2.
11. Tìm số tất cả các bộ n số (x
1
, x
2
, …, x
n
) sao cho
(i) x
i
= ± 1 với i = 1, 2, …, n.
(ii) 0 ≤ x
1
+ x
2
+ … + x
r
< 4 với r = 1, 2, …, n-1 ;
(iii) x
1
+ x
2
+ … + x
n
= 4.
12. Trên bàn có 365 tấm bìa mà trên mặt úp xuống của nó có ghi các số khác nhau. Với 1.000 ñồng An có
thể chọn ba tấm bìa và yêu cầu Bình sắp xếp chúng từ trái sang phải sao cho các số viết trên chúng ñược
xếp theo thứ tự tăng dần. Hỏi An, bỏ ra 2.000.000 có thể chắc chắn sắp xếp 365 tấm bìa sao cho các số
ñược viết trên chúng ñược xếp theo thứ tự tăng dần hay không ?

13. (Bài toán con ếch, IMO 1979) Gọi A và E là hai ñỉnh ñối diện của một bát giác. Từ một ñỉnh bất kỳ
ngoại trừ E, con ếch nhảy ñến hai ñỉnh kề. Khi nó nhảy ñến ñỉnh E thì nó ngừng lại. Gọi a
n
là số các
ñường ñi khác nhau với ñúng n bước nhảy và kết thúc tại E. Chứng minh rằng a
2n-1
= 0,
2
) 2 2 ( ) 2 2 (
1 1
2
− −
− − +
=
n n
n
a .
Vietnamese IMO Team Training Camp 2010
22 | Trần Nam Dũng – 6/2010

Quy nạp và một số ñịnh lý trong tối ưu tổ hợp

Định lý 1. (Hall, 1935) Cho ñồ thị hai phe X, Y. Với mỗi tập con A thuộc X, gọi G(A) là
tập các ñỉnh thuộc Y kề với một ñỉnh nào ñó thuộc A. Khi ñó ñiều kiện cần và ñủ ñể tồn
tại một ñơn ánh f: X Y sao cho x kề f(x) là |G(A)| ≥ |A| với mọi A khác rỗng thuộc X.

Chứng minh. Điều kiện cần là hiển nhiên: Nếu tồn tại ñơn ánh f thì với mỗi A = {x
1
, x
2
,
…, x
r
} thuộc X, ta có G(A) chứa các phần tử phân biệt f(x
1
), …, f(x
r
), do ñó |G(A)| ≥ r =
|A|.
Ta chứng minh ñiều kiện ñủ bằng quy nạp theo |X|. Khi |X| = 1, khẳng ñịnh là hiển nhiên.
Giả sử ñịnh lý ñã ñúng với các tập X với |X| < n. Giả sử bây giờ |X| = n. Ta xét hai trường
hợp:
1) Giả sử với mọi A ⊂ X (A ≠ X), ta có |G(A)| > |A|. Chọn một phần tử x
0
bất kỳ thuộc X,
theo ñiều kiện |G({x
0
})| ≥ 1, do ñó tồn tại y
0
thuộc Y kề với X. Ta ñặt f(x
0
) = y
0
. Bây giờ
xét X’ = X \{x} và Y’ = Y \ {y}, A ⊂ X’ và G’(A) là tập các ñỉnh thuộc Y’ kề với A. Khi
ñó |G’(A)| ≥ |G(A)| - 1 ≥ |A|. Vì |X’| < |X| nên theo giả thiết quy nạp, tồn tại ñơn ánh f: X’
Y’ sao cho f(x) kề x với mọi x thuộc x’. Bổ sung thêm f(x
0
) = y
0
ta ñược ñơn ánh f: X
Y thỏa mãn yêu cầu ñịnh lý.
2) Trong trường hợp ngược lại, tồn tại A ⊂ X (A ≠ X) sao cho |G(A)| = |A|. Khi ñó, do |A|
< |X| nên tồn tại ñơn ánh f: A G(A). Xét X’ = X \ A, Y’ = Y \ G(A). Xét B thuộc X’ và
G(B) là tập các ñỉnh thuộc Y’ kề với B. Nếu |G(B)| < |B| thì ta có
|G(A ∪ B)| = |G(A)| + |G(B)| < |A| + |B| = |A ∪ B|
mâu thuẫn với ñiều kiện ñịnh lý. Như vậy ta có |G(B)| ≥ |B| với mọi B thuộc X’. Theo giả
thiết quy nạp, tồn tại ñơn ánh g: X’ Y’ sao cho g(x) kề với x. Như vậy, ta có thể xây
dựng ñược ñơn ánh h: X Y sao cho h(x) kề với x: cụ thể h(x) = f(x) nếu x thuộc A và
h(x) = g(x) nếu x thuộc X \ A.

Quan hệ ≤ trên tập hợp X ñược gọi là một quan hệ thứ tự nếu thỏa mãn ñồng thời các
ñiều kiện sau:
i) x ≤ x với mọi x thuộc X (tính phản xạ)
ii) Nếu x ≤ y, y ≤ x thì x = y (tính phản xứng)
iii) Nếu x ≤ y, y ≤ z thì x ≤ z (tính bắc cầu)
Một tập hợp mà trên ñó xác ñịnh một quan hệ thứ tự ñược gọi là một tập sắp thứ tự.

Cho X là một tập sắp thứ tự, hai phần tử x và y thuộc X ñược gọi là so sánh ñược nếu x ≤
y hoặc y ≤ x. Trong trường hợp ngược lại, ta nói x và y không so sánh ñược.

Một tập con C của X ñược gọi là một xích nếu hai phần tử bất kỳ thuộc C ñều so sánh
ñược. Một tập con A của X ñược gọi là một ñối xích nếu hai phần tử bất kỳ thuộc A ñều
không so sánh ñược.

Vietnamese IMO Team Training Camp 2010
23 | Trần Nam Dũng – 6/2010

Phần tử x thuộc X ñược gọi là phần tử cực ñại nếu từ x ≤ y suy ra y = x. Phần tử x ñược
gọi là cực tiểu nếu từ y ≤ x suy ra y = x. Phần tử x thuộc X ñược gọi là lớn nhất nếu x ≥ y
với mọi y thuộc X và ñược gọi là nhỏ nhất nếu x ≤ y với mọi y thuộc X. Xích C ñược gọi
là cực ñại nếu như không tồn tại một xích C’ chứa C với |C’| > |C|. Tương tự ta ñịnh
nghĩa ñối xích cực ñại.

Định lý 2. (Dilworth 1950) Cho một tập sắp thứ tự X. Số phần tử lớn nhất của một ñối
xích của X bằng số nhỏ nhất các xích rời nhau hợp thành X.

Chứng minh 1. Gọi M = max{|A| | A là ñối xích} và m là số nhỏ nhất các xích rời nhau
hợp thành X. Như vậy tồn tại ñối xích A của X chứa M phần tử. Vì một xích chỉ chứa
ñược nhiều nhất 1 phần tử của 1 ñối xích nên rõ ràng ta có m ≥ M.

Ta chứng minh m ≤ M bằng quy nạp theo |X|. Gọi a là một phần tử cực ñại của X và M là
kích thước của ñối xích lớn nhất trong X’ = X \ {a}. Khi ñó, theo giả thiết quy nạp X’ là
hợp của M xích rời nhau C
1
, C
2
, …, C
M
. Ta cần chứng minh rằng hoặc X chứa ñối xích
với M+1 phần tử, hoặc X là hợp của M xích. Bây giờ, mọi ñối xích kích thước M (M-ñối
xích) trong X’ chứa một phần tử từ mỗi C
i
. Gọi a
i
là phần tử lớn nhất trong C
i
thuộc vào
một M-ñối xích nào ñó trong X’. Dễ dàng thấy rằng A = {a
1
, a
2
, …, a
M
} là một ñối xích
(nếu chẳng hạn a
i
< a
j
thì vì a
j
thuộc vào một M-ñối xích nào ñó và ñối xích này lại chứa
một phần tử b
i
của C
i
nên theo tính lớn nhất của a
i
, ta có b
i
≤ a
i
< a
j
ñiều này mâu thuẫn vì
b
i
và a
j
cùng thuộc một ñối xích). Nếu A ∪ {a} là một ñối xích trong X thì ta có ñpcm.
Trong trường hợp ngược lại, ta có a > a
i
với i nào ñó. Khi ñó K = {a} ∪ {x ∈ C
i
: x ≤ a
i
}
là một xích trong X và không có M-ñối xích trong X \ K (vì ai là phần tử lớn nhất của C
i

tham gia trong các ñối xích như vậy), vì thế X \ K là hợp của M-1 xích.

Chứng minh 2. (Theo H. Tverberg 1967)
Hiển nhiên ta có m ≥ M.
Ta chứng minh M ≥ m bằng quy nạp theo |X|.
Điều này là hiển nhiên nếu |X|=0.
Giả sử C là xích cực ñại trong X.
Nếu mọi ñối xích trong X\C có nhiều nhất M-1 phần tử thì xong.
Giả sử {a
1
,…, a
M
} là một ñối xích trong P\C.
Định nghĩa S
-
= {x ∈ X: ∃i [ x ≤ a
i
]}, S
+
{x ∈ X: ∃i [ a
i
≤ x]}
Vì C là cực ñại, phần tử lớn nhất của C không nằm trong S
-
.
Theo giả thiết quy nạp, ñịnh lý ñúng với S
-
.
Vì thế, S
-
là hợp của M xích rời nhau S
-
1
, …, S
-
M
, trong ñó a
i
∈ S
-
i
.
Giả sử rằng x ∈ S
-
i
và x > a
i
. Nếu như tồn tại a
j
với x ≤ a
j
, ta sẽ có a
i
< x ≤
a
j.
Mâu thuẫn. Vì vậy a
i
là phần tử lớn nhất trong S
-
i
, i=1,…,M.
Làm tương tự ñối với S
+
i
, ta có ai là phần tử nhỏ nhất trong S
+
i
.
Kết hợp các xích lại ta có ñiều phải chứng minh.
Vietnamese IMO Team Training Camp 2010
24 | Trần Nam Dũng – 6/2010

3. Nguyên lý Dirichlet

Nguyên lý Dirichlet ở dạng cổ ñiển thường ñược dùng ñể chứng minh tồn tại theo kiểu
không xây dựng (non-constructive), tức là biết ñối tượng tồn tại nhưng không chỉ ra cụ
thể.

Nguyên lý Dirichlet trong số học

Trong số học, nguyên lý Dirichlet thường liên quan ñến các bài toán chia hết, nguyên tố
cùng nhau. Ví dụ các bài toán kinh ñiển sau.

Ví dụ 1. Chọn ra n+1 số từ 2n số nguyên dương ñầu tiên.
a) Chứng minh rằng trong các số ñược chọn, có hai số phân biệt x, y nguyên tố
cùng nhau.
b) Chứng minh rằng trong các số ñược chọn, có hai số x > y mà x chia hết cho y.

Ví dụ 2. Chứng minh rằng từ n số nguyên bất kỳ luôn có thể chọn ra một số hoặc một số
số có tổng chia hết cho n.

Ví dụ 3. (Định lý Fermat-Euler về tổng hai bình phương)
Chứng minh rằng nếu p là số nguyên tố dạng 4k+1 thì tồn tại các số nguyên a, b sao cho
p = a
2
+ b
2
.

Chứng minh. Vì p có dạng 4k+1 nên theo kết quả của ñịnh lý ở phần ñầu, tồn tại số
nguyên N sao cho N
2
+ 1 chia hết cho p, hay nói cách khác, N
2
≡ -1 (mod p). Xét các số
dạng x + Ny với x, y là các số nguyên thuộc ]] [ , 0 [ p . Có tất cả
2
) 1 ] ([ + p số như vậy.
Vì p p > +
2
) 1 ] ([ nên theo nguyên lý Dirichlet, tồn tại hai cặp số (x, y) ≠ (x’, y’) sao cho
x + Ny ≡ x’ + Ny’ (mod p). Từ ñây suy ra
x – x’ ≡ N(y’ – y) (mod p)
=> (x – x’)
2
≡ N
2
(y’ – y)
2
(mod p)
Bây giờ, nhớ lại rằng N
2
≡ - 1 (mod p), ta suy ra
(x – x’)
2
≡ - (y’ – y)
2
(mod p)
(x – x’)
2
+ (y’ – y)
2
≡ (mod p)
Cuối cùng, chú ý rằng 0 < (x – x’)
2
+ (y’ – y)
2
< 2p ta suy ra ñiều phải chứng minh.

Ngoài kỹ thuật kinh ñiển với chuồng và thỏ, ta có thể sử dụng một biến thể của nguyên lý
Dirichlet như sau:

Tính chất. Nếu A, B là các tập hợp thoả mãn ñiều kiện |A| + |B| > |A ∪ B| thì A ∩ B
≠ 0.

Sau ñây là một áp dụng của tính chất này.
Vietnamese IMO Team Training Camp 2010
25 | Trần Nam Dũng – 6/2010


Ví dụ 4. Chứng minh rằng nếu p là số nguyên tố dạng 4k+3 thì tồn tại các số nguyên x, y
sao cho x
2
+ y
2
+ 1 chia hết cho p.

Chứng minh. Đặt r
i
= i
2
mod p với i = 1, 2, …, (p-1)/2 và s
i
= – 1 – i
2
mod p, i = 1, 2, …,
(p-1)/2 thì dễ dàng chứng minh ñược rằng r
i
ñôi một phân biệt và s
i
ñôi một phân biệt.
Hơn nữa, r
i
và s
i
ñều thuộc {1, 2, …, p-1}.
Đặt A = {r
1
, …, r
(p-1)/2
}, B = {s
1
, …, s
(p-1)/2
} thì |A| = |B| = (p-1)/2 và |A ∪ B| ≤ p-1. Xảy
ra hai trường hợp
Trường hợp 1. Nếu | A ∪ B | < p-1 thì theo tính chất nên trên, ta có A ∩ B ≠ ∅, tức là tồn
tại i, j sao cho r
i
= s
j
, tương ñương với i
2
≡ - 1- j
2
(mod p) i
2
+ j
2
+ 1 chia hết cho p
(ñpcm).
Trường hợp 2. Nếu | A ∪ B | = p-1 thì A ∩ B = ∅ và như vậy, các số r
1
, r
2
, …, r
(p-1)/2
, s
1
,
s
2
, …, s
(p-1)/2
ñôi một phân biệt và ta có
r
1
+ r
2
+ …+ r
(p-1)/2
+ s
1
+ s
2
+ …+ s
(p-1)/2
= 1 + 2 + … + p-1 ≡ 0 (mod p)
Điều này mâu thuẫn vì theo ñịnh nghĩa của r
i
và s
i
, ta có
r
1
+ r
2
+ …+ r
(p-1)/2
+ s
1
+ s
2
+ …+ s
(p-1)/2
≡ 1
2
+ 2
2
+ … + [(p-1)/2]
2
+ (-1-1
2
) + … +
(-1 – [(p-1)/2]
2
) ≡ -(p-1)/2 (mod p).
Vậy trường hợp 2 không xảy ra, và như thế ta rơi vào trường hợp 1. Ta có ñiều phải
chứng minh.

Ghi chú. Lý luận A v B và không B suy ra A ñược gọi là Tam ñoạn luận rời.

Bài tập

1. Xét dãy số Fibonacci xác ñịnh bởi F
1
= F
2
= 1, F
n+1
= F
n
+ F
n-1
với mọi n ≥ 2. Chứng minh rằng với mọi
số nguyên dương m > 1. Tồn tại vô số số hạng của dãy số chia hết cho m.

2. Từ khoảng (2
2n
, 2
3n
) chọn ra 2
2n-1
+1 số lẻ. Chứng minh rằng trong các số ñược chọn, tồn tại hai số mà
bình phương mỗi số không chia hết cho số còn lại.

3. a) Chứng minh rằng không tồn tại số nguyên dương n sao cho 10
n
+ 1 chia hết cho 2003.
b) Chứng minh rằng tồn tại các số nguyên dương m, n sao cho 10
m
+ 10
n
+ 1 chia hết cho 2003.

4. (Vietnam TST 2001) Dãy số nguyên dương a
1
, a
2
, …, a
n
, … thoả mãn ñiều kiện
1 ≤ a
n+1
– a
n
≤ 2001 với mọi n = 1, 2, 3, … Chứng minh rằng tồn tại vô số cặp số p, q sao cho q > p và a
q

chia hết cho a
p
.







Vietnamese IMO Team Training Camp 2010
26 | Trần Nam Dũng – 6/2010

Nguyên lý Dirichlet trong ñại số

Trong ñại số nguyên lý Dirichlet ñược thể hiện qua tính chất cơ bản sau: Nếu trên ñoạn
[a, b] có n số thực x
1
, x
2
, …, x
n
(n ≥ 2) thì tồn tại các chỉ số i ≠ j sao cho |x
i
-x
j
| ≤ (b-
a)/(n-1).

Ví dụ 5. Giữa 7 số thực bất kỳ luôn tìm ñược 2 số x và y sao cho .
3
1
1
0 ≤
+

<
xy
y x
”. Gọi
các số ñã cho là a
1
, a
2
, …, a
7
. Với mỗi số thực a, tồn tại số α thuộc khoảng (-π/2, π/2)
sao cho a = tg(α). Giả sử a
1
= tg(α
1
), a
2
= tg(α
2
), …, a
7
= tg(α
7
). Theo tính chất nêu trên,
trong 7 số α
1
, α
2
, …, α
7
tồn tại hai số có hiệu không vượt quá π/6. Giả sử hai số này là α
và β, trong ñó α > β. Khi ñó
.
3
1
6
) (
) ( ) ( 1
) ( ) (
0 = ≤ − =
+

<
π
β α
β α
β α
tg tg
tg tg
tg tg

Như vậy các số x = tg(α) và y = tg(β) là các số cần tìm.
Định lý Kronecker về sự trù mật là một ñịnh lý có nhiều ứng dụng trong giải tích, ñại số,
giải tích phức. Dưới ñây ta xét chứng minh rất sơ cấp của ñịnh lý này (ở dạng tương
ñương)

Định lý Kronecker. Nếu α là số vô tỷ thì tập hợp S ={ {nα} | n ∈ N*} trù mật trong [0,
1].
Chứng minh. Ta cần chứng minh rằng với mọi khoảng (a, b) ⊂ [0, 1], tồn tại số nguyên
dương n sao cho {nα} ∈ (a, b).

Trước hết, ta tìm số nguyên dương N sao cho N > 1/(b-a). Bây giờ xét N+1 số {α},
{2α}, …, {(N+1)α} thuộc ñoạn [0, 1]. Theo nguyên lý Dirichlet, tồn tại hai số {pα},
{qα} với 1 ≤ p < q ≤ N+1 sao cho |{pα} – {qα}| ≤ 1/N.

Để ý rằng {qα} – {pα} = qα - [qα] - pα + [pα] = (q-p)α - [qα] + [pα]. Do ñó nếu {qα} –
{pα} > 0 thì {(q-p)α} = {qα} – {pα}, còn nếu {qα} – {pα} < 0 thì {(q-p)α} = 1 –
({qα} – {pα})

Ta xét hai trường hợp

Trường hợp 1. 1/N > {qα} – {pα} > 0. Khi ñó ñặt k = q – p, ta tìm ñược số nguyên
dương k sao cho 0 < {kα} < 1/N.

Bây giờ ta gọn m là số nguyên dương nhỏ nhất sao cho m{kα} > a thì ta có (m-
1){kα} ≤ a. Do ñó m{kα} ≤ a + {kα} < a + 1/N < b. Suy ra m{kα} ∈ (a, b) ⊂ [0, 1].

Vietnamese IMO Team Training Camp 2010
27 | Trần Nam Dũng – 6/2010

Nhưng mkα = m[kα] + m{kα}. Do 0 < m{kα} < 1 nên từ ñây ta có {mkα} = m{kα}.
Đặt n = mk, ta có {nα} ∈ (a, b) (ñpcm).

Trường hợp 2. 0 > {qα} – {pα} > -1/N. Khi ñó ñặt k = q – p, ta tìm ñược số nguyên
dương k sao cho 1 – 1/N < {kα} < 1. Đặt β = 1 - {kα} thì 0 < β < 1/N. Chứng minh
tương tự như trên, ta tìm ñược số nguyên dương m sao cho mβ thuộc (1-b, 1-b), tức là
1 – b < m(1 - {kα}) < 1 – a
a < m{kα} – m + 1 < b
a < {m{kα}} < b
Cuối cùng, ta có mkα = m[kα] + m{kα} nên {mkα} = {m{kα}} nên ñặt n = mk ta có
ñiều phải chứng minh.

Một tình huống rất ñơn giản khác của nguyên lý Diriclet lại có những ứng dụng rất hiệu
quả trong nhiều bài toán chứng minh bất ñẳng thức, ñặc biệt là các bất ñẳng thức có ñiều
kiện. Đó là chú ý sau: Với m là một số thực cho trước và n ≥ 3 số thực a
1
, a
2
, …, a
n
bất kỳ
thì luôn tìm ñược hai số trong các số này nằm cùng một phía ñối với m.

Gọi hai số ñó là x và y thì ta có bất ñẳng thức hiển nhiên sau: (x-m)(y-m) ≥ 0, từ ñó xy +
m
2
≥ m(x+y). Như vậy, ta ñã so sánh ñược hai ñại lượng không cùng bậc với nhau. Sau
ñây chúng ta sẽ xem xét một số ví dụ áp dụng.

Ví dụ 6. Cho x, y, z là các số thực dương thoả mãn ñiều kiện x + y + z + 1 = 4xyz. Chứng
minh rằng
xy + yz + zx ≥ x + y + z.

Ý tưởng ñầu tiên ta nghĩ ñến là xử lý ñiều kiện bằng phép thế
1 4
1

+ +
=
yz
y x
z vào bất ñẳng
thức cần chứng minh, viết lại thành
xy y x y x
xy
y x
− + ≥ − +

+ +
) 1 (
1 4
1

Đến ñây, ñường lối chứng minh ñã hình thành. Vế trái rõ ràng ≥ 1 với mọi x, y còn vế
phải sẽ ≤ 1 nếu x, y nằm cùng phía nhau ñối với 1. Nhưng ñiều này, theo nhận xét ñơn
giản ở trên ta luôn có thể chọn ñược.

Ví dụ 7. Cho a, b, c là các số thực không âm. Chứng minh rằng
(a
2
+ 2)(b
2
+ 2)(c
2
+ 2) ≥ 3(a + b + c)
2


Áp dụng bất ñẳng thức CBS, ta có
(a + b + c)
2
≤ (a
2
+ 1 + 1)(1 + b
2
+ c
2
) = (a
2
+ 2)(b
2
+ c
2
+ 1). Như vậy ta chỉ còn cần
chứng minh
(b
2
+ 2)(c
2
+ 2) ≥ 3(b
2
+ c
2
+ 1)
Vietnamese IMO Team Training Camp 2010
28 | Trần Nam Dũng – 6/2010

(b
2
– 1)(c
2
– 1) ≥ 0
Điều này luôn có ñược nếu ta chọn b
2
, c
2
cùng phía nhau ñối với 1.

Bài tập

5. Cho a, b, c > 0, x = a + 1/b, y = b + 1/c, z = c + 1/a. Chứng minh rằng
xy + yz + zx ≥ 2(x+y+z)

6. (USA MO 2001) Cho a, b, c là các số thực không âm thoả mãn ñiều kiện a
2
+ b
2
+ c
2
+ abc = 4. Chứng
minh rằng
0 ≤ ab + bc + ca – abc ≤ 2.

7. Với i = 1, 2, …, 7 các số a
i
, b
i
là các số thực không âm thoả mãn ñiều kiện a
i
+ b
i
≤ 2. Chứng minh
rằng tồn tại các chỉ số i ≠ j sao cho |a
i
– a
j
| + |b
i
– b
j
| ≤ 1.

8. (VMO 1996) Cho x, y, z là các số thực dương thoả mãn ñiều kiện xy + yz + zx + xyz = 4. Chứng minh
rằng
x + y + z ≥ xy + yz + zx.

9. Tìm số thực k nhỏ nhất sao cho xyz + 2 + k[(x-1)
2
+ (y-1)
2
+ (z-1)
2
] ≥ x + y + z với mọi x, y, z > 0.

Nguyên lý Dirichlet trong tổ hợp

Tổ hợp là mảnh ñất màu mỡ nhất cho các phương pháp và kỹ thuật chứng minh. Và
nguyên lý Dirichlet không phải là một ngoại lệ. Trong tổ hợp, một ñặc ñiểm ñặc trưng là
sự bùng nổ tổ hợp của các trường hợp, vì vậy, nguyên lý Dirichlet cùng với các nguyên lý
khác như nguyên lý cực hạn, nguyên lý bất biến chính là những công cụ quan trọng ñể
chúng ta ñịnh hướng trong “biển” các trường hợp.

Nguyên lý Dirichlet thường ñược sử dụng trong các bài toán ñồ thị, tô màu, các bài toán
về thi ñấu thể thao (ñồ thị có hướng), quen nhau (ñồ thị vô hướng).

Ví dụ 8. Trong một giải bóng chuyền có 8 ñội tham gia, thi ñấu vòng tròn 1 lượt. Chứng
minh rằng tìm ñược 4 ñội A, B, C, D sao cho A thắng B, C, D, B thắng C, D và C thắng
D.

Trong bóng chuyền không có hoà, do ñó 8 ñội thi ñấu vòng tròn 1 lượt thì sẽ có tất cả 28
trận thắng. Theo nguyên lý Dirichlet, tồn tại ñội bóng A có ít nhất 4 trận thắng. Xét 4 ñội
thua A. 4 ñội này ñấu với nhau 6 trận, do ñó tồn tại một ñội thắng ít nhất 2 trận (trong số
các trận ñấu giữa 4 ñội này với nhau). Giả sử ñó là B và C, D là 2 ñội thua B. Cuối cùng,
nếu C thắng D thì A, B, C, D là 4 ñội cần tìm, còn nếu D thắng C thì 4 ñội cần tìm là A,
B, D, C.

Bài toán Ramsey là một trong những bài toán kinh ñiển mà những trường hợp cơ sở của
nó rất thú vị và phù hợp với mức ñộ toán sơ cấp.
Vietnamese IMO Team Training Camp 2010
29 | Trần Nam Dũng – 6/2010

Ví dụ 9. Chứng minh rằng trong một nhóm 6 người bất kỳ có 3 người ñôi một quen nhau
hoặc 3 người ñôi một không quen nhau.

Hai người bất kỳ có thể quen nhau hoặc không quan nhau. Xét một người A bất kỳ thì có
5 người khác hoặc quen A hoặc không quen A. Do ñó, theo nguyên lý Dirichlet, phải xảy
ra một trong hai trường hợp:
1) A quen ít nhất 3 người
2) A không quen ít nhất 3 người
Ta xét trường hợp thứ nhất: A quen với ít nhất 3 người, chẳng hạn B, C, D. Nếu trong 3
người B, C, D có ít nhất một cặp quen nhau, chẳng hạn B quen C thì ta có A, B, C ñôi
một quen nhau. Trong trường hợp ngược lại, ta có B, C, D ñôi một không quen nhau.

Trường hợp thứ hai ñược xét hoàn toàn tương tự. Bài toán ñược chứng minh.

Ví dụ 10. Trong một nhóm gồm 2n+1 người với mỗi n người tồn tại một người khác n
người này quen với tất cả họ. Chứng minh rằng trong nhóm người này có 1 người quen
với tất cả mọi người.

Ta chứng minh rằng trong nhóm người này có n+1 người ñôi một quen nhau. Rõ ràng có
2 người quan nhau và nếu như có k người ñôi một quen nhau (trong ñó k ≤ n) thì tồn tại
một người khác trong số họ quen với k người này. Từ ñó suy ra tồn tại n+1 người ñôi một
quen nhau A
1
, A
2
, …, A
n+1
.

Xét n người còn lại. Theo ñiều kiện,tồn tại một người A
i
quen với tất cả n người này.
Nhưng khi ñó A
i
quen với tất cả mọi người.

Bí quyết thành công của nguyên lý Dirichlet chính là kỹ thuật “xây chuồng” và “tạo thỏ”.
Trong nhiều bài toán, chuồng là gì, thỏ là gì khá rõ ràng, nhưng trong nhiều bài toán, xây
chuồng và tạo thỏ là cả một sự tinh tế. Ta phải biết “chọn các thành phần chính” và
“hướng ñến mục tiêu”.

Ví dụ 11. Các số từ 1 ñến 200 ñược chia thành 50 tập hợp. Chứng minh rằng trong một
các tập hợp ñó có ba số là ñộ dài 3 cạnh của một tam giác.

Thoạt nhìn bài toán có vẻ khá rối. Nhưng nếu ñể ý rằng với 0 < a < b < c thì ñiều kiện
cần và ñủ ñể a, b, c là ñộ dài ba cạnh của một tam giác là a + b > c thì bài toán trở nên
ñơn giản hơn. Rõ ràng nếu chỉ xét các số từ 100 ñến 200 thì ba số bất kỳ ñều là ñộ dài 3
cạnh của 1 tam giác (a + b ≥ 100 + 101 = 201 > c). Từ ñó chỉ cần xét 101 con thỏ là các
số từ 100 ñến 200 rồi áp dụng nguyên lý Dirichlet cho 50 cái chuồng tập hợp là xong. Ở
ñây, rõ ràng các số từ 1 ñến 99 chỉ có tác dụng gây nhiễu.

Ví dụ 12. Trên bàn cờ quốc tế có 8 quân xe, ñôi một không ăn nhau. Chứng minh rằng
trong các khoảng cách ñôi một giữa các quân xe, có hai khoảng cách bằng nhau. Khoảng
Vietnamese IMO Team Training Camp 2010
30 | Trần Nam Dũng – 6/2010

cách giữa hai quân xe bằng khoảng cách giữa tâm các ô vuông mà quân các quân xe
ñứng.

Trước hết ta mô hình hoá bài toán. Để ý rằng khoảng cách giữa ô (p, q) và ô (m, n) bằng
(p-m)
2
+ (q-n)
2
. Ta cần chứng minh rằng nếu p
1
, p
2
, …, p
8
là một hoán vị của (1, 2, 3, …,
8) thì tồn tại các tập chỉ số {m, n} ≠ {p, q} sao cho (m-n)
2
+ (p
m
-p
n
)
2
= (p-q)
2
+ (p
p
– p
q
)
2
.

8 quân xe tạo ra 28 khoảng cách. Nhưng nếu ta tìm 2 khoảng cách bằng nhau giữa cả 28
quân xe này thì ta sẽ gặp khó khăn. Ta giới hạn trong việc tìm các cặp chỉ số dạng {n,
n+1}. Có 7 cặp như vậy. Khi ñó, ta chỉ cần tìm n ≠ m sao cho (p
n+1
-p
n
)
2
= (p
m+1
-p
m
)
2
. Vì
1 ≤ p
i
≤ 8 nêu (p
n+1
-p
n
)
2
chỉ có thể là 1 trong 7 giá trị 1
2
, 2
2
, …, 7
2
. Vì thế chỉ có thể xảy
ra hai trường hợp.

Trường hợp 1. Tồn tại n ≠ m sao cho (p
n+1
-p
n
)
2
= (p
m+1
-p
m
)
2
. Khi ñó các cặp quân xe tại ô
(n, p
n
), (n+1, p
n+1
) và (m, p
m
), (m+1, p
m+1
) là các cặp xe cần tìm.

Trường hợp 2. Các số (p
n+1
-p
n
)
2
ñôi một phân biệt. Khi ñó tồn tại n sao cho (p
n+1
-p
n
)
2
=
4.

Lúc này, xoay hàng thành cột, ta lại ñi ñến việc hoặc tồn tại n ≠ m sao cho (q
n+1
-q
n
)
2
=
(q
m+1
-q
m
)
2
hoặc tồn tại k sao cho (q
k+1
-q
k
)
2
= 2
2
. Trong trường hợp thứ nhất, bài toán ñược
giải quyết tương tự như trường hợp 1 ở trên. Trong trường hợp thứ
hai, các quân xe tại ô (n, p
n
), (n+1, p
n+1
) và (q
k+1
,k+1), (q
k
, k) là các cặp xe cần tìm.

Bài tập

10. Các số 1, 2, 3, …, 100 có thể là thành viên của 12 cấp số nhân nào ñó ñược không?

11. Trong một ña giác lồi có chứa không ít hơn m
2
+1 ñiểm nguyên. Chứng minh rằng trong ña giác lồi
này tìm ñược m+1 ñiểm nguyên cùng nằm trên một ñường thẳng.

12. Chứng minh rằng trong 9 người bất kỳ, hoặc có 3 người ñôi một quen nhau, hoặc có 4 người ñôi một
không quen nhau.

13. Chọn ra 69 số nguyên dương từ tập hợp E = {1, 2, …, 100}. Chứng minh rằng tồn tại 4 số a < b < c
< d trong 4 số ñược chọn sao cho a + b + c = d. Kết luận bài toán còn ñúng không nếu ta thay 69 bằng 68?

14. Các ô vuông của bảng 100 x 100 ñược tô bằng 4 màu sao cho trên mỗi hàng và trên mỗi cột có ñúng
25 ô có cùng một màu. Chứng minh rằng tồn tại 2 dòng và 2 cột sao cho bốn ô nằm ở giao của chúng
ñược tô khác màu.

15. (Bulgarian MO 2005) Trong 9 người không có 4 người nào ñôi một quen nhau. Chứng minh rằng có
thể chia 9 người này thành 4 nhóm sao cho trong mỗi nhóm không có người nào quen nhau.


Vietnamese IMO Team Training Camp 2010
31 | Trần Nam Dũng – 6/2010



Nguyên lý Dirichlet trong hình học

Trong hình học, nguyên lý Dirichlet thường ñược sử dụng trong các bài toán liên quan
ñến ñộ dài cạnh, diện tích, ñộ lớn của góc, các bài toán trên lưới nguyên. Ở ñây chúng tôi
chỉ giới hạn trong việc giới thiệu một ứng dụng ñẹp của nguyên lý Dirichlet về “chồng
hình” trong hình học và một số bài tập.

Định lý Minkowsky là một ví dụ rất thú vị về ứng dụng của hình học trong lý thuyết số.
Chúng ta bắt ñầu từ một kết quả rất ñơn giản nhưng hữu ích

Bổ ñề 1. Trên mặt phẳng cho hình F có diện tích lớn hơn 1. Khi ñó tồn tại hai ñiểm A, B
thuộc F, sao cho véc tơ AB có tọa ñộ nguyên.

Chứng minh: Lưới nguyên cắt hình G thành các mẩu nhỏ. Chồng các mẩu này lên nhau,
do tổng diện tích của các mẩu lớn hơn 1, nên có ít nhất 2 mẩu có ñiểm chung (ñây chính
là một biến thể của nguyên lý Dirichlet). Gọi A, B là hai ñiểm nguyên thuỷ ứng với ñiểm
chung này thì A, B là hai ñiểm cần tìm.

Bổ ñề 2. (Bổ ñề Minkowsky) Trên mặt phẳng cho hình lồi F nhận gốc tọa ñộ làm tâm ñối
xứng và có diện tích lớn hơn 4. Khi ñó nó chứa một ñiểm nguyên khác gốc tọa ñộ.

Chứng minh: Xét phép vị tự tâm O, tỷ số 1/2 , biến F thành G. Do G có diện tích lớn
hơn 1 nên theo bổ ñề 1, tồn tại hai ñiểm A, B thuộc G sao cho véc-tơ AB có toạ ñộ
nguyên. Gọi A’ là ñiểm ñối xứng với A qua O. Do hình G ñối xứng qua gốc toạ ñộ nên
A’ thuộc G. Do G lồi nên trung ñiểm M của A’B thuộc G. Gọi N là ñiểm ñối xứng của O
qua M thì N thuộc F và ON = AB, suy ra N là ñiểm nguyên khác O (ñpcm).

Định lý 3. (Định lý Minkowsky) Cho a, b, c là các số nguyên, trong ñó a > 0 và ac - b
2

= 1. Khi ñó phương trình ax
2
+ 2bxy + cy
2
= 1 có nghiệm nguyên.

Bài tập

15. Với giá trị nào của n tồn tại n ñiểm M
1
, M
2
, …, M
n
sao cho tất cả các góc M
i
M
j
M
k
ñều không tù?

16. Cho 9 ñiểm nằm trong hình vuông cạnh 1. Chứng minh rằng tồn tại một tam giác có ñỉnh tại các ñiểm
ñã cho có diện tích không vượt quá 1/8.

Đọc thêm bài Nguyên lý chuồng và thỏ




Vietnamese IMO Team Training Camp 2010
32 | Trần Nam Dũng – 6/2010

4. Đếm bằng hai cách

Đếm bằng hai cách là một kỹ thuật thông dụng ñể tạo ra các phương trình, ñẳng thức, các
mối liên hệ giúp chúng ta giải quyết các bài toán phương trình, tính toán hình học,
phương trình hàm, bất ñẳng thức và ñặc biệt là các bài toán tổ hợp, trong ñó có bài toán
ñếm.

Đếm bằng hai cách và phương trình hàm

(Xem bài Giải phương trình hàm bằng cách lập phương trình)

Đếm bằng hai cách trong chứng minh bất ñẳng thức

Trong chứng minh bất ñẳng thức, ñếm bằng hai cách thường ñược sử dụng ñể xử lý một
số tổng. Dưới ñây ta xem xét hai ví dụ.

Ví dụ 1. Gọi d là hiệu giữa số lớn nhất và số nhỏ nhất giữa n số thực x
1
, x
2
, …, x
n
(n ≥ 2). Chứng minh rằng ta có bất ñẳng thức


≤ < ≤
≤ − ≤ −
n j i
j i
d n
x x d n
1
2
4
| | ) 1 (
Giải.
Không mất tính tổng quát, giả sử x
1
≤ x
2
≤ … ≤ x
n
và ñặt d
i
= x
i+1
- x
i
với i = 1, 2, …, n.
thì d
i
≥ 0 và d = d
1
+ d
2
+ … + d
n-1
. Với i < j ta có |x
i
– x
j
| = d
i
+ … + d
j-1

Mỗi d
k
sẽ có mặt trong tổng d
i
+ … + d
j-1
nếu i ≤ k và j-1 ≥ k, tức là trong k(n-k) tổng.
Từ ñó suy ra

∑ ∑
≤ < ≤

=
− = −
n j i
n
k
k j i
d k n k x x
1
1
1
) ( | |
Bây giờ chú ý n-1 ≤ k(n-k) ≤ n
2
/4 với mọi k = 1, 2, …, n-1, ta suy ra bất ñẳng thức cần
chứng minh.

Ví dụ 2. Trong các ô của hình vuông 10 x 10 ta ñiền các số từ 1 ñến 100 như sau: ở hàng
thứ nhất ñiền các số từ 1 ñến 10 từ trái sang phải, ở hàng thứ hai ñiền các số từ 11 ñến 20
từ trái sang phải … An dự ñịnh cắt hình vuông thành các hình chữ nhật 1 x 2, lấy tích của
hai số ở trên một hình chữ nhật và cộng tất cả các kết quả thu ñược với nhau. An muốn
cho tổng thu ñược là nhỏ nhất có thể. Hỏi An phải cắt thế nào ñể ñạt ñược ñiều ñó.
Giải.
Gọi (a
i
, b
i
) i = 1, 2, …, 50 là bộ số ở các ô mà An dự ñịnh cắt. Ta có

( )
( )
∑ ∑ ∑ ∑
= = = =
− − + =
− − +
=
50
1
50
1
2
50
1
2 2
50
1
2 2 2
2
1
) (
2
1
2
i i
i i
i
i i
i
i i i i
i i
b a b a
b a b a
b a
Tổng

=
+
50
1
2 2
) (
i
i i
b a bằng tổng bình phương các số từ 1 ñến 100, do ñó không ñổi. Như vậy
Vietnamese IMO Team Training Camp 2010
33 | Trần Nam Dũng – 6/2010


=
50
1 i
i i
b a ñạt giá trị nhỏ nhất khi ( )

=

50
1
2
i
i i
b a lớn nhất. Nhưng a
i
– b
i
= 1 nếu hai ô này nằm
trên một hàng và a
i
– b
i
= 10 nếu hai ô này nằm trên một cột. Từ ñó suy ra An phải cắt
thành các ô dọc thì tổng thu ñược sẽ nhỏ nhất.
Bài tập

1. Các hàm số f(x) và g(x) xác ñịnh trên tập hợp các số nguyên, có trị tuyệt ñối không vượt quá 1000.
Gọi m là số các cặp (x, y) sao cho f(x) = g(y), n là số các cặp (x, y) sao cho f(x)=f(y), và k là số các cặp x,
y sao cho g(x)=g(y). Chứng minh rằng 2m

n + k.

2. (IMO 2003) Cho n > 2 và các số thực x
1
≤ x
2
≤ ... ≤ x
n
, chứng minh rằng
∑ ∑
= =
− − ≤
|
|
¹
|

\
|

n
j i
j i
n
j i
j i
x x n x x
1 ,
2 2
2
1 ,
) ( ) 1 (
3
2
| | .
Chứng minh rằng dấu bằng xảy ra khi và chỉ khi dãy số là cấp số cộng.

2
n
C trong các bài toán tổ hợp

Trong tổ hợp
2
n
C là số các cặp tạo thành từ n phần tử, là số cạnh của ñồ thị ñầy ñủ bậc n.
Trong nhiều bài toán, sử dụng ý nghĩa tổ hợp này cùng với cách ñếm bằng hai cách giúp
chúng ta tìm ra chìa khoá cho lời giải.

Ví dụ 3. (Bulgarian MO 2006) Một quốc gia có 16 thành phố và có 36 tuyến bay nối giữa
chúng. Chứng minh rằng ta có thể tổ chức một chuyến bay vòng quanh giữa 4 thành phố.

Giải. Bài toán có thể dịch sang ngôn ngữ ñồ thị như sau: Một ñồ thị G ñơn có 16 ñỉnh và
36 cạnh thì có một chu trình ñộ dài 4. Ta chứng minh bằng phản chứng. Giả sử trong ñồ
thị không có chu trình ñộ dài 4.

Với mỗi ñỉnh x thuộc G, gọi d(x) là bậc của ñỉnh x. Khi ñó số cặp các ñỉnh mà cả hai
cùng kề với x bằng
2
) ( x d
C . Chú ý rằng mỗi một cặp ñược tính ở nhiều nhất ở một ñỉnh x,
vì nếu không ta sẽ có một chu trình ñộ dài 4.

Sử dụng ñẳng thức 72 ) ( =

∈G x
x d và bất ñẳng thức Cauchy-Schwarz, ta có
∑ ∑ ∑ ∑ ∑
∈ ∈ ∈ ∈ ∈
= − = − |
¹
|

\
|
≥ − = ≥ =
G x G x G x G x G x
x d
x d x d
x d x d
C C 126 36
32
72
) (
2
1
) (
32
1
2
) (
2
) (
120
2
2
2
2
) (
2
16
,
mâu thuẫn.


Ví dụ 4. (IMO ) Trong một kỳ thi có a thí sinh và b giám khảo, trong ñó b ≥ 3 là một số
nguyên lẻ. Mỗi một giám khảo sẽ ñánh giá thí sinh là “ñậu” hay “rớt”. Giả sử k là một số
Vietnamese IMO Team Training Camp 2010
34 | Trần Nam Dũng – 6/2010

nguyên sao cho với hai giám khảo bất kỳ thì ñánh giá của họ trùng ở nhiều nhất k thí
sinh. Chứng minh rằng k/a ≥ (b-1)/2b.

Giải.
Ta ñếm số N các bộ ba (GK, GK, TS) trong ñó hai giám khảo là khác nhau và ñánh giá
thí sinh giống nhau. Có b(b-1)/2 cặp giám khảo và mỗi một cặp giám khảo như vậy ñánh
giá trùng nhau tại không quá k thí sinh, do ñó N ≤ kb(b-1)/2.
Bây giờ xét một thí sinh X và ñếm các cặp giám khảo ñánh giá X giống nhau. Giả sử có x
giám khảo cho X ñậu, thì sẽ có x(x-1)/2 cặp cùng cho X ñậu và (b-x)(b-x-1)/2 cặp cùng
cho X rớt, như vậy có (x(x-1) + (b-x)(b-x-1))/2 cặp ñánh giá X giống nhau. Nhưng (x(x-
1) + (b-x)(b-x-1))/2 = (2x
2
- 2bx + b
2
- b)/2 = (x - b/2)
2
+ b
2
/4 - b/2 ≥ b
2
/4 - b/2 = (b -
1)
2
/4 - 1/4. Vì (b - 1)
2
/4 là số nguyên (do b lẻ), nên số cặp ñánh giá X giống nhau sẽ ít
nhất là (b - 1)
2
/4. Từ ñó suy ra N ≥ a(b - 1)
2
/4. Kết hợp hai bất ñẳng thức lại ta có
k/a ≥ (b - 1)/2b.
Bài tập

3. Trong Duma quốc gia có 1600 ñại biểu, lập thành 16000 ủy ban, mỗi ủy ban có 80 ñại biểu. Chứng
minh rằng có ít nhất hai ủy ban có không dưới 4 thành viên chung.

4. Sau khi khai trương ñược ñúng 10 ngày, một nhân viên thư viện cho biết :
1) Mỗi ngày có ñúng 8 người ñến ñọc sách ;
2) Không có người nào ñến thư viện 1 ngày quá 1 lần ;
3) Trong hai ngày bất kỳ của 10 ngày ñó thì có ít nhất là 15 người khác nhau cùng ñến thư viện.
Căn cứ ñồng thời cả 3 ñiều kiện mà nhân viên thư viện cung cấp hãy cho biết số người tối thiểu
ñã ñến thư viện trong 10 ngày nói trên là bao nhiêu ?

5. 2n kỳ thủ thi ñấu vòng tròn hai lượt, mỗi lượt hai kỳ thủ bất kỳ thi ñấu với nhau ñúng một trận (thắng
ñược 1 ñiểm, thua 0 ñiểm và hòa 1/2 ñiểm). Người ta nhận thấy rằng ở lượt hai, tổng ñiểm của mỗi kỳ thủ
thay ñổi không nhỏ hơn n. Chứng minh rằng các thay ñổi này ñúng bằng n.

6. (Bulgarian MO 2003) Trong một nhóm n người có 3 người ñôi một quen nhau và mỗi một người này
quen nhiều hơn 1 nửa số người trong nhóm. Tìm số ít nhất có thể số bộ ba người ñôi một quen nhau.

Đếm bằng hai cách và một số ñịnh lý trong lý thuyết tối ưu tổ hợp

Cho F là họ các tập con của X. Với x thuộc x, ta gọi d(x) là số phần tử của F chứa x.

Định lý 1. Cho F là họ các tập con của tập hợp X. Khi ñó

Chứng minh. Xét ma trận kề M = (m
x,A
) của F. Nghĩa là M là ma trận 0-1 với |X| dòng
ñánh số bởi các ñiểm x ∈ X và |F| cột ñánh số bởi tập A ∈ F sao cho m
x,A
= 1 khi và chỉ
Vietnamese IMO Team Training Camp 2010
35 | Trần Nam Dũng – 6/2010

khi x ∈ A. Để ý rằng d(x) bằng số số 1 trên dòng thứ x còn |A| là số số 1 trên cột thứ A.
Như vậy cả vế trái và vế phải ñều biểu diễn số số 1 của M.
Nếu ta xét ñồ thị G = (V, E) trên tập ñỉnh V như một họ các tập con 2 phần tử của V thì ta
có ñịnh lý Euler.

Định lý 2. (Euler, 1736) Trong mọi ñồ thị, tổng bậc các ñỉnh của nó bằng hai lần số cạnh
của nó và như thế, luôn là một số chẵn.
Định lý sau có thể ñược chứng minh bằng cách tương tự

Định lý 3. với mọi Y ⊆ X.

(Hai tổng ở ñẳng thức ñầu ứng với số số 1 trên các hàng Y. Các tổng ở ñẳng thức thứ hai
ñếm số lần xuất hiện của x trong các tập có dạng A ∩ B).
Trường hợp ñặc biệt khi F = E là tập con 2 phần tử, ta có

Định lý 4. Với ñồ thị G = (V, E), ta có


(Xem thêm bài Các bài toán tối ưu về hệ các tập hợp)

5. Nguyên lý cực hạn

Một tập hợp hữu hạn các số thực luôn có phần tử lớn nhất và phần tử nhỏ nhất. Một tập
con bất kỳ của N (hoặc N
k
) luôn có phần tử nhỏ nhất. Nguyên lý ñơn giản này trong
nhiều trường hợp rất có ích cho việc chứng minh. Hãy xét trường hợp biên! Đó là khẩu
quyết của nguyên lý này.

Một số ví dụ mở ñầu

Ta xem xét một số ví dụ sử dụng nguyên lý cực hạn

Ví dụ 1. Cã 3 tr−êng häc, mçi tr−êng cã n häc sinh. Mçi mét häc sinh quen víi Ýt nhÊt
n+1 häc sinh tõ hai tr−êng kh¸c. Chøng minh r»ng ng−êi ta cã thÓ chän ra tõ mçi tr−êng
mét b¹n sao cho ba häc sinh ®−îc chän ®«i mét quen nhau.

Giải.
Gäi A lµ häc sinh cã nhiÒu b¹n nhÊt ë mét tr−êng kh¸c. Gäi sè nµy lµ k. Gi¶ sö A ë
tr−êng 1 vµ nh÷ng b¹n quen A lµ B
1
, B
2
, ..., B
k
ë tr−êng 2. Ta cã .
2
1 +

n
k Còng theo gi¶
thiÕt, cã Ýt nhÊt 1 häc sinh C ë tr−êng 3 quen víi A. Gi¶ sö C kh«ng quen víi B
i
víi mäi
i=1, 2, ..., k th× C quen víi nhiÒu nhÊt n - k häc sinh cña tr−êng 2. Suy ra C quen víi Ýt
nhÊt n+1 - (n-k) = k+1 häc sinh ë tr−êng 1, ®iÒu nµy m©u thuÉn víi c¸ch chän A. VËy C
ph¶i quen víi mét B
i
nµo ®ã. Khi ®ã A, B
i
vµ C chÝnh lµ 3 häc sinh cÇn t×m.
Vietnamese IMO Team Training Camp 2010
36 | Trần Nam Dũng – 6/2010


Ví dụ 2. Chứng minh rằng không tồn tại số n lẻ, n > 1 sao cho 15
n
+ 1 chia hết cho n

Giải. Giả sử tồn tại một số nguyên lẻ n > 1 sao cho 15
n
+ 1 chia hết cho n. Gọi p là ước số
nguyên tố nhỏ nhất của n, khi ñó p lẻ. Giả sử k là số nguyên dương nhỏ nhất sao cho 15
k

– 1 chia hết cho p.

Vì 15
2n
– 1 = (15
n
-1)(15
n
+1) chia hết cho p. Mặt khác, theo ñịnh lý nhỏ Fermat thì 15
p-1

1 chia hết cho p. Theo ñịnh nghĩa của p, suy ra k là ước số của các số p-1 và 2n. Suy ra k |
(p-1, 2n). Do p là ước số nguyên tố nhỏ nhất của n nên (n, p-1) = 1. Suy ra (p-1, 2n) = 2.
Vậy k | 2. Từ ñó k = 1 hoặc k = 2. Cả hai trường hợp này ñều dẫn tới p = 7. Nhưng ñiều
này mâu thuẫn vì 15
n
+ 1 luôn ñồng dư 2 mod 7

Bài tập

1. Cho n ñiểm xanh và n ñiểm ñỏ trên mặt phẳng, trong ñó không có 3 ñiểm nào thẳng hàng. Chứng minh
rằng ta có thể nối 2n ñiểm này bằng n ñoạn thẳng có ñầu mút khác màu sao cho chúng ñôi một không
giao nhau.

2. Trªn ®−êng th¼ng cã 2n+1 ®o¹n th¼ng. Mçi mét ®o¹n th¼ng giao víi Ýt nhÊt n ®o¹n th¼ng kh¸c. Chøng
minh r»ng tån t¹i mét ®o¹n th¼ng giao víi tÊt c¶ c¸c ®o¹n th¼ng cßn l¹i.

3. Trong mÆt ph¼ng cho n > 1 ®iÓm. Hai ng−êi ch¬i lÇn l−ît nèi mét cÆp ®iÓm ch−a ®−îc nèi b»ng mét
vÐc-t¬ víi mét trong hai chiÒu. NÕu sau n−íc ®i cña ng−êi nµo ®ã tæng c¸c vÐc t¬ ®· vÏ b»ng 0 th× ng−êi
thø hai th¾ng; nÕu cho ®Õn khi kh«ng cßn vÏ ®−îc vÐc t¬ nµo n÷a mµ tæng vÉn ch−a cã lóc nµo b»ng 0 th×
ng−êi thø nhÊt th¾ng. Hái ai lµ ng−êi th¾ng cuéc nÕu ch¬i ®óng?


Nguyên lý cực hạn và bất ñẳng thức

Nguyên lý cực hạn thường ñược áp dụng một cách hiệu quả trong các bất ñẳng thức có
tính tổ hợp, dạng chứng minh tồn tại k số từ n số thỏa mãn một ñiều kiện này ñó.

Ví dụ 1. (Moscow MO 1984) Trên vòng tròn người ta xếp ít nhất 4 số thực không âm có
tổng bằng 1. Chứng minh rằng tổng tất cả các tích các cặp số kề nhau không lớn hơn .
Giải.
Ta cần chứng minh rằng với mọi n ≥ 4 số thực không âm а
1
, ..., а
n
, có tổng bằng 1, ta có
bất ñẳng thức
a
1
a
2
+ a
2
a
3
+ ... + a
n - 1
a
n
+ a
n
a
1
≤ 1/4.
Với n chẵn n (n = 2m) ñiều này có thể chứng minh dễ dàng: ñặt a
1
+ a
3
+ ... + a
2m - 1
= a;
khi ñó, rõ ràng,
a
1
a
2
+ a
2
a
3
+ ... + a
n - 1
a
n
+ a
n
a
1
≤ (a
1
+ a
3
+ ... + a
2m−1
) × (a
2
+ a
4
+ ... + a
2m
) = a(1 − a) ≤
1/4.
Vietnamese IMO Team Training Camp 2010
37 | Trần Nam Dũng – 6/2010

Giả sử n lẻ và a
k
– là số nhỏ nhất trong các số ñã cho. (Để thuận tiện, ta giả sử 1 < k < n
− 1 – ñiều này không làm mất tính tổng quát khi n ≥ 4.) Đặt b
i
= а
i
, với i = 1,..., k − 1, b
k

= a
k
+ a
k + 1
và b
i
= a
i + 1
với i = k + 1,..., n − 1. Áp dụng bất ñẳng thức của chúng ta cho
các số b
1
,..., b
n - 1
, ta ñược:
a
1
a
2
+ ... + a
k - 2
a
k - 1
+ (a
k - 1
+ a
k + 2
) b
k
+ a
k + 2
a
k + 3
+ ... + a
n - 1
a
n
+ a
n
a
1
≤ 1/4.
Cuối cùng, ta sử dụng bất ñẳng thức
a
k - 1
a
k
+ a
k
a
k + 1
+ a
k + 1
a
k + 2
≤ a
k - 1
a
k
+ a
k - 1
a
k + 1
+ a
k + 1
a
k + 2
≤ (a
k - 1
+ a
k + 2
) b
k
.
ñể suy ra ñiều phải chứng minh.
Đánh giá trên ñây là tốt nhất; dấu bằng xảy ra khi 2 trong n số bằng 1/2, còn các số còn
lại bằng 0.

Ví dụ 2. Cho n ≥ 4 và các số thực phân biệt a
1
, a
2
, …, a
n
thoả mãn ñiều kiện
. 1 , 0
1
2
1
= =
∑ ∑
= =
n
i
i
n
i
i
a a
Chứng minh rằng tồn tại 4 số a, b, c, d thuộc {a
1
, a
2
, …, a
n
} sao cho
.
1
3
nabd d b a a nabc c b a
n
i
i
+ + + ≤ ≤ + + +

=


Ví dụ 3. Tổng bình phương của một 100 số thực dương lớn hơn 10000. Tổng của chúng
nhỏ hơn 300. Chứng minh rằng tồn tại 3 số trong chúng có tổng lớn hơn 100.

Giải. Giả sử 100 số ñó là C
1
≥ C
2
≥...≥ C
100
> 0. Nếu như C
1
≥ 100, thì C
1
+ C
2
+ C
3
>
100. Do ñó ta có thể giả sử rằng C
1
< 100. Khi ñó 100 - C
1
> 0, 100 - C
2
> 0, C
1
- C
2
≥ 0
и C
1
- C
3
≥ 0, vì vậy
100(C
1
+ C
2
+ C
3
) ≥ 100(C
1
+ C
2
+ C
3
) - (100 - C
1
)(C
1
- C
3
) - (100 - C
2
)(C
2
- C
3
) =
= C
1
2
+ C
2
2
+ C
3
(300 - C
1
- C
2
) >
> C
1
2
+ C
2
2
+ C
3
(C
3
+ C
4
+ ... + C
100
) ≥
≥ C
1
2
+ C
2
2
+ C
3
2
+ ... + C
100
2
> 10000.
Suy ra, C
1
+ C
2
+ C
3
> 100.

Bài tập

1. Trong mỗi ô của bảng 2 x n ta viết các số thực dương sao cho tổng các số của mỗi cột bằng 1. Chứng
minh rằng ta có thể xoá ñi ở mỗi cột một số sao cho ở mỗi hàng, tổng của các số còn lại không vượt quá
.
4
1 + n

2. 40 tên trộm chia 4000 euro. Một nhóm gồm 5 tên trộm ñược gọi là nghèo nếu tổng số tiền mà chúng
ñược chia không quá 500 euro. Hỏi số nhỏ nhất các nhóm trộm nghèo trên tổng số tất cả các nhóm 5 tên
trộm bằng bao nhiêu?

Nguyên lý cực hạn và phương trình Diophant

Vietnamese IMO Team Training Camp 2010
38 | Trần Nam Dũng – 6/2010

Nguyên lý cực hạn ứng dụng trong phương trình Diophant ñã ñược nhắc tới trong bài
phương pháp chứng minh phản chứng. Trong phần này, ta trình bày chi tiết ba ví dụ áp
dụng nguyên lý cực hạn trong phương trình Fermat, phương trình Pell và phương trình
dạng Markov.

Ví dụ 1. Chứng minh rằng phương trình x
4
+ y
4
= z
2
(1) không có nghiệm nguyên dương.

Giả sử ngược lại, phương trình (1) có nghiệm nguyên dương, và (x, y, z) là nghiệm của
(1) với z nhỏ nhất.

(1) Dễ thấy x
2
,y
2
,z ñôi một nguyên tố cùng nhau

(2) Từ nghiệm của phương trình Pythagore, ta có tồn tại p, q sao cho
x
2
= 2pq
y
2
= p
2
- q
2

z = p
2
+ q
2


(3) Từ ñây, ta lại có một bộ ba Pythagore khác, vì y
2
+ q
2
= p
2
.

(4) Như vậy, tồn tại a,b sao cho
q = 2ab
y = a
2
- b
2

p = a
2
+ b
2

a,b nguyên tố cùng nhau

(5) Kết hợp các phương trình này, ta ñược:
x
2
= 2pq = 2(a
2
+ b
2
)(2ab) = 4(ab)(a
2
+ b
2
)

(6) Vì ab và a
2
+ b
2
nguyên tố cùng nhau, ta suy ra chúng là các số chính phương.

(7) Như vậy a
2
+ b
2
= P
2
và a = u
2
, b = v
2
. Suy ra P
2
= u
4
+ v
4
.

(8) Nhưng bây giờ ta thu ñược ñiều mâu thuẫn với tính nhỏ nhất của z vì:
P
2
= a
2
+ b
2
= p < p
2
+ q
2
= z < z
2
.

(9) Như vậy ñiều giả sử ban ñầu là sai, suy ra ñiều phải chứng minh.

Ví dụ 2. Tìm tất cả các cặp ña thức P(x), Q(x) thỏa mãn phương trình
P
2
(x) = (x
2
-1)Q
2
(x) + 1 (1)
Giải. Không mất tính tổng quát, ta chỉ cần tìm nghiệm trong tập các ña thức có hệ số khởi
ñầu dương.
Nếu ) ( 1 ) ( ) 1 (
2 2
x Q x x P x x
n n
n
− + = − + (2) thì ) ( 1 ) ( ) 1 (
2 2
x Q x x P x x
n n
n
− − = − − (3)
Vietnamese IMO Team Training Camp 2010
39 | Trần Nam Dũng – 6/2010

Nhân (2) và (3) vế theo vế, ta ñược
) ( ) 1 ( ) (
)) ( 1 ) ( ))( ( 1 ) ( ( ) 1 ( ) 1 ( 1
2 2 2
2 2 2 2
x Q x x P
x Q x x P x Q x x P x x x x
n n
n n n n
n n
− − =
− − − + = − − − + =

Suy ra cặp ña thức P
n
(x), Q
n
(x) xác ñịnh bởi (2) (và (3)!) là nghiệm của (1). Ta chứng
minh ñây là tất cả các nghiệm của (1). Thật vậy, giả sử ngược lại, tồn tại cặp ña thức
P(x), Q(x) không có dạng P
n
(x), Q
n
(x) thỏa mãn (1). Ta xét cặp ña thức (P, Q) như vậy
với degQ nhỏ nhất.

Đặt ) ( * 1 ) ( * ) 1 ))( ( 1 ) ( (
2 2 2
x Q x x P x x x Q x x P − + = − − − + (4)
Thì rõ ràng
) ( * 1 ) ( * ) 1 ))( ( 1 ) ( (
2 2 2
x Q x x P x x x Q x x P − − = − + − −
Suy ra (P*, Q*) cũng là nghiệm của (1).
Khai triển (4), ta thu ñược P*(x) = xP(x) – (x
2
-1)Q(x), Q*(x) = xQ(x) – P(x). Chú ý là từ
(1) ta suy ra (P(x) – xQ(x))(P(x)+xQ(x)) = - Q
2
(x) + 1. Vì P(x) và Q(x) ñều có hệ số khởi
ñầu > 0 và degP = degQ + 1 nên ta có deg(P(x)+xQ(x)) = degQ + 1. Từ ñây, do deg(-
Q
2
(x) + 1) ≤ 2deg(Q) nên ta suy ra deg(Q*(x)) ≤ deg(Q) – 1 < deg Q.

Như vậy, theo cách chọn cặp (P, Q) thì tồn tại n sao cho (P*, Q*) = (P
n
, Q
n
).

Nhưng khi ñó từ (4) suy ra
1 2 2 2
2 2 2
) 1 ( ) 1 ( ) 1 (
) 1 ))( ( * 1 ) ( * ( ) ( 1 ) (
+
− + = − + − + =
− + − + = − +
n n
x x x x x x
x x x Q x x P x Q x x P

Suy ra (P, Q) = (P
n+1
,Q
n+1
), mâu thuẫn.
Vậy ñiều giả sử là sai và ta có ñiều phải chứng minh.

Ví dụ 3. Tìm tất cả các giá trị k sao cho phương trình (x+y+z)
2
= kxyz có nghiệm nguyên
dương.

Ví dụ 4. (CRUX, Problem 1420) Nếu a, b, c là các số nguyên dương sao cho
0 < a
2
+ b
2
– abc ≤ c
Chứng minh rằng a
2
+ b
2
– abc là số chính phương.

Giải. Giả sử ngược lại rằng tồn tại các số nguyên dương a, b, c sao cho 0 < a
2
+ b
2
– abc
≤ c và k = a
2
+ b
2
– abc (1) không phải là số chính phương.

Bây giờ ta cố ñịnh k và c và xét tập hợp tất cả các cặp số nguyên dương (a, b) thỏa mãn
phương trình (1), tức là ta xét
S(c, k) = {(a, b) ∈ (N*)
2
: a
2
+ b
2
– abc = k}
Giả sử (a, b) là cặp số thuộc S(c, k) có a + b nhỏ nhất. Không mất tính tổng quát có thể
giả sử a ≥ b. Ta xét phương trình
Vietnamese IMO Team Training Camp 2010
40 | Trần Nam Dũng – 6/2010

x
2
– bcx + b
2
– k = 0
Ta biết rằng x = a là một nghiệm của phương trình. Gọi a
1
là nghiệm còn lại của phương
trình này thì a
1
= bc – a = (b
2
– k)/a.

Ta có thể chứng minh ñược rằng (bạn ñọc tự chứng minh!) a
1
nguyên dương. Suy ra
(a
1
, b) cũng thuộc S(c, k).
Tiếp theo ta có a
1
= (b
2
-k)/a < a
2
/a = a, suy ra a
1
+ b < a + b. Điều này mâu thuẫn với cách
chọn (a, b).

Bài tập

1. (IMO 88) Nếu a, b, q = (a
2
+b
2
)/(ab+1) là các số nguyên dương thì q là số chính phương.

2. (PTNK 03). Tìm tất cả các số nguyên dương k sao cho phương trình x
2
- (k
2
-4)y
2
= - 24 có nghiệm
nguyên dương.

3. (Mathlinks) Cho A là tập hợp hữu hạn các số nguyên dương. Chứng minh rằng tồn tại tập hợp hữu hạn
các số nguyên dương B sao cho A ⊂ B và ∏
x∈B
x = Σ
x∈B
x
2
.

4. (AMM 1995) Cho x, y là các số nguyên dương sao cho xy + x và xy + y là các số chính phương.
Chứng minh rằng có ñúng một trong hai số x, y là số chính phương.

5. (IMO 2007) Cho a, b là các số nguyên dương sao cho 4ab – 1 chia hết (4a
2
-1)
2
. Chứng minh rằng a = b.

6. Sắp thứ tự

Sắp thứ tự là một cách ñể giảm số trường hợp cần xét và tạo ra các ñiều kiện bổ sung
giúp chúng ta có thể làm việc dễ dàng hơn.

Ví dụ 1. Cho x
1
, x
2
, …, x
n
là n số thuộc ñoạn [0, 2]. Chứng minh rằng

∑∑
= =
≤ −
n
i
n
j
j i
n x x
1
2
1
. | |

Ví dụ 2. (Bất ñẳng thức Schur mở rộng) Cho x, y, z là các số thực không âm, r là một số
thực dương bất kỳ. Chứng minh rằng ta có bất ñẳng thức
a
r
(a-b)(a-c) + b
r
(b-a)(b-c) + c
r
(c-a)(c-b) ≥ 0

Ví dụ 3. Cho a, b, c là các số thực ñôi một khác nhau. Chứng minh rằng

( )
2
9
) (
1
) (
1
) (
1
2 2 2
2 2 2

|
|
¹
|

\
|

+

+

+ +
a c c b b a
c b a


Bài tập

1. Cho x, y, z thuộc [0, 1]. Chứng minh rằng (x+y+z)((x-y)
2
+(y-z)
2
+(z-x)
2
) ≤ 4.
Vietnamese IMO Team Training Camp 2010
41 | Trần Nam Dũng – 6/2010


2. (IMO 2006) Tìm số thực M nhỏ nhất sao cho bất ñẳng thức
|ab(a
2
- b
2
) + bc(b
2
- c
2
) + ca(c
2
- a
2
)| < M(a
2
+ b
2
+ c
2
)
2

ñúng với mọi số thực a, b, c.

3. (Vietnam MO 2008) Cho x, y, z là các số thực không âm khác nhau. Chứng minh rằng
. 4
) (
1
) (
1
) (
1
) (
2 2 2


+

+

+ +
x z z y y x
zx yz xy

Tài liệu tham khảo

1. Đoàn Quỳnh, Doãn Minh Cường, Trần Nam Dũng, Đặng Hùng Thắng, Tài liệu giáo
khoa chuyên toán, Đại số 10, Nhà xuất bản Giáo dục 2009.

2. Đoàn Quỳnh, Doãn Minh Cường, Trần Nam Dũng, Đặng Hùng Thắng, Tài liệu giáo
khoa chuyên toán, Bài tập Đại số 10, Nhà xuất bản Giáo dục 2009.

3. Nguyễn Văn Mậu, Trần Nam Dũng, Vũ Đình Hòa, Đặng Huy Ruận, Chuyên ñề chọn
lọc Tổ hợp và Toán rời rạc, Nhà xuất bản Giáo dục 2008.

4. Arthur Engel, Problem Solving Strategies, Springer 1998.

5. N.Agakhanov, Các bài thi Olimpic Toán toàn Nga 1996-2006, Nhà xuất bản MCCME
2007.

6. A. Kovaldzi và A. Kanel-Belov, Giải bài toán không mẫu mực như thế nào, Nhà xuất
bản MCCME 2006.

7. Stasys Jukna, Extremal Combinatorics, Springer 2001.














Vietnamese IMO Team Training Camp 2010
42 | Trần Nam Dũng – 6/2010


Nguyên lý chuồng và thỏ

Nguyên lý chuồng và thỏ (hay còn ñược gọi là nguyên lý Dirichlet) khẳng ñịnh một sự
kiện “hiển nhiên” rằng n+1 con thỏ không thể ñược xếp vào n chuồng sao cho mỗi con
thỏ ñều ở riêng một chuồng. Một cách tổng quát hơn, nguyên lý chuồng và thỏ khẳng
ñịnh rằng:

Nếu một tập hợp gồm nhiều hơn kn ñối tượng ñược chia thành n nhóm, thì có một nhóm
nào ñó có nhiều hơn k ñối tượng.

Chân lý này rất dễ kiểm tra: nếu nhóm nào cũng có nhiều nhất k ñối tượng thì tổng cộng
chỉ có nhiều nhất kn ñối tượng ñược chia ra.

Đây là một trong những nguyên lý không xây dựng (non-constructive) lâu ñời nhất: nó
chỉ nói ñến sự tồn tại của một chuồng trong ñó có nhiều hơn k vật mà không nói gì ñến
cách tìm ra chuồng này. Ngày nay chúng ta ñã có những tổng quát hóa rất mạnh của
nguyên lý này (các ñịnh lý kiểu Ramsey, phương pháp xác suất…).

Mặc dù nguyên lý chuồng và thỏ ñược phát biểu rất ñơn giản, nó có hàng loạt các ứng
dụng không tầm thường. Cái khó của việc ứng dụng nguyên lý này là xác ñịnh ñược xem
thỏ là gì và chuồng là gì. Chúng ta sẽ minh họa ñiều này bằng một số ví dụ.

1. Một số ví dụ mở ñầu

Để khởi ñộng, chúng ta sẽ bắt ñầu bằng những ứng dụng ñơn giản nhất. Bậc của một ñỉnh
trong ñồ thị G là số d(x) các cạnh của G kề với x.

Mệnh ñề 1. Trong mọi ñồ thị tồn tại hai ñỉnh có cùng bậc.

Chứng minh. Giả sử ta có ñồ thị G có n ñỉnh. Ta tạo ra n cái chuồng ñược ñánh số từ 0
ñến n-1 và xếp ñỉnh x vào chuồng thứ k khi và chỉ khi d(x) = k. Nếu như trong một
chuồng nào ñó có nhiều hơn 1 ñỉnh thì ta có ñpcm. Vì thế ta có thể giả sử rằng không có
chuồng nào chứa hơn 1 ñỉnh. Có tất cả n ñỉnh ñược chia vào n cái chuồng, nhưng vậy mỗi
một chuồng có ñúng 1 ñỉnh. Gọi x và y là các ñỉnh nằm trong các chuồng ñánh số 0 và n-
1 tương ứng. Đỉnh x có bậc 0 vì vậy nó không ñược nối với các ñỉnh khác, trong ñó có y.
Nhưng y có bậc n-1 nên nó lại ñược nối với tất cả các ñỉnh, trong ñó có x, mâu thuẫn.

Nếu G là một ñồ thị hữu hạn, chỉ số ñộc lập (independent number) α(G) là số lớn nhất
các ñỉnh ñôi một không kề nhau của G. Sắc số (chromatic number) χ(G) của G là số nhỏ
nhất các màu cần dùng ñể tô các màu của G sao cho không có hai ñỉnh kề nhau ñược tô
cùng màu.
Vietnamese IMO Team Training Camp 2010
43 | Trần Nam Dũng – 6/2010


Mệnh ñề 2. Trong mọi ñồ thị G với n ñỉnh ta có n ≤ α(G).χ(G).

Chứng minh. Ta chia các ñỉnh của G thành χ(G) nhóm (các tập hợp các ñỉnh có cùng
màu). Theo nguyên lý chuồng và thỏ, một trong các nhóm ñó có chứa ít nhất n/χ(G) ñỉnh,
và các ñỉnh này ñôi một không kề nhau. Như vậy α(G) ≥ n/χ(G) và ñó chính là ñiều cần
chứng minh.

Một ñồ thị là liên thông nếu giữa hai ñỉnh bất kỳ của nó có một ñường ñi.

Mệnh ñề 3. Cho G là một ñồ thị n ñỉnh. Nếu mọi ñỉnh của G có bậc ít nhất là (n-1)/2
thì G liên thông.

Chứng minh. Ta xét hai ñỉnh x, y bất kỳ. Nếu hai ñỉnh này không kề nhau thì có ít nhất n-
1 ñỉnh nối chúng với các ñỉnh còn lại, vì cả x và y ñều có bậc ít nhất là (n-1)/2. Vì chỉ còn
n-2 ñỉnh khác, nguyên lý chuồng và thỏ suy ra rằng phải có một trong các ñỉnh ñó nối với
cả x và y. Ta ñã chứng minh ñược rằng mọi cặp ñỉnh thì hoặc kề nhau, hoặc có ñỉnh kề
chung, và như vậy G liên thông.

Ghi chú. Một kết quả là tốt nhất nếu như kết luận không còn ñúng khi ta làm yếu ñi một
ñiều kiện. Ví dụ, trong kết quả trên: giả sử n là chẵn và G là hợp của hai ñồ thị ñầy ñủ
với n/2 ñỉnh thì bậc của mỗi ñỉnh bằng (n-2)/2 nhưng ñồ thị không liên thông.

Bài tập 1. Giả sử 5 ñiểm ñược chọn trong hình vuông cạnh 1. Chứng minh rằng tồn tại ít nhất 1 cặp ñiểm
cách nhau không quá 1/2.

Bài tập 2. Các viên ñá của 8 màu khác nhau ñược xếp vào 6 cái hộp. Có 20 viên ñá cho mỗi màu. Chứng
minh rằng tìm ñược một hộp chứa hai cặp có cùng màu khác nhau.

Bài tập 3. Chứng minh rằng một tập hợp bất kỳ gồm n+1 phần tử ñược chọn từ {1, 2,…,2n} ñều chứa
một cặp phần tử có tổng bằng 2n+1. Hãy chứng minh kết quả này là tốt nhất.

Bài tập 4. Chứng minh rằng một tập hợp bất kỳ gồm n+1 số nguyên ñược chọn từ {1, 2,…, 2n} chứa hai
số mà số này chia hết cho số kia.

2. Định lý Erdos-Szekeres

Cho A = (a
1
, a
2
,…, a
n
) là dãy gồm n số phân biệt. Một dãy con k phần tử của A là dãy B
gồm k số hạng phần tử của A xuất hiện theo ñúng thứ tự mà chúng xuất hiện trong A. Có
nghĩa là B = (a
i1
, a
i2
,…, a
ik
) với i
1
< i
2
< …< i
k
. Dãy con B ñược gọi là tăng nếu a
i1
< a
i2
<…< a
ik
, và giảm nếu a
i1
> a
i2
>…> a
ik
.
Ta quan tâm ñến ñộ dài lớn nhất của dãy con tăng và giảm của A. Suy luận trực quan cho
thấy phải có một sự cân ñối nhất ñịnh giữa hai ñộ dài này. Nếu như dãy con tăng dài nhất
là ngắn, chẳng hạn có chiều dài là s, thì mọi dãy con của A có ñộ dài s+1 phải chứa cặp
Vietnamese IMO Team Training Camp 2010
44 | Trần Nam Dũng – 6/2010

phần tử giảm, như vậy có rất nhiều cặp phần tử giảm. Vì thế ta trông ñợi rằng dãy con
giảm dài nhất sẽ lớn. Một trường hợp cực biên xảy ra khi s = 1. Khi ñó cả dãy số A là
giảm.

Làm sao ta có thể số hóa ñiều dự cảm rằng ñộ dài của dãy con tăng dài nhất và dãy con
giảm dài nhất không thể cùng nhỏ ? Kết quả nổi tiếng của Erdos và Szekeres (1935) cho
chúng ta câu trả lời cho câu hỏi này và ñây là một trong những kết quả ñầu tiên của tối ưu
tổ hợp.

Định lý 4 (Erdos-Szekeres 1935). Cho A = (a
1
, a
2
,…, a
n
) là dãy gồm n số thực phân biệt.
Nếu n ≥ rs + 1 thì hoặc A có dãy con tăng ñộ dài s+1 hoặc A có dãy con giảm ñộ dài r+1
(hay cả hai).

Chứng minh. (của Seidenberg 1959). Ta cho tương ứng mỗi phần tử a
i
của A với cặp
“ñiểm số“ (x
i
, y
i
) trong ñó x
i
là số phần tử của dãy con tăng dài nhất kết thúc tại a
i
và y
i

số phần tử của dãy con giảm dài nhất bắt ñầu từ a
i
. Chú ý rằng không có hai phần tử nào
có cùng ñiểm số, tức là (x
i
, y
i
) ≠ (x
j
, y
j
) với mọi i ≠ j. Thật vậy, nếu ta có ... a
i
... a
j
..., thì
hoặc a
i
< a
j
và dãy con tăng dài nhất kết thúc tại a
i
có thể kéo dài ñến a
j
(và do ñó x
i
< x
j
),
hoặc a
i
> a
j

và dãy con giảm dài nhất bắt ñầu từ a
j
có thể ñược bắt ñầu từ a
i
(và như thế y
i

> y
j
).

Bây giờ ta tạo ra một lưới gồm n chuồng thỏ.

n


s



1









1 r n

Ta ñặt mỗi phần tử a
i

vào chuồng với tọa ñộ (x
i
, y
i
). Mỗi một phần tử của A có thể ñược
ñặt vào một chuồng vì 1 ≤ x
i
, y
i
≤ n với mọi i = 1, 2, ..., n. Hơn nữa, không có chuồng
nào ñược chứa nhiều hơn một phần tử, vì (x
i
, y
i
) ≠ (x
j
, y
j
) với mọi i ≠ j. Vì |A| = n ≥ rs +
1, ta có nhiều vật hơn là số chuồng thỏ ñược tô ñậm trong hình vẽ trên. Như vậy phải có
một phần tử a
i
nằm ngoài miền tô ñậm. Nhưng ñiều này có nghĩa là x
i
≥ s+1 hoặc y
i
≥ r +
1 (hoặc cả hai), ñúng ñiều chúng ta cần.
Tập hợp các số thực ñược sắp toàn phần. Điều này có nghĩa là với hai số phân biệt x, y
thì hoặc x < y hoặc y < x. Bổ ñề dưới ñây, thuộc về Dilworth, sẽ tổng quát hóa ñịnh lý
Erdos-Szekeres cho các tập hợp mà trong ñó hai phần tử có thể không so sánh ñược.
Vietnamese IMO Team Training Camp 2010
45 | Trần Nam Dũng – 6/2010


Một thứ tự bộ phận (yếu) trên tập hợp P là quan hệ hai ngôi < giữa các phần tử của P. Ta
nói hai phần tử x và y là so sánh ñược nếu x < y hoặc y < x (hoặc cả hai). Một xích là
một tập hợp Y ⊆ P sao cho hai phần tử bất kỳ của Y là so sánh ñược. Nếu không có hai
phần tử khác nhau nào của Y là so sánh ñược, thì Y ñược gọi là ñối xích.

Bổ ñề 5 (Dilworth 1950). Trong mọi thứ tự bộ phận trên tập hợp P gồm n ≥ sr + 1 phần
tử, tồn tại xích có kích thước s+1 hoặc ñối xích có kích thước r+1.

Chứng minh. Giả sử rằng không có xíc ñộ dài s+1. Khi ñó ta có thể ñịnh nghĩa hàm số f:
P {1,..., s} trong ñó f(x) là số phần tử lớn nhất của một xích có phần tử lớn nhất x.
Theo nguyên lý chuồng và thỏ, sẽ có r+1 phần tử của P có cùng ảnh qua ánh xạ f. Theo
ñịnh nghĩa của f, các phần tử này không so sánh ñược; và như vậy chúng tạo thành một
ñối xích có kích thước r+1.

Bài tập 5. Từ bổ ñề Dilworh hãy suy ra ñịnh lý Erdos-Szekeres.

Bài tập 6. Cho n
2
+1 ñiểm trong mặt phẳng. Chứng minh rằng tồn tại dãy gồm n+1 ñiểm
(x
1
,y
1
),(x
2
,y
2
),…,(x
n+1
,y
n+1
) sao cho x
1
≤ x
2
≤ …≤ x
n+1
và y
1
≥ y
2
≥ … ≥ y
n+1
, hoặc dãy gồm n+1 ñiểm sao
cho x
1
≤ x
2
≤ …≤ x
n+1
và y
1
≤ y
2
≤ … ≤ y
n+1


3. Định lý Mantel

Dưới ñây chúng ta sẽ thảo luận về một tính chất tối ưu ñặc trưng của ñồ thị. Một ñồ thị G
gồm 2n ñỉnh không chứa tam giác có thể có bao nhiêu cạnh? Tam giác là tập hợp {x, y,
z} gồm ba ñỉnh mà hai ñỉnh bất kỳ ñều ñược nối với nhau bởi một cạnh. Dĩ nhiên là G có
thể chứa n
2
cạnh mà không chứa tam giác: chỉ cần lấy ñồ thị hai phe ñầy ñủ gồm hai tập
hợp mỗi tập hợp có n ñỉnh và tất cả các cạnh nối giữa hai tập hợp. Thực tế là n
2
chính là
số cạnh lớn nhất có thể: nếu ta thêm một cạnh và ñồ thị thì sẽ xuất hiện tam giác.

Ta sẽ ñưa ra 4 chứng minh cho kết quả ñẹp ñẽ này: chứng minh thứ nhất dùng nguyên lý
chuồng và thỏ, chứng minh thứ hai dựa trên phương pháp ñếm bằng hai cách, chứng
minh thứ ba sử dụng bất ñẳng thức AM-GM và chứng minh thứ tư sử dụng “lý luận dịch
chuyển“ (ta sẽ ñề cập tới chứng minh này trong phần sau).

Định lý 6 (Mantel 1907). Nếu ñồ thị G với 2n ñỉnh có n
2
+1 cạnh thì G chứa tam giác.

Chứng minh thứ nhất. Ta chứng minh bằng quy nạp theo n. Với n = 1, thì G không thể có
n
2
+1 cạnh và vì vậy mệnh ñề ñúng. Giả sử mệnh ñề ñã ñúng ñến n, ta xét ñồ thị G với
2(n+1) ñỉnh và (n+1)
2
+ 1 cạnh. Gọi x và y là hai ñỉnh kề nhau trong G, và H là ñồ thị con
cảm sinh trên 2n ñỉnh còn lại. Nếu H chứa ít nhất n
2
+1 cạnh thì theo giả thiết quy nạp, ta
có ngay ñpcm. Giả sử rằng H có nhiều nhất n
2
cạnh, khi ñó có ít nhất 2n+1 cạnh của G sẽ
nối từ x và y ñến các ñỉnh của H.

Vietnamese IMO Team Training Camp 2010
46 | Trần Nam Dũng – 6/2010

Theo nguyên lý chuồng và thỏ, giữa 2n+1 cạnh này có ít nhất 1 cạnh nối từ x và một cạnh
nối từ y ñến cùng một ñỉnh z thuộc H. Như vậy G chứa tam giác {x, y, z}.

Chứng minh thứ hai. Cho G là ñồ thị trên tập hợp V gồm 2n ñỉnh và có m ≥ n
2
+1 cạnh.
Giả sử rằng G không chứa tam giác. Khi ñó các cạnh kề nhau không có ñỉnh kề chung, do
ñó d(x) + d(y) ≤ 2n với mọi cạnh {x, y} ∈ E. Cộng theo tất cả các cạnh của G, ta có
. 2 )) ( ) ( ( ) (
} , {
2
mn y d x d x d
E y x V x
≤ + =
∑ ∑
∈ ∈

Mặt khác, sử dụng bất ñẳng thức Cauchy-Schwarz và ñẳng thức Euler m x d
V x
2 ) ( =


, ta
ñược





=
|
¹
|

\
|
≥=
V x
V x
n
m
V
x d
x d .
2
| |
) (
) (
2
2
2

Từ hai bất ñẳng thức này suy ra m ≤ n
2
, mâu thuẫn với giả thiết.

Chứng minh thứ ba. Giả sử G = (V, E) là ñồ thị trên tập V gồm 2n ñỉnh và giả sử G
không chứa tam giác. Giả sử A ⊆ V là tập hợp ñộc lập lớn nhất, tức là tập hợp lớn nhất
các ñỉnh sao cho không có ñỉnh nào kề nhau trong G. Vì G không chứa tam giác tất cả
các ñỉnh kề với ñỉnh x ∈ V tạo thành một tập ñộc lập và ta suy ra d(x) ≤ |A| với mọi x.

Tập hợp B = V – A giao với mỗi cạnh của G. Tính các cạnh của G tương ứng với ñỉnh
cuối của chúng trong B, ta có



B x
x d E ) ( | | . Bây giờ bất ñẳng thức AM-GM cho ta
.
2
| | | |
| | . | | ) ( | |
2
2
n
B A
B A x d E
B x
= |
¹
|

\
| +
≤ ≤ ≤




4. Định lý Turan

Một k-clique là một ñồ thị với k ñỉnh mà hai ñỉnh bất kỳ ñều ñược nối với nhau bởi một
cạnh. Ví dụ tam giác là 3-clique. Định lý Mantel khẳng ñịnh rằng nếu ñồ thị với n ñỉnh
không chứa 3-clique thì nó có nhiều nhất n
2
/4 cạnh. Còn nếu k > 3 thì sao?

Câu trả lời ñược cho bởi kết quả cơ bản của Paul Turan, kết quả ñã mở ñầu cho lý thuyết
ñồ thị tối ưu.

Định lý 7 (Turan 1941). Nếu ñồ thị G = (V, E) trên n ñỉnh không chứa (k+1)-clique, k ≥
2, thì
.
2
1
1 | |
2
n
k
E |
¹
|

\
|
− ≤ (1)
Cũng giống như ñịnh lý Mantel, ñịnh lý này ñược nghiên cứu nhiều lần với nhiều các
chứng minh khác nhau. Ở ñây chúng ta ñưa ra chứng minh nguyên thủy của Turan. Phép
Vietnamese IMO Team Training Camp 2010
47 | Trần Nam Dũng – 6/2010

chứng minh dựa trên lý luận “dịch chuyển trọng lượng” sẽ ñược ñề cập trong phần bài
tập. Ngoài ra sẽ còn một cách chứng minh sử dụng một ý tưởng hoàn toàn khác – lý luận
xác suất.

Chứng minh. Ta sử dụng phép quy nạp theo n. Khi n = 2, bất ñẳng thức (1) là hiển nhiên
ñúng. Trường hợp k=2 chính là ñịnh lý Mantel. Bây giờ giả sử bất ñẳng thức ñúng cho
mọi ñồ thị trên nhiều nhất n-1 ñỉnh, và G = (V, E) là ñồ thị trên n ñỉnh không có (k+1)-
clique và có số cạnh lớn nhất. Đồ thị này dĩ nhiên là phải chứa k-clique, bởi nếu không ta
có thể thêm cạnh. Giả sử A là k-clique và B = V – A.

Vì mỗi cặp ñỉnh của A ñược nối bởi một cạnh, A chứa
|
|
¹
|

\
|
=
2
k
e
A
cạnh. Gọi e
B
là số cạnh
nối các ñỉnh của B và e
A,B
là số cạnh nối giữa các cạnh của A và B. Theo giả thiết quy
nạp, ta có
.
2
) ( 1
1
2
k n
k
e
B

|
¹
|

\
|
− ≤
Vì G không có k+1 clique nên mỗi x ∈ B kề với nhiều nhất k-1 ñỉnh thuộc A, và ta thu
ñược
e
A,B
≤ (k-1)(n-k).
Cộng các bất ñẳng thức này lại và sử dụng ñẳng thức

2
2
2 2 2
1
1 |
¹
|

\
|
|
|
¹
|

\
|
= |
¹
|

\
|

n
k
n
k

ta suy ra rằng

.
2
1
1 1
2
) )( 1 (
2 2 2
| |
2
2
2
,
n
k k
k n
k
k n k
k n
k k
e e e E
B A B A
|
¹
|

\
|
− = |
¹
|

\
| −

|
|
¹
|

\
|
=
− − + |
¹
|

\
| −
|
|
¹
|

\
|
+
|
|
¹
|

\
|
≤ + + ≤


Bài tập 7. Giả sử rằng n là bội số của k. Hãy xây dựng một ñồ thị không chứa (k+1)-clique, trong ñó số
các cạnh ñạt ñược cận trên (1) trong ñịnh lý 7.

Bài tập 8. Nhắc lại chỉ số ñộc lập α(G) của ñồ thị G là số lớn nhất các ñỉnh ñôi một không kề nhau của G.
Hãy chứng minh ñối ngẫu của ñịnh lý Turan: Nếu G là ñồ thị với n ñỉnh và nk/2 cạnh, k ≥ 1, thì α(G) ≥
n/(k+1).

5. Định lý Dirichlet

Ở ñây ta trình bày một ứng dụng của nguyên lý chuồng và thỏ mà Dirichlet ñã sử dụng,
và chính vì ứng dụng này mà nguyên lý này ñược gắn với tên ông. Nó liên quan ñến vấn
ñề tồn tại xấp xỉ hữu tỷ tốt cho các số vô tỷ. Kết quả này thuộc về lý thuyết số nhưng lý
luận là tổ hợp.
Vietnamese IMO Team Training Camp 2010
48 | Trần Nam Dũng – 6/2010


Định lý 8 (Dirichlet 1879). Nếu x là một số thực. Với mỗi số nguyên dương n,tồn tại số
hữu tỷ p/q sao cho 1 ≤ q ≤ n và
.
1 1
2
q nq q
p
x ≤ < −
Chứng minh. Cho chứng minh này, ta gọi {x} là phần lẻ của số thực x, tức là {x} = x –
[x].

Nếu x là số hữu tỷ thì không có gì ñể chứng minh. Vì thế, ta giả sử rằng x là vô tỷ và xét
n+1 số {ax}, a = 1, 2, …, n+1. Ta ñặt n+1 số này vào n chuồng
. 1 ,
1
,...,
2
,
1
,
1
, 0 |
¹
|

\
| −
|
¹
|

\
|
|
¹
|

\
|
n
n
n n n

(Không có số nào trong các số nói trên trùng với ñầu mút các ñoạn, vì x là vô tỷ). Theo
nguyên lý chuồng và thỏ, có một ñoạn nào ñó chứa nhiều hơn một số, vì dụ là {ax} và
{bx}với a > b, và do ñó cách nhau không quá 1/n. Đặt q = a – b, ta thấy rằng tồn tại số
nguyên p sao cho |qx – p| < 1/n, từ ñó suy ra kết quả cần chứng minh bằng cách chia cho
q. Hơn nữa, q là hiệu của hai số nguyên thuộc 1, 2, …, n+1, do ñó q ≤ n.

6. Đồ thị ñược tô ñặc sắc

Ta tô màu các cạnh của ñồ thị ñầy ñủ K
n
trên n ñỉnh. Ta nói rằng ñồ thị ñược tô ñặc sắc
(swell-colored) nếu mọi tam giác chứa 1 hoặc 3 màu, nhưng không chứa 2 màu và ñồ thị
có nhiều hơn một màu. Có nghĩa là, ta cần sử dụng ít nhất 2 màu và với mọi tam giác,
hoặc là tất cả các cạnh của nó có cùng màu hoặc có màu khác nhau.

Ta có thể chứng minh ñược rằng (hãy chứng minh!) K
n
không thể ñược tô ñặc sắc với
ñúng hai màu. Cũng có thể thấy rằng K
3
và K
4
là những ñồ thị K
n
duy nhất có thể tô ñặc
sắc với 3 màu; các ñồ thị K
n
khác cần nhiều màu hơn vì chúng có bậc liên thông cao hơn.

Sử dụng nguyên lý chuồng và thỏ, ta có thể chứng minh ñược chặn dưới sau.

Định lý 9 (Ward-Szabo 1994). Đồ thị ñầy ñủ trên n ñỉnh không thể ñược tô ñặc sắc với ít
hơn 1 + n màu.

Chứng minh. Giả sử K
n
ñược tô ñặc sắc với r màu khác nhau. Gọi N(x, c) là số cạnh kề
với ñỉnh x ñược tô màu c. Cố ñịnh x
0
và c
0
sao cho N(x
0
, c
0
) lớn nhất, và ký hiệu giá trị
lớn nhất này là N.

n-1 cạnh kề với x
0
có thể ñược chia thành ≤ r nhóm màu, mỗi nhóm có N hoặc ít hơn
phần tử. Theo nguyên lý chuồng và thỏ
N.r ≥ n – 1.
Vietnamese IMO Team Training Camp 2010
49 | Trần Nam Dũng – 6/2010

Gọi x
1
, x
2
, …, x
N
là các ñỉnh kề với x
0
bởi N cạnh có màu c
0
. Gọi G là ñồ thị con (ñầy ñủ)
của K
n
cảm sinh từ tập hợp các ñỉnh {x
0
, x
1
,..., x
N
}. Tính ñặc sắc của K
n
ñược cảm sinh
cho G và như vậy mọi cạnh của G có cùng màu c
0
. Vì K
n
có ít nhất hai màu nên tồn tại
ñỉnh y thuộc K
n
không nằm trong G và sao cho ít nhất một cạnh nối y với G có màu khác
c
0
.

Khẳng ñịnh 10. N+1 cạnh nối y tới G ñược tô màu khác nhau và khác với c
0
.

Từ khẳng ñịnh này ta suy ra r ≥ N + 2, từ ñó, cùng với bất ñẳng thức N.r ≥ n – 1 suy ra
r(r-2) ≥ n – 1, và từ ñó 1 + ≥ n r là ñiều cần chứng minh. Như vậy ta chỉ còn cần chứng
minh khẳng ñịnh trên.

Nếu một cạnh nối y tới G, ví dụ {y, x
1
}, có màu c
0
thì theo tính ñặc sắc, cạnh {y,x
0
} phải
ñược tô màu c
0
, mâu thuẫn với cách chọn y (nhắc lại là x
1
, x
2
,…,x
N
là tất cả các ñỉnh kề
với x
0
ñược nối bằng cạnh màu c
0
). Tiếp theo, nếu hai cạnh nào ñó nối y với G, chẳng
hạn {y, x
1
} và {y, x
2
} có cùng màu thì theo tính ñặc sắc của K
n
ta có cạnh {x
1
, x
2
} cũng
ñược tô bằng màu ñó. Nhưng {x
1
, x
2
} thuộc G và có màu c
0
và như vậy {y, x
1
} phải có
màu c
0
là ñiều mà ta ñã chứng minh ở trên là không thể. Điều này kết thúc phép chứng
minh khẳng ñịnh và cũng là kết thúc chứng minh ñịnh lý.

Tính tối ưu của cận dưới cho bởi ñịnh lý 9 có thể ñược chứng tỏ sử dụng một cấu hình
gọi là “mặt phẳng afine”. Ta hiểu rằng mặt phẳng afine AG(2,q) bậc q chứa ñúng q
2
ñiểm
và ñúng q+1 lớp (ñược gọi là “bút chì”) các ñường thẳng song song, mỗi lớp chứa q
ñường thẳng (hai ñường thẳng là song song nếu chúng không có ñiểm chung). Hơn nữa,
hai ñiểm bất kỳ nằm trên ñúng một ñường thẳng.

Khi có 1 mặt phẳng như vậy, ta có thể xây dựng một phép tô ñặc sắc cho
2
q
K với q+1
màu như sau. Ta ñồng nhất các ñỉnh của
2
q
K với các ñiểm của AG(2,q) và cho tương ứng
một màu duy nhất cho mỗi một trong số q+1 bút chì các ñường thẳng song song. Để xác
ñịnh cách tô ñặc sắc, ta xét hai ñiểm khác nhau x và y của
2
q
K . Hai ñiểm này thuộc duy
nhất một ñường thẳng và ñường thẳng này, ñến lượt mình thuộc duy nhất một bút chì. Ta
tô màu cạnh {x,y} bằng màu của bút chì này. Vì hai ñiểm bất kỳ nằm trên một ñường
thẳng duy nhất và hai ñường thẳng song song không có ñiểm chung, mọi cạnh của một
tam giác sẽ ñược tô bằng các màu khác và như vậy, phép tô là ñặc sắc như mong muốn.

Thực tế, Ward và Szabo (1994) ñã chứng minh rằng ñiều ngược lại cũng ñúng: nếu ñồ thị
2
q
K (q ≥ 2) có thể tô ñặc sắc bằng q+1 màu thì phép tô này có thể ñược dùng ñể xây dựng
mặt phẳng afine bậc q.

[Trích từ cuốn Extremal Combinatorics của Stasys Jukna]

Vietnamese IMO Team Training Camp 2010
50 | Trần Nam Dũng – 6/2010


Giải phương trình hàm bằng cách lập phương trình

Trần Nam Dũng
Trường ĐH KHTN Tp.HCM

Cuộc sống là chuỗi những phương trình
mà ta kiếm tìm lời giải

Giải bài toán bằng cách lập phương trình và hệ phương trình là một phương pháp thông
dụng trong các bài toán ñại số. Ý tưởng là ñể tìm một ẩn số nào ñó, ta ñưa vào các ẩn số
phụ, sử dụng các dữ kiện ñã cho tạo ra mối liên hệ giữa các ẩn số ñó (các phương trình),
giải hệ phương trình, tìm ra giá trị của ẩn số cần tìm. Phương pháp tương tự cũng có thể
áp dụng cho các bài toán hình học tính toán (chẳng hạn bài toán giải tam giác, tứ giác),
các bài toán ñếm (phương pháp dãy số phụ).

Trong bài này, chúng ta ñề cập tới phương pháp lập phương trình, hệ phương trình ñể giải
các bài toán phương trình hàm. Ý tưởng chung cũng là ñể tìm một giá trị f(x) hoặc f(a)
nào ñó, ta sử dụng phương trình hàm ñể tìm ra mối liên kết giữa các ñại lượng, nói cách
khác, tạo ra các phương trình số. Giải các phương trình số này, ta có thể tìm ra f(x) hoặc
f(a) với a là một giá trị nào ñó.

1. Giải phương trình hàm dựa vào tính xoắn của hàm số

Hàm số ω(x) ñược gọi là xoắn ñối với phép hợp nếu tồn tại số nguyên dương k sao cho
ω
k
(x) = x với mọi x. Ở ñây ω
1
(x)=ω(x), ω
2
(x)=ω(ω(x)), …, ω
k
(x) = ω(ω
k-1
(x)). Ta có thể
sử dụng tính xoắn của một số hàm số ñể giải một số dạng phương trình hàm với một biến
tự do. Chúng ta bắt ñầu từ những ví dụ ñơn giản:

Bài toán 1. Tìm tất cả các hàm số f: R \ {0} R thoả mãn ñiều kiện
( )
2
1
) 1 ( x
x
f x f x =
|
¹
|

\
|
+ − (1) với mọi x ≠ 0
Gi
ải. Trong (1), thay x bằng 1/x, ta ñược
( )
2
1 1
1
1
x
x f
x
f
x
= +
|
¹
|

\
|
|
¹
|

\
|
− (2)
Giải hệ (1), (2), coi f(x) và f(1/x) là các ẩn số, ta ñược

x x x
x x
x f
+ −
+ −
=
2 3
3 4
1
) ( .

Vietnamese IMO Team Training Camp 2010
51 | Trần Nam Dũng – 6/2010

Trong ví dụ trên, ta cần tìm f(x). Ta coi f(x) là ẩn số chính, còn f(1/x) là một ẩn phụ.
Phương trình (1) cho chúng ta một sự liên kết giữa ẩn số chính và ẩn phụ. Thay x bằng
1/x, ta hy vọng sẽ tìm ra ñược mối liên kết mới. Trong trường hợp này, ñó chính là
phương trình (2). Vì phương trình (2) không tạo ra ẩn số mới, tức là số phương trình ñã
bằng số ẩn số, ñủ cho giải tìm ñược f(x) nên ta dừng lại. Trong ví dụ tiếp theo, chúng ta
sẽ thấy quá trình tạo các mối liên kết có thể tạo ra các ẩn số mới.

Bài toán 2. Tìm tất cả các hàm số f: R \ {0, 1} R thoả mãn ñiều kiện

1
1
1
1
) 1 ( ) (
2

+
=
|
¹
|

\
|

+
+ +
x
x
x
x
f x x f (1)
Giải. Ẩn số ở ñây ñang là f(x) và ẩn số phụ là
|
¹
|

\
|

+
x
x
f
1
1
. (1) cho ta một phương trình kết
nối 2 ẩn số này. Ta tìm các mối liên kết khác. Trong (1) ta thay x bằng
x
x

+
1
1
thì ñược
) 2 (
) 1 (
1 1
1
2
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
2
2

+
− = |
¹
|

\
|


+ |
¹
|

\
|

+



+
+ |
¹
|

\
|

+
=
|
|
|
|
¹
|

\
|

+


+
+
|
¹
|

\
|
+

+
+
|
¹
|

\
|

+
x x
x
x
f
x x
x
f
x
x
x
x
x
x
x
x
f
x
x
x
x
f

Như vậy, trong (2) lại xuất hiện một ẩn số phụ mới, ñó là .
1
|
¹
|

\
|

x
f Nếu dừng lại ở ñây thì
số ẩn số nhiều hơn số phương trình và ta sẽ không tìm ñược f(x). Trong (1), tiếp tục thay
x bằng -1/x thì ta ñược

) 3 (
) 1 (
1
1
1
1
1 1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1 1
2
2
+
+
− = |
¹
|

\
|
+

− |
¹
|

\
|
+ − + |
¹
|

\
|
− ⇔
− −
+
=
|
|
|
|
¹
|

\
|
+

|
¹
|

\
|
+ − + |
¹
|

\
|

x x
x
x
x
f
x x
f
x
x
x
x
f
x x
f Ta
tiếp tục nhận ñược một ẩn số phụ mới, ñó là .
1
1
|
¹
|

\
|
+


x
x
f . Trong (1), ta lại thay x bằng
x
x
+


1
1
thì ñược
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
2

+


+ |
¹
|

\
|
+


=
|
|
|
|
¹
|

\
|
+

+
+


|
¹
|

\
|
+
+

− + |
¹
|

\
|
+


x
x
x
x
x
x
x
x
f
x
x
x
x
f
( ) ) 4 (
1
1
1
2
1
1
2
+
+
− =
+

|
¹
|

\
|
+

− ⇔
x
x
x f
x
x
x
x
f
Vietnamese IMO Team Training Camp 2010
52 | Trần Nam Dũng – 6/2010

Đến ñây thì ẩn số mới ñã không xuất hiện, như vậy ta ñã có 4 phương trình (1), (2), (3),
(4) với 4 ẩn số là
|
¹
|

\
|
+


|
¹
|

\
|

|
¹
|

\
|

+
x
x
f
x
f
x
x
f x f
1
1
,
1
,
1
1
), ( . Giải hệ này như một hệ phương trình
bậc nhất 4 ẩn, ta tìm ñược

) 1 (
1
) (
2

+
=
x x
x
x f .
Quan sát lời giải của hai bài toán trên, ta thấy rằng phương pháp tương tự có thể áp dụng
cho bài toán tìm tất cả các hàm f(x) thoả mãn phương trình
f(x) + a(x)f(ω(x)) = b(x) (1)
Trong ñó a(x), b(x) là các hàm số ñã cho, còn ω(x) là một hàm ñã cho thoả mãn tính chất
ω
k
(x) = x với mọi x. Số k nhỏ nhất thoả mãn ñiều kiện ω
k
(x) = x ñược gọi là bậc của hàm
số ω(x).

Các ví dụ thường gặp về hàm ω(x) chính là ω(x) = -x, ω(x) = 1/x. Hàm
x
x
x

+
=
1
1
) ( ω
trong ví dụ 2 là một hàm bậc 4. Có thể rằng kiểm tra hàm số
x
x
x
3 1
3
) (

+
= ω có bậc là 3.

Chú ý rằng ña số các hàm số là không xoắn. Chẳng hạn trong các hàm ña thức, chỉ có
hàm số f(x) = x và f(x) = a – x là xoắn. Một lớp hàm phân thức xoắn ñược mô tả ở phần
bài tập.

Ngay cả với phương trình hàm chứa các hàm xoắn, ta cũng có thể gặp khó khăn khi do
tính ñối xứng, ta không tạo ra ñủ số phương trình ñể giải (có thể xảy ra trường hợp có
một phương trình nào ñó là hệ quả của các phương trình khác). Ví dụ:

Bài toán 3. Tìm tất cả các hàm số f: R R thoả mãn ñiều kiện
f(x) + f(-x) = x
2
với mọi x thuộc R.

Giải. Trong ñẳng thức f(x) + f(-x) = x
2
(1) thay x bằng –x thì ta ñược
f(-x) + f(x) = (-x)
2
(2)
Như vậy không xuất hiện ẩn số mới nhưng cùng lúc ñó, (2) cũng không phải là phương
trình mới, mà hoàn toàn giống như (1). Như vậy, ta không thể giải ñược hệ (1), (2) ñể ra
giá trị duy nhất của f(x).

Cũng tương tự như trong trường hợp hệ phương trình tuyến tính với số ẩn số nhiều hơn
số phương trình trường hợp này hệ của chúng ta, hay nói cách khác, phương trình (1) sẽ
có vô số nghiệm. Cụ thể trong bài toán này, ñặt g(x) = f(x) – x
2
/2 thì ta ñược g(x) + g(-x)
= 0, suy ra g(x) là một hàm số lẻ. Ngược lại, nếu f(x) = x
2
/2 + g(x) với g(x) là một hàm số
lẻ bất kỳ thì rõ ràng ta có
f(x) + f(-x) = x
2
/2 + g(x) + x
2
/2 + g(-x) = x
2
.
Vietnamese IMO Team Training Camp 2010
53 | Trần Nam Dũng – 6/2010


Vậy tất cả các hàm số f(x) thoả mãn ñiều kiện ñề bài là f(x) = x
2
/2 + g(x), trong ñó g(x) là
một hàm số lẻ bất kỳ xác ñịnh trên R.

Bài tập

1. Tìm tất cả các hàm số f: R R sao cho với mọi x ∉ {-1, 1} ta có
x
x
x
f
x
x
f =
|
¹
|

\
|

+
+
|
¹
|

\
|
+

1
3
1
3


2. Giả sử a ≠ 0. Tìm hàm số f(x) biết rằng
x
x a
a
f x f =
|
|
¹
|

\
|

+
2
) (

3. Tìm hàm số f(x) biết rằng

2
3 2
4 13
1 2
2 3
3
1
2
x x
x
x
x
f
x
x
f


= |
¹
|

\
|
+

− |
¹
|

\
|



4. a) Chứng minh rằng hàm số
x
x
x

+
=
3
3 1
) ( ω là xoắn
b) Tìm tất cả các giá trị a sao cho hàm số
ax
x a
x

+
=
1
) ( ω là xoắn.

5. Tìm tất cả các hàm số f(x): R R sao cho với mọi x khác 0 ta có
f(x) + f(1/x) = 2

6. Tìm tất cả các hàm số f: R \ {0, 1} R thoả mãn phương trình

) 1 (
) 2 1 ( 2
1
1
) (
x x
x
x
f x f


=
|
¹
|

\
|

+
với mọi x thuộc miền xác ñịnh của f.

2. Giải phương trình hàm bằng cách lập phương trình

Với những phương trình hàm có 2 (hoặc nhiều hơn) phương trình ñiều kiện, ta có thể tìm
cách kết hợp các phương trình ñó ñể tìm ra f(x). Phương pháp cơ bản vẫn là tạo ra các
mối liên kết, hay các phương trình bằng cách tính một giá trị bằng hai cách khác nhau.

Bài toán 4. Tìm tất cả các hàm số f: R R thoả mãn ñiều kiện
i) f(-x) = -f(x) với mọi x thuộc R;
ii) f(x+1) = f(x) + 1 với mọi x thuộc R;
Vietnamese IMO Team Training Camp 2010
54 | Trần Nam Dũng – 6/2010

iii)
2
) ( 1
x
x f
x
f = |
¹
|

\
|
với mọi x khác 0.
Giải. Tất cả các ñiều kiện ñều trên một biến x. Trong trường hợp này, ta có thể dùng một
chút khái niệm về ñồ thị ñể hiểu con ñường ñi ñến lời giải. Ta xem các số thực như các
ñỉnh của một ñồ thị. Đỉnh x sẽ ñược nối với các ñỉnh x+1, -x, 1/x. Các ñiều kiện ñề bài sẽ
cho chúng ta các mối liên hệ giữa giá trị của hàm số tại các ñỉnh ñược nối bởi một cạnh.
Nếu chúng ta tìm ñược một chu trình thì một cách tự nhiên, chúng ta sẽ có 1 phương trình
(ñể tránh hàm số có hai giá trị khác nhau).

Ta thử tìm một chu trình như vậy
x
x x x
x
x
x
x x x
x x → → + =
+

+
=
+
− →
+
− →
+
→ + →
1 1
1
1
1 1
1
1
1
1
1
1
1
Đặt y = f(x) thì từ chu trình ở trên, ta lần lượt có
2 2 2
) 1 (
1
1
1
,
) 1 (
1
1
1
,
) 1 (
1
1
1
, 1 ) 1 (
+
+
− = |
¹
|

\
|
+ +
+
− = |
¹
|

\
|
+

+
+
= |
¹
|

\
|
+
+ = +
x
y
x
x
f
x
y
x
f
x
y
x
f y x f
y x x f
x
y x
x
f
x
y x x
x
x
x
y
x
x
f − =

= |
¹
|

\
| − +
=
|
¹
|

\
|
+
+
+

= |
¹
|

\
| +
2 ) ( ,
2 1
,
2
1
) 1 (
1
1
1
2 2
2
2
2


Từ ñó suy ra 2x – y = y, tức là y = x. Vậy f(x) = x.

Trong lý luận trên, ta cần ñến ñiều kiện x khác 0 và -1. Tuy nhiên từ ñiều kiện f(x+1) =
f(x) + 1 ta dễ dàng suy ra f(0) = 0 và f(-1) = 1. Vậy f(x) = x là tất các nghiệm của bài
toán.

Bài toán 5. Tìm tất cả các hàm số f: R R thoả mãn ñiều kiện
f(x
2
-y) = xf(x) – f(y) với mọi x, y thuộc R
Giải. Thay x = y = 0 vào phương trình hàm, ta ñược f(0) = - f(0), suy ra f(0) = 0. Thay y
= 0 và phương trình hàm, ta ñược
f(x
2
) = xf(x) (1)
Từ ñó suy ra
f(x
2
–y) = f(x
2
) – f(y)
Thay x = 0, ta ñược f(–y) = – f(y). Thay y bằng – y, ta ñược
f(x
2
+y) = f(x
2
) – f(–y) = f(x
2
) + f(y) với mọi x, y.
Từ ñó, kết hợp với tính chất hàm lẻ, ta suy ra f(x+y) = f(x) + f(y) với mọi x, y.
Bây giờ ta có f((x+1)
2
) một mặt có thể tính theo công thức (1), tức là bằng (x+

1)f(x+1) = (x+1)(f(x)+f(1)). Mặt khác, ta có thể khai triển
f((x+1)
2
) = f(x
2
+2x+1) = f(x
2
) + 2f(x) + f(1) = xf(x) + 2f(x) + f(1).
Từ ñó ta ñược phương trình (x+1)(f(x)+f(1)) = xf(x) + 2f(x) + f(1), suy ra f(x) = f(1)x.
Đặt f(1) = a, ta ñược f(x) = ax. Thử lại vào phương trình ta thấy nghiệm ñúng.
Vietnamese IMO Team Training Camp 2010
55 | Trần Nam Dũng – 6/2010


Vậy f(x) = ax với a ∈ R là tất cả các nghiệm của bài toán.

Phương pháp tạo ra các mối liên kết cũng có thể áp dụng hiệu quả trong các bài toán
phương trình hàm trên Q, N, Z. Ta xem xét một số ví dụ

Bài toán 6. Tìm tất cả các hàm số f : Q+ Q+ thoả mãn các ñiều kiện
i) f(x+1) = f(x) + 1 với mọi x thuộc Q+;
ii) f(x
2
) = f
2
(x) với mọi x thuộc Q+.
Giải. Từ ñiều kiện i) ta dễ dàng suy ra f(n) = n với mọi n thuộc Z và f(r+n) = f(r) + n với
mọi r thuộc Q và n thuộc Z. Bây giờ ta tính f(r) với
q
p
r = . Ý tưởng ta sẽ tính f((r+q)
2
)
theo f(r) bằng hai cách.
Trước hết f((r+q)
2
) = f
2
(r+q) = (f(r) + q)
2
(1)
Mặt khác f((r+q)
2
) = f(r
2
+2p+q
2
) = f(r
2
) + 2p + q
2
= f
2
(r) + 2p + q
2
(2)
Từ (1) và (2) ta suy ra f
2
(r) + 2qf(r) + q
2
= f
2
(r) + 2p + q
2
=> f(r) = p/q = r.

Vậy f(r) = r với mọi r thuộc Q.

Bài toán 7. Tìm tất cả các hàm số f: N N sao cho
f(m
2
+n
2
) = f
2
(m) + f
2
(n) với mọi m, n thuộc N
Giải. Cho m = n = 0, ta ñược f(0) = 2f
2
(0), suy ra f(0) = 0. Cho m = 1, n = 0, ta ñược f(1)
= 0 hoặc f(1) = 1. Ta xét trường hợp f(1) = 1, trường hợp f(1) = 0 xét tương tự. Với f(1) =
1, ta lần lượt tính ñược
f(2) = f(1
2
+1
2
) = f
2
(1) + f
2
(1) = 2
f(4) = f(2
2
+0
2
) = f
2
(2) + f
2
(0) = 4
f(5) = f(2
2
+1
2
) = f
2
(2) + f
2
(1) = 5
Nhưng làm sao ñể tính, chẳng hạn f(3)? Rõ ràng f(3) không thể tính ñược theo sơ ñồ trên
ñược, vì 3 không biểu diễn ñược dưới dạng tổng của hai bình phương.

Ta nhớ lại một bài toán lớp 3. Có 1 cái cân ñĩa với 2 quả cân 1kg, 5kg và 1 bao ñường
nặng 10kg. Hãy cân ra 7kg ñường bằng 1 lần cân. Rõ ràng, với cách cân thông thường
thì ta chỉ cân ñược 1kg ñường, 4kg ñường (5-1), 5 kg ñường và 6kg ñường. Tuy nhiên,
nếu tinh ý 1 chút, ta có thể có phương án cân ñược 7kg ñường như sau: Đặt vào ñĩa bên
trái quả cân 1kg và 10kg ñường, ñĩa bên phải là quả cân 5kg, sau ñó chuyển dần ñường
từ bên trái sang bên phải sao cho cân cân bằng, khi ñó số ñường còn lại ở ñĩa bên phải
là 7kg !

Bây giờ ta cũng thủ thuật tương với bài toán này. Ta không tính ñược trực tiếp f(3) nhưng
ta lại có f
2
(5) = f(25) = f(3
2
+4
2
) = f
2
(3) + f
2
(4). Từ ñó ta ñược f(3) = 3.

Tương tự như vậy ta có thể tính ñược f(6) nhờ vào ñẳng thức 6
2
+ 8
2
= 10
2
, trong ñó f(8)
= f(2
2
+2
2
) = 2f
2
(2) = 8, f(10) = f(3
2
+1
2
) = f
2
(3) + f
2
(1) = 10.
Vietnamese IMO Team Training Camp 2010
56 | Trần Nam Dũng – 6/2010

Tiếp tục, ñể tính f(7), ta ñể ý 7
2
+ 1 = 50 = 5
2
+ 5
2
, từ ñó f(7) = 7. Cũng như thế, do 11
2
+
2
2
= 10
2
+ 5
2
nên ta suy ra f(11) = 11.

Cách làm này có thể tổng quát hoá như thế nào? Ý tưởng là nếu m
2
+ n
2
= p
2
+ q
2
(1) thì
f
2
(m) + f
2
(n) = f
2
(p) + f
2
(q). Do ñó nếu ta ñã tính ñược f(n), f(p), f(q) thì f(m) cũng sẽ tính
ñược.

Làm thế nào ñể có ñược những ñẳng thức dạng (1) ở dạng tổng quát, cho phép ta chứng
minh f(n) = n với mọi n bằng quy nạp? Chú ý rằng (1) có thể viết lại thành (m-p)(m+p) =
(q-n)(q+n) = N. Do ñó nếu chọn những số N có 2 cách phân tích thành tích của những số
có cùng tính chẵn lẻ, ta sẽ tìm ñược nghiệm cho (1). Chọn N = 8k = 2.4k = 4.2k và N =
16k = 4.4k = 8.2k, ta ñược hệ
m – p = 2, m+p = 4k, q – n = 4, q + n = 2k

m – p = 4, m+p = 4k, q – n = 8, q + n = 2k
Từ ñó ñược các hằng ñẳng thức tương ứng
(2k+1)
2
+ (k-2)
2
= (2k-1)
2
+ (k+2)
2

(2k+2)
2
+ (k-4)
2
= (2k-2)
2
+ (k+4)
2

Từ hai ñẳng thức này, với chú ý là ta ñã chứng minh ñược f(n) = n với n = 0, 1, 2, 3, 4, 5,
6, ta dễ dàng chứng minh bằng quy nạp ñược rằng f(n) = n với mọi n ∈ N.

Trường hợp f(1) = 0, cũng bằng cách lý luận nêu trên ta suy ra f(n) = 0 với mọi n thuộc
N.

Bài tập.

1. Tìm tất cả các hàm số f: Q Q thoả mãn các ñiều kiện
i) f(x+1) = f(x) + 1 với mọi x thuộc Q;
ii) f(x
3
) = f
3
(x) với mọi x thuộc Q;

2. Tìm tất cả các hàm f: R \ {0} R thoả mãn ñồng thời các ñiều kiện
i) f(1) = 1;
ii)
|
|
¹
|

\
|
+ |
¹
|

\
|
=
|
|
¹
|

\
|
+ y
f
x
f
y x
f
1 1 1

iii) (x+y)f(x+y) = xyf(x)f(y)
với mọi x, y mà xy(x+y) ≠ 0.

3. Tìm tất cả các hàm số f: R R thoả mãn
f(x
5
– y
5
) = x
2
f(x
3
) – y
2
f(y
3
) với mọi x, y thuộc R.

4. Tìm tất cả các hàm số f: Z Z thoả mãn ñiều kiện
Vietnamese IMO Team Training Camp 2010
57 | Trần Nam Dũng – 6/2010

f(a
3
+b
3
+c
3
) = f
3
(a) + f
3
(b) + f
3
(c)
với mọi a, b, c thuộc Z.

5. Cho hàm số f: R R thoả mãn ñiều kiện
i) f(x
2
) = f
2
(x) với mọi x thuộc R;
ii) f(x+1) = f(x) + 1 với mọi x thuộc R.
Chứng minh rằng f(x) = x.

3. Tính giá trị của hàm số tại một ñiểm ñặc biệt bằng cách lập phương trình

Trong phần trên, chúng ta có thể thấy rằng phương pháp lập phương trình có thể giúp
chúng ta tìm ñược f(x) với mọi x, nói cách khác là giải ñược phương trình hàm. Trong
tình huống tổng quát, không phải lúc nào ta cũng thực hiện ñược ñiều ñó. Mối liên kết có
thể chỉ tồn tại ñối với một số các giá trị ñặc thù. Ta xét một ví dụ:

Bài toán 8. Cho f là hàm số không giảm xác ñịnh trên ñoạn [0, 1], thoả mãn ñồng thời
các ñiều kiện
1) f(0) = 0
2) f(1–x) = 1 – f(x) ∀x ∈ [0, 1];
3) f(x/3) = f(x)/2 ∀x ∈ [0, 1].
Hãy tính f(1/13), f(1/7).

Giải. Tương tự như ở bài toán 4, ta thiết lập ñồ thị có ñỉnh là các số thực thuộc [0, 1] và
x ñược nối với 1 – x và x/3 (là các ñại lượng có thể tính ñược nếu biết f(x)). Ta thiết lập
chuỗi

13
1
13
3
13
9
13
4
1
13
4
13
12
13
1
1
13
1
→ → → − → → = − →
Như vậy, nếu ñặt y f =
|
¹
|

\
|
13
1
thì ta lần lượt có
8
1
13
1
,
4
1
13
3
,
2
1
2
1
1
13
9
,
2
1
13
4
, 1
13
12 y
f
y
f
y y
f
y
f y f
+
= |
¹
|

\
| +
= |
¹
|

\
| +
=

− = |
¹
|

\
| −
= |
¹
|

\
|
− = |
¹
|

\
|

Như vậy ta phải có
8
1 y
y
+
= , từ ñó .
7
1
= y Vậy .
7
1
13
1
=
|
¹
|

\
|
f

Lưu ý rằng lời giải nói trên là rất ñặc thù cho số 1/13. Ví dụ với 1/7 thì chuỗi như ở trên
sẽ không ñóng ñược

7
5
7
2
7
6
7
1
→ → →
Như vậy, cách giải trên ñây không áp dụng cho 1/7. Để tìm giá trị f(1/7), ta cần ñến các
ñiều kiện f không giảm và f(0) = 0 (các ñiều kiện này không cần ñến khi tính f(1/13)!).
Cụ thể, từ các ñiều kiện ñề bài, ta suy ra
f(0) = 0, f(1) = 1, f(1/3) = f(1)/2 = 1/2, f(2/3) = 1 – f(1/3) = 1/2
Vietnamese IMO Team Training Camp 2010
58 | Trần Nam Dũng – 6/2010

Từ ñó, do hàm f không giảm nên ta suy ra f(x) = 1/2 với mọi x ∈ [1/3, 2/3]. Áp dụng tính
chất 3, ta suy ra f(x) = 1/4 với mọi x x ∈ [1/9, 2/9]. Mà 1/9 < 1/7 < 2/9 nên từ ñây ta suy
ra f(1/7) = 1/4.

Trong các bài toán phương trình hàm trên tập số nguyên, các mối liên hệ dạng bất ñẳng
thức giữa các số cũng có thể là chìa khoá ñể tìm ñược giá trị của hàm số tại một ñiểm.

Bài toán 9. Cho hàm số f: N* N* thoả mãn ñồng thời các ñiều kiện sau
i) f(2) = 4 ;
ii) f(mn) = f(m).f(n) với mọi m, n thuộc N* ;
iii) f(m) > f(n) với mọi m > n.
Hãy tìm f(3).

Giải. Dễ thấy hàm số f(n) = n
2
thoả mãn cả ba ñiều kiện. Một cách tự nhiên, ta nghĩ ñến
việc chứng minh f(3) = 9.

Thông tin duy nhất mà ta có thể có ñược từ hai ñiều kiện ñầu là f(2
k
) = 4
k
. Rõ ràng, nếu
không có ñiều kiện iii) thì f(3) có thể nhận giá trị tuỳ ý, do ñó f(3) không tính ñược.

Với ñiều kiện iii), ta có 4 = f(2) < f(3) < f(4) = 16, suy ra f(3) chỉ có thể nhận giá trị trong
{5, 6, …, 15}.


Tuy nhiên, chỉ cần xét thêm bất ñẳng thức 8 < 9 là ta ñã có thể suy ra 64 = f(8) < f(9) =
f
2
(3), suy ra f(3) > 8. Và bất ñẳng thức 27 < 32 cho ta f
3
(3) = f(27) < f(32) = f
5
(2) =
1024, suy ra f(3) ≤ 10.

Như vậy, f(3) chỉ còn có thể nhận 1 trong 2 giá trị 9 hoặc 10.

Ta tìm cách loại giá trị 10 bằng 1 bất ñẳng thức sát hơn. Tìm kiếm trong các luỹ thừa của
2 và 3, ta tìm ñược cặp bất ñẳng thức 3
5
= 243 < 256 = 2
8
. Nếu f(3) = 10 thì từ bất ñẳng
thức trên ta sẽ suy ra 10
5
< 4
8
100000 < 65536, mâu thuẫn.

Vậy chỉ còn trường hợp f(3) = 9. Kết hợp với nhận xét ban ñầu là hàm số f(n) = n
2
thoả
mãn tất cả các ñiều kiện của ñề bài, ta kết luận f(3) = 9.

Ta có thể sử dụng ý tưởng ở trên ñể tính f(n) với n bất kỳ, cụ thể là chứng minh f(n) = n
2

với mọi n. Nói chung, trong một phương trình hàm tổng quát thì việc tìm giá trị hàm số
tại từng ñiểm như vậy có thể sẽ gặp khó khăn. Tuy nhiên, có thể thấ
y rằng, trong một số phương trình hàm thì việc tìm các giá trị ñặc biệt như f(0), f(1), f(-1)
ñóng vai trò then chốt trong lời giải của bài toán. Dưới ñây ta xem xét một số ví dụ.

Bài toán 10. Tìm tất cả các hàm số f: R R thoả mãn ñiều kiện
Vietnamese IMO Team Training Camp 2010
59 | Trần Nam Dũng – 6/2010

f(xy) + f(x+y) = f(x)f(y) + f(x) + f(y) (1)

Giải. Phương trình trên là « tổng » của hai phương trình
(2) f(x+y) = f(x) + f(y)
(3) f(xy) = f(x)f(y)
Chú ý là theo lý thuyết về phương trình hàm Cauchy thì nếu hàm số f: R R thoả mãn
ñồng thời hai phương trình (2) và (3) thì f(x) = x hoặc f(x) ≡ 0. Do vậy, ta chỉ cần chứng
minh là từ (1) suy ra (2) và (3) là xong.

Để tách ñược các phương trình trong (1), ta quan tâm ñến tính chẵn, lẻ của f. Chẳng hạn
nếu f là hàm số lẻ thì thay y bằng –y, ta sẽ thu ñược
f(-xy) + f(x-y) = f(x)f(-y) + f(x) + f(-y) (4)
Cộng (1) và (4), chú ý f là hàm lẻ, ta sẽ thu ñược
f(x+y) + f(x-y) = 2f(x)
Từ phương trình này và f(0) = 0 (suy ra từ (1) bằng cách cho x = y = 0), ta dễ dàng suy ra
f(x+y) = f(x) + f(y) với mọi x, y, tức là (1) ñã tách ñược.

Quay trở lại với bài toán. Như vậy, ta quan tâm ñến tính chẵn lẻ của hàm số f.

Một cách tự nhiên, ta thay y = -1 trong (1) thì ñược
f(-x) + f(x-1) = f(x)f(-1) + f(x) + f(-1) (5)
Nếu tìm ñược f(-1) thì có thể khảo sát ñược tính chẵn lẻ của f. Ta tìm cách tính f(-1).

Chú ý rằng trong phương trình (5) có ñến 3 ẩn số là f(-x), f(x-1), f(x). Điều này không
cho phép chúng ta thiết lập dãy truy hồi ñể tính các giá trị f. Một lựa chọn khác là thay y
= 1 vào (1) ñể ñược
f(x) + f(x+1) = f(x)f(1) + f(x) + f(1)
Suy ra
f(x+1) = f(1)f(x) + f(1) (6)

Như vậy, theo ngôn ngữ ñồ thị ñã dùng trong các bài toán 4, 8, ta ñã tìm ñược mối liên
kết x x+1.

Từ ñây, nếu ñặt f(1) = a thì ta lần lượt tính ñược f(2) = a
2
+ a, f(3) = a
3
+ a
2
+ a, f(4) = a
4

+ a
3
+ a
2
+ a.
Nếu tiếp tục dãy này thì sẽ tính ñược f(n) theo f(1). Tuy nhiên, ñiều ta cần tìm là f(1). Vì
thế, ta cần tìm một phương trình khác với công thức truy hồi nói trên. Điều này có thể có
ñược ngay nếu ta thay x = y = 2 vào (1). Khi ñó
f(4) + f(4) = f
2
(2) + 2f(2)
Thay các giá trị của f(4) và f(2) tính theo a ở trên vào, ta ñược phương trình
2(a
4
+a
3
+a
2
+a) = (a
2
+a)
2
+ 2(a
2
+a)
a
4
= a
2

Từ ñó suy ra a chỉ có thể nhận các giá trị a = 0, a = -1, a = 1.
Vietnamese IMO Team Training Camp 2010
60 | Trần Nam Dũng – 6/2010

+ Nếu a = 0 thì từ (6) ta suy ra f(x) = 0 với mọi x. Đây là một nghiệm của phương trình
hàm.
+ Nếu a = –1 thì từ (6) ta suy ra f(x+1) = – f(x) – 1, tức là f(x) + f(x+1) = –1 với mọi x.
Từ ñây, thay x = –1, chú ý là f(0) = 0, ta ñược f(–1) = –1. Thay vào (5), ta ñược f(–x) +
f(x–1) = –1. Mà f(x–1) + f(x) = –1 nên từ ñây suy ra f(–x) = f(x), tức là f là hàm chẵn.
Bây giờ trong (1), ta thay y bằng –y thì ñược
f(-xy) + f(x-y) = f(x)f(-y) + f(x) + f(-y) (4)
Trừ (1) cho (4), chú ý là f là hàm chẵn, ta suy ra f(x+y) – f(x–y) = 0 với mọi x, y. Từ ñây
suy ra f là hàm hằng. Điều này mâu thuẫn vì f(0) = 0, f(1) = –1. Vậy trường hợp này
không xảy ra.

+ Nếu a = 1 thì từ (6) ta suy ra f(x+1) = f(x) + 1 (7). Thay x = –1, ta ñược f(–1) = –1.
Thay vào (5), ta ñược f(–x) + f(x–1) = –1. Lại có từ (7) f(x–1) = f(x) – 1 nên từ ñây ta suy
ra f(–x) = –f(x). Như vậy f là hàm lẻ. Lý luận như phân tích ban ñầu, ta ñược f(x) thoả
mãn hệ phương trình (2), (3). Áp dụng lý thuyết phương trình hàm Cauchy, ta tìm ñược
f(x) = x.

Bài toán 11. Tìm tất cả các hàm số f: R R thoả mãn ñiều kiện
f(x
2
+ f(y)) = f
2
(x) + y (1)

Giải. Vấn ñề mấu chốt trong bài toán này là chứng minh ñược f(0) = 0. Thật vậy, nếu ta
chứng minh ñược f(0) = 0 thì thay y = 0 vào phương trình hàm, ta ñược
f(x
2
) = f
2
(x) (2)
Thay x = 0 vào (1), ta ñược
f(f(y)) = y (3)
Thay y bằng f(y) trong (1), chú ý rằng f(f(y)) = y và f
2
(x) = f(x
2
), ta ñược f(x
2
+y) =
f(x
2
) + f(y) với mọi x, y thuộc R
Từ ñây dễ dàng chứng minh ñược rằng
f(x+y) = f(x) + f(y) (4)
với mọi x, y thuộc R.
Như vậy f thoả mãn phương trình hàm Cauchy. Ngoài ra, do (2) nên ta có f(x) ≥ 0 với
mọi x ≥ 0. Kết hợp với (4), ta suy ra f là hàm số tăng. Như vậy, theo lý thuyết cơ bản về
phương trình hàm Cauchy, f(x) = ax với mọi x, trong ñó a ≥ 0. Thay vào phương trình
hàm, ta ñược a(x
2
+ay) = a
2
x + y với mọi x, y, suy ra a = 1. Vậy f(x) = x là nghiệm duy
nhất của phương trình hàm.

Tất các lý luận trên ñây ñều dựa trên giả thiết là ta ñã chứng minh ñược f(0) = 0. Bây giờ
ta sẽ chứng minh ñiều này.

Đặt f(0) = a. Thay y = 0 vào (1), ta ñược
f(x
2
+a) = f
2
(x) (5)
Thay x = 0 vào (5), ta ñược f(a) = a
2

Thay x = 0 vào (1), ta ñược
Vietnamese IMO Team Training Camp 2010
61 | Trần Nam Dũng – 6/2010

f(f(y)) = a
2
+ y (6)
Bây giờ ta sẽ tính f(a
2
+f
2
(1)) bằng hai cách. Một mặt
f(a
2
+f
2
(1)) = f(f
2
(1) + f(a)) = (f(f(1)))
2
+ a = (a
2
+1)
2
+ a
Mặt khác
f(a
2
+f
2
(1)) = f(a
2
+f(1+a)) = (f(a))
2
+ 1 + a = a
4
+ a + 1
Từ ñây ta suy ra a
4
+ 2a
2
+ 1 + a = a
4
+ a + 1 suy ra a = 0. Tức là f(0) = 0. Lời giải hoàn
tất.

Bài tập

1. Cho f là hàm số không giảm xác ñịnh trên ñoạn [0, 1], thoả mãn ñồng thời các ñiều
kiện
i) f(0) = 0
ii) f(1–x) = 1 – f(x) ∀x ∈ [0, 1];
iii) f(x/3) = f(x)/2 ∀x ∈ [0, 1].
a) Hãy tính f(18/1991);
b) Hãy tính f(1/n) với n ∈ {1, 2, …, 20}
c)* Chứng minh rằng tồn tại duy nhất một hàm số f thoả mãn ñồng thời các ñiều kiện
nêu trên.

2. Tìm tất cả các hàm số f: N* N* thoả mãn các ñiều kiện
i) f(2) = 2;
ii) f(mn) = f(m).f(n) với mọi (m, n) = 1;
iii) f(m) > f(n) với mọi m > n.

3. Tìm tất cả các giá trị k thuộc N* sao cho tồn tại hàm số f: N* N* thoả mãn các ñiều
kiện
i) f(2) = k;
ii) f(mn) = f(m).f(n) với mọi m, n;
iii) f(m) > f(n) với mọi m > n.

4. Tìm tất cả các hàm số f: R R thoả mãn ñiều kiện
f(xy) + f(x) + f(y) = f(x+y) + f(x)f(y) với mọi x, y thuộc R.

5. Tìm tất cả các hàm số f : R R thoả mãn ñiều kiện
(f(x+y))
2
= f(x)f(x+2y) + yf(y) với mọi x, y thuộc R.

6. Tìm tất cả các hàm số f: R R thoả mãn ñiều kiện
f(x
2
+ y + f(y)) = f
2
(x) + 2y
với mọi x, y thuộc R.



Vietnamese IMO Team Training Camp 2010
62 | Trần Nam Dũng – 6/2010

Tài liệu tham khảo

[1] Nguyễn Văn Mậu, Phương trình hàm, Nhà xuất bản Giáo dục 2001

[2] Nguyễn Trọng Tuấn, Bài toán hàm số qua các kỳ thi Olympic, Nhà xuất bản Giáo dục
2005.

[3] Phan Đức Chính, Lê Đình Thịnh, Phạm Tấn Dương, Tuyển tập các bài toán sơ cấp,
Tập 1, Đại số, NXB Đại học và THCN 1977

[4] Phan Huy Khải, Các bài toán về hàm số, Nhà xuất bản Giáo dục 2007

[5] B.J.Venkatachala, Functional Equations – A Problem Solving Approach, PRISM
2002.

[6] Pierre Bornsztein, Mobinool Omarjee, Cours – Equations fonctionelles, Electronic
Edition 2003

[7] Titu Andreescu, Iurie Boreico, Functional Equations, Electronic Edition 2007
























Vietnamese IMO Team Training Camp 2010
63 | Trần Nam Dũng – 6/2010

Tối ưu tổ hợp I: Các bài toán tối ưu về hệ các tập hợp
Gil Kalai
Bài viết này giới thiệu về các bài toán tối ưu liên quan ñến hệ các tập hợp. Đây là một
trong những bài giảng của Gil Kalai tại seminar “Các khái niệm cơ bản” tại ĐH TH
Hungari do David Kazhdan khởi xướng.

Paul Erdös
1. Ba bài toán mở ñầu
Chúng ta sẽ bắt ñầu bằng ba bài toán khá giống nhau, từ rất dễ ñến rất khó.
Bài toán I: Cho N = {1,2, … , n }. Hỏi kích thước lớn nhất của họ các tập con của
thoả mãn ñiều kiện hai tập hợp bất kỳ thuộc có phần giao khác rỗng? (Một họ như vậy
ñược gọi là họ giao nhau)
Trả lời I: Kích thước lớn nhất là . Chúng ta có thể ñạt ñược ñiều này bằng các chọn
tất cả các tập con chứa phần tử ‘1’. Chúng ta không thể ñạt ñược con số lớn hơn, bởi từ
mỗi cặp gồm một tập hợp và phần bù của nó, ta chỉ có thể chọn một tập hợp vào họ các
tập hợp của chúng ta.
Bài toán II: Tìm kích thước lớn nhất của họ các tập con của sao cho hai tập hợp
bất kỳ thuộc có hợp khác ?.
Vietnamese IMO Team Training Camp 2010
64 | Trần Nam Dũng – 6/2010

Câu trả lời là hiển nhiên vì bài toán II chẳng qua là bài toán I. Chỉ cần chuyển qua phần
bù. Và ta sẽ có ñáp số y như bài toán I. Ta phát biểu bài toán II khác.
Bài toán II mới: Tìm kích thước lớn nhất của họ các tập con của sao cho với hai
tập hợp bất kỳ thuộc ta có giao của chúng khác rỗng và hợp của chúng khác .
Một ví dụ của một họ như vậy là tập hợp tất cả các tập hợp chứa phần tử ‘1’ nhưng không
chứa phần tử ‘2′. Họ này có tập hợp. Phải mất vài năm sau khi Erdös ñề xuất bài
toán này, Kleitman mới chứng minh ñược là không có họ nào lớn hơn với tính chất này.
Bài toán III (Giả thuyết Erdös-Sos) Cho là họ các ñồ thị với N là tập các ñỉnh. Giả sửa
rằng hai ñồ thị bất kỳ của họ có chung một tam giác. Hỏi có kích thước lớn nhất bằng
bao nhiêu?
Tổng số các ñồ thị với n ñỉnh là . (Chú ý: ta ñếm các ñồ thị mà không tính ñến sự
ñẳng cấu của chúng.) Một ví dụ ñơn giản của họ tập hợp với tính chất ñã cho là tất cả các
tập hợp chứa một tam giác cố ñịnh nào ñó. Ví dụ tất cả các ñồ thị chứa các cạnh
{1,2},{1,3},{2,3}. Họ này chứa 1/8 của tất cả các ñồ thị. Tồn tại hay không một họ lớn
hơn các ñồ thị với tính chất ñã cho? Erdös và Sos ñưa ra giả thuyết là câu trả lời là không
– chúng ta không thể tìm ñược họ lớn hơn. Giả thuyết này hiện nay vẫn là một vấn ñề
mở.

Vera Sos
2. Hai ñịnh lý cơ bản về họ các tập con với các ñiều kiện giao cho trước.
Định lý Erdös-Ko-Rado: Một họ giao nhau các k-tập con của , trong ñó chứa
tối ña tập hợp.
Vietnamese IMO Team Training Camp 2010
65 | Trần Nam Dũng – 6/2010

Định lý Fisher; deBruijn-Erdös: Họ các tập con của sao cho hai tập hợp khác nhau
bất kỳ của họ có ñúng một phần tử chung có nhiều nhất n phần tử.
(Erdös và deBruijn kết luận rằng n ñiểm không thẳng hàng trên mặt phẳng xác ñịnh ít
nhất n ñường thẳng. Hãy thử suy ra ñiều này từ ñịnh lý trên!)
Tất cả các k-tập con của N chứa phần tử ‘1′ cho ví dụ về dấu bằng cho ñịnh lý Erdos-Ko-
Rado. Với ñịnh lý Erdös deBruijn ta lấy họ {{1} , {1,2} {1,3} … {1,n}} hoặc thay tập
hợp ñầu tiên bởi {2,3,…,n}, hoặc lấy một mặt phẳng xạ ảnh hữu hạn.

Mặt phẳng Fano các ñiểm xạ ảnh hữu hạn bậc 2.
3. Phép chứng minh ñịnh lý deBruijn Erdös bằng ñại số tuyến tính.
Phép chứng minh ñịnh lý Fisher; de Bruijn-Erdös có thể trình bày như sau: Giả sử rằng
có m tập hợp trong họ. Xét ma trận liên kết của họ: Phần tử (i,j) của ma
trận này bằng ‘1′ nếu i thuộc .
Sự kiện cốt yếu ở ñây là các cột của ma trận liên kết là ñộc lập tuyến tính, từ
ñây suy ra .
Làm thế nào ñể có thể chứng minh rằng các cột là ñộc lập tuyến tính? Trước hết, chúng ta
giả sử rằng có ít nhất 2 tập hợp. Khi ñó ta viết , và tính tích trong
.
Ta lưu ý rằng nếu i và j khác nhau thì và .
Như vậy .
Vietnamese IMO Team Training Camp 2010
66 | Trần Nam Dũng – 6/2010

Như vậy tích này chỉ có thể bằng 0 khi tất cả các hệ số ñều bằng 0.
Chứng minh này là một ví dụ của “các lý luận về chiều trong tổ hợp”.
4. Định lý Sperner
Định lý Sperner (1927) khẳng ñịnh rằng kích thước lớn nhất của họ các tập con của N
là một ñối xích ñối với quan hệ bao hàm là hệ số nhị thức . Lubell tìm ñược một phép
chứng minh ñơn giản và ñẹp cho ñịnh lý Sperner:
Gọi là một ñối xích như vậy và giả sử rằng nó có tập hợp k phần tử. Ta tính các cặp
trong ñó = là một hoán vị của {1,2, … ,n} và S là tập hợp
thuộc họ có khởi ñầu là , cụ thể là S={ } với k nào ñó. Với mỗi hoán
vị ta tìm ñược nhiều nhất một khởi ñầu S trong họ (do ñiều kiện ñối xích). Nếu S là
một tập hợp k phần tử, ta có thể tìm ñược ñúng k! (n-k)! hoán vị với S là khởi ñầu. Kết
hợp hai sự kiện này, ta có hay nói cách khác .
Bất ñẳng thức này (ñược gọi là bất ñẳng thức LYM) suy ra kết quả cần chứng minh.

Bella Bollobas, một trong những người ñã phát hiện ra bất ñẳng thức LYM.
Định lý Erdös-Ko-Rado có một phép chứng minh tương tự với chứng minh trên.
Ý tưởng là tính cách cặp trong ñó là một tập hợp trong họ, là hoán vị vòng
quanh và là một “khoảng” liên tục ñối với .
Một mặt ta có (n-1)! hoán vị vòng quanh và dễ dàng thấy rằng với mỗi một hoán vị như
vậy, ta có thể chọn ñược nhiều nhất k “khoảng” ñôi một giao nhau. Mặt khác, với mỗi tập
hợp S có k!(n-k)! hoán vị vòng quanh mà trong ñó S là một khoảng liên tục.
Như vậy k! (n-k)! và ñiều này cho chúng ta ñịnh lý Erdös Ko Rado.
Quay trở lại một chút về câu “dễ dàng nhận thấy”. Phần này sử dụng ñiều kiện .
Một cách lý luận cho phần này như sau: xét khoảng J mà phần tử tận cùng bên trái là nằm
ở bên trái nhất và chú ý rằng có k khoảng giao với J mà phần tử tận cùng bên trái nằm
Vietnamese IMO Team Training Camp 2010
67 | Trần Nam Dũng – 6/2010

bên phải z. Một cách khác là xét một khoảng J bào ñó có ñộ dài k và chú ý rằng 2k-2
khoảng có giao với khoảng này ñược chia thành k-1 cặp mà mỗi cặp chứa hai khoảng
không giao nhau.
5. Định lý Turan và bài toán Turan
Trường hợp ñặc biệt của ñịnh lý Turan cho ñồ thị không chứa tam giác ñược chứng minh
bởi Mantel vào năm 1907.
Số lớn nhất các cạnh (ký hiệu là ) của một ñồ thị n ñỉnh và không chứ tam giác ñạt
ñược ở ñồ thị hai phe ñầy ñủ n ñỉnh với kích thước hai phe càng gần nhau càng tốt (cụ thể
là [n/2] và [(n+1)/2].
Định lý Turan ở dạng tổng quát ñược chứng minh vào những năm 40 của thế kỷ trước.
Số lớn nhất các cạnh (ký hiệu là ) của ñồ thị n ñỉnh không chứa ñồ thị con ñầy ñủ
(r+1) ñỉnh ñạt ñược tại ñồ thị r phe ñầy ñủ với n ñỉnh, trong ñó kích thước của các phần
càng gần nhau càng tốt.

Paul Turan
Chứng minh ñịnh lý Turan: Thực sự ñịnh lý Turan không khó; gần như cách tiếp cận
nào cũng có thể thành công. Sau ñây là một cách tiếp cận như vậy: ñể ñơn giản, ta xét
trường hợp tam giác. Xét ñỉnh v với bậc lớn nhất và chia các ñỉnh còn lại của ñồ thị thành
hai phần: A – các ñỉnh kề với v, B – là các ñỉnh còn lại. Bây giờ chú ý là các ñỉnh thuộc
A lập thành một tập hợp ñộc lập (tức là không có cạnh nối giữa các ñỉnh của A). Với mỗi
ñỉnh thuộc B ta xoá ñi tất cả các cạnh chứa ñỉnh này và thay vào ñó, nối ñỉnh này với tất
cả các ñỉnh thuộc A. Để ý rằng trong ñồ thị mới, bậc của mỗi ñỉnh ñều không nhỏ hơn
bậc ở ñồ thị ban ñầu. Và, hơn nữa, ñồ thị mới là ñồ thị hai phe (trong ñó A là một phe).
Cuối cùng ta chỉ cần chứng minh là với ñồ thị hai phe thì số cạnh là lớn nhất khi hai phần
có số ñỉnh càng gần nhau càng tốt.
Sau ñây là một chứng minh khác. Xoá ñi một ñỉnh của ñồ thị G với n+1 ñỉnh không chưá
. Số cạnh của ñồ thị còn lại không vượt quá . Thực hiện ñiều này ñối với tất cả các
ñỉnh và chú ý rằng một một cạnh ñược tính n-1 lần. Ta thu ñược rằng số cạnh trong G (và
Vietnamese IMO Team Training Camp 2010
68 | Trần Nam Dũng – 6/2010

nghĩa là ) không vượt quá phần nguyên trên của . Đánh giá
này cho chúng ta kết quả chính xác của bài toán.
Chúng ta kết thúc chuyến tham quan thú vị này bằng bài toán mà Turan ñưa ra vào năm
1940. Chúng ta muốn tìm số phần tử lớn nhất của tập hợp các bộ ba lập từ {1,2,…,n}
không chứa một “tứ diện”, tức là không chứa bốn bộ ban có dạng
{a,b,c},{a,b,d),{a,c,d},{b,c,d}.
Nếu ñộc giả chưa biết ñáp số, hãy thử ñưa ra dự ñoán của mình. Turan ñã ñưa ra một giả
thuyết của mình và giả thuyết này hiện nay vẫn còn là một vấn ñề mở.
Trần Nam Dũng dịch và giới thiệu (từ web site của Seminar: Tối ưu tổ hợp I)
Một số ghi chú thêm của dịch giả:
Đối xích: Trong một tập sắp thứ tự (partial order set), một ñối xích là một họ các phần tử
ñôi một không so sánh ñược với nhau.
LYM: Lubell, Yamamoto, Meshalkin là những người ñã chứng minh ñịnh lý này một
cách ñộc lập. Bollobas là người thứ tư cũng tìm ra kết quả này một cách ñộc lập.






















Vietnamese IMO Team Training Camp 2010
69 | Trần Nam Dũng – 6/2010

Về kỳ thi chọn ñội tuyển Việt Nam tham dự IMO 2010

Trần Nam Dũng

Kỳ thi chọn ñội tuyển Việt Nam tham dự IMO 2010 (VTST 2010) ñược tổ chức trong hai
ngày 17, 18/4 với sự tham gia của 42 thí sinh ñến từ các tỉnh thành và các trường ĐH.
Thành phần tham dự TST năm nay có khá nhiều ñiểm ñặc biệt. Hai ñội có lực lượng
hùng hậu nhất tham dự TST là Nghệ An (6 em) và Đà Nẵng (5 em). Các ñơn vị lần ñầu
tiên có thí sinh dự TST là Bà Rịa Vũng Tàu (2 em), ĐHSP Tp HCM (1 em). Một ñiểm
nổi bật nữa là Phú Yên với 3 học sinh tham dự TST. Bên cạnh ñó, có thể nhấn mạnh sự
vắng mặt của một số ñơn vị có truyền thống như Hải Phòng, Thanh Hóa, ĐH Vinh hay sự
xuống sức của các ñơn vị có số má khác như Vĩnh Phúc, PTNK.

Như thường lệ, ñề thi chọn ñội tuyển năm nay có 6 bài. Điểm ñặc biệt là năm nay chỉ có
1 bài hình, 1 bài ñại số. Các phân môn Số học và Tổ hợp ñược “ưu ái” hơn với 2 bài.
Bài 1 và 4 ñược coi là các bài dễ của kỳ thi. Bài 2 thuộc loại trung bình. Các bài 5, 6
ñược ñánh giá là khó và bài 3 là rất khó. Đánh giá chung là ñề năm nay không khó bằng
ñề năm ngoái.

Công tác chấm thi ñã ñược tiến hành ngay sau kỳ thi và kết quả ñã chọn ñược 6 thành
viên tham dự IMO 2010.

Trái với dự ñoán lạc quan của nhiều người, ñiểm thi năm nay không cao hơn nhiều so với
năm ngoái, ñiểm cao nhất ñội tuyển là 24 và ñiểm thấp nhất là 18. Như vậy, kỳ thi năm
nay một lần nữa lại khẳng ñịnh chân lý: Nếu làm 3 bài chắc ăn thì sẽ lọt vào ñội tuyển.
Kết quả này tiếp tục cho thấy ñiểm yếu chung của thí sinh vẫn là hai mảng Số học và Tổ
hợp, cũng như khâu trình bày của thí sinh rất có vấn ñề. Sau kỳ thi, khá nhiều thí sinh
tuyên bố mình làm ñược 4 bài nhưng kết quả thực tế cho thấy không phải như vậy.

Có một số ý kiến cho rằng các bài toán 5, 6 không phù hợp với ñề thi chọn ñội tuyển và
ñem lại lợi thế cho những ai ñã biết ñịnh lý Hall và ñịnh lý Lucas. Tuy nhiên, theo ý kiến
của chúng tôi, ở mức ñộ kỳ thi chọn ñội tuyển, nếu chúng ta muốn có một ñội tuyển
mạnh, ñủ sức tấn công các bài toán 3, 6 của IMO thì cần phải nâng tầm kiến thức cũng
như suy luận của học sinh ñến mức ñộ các ñịnh lý này. Chú ý là các ñịnh lý này rất sơ
cấp và chứa ñựng nhiều phương pháp tư duy và lý luận ñẹp và hay.

Cuối cùng, xinh chúc mừng các thí sinh ñã vượt qua kỳ thi Vietnam TST vừa qua, chúc
ñội tuyển Việt Nam có thành tích xuất sắc tại IMO 2010!




Vietnamese IMO Team Training Camp 2010
70 | Trần Nam Dũng – 6/2010

ĐỀ CHỌN ĐỘI TUYỂN VN DỰ THI TOÁN QUỐC TẾ

Ngày 1, 17/4/2010
Thời gian làm bài: 240 phút.

BÀI 1. (6 ñiểm) Cho tam giác ABC không vuông tại A có trung tuyến AM. D là một
ñiểm chạy trên AM. Gọi (O
1
), (O
2
) lần lượt là các ñường tròn ñi qua D và tiếp xúc với
BC tại B và C. CA cắt (O
2
) tại Q. BA cắt (O
1
) tại P.
a) Chứng minh rằng tiếp tuyến tại P của (O
1
) và tiếp tuyến tại Q của (O
2
) phải cắt nhau.
Gọi giao ñiểm này là S.
b) Chứng minh rằng S luôn chạy trên một ñường cố ñịnh khi D chạy trên AM.

BÀI 2. (6 ñiểm) Với mỗi số n nguyên dương, xét tập sau

Tìm tất cả n sao cho không tồn tại a khác b thuộc T
n
sao cho a-b chia hết cho 110.

BÀI 3. (8 ñiểm) Hình chữ nhật kích thước 1*2 ñược gọi là hình chữ nhật ñơn. Hình chữ
nhật 2*3 bỏ di 2 ô ở góc chéo nhau (tức còn có 4 ô) gọi là hình chữ nhật kép. Người ta
ghép khít các hình chữ nhật ñơn và hình chữ nhật kép ñược bảng 2008*2010. Tìm số bé
nhất các hình chữ nhật ñơn có thể dùng ñể lát ñược như trên.

Ngày 2, 18/4/2010
Thời gian làm bài: 240 phút.

BÀI 4. (6 ñiểm) Cho a, b, c là các số thực dương thỏa mãn ñiều kiện
.
Chứng minh rằng
.

BÀI 5. (7 ñiểm) Có n mỗi nước có k ñại diện (n > k > 1). Người ta chia n.k người này
thành n nhóm mỗi nhóm có k người sao cho không có 2 người cùng nhóm ñến từ 1 nước.
Chứng minh rằng có thể chọn ra n người ñến từ các nhóm khác nhau và ñến từ các nước
khác nhau.

BÀI 6. (7 ñiểm) Gọi S
n
là tổng bình phương các hệ số trong khai triển của (1+x)
n
. Chứng
minh rằng S
2n
+ 1 không chia hết cho 3.




Vietnamese IMO Team Training Camp 2010
71 | Trần Nam Dũng – 6/2010

Lời giải và Nhận xét

Bài 1.
Ta có MB
2
= MC
2
nên M thuộc trục ñẳng phương của (O
1
) và (O
2
). Suy ra DM là trục
ñẳng phương của 2 ñường tròn. Do ñó A thuộc trục ñẳng phương của 2 ñường tròn.
Suy ra AP.AB = AQ.AC => tứ giác BCPQ nội tiếp.
Gọi tiếp tuyến của (O
1
) là Px thì ∠xPB = ∠PBC = ∠PQA, suy ra Px tiếp xúc với (APQ)
hay (APQ) tiếp xúc với (O
1
). Tương tự suy ra (APQ) tiếp xúc với cả (O
1
) và (O
2
).
Tam giác APQ ñồng dạng với ACB nên APQ không vuông. Suy ra tiếp tuyến tại P và Q
phải cắt nhau tại S.
Vì SP
2
= SQ
2
nên S thuộc trục ñẳng phương của (O
1
) và (O
2
), chính là ñường thẳng AM,
hay S thuộc một ñường thẳng cố ñịnh.

Bài 2.
Đặt s(k,h, n) = 11(k + h) + 10(n
k
+ n
h
). Do s(h,k) = s(k, h) nên ta luôn giả sử k ≥ h.
Ta thấy nếu n ≡ m thì s(k,h, n) ≡ s(k,h,m) mod 110, do ñó ta chỉ cần tìm các n ≤ 11.
Xét s(6,6,n) – s(1,1,n) = 110 + 20n(n
5
-1). Do ñó nếu n(n
5
-1) chia hết cho 11 thì n không
thỏa mãn ñiều kiện.
Từ ñây ta loại các giá trị n = 1, 3, 4, 5, 9, 11.
Xét s(8,2,n) – s(6,4,n) = 10(n
8
-n
6
+n
2
-n
4
) = 10(n
6
-n
2
)(n
2
-1). Do ñó nếu n
2
– 1 chia hết cho
11 thì n không thỏa mãn ñiều kiện. Vậy ta loại giá trị n = 10.
Ta chứng minh với n = 2, 6, 7, 8 thì s(k,h,n) – s(k’,h’,n) không chia hết cho 110 với mọi
bộ {k, h} ≠ {k’,h’}.
Trước hết bằng cách thử trực tiếp, ta thấy rằng với n = 2, 6, 7, 8 thì n
k
≠ n
h
mod 11 với
mọi k ≠ h. (*)
Thật vậy, nếu s(k,h,n) – s(k’,h’,n) chia hết cho 110 thì 11(k+h-k’-h’) + 10(n
k
+n
h
-n
k’
-n
h’
)
chia hết cho 110, suy ra
k+h – k’ – h’ ≡ 0 mod 10 (1)

n
k
+ n
h
– n
k’
– n
h’
≡ 0 mod 11 (2)
Từ (1) suy ra k – k’ ≡ h’ – h (mod 10). Từ ñây, theo ñịnh lý nhỏ Fermat, ta có n
k-k’
≡ n
h’-h

(mod 11)
Viết (2) lại thành n
k’
(n
k-k’
-1) ≡ n
h
(n
h’-h
-1) (mod 11).
Theo lý luận ở trên thì n
k-k’
-1 ≡ n
h’-h
-1 mod 11. Theo (*) thì n
k-k’
-1 ≡ n
h’-h
-1 ≠ 0. Như vậy
ta có thể chia hai vế cho n
k-k’
-1 ñể ñược n
k’
≡ n
h
(mod 11). Từ (*) suy ra k’ = h. Từ (1) suy
ra k = h’. Như thế {k,h} = {k’, h’}. Ta ñược ñiều phải chứng minh.

Nhận xét. Có thể ñưa ra ñặc trưng ngắn gọn cho các số n thỏa mãn ñiều kiện là: n phải là
căn nguyên thủy modulo 11. Bài toán có thể tổng quát hóa bằng cách thay 11 bằng 1 số
nguyên tố bất kỳ (và dĩ nhiên 10 ñược thay bằng p-1 và 110 ñược thay bằng p(p-1).

Đây là một bài toán khá ñẹp. Ý tưởng ñơn giản nhưng không tầm thường.

Vietnamese IMO Team Training Camp 2010
72 | Trần Nam Dũng – 6/2010

Bài 3. Ta chứng minh số hình chữ nhật ñơn nhỏ nhất cần sử dụng là 1006.
Trước hết ta chỉ ra cách ghép khít tạo thành hình chữ nhật 2008 x 2010 với 1006 hình chữ
nhật ñơn (và các hình chữ nhật kép).











Khối 1 Khối 2 Khối 3 Khối 4
Trên hình vẽ mô tả cách ghép hình chữ nhật 10 x 16. Hình chữ nhật 2010x2008 có thể
ñược tạo thành từ cấu hình trên như sau:
+ Thêm dòng bằng cách chèn thêm các khối có dạng




vào giữa các khối hợp thành từ 4 cột liên tiếp. Mỗi lần thêm ñược 2 dòng.
+ Thêm cột bằng cách lặp lại các khối 4 cột liên tiếp (chú ý tính tuần hoàn của các khối
này: Khối 1 ~ Khối 3, Khối 2 ~ Khối 4 …).
+ Theo như cách ghép trên thì ta chia hình chữ nhật 2010x2008 thành 502 khối, mỗi khối
gồm 4 cột. Ở khối 1 và khối 502 ta cần dùng 3 hình chữ nhật ñơn (tương ứng với các khối
1 và 4 như trong ví dụ trên). Các khối còn lại ta dùng 2 hình chữ nhật ñơn.

Như vậy tổng cộng trong cách ghép trên ta dùng 500 x 2 + 2 x 3 = 1006 hình chữ nhật
ñơn.

Xoay hình chữ nhật 2010x2008 lại, ta ñược hình chữ nhật 2008 x 2010.

Bây giờ ta chứng minh phải cần ít nhất 1006 hình chữ nhật ñơn ñể phủ hình chữ nhật
2008 x 2010. Xét một phép phủ hợp lệ, gọi x, y, z, t lần lượt là số hình chữ nhật 1 x 2, 2 x
1, 2 x 3, 3 x 2 sử dụng trong phép phủ này. Tô trắng các hàng lẻ, tô ñen càng hàng chẵn.
Điền số i vào hàng thứ i. Ta có

Nhận xét 1. 2(x+y) + 4(z+t) = 2008 x 2010. (*)

Vietnamese IMO Team Training Camp 2010
73 | Trần Nam Dũng – 6/2010

Nhận xét 2. Xét trên toàn bảng, hình chữ nhật khuyết và hình chữ nhật 2 x 1 có số ô trắng
bằng số ô ñen. Suy ra số hình chữ nhật 1 x 2 ở các hàng trắng = số hình chữ nhật 1 x 2 ở
các hàng ñen = x/2. Như vậy x chẵn.

Nhận xét 3. Với mỗi hình chữ nhật của phép phủ, ta xét tổng các số trong ô ñen – tổng
các số trong ô trắng. Khi ñó ñối với hình chữ nhật 3 x 2 ñại lượng này = 0, với hình chữ
nhật 2 x 3 ñại lượng này bằng ± 2, với hình chữ nhật 2 x 1 ñại lượng này bằng ± 1. Cuối
cùng, tổng các số trong hình chữ nhật 1 x 2 là một số chẵn thuộc [2, 2.2008]. Do ñó ta có
bất ñẳng thức
Tổng các số ở ô ñen – Tổng các số ở ô trắng = 1004.2010 ≤ (x/2)(2.2008-2) + y +
2z.
1004.2010 ≤ 2007x + y + 2z. (**)

Đổi chỗ hàng và cột, ta ñược
1005.2008 ≤ 2009y + x + 2t (***)
Cộng (**) với (***) rồi ñể ý (*), ta ñược
1005.2008 ≤ 2007x+2009y ≤ 2009(x+y)
Suy ra x + y ≥ 1005.2008/2009 > 1004. Vì x, y chẵn nên x + y ≥ 1006.

Nhận xét.
1. Đây là bài toán khó nhất của ngày thứ nhất và cũng là bài toán khó nhất của cả kỳ thi.
Điểm mấu chốt của lời giải là tìm ra cách phủ tối ưu và chứng minh tính tối ưu của nó.
Việc tìm ra cách phủ cho hình chữ nhật 4 x 2n với 4 hình chữ nhật ñơn là không khó
nhưng rất dễ dẫn ñến ngộ nhận là với hình chữ nhật 4m x 2n (2m < n) ta có thể nhân cách
phủ trên ñể thành cách phủ tối ưu sử dụng 4m hình chữ nhật ñơn. Trong thực tế, cách phủ
tối ưu sử dụng 1 hình chữ nhật kép ñể thay hai hình chữ nhật ñơn cho các khối kề nhau.

2. Sau khi ñã tìm ñúng cách phủ “tối ưu”, ta cần chứng minh tính tối ưu của nó. Một cách
tiếp cận truyền thống là tô màu. Tuy nhiên, một vài phép thử và sai cho thấy cách tô màu
ñen trắng hoặc A, B, C, D ñơn giản không giải quyết ñược vấn ñề và ta phải sử dụng ñến
những mối liên hệ sâu sắc hơn giữa các ô và số hóa các mối liên hệ này bằng cách ñưa
trọng số vào.

3. Có ý kiến cho rằng bài số 3 giống với một bài toán thi chọn ñội tuyển Việt Nam năm
1993. Tuy nhiên, nếu xem xét kỹ lời giải thì sự giống nhau chỉ là hình thức. Bài 3 năm
nay khó hơn rất nhiều so với bài 1 năm 1993.

(VTST 1993, Bài 1) Gọi hình chữ nhật kích thước 2 x 3 (hoặc 3 x 2) bị cắt bỏ một hình
vuông 1 x 1 ở một góc là hình chữ nhật khuyết ñơn. Gọi hình chữ nhật kích thước 2 x 3
(hoặc 3 x 2) bị cắt bỏ hình vuông 1 x 1 ở hai góc ñối diện là hình chữ nhật khuyết kép.
Người ta ghép một số hình vuông 2 x 2, một số hình chữ nhật khuyết ñơn và một số hình
chữ nhật khuyết kép với nhau, sao cho không có hai hình nào chờm lên nhau, ñể tạo
thành một hình chữ nhật kích thước 1993 x 2000. Gọi s là tổng số các hình vuông 2 x 2
Vietnamese IMO Team Training Camp 2010
74 | Trần Nam Dũng – 6/2010

và hình chữ nhật khuyết kép cần dùng trong mỗi cách ghép hình nói trên. Tìm giá trị lớn
nhất của s.

Lời giải bài toán trên khá ñơn giản (không phải ngẫu nhiên bài này ñược ñặt ở vị trí bài
số 1 của kỳ thi): Tô màu các hàng xen kẽ ñen trắng thì sẽ có 997 hàng ñen và 996 hàng
trắng, suy ra số ô ñen nhiều hơn số ô trắng là 2000. Mỗi một hình vuông 2 x 2 và mỗi
một hình chữ nhật khuyết kép luôn có ñúng 2 ô trắng, 2 ô ñen, còn mỗi một hình chữ nhật
khuyến ñơn có số ô ñen – trừ số ô trắng = 1 hoặc -1. Vì vậy nếu gọi x, y, z lần lượt là số
hình vuông 2 x 2, số hình chữ nhật khuyết kép, số hình chữ nhật khuyết ñơn thì ta lần
lượt có:
1) 4x + 4y + 5z = 1993 x 2000 (số ô)
2) 2000 ≤ z (số ô ñen – số ô trắng)
Từ ñây suy ra
4x + 4y ≤ 1988 x 2000
Suy ra s = x + y ≤ 994000. Phép phủ tối ưu có thể xây dựng dễ dàng nhờ cấu hình cơ bản
sau:










Bài 4.
Áp dụng bất ñẳng thức AM-GM, ta có

suy ra

Cộng bất ñẳng thức này với hai bất ñẳng thức tương tự, ta suy ra

Hơn nữa, ta lại có

Vì vậy,
Vietnamese IMO Team Training Camp 2010
75 | Trần Nam Dũng – 6/2010

(1)
Bây giờ, sử dụng bất ñẳng thức cơ bản ta suy ra

tức
(2)
Kết hợp (1) và (2), ta có ngay kết quả cần chứng minh. Đẳng thức xảy ra khi và chỉ khi

Nhận xét.
• Đánh giá là khá cơ bản và tự nhiên, ñồng
thời cũng là bước mấu chốt ñể ñơn giản hóa bất ñẳng thức.
• Sau khi tìm ñược ñánh giá , ta sử dụng ñiều kiện
một cách trực tiếp ñể ñưa bất ñẳng thức cần chứng
minh về dạng thuần nhất

Đến ñây, ta có nhiều phương hướng chứng minh khác nhau, trong ñó có cách ñã trình bày
trong lời giải.

Bài 5.
Cách 1. Ta nhận xét rằng với ñiều kiện của ñề bài thì với mọi h thuộc {1, 2, …, n} thì tập
hợp các ñại biểu ở h nhóm bất kỳ sẽ ñến từ ít nhất h nước. Thật vậy, h nhóm gồm hk ñại
diện, mà mỗi nước chỉ có k ñại biểu suy ra số nước có ñại diện trong h nhóm nói trên
không thể dưới h nước.
Ta gọi tính chất h nhóm bất kỳ có ñại biểu của ít nhất h nước là tính chất (*). Để chứng
minh bài toán, ta chứng minh rằng ta có thể chuyển bớt các ñại diện ra khỏi các nhóm sao
cho
1) Mỗi nhóm chỉ còn lại một ñại diện
2) Điều kiện (*) vẫn ñược thỏa mãn
Rõ ràng nếu khi ñó ta chọn các ñại diện còn lại trong phòng thì ñó chính là n người thỏa
mãn yêu cầu bài toán, vì theo ñiều kiện (*) với h = n thì các ñại diện này sẽ là ñại biểu
ñến từ n nước.
Ta chứng minh khẳng ñịnh nói trên bằng cách sử dụng nguyên lý cực hạn. Trong các
cách chuyển bớt các ñại diện ra khỏi các nhóm sao cho ñiều kiện (*) vẫn ñược thỏa mãn,
chọn cách chuyển có số ñại diện ñược chuyển lớn nhất. Ta chứng minh rằng với cách
chuyển này, mỗi nhóm chỉ còn lại 1 ñại diện.
Vietnamese IMO Team Training Camp 2010
76 | Trần Nam Dũng – 6/2010

Thật vậy, giả sử có 1 nhóm nào ñó nào ñó, chẳng hạn nhóm 1 chứa ít nhất 2 người x, y.
Nếu ta bỏ ñi người x khỏi phòng này thì theo các chọn cách chuyển ở trên, ñiều kiện (*)
sẽ không còn ñược thỏa mãn. Tức là tồn tại q nhóm i
1
, i
2
, …, i
q
sao cho trong các nhóm
1 (ñã bỏ người x), i
1
, i
2
, …, i
q
(1)
chỉ chứa nhiều nhất ñại diện của q nước.
Tương tự, tồn tại p nhóm j
1
, j
2
, …, j
p
sao cho trong các nhóm
1 (ñã bỏ người y), j
1
, j
2
, …, j
p
(2)
chỉ chứa nhiều nhất ñại diện của p nước.
Trong các chỉ số i và j, giả sử có r chỉ số trùng nhau: i
1
= j
1
, …, i
r
= j
r
còn các chỉ số kia
khác nhau. Khi ñó do các nhóm i
1
, i
2
, …, i
r
chứa ñại diện của ít nhất r nước nên có ít nhất
r nước trùng nhau ở hai danh sách (1) và (2). Do ñó, hai danh sách (1) và (2) gộp lại chứa
nhiều nhất ñại diện của q + p – r nước (3).
Mặt khác, hợp hai danh sách các phòng nói trên lại, ta ñược danh sách các phòng phân
biệt
1, i
1
, i
2
, …, i
r
, i
r+1
, …, i
k
, j
r+1
, …, j
p

(nhóm 1 thiếu x và nhóm 1 thiếu y hợp lại thành nhóm 1).
Áp dụng ñiều kiện (*) ta thấy hợp của hai danh sách này chứa ñại diện của ít nhất 1 + q +
p – r nước, mâu thuẫn với (3).
Bài toán ñược giải quyết hoàn toàn.
Cách 2. Để lời giải tự nhiên, chúng tôi trình bày thêm phần dẫn dắt. Trong lời giải có thể
bỏ ñi phần in nghiêng.
Để thuận tiện trình bày, ta phát biểu bài toán dưới dạng tập hợp: Cho A
1
, A
2
, …, A
n
là n
tập con k phần tử của X = {1, 2, …,n}, trong ñó mỗi phần tử xuất hiện ñúng k lần. Khi ñó
tìm ñược a
1
, a
2
, …, a
n
ñôi một khác nhau sao cho a
i
thuộc A
i
.

Dễ thấy hợp của p tập hợp bất kỳ chứa ít nhất p phần tử.

Ý tưởng là ta sẽ chọn a
1
một cách bất kỳ từ tập A
1
, a
2
là một phần tử khác a
1
chọn từ A
2
.
Ta cứ chọn ngẫu nhiên theo nguyên tắc như thế cho ñến khi không chọn ñược nữa. Tức là
ta gặp trường hợp gặp tập hợp A
p+1
trong ñó tất cả các phần tử của nó ñã ñược chọn
trước ñó. Giả sử a
i
thuộc A
i
, i = 1, 2, …, p là các phần tử ñã ñược chọn.

Ta ñặt J
1
= { i ∈ {1, 2, …, k}| a
i
∈ A
k+1
}. Nếu thì ta
chọn a thuộc B. Giả sử a thuộc A
i1
thì theo ñịnh nghĩa, a
i1
thuộc A
k+1
, khi ñó ta ñổi lại,
chọn a từ A
i1
còn a
i1
từ A
k+1
. Như vậy ta ñã mở rộng cách chọn các phần tử phân biệt
ñến A
k+1
.

Trong trường hợp B
1
= ∅, ta lại ñặt J
2
= {i ∈ {1, 2, …, k} | }. Nếu
thì ta chọn a thuộc B
2
. Giả sử a thuộc A
i1
thì a
i1
sẽ thuộc
A
i2
với i
2
nào ñó thuộc J
1
, suy ra do ñó a
i2
thuộc A
k+1
. Bây giờ ta chọn a từ A
i1
, a
i1
từ A
i2

và a
i2
từ A
k+1
. Như vậy ta ñã mở rộng cách chọn các phần tử phân biệt ñến A
k+1
.

Vietnamese IMO Team Training Camp 2010
77 | Trần Nam Dũng – 6/2010

Nếu B
2
= ∅ thì ta lại tiếp tục thực hiện quá trình trên ….

Bây giờ vào lời giải chính.
Ta xét ñồ thị có hướng G gồm p+1 ñỉnh: 1, 2, …, p, p+1. Đỉnh i ñược nối ñến ñỉnh j nếu
a
i
thuộc A
j
. Ta ñặt
J = { i ∈ {1, 2,…, p+1}| có ñường ñi từ i ñến p+1}

Với mọi i ∈ {1, 2,…, p}, ta có a
i
∈ A a
i
thuộc A
j
với j nào ñó thuộc J có cạnh nối
từ i ñến j ∈ J G chứa ñường ñi từ i ñến p+1 i ∈ J.

Từ ñó {i | i ∈ {1, 2,…, p}, a
i
∈ A} = J \ {p+1} = J*.
Đặt B = A \ {a
i
| i ∈ J*}. Khi ñó B ∩ {a
1
, a
2
,…, a
p
} = ∅ và |B| = |A| - |J*| = |A| - |J| + 1 ≥
1.

Xét a ∈ B. Khi ñó a ∈ A
j
với j ∈ J nào ñó. Rõ ràng j ≠ p+1. Như vậy có 1 ñường ñi từ j
ñến p+1. Giả sử ñó là j
0
=j, j
1
,…, j
l
= p+1. Chú ý rằng I = {j
0
, j
1
,…, j
l
} ⊆ J. Bây giờ nếu
ñặt b
j0
, b
j1
, …, b
jl
tương ứng là a, a
j0
, …, a
j(l-1)
thì rõ ràng b
i
∈ A
i
với mọi i thuộc I. Đặt
b
p+1
= a
jl
, b
i
= a
i
với mọi i ∉ I. Khi ñó b
1
, b
2
, …, b
k+1
là các phần tử phân biệt lấy từ A
1
,
A
2
, …, A
p+1
tương ứng.

Như vậy ta ñã mở rộng ñược cho p+1 tập hợp. Bài toán ñược chứng minh hoàn toàn.

Cách 3. Lời giải này sử dụng ñịnh lý Hall sau ñây:
Bổ ñề: Cho A
1
, A
2
, …, A
n
là một họ các tập con của một tập hợp X thỏa mãn ñiều kiện
| với mọi I ⊆ X. (*)
Khi ñó tồn tại a
1
, a
2
, …, a
n
phân biệt sao của X sao cho a
i
∈ A
i
với mọi i = 1, 2, …, n.
Chứng minh.
Ta chứng minh bằng quy nạp theo n. Với n = 1, kết luật của bổ ñề là hiển nhiên.

Giả sử bổ ñề ñúng với mọi họ tập con F có |F| < n. Xét họ F = (A
1
, A
2
, …, A
n
). Ta xét hai
trường hợp.
Trường hợp 1: Tồn tại một tập chỉ số I ⊂ {1, 2, …, n}, | I | < n sao cho | .
Đặt J = {1, 2, …, n} \ I, , A
j
* = A
j
\ A với mọi j ∈ J. Ta chứng minh họ các
A
j
* thỏa mãn ñiều kiện (*). Từ ñó áp dụng giả thiết quy nạp cho các họ A
i
, i ∈ I, A
j
*, j ∈
J ta suy ra ñiều phải chứng minh.

Giả sử ngược lại, tồn tại K ⊂ J sao cho |
Khi ñó, do nên ta có
| |
Mặt khác, do nên vế trái của ñẳng thức trên bằng
| Mâu thuẫn.
Vietnamese IMO Team Training Camp 2010
78 | Trần Nam Dũng – 6/2010


Trường hợp 2: Với mọi I ⊂ {1, 2, …, n}, | I | < n, ta có | . Khi ñó chọn một
phần tử bất kỳ a
1
từ A
1
. Đặt A
i
* = A
i
\{a
1
} với mọi i = 2, 3, …, n. Khi ñó với mọi I ⊂ { 2,
…, n}, ta có
|
Như vậy họ (A
2
*, …, A
n
*) thỏa mãn ñiều kiện (*) và theo giả thiết quy nạp, ta có thể
chọn ñược các phần tử phân biệt a
2
, a
3
, …, a
n
sao cho a
i
∈ A
i
* với mọi i = 2, …, n. Kết
hợp với a
1
ta ñược các phần tử phân biệt a
1
, a
2
, …, a
n
trong ñó a
i
∈ A
i
.

Quay trở lại bài toán, bằng cách mô hình hóa các ñại diện của các nước như các phần tử,
các nhóm như các tập con, bằng cách lý luận tương tự như ở lời giải 1, ta thấy các tập con
này thỏa mãn ñiều kiện (*) và do ñó tìm ñược cách chọn thỏa mãn yêu cầu bài toán.

Nhận xét. Với k=1 và k = n, kết luận của bài toán là hiển nhiên. Với k = 2, ta có một
cách giải khá ñơn giản như sau: Ở nhóm 1, ta lấy ra 1 ñại diện bất kỳ thuộc nước i
1
, tiếp
theo, ta ñến nhóm có người còn lại của nước i
1
, lấy người còn lại trong nhóm ñó (thuộc
nước i
2
) làm ñại diện cho nhóm này, lại chuyển sang nhóm có người còn lại của nước i
2

… Nếu quá trình này có thể kéo dài mãi ñến hết n nhóm thì xong. Nếu không sẽ xảy ra
trường hợp sau khi chọn ñại diện cho nhóm k thuộc nước i
k
thì người cùng nước với còn
lại trong nhóm này lại thuộc nhóm 1. Như thế các nhóm 1, 2, …, k tạo thành một xích, ta
loại xíc này ñi và làm việc với những nhóm còn lại bằng cách tương tự.

Bài 6.
Ta có .
So sánh hệ số của ở 2 bên ta có
.
Tiếp theo ta chứng minh không chia hết cho .
Giả sử 2n có biểu diễn tam phân là

với a
i
∈{0, 1, 2}.
Trường hợp 1: các a
i
thuộc tập {0, 1}, Khi ñó a
0
+ a
1
+ … + a
k
= 2p.
4n có biểu diễn tam phân là (do a
i
= 0 hoặc 1) và theo ñịnh lý Lucas, ta


Trường hợp 2: tồn tại i nhỏ nhất mà a
i
= 2, khi ñó hệ số tương ứng của 4n là 1. Do
Vietnamese IMO Team Training Camp 2010
79 | Trần Nam Dũng – 6/2010


nên


Nhận xét.
• Vì ñịnh lý Lucas không ñược sử dụng nên thí sinh khi sử dụng phải chứng minh
lại ñịnh lý này.
• Cũng có thể trình bày lời giải trực tiếp không thông qua ñịnh lý Lucas, tuy nhiên
có lẽ không thể tránh khỏi việc sử dụng hệ tam phân và lý luận tổ hợp dưới ñây.
• Cách tiếp cận của ñề bài, yêu cầu chứng minh S
2n
+ 1 không chia hết cho 3 có hai
mục ñích: 1) Kiểm tra xem thí sinh có tính ñược S
2n
không? Và ñây cũng là chỗ ñể
cho ñiểm.
2) Đưa ra bản chất tổ hợp của từ ñó gợi ý ñến cách khai triển ña thức
theo mô-ñun.
* Để hoàn chỉnh lời giải, chúng tôi trình bày cách chứng minh ñịnh lý Lucas.
Định lý Lucas. Cho m và n là các số nguyên không âm, p là số nguyên tố và
m = m
k
p
k
+ m
k-1
p
k-1
+ … + m
1
p + m
0

n = n
k
p
k
+ n
k-1
p
k-1
+ … + n
1
p + n
0

là các biểu diễn p phân của m và n tương ứng. Khi ñó
.
Chứng minh. Ta làm việc trên các ña thức với hệ số ñược xét theo modulo p. Do
với mọi k = 1, 2, …, p-1 nên ta có
(1+ x)
p
≡ 1 + x
p
(mod p)
Từ ñó bằng quy nạp ta suy ra
(mod p)
Như vậy ta có
(mod p)
Hệ số của x
n
ở vế trái là . Do biểu diễn p phân của n là duy nhất nên hệ số của x
n

vế phải là Từ ñây ta có ñiều phải chứng minh.

Lời giải trên ñây có sử dụng ñáp án chính thức, lời giải và ý tưởng của các bạn LTL,
Phạm Minh Khoa, Võ Quốc Bá Cẩn, Traum và một số thảo luận khác trên diễn ñàn
www.mathscope.org.
Vietnamese IMO Team Training Camp 2010
80 | Trần Nam Dũng – 6/2010

Bất ñẳng thức: Một số ví dụ và bài tập chọn lọc

1. (USA MO 2004) Cho a, b, c là các số thực dương. Chứng minh rằng
(a
5
– a
2
+ 3)(b
5
– b
2
+ 3)(c
5
– c
2
+ 3) ≥ (a+b+c)
3


2. (IMO 2005) Chứng minh rằng nếu a, b, c là các số dương có tích lớn hơn hay bằng 1
thì
0
2 2 5
2 5
2 2 5
2 5
2 2 5
2 5

+ +

+
+ +

+
+ +

b a c
c c
a c b
b b
c b a
a a


3. (Kvant) Cho a, b, c là các số thực dương thoả mãn ñiều kiện a + b + c = 1. Chứng minh
rằng ta luôn có
25 ) ( 48
1 1 1
≥ + + + + + ca bc ab
c b a


4. (Mathlinks) Cho a, b, c, x, y, z là các số thực thỏa mãn ñiều kiện
(a+b+c)(x+y+z) = 3, (a
2
+b
2
+c
2
)(x
2
+y
2
+z
2
) = 4
Chứng minh rằng ax + by + cz ≥ 0.

5. (Việt Nam 2002) Cho x, y, z là các số thực thoả mãn ñiều kiện x
2
+ y
2
+ z
2
= 9. Chứng
minh rằng 2(x+y+z) – xyz ≤ 10.

6. Cho x, y, z là các số thực thoả mãn ñiều kiện x + y + z = 0 và x
2
+ y
2
+ z
2
= 6. Tìm giá
trị lớn nhất của biểu thức F = x
2
y + y
2
z + z
2
x.

7. (Vasile Cirtoaje) Cho các số thực không âm thỏa mãn ñiều kiện a + b + c = 4. Chứng
minh rằng
a
2
b + b
2
c + c
2
a + abc ≤ 4.

8. (IMO 1999) Cho n ≥ 2 là một số nguyên dương cố ñịnh, tìm hằng số C nhỏ nhất sao
cho với mọi số thực không âm x
1
, x
2
, …, x
n


∑ ∑
≤ < ≤ =
|
¹
|

\
|
≤ +
n j i
n
i
i j i j i
x C x x x x
1
4
1
2 2
) (

9. Cho a, b, c là các số thực dương cho trước và x, y, z là các số thực dương thay ñổi
thoả mãn ñiều kiện xyz = ax + by + cz. Chứng minh rằng giá trị nhỏ nhất của x + y + z
bằng d ab b a d ca a c d bc c b / 2 / 2 / 2 + + + + + + + + , trong ñó d là số thực dương xác
ñịnh bởi phương trình
1 =
+
+
+
+
+ d c
c
d b
b
d a
a
.

Vietnamese IMO Team Training Camp 2010
81 | Trần Nam Dũng – 6/2010

10. (Romanian TST 2007) Cho n ≥ 2 và x
1
, …, x
n
; y
1
, …, y
n
là 2n số thực thoả mãn ñiều
kiện

∑ ∑ ∑
= = =
= = =
n
i
n
i
i i i
n
i
i
b a b a
1 1
2
1
2
, 0 , 1 , 1
Chứng minh rằng .
2
1
2
1
n b a
n
i
i
n
i
i
≤ |
¹
|

\
|
+ |
¹
|

\
|
∑ ∑
= =


11. (IMO Shortlist 2007) Cho a
1
, a
2
, …, a
100
là các số thực không âm thoả mãn ñiều kiện
a
1
2
+ a
2
2
+ … + a
100
2
= 1. Chứng minh rằng
a
1
2
a
2
+ a
2
2
a
3
+ … + a
100
2
a
1
< 12/25.

12. IMO Short List 2003) Cho n ≥ 2 là số nguyên dương và x
1
, x
2
, …, x
n
, y
1
, y
2
, …, y
n

2n số thực dương. Giả sử z
2
, z
3
, …, z
2n
là các số thực dương sao cho z
2
i+j
≥ x
i
y
j
với mọi i,
j thuộc {1, 2,…,n}. Đặt M = max{z
2
, z
3
,…, z
2n
}. Chứng minh rằng
|
¹
|

\
| + +
|
¹
|

\
| + +
≥ |
¹
|

\
| + + + +
n
y y
n
x x
n
z z z M
n n n
... ...
2
...
1 1 2 3 2


13. Cho a
1
, a
2
, …, a
n
là các số thực sao cho a
1
2
+ a
2
2
+ … + a
n
2
= 1. Tìm giá trị lớn nhất
của biểu thức a
1
a
2
+ a
2
a
3
+ … + a
n-1
a
n
.

14. Cho x
1
, x
2
, …, x
n
là các số dương. Gọi A là số nhỏ nhất trong các số
,
1
,
1
,...,
1
,
1
,
1 2
3
1
2 1
n n
n
x x
x
x
x
x
x x

+ + + còn B là số lớn nhất trong các số này. Chứng minh
rằng giá trị lớn nhất của A bằng giá trị nhỏ nhất của B và hãy tìm giá trị này.

15. Tổng n số thực dương x
1
, x
2
, x
3
, ..., x
n
bằng 1. Gọi S — là số lớn nhất trong các số
x
1
/(1 + x
1
), x
2
/(1 + x
1
+ x
2
), ..., x
n
/(1 + x
1
+ x
2
+ ... + x
n
). Tìm giá trị nhỏ nhất của S. Với
những giá trị nào của x
1
, x
2
, x
3
, ..., x
n
thì giá trị này ñạt ñược?



Vietnamese IMO Team Training Camp 2010

M cl c
1. 2. 3. 4. 5. 6. Các phương pháp và k thu t ch ng minh Nguyên lý chu ng và th Gi i phương trình hàm b ng cách l p phương trình Các bài toán t i ưu v h các t p h p V kỳ thi ch n ñ i tuy n Vi t Nam d thi IMO 2010 B t ñ ng th c: M t s ví d và bài t p ch n l c 2 42 50 63 69 80

2 | Tr n Nam Dũng – 6/2010

Vietnamese IMO Team Training Camp 2010

Các phương pháp và k thu t ch ng minh
Trong toán h c cũng như trong cu c s ng, c n bi t: Linh ho t x lý tình hu ng, ch n l a phương án t i ưu Tr n Nam Dũng Trư ng Đ i h c KHTN Tp HCM Các ñ nh lý toán h c phát bi u v các tính ch t c a các ñ i tư ng toán h c và m i quan h gi a chúng. Và nh ng kh ng ñ nh này c n ñư c ch ng minh xu t phát t các tiên ñ , các ñ nh lý và tính ch t ñã ñư c ch ng minh trư c ñó. Và ñ th c hi n bư c ch ng minh, ta c n có nh ng quy t c suy di n ñ ch ng minh là ch t ch v m t toán h c. V i các bài toán Olympic cũng v y, yêu c u ch ng minh m t k t qu nào ñó luôn hi n di n, ngay c trong nh ng bài không có c m t “ch ng minh r ng”. Ch ng h n ñ gi i phương trình x3 – 3x + 1 = 0 có th ta s ph i ch ng minh t t c các nghi m c a chúng thu c ño n [-2, 2], ñ gi i phương trình hàm f(x2 + f(y)) = f2(x) + y có th ta s ph i ch ng minh f là toàn ánh ... Bài vi t này nói v hai phương pháp và m t s k thu t ch ng minh cơ b n: ch ng minh ph n ch ng, ch ng minh quy n p, ch ng minh ph n ch ng, dùng m nh ñ ph n ñ o, ph n ví d nh nh t, ví d và ph n ví d , s d ng nguyên lý Dirichlet, nguyên lý c c h n, nguyên lý b t bi n, s d ng tô màu, ñ m b ng hai cách, s p x p th t … Cách ti p c n c a chúng ta là s thông qua các ví d ñ nói v các phương pháp và k thu t. ñây s ch có các nh n xét, bình lu n, các nguyên t c chung ch không ñư c trình bày h th ng như m t lý thuy t. Bài vi t này ñ u tiên ñư c vi t và trình bày trong chương trình “G p g g Toán h c 2010”, ñư c t ch c vào tháng 1 năm 2010, sau ñó ñư c b sung, hoành ch nh và trình bày t i H i ngh khoa h c “Các chuyên ñ chuyên Toán và ng d ng” t ch c t i Ba Vì, tháng 5/2010. Cu i cùng, ñ chu n b cho ñ i tuy n Vi t Nam thi Olympic Toán qu c t , bài vi t ñư c b sung thêm các ph n v Đ m b ng hai cách, Nguyên lý c c h n, S p x p th t và ng d ng c a các phương pháp và k thu t ch ng minh trong bài toán T i ưu t h p. 1. Phép ch ng minh ph n ch ng M t s ví d m ñ u Ch ng minh ph n ch ng có th nói là m t trong nh ng vũ khí quan tr ng c a toán h c. Nó cho phép chúng ta ch ng minh s có th và không có th c a m t tính ch t nào ñó, nó 3 | Tr n Nam Dũng – 6/2010

Vietnamese IMO Team Training Camp 2010 cho phép chúng ta bi n thu n thành ñ o, bi n ñ o thành thu n, nó cho phép chúng ta lý lu n trên nh ng ñ i tư ng mà không rõ là có t n t i hay không. Ví d kinh ñi n nh t v phép ch ng minh ph n ch ng thu c v Euclid v i phép ch ng minh Đ nh lý. T n t i vô s s nguyên t . ñây, Euclid ñã gi s ngư c l i r ng t n t i h u h n s nguyên t p1, p2, …, pn. Ông xét tích N = p1p2…pn + 1. N ph i có ít nh t 1 ư c s nguyên t p. Khi ñó, do p1, p2, …, pn là t t c các s nguyên t nên t n t i i sao cho p = pi. Nhưng khi ñó p | 1, mâu thu n. Bài t p
1. Ch ng minh r ng t n t i vô s s nguyên t d ng 4k+3. 2. Ch ng minh r ng t n t i vô s s nguyên t d ng 4k+1.

Phương pháp xu ng thang M t ch ng minh n i ti ng khác b ng phương pháp ph n ch ng chính là ch ng minh c a Euler cho ñ nh lý nh Fermat v i trư ng h p n = 4. Đ nh lý. Phương trình x4 + y4 = z4 (1) không có nghi m nguyên dương. Ông ñã gi s r ng phương trình (1) có nghi m nguyên dương. Khi ñó, theo nguyên lý c c h n, t n t i nghi m (x0, y0, z0) v i x0 + y0 + z0 nh nh t. Sau ñó, b ng cách s d ng c u trúc nghi m c a phương trình Pythagore x2 + y2 = z2, ông ñi ñ n s t n t i c a m t nghi m (x1, y1, z1) có x1 + y1 + z1 < x0 + y0 + z0. Mâu thu n. Phương pháp này thư ng ñư c g i là phương pháp xu ng thang. Bài t p
3. Ch ng minh r ng phương trình x3 + 3y3 = 9z3 không có nghi m nguyên dương. 4. Ch ng minh r ng phương trình x2 + y2 + z2 = 2xyz không có nghi m nguyên dương.

S d ng m nh ñ ph n ñ o Ch ng minh s d ng m nh ñ ph n ñ o cũng là m t phương án ch ng minh ph n ch ng hay ñư c s d ng. Cơ s c a phương pháp là ñ ch ng minh A B, ta có th ch ng minh B → A . V m t b n ch t thì hai phép suy di n này có v gi ng nhau, nhưng trong th c t thì l i khá khác nhau. Ta th xem xét 1 vài ví d . Ví d 1. Ch ng minh r ng hàm s
f ( x) = x x2 +1

là m t ñơn ánh t R vào R.

4 | Tr n Nam Dũng – 6/2010

6. ta có th có thêm m t s thông tin b sung quan tr ng n u s d ng ph n ví d nh nh t. Trong ví d 1. ta xét m t ñ c trưng f(P) c a P là m t hàm có giá tr nguyên dương. Trung ñi m Z c a XY chính là ñi m c n tìm. Cho a.s thì (p-1)! + 1 không chia h t cho p. Cho hàm s f: R R tho mãn các ñi u ki n sau 1) f ñơn ñi u . Ta x lý tình hu ng này như sau. ngoài vi c chúng ta có c u hình P0 không có tính ch t A. Sang câu b) lý lu n trên ñây chưa ñ . Ví d 3. g n như không có cách nào khác ngoài cách ch ng minh n u p là h p s . l )). Phương pháp ph n ví d nh nh t Trong vi c ch ng minh m t s tính ch t b ng phương pháp ph n ch ng. Ta s tìm cách suy ra ñi u mâu thu n.Vietnamese IMO Team Training Camp 2010 Ví d 2. Ch ng minh r ng t n t i ít nh t 1 ñi m n m trong ho c trên biên ngũ giác l i A1B1C1D1E1. hai ñi u này là tương ñương. khi ñó s t n t i m t c u hình P0 không có tính ch t A v i f(P0) nh nh t. ch n). c) Các ñư ng chéo c a ngũ giác l i c t nhau t o ra m t ngũ giác l i nh A1B1C1D1E1 bên trong. b. b) Ch ng minh r ng t n t i ít nh t 1 ñi m n m trong ngũ giác có to ñ nguyên. B. ta còn có m i c u hình P v i f(P) < f(P0) ñ u có tính ch t A. l ). Bây gi gi s t n t i m t c u hình P không có tính ch t A. D. Bài t p. c là các s th c không âm tho mãn ñi u ki n a2 + b2 + c2 + abc = 4. Ch ng minh r ng n u (p-1)! + 1 là s nguyên t thì p là s nguyên t . p = r. (l . 2) f(x+y) = f(x) + f(y) v i m i x. rõ ràng vi c ch ng minh x1 ≠ x2 suy ra f(x1) ≠ f(x2) khó khăn hơn vi c ch ng minh f(x1) = f(x2) suy ra x1 = x2. y) c a chúng có cùng tính ch n l (ta ch có 4 trư ng h p (ch n. Trong ví d 2. y thu c R. a) Ch ng minh r ng t n t i ít nh t 1 ñi m n m trong ho c n m trên c nh c a ngũ giác (khác v i A. (ch n. C. Lúc này. Ch ng minh r ng a + b + c ≤ 3. ch n) và (l . dù r ng v m t logic. E) có to ñ nguyên. … Ta có th 5 | Tr n Nam Dũng – 6/2010 . Đ ý r ng n u XY là m t c nh. Cho ngũ giác l i ABCDE trên m t ph ng to ñ có to ñ các ñ nh ñ u nguyên. vì n u XY không ph i là ñư ng chéo mà là c nh thì Z có th s n m trên biên. ch ng h n là c nh AB thì ZBCDE cũng là m t ngũ giác l i có các ñ nh có to ñ ñ u nguyên và ta có th l p l i lý lu n nêu trên ñ i v i ngũ giác ZBCDE. 5. Câu a) có th gi i quy t d dàng nh nguyên lý Dirichlet: Vì có 5 ñi m nên t n t i ít nh t 2 ñi m X. Y mà c p to ñ (x. Ý tư ng là ñ ch ng minh m t tính ch t A cho m t c u hình P.

Trong t t c các ngũ giác như v y. Bài t p 7. Tuy nhiên. Trung ñi m Z c a XY s có to ñ nguyên. Không m t tính t ng quát. Ta ch ng minh r ng n u b ñi m t ô ñư c b ng các quân triminô ñã cho. góc trên bên trái thì ph n còn l i không th ph Đ làm ñi u này. Do tính nh nh t c a ABCDE (ph n ví d nh nh t phát huy tác d ng!) nên bên trong ngũ giác ZBCDE có 1 ñi m nguyên T.Vietnamese IMO Team Training Camp 2010 dùng ñơn bi n ñ ch ng minh quá trình này không th kéo dài mãi. ch n ngũ giác ABCDE có di n tích nh nh t (ph n ví d nh nh t). gi s ñó là AB. Y có c p to ñ cùng tính ch n l . Gi i ph n c) c a ví d 3. Đi u này mâu thu n vì T cũng n m trong ngũ giác ABCDE. v sao cho au + bv = 1. Trên m t ph ng ñánh d u m t s ñi m. ta có th trình bày l i lý lu n này m t cách g n gàng như sau: Gi s t n t i m t ngũ giác nguyên mà bên trong không ch a m t ñi m nguyên nào (ph n ví d ). Ch ng minh r ng t t c các ñi m ñư c ñánh d u là ñ nh c a m t ña giác l i. Sau ñây chúng ta xem xét 2 ví d như v y. (Đ nh lý Bezout) Ch ng minh r ng n u (a. và ñ n m t lúc nào ñó s có 1 ngũ giác có ñi m nguyên n m trong. t n t i hai ñ nh X. b) = 1 thì t n t i u. Vì bên trong ngũ giác ABCDE không có ñi m nguyên nào nên XY ph i là m t c nh nào ñó. 9. Ch ng minh r ng ta có th xoá ñi m t ô ñ ph n còn l i không th ph kín b ng 15 quân trimino kích thư c 1 × 3 và 1 quân trimino hình ch L. N u có nhi u ngũ giác như v y thì ta ch n m t trong s chúng. Ví d 4. Khi ñó ngũ giác ZBCDE có to ñ các ñ nh ñ u nguyên và có di n tích nh hơn di n tích ngũ giác ABCDE. 8. Theo lý lu n ñã trình bày câu a). Xét hình vuông 7 × 7 ô. Bi t r ng 4 ñi m b t kỳ trong chúng là ñ nh c a m t t giác l i. ta ñánh s các ô vuông như sau 1 1 1 1 1 1 1 2 2 2 2 2 2 2 3 3 3 3 3 3 3 1 1 1 1 1 1 1 2 2 2 2 2 2 2 3 3 3 3 3 3 3 1 1 1 1 1 1 1 6 | Tr n Nam Dũng – 6/2010 . Ph n ch ng trong các bài toán ch ng minh s không t n t i Phương pháp ph n ch ng thư ng hay ñư c s d ng trong các bài toán b t bi n ho c bài toán ph hình ñ ch ng minh s không th c hi n ñư c.

Xét hình vuông 7 × 7 ô. Bây gi gi s ngư c l i r ng hình vuông 7 × 7 b ñi ô góc trên bên trái có th ph ñư c b ng 15 quân triminô 1 × 3 và 1 quân triminô hình ch L thì theo lý lu n trên. nh n xét r ng 1 quân triminô kích thư c 1 × 3 s che 3 s 1. Như v y t ng các s mà m t quân triminô 1 × 3 che luôn chia h t cho 3. M i l n th c hi n. 7 | Tr n Nam Dũng – 6/2010 . 2. ta có th chuy n t t c các viên bi v cùng 1 ô ñư c không? N u làm th thì chúng ta s th y r ng không th th c hi n ñư c yêu c u.Vietnamese IMO Team Training Camp 2010 Khi ñó. Trong khi ñó d th y quân triminô hình ch L che 3 s có t ng không chia h t cho 3. Hình tròn ñư c b i 5 ñư ng kính thành thành 10 ô b ng nhau. Ch ng minh r ng có th ph ph n còn l i b ng 8 quân trimino hình ch L nhưng không th ph ñư c b ng 8 quân trimino hình ch kích thư c 1 x 3. N u nh n xét r ng các ô ñen tr ng xen k nhau thì ñi u mà chúng ta c n ch ng minh khá hi n nhiên và chúng tôi xin dành phép ch ng minh chi ti t cho b n ñ c. t ng s các s mà các quân triminô này che s không chia h t cho 3. ta s có S = 0 (n u ta d n các viên bi v m t ô tr ng) ho c S = 10 (n u ta d n các viên bi v m t ô ñen). Tìm t t c các giá tr k sao cho có th ph ph n còn l i b ng k quân trimino 1 x 3 và 8-k trimino hình ch L. t c là n u ban ñ u S là s l thì qua các l n th c hi n. Ban ñ u trong m i ô có 1 viên bi. cho phép ch n 2 viên bi b t kỳ và di chuy n chúng sang ô bên c nh. N u gi s ngư c l i r ng ta có th ñưa các viên bi v cùng 1 ô thì tr ng thái cu i cùng này. Ta tô màu các ô b ng hai màu ñen tr ng xen k nhau. Hình vuông 5 x 5 b ñi ô g c trên bên trái. G i S là t ng s viên bi n m các ô ñen thì tr ng thái ban ñ u ta có S = 5. Ví d 5. Bây gi ta s thu ñư c ñi u mâu thu n n u ta ch ng minh ñư c qua các l n th c hi n thì tính ch n l c a S s không thay ñ i. còn 1 viên bi khác thì không th d n ñư c. 1 viên theo chi u kim ñ ng h và 1 viên ngư c chi u kim ñ ng h . H i sau m t s h u h n l n th c hi n. 3 (n u nó n m ngang) ho c 3 s gi ng nhau (n u nó n m d c). 11. Bài t p 10. Chúng ta có th cùng l m là d n 9 viên bi v 1 ô. S s luôn là s l (và s không th b ng 0 ho c b ng 10). Ta s dùng ph n ch ng k t h p v i b t bi n. Tìm t t c các ô mà n u ta xóa ñi ô ñó thì ph n còn l i có th ph kín b ng 15 quân trimino kích thư c 1 × 3 và 1 quân trimino hình ch L. Đi u này mâu thu n vì t ng các s trên các ô còn l i b ng 20 × 1 + 14 × 2 + 14 × 3 = 90 chia h t cho 3! Mâu thu n trên ch ng t ñi u gi s là sai và ta có ñi u ph i ch ng minh. Nhưng làm th nào ñ ch ng minh ñi u này? L i gi i hóa ra là khá ñơn gi n.

8 | Tr n Nam Dũng – 6/2010 . Mâu thu n.2(zx)1/2. Cho trư c các hàm s f1(x) = x2 + 2x. kho ng gi a hai ch s gi ng nhau ta vi t s 1 và kho ng gi a hai ch s khác nhau ta vi t s 0. Ví d 3. . Trên vòng tròn ban ñ u theo m t th t tuỳ ý có 4 s 1 và 5 s 0. c. nhân hai hàm s . phương pháp ph n ch ng thư ng dùng ñ ñ o ñi u ki n và k t lu n v i nhau trong trư ng h p ñi u ki n thì ph c t p. Ch ng minh r ng ta có b t ñ ng th c a a 2 + 8bc + b b 2 + 8ca + c c 2 + 8ab ≥1 Đ phá các căn th c. c là các s th c không âm th a mãn ñi u ki n a2 + b2 + c2 + abc = 4 thì a + b + c ≤ 3.4(yzx2)1/4. f3.z= c c + 8ab 2 . 8bc 1 − x 2 8ca 1 − y 2 8ab 1 − z 2 512 1 − x 2 1 − y 2 1 − z 2 Như v y. Ph n ch ng trong các bài toán b t ñ ng th c Trong ch ng minh b t ñ ng th c. Ví d 2. b. z ∈ (0. Chú ý r ng a2 x2 b2 y2 c2 z2 1 x2 y2 z2 = .2x . d là các s th c không âm có t ng b ng 4.4(xyz2)1/4 = 512x2y2z2. Rõ ràng x. 1). f3 b ng các s d ng các phép toán trên nhưng ñi u này không th th c hi n ñư c n u thi u m t trong 3 hàm f1. Ví d 1. (IMO 2001) Cho a. Ta c n ch ng minh r ng x + y + z ≥ 1.Vietnamese IMO Team Training Camp 2010 12. Đ t Fk = (1+ak)(1+bk)(1+ck)(1+dk) Ch ng minh r ng F4 ≥ F3. Ch ng minh r ng n u a. Các phép toán này có th ti p t c ñư c th c hi n nhi u l n trên fi và trên các k t qu thu ñư c. b. trong ñó x. b. f3(x) = x2 . y. f2(x) = x + 1/x. còn b t ñ ng th c c n ch ng minh thì ñơn gi n. z ∈ (0. Các s ban ñ u b xoá ñi. ta ñ t: x= a a + 8bc 2 . 1) và (1-x2)(1-y2)(1-z2) = 512x2y2z2 Nhưng n u x + y + z < 1 thì theo b t ñ ng th c AM-GM ta có (1-x2)(1-y2)(1-z2) > ((x+y+z)2-x2)((x+y+z)2-y2)((x+y+z)2-z2) = (y+z)(y+z+2x)(z+x)(z+x+2y)(x+y)(x+y+2z) ≥ 2(yz)1/2. c là các s th c dương. y. f2. Cho a. H i sau m t s l n th c hi n như v y ta có th thu ñư c m t b g m 9 s 0? 13. nhân m t hàm s v i m t h ng s tuỳ ý. = .y= b b + 8ca 2 . Cho phép th c hi n các phép toán c ng hai hàm s . Ch ng minh r ng có th thu ñư c hàm s 1/x t các hàm s f1. f2. = ⇒ = .4(zxy2)1/4.2(xy)1/2. ta c n ch ng minh r ng x + y + z ≥ 1.

Ví d 4. suy ra max(a. b. T (3) ta có F4 < 16.(a + b + c) 2 ab + bc + ca Như v y ta ch còn c n ch ng minh a + b + c ≥ ab + bc + ca. a + b + c + d = 4 và F4 < F3 (1).. b. ta có (a  a b c  b+c +b c+a +c a+b  + +  ≥ (a + b + c) 2   c+a a+b   b+c ) Ti p t c áp d ng b t ñ ng th c Cauchy Schwarz (a + b + c)(a (b + c) + b(c + a ) + c(a + b)) ≥ a b + c + b c + a + c a + b T ñó suy ra a b+c + b c+a + c a+b ≥ 2 a+b+c . c. Cho x1. c là các s th c dương th a mãn ñi u ki n a + b + c + abc = 4. ta có a + b + c < ab + bc + ca thì 9abc ≥ 4(ab + bc + ca) − (a + b + c) 2 > (a + b + c)(4 − (a + b + c)) = abc(a + b + c) a+b+c Suy ra a + b + c < 3. Ch ng minh r ng a b+c + b c+a + c a+b ≥ 2 .. d) th a mãn: a. Theo b t ñ ng th c Cauchy Schwarz.. + x n = 9 | Tr n Nam Dũng – 6/2010 . Ph n này ch ng minh b ng d n bi n và ñư c xem như m t bài t p. mâu thu n..c. xn là các s dương th a mãn ñi u ki n 1 1 1 + + . Nhưng khi ñó abc < 1 và suy ra 4 = a + b + c + abc < 4. + x1 x 2 xn 1 1 1 Ch ng minh r ng + + . n − 1 + x1 n − 1 + x 2 n − 1 + xn x1 + x 2 + . Đ d n t i mâu thu n v i (3). b. (MOP) Cho n ≥ 2 c ñ nh. t n t i b b n s (a.d) < 2.. ta s ch ng minh F3 ≥ F1 (4).. F2F0 ≥ F12 (2). Theo b t ñ ng th c Cauchy-Schwarz. T (1) và (2) suy ra F4 < F3 < F2 < F1 < F0 = 16 (3). Bài t p 14.b. ta có F4F2 ≥ F32.(a + b + c) 2 Gi i. F3F1 ≥ F22. B t ñ ng th c Schur v i r = 1 có th vi t dư i d ng 9abc ≥ 4(ab + bc + ca) − (a + b + c) 2 a+b+c Bây gi gi s ngư c l i. …. c. + ≤ 1. d ≥ 0. (Cezar Lupu) Cho a.Vietnamese IMO Team Training Camp 2010 Gi s ngư c l i.

ng 6k+5 thì không t n t i x sao cho x2 + 3 chia h t cho p. 1 1 1 + + ≥ a + b + c . b. …. PBC. không t n t i x sao cho x2 + 1 chia h t cho p. (Pu-Ro Loh) Cho a. c > 1 th a mãn ñi u ki n 1 1 1 + + ≤ 1. Cho a. n u a ≠ b thì m(a) ≠ m(b).m(a) ≡ -1 (mod p). V y ñi u gi s là sai. theo ñ nh lý nh Fermat. do không t n t i x ñ x2 + 1 chia h t cho p nên a ≠ m(a).b ≡ -1 (mod p). Nhân các ñ ng dư th c này l i v i nhau. ng 6k+1 thì t n t i x sao cho x2 + 3 chia h t cho p. Đ nh lý. u p là s u p là s u p là s u p là s nguyên t nguyên t nguyên t nguyên t d d d d Ch ng minh a) Gi s ngư c l i. mâu thu n. Ch ng minh r ng a −1 b −1 c −1 2 15. t c là không t n t i x sap cho x2 + 1 chia h t cho p. ta s d ng phương pháp ph n ch ng ñ ch ng minh m t s tính ch t quan tr ng trong chương trình toán Olympic. ng 4k+3 thì không t n t i x sao cho x2 + 1 chia h t cho p. Ch ng minh r ng m t trong các góc ∠PAB. c là các s th c dương th a mãn ñi u ki n a + b + c ≥ 3abc. a +1 b +1 c +1 16. b) v i a. Như v y các s 1. 2.Vietnamese IMO Team Training Camp 2010 1 1 1 + 2 + 2 = 1 . Xét a b t kỳ thu c A = {1. 10 | Tr n Nam Dũng – 6/2010 . D dàng ch ng minh ñư c r ng t n t i duy nh t m(a) thu c A sao cho a. M t s ñ nh lý và tính ch t ch ng minh b ng phương pháp ph n ch ng Cu i cùng. ta có (p-1)! ≡ (-1)2k ≡ 1 (mod p) Đi u này mâu thu n v i ñ nh lý Wilson: (p-1)! ≡ -1 (mod p)! b) Gi s t n t i x sao cho x2 + 1 ≡ 0 (mod p) x2 ≡ -1 (mod p) (x2)2k+1 ≡ -1 (mod p) x4k+2 ≡ -1 (mod p) M t khác. chú ký (p-1)/2 = 2k. (IMO 1991) Cho tam giác ABC và ñi m P n m trong tam giác. 2. p-1}. Cu i cùng. Hơn n a. PCA nh hơn ho c b ng 300. Ch ng minh r ng a b c 17. ta có x4k+2 ≡ 1 (mod p) T ñây suy ra 2 ≡ 0 (mod p). …. p-1 ñư c phân thành (p-1)/2 c p (a. b. a) N b) N c) N d) N ng 4k+1 thì t n t i x sao cho x2 + 1 chia h t cho p.

Ch ng minh. ta tìm ñư c s th c y sao cho (y.Vietnamese IMO Team Training Camp 2010 c) d) Đư c ch ng minh tương t d a vào dãy m nh ñ tương ñương sau Phương trình ñ ng dư x2 + 3 ≡ 0 (mod p) có nghi m Phương trình x2 + x + 1 ≡ 0 (mod p) có nghi m Phương trình x3 ≡ 1 (mod p) có nghi m x ≠ 1 (mod p).1 + 2c 2 } . theo tính c ng tính c a g. phép ki m tra tr c ti p cho th y ñi m này thu c Dr(a. trong ñó u = f(α) . y). Xét ñĩa Dr(a. ta có g(p+qα) = g(p) + qg(α) = qg(α) = q Suy ra ñi m (p + qα. h là các ña th c thu c R[x] tho mãn các ñi u ki n i) deg(f) = deg(g) + deg(h) 11 | Tr n Nam Dũng – 6/2010 . 2β Vì G(g) trù m t trong R2. q) n m trên G(g). Ch n s h u t q sao cho |q-y| < r/2 và s h u t p sao cho |p – (x-qα)| < r/2. y thu c R và không t n t i a thu c R sao cho f(x) = ax thì G(f) trù m t trong R2. b) . Hơn n a g(1) = 0. (b-cα)/u). f (α ) − cα Tính c ng tính c a f suy ra g cũng c ng tính trên R. Đi u này ch ng t r ng G(f) trù m t trong R2. Cho f. Bây gi xét ñi m (y. Như v y ta có g(q) = 0 v i m i q h ut . Xét ñĩa D ñư c cho b i D = Ds(a. y) b t kỳ. S d ng tính c ng tính c a g. Đ nh lý. ug(y) + cy) thu c G(f). Gi s f là m t hàm c ng tính nhưng không tuy n tính. Hơn n a. ta suy ra r ng g(q) = qg(1) v i m i q h u t . Như v y ñi m (p + qα. Ta và như v y G(g) là trù m t trong R2. v i s= r2 . Đ nh lý. Có nghĩa là n u f(x+y) = f(x) + f(y) v i m i x. Ta có f(x) = ug(x) + cx. g. Xét m t ñĩa Dr(x. Ta xét hàm s g m i g ( x) = f ( x) − cx . Khi ñó ta có (p + qα -x)2 + (q-y)2 < r2/4 + r2/4 = r2/2 < r2. β = max{2u 2 . ñ th c a g. Ta quay tr l i v i f và s s d ng thông tin này. N u f: R R là m t hàm c ng tính nhưng không tuy n tính. thì ñ th G(f) = (x. Đi u này ch ng t r ng m i ñĩa m trong R2 ñ u ch a m t ñi m nào ñó c a g. q) n m trong ñĩa Dr(x. g(y)) thu c D. b) b t kỳ trong R2. f(x)) trù m t trong R2. Ta ñ t c = f(1) và ch n s th c α sao cho f(α) ≠ cα.cα.

P*(g*)n = P*(h*)n t ñó suy ra P* = (h*/f*g*)n. 19. Đ nh lý ñư c ch ng minh hoàn toàn. h* tương ng là các h s cao nh t c a g và h. t n t i m t ña th c Q b c n (khác P) cũng tho mãn phương trình (1) thì Q* = P* và ta có Q(x) = P(x) + R(x) v i 0 ≤ r = deg(R) < n (ta quy ư c b c c a ña th c ñ ng nh t 0 b ng -∞. Mâu thu n. h*. hai ña th c ñ u tiên v trái c a (2) cùng có b c là nf + rg = ng + rf và có th x y ra s tri t tiêu khi th c hi n phép c ng. b c c a v trái c a (2) v n là nf + rg. rf + ng. Khi ñó v i m i n nguyên dương.Vietnamese IMO Team Training Camp 2010 deg(g) > deg(h) ho c deg(g) = deg(h) và g* + h* ≠ 0. Khi ñó. Ch ng minh r ng không t n t i hàm s f: N* a) f(2) = 3. Gi s f > g. b) x2 – y3 = 7. ii) deg(f) = deg(g). và do nf + rg > rf + ng > rf + rg nên v trái có b c là nf + rg. n u gi s ngư c l i. N* tho mãn các ñi u ki n: 12 | Tr n Nam Dũng – 6/2010 . do ñó deg(R) ≥ 0 ñ ng nghĩa R không ñ ng nh t 0) Thay vào phương trình (1). Trong khi ñó v ph i có b c là rh = r(f+g) < nf + rg. Ch ng minh r ng các phương trình sau ñây không có nghi m nguyên dương a) 4xy – x – y = z2. ta ñư c (P(f) + R(f))(P(g) + R(g)) = P(h) + R(h) P(f)P(g) + P(f)R(g) + R(f)P(g) + R(f)R(g) = P(h) + R(h) P(f)R(g) + R(f)P(g) + R(f)R(g) = R(h) (2) Bây gi ta xét các trư ng h p i) deg(f) ≠ deg(g). t n t i không quá 1 ña th c P(x) có b c n tho mãn ñi u ki n P(f) = P(g)P(h). Khi ñó b c c a các ña th c v trái (2) l n lư t là nf + rg. f*. So sánh h s cao nh t hai v c a các ña th c trong phương trình P(f(x))P(g(x)) = P(h(x)) ta có P*(f*)n. Như v y. trong ñó g*. các h s cao nh t c a P. h tương ng là P*. deg(g) = g. g. ta có h s c a xnf + rg trong ña th c th nh t và th hai l n lư t b ng P*(f*)nR*(g*)r. Tuy nhiên. Bài t p 18. Như v y. R*(f*)rP*(g*)n. b c c a xnf+rg trong t ng hai ña th c b ng P*R*f*rg*r(f*(n-r)+g*(n-r)) ≠ 0 do f* + g* ≠ 0. deg(f) = f. f. Mâu thu n. xét h s cao nh t c a hai ña th c này. rf + rg. Như th . ii) Ch ng minh: Gi s P là ña th c b c n tho mãn phương trình (1). trong khi ñó b c c a v ph i là rh = rf + rg < nf + rg. deg(h) = h. g*.

Gi s b t ñ ng th c ñã ñư c ch ng minh cho n s . t th a mãn ñi u ki n sau x2 + y2 = (x+1)2 + u2 = (x+2)2 + v2 = (x+3)2 + t2. (Ch ng minh b t ñ ng th c Cauchy b ng quy n p ti n). u.. + a n ≥ n n a1 a 2 . 21. …. Ch ng minh ñ nh lý sau: Cho f..a n −1 a n a n +1 = nA A K t h p v i (1) ta ñư c ñpcm. Không m t tính t ng quát. t n t i nhi u nh t m t ña th c P th a mãn ñ ng th i các ñi u ki n sau: i) deg(P) = n. an+1. ii) P* = a iii) P(f)P(g) = P(h) + Q. Cho a1. Ch ng minh r ng ta luôn có a1 + a 2 + . 2 ñư c ki m tra d dàng. Quy n p toán h c và b t ñ ng th c G p các b t ñ ng th c có nhi u bi n s . T ñó ta có a1 + a2 + …+ an + an+1 > a1 + … + an-1 + anan+1/A + A(1) Bây gi áp d ng b t ñ ng th c Cauchy cho n s a1 + … + an-1 + anan+1/A ta ñư c a1 + a 2 + . Xét n+1 s không âm a1. Khi ñó. 20. v. hình h c và gi i tích. hay quy n p ki u Cauchy.Vietnamese IMO Team Training Camp 2010 b) f(mn) = f(m)f(n) v i m i m. N u t t c các s b ng nhau thì b t ñ ng th c ñúng. t h p. b t ñ ng th c này thư ng ñư c ch ng minh b ng phép quy n p lùi. …. + a n −1 + a n ≥ n n a1a 2 . Dĩ nhiên. Tư duy quy n p r t c n thi t trong s h c. ph i t n t i hai s ai.. y. 2. có th gi s an < A < an+1.a n Trong các tài li u. Đ t a1a2…an+1 = An+1.. …. a2. Trong trư ng h p ngư c l i. aj sao cho ai < A < aj.. g. 1]. ta có th nghĩ ngay ñ n phép quy n p toán h c. suy ra an + an+1 > anan+1/A + A.. v i m i s nguyên dương n và s th c a. Ch ng minh r ng x1(1-x2) + x2(1-x3) + … + xn(1-x1) ≤ [n/2] 13 | Tr n Nam Dũng – 6/2010 . a2. Ví d 2. Khi ñó ta có (an – A)(an+1 – A) < 0. Cho n ≥ 2 và cho x1. ñây chúng ta trình bày m t phép ch ng minh khác.. Quy n p toán h c Quy n p toán h c là m t trong nh ng nét ñ c trưng c a suy lu n trong toán h c. vi c áp d ng quy n p th nào luôn là c m t ngh thu t. x2. ñ i s . n thu c N*. Cơ s quy n p v i n = 1. c) f(m) < f(n) v i m i m < n. xn là các s th c thu c [0. an là các s th c không âm. Q là m t ña th c cho trư c. nói chung là trong t t c các lĩnh v c c a toán h c. Ví d 1.. H i có t n t i hay không các s nguyên x. h là các ña th c không h ng th a mãn ñi u ki n deg(f) + deg(g) = deg(h).

Ch ng minh r ng (x1-x2)2 + (x2-x3)2 + … + (xn – x1)2 ≥ 4n – 6 Ta th xét bư c quy n p t n n+1. Cu i cùng. Khi ñó. x2.Vietnamese IMO Team Training Camp 2010 V nñ bài toán này là bư c ch ng minh t n n+1 trong trư ng h p n ch n là không th (do lúc ñó v ph i không thay ñ i và ta c n ch ng minh ph n thay ñ i v trái nh hơn hay b ng 0: xn(1-xn+1) + xn+1(1-x1) – xn(1-x1) ≤ 0 <=> xn(x1-xn+1) + xn+1(1-x1) ≤ 0 Rõ ràng bi u th c v trái có th nh n c nh ng giá tr dương và bư c quy n p c a chúng ta không th c hi n ñư c. ta c n ch ng minh cơ s quy n p. …. B t ñ ng th c này có th ch ng minh ñư c khá d dàng (chúng tôi dành cho b n ñ c). Đi u này tương ñương v i A = xn(x1-xn+1) + xn+1(1-xn+2) + xn+2(1-x1) ≤ 1. trong phép ch ng minh b t ñ ng th c A ≤ 1 (phép ch ng minh quy n p) có th s d ng ñ n b t ñ ng th c x1(1-x2) + x2(1-x3) + x3(1-x1) ≤ 1. Ví d 3. trong khi thay ñ i v trái là A = (xn-xn+1)2 + (xn+1-x1)2 – (xn – x1)2 Ta c n ch ng minh A ≥ 4. Ta có th vư t qua ñư c khó khăn này n u th c hi n bư c quy n p nh y cách. Cho n ≥ 2 và x1. Chú ý r ng. x1(1-x2) + x2(1-x1) ≤ 1 và x1(1-x2) + x2(1-x3) + x3(1-x1) ≤ 1 B t ñ ng th c th nh t ñúng do x1(1-x2) + x2(1-x1) = 1 – (1–x1)(1–x2) – x1x2 ≤ 1 B t ñ ng th c th hai ñúng do x1(1-x2) + x2(1-x3) + x3(1-x1) = 1 – (1–x1)(1–x2)(1–x3) – x1x2x3. trong trư ng h p này là trư ng h p n = 2 và n = 3. Khi ñó v ph i thay ñ i 4 ñơn v . do [(n+2)/2] – [n/2] = 1 nên ta c n ch ng minh: xn(1-xn+1) + xn+1(1-xn+2) + xn+2(1-x1) – xn(1-x1) ≤ 1. N u nhìn k l i b t ñ ng th c c n ch ng minh và các ñi u ki n ràng bu c thì ta th y r ng b t ñ ng th c A ≥ 4 nói chung không ñúng ! V y ph i làm th nào? Ta vi t l i b t ñ ng th c dư i d ng A = xn+1(2xn+1-xn-x1) + 2x1xn 14 | Tr n Nam Dũng – 6/2010 . xn là n s nguyên phân bi t. t c là t n n+2.

a k a k +1 ≥ + mk +1b k a k +1 a1 ak b Cu i cùng.a n ) . Gi s b t ñ ng th c ñã ñúng ñ n n = k.. Th t v y.. ak}. n2 V i n = 1... Chú ý là k k +1 8k 8(k − 1  kb + a k +1  k +1 k mk +1b a k +1 ≤ mk +1b a k +1 ≤ mk +1  ≤  = mk +1 = 2 (k + 1) k2  k +1  Do ñó. b t ñ ng th c hi n nhiên ñúng. ta m i chú ý ñ n hai tính ch t quan tr ng c a b t ñ ng th c ban ñ u 1) V trái không thay ñ i n u ta c ng thêm vào m i s h ng xi m t ñ i lư ng a c ñ nh. a2. ta ch ng minh b t ñ ng th c cũng ñúng v i n = k+1.xn+1} T ñây suy ra A = 2x1xn ≥ 2. a1 a 2 an n2 Gi i. + + mk +1 a1 .Vietnamese IMO Team Training Camp 2010 Bây gi ..x2... an th a mãn ñi u ki n a1 + a2 + … + an = n.bk ) b1 bk ⇔ ⇔ a . ta ph i ch ng minh 15 | Tr n Nam Dũng – 6/2010 . Ta ch ng minh k t qu t ng quát hơn 1 1 1 + + .. gi s ak+1 = max{a1. + − k ≥ mk +1b k +1 a k +1 (1 − b1 . a2. Ví d 4. do ñó ta có th gi s xn+1 = min{x1.xn. + − ≥ mk +1b k a k +1 (1 − 1 k k ) a1 ak b b 1 1 k + . + a k ≤ 1. + −n≥ (1 − a1 a 2 ... + − n ≥ m n (1 − a1a 2 . …. Bài toán ñư c gi i quy t. x2 > 0 là các s nguyên phân bi t nên x1x2 ≥ 1. s d ng gi thi t quy n p ta có 1 1 + .. Đ t bi = ai/b suy ra b1 + b2 + … + bk = k.….a 1 1 k + ...2 = 4 (vì x1.... Cho các s dương a1... …. Do ñó ta có th gi s xn+1 = 0 2) Đây là b t ñ ng th c hoán v ..2 = 2).a n ) a1 a 2 an 8(n − 1) v i m i mn ≤ . suy ra b = a1 + . Ch ng minh r ng ta có b t ñ ng th c 1 1 1 8(n − 1) + + ....

xn là các s th c dương. Ch ng minh r ng khi ñó ta có b t ñ ng th c 2n ≤ ∑ bi ≤ 3n − 2 i =1 16 | Tr n Nam Dũng – 6/2010 . Ch ng minh r ng xi2 n ∑ x2 + x x ≥ 2 i =1 i i +1 i + 2 n trong ñó xn+1 = x1. …. b2n ta có b t ñ ng th c  n   2n  a ∑ b −  ∑ (a 2 k b2 k −1 − a 2 k −1b2 k )  ≥  ∑ a k bk  ∑ k =1  k =1 k =1   k =1  2n 2n 2 k 2 k 2 2 4. …. …. a2. Ch ng minh r ng n u a1. Cho x1. Cho a1. …. an là các s nguyên dương th a mãn ñi u ki n bi = n ai −1 + ai +1 nguyên v i m i ai i = 1. a2. an là các s nguyên dương phân bi t thì ta có b t ñ ng th c  n  ∑ (a + a ) ≥ 2 ∑ ai3  i =1  i =1  7 i 5 i 3. Ch ng minh r ng v i x1 ≥ x2 ≥ … ≥ xn ≥ 0 ta có b t ñ ng th c ∑ xi2 ≤ ∑ i =1 i =1 n n n xi i 2 2. b ≤ 1. n ( ñây an+1 = a1. (B t ñ ng th c Mc-Lauflin) V i m i s th c a1. Bài t p 8k (k + 1) 2 . a0 = an). 2. a2. a2. b(k + 1 − kb) ≤ . b2. …. Ch ng minh r ng (n-1)(a12+a22 +…+an2) + na1a2…an ≥ n2.Vietnamese IMO Team Training Camp 2010 k 1 + mk +1b k a k +1 + − k − 1 − mk +1 ≥ 0 b a k +1 ⇔ ⇔ 1 k + − (k + 1) ≥ mk +1 (1 − b k a k +1 ) b a k +1 k 1 + − (k + 1) ≥ mk +1 (1 − b k (k + 1 − kb)) b k + 1 − kb k (k + 1) ⇔ mk +1 ≤ b(k + 1 − kb)(1 + 2b + . 6. + kb k −1 ) B t ñ ng th c này ñúng vì mk +1 ≤ V y ta có ñi u ph i ch ng minh. an là các s th c dương th a mãn ñi u ki n a1 + a2 + … + an = n. 4k (k + 1) 2 1.. Cho n ≥ 3 và a1. xn+2 = x2. x2. ….. …. 5. a2n và b1.

Gi s kh ng ñ nh ñúng v i n. Ch ng minh r ng t n t i vô s h p s n sao cho 3n-1 – 2n-1 chia h t cho n. s d ng tính ch t C p chia h t cho p v i m i k = 1. N u a l . Khi ñó theo nh n xét ta có 19 k n +1 − 97 = 19 2 (19 k n − 97) + 97(19 2 n−2 n−2 − 1) = 2 n (19 2 a + 97t n ) n−2 chia h t cho 2n+1 (ñpcm). …. Đ nh lý nh Fermat: N u p là s nguyên t thì ap – a chia h t cho p v i m i a nguyên. (VMO 1997) Ch ng minh r ng v i m i s nguyên dương n ñ u ch n ñư c s nguyên dương k ñ 19k – 97 chia h t cho 2n. p-1. (1) Th t v y. 5. n = 2 ta ch n k = 2 nên ch còn xét v i n ≥ 3. 6.Vietnamese IMO Team Training Camp 2010 Quy n p trong s h c Quy n p ñư c s d ng r ng rãi trong s h c. n−2 n −1 n−2 n−2 Ta ch ng minh bài toán b ng quy n p. 17 | Tr n Nam Dũng – 6/2010 . Ta có nh n xét sau 19 2 − 1 = 2 n . Ví d 4. v i n = 3. ñ c bi t là trong các bài toán v ñ ng dư. Ch ng minh r ng n u s nguyên dương N có th bi u di n dư i d ng t ng bình phương c a ba s nguyên chia h t cho 3 thì nó cũng có th bi u di n dư i d ng t ng bình phương c a ba s không chia h t cho 3. Nh n xét ñư c ch ng minh. Dư i ñây ta xem xét m t s ví d kinh ñi n. Quy n p trong các bài toán trò chơi Các bài toán trò chơi chính là d ng toán s d ng ñ n quy n p toán h c nhi u nh t. khác v i n! có th tìm ñư c m t ư c s khác c a n! sao cho t ng hai ư c s ñó l i là ư c s c a n!. k Đ nh lý này có th ch ng minh b ng phép quy n p toán h c. v b c theo modulo m. kh ng ñ nh 1 ñúng.t n v i tn l . V i n = 1. Gi s t n t i kn thu c N* sao cho 19 kn − 97 = 2 n. Khi ñó 19 2 − 1 = (19 2 − 1)(19 2 + 1) = 2 s n 2 n t n = 2 n +1 ( s n t n ) v i (sntn) l . V i n = 3 ñúng. ñ t kn+1 = kn + 2n-2. Bài t p 4. Chú ý là quy n p toán h c ñ y ñ bao g m hai ph n: d ñoán công th c và ch ng minh công th c và trong r t nhi u trư ng h p. Ch ng minh r ng v i m i s nguyên dương n s n! tho mãn ñi u ki n sau: v i m i ư c s c a nó. vi c d ñoán công th c ñóng vai trò then ch t.a N u a ch n thì 19 k n − 97 chia h t cho 2n+1. 2.

2. 6. và vì v y ngư i th nh t th ng. V i n = 4 ngư i th nh t th ng b ng cách b c 1 viên k o và ñ y ngư i th hai vào th thua. H i ai là ngư i có chi n thu t th ng. 2. ngư i th nh t có 3 cách b c + B c 1 viên. n = 8 ngư i th nh t th ng … B ng cách lý lu n tương t như v y. 5. 4. Sau khi có d ñoán ta tìm cách ch ng minh ch t ch d ñoán c a mình b ng phép quy n p toán h c. Hai ngư i thay phiên nhau b c k o. Xét n = 7(k+1) + r v i r = 1. 2 viên ñ ñưa v trư ng h p 7(k+1) + 3 là th thua cho ngư i th hai. 6. 3 trong phép chia cho 7. V i n = 7. 2. m i l n ñư c b c k viên v i k ∈ {1. vì th ngư i th nh t th ng. 2. còn 7(k+1) + 5 là th th ng cho ngư i th hai (ch ng minh trên) 18 | Tr n Nam Dũng – 6/2010 . b i ngư i th nh t ch có th b c 1 ho c 2 viên và tương ng ngư i th hai b c 2 hay 1 viên ñ th ng. 6 viên ñ ñưa v trư ng h p trên bàn còn 7k+7 viên k o là th thua cho ngư i th hai (theo gi thi t quy n p). ngư i th nh t có 3 cách b c + B c 1 viên. ngư i th hai th ng vì c ba cách ñi có th c a ngư i th nh t (b c 1. có th d ñoán ñư c là ngư i th nh t s th ng n u n có s dư là 1. 7 N u r = 1. 5. Gi s ban ñ u trên bàn có n viên k o. N u r = 4. còn 7k + 4 viên là th th ng c a ngư i th hai (theo gi thi t quy n p). tương t cũng là th th ng cho ngư i th hai + B c 6 viên. trư ng h p r = 7. 2. Tương t . V i k = 0 m nh ñ ñã ñư c ki m ch ng qua b ng trên. 6. 6 trong phép chia cho 7. 2. ngư i ñi trư c hay ngư i ñi sau? Ta s không b t ñ u t 100 viên k o mà b t ñ u t nh ng s k o nh hơn. Hai ngư i A và B cùng chơi m t trò chơi.Vietnamese IMO Team Training Camp 2010 Ví d 5. ngư i th nh t b c tương ng 1. Cu i cùng. Ban ñ u trên bàn có 100 viên k o. 7 ta ch ng minh d ñoán trên b ng quy n p theo k. N u n = 1. Đ t n = 7k+r v i r = 1. …. 6 viên) ñ u d n ñ n th th ng cho ngư i th hai (tương ng còn 6. V i n = 3 thì ngư i th hai th ng. N u r = 3. và ngư i th hai s th ng n u n có s dư là 0. 1 viên k o trên bàn). 2. 5. ta l p ñư c b ng sau n KQ 1 2 1 1 3 2 4 1 5 1 6 1 7 2 8 1 9 1 10 2 11 12 1 1 13 1 14 2 15 1 16 1 17 2 T b ng k t qu . 6 thì rõ ràng ngư i th nh t có chi n thu t th ng (ta g i ñơn gi n là ngư i th nh t th ng). 6} . còn 7(k+1) + 2 là th th ng cho ngư i th hai (ta v a ch ng minh trên) + B c 2 viên. còn 7(k+1) + 1. Như v y trư ng h p này ngư i th nh t thua. v i n = 5 ngư i th nh t th ng. còn 7(k+1) + 6 là th th ng cho ngư i th hai (ch ng minh trên) + B c 2 viên. ngư i th nh t b c tương ng 1. …. 2.

trên) Ví d 6. Bư c ñi ñ u tiên. Tìm s nghi m nguyên không âm c a phương trình x1 + x2 + … + xn = k (*) 19 | Tr n Nam Dũng – 6/2010 . Tư tư ng quy n p ñây r t rõ ràng: Đ tìm công th c cho bài toán ñ m v i kích thư c n.Vietnamese IMO Team Training Camp 2010 + B c 6 viên. ngư i ñi trư c hay ngư i ñi sau. Bình có th ch n ra m t t p con b t kỳ A c a X và h i « S c a b n nghĩ có n m trong A hay không ? ».000 ñ ng. a) Trên b ng có s 2010. e) M t s k o b t kỳ. m i l n tô các ô t o thành m t hình ch nh t. 8. (Bài toán chia k o c a Euler) Cho k. H i ai là ngư i có chi n thu t th ng. Như th d ñoán c a chúng ta ñã ñư c ch ng minh hoàn toàn. An nghĩ ra m t s nào ñó n m trong t p h p X = {1. Vì 100 chia 7 dư 2 nên theo lý lu n trên thì ngư i th nh t có chi n thu t th ng. ngư i ñi trư c hay ngư i ñi sau? 9. c u bé chia s k o thành 3 ñ ng khác r ng. b) 9 viên k o . H i Bình ph i t t ít nh t bao nhiêu ti n ñ ch c ch n tìm ra ñư c s mà An ñã nghĩ ? Quy n p trong bài toán ñ m Xây d ng công th c truy h i là m t trong nh ng phương pháp quan tr ng ñ gi i bài toán ñ m. N u An tr l i có thì Bình ph i tr cho An 2. Hai ngư i A và B cùng luân phiên nhau tô màu các ô c a b ng. Bài t p 7. n là các s nguyên dương. Hai ngư i A và B cùng luân phiên th c hi n trò chơi sau: M i l n th c hi n. cho phép xoá ñi s N ñang có trên b ng và thay b ng N-1 ho c [N/2]. Ai thu ñư c s 0 trư c là th ng cu c. 144}. Không ñư c phép tô nh ng ô ñã tô. cho phép xoá ñi s N ñang có trên b ng và thay b ng N-1 ho c [(N+1)/2]. 2. …. Có b ng ch nh t g m m x n ô. ñ ng còn l i chia thành 3 ñ ng khác r ng … Ai ñ n lư t mình không ñi ñư c n a thì thua. An và Bình chơi trò ñoán s . n u An tr l i Không thì Bình ph i tr cho An 1. Ví d 7. Ai ph i tô ô cu i cùng là thua. An s tr l i Có ho c Không theo ñúng s th t. ta s d ng k t qu c a bài toán ñ m tương t v i kích thư c nh hơn. còn 7(k+1) + 1 là th th ng cho ngư i th hai (ch ng minh V y ngư i th nh t thua. sau ñó Freken ch n ra 2 ñ ng ñưa cho Carlson. H i ai là ngư i có chi n thu t th ng n u trên bàn có: a) 7 viên k o . b) Cùng câu h i v i lu t chơi thay ñ i như sau: M i l n th c hi n. C u bé và Freken Bock cùng chơi m t trò chơi. Trên bàn có m t s k o. ñ ng còn l i Freken l i chia ra thành 3 ñ ng khác r ng và c u bé l i ch n ra hai ñ ng ñưa cho Carlson. d) 14 viên k o . c) 12 viên k o . H i ai là ngư i có chi n thu t th ng.000 ñ ng.

k) + S(n-1. 0) Tõ ®©y. Tuy nhiªn. …. k-1) + S(n-1. DÔ dµng thÊy r»ng S(1. k) Hay S(n.Vietnamese IMO Team Training Camp 2010 Gi¶i. 2.. 2010}. Ta có S1 = 2. b A⊂ E n ng cách chia các t p con c a En+1 n thành 2 lo i. Đây là tình hu ng may m n ñ c bi t khi chúng ta truy h i mà không truy h i. H i có bao nhiêu cách ch n ra m t s ngư i (ít nh t 1) t 2n ngư i này. A⊂ E Đ t En = {1.xn (**) Suy ra víi xn cè ®Þnh th× sè nghiÖm cña (**) lµ S(n-1. trõ c¸c ®¼ng thøc trªn vÕ theo vÕ. …. c«ng thøc nµy ch−a thËt tiÖn lîi. b»ng quy n¹p ta cã thÓ chøng minh ®−îc r»ng S(n. Sn v i n = 5 20 | Tr n Nam Dũng – 6/2010 . k-1) = S(n-1. trong ñó khuy t m t ch ñ u c a m t hàng. k) Tõ c«ng thøc nµy.. sao cho không có hai ngư i nào ñ ng k nhau ñư c ch n. n} và S n = S n+1 = A⊂ E n ∑ r ( A) .. k-xn). §Ó tÝnh S(n. k) = S(n.+ S(n-1. Trong nhi u trư ng h p. Có 2n ngư i x p thành 2 hàng d c. a2. ta chó ý r»ng (*) t−¬ng ®−¬ng víi x1 + .. t ñó suy ra công th c truy h i cho các bài toán chính. Hãy tính t ng S = ∑ r ( A) . k) = S(n-1. ak là t t c các ph n t c a A x p theo th t gi m d n.. ViÕt c«ng thøc trªn cho (n. Hai ngư i ñ ng k nhau là hai ngư i có s th t liên ti p trong m t hàng d c ho c có cùng s th t hai hàng. ta ñ t r(A) = a1 – a2 + … + (-1)k-1ak trong ñó a1. A⊂ E n Ghi chú. k). Gäi sè nghiÖm nguyªn kh«ng ©m cña ph−¬ng tr×nh trªn lµ S(n. Ví d 9. k-1) + .+ S(n-1. k-1) + S(n-1.. k-2) + . T1 = 1. k) = Ckn+k-1. nghĩa là ra ñư c công th c tư ng minh luôn. 2. ta có A⊂ En +1 A⊂ E n A⊂ E n ∑ r ( A) = ∑ r ( A) + ∑ r ( A ∪ {n + 1}) = ∑ r ( A) + ∑ (n + 1 − r ( A)) = (n + 1)2 . …. Xét t p h p E = {1. Xét Sn+1. k). ta ®−îc S(n.S(n. Ví d 8. k-1) = S(n-1. k) . k). 1 3 2 4 Hình 1.+ xn-1 = k . Tõ ®ã ta ®−îc c«ng thøc S(n. G i Sn là s cách ch n ra m t s ngư i t 2n ngư i x p thành 2 hàng d c và Tn là s cách ch n ra m t s ngư i t 2n-1 ngư i x p thành 2 hàng d c. k-1) ta ®−îc S(n. V i t p con A khác r ng c a E. lo i không ch a n+1 và ch a n+1. k) = 1. 0) §©y cã thÓ coi lµ c«ng thøc truy håi tÝnh S(n. vi c xét thêm các bài toán ph s giúp chúng ta thi t l p nên các h phương trình truy h i.

21 | Tr n Nam Dũng – 6/2010 . (iii) x1 + x2 + … + xn = 4. (Bài toán con ch. 12. 2Tn = Sn+1 – Sn – 2. H i An. n-1 . V i 1. ta ñư c Sn+1 – Sn – 2 = 2Sn-1+ Sn – Sn-1 – 2 + 2 Sn+1 = 2Sn + Sn-1 + 2 T ñây d dàng tìm ñư c Sn = (1 + 2 ) n +1 + (1 − 2 ) n +1 − 2 2 Bài t p 10. Thay vào (2). V y ta có Tn = Sn-1 + Tn-1 + 1 (2) T (1) ta suy ra 2Tn-1 = Sn – Sn-1 – 2. V y ta có Sn = Sn-1 + 2Tn-1+ 2 (1). n. X y ra các kh năng sau : 1) Ngư i v trí s 1 ñư c ch n : Khi ñó ngư i v trí s 2 và s 3 không ñư c ch n Có Tn-1 + 1 cách ch n (+1 là do b sung cách ch n « không ch n gì c » ) 2) Ngư i v trí s 2 ñư c ch n : Tương t . IMO 1979) G i A và E là hai ñ nh ñ i di n c a m t bát giác. có Tn-1 + 1 cách ch n.000 ñ ng An có th ch n ba t m bìa và yêu c u Bình s p x p chúng t trái sang ph i sao cho các s vi t trên chúng ñư c x p theo th t tăng d n.Vietnamese IMO Team Training Camp 2010 1 2 Hình 2. xn) sao cho (i) xi = ± 1 v i i = 1. b ra 2. con ch nh y ñ n hai ñ nh k . Khi nó nh y ñ n ñ nh E thì nó ng ng l i. a2n = (2 + 2 ) n −1 − (2 − 2 ) n −1 2 . …. Ta xét các cách ch n tho mãn ñi u ki n ñ u bài. Trên bàn có 365 t m bìa mà trên m t úp xu ng c a nó có ghi các s khác nhau. Tìm s t t c các b n s (x1. G i an là s các ñư ng ñi khác nhau v i ñúng n bư c nh y và k t thúc t i E. …. (ii) 0 ≤ x1 + x2 + … + xr < 4 v i r = 1. Tn v i n = 5 Xét 2n ngư i x p thành 2 hàng d c (như hình 1). 2. T m t ñ nh b t kỳ ngo i tr E. 2. Xét 2n-1 ngư i x p thành 2 hàng d c (như hình 2). …. x2. X y ra các kh năng sau : 1) Ngư i v trí s 1 ñư c ch n : Khi ñó ngư i v trí s 2 không ñư c ch n có Tn-1 + 1 cách ch n 2) Ngư i v trí s 1 không ñư c ch n : có Sn-1 cách ch n.000. 3) C hai ngư i v trí s 1 và s 2 ñ u không ñư c ch n: Có Sn-1 cách ch n. Ta xét các cách ch n tho mãn ñi u ki n ñ u bài.000 có th ch c ch n s p x p 365 t m bìa sao cho các s ñư c vi t trên chúng ñư c x p theo th t tăng d n hay không ? 13. Ch ng minh r ng a2n-1 = 0. 11. Tìm s cách lát ñư ng ñi kích thư c 3 x 2n b ng các viên g ch kích thư c 1 x 2.

x2. theo ñi u ki n |G({x0})| ≥ 1. Theo gi thi t quy n p. Cho X là m t t p s p th t . Bây gi xét X’ = X \{x} và Y’ = Y \ {y}. Gi s ñ nh lý ñã ñúng v i các t p X v i |X| < n. …. Xét X’ = X \ A. Ta ch ng minh ñi u ki n ñ b ng quy n p theo |X|. Xét B thu c X’ và G(B) là t p các ñ nh thu c Y’ k v i B. Trong trư ng h p ngư c l i. 22 | Tr n Nam Dũng – 6/2010 . Khi ñó. hai ph n t x và y thu c X ñư c g i là so sánh ñư c n u x ≤ y ho c y ≤ x. t n t i ñơn ánh g: X’ Y’ sao cho g(x) k v i x. do |A| < |X| nên t n t i ñơn ánh f: A G(A). …. Đi u ki n c n là hi n nhiên: N u t n t i ñơn ánh f thì v i m i A = {x1.Vietnamese IMO Team Training Camp 2010 Quy n p và m t s ñ nh lý trong t i ưu t h p Đ nh lý 1. do ñó t n t i y0 thu c Y k v i X. f(xr). Gi s bây gi |X| = n. Khi ñó |G’(A)| ≥ |G(A)| .1 ≥ |A|. y ≤ z thì x ≤ z (tính b c c u) M t t p h p mà trên ñó xác ñ nh m t quan h th t ñư c g i là m t t p s p th t . Như v y ta có |G(B)| ≥ |B| v i m i B thu c X’. Khi |X| = 1. Y. Ta xét hai trư ng h p: 1) Gi s v i m i A ⊂ X (A ≠ X). A ⊂ X’ và G’(A) là t p các ñ nh thu c Y’ k v i A. ta có th xây d ng ñư c ñơn ánh h: X Y sao cho h(x) k v i x: c th h(x) = f(x) n u x thu c A và h(x) = g(x) n u x thu c X \ A. 2) Trong trư ng h p ngư c l i. N u |G(B)| < |B| thì ta có |G(A ∪ B)| = |G(A)| + |G(B)| < |A| + |B| = |A ∪ B| mâu thu n v i ñi u ki n ñ nh lý. Y’ = Y \ G(A). 1935) Cho ñ th hai phe X. Khi ñó ñi u ki n c n và ñ ñ t n t i m t ñơn ánh f: X Y sao cho x k f(x) là |G(A)| ≥ |A| v i m i A khác r ng thu c X. V i m i t p con A thu c X. t n t i ñơn ánh f: X’ Y’ sao cho f(x) k x v i m i x thu c x’. Ta ñ t f(x0) = y0. ta nói x và y không so sánh ñư c. Ch ng minh. t n t i A ⊂ X (A ≠ X) sao cho |G(A)| = |A|. xr} thu c X. ta có |G(A)| > |A|. y ≤ x thì x = y (tính ph n x ng) iii) N u x ≤ y. M t t p con C c a X ñư c g i là m t xích n u hai ph n t b t kỳ thu c C ñ u so sánh ñư c. kh ng ñ nh là hi n nhiên. (Hall. B sung thêm f(x0) = y0 ta ñư c ñơn ánh f: X Y th a mãn yêu c u ñ nh lý. Vì |X’| < |X| nên theo gi thi t quy n p. do ñó |G(A)| ≥ r = |A|. Ch n m t ph n t x0 b t kỳ thu c X. Quan h ≤ trên t p h p X ñư c g i là m t quan h th t n u th a mãn ñ ng th i các ñi u ki n sau: i) x ≤ x v i m i x thu c X (tính ph n x ) ii) N u x ≤ y. g i G(A) là t p các ñ nh thu c Y k v i m t ñ nh nào ñó thu c A. ta có G(A) ch a các ph n t phân bi t f(x1). M t t p con A c a X ñư c g i là m t ñ i xích n u hai ph n t b t kỳ thu c A ñ u không so sánh ñư c. Như v y.

Đ nh lý 2. N u m i ñ i xích trong X\C có nhi u nh t M-1 ph n t thì xong. Gi s C là xích c c ñ i trong X. a2. theo gi thi t quy n p X’ là h p c a M xích r i nhau C1. m i ñ i xích kích thư c M (M-ñ i xích) trong X’ ch a m t ph n t t m i Ci. 23 | Tr n Nam Dũng – 6/2010 . Ph n t x thu c X ñư c g i là l n nh t n u x ≥ y v i m i y thu c X và ñư c g i là nh nh t n u x ≤ y v i m i y thu c X. G i a là m t ph n t c c ñ i c a X và M là kích thư c c a ñ i xích l n nh t trong X’ = X \ {a}. CM.…. aM} là m t ñ i xích (n u ch ng h n ai < aj thì vì aj thu c vào m t M-ñ i xích nào ñó và ñ i xích này l i ch a m t ph n t bi c a Ci nên theo tính l n nh t c a ai. Tverberg 1967) Hi n nhiên ta có m ≥ M. G i ai là ph n t l n nh t trong Ci thu c vào m t M-ñ i xích nào ñó trong X’. Ph n t x ñư c g i là c c ti u n u t y ≤ x suy ra y = x. N u A ∪ {a} là m t ñ i xích trong X thì ta có ñpcm. ta có a > ai v i i nào ñó.. Ta ch ng minh m ≤ M b ng quy n p theo |X|. S-M. ñ nh lý ñúng v i S. Ta ch ng minh M ≥ m b ng quy n p theo |X|. Đ nh nghĩa S. Khi ñó K = {a} ∪ {x ∈ Ci : x ≤ ai} là m t xích trong X và không có M-ñ i xích trong X \ K (vì ai là ph n t l n nh t c a Ci tham gia trong các ñ i xích như v y).là h p c a M xích r i nhau S-1. S ph n t l n nh t c a m t ñ i xích c a X b ng s nh nh t các xích r i nhau h p thành X. S. Đi u này là hi n nhiên n u |X|=0. Như v y t n t i ñ i xích A c a X ch a M ph n t . Trong trư ng h p ngư c l i. …. Tương t ta ñ nh nghĩa ñ i xích c c ñ i. Ch ng minh 2. ta s có ai < x ≤ aj. K t h p các xích l i ta có ñi u ph i ch ng minh. i=1. ta có bi ≤ ai < aj ñi u này mâu thu n vì bi và aj cùng thu c m t ñ i xích). ta có ai là ph n t nh nh t trong S+i. D dàng th y r ng A = {a1. Theo gi thi t quy n p. trong ñó ai ∈ S-i .…. C2.M. S+ {x ∈ X: ∃i [ ai ≤ x]} Vì C là c c ñ i. vì th X \ K là h p c a M-1 xích. Ta c n ch ng minh r ng ho c X ch a ñ i xích v i M+1 ph n t . Vì th . Xích C ñư c g i là c c ñ i n u như không t n t i m t xích C’ ch a C v i |C’| > |C|. Mâu thu n.Vietnamese IMO Team Training Camp 2010 Ph n t x thu c X ñư c g i là ph n t c c ñ i n u t x ≤ y suy ra y = x. (Theo H.= {x ∈ X: ∃i [ x ≤ ai]}. Bây gi . …. N u như t n t i aj v i x ≤ aj. (Dilworth 1950) Cho m t t p s p th t X. G i M = max{|A| | A là ñ i xích} và m là s nh nh t các xích r i nhau h p thành X. Gi s {a1. Gi s r ng x ∈ S i và x > ai. ph n t l n nh t c a C không n m trong S. Làm tương t ñ i v i S+i. aM} là m t ñ i xích trong P\C.. ho c X là h p c a M xích. Ch ng minh 1. Khi ñó. Vì v y ai là ph n t l n nh t trong S-i . …. Vì m t xích ch ch a ñư c nhi u nh t 1 ph n t c a 1 ñ i xích nên rõ ràng ta có m ≥ M.

B là các t p h p tho mãn ñi u ki n |A| + |B| > |A ∪ B| thì ≠ 0. b) Ch ng minh r ng trong các s ñư c ch n. Ví d 1. N u A. Nguyên lý Dirichlet Nguyên lý Dirichlet d ng c ñi n thư ng ñư c dùng ñ ch ng minh t n t i theo ki u không xây d ng (non-constructive).(y’ – y)2 (mod p) (x – x’)2 + (y’ – y)2 ≡ (mod p) Cu i cùng. t n t i s nguyên N sao cho N2 + 1 chia h t cho p. Xét các s d ng x + Ny v i x. Có t t c ([ p ] + 1) 2 s như v y. Ví d 2. y nguyên t cùng nhau. t n t i hai c p s (x. b sao cho p = a2 + b2. 24 | Tr n Nam Dũng – 6/2010 A∩B .Vietnamese IMO Team Training Camp 2010 3.1 (mod p). có hai s phân bi t x. y’) sao cho x + Ny ≡ x’ + Ny’ (mod p). [ p ]] . ta có th s d ng m t bi n th c a nguyên lý Dirichlet như sau: Tính ch t. nguyên t cùng nhau. Ngoài k thu t kinh ñi n v i chu ng và th . Ch ng minh r ng t n s nguyên b t kỳ luôn có th ch n ra m t s ho c m t s s có t ng chia h t cho n. Ch ng minh. Vì p có d ng 4k+1 nên theo k t qu c a ñ nh lý ph n ñ u. t c là bi t ñ i tư ng t n t i nhưng không ch ra c th . y) ≠ (x’. N2 ≡ -1 (mod p). Ví d các bài toán kinh ñi n sau. Nguyên lý Dirichlet trong s h c Trong s h c. có hai s x > y mà x chia h t cho y. Ch n ra n+1 s t 2n s nguyên dương ñ u tiên. ta suy ra (x – x’)2 ≡ . a) Ch ng minh r ng trong các s ñư c ch n. Vì ([ p ] + 1) 2 > p nên theo nguyên lý Dirichlet. T ñây suy ra x – x’ ≡ N(y’ – y) (mod p) => (x – x’)2 ≡ N2(y’ – y)2 (mod p) Bây gi . (Đ nh lý Fermat-Euler v t ng hai bình phương) Ch ng minh r ng n u p là s nguyên t d ng 4k+1 thì t n t i các s nguyên a. Ví d 3. y là các s nguyên thu c [0. nguyên lý Dirichlet thư ng liên quan ñ n các bài toán chia h t. nh l i r ng N2 ≡ . Sau ñây là m t áp d ng c a tính ch t này. chú ý r ng 0 < (x – x’)2 + (y’ – y)2 < 2p ta suy ra ñi u ph i ch ng minh. hay nói cách khác.

và như th ta rơi vào trư ng h p 1. 2. 2.1. N u | A ∪ B | < p-1 thì theo tính ch t nên trên. Ch ng minh r ng trong các s ñư c ch n. r(p-1)/2}. an. …. …. ta có r1 + r2 + …+ r(p-1)/2 + s1 + s2 + …+ s(p-1)/2 ≡ 12 + 22 + … + [(p-1)/2]2 + (-1-12) + … + (-1 – [(p-1)/2]2) ≡ -(p-1)/2 (mod p). X y ra hai trư ng h p Trư ng h p 1.Vietnamese IMO Team Training Camp 2010 Ví d 4. Ch ng minh r ng v i m i s nguyên dương m > 1. 3. r(p-1)/2. Xét dãy s Fibonacci xác ñ nh b i F1 = F2 = 1. Ghi chú. …. s(p-1)/2} thì |A| = |B| = (p-1)/2 và |A ∪ B| ≤ p-1. s2. y sao cho x2 + y2 + 1 chia h t cho p. … Ch ng minh r ng t n t i vô s c p s p. 4. ta có A ∩ B ≠ ∅. ri và si ñ u thu c {1. Bài t p 1. tương ñương v i i2 ≡ .j2 (mod p) (ñpcm). 25 | Tr n Nam Dũng – 6/2010 . các s r1. Fn+1 = Fn + Fn-1 v i m i n ≥ 2. j sao cho ri = sj. …. Trư ng h p 2. 2. i = 1. Lý lu n A v B và không B suy ra A ñư c g i là Tam ño n lu n r i. Đ t ri = i2 mod p v i i = 1. Ch ng minh r ng n u p là s nguyên t d ng 4k+3 thì t n t i các s nguyên x. (Vietnam TST 2001) Dãy s nguyên dương a1. 3. 2. p-1}. b) Ch ng minh r ng t n t i các s nguyên dương m. (p-1)/2 và si = – 1 – i2 mod p. Hơn n a. …. Ch ng minh. …. a) Ch ng minh r ng không t n t i s nguyên dương n sao cho 10n + 1 chia h t cho 2003. … tho mãn ñi u ki n 1 ≤ an+1 – an ≤ 2001 v i m i n = 1. t n t i hai s mà bình phương m i s không chia h t cho s còn l i. Ta có ñi u ph i ch ng minh. V y trư ng h p 2 không x y ra. q sao cho q > p và aq chia h t cho ap. T n t i vô s s h ng c a dãy s chia h t cho m. n sao cho 10m + 10n + 1 chia h t cho 2003. 23n) ch n ra 22n-1+1 s l . s1. t c là t n i2 + j2 + 1 chia h t cho p t i i. (p-1)/2 thì d dàng ch ng minh ñư c r ng ri ñôi m t phân bi t và si ñôi m t phân bi t. N u | A ∪ B | = p-1 thì A ∩ B = ∅ và như v y. T kho ng (22n. Đ t A = {r1. …. B = {s1. a2. …. s(p-1)/2 ñôi m t phân bi t và ta có r1 + r2 + …+ r(p-1)/2 + s1 + s2 + …+ s(p-1)/2 = 1 + 2 + … + p-1 ≡ 0 (mod p) Đi u này mâu thu n vì theo ñ nh nghĩa c a ri và si. r2. 2.

N u α là s vô t thì t p h p S ={ {nα} | n ∈ N*} trù m t trong [0. xn (n ≥ 2) thì t n t i các ch s i ≠ j sao cho |xi-xj| ≤ (ba)/(n-1). Ví d 5. Do ñó n u {qα} – {pα} > 0 thì {(q-p)α} = {qα} – {pα}. b] có n s th c x1. 1]. a7. Ch ng minh. a7 = tg(α7). 1]. G i 1 + xy 3 các s ñã cho là a1. {2α}. ”. Trư c h t. {qα} v i 1 ≤ p < q ≤ N+1 sao cho |{pα} – {qα}| ≤ 1/N. ta tìm s nguyên dương N sao cho N > 1/(b-a).[qα] + [pα]. b). Ta c n ch ng minh r ng v i m i kho ng (a. …. ta tìm ñư c s nguyên dương k sao cho 0 < {kα} < 1/N. gi i tích ph c. còn n u {qα} – {pα} < 0 thì {(q-p)α} = 1 – ({qα} – {pα}) Ta xét hai trư ng h p Trư ng h p 1. Theo nguyên lý Dirichlet. Do ñó m{kα} ≤ a + {kα} < a + 1/N < b. Gi s hai s này là α và β. t n t i s α thu c kho ng (-π/2. b) ⊂ [0. α2. 1]. Gi a 7 s th c b t kỳ luôn tìm ñư c 2 s x và y sao cho 0 < x− y 1 ≤ . ñ i s . Theo tính ch t nêu trên. …. 26 | Tr n Nam Dũng – 6/2010 . t n t i s nguyên dương n sao cho {nα} ∈ (a. x2. …. a2 = tg(α2). 1 + tg (α )tg ( β ) 6 3 Như v y các s x = tg(α) và y = tg(β) là các s c n tìm. Bây gi xét N+1 s {α}. …. trong ñó α > β. Đ nh lý Kronecker v s trù m t là m t ñ nh lý có nhi u ng d ng trong gi i tích.Vietnamese IMO Team Training Camp 2010 Nguyên lý Dirichlet trong ñ i s Trong ñ i s nguyên lý Dirichlet ñư c th hi n qua tính ch t cơ b n sau: N u trên ño n [a. b) ⊂ [0. Bây gi ta g n m là s nguyên dương nh nh t sao cho m{kα} > a thì ta có (m1){kα} ≤ a. α7 t n t i hai s có hi u không vư t quá π/6. Khi ñó ñ t k = q – p. Gi s a1 = tg(α1). Đ ý r ng {qα} – {pα} = qα . V i m i s th c a. t n t i hai s {pα}. 1]. 1/N > {qα} – {pα} > 0. Khi ñó tg (α ) − tg ( β ) 1 π 0< = tg (α − β ) ≤ tg = . π/2) sao cho a = tg(α).pα + [pα] = (q-p)α . {(N+1)α} thu c ño n [0. trong 7 s α1.[qα] . a2. Dư i ñây ta xét ch ng minh r t sơ c p c a ñ nh lý này ( d ng tương ñương) Đ nh lý Kronecker. …. Suy ra m{kα} ∈ (a.

Vietnamese IMO Team Training Camp 2010 Nhưng mkα = m[kα] + m{kα}. …. Ch ng minh tương t như trên. G i hai s ñó là x và y thì ta có b t ñ ng th c hi n nhiên sau: (x-m)(y-m) ≥ 0. ñư ng l i ch ng minh ñã hình thành. Nhưng ñi u này. y còn v ph i s ≤ 1 n u x. theo nh n xét ñơn gi n trên ta luôn có th ch n ñư c. Trư ng h p 2. ta có {nα} ∈ (a. Cho x. ta ñã so sánh ñư c hai ñ i lư ng không cùng b c v i nhau. Khi ñó ñ t k = q – p. Đ t β = 1 . y. t c là 1 – b < m(1 . ta tìm ñư c s nguyên dương m sao cho mβ thu c (1-b. b) (ñpcm). c là các s th c không âm. Do 0 < m{kα} < 1 nên t ñây ta có {mkα} = m{kα}. 0 > {qα} – {pα} > -1/N. Ch ng minh r ng (a2 + 2)(b2 + 2)(c2 + 2) ≥ 3(a + b + c)2 Áp d ng b t ñ ng th c CBS. z là các s th c dương tho mãn ñi u ki n x + y + z + 1 = 4xyz. ñ c bi t là các b t ñ ng th c có ñi u ki n. Ý tư ng ñ u tiên ta nghĩ ñ n là x lý ñi u ki n b ng phép th th c c n ch ng minh. ta có (a + b + c)2 ≤ (a2 + 1 + 1)(1 + b2 + c2) = (a2 + 2)(b2 + c2 + 1). Ví d 7.{kα} thì 0 < β < 1/N. a2. Như v y ta ch còn c n ch ng minh (b2 + 2)(c2 + 2) ≥ 3(b2 + c2 + 1) 27 | Tr n Nam Dũng – 6/2010 . Đ t n = mk. b. y n m cùng phía nhau ñ i v i 1. 1-b). Ví d 6. Sau ñây chúng ta s xem xét m t s ví d áp d ng. Ch ng minh r ng xy + yz + zx ≥ x + y + z. Như v y. ta tìm ñư c s nguyên dương k sao cho 1 – 1/N < {kα} < 1. an b t kỳ thì luôn tìm ñư c hai s trong các s này n m cùng m t phía ñ i v i m. M t tình hu ng r t ñơn gi n khác c a nguyên lý Diriclet l i có nh ng ng d ng r t hi u qu trong nhi u bài toán ch ng minh b t ñ ng th c. V trái rõ ràng ≥ 1 v i m i x. vi t l i thành x + y +1 ( x + y − 1) ≥ x + y − xy 4 xy − 1 z= x + y +1 vào b t ñ ng 4 yz − 1 Đ n ñây. Cho a. t ñó xy + m2 ≥ m(x+y). ta có mkα = m[kα] + m{kα} nên {mkα} = {m{kα}} nên ñ t n = mk ta có ñi u ph i ch ng minh.{kα}) < 1 – a a < m{kα} – m + 1 < b a < {m{kα}} < b Cu i cùng. Đó là chú ý sau: V i m là m t s th c cho trư c và n ≥ 3 s th c a1.

Ch ng minh 8. các bài toán v thi ñ u th thao (ñ th có hư ng). nguyên lý Dirichlet cùng v i các nguyên lý khác như nguyên lý c c h n. Và nguyên lý Dirichlet không ph i là m t ngo i l . D. t n t i ñ i bóng A có ít nh t 4 tr n th ng. C. D là 2 ñ i thua B. …. 28 | Tr n Nam Dũng – 6/2010 . ai + bi ≤ 2. Ch ng minh r ng tìm ñư c 4 ñ i A. Trong t h p. Nguyên lý Dirichlet trong t h p T h p là m nh ñ t màu m nh t cho các phương pháp và k thu t ch ng minh. B. do ñó t n t i m t ñ i th ng ít nh t 2 tr n (trong s các tr n ñ u gi a 4 ñ i này v i nhau). B. 4 ñ i này ñ u v i nhau 6 tr n. 7 các s ai. y. Nguyên lý Dirichlet thư ng ñư c s d ng trong các bài toán ñ th . C. Theo nguyên lý Dirichlet. c > 0. D là 4 ñ i c n tìm. C. z = c + 1/a. Ví d 8. n u C th ng D thì A. Gi s ñó là B và C. 7. vì v y. Cu i cùng. D. 2. còn n u D th ng C thì 4 ñ i c n tìm là A. Tìm s th c k nh nh t sao cho xyz + 2 + k[(x-1)2 + (y-1)2 + (z-1)2] ≥ x + y + z v i m i x. z > 0. Xét 4 ñ i thua A. Bài t p 5. tô màu. m t ñ c ñi m ñ c trưng là s bùng n t h p c a các trư ng h p. bi là các s th c không âm tho mãn ñi u ki n r ng t n t i các ch s i ≠ j sao cho |ai – aj| + |bi – bj| ≤ 1. Trong m t gi i bóng chuy n có 8 ñ i tham gia. nguyên lý b t bi n chính là nh ng công c quan tr ng ñ chúng ta ñ nh hư ng trong “bi n” các trư ng h p. Ch ng minh r ng x + y + z ≥ xy + yz + zx. x = a + 1/b.Vietnamese IMO Team Training Camp 2010 (b2 – 1)(c2 – 1) ≥ 0 Đi u này luôn có ñư c n u ta ch n b2. thi ñ u vòng tròn 1 lư t. Cho a. quen nhau (ñ th vô hư ng). b. V i i = 1. Trong bóng chuy n không có hoà. y = b + 1/c. 9. b. Ch ng minh r ng 0 ≤ ab + bc + ca – abc ≤ 2. do ñó 8 ñ i thi ñ u vòng tròn 1 lư t thì s có t t c 28 tr n th ng. z là các s th c dương tho mãn ñi u ki n xy + yz + zx + xyz = 4. C. c là các s th c không âm tho mãn ñi u ki n a2 + b2 + c2 + abc = 4. Bài toán Ramsey là m t trong nh ng bài toán kinh ñi n mà nh ng trư ng h p cơ s c a nó r t thú v và phù h p v i m c ñ toán sơ c p. (USA MO 2001) Cho a. B th ng C. (VMO 1996) Cho x. D sao cho A th ng B. B. Ch ng minh r ng xy + yz + zx ≥ 2(x+y+z) 6. D và C th ng D. y. c2 cùng phía nhau ñ i v i 1.

Do ñó. Trên bàn c qu c t có 8 quân xe. C ñôi m t quen nhau. C. Bài toán ñư c ch ng minh. nhưng trong nhi u bài toán. có hai kho ng cách b ng nhau. rõ ràng các s t 1 ñ n 99 ch có tác d ng gây nhi u. Trong m t nhóm g m 2n+1 ngư i v i m i n ngư i t n t i m t ngư i khác n ngư i này quen v i t t c h .t n t i m t ngư i Ai quen v i t t c n ngư i này. Trư ng h p th hai ñư c xét hoàn toàn tương t . D có ít nh t m t c p quen nhau. C. Tho t nhìn bài toán có v khá r i. Ta ph i bi t “ch n các thành ph n chính” và “hư ng ñ n m c tiêu”. Hai ngư i b t kỳ có th quen nhau ho c không quan nhau. ñôi m t không ăn nhau. N u trong 3 ngư i B. ph i x y ra m t trong hai trư ng h p: 1) A quen ít nh t 3 ngư i 2) A không quen ít nh t 3 ngư i Ta xét trư ng h p th nh t: A quen v i ít nh t 3 ngư i. Ví d 11. ta có B. Xét m t ngư i A b t kỳ thì có 5 ngư i khác ho c quen A ho c không quen A. Kho ng 29 | Tr n Nam Dũng – 6/2010 . Theo ñi u ki n. Ch ng minh r ng trong m t nhóm 6 ngư i b t kỳ có 3 ngư i ñôi m t quen nhau ho c 3 ngư i ñôi m t không quen nhau. Xét n ngư i còn l i. A2. Ch ng minh r ng trong nhóm ngư i này có 1 ngư i quen v i t t c m i ngư i. Trong trư ng h p ngư c l i. Ví d 10. ch ng h n B. Trong nhi u bài toán. D ñôi m t không quen nhau. Rõ ràng n u ch xét các s t 100 ñ n 200 thì ba s b t kỳ ñ u là ñ dài 3 c nh c a 1 tam giác (a + b ≥ 100 + 101 = 201 > c). ñây.Vietnamese IMO Team Training Camp 2010 Ví d 9. Ví d 12. xây chu ng và t o th là c m t s tinh t . theo nguyên lý Dirichlet. T ñó ch c n xét 101 con th là các s t 100 ñ n 200 r i áp d ng nguyên lý Dirichlet cho 50 cái chu ng t p h p là xong. An+1. Ch ng minh r ng trong m t các t p h p ñó có ba s là ñ dài 3 c nh c a m t tam giác. Ta ch ng minh r ng trong nhóm ngư i này có n+1 ngư i ñôi m t quen nhau. chu ng là gì. T ñó suy ra t n t i n+1 ngư i ñôi m t quen nhau A1. Ch ng minh r ng trong các kho ng cách ñôi m t gi a các quân xe. Bí quy t thành công c a nguyên lý Dirichlet chính là k thu t “xây chu ng” và “t o th ”. Các s t 1 ñ n 200 ñư c chia thành 50 t p h p. B. Nhưng khi ñó Ai quen v i t t c m i ngư i. th là gì khá rõ ràng. b. Nhưng n u ñ ý r ng v i 0 < a < b < c thì ñi u ki n c n và ñ ñ a. ch ng h n B quen C thì ta có A. D. …. C. c là ñ dài ba c nh c a m t tam giác là a + b > c thì bài toán tr nên ñơn gi n hơn. Rõ ràng có 2 ngư i quan nhau và n u như có k ngư i ñôi m t quen nhau (trong ñó k ≤ n) thì t n t i m t ngư i khác trong s h quen v i k ngư i này.

Trư ng h p 1. ta ch c n tìm n ≠ m sao cho (pn+1-pn)2 = (pm+1-pm)2. Nhưng n u ta tìm 2 kho ng cách b ng nhau gi a c 28 quân xe này thì ta s g p khó khăn. 3.Vietnamese IMO Team Training Camp 2010 cách gi a hai quân xe b ng kho ng cách gi a tâm các ô vuông mà quân các quân xe ñ ng. 12. 100 có th là thành viên c a 12 c p s nhân nào ñó ñư c không? 11. Khi ñó. 8 quân xe t o ra 28 kho ng cách. p2. Đ ý r ng kho ng cách gi a ô (p. q) và ô (m. …. …. Ch ng minh r ng t n t i 4 s a<b<c < d trong 4 s ñư c ch n sao cho a + b + c = d. pn+1) và (qk+1. Ch ng minh r ng t n t i 2 dòng và 2 c t sao cho b n ô n m giao c a chúng ñư c tô khác màu. Các s 1. 30 | Tr n Nam Dũng – 6/2010 . pn). Ch n ra 69 s nguyên dương t t p h p E = {1. 13. K t lu n bài toán còn ñúng không n u ta thay 69 b ng 68? 14. Ta gi i h n trong vi c tìm các c p ch s d ng {n. Trong m t ña giác l i có ch a không ít hơn m2+1 ñi m nguyên. (m+1. ho c có 3 ngư i ñôi m t quen nhau. Khi ñó t n t i n sao cho 4. 100}. 22. Có 7 c p như v y. T n t i n ≠ m sao cho (pn+1-pn)2 = (pm+1-pm)2. Các s (pn+1-pn)2 ñôi m t phân bi t. Các ô vuông c a b ng 100 x 100 ñư c tô b ng 4 màu sao cho trên m i hàng và trên m i c t có ñúng 25 ô có cùng m t màu. Ta c n ch ng minh r ng n u p1. Trư ng h p 2. p8 là m t hoán v c a (1. Ch ng minh r ng trong ña giác l i này tìm ñư c m+1 ñi m nguyên cùng n m trên m t ñư ng th ng. pn+1) và (m. Trong trư ng h p th nh t. Bài t p 10. 2. pn). …. (Bulgarian MO 2005) Trong 9 ngư i không có 4 ngư i nào ñôi m t quen nhau. (n+1. xoay hàng thành c t. ho c có 4 ngư i ñôi m t không quen nhau. q} sao cho (m-n)2 + (pm-pn)2 = (p-q)2 + (pp – pq)2. Khi ñó các c p quân xe t i ô (n. Ch ng minh r ng có th chia 9 ngư i này thành 4 nhóm sao cho trong m i nhóm không có ngư i nào quen nhau. …. Vì 1 ≤ pi ≤ 8 nêu (pn+1-pn)2 ch có th là 1 trong 7 giá tr 12. k) là các c p xe c n tìm. 2. (pn+1-pn)2 = Lúc này. n+1}. 15. Trong trư ng h p th hai. 8) thì t n t i các t p ch s {m. (n+1. 3. (qk. …. bài toán ñư c gi i quy t tương t như trư ng h p 1 trên.k+1). Vì th ch có th x y ra hai trư ng h p. pm+1) là các c p xe c n tìm. n} ≠ {p. 72. Trư c h t ta mô hình hoá bài toán. pm). Ch ng minh r ng trong 9 ngư i b t kỳ. ta l i ñi ñ n vi c ho c t n t i n ≠ m sao cho (qn+1-qn)2 = (qm+1-qm)2 ho c t n t i k sao cho (qk+1-qk)2 = 22. 2. n) b ng (p-m)2 + (q-n)2. các quân xe t i ô (n.

B thu c G sao cho véc-tơ AB có to ñ nguyên. V i giá tr nào c a n t n t i n ñi m M1. nguyên lý Dirichlet thư ng ñư c s d ng trong các bài toán liên quan ñ n ñ dài c nh. Do G có di n tích l n hơn 1 nên theo b ñ 1. G i A. Khi ñó t n t i hai ñi m A. Cho 9 ñi m n m trong hình vuông c nh 1. B là hai ñi m nguyên thu ng v i ñi m chung này thì A. B thu c F. do t ng di n tích c a các m u l n hơn 1. G i N là ñi m ñ i x ng c a O qua M thì N thu c F và ON = AB. Khi ñó phương trình ax2 + 2bxy + cy2 = 1 có nghi m nguyên. B ñ 2. suy ra N là ñi m nguyên khác O (ñpcm). …. Đ nh lý 3.b2 Đ c thêm bài Nguyên lý chu ng và th 31 | Tr n Nam Dũng – 6/2010 . Bài t p 15. Mn sao cho t t c các góc MiMjMk ñ u không tù? 16. (Đ nh lý Minkowsky) Cho a. t s 1/2 . G i A’ là ñi m ñ i x ng v i A qua O. Đ nh lý Minkowsky là m t ví d r t thú v v ng d ng c a hình h c trong lý thuy t s . Ch ng các m u này lên nhau. Ch ng minh r ng t n t i m t tam giác có ñ nh t i các ñi m ñã cho có di n tích không vư t quá 1/8. Khi ñó nó ch a m t ñi m nguyên khác g c t a ñ . Do hình G ñ i x ng qua g c to ñ nên A’ thu c G. trong ñó a > 0 và = 1. sao cho véc tơ AB có t a ñ nguyên. M2. B là hai ñi m c n tìm. nên có ít nh t 2 m u có ñi m chung (ñây chính là m t bi n th c a nguyên lý Dirichlet). Ch ng minh: Lư i nguyên c t hình G thành các m u nh . các bài toán trên lư i nguyên. di n tích. bi n F thành G. (B ñ Minkowsky) Trên m t ph ng cho hình l i F nh n g c t a ñ làm tâm ñ i x ng và có di n tích l n hơn 4. Trên m t ph ng cho hình F có di n tích l n hơn 1. b. c là các s nguyên. Chúng ta b t ñ u t m t k t qu r t ñơn gi n nhưng h u ích B ñ 1. ñ l n c a góc.Vietnamese IMO Team Training Camp 2010 Nguyên lý Dirichlet trong hình h c Trong hình h c. Ch ng minh: Xét phép v t tâm O. t n t i hai ñi m A. ñây chúng tôi ch gi i h n trong vi c gi i thi u m t ng d ng ñ p c a nguyên lý Dirichlet v “ch ng hình” trong hình h c và m t s bài t p. Do G l i nên trung ñi m M c a A’B thu c G. ac .

50 là b s các ô mà An d ñ nh c t. bi) i = 1. n. Ví d 2. xn (n ≥ 2). n-1. G i d là hi u gi a s l n nh t và s nh nh t gi a n s th c x1. trong ñó có bài toán ñ m. thì di ≥ 0 và d = d1 + d2 + … + dn-1. An mu n cho t ng thu ñư c là nh nh t có th .Vietnamese IMO Team Training Camp 2010 4. hàng th hai ñi n các s t 11 ñ n 20 t trái sang ph i … An d ñ nh c t hình vuông thành các hình ch nh t 1 x 2. G i (ai. Trong các ô c a hình vuông 10 x 10 ta ñi n các s t 1 ñ n 100 như sau: hàng th nh t ñi n các s t 1 ñ n 10 t trái sang ph i. t c là trong k(n-k) t ng. gi s x1 ≤ x2 ≤ … ≤ xn và ñ t di = xi+1 .xi v i i = 1. V i i < j ta có |xi – xj | = di + … + dj-1 M i dk s có m t trong t ng di + … + dj-1 n u i ≤ k và j-1 ≥ k. các m i liên h giúp chúng ta gi i quy t các bài toán phương trình. Ta có i =1 50 ∑ ai bi = ∑ i =1 2 i 50 50 ai2 + bi2 − (ai − bi ) 1 50 1 50 2 = ∑ (ai2 + bi2 ) − ∑ (ai − bi ) 2 2 i =1 2 i =1 2 T ng ∑ (a i =1 + bi2 ) b ng t ng bình phương các s t 1 ñ n 100. b t ñ ng th c và ñ c bi t là các bài toán t h p. Đ m b ng hai cách và phương trình hàm (Xem bài Gi i phương trình hàm b ng cách l p phương trình) Đ m b ng hai cách trong ch ng minh b t ñ ng th c Trong ch ng minh b t ñ ng th c. …. Gi i. T ñó suy ra 1≤i < j ≤ n ∑ | xi − x j |= ∑ k (n − k )d k k =1 n −1 Bây gi chú ý n-1 ≤ k(n-k) ≤ n2/4 v i m i k = 1. Đ m b ng hai cách Đ m b ng hai cách là m t k thu t thông d ng ñ t o ra các phương trình. tính toán hình h c. l y tích c a hai s trên m t hình ch nh t và c ng t t c các k t qu thu ñư c v i nhau. phương trình hàm. ta suy ra b t ñ ng th c c n ch ng minh. ñ ng th c. Dư i ñây ta xem xét hai ví d . …. …. 2. 2. ñ m b ng hai cách thư ng ñư c s d ng ñ x lý m t s t ng. do ñó không ñ i. Như v y 32 | Tr n Nam Dũng – 6/2010 . 2. …. H i An ph i c t th nào ñ ñ t ñư c ñi u ñó. x2. Không m t tính t ng quát. Ví d 1. Ch ng minh r ng ta có b t ñ ng th c (n − 1)d ≤ 1≤ i < j ≤ n ∑ | xi − x j |≤ n2d 4 Gi i.

y) sao cho f(x) = g(y). Các hàm s f(x) và g(x) xác ñ nh trên t p h p các s nguyên. M i m t giám kh o s ñánh giá thí sinh là “ñ u” hay “r t”. (IMO ) Trong m t kỳ thi có a thí sinh và b giám kh o. Chú ý r ng m i m t c p ñư c tính nhi u nh t m t ñ nh x. có tr tuy t ñ i không vư t quá 1000. y sao cho g(x)=g(y). y) sao cho f(x)=f(y). Nhưng ai – bi = 1 n u hai ô này n m trên m t hàng và ai – bi = 10 n u hai ô này n m trên m t c t. Gi s k là m t s 33 | Tr n Nam Dũng – 6/2010 . trong ñó b ≥ 3 là m t s nguyên l . (Bulgarian MO 2006) M t qu c gia có 16 thành ph và có 36 tuy n bay n i gi a chúng. ta có 2 x∈G d 2 ( x) d ( x) 1  1 72 2  =∑ −∑ ≥  ∑ d ( x)  − ∑ d ( x) = − 36 = 126 .Vietnamese IMO Team Training Camp 2010 ∑ ai bi ñ t giá tr nh nh t khi i =1 50 ∑ (a − b ) i =1 i i 50 2 l n nh t.. Gi i. g i d(x) là b c c a ñ nh x. 3 i . Trong nhi u bài toán. Ví d 4. Khi ñó s c p các ñ nh mà c hai cùng k v i x b ng C d2( x ) . Ch ng minh r ng ta có th t ch c m t chuy n bay vòng quanh gi a 4 thành ph . ch ng minh r ng  n  ∑ | xi − x j   i . S d ng ñ ng th c C = 120 ≥ ∑ C 2 16 2 d ( x) ∑ d ( x) = 72 và b x∈G t ñ ng th c Cauchy-Schwarz. là s c nh c a ñ th ñ y ñ b c n. 2. Bài toán có th d ch sang ngôn ng ñ th như sau: M t ñ th G ñơn có 16 ñ nh và 36 c nh thì có m t chu trình ñ dài 4. j =1 n  2  |  ≤ (n 2 − 1) ∑ ( xi − x j ) 2 . ≤ xn. và k là s các c p x. G i m là s các c p (x. Ví d 3. vì n u không ta s có m t chu trình ñ dài 4. T ñó suy ra An ph i c t thành các ô d c thì t ng thu ñư c s nh nh t. s d ng ý nghĩa t h p này cùng v i cách ñ m b ng hai cách giúp chúng ta tìm ra chìa khoá cho l i gi i. n là s các c p (x. (IMO 2003) Cho n > 2 và các s th c x1 ≤ x2 ≤ . Ch ng minh r ng 2m ≤ n + k. V i m i ñ nh x thu c G. j =1  2 Ch ng minh r ng d u b ng x y ra khi và ch khi dãy s là c p s c ng. Gi s trong ñ th không có chu trình ñ dài 4.. Ta ch ng minh b ng ph n ch ng. 2 2 32  x∈G 2 x∈G 32 x∈G x∈G  mâu thu n. Bài t p 1. 2 C n trong các bài toán t h p Trong t h p C n2 là s các c p t o thành t n ph n t .

Ch ng minh r ng các thay ñ i này ñúng b ng n. l p thành 16000 y ban. m i y ban có 80 ñ i bi u. Nghĩa là M là ma tr n 0-1 v i |X| dòng ñánh s b i các ñi m x ∈ X và |F| c t ñánh s b i t p A ∈ F sao cho mx. Trong Duma qu c gia có 1600 ñ i bi u. thua 0 ñi m và hòa 1/2 ñi m). do ñó N ≤ kb(b-1)/2. Cho F là h các t p con c a t p h p X. Vì (b . Ch ng minh r ng có ít nh t hai y ban có không dư i 4 thành viên chung. GK. TS) trong ñó hai giám kh o là khác nhau và ñánh giá thí sinh gi ng nhau. V i x thu c x. t ng ñi m c a m i kỳ th thay ñ i không nh hơn n. Gi s có x giám kh o cho X ñ u.A = 1 khi và ch 34 | Tr n Nam Dũng – 6/2010 . m i lư t hai kỳ th b t kỳ thi ñ u v i nhau ñúng m t tr n (th ng ñư c 1 ñi m. Bài t p 3. Xét ma tr n k M = (mx. Tìm s ít nh t có th s b ba ngư i ñôi m t quen nhau. Gi i. Ngư i ta nh n th y r ng lư t hai.1/4.b/2 = (b 1)2/4 . m t nhân viên thư vi n cho bi t : 1) M i ngày có ñúng 8 ngư i ñ n ñ c sách . nên s c p ñánh giá X gi ng nhau s ít nh t là (b . Có b(b-1)/2 c p giám kh o và m i m t c p giám kh o như v y ñánh giá trùng nhau t i không quá k thí sinh. nhi u nh t k thí Đ m b ng hai cách và m t s ñ nh lý trong lý thuy t t i ưu t h p Cho F là h các t p con c a X.Vietnamese IMO Team Training Camp 2010 nguyên sao cho v i hai giám kh o b t kỳ thì ñánh giá c a h trùng sinh. T ñó suy ra N ≥ a(b . Ch ng minh r ng k/a ≥ (b-1)/2b. thì s có x(x-1)/2 c p cùng cho X ñ u và (b-x)(b-x-1)/2 c p cùng cho X r t.1)2/4.1)2/4.b)/2 = (x . Nhưng (x(x1) + (b-x)(b-x-1))/2 = (2x2 . 4.b/2 ≥ b2/4 .1)/2b.2bx + b2 . K t h p hai b t ñ ng th c l i ta có k/a ≥ (b . Bây gi xét m t thí sinh X và ñ m các c p giám kh o ñánh giá X gi ng nhau. Đ nh lý 1. ta g i d(x) là s ph n t c a F ch a x. Sau khi khai trương ñư c ñúng 10 ngày. 3) Trong hai ngày b t kỳ c a 10 ngày ñó thì có ít nh t là 15 ngư i khác nhau cùng ñ n thư vi n.1)2/4 là s nguyên (do b l ). 2) Không có ngư i nào ñ n thư vi n 1 ngày quá 1 l n . Khi ñó Ch ng minh. 2n kỳ th thi ñ u vòng tròn hai lư t.b/2)2 + b2/4 . (Bulgarian MO 2003) Trong m t nhóm n ngư i có 3 ngư i ñôi m t quen nhau và m i m t ngư i này quen nhi u hơn 1 n a s ngư i trong nhóm. Căn c ñ ng th i c 3 ñi u ki n mà nhân viên thư vi n cung c p hãy cho bi t s ngư i t i thi u ñã ñ n thư vi n trong 10 ngày nói trên là bao nhiêu ? 5. Ta ñ m s N các b ba (GK. 6.A) c a F. như v y có (x(x-1) + (b-x)(b-x-1))/2 c p ñánh giá X gi ng nhau.

VËy C ph¶i quen víi mét Bi nµo ®ã. Đ ý r ng d(x) b ng s s 1 trên dòng th x còn |A| là s s 1 trên c t th A. Đ nh lý 2. Cã 3 tr−êng häc.. M t s ví d m ñ u Ta xem xét m t s ví d s d ng nguyên lý c c h n Ví d 1. Mçi mét häc sinh quen víi Ýt nhÊt n+1 häc sinh tõ hai tr−êng kh¸c. Các t ng ñ m s l n xu t hi n c a x trong các t p có d ng A ∩ B). ñ ng th c th hai (Hai t ng ñ ng th c ñ u ng v i s s 1 trên các hàng Y. Gäi A lµ häc sinh cã nhiÒu b¹n nhÊt ë mét tr−êng kh¸c. Gi¶ sö C kh«ng quen víi Bi víi mäi i=1. Còng theo gi¶ 2 thiÕt.(n-k) = k+1 häc sinh ë tr−êng 1. Nguyên lý ñơn gi n này trong nhi u trư ng h p r t có ích cho vi c ch ng minh. Hãy xét trư ng h p biên! Đó là kh u quy t c a nguyên lý này. k th× C quen víi nhiÒu nhÊt n .. (Euler.k häc sinh cña tr−êng 2.. Nguyên lý c c h n M t t p h p h u h n các s th c luôn có ph n t l n nh t và ph n t nh nh t. Gäi sè nµy lµ k. cã Ýt nhÊt 1 häc sinh C ë tr−êng 3 quen víi A.. Khi ®ã A. Bi vµ C chÝnh lµ 3 häc sinh cÇn t×m. ®iÒu nµy m©u thuÉn víi c¸ch chän A. v i m i Y ⊆ X.Vietnamese IMO Team Training Camp 2010 khi x ∈ A. Gi i. luôn là m t s ch n. . 1736) Trong m i ñ th . Như v y c v trái và v ph i ñ u bi u di n s s 1 c a M. 35 | Tr n Nam Dũng – 6/2010 . V i ñ th G = (V. M t t p con b t kỳ c a N (ho c Nk) luôn có ph n t nh nh t. t ng b c các ñ nh c a nó b ng hai l n s c nh c a nó và như th . Trư ng h p ñ c bi t khi F = E là t p con 2 ph n t .. ta có Đ nh lý 4. Suy ra C quen víi Ýt nhÊt n+1 . Bk ë tr−êng 2. E). mçi tr−êng cã n häc sinh. N u ta xét ñ th G = (V. . ta có (Xem thêm bài Các bài toán t i ưu v h các t p h p) 5. Chøng minh r»ng ng−êi ta cã thÓ chän ra tõ mçi tr−êng mét b¹n sao cho ba häc sinh ®−îc chän ®«i mét quen nhau. Gi¶ sö A ë tr−êng 1 vµ nh÷ng b¹n quen A lµ B1. Ta cã k ≥ n +1 . E) trên t p ñ nh V như m t h các t p con 2 ph n t c a V thì ta có ñ nh lý Euler. B2. Đ nh lý sau có th ñư c ch ng minh b ng cách tương t Đ nh lý 3. 2..

1an + ana1 ≤ 1/4. Gi s k là s nguyên dương nh nh t sao cho 15k – 1 chia h t cho p. n > 1 sao cho 15n + 1 chia h t cho n Gi i. Ch ng minh r ng ta có th n i 2n ñi m này b ng n ño n th ng có ñ u mút khác màu sao cho chúng ñôi m t không giao nhau. trong ñó không có 3 ñi m nào th ng hàng.. + an . + an . 2n). Vì 152n – 1 = (15n-1)(15n+1) chia h t cho p. Ví d 1. theo ñ nh lý nh Fermat thì 15p-1 – 1 chia h t cho p.. Do p là ư c s nguyên t nh nh t c a n nên (n. V i n ch n n (n = 2m) ñi u này có th ch ng minh d dàng: ñ t a1 + a3 + .1an + ana1 ≤ (a1 + a3 + . C hai trư ng h p này ñ u d n t i p = 7. NÕu sau n−íc ®i cña ng−êi nµo ®ã tæng c¸c vÐc t¬ ®· vÏ b»ng 0 th× ng−êi thø hai th¾ng. p-1) = 1. rõ ràng.. Gi i.Vietnamese IMO Team Training Camp 2010 Ví d 2. T ñó k = 1 ho c k = 2.. suy ra k là ư c s c a các s p-1 và 2n. Hai ng−êi ch¬i lÇn l−ît nèi mét cÆp ®iÓm ch−a ®−îc nèi b»ng mét vÐc-t¬ víi mét trong hai chiÒu. 36 | Tr n Nam Dũng – 6/2010 .1 = a. Hái ai lµ ng−êi th¾ng cuéc nÕu ch¬i ®óng? Nguyên lý c c h n và b t ñ ng th c Nguyên lý c c h n thư ng ñư c áp d ng m t cách hi u qu trong các b t ñ ng th c có tính t h p. 2n) = 2. 3.. ta có b t ñ ng th c a1a2 + a2a3 + ... d ng ch ng minh t n t i k s t n s th a mãn m t ñi u ki n này ñó. a1a2 + a2a3 + . Trªn ®−êng th¼ng cã 2n+1 ®o¹n th¼ng.. Ta c n ch ng minh r ng v i m i n ≥ 4 s th c không âm а1. khi ñó. M t khác. V y k | 2. nÕu cho ®Õn khi kh«ng cßn vÏ ®−îc vÐc t¬ nµo n÷a mµ tæng vÉn ch−a cã lóc nµo b»ng 0 th× ng−êi thø nhÊt th¾ng. Mçi mét ®o¹n th¼ng giao víi Ýt nhÊt n ®o¹n th¼ng kh¸c. аn. 2. Theo ñ nh nghĩa c a p. có t ng b ng 1. Ch ng minh r ng t ng t t c các tích các c p s k nhau không l n hơn .. Chøng minh r»ng tån t¹i mét ®o¹n th¼ng giao víi tÊt c¶ c¸c ®o¹n th¼ng cßn l¹i. Nhưng ñi u này mâu thu n vì 15n + 1 luôn ñ ng dư 2 mod 7 Bài t p 1. + a2m−1) × (a2 + a4 + . Suy ra k | (p-1. khi ñó p l . Suy ra (p-1. Trong mÆt ph¼ng cho n > 1 ®iÓm. + a2m . Ch ng minh r ng không t n t i s n l .... (Moscow MO 1984) Trên vòng tròn ngư i ta x p ít nh t 4 s th c không âm có t ng b ng 1. + a2m) = a(1 − a) ≤ 1/4. Gi s t n t i m t s nguyên l n > 1 sao cho 15n + 1 chia h t cho n.. Cho n ñi m xanh và n ñi m ñ trên m t ph ng. . G i p là ư c s nguyên t nh nh t c a n.

1 + ak + 2) bk + ak + 2ak + 3 + ...C2 ≥ 0 и C1 .. T ng bình phương c a m t 100 s th c dương l n hơn 10000.C3) ..1ak + akak + 1 + ak + 1ak + 2 ≤ ak . H i s nh nh t các nhóm tr m nghèo trên t ng s t t c các nhóm 5 tên tr m b ng bao nhiêu? Nguyên lý c c h n và phương trình Diophant 37 | Tr n Nam Dũng – 6/2010 .. Do ñó ta có th gi s r ng C1 < 100.Vietnamese IMO Team Training Camp 2010 Gi s n l và ak – là s nh nh t trong các s ñã cho... …. + an . 40 tên tr m chia 4000 euro. + ak . an tho mãn ñi u ki n ∑a i =1 n i = 0. Áp d ng b t ñ ng th c c a chúng ta cho các s b1. ta s d ng b t ñ ng th c ak . + C100) ≥ ≥ C12 + C22 + C32 + . (Đ thu n ti n.1 + ak + 2) bk.≥ C100 > 0.C1)(C1 .C3) = = C12 + C22 + C3(300 . Suy ra. N u như C1 ≥ 100. 100 .. ∑ ai2 = 1.. Cho n ≥ 4 và các s th c phân bi t a1.. thì C1 + C2 + C3 > 100. d thu c {a1.C1 > 0. Gi i. C1 . ñ suy ra ñi u ph i ch ng minh.C3 ≥ 0. bn . Bài t p 1.) Đ t bi = аi.C2) > > C12 + C22 + C3(C3 + C4 + .. c. C1 + C2 + C3 > 100.. ta ñư c: a1a2 + .(100 . Đánh giá trên ñây là t t nh t. M t nhóm g m 5 tên tr m ñư c g i là nghèo n u t ng s ti n mà chúng ñư c chia không quá 500 euro.1.1ak + 1 + ak + 1ak + 2 ≤ (ak . bk = ak + ak + 1 và bi = ai + 1 v i i = k + 1. 4 2. Ví d 2. Ch ng minh r ng ta có th xoá ñi m i c t m t s sao cho m i hàng. t ng c a các s còn l i không vư t quá n +1 . d u b ng x y ra khi 2 trong n s b ng 1/2.2ak .1ak + ak .(100 . n − 1. a2.. còn các s còn l i b ng 0.. a2. an} sao cho a + b + c + nabc ≤ ∑ ai3 ≤ a + b + d + nabd . Trong m i ô c a b ng 2 x n ta vi t các s th c dương sao cho t ng các s c a m i c t b ng 1.. vì v y 100(C1 + C2 + C3) ≥ 100(C1 + C2 + C3) . + C1002 > 10000.C2 > 0.C1 .. T ng c a chúng nh hơn 300. i =1 n n Ch ng minh r ng t n t i 4 s a. i =1 Ví d 3.. …..C2)(C2 ... v i i = 1.1an + ana1 ≤ 1/4. k − 1.1 + (ak . b. Khi ñó 100 . Ch ng minh r ng t n t i 3 s trong chúng có t ng l n hơn 100. Cu i cùng.. Gi s 100 s ñó là C1 ≥ C2 ≥. ta gi s 1 < k < n − 1 – ñi u này không làm m t tính t ng quát khi n ≥ 4..

Q(x) th a mãn phương trình P2(x) = (x2-1)Q2(x) + 1 (1) Gi i. (8) Nhưng bây gi ta thu ñư c ñi u mâu thu n v i tính nh nh t c a z vì: P2 = a2 + b2 = p < p2 + q2 = z < z2. ta ñư c: x2 = 2pq = 2(a2 + b2)(2ab) = 4(ab)(a2 + b2) (6) Vì ab và a2 + b2 nguyên t cùng nhau.y2. Tìm t t c các c p ña th c P(x). vì y2 + q2 = p2. (4) Như v y. ta ch c n tìm nghi m trong t p các ña th c có h s kh i ñ u dương. Ch ng minh r ng phương trình x4 + y4 = z2 (1) không có nghi m nguyên dương. (1) D th y x2. ta có t n t i p. ta trình bày chi ti t ba ví d áp d ng nguyên lý c c h n trong phương trình Fermat. Gi s ngư c l i. Ví d 2. phương trình Pell và phương trình d ng Markov.b nguyên t cùng nhau (5) K t h p các phương trình này.Vietnamese IMO Team Training Camp 2010 Nguyên lý c c h n ng d ng trong phương trình Diophant ñã ñư c nh c t i trong bài phương pháp ch ng minh ph n ch ng. và (x. phương trình (1) có nghi m nguyên dương. (9) Như v y ñi u gi s ban ñ u là sai. t n t i a. b = v2.z ñôi m t nguyên t cùng nhau (2) T nghi m c a phương trình Pythagore. suy ra ñi u ph i ch ng minh. Trong ph n này.b2 p = a2 + b2 a. q sao cho x2 = 2pq y2 = p2 . ta l i có m t b ba Pythagore khác. Suy ra P2 = u4 + v4. (7) Như v y a2 + b2 = P2 và a = u2. z) là nghi m c a (1) v i z nh nh t. Không m t tính t ng quát.b sao cho q = 2ab y = a2 . N u ( x + x 2 − 1) n = Pn ( x) + x 2 − 1Qn ( x) (2) thì ( x − x 2 − 1) n = Pn ( x) − x 2 − 1Qn ( x) (3) 38 | Tr n Nam Dũng – 6/2010 . Ví d 1.q2 z = p2 + q2 (3) T ñây. y. ta suy ra chúng là các s chính phương.

(CRUX. c là các s nguyên dương sao cho 0 < a2 + b2 – abc ≤ c Ch ng minh r ng a2 + b2 – abc là s chính phương. Q*) = (Pn. Th t v y. Ta xét phương trình 39 | Tr n Nam Dũng – 6/2010 . k) = {(a. do deg(Q2(x) + 1) ≤ 2deg(Q) nên ta suy ra deg(Q*(x)) ≤ deg(Q) – 1 < deg Q. Bây gi ta c ñ nh k và c và xét t p h p t t c các c p s nguyên dương (a. Ví d 3. Chú ý là t (1) ta suy ra (P(x) – xQ(x))(P(x)+xQ(x)) = . b) th a mãn phương trình (1). ta ñư c 1 = ( x + x 2 − 1) n ( x − x 2 − 1) n = ( Pn ( x) + x 2 − 1Qn ( x))( Pn ( x) − x 2 − 1Qn ( x)) 2 = Pn2 ( x) − ( x 2 − 1)Qn ( x) Suy ra c p ña th c Pn(x). Ta xét c p ña th c (P. Q) thì t n t i n sao cho (P*. Q*) cũng là nghi m c a (1). Qn). k) có a + b nh nh t. t n t i c p ña th c P(x). Qn(x) th a mãn (1). Problem 1420) N u a. b) ∈ (N*)2: a2 + b2 – abc = k} Gi s (a. Như v y. b) là c p s thu c S(c. Gi s ngư c l i r ng t n t i các s nguyên dương a. Q) như v y v i degQ nh nh t. ta thu ñư c P*(x) = xP(x) – (x2-1)Q(x). mâu thu n. Q) = (Pn+1. gi s ngư c l i. Gi i. Q(x) không có d ng Pn(x). T ñây.Q2(x) + 1. Qn(x) xác ñ nh b i (2) (và (3)!) là nghi m c a (1). Không m t tính t ng quát có th gi s a ≥ b. Ví d 4. Q*(x) = xQ(x) – P(x). c sao cho 0 < a2 + b2 – abc ≤ c và k = a2 + b2 – abc (1) không ph i là s chính phương. Khai tri n (4). V y ñi u gi s là sai và ta có ñi u ph i ch ng minh. Vì P(x) và Q(x) ñ u có h s kh i ñ u > 0 và degP = degQ + 1 nên ta có deg(P(x)+xQ(x)) = degQ + 1. Đ t ( P ( x) + x 2 − 1Q( x))( x − x 2 − 1) = P * ( x) + x 2 − 1Q * ( x) (4) Thì rõ ràng ( P ( x) − x 2 − 1Q( x))( x + x 2 − 1) = P * ( x) − x 2 − 1Q * ( x) Suy ra (P*. Tìm t t c các giá tr k sao cho phương trình (x+y+z)2 = kxyz có nghi m nguyên dương. Nhưng khi ñó t (4) suy ra P( x) + x 2 − 1Q( x) = ( P * ( x) + x 2 − 1Q * ( x))( x + x 2 − 1) = ( x + x 2 − 1) n ( x + x 2 − 1) = ( x + x 2 − 1) n +1 Suy ra (P. t c là ta xét S(c.Qn+1). b. Ta ch ng minh ñây là t t c các nghi m c a (1). b. theo cách ch n c p (P.Vietnamese IMO Team Training Camp 2010 Nhân (2) và (3) v theo v .

G i a1 là nghi m còn l i c a phương trình này thì a1 = bc – a = (b2 – k)/a. 5. z thu c [0. Ch ng minh r ng t n t i t p h p h u h n các s nguyên dương B sao cho A ⊂ B và ∏x∈B x = Σ x∈B x2. 40 | Tr n Nam Dũng – 6/2010 . 2]. …. 1]. Ti p theo ta có a1 = (b2-k)/a < a2/a = a.(k2-4)y2 = . 3. Đi u này mâu thu n v i cách ch n (a. (IMO 2007) Cho a.24 có nghi m nguyên dương. z là các s th c không âm. Ch ng minh r ng có ñúng m t trong hai s x. Ch ng minh r ng  1 1 1  9 a2 + b2 + c2  + +  (a − b) 2 (b − c) 2 (c − a ) 2  ≥ 2    ( ) Bài t p 1. b. r là m t s th c dương b t kỳ. Tìm t t c các s nguyên dương k sao cho phương trình x2 . Cho x1. b) cũng thu c S(c. x2. suy ra a1 + b < a + b. Suy ra (a1. Ví d 2. Ch ng minh r ng a = b. (B t ñ ng th c Schur m r ng) Cho x. Bài t p 1. (IMO 88) N u a. 4. Ch ng minh r ng ta có b t ñ ng th c ar(a-b)(a-c) + br(b-a)(b-c) + cr(c-a)(c-b) ≥ 0 Ví d 3. c là các s th c ñôi m t khác nhau. (AMM 1995) Cho x. (PTNK 03). Ch ng minh r ng (x+y+z)((x-y)2+(y-z)2+(z-x)2) ≤ 4. 2. (Mathlinks) Cho A là t p h p h u h n các s nguyên dương. Cho a. y là s chính phương. y là các s nguyên dương sao cho xy + x và xy + y là các s chính phương. xn là n s thu c ño n [0. S p th t S p th t là m t cách ñ gi m s trư ng h p c n xét và t o ra các ñi u ki n b sung giúp chúng ta có th làm vi c d dàng hơn. b). Ch ng minh r ng ∑∑ | x i =1 j =1 n n i − x j | ≤ n2. y. k).Vietnamese IMO Team Training Camp 2010 x2 – bcx + b2 – k = 0 Ta bi t r ng x = a là m t nghi m c a phương trình. 6. y. Ví d 1. b là các s nguyên dương sao cho 4ab – 1 chia h t (4a2-1)2. Ta có th ch ng minh ñư c r ng (b n ñ c t ch ng minh!) a1 nguyên dương. q = (a2+b2)/(ab+1) là các s nguyên dương thì q là s chính phương. Cho x. b.

Nguy n Văn M u. 6. 3.Vietnamese IMO Team Training Camp 2010 2. Tr n Nam Dũng. N. Doãn Minh Cư ng. y. Đoàn Quỳnh. Nhà xu t b n MCCME 2007. Bài t p Đ i s 10. Problem Solving Strategies. 7. Tr n Nam Dũng. Extremal Combinatorics. Chuyên ñ ch n l c T h p và Toán r i r c.Agakhanov. A. 41 | Tr n Nam Dũng – 6/2010 . Gi i bài toán không m u m c như th nào. Nhà xu t b n Giáo d c 2009. Springer 2001. 5. Nhà xu t b n Giáo d c 2008. Nhà xu t b n MCCME 2006. Tài li u giáo khoa chuyên toán.c2) + ca(c2 . Stasys Jukna. Nhà xu t b n Giáo d c 2009. Tài li u giáo khoa chuyên toán. Kanel-Belov. z là các s th c không âm khác nhau. b. Doãn Minh Cư ng. Các bài thi Olimpic Toán toàn Nga 1996-2006. Đ ng Hùng Th ng. Kovaldzi và A.a2)| < M(a2 + b2 + c2)2 ñúng v i m i s th c a. Đ ng Huy Ru n.b2) + bc(b2 . Ch ng minh r ng  1 1 1  ( xy + yz + zx)  + +  ≥ 4. Đoàn Quỳnh. c. Đ ng Hùng Th ng. 4. Đ i s 10. Vũ Đình Hòa. Arthur Engel. Springer 1998. Tr n Nam Dũng. 2. 2 2 ( y − z) ( z − x) 2   ( x − y) Tài li u tham kh o 1. (Vietnam MO 2008) Cho x. 3. (IMO 2006) Tìm s th c M nh nh t sao cho b t ñ ng th c |ab(a2 .

M t cách t ng quát hơn. Đây là m t trong nh ng nguyên lý không xây d ng (non-constructive) lâu ñ i nh t: nó ch nói ñ n s t n t i c a m t chu ng trong ñó có nhi u hơn k v t mà không nói gì ñ n cách tìm ra chu ng này. Chúng ta s minh h a ñi u này b ng m t s ví d . Đ nh x có b c 0 vì v y nó không ñư c n i v i các ñ nh khác. trong ñó có x. Ngày nay chúng ta ñã có nh ng t ng quát hóa r t m nh c a nguyên lý này (các ñ nh lý ki u Ramsey.Vietnamese IMO Team Training Camp 2010 Nguyên lý chu ng và th Nguyên lý chu ng và th (hay còn ñư c g i là nguyên lý Dirichlet) kh ng ñ nh m t s ki n “hi n nhiên” r ng n+1 con th không th ñư c x p vào n chu ng sao cho m i con th ñ u riêng m t chu ng. S c s (chromatic number) χ(G) c a G là s nh nh t các màu c n dùng ñ tô các màu c a G sao cho không có hai ñ nh k nhau ñư c tô cùng màu. Chân lý này r t d ki m tra: n u nhóm nào cũng có nhi u nh t k ñ i tư ng thì t ng c ng ch có nhi u nh t kn ñ i tư ng ñư c chia ra. phương pháp xác su t…). Cái khó c a vi c ng d ng nguyên lý này là xác ñ nh ñư c xem th là gì và chu ng là gì. Nhưng y có b c n-1 nên nó l i ñư c n i v i t t c các ñ nh. Vì th ta có th gi s r ng không có chu ng nào ch a hơn 1 ñ nh. 42 | Tr n Nam Dũng – 6/2010 . chúng ta s b t ñ u b ng nh ng ng d ng ñơn gi n nh t. trong ñó có y. Có t t c n ñ nh ñư c chia vào n cái chu ng. 1. B c c a m t ñ nh trong ñ th G là s d(x) các c nh c a G k v i x. M c dù nguyên lý chu ng và th ñư c phát bi u r t ñơn gi n. Trong m i ñ th t n t i hai ñ nh có cùng b c. M nh ñ 1. Ta t o ra n cái chu ng ñư c ñánh s t 0 ñ n n-1 và x p ñ nh x vào chu ng th k khi và ch khi d(x) = k. nó có hàng lo t các ng d ng không t m thư ng. thì có m t nhóm nào ñó có nhi u hơn k ñ i tư ng. N u G là m t ñ th h u h n. M t s ví d m ñ u Đ kh i ñ ng. G i x và y là các ñ nh n m trong các chu ng ñánh s 0 và n1 tương ng. N u như trong m t chu ng nào ñó có nhi u hơn 1 ñ nh thì ta có ñpcm. ch s ñ c l p (independent number) α(G) là s l n nh t các ñ nh ñôi m t không k nhau c a G. mâu thu n. Ch ng minh. Gi s ta có ñ th G có n ñ nh. nguyên lý chu ng và th kh ng ñ nh r ng: N u m t t p h p g m nhi u hơn kn ñ i tư ng ñư c chia thành n nhóm. nhưng v y m i m t chu ng có ñúng 1 ñ nh.

Theo nguyên lý chu ng và th .…. an) là dãy g m n s phân bi t. vì c x và y ñ u có b c ít nh t là (n-1)/2. N u hai ñ nh này không k nhau thì có ít nh t n1 ñ nh n i chúng v i các ñ nh còn l i. m t trong các nhóm ñó có ch a ít nh t n/χ(G) ñ nh. Ch ng minh r ng tìm ñư c m t h p ch a hai c p có cùng màu khác nhau.…. Cho G là m t ñ th n ñ nh. Trong m i ñ th G v i n ñ nh ta có n ≤ α(G). 2. và các ñ nh này ñôi m t không k nhau.…. nguyên lý chu ng và th suy ra r ng ph i có m t trong các ñ nh ñó n i v i c x và y. M t k t qu là t t nh t n u như k t lu n không còn ñúng khi ta làm y u ñi m t ñi u ki n.2n} ñ u ch a m t c p ph n t có t ng b ng 2n+1. N u m i ñ nh c a G có b c ít nh t là thì G liên thông. Bài t p 1. (n-1)/2 Ch ng minh. N u như dãy con tăng dài nh t là ng n. 2. ch ng h n có chi u dài là s. Như v y α(G) ≥ n/χ(G) và ñó chính là ñi u c n ch ng minh. Bài t p 3. và gi m n u ai1 > ai2 >…> aik. Vì ch còn n-2 ñ nh khác. aik) v i i1 < i2 < …< ik. M t ñ th là liên thông n u gi a hai ñ nh b t kỳ c a nó có m t ñư ng ñi. M nh ñ 3. trong k t qu trên: gi s n là ch n và G là h p c a hai ñ th ñ y ñ v i n/2 ñ nh thì b c c a m i ñ nh b ng (n-2)/2 nhưng ñ th không liên thông. Ch ng minh r ng m t t p h p b t kỳ g m n+1 s nguyên ñư c ch n t {1. 2. ho c có ñ nh k chung. Ta ñã ch ng minh ñư c r ng m i c p ñ nh thì ho c k nhau. Ví d . Có 20 viên ñá cho m i màu. Đ nh lý Erdos-Szekeres Cho A = (a1. a2. 2n} ch a hai s mà s này chia h t cho s kia. Bài t p 4. Các viên ñá c a 8 màu khác nhau ñư c x p vào 6 cái h p. y b t kỳ. Ta quan tâm ñ n ñ dài l n nh t c a dãy con tăng và gi m c a A. Hãy ch ng minh k t qu này là t t nh t. Ghi chú.Vietnamese IMO Team Training Camp 2010 M nh ñ 2. Gi s 5 ñi m ñư c ch n trong hình vuông c nh 1.χ(G). Ch ng minh. M t dãy con k ph n t c a A là dãy B g m k s h ng ph n t c a A xu t hi n theo ñúng th t mà chúng xu t hi n trong A. ai2. Suy lu n tr c quan cho th y ph i có m t s cân ñ i nh t ñ nh gi a hai ñ dài này. Ch ng minh r ng t n t i ít nh t 1 c p ñi m cách nhau không quá 1/2. Ta chia các ñ nh c a G thành χ(G) nhóm (các t p h p các ñ nh có cùng màu). Dãy con B ñư c g i là tăng n u ai1 < ai2 <…< aik. Ta xét hai ñ nh x. Ch ng minh r ng m t t p h p b t kỳ g m n+1 ph n t ñư c ch n t {1.…. thì m i dãy con c a A có ñ dài s+1 ph i ch a c p 43 | Tr n Nam Dũng – 6/2010 . Có nghĩa là B = (ai1. Bài t p 2. và như v y G liên thông.

không có chu ng nào ñư c ch a nhi u hơn m t ph n t ... ñúng ñi u chúng ta c n. Đi u này có nghĩa là v i hai s phân bi t x.. ai . n. yi).. Ch ng minh. Vì th ta trông ñ i r ng dãy con gi m dài nh t s l n... Làm sao ta có th s hóa ñi u d c m r ng ñ dài c a dãy con tăng dài nh t và dãy con gi m dài nh t không th cùng nh ? K t qu n i ti ng c a Erdos và Szekeres (1935) cho chúng ta câu tr l i cho câu h i này và ñây là m t trong nh ng k t qu ñ u tiên c a t i ưu t h p.. B ñ dư i ñây. M i m t ph n t c a A có th ñư c ñ t vào m t chu ng vì 1 ≤ xi. Như v y ph i có m t ph n t ai n m ngoài mi n tô ñ m... vì (xi. Chú ý r ng không có hai ph n t nào có cùng ñi m s .. Khi ñó c dãy s A là gi m. a2. ta có nhi u v t hơn là s chu ng th ñư c tô ñ m trong hình v trên. y thì ho c x < y ho c y < x. Vì |A| = n ≥ rs + 1.…. yi) ≠ (xj. T p h p các s th c ñư c s p toàn ph n. Nhưng ñi u này có nghĩa là xi ≥ s+1 ho c yi ≥ r + 1 (ho c c hai). yi) trong ñó xi là s ph n t c a dãy con tăng dài nh t k t thúc t i ai và yi là s ph n t c a dãy con gi m dài nh t b t ñ u t ai. Th t v y. yj) v i m i i ≠ j. an) là dãy g m n s th c phân bi t. M t trư ng h p c c biên x y ra khi s = 1. . thì ho c ai < aj và dãy con tăng dài nh t k t thúc t i ai có th kéo dài ñ n aj (và do ñó xi < xj). ho c ai > aj và dãy con gi m dài nh t b t ñ u t aj có th ñư c b t ñ u t ai (và như th yi > yj).Vietnamese IMO Team Training Camp 2010 ph n t gi m. (c a Seidenberg 1959). thu c v Dilworth. 2. yi) ≠ (xj. n s 1 1 r n Ta ñ t m i ph n t ai vào chu ng v i t a ñ (xi. yi ≤ n v i m i i = 1. Hơn n a. Bây gi ta t o ra m t lư i g m n chu ng th . như v y có r t nhi u c p ph n t gi m. s t ng quát hóa ñ nh lý Erdos-Szekeres cho các t p h p mà trong ñó hai ph n t có th không so sánh ñư c. yj) v i m i i ≠ j. 44 | Tr n Nam Dũng – 6/2010 . Cho A = (a1. Ta cho tương ng m i ph n t ai c a A v i c p “ñi m s “ (xi. aj . Đ nh lý 4 (Erdos-Szekeres 1935). t c là (xi. N u n ≥ rs + 1 thì ho c A có dãy con tăng ñ dài s+1 ho c A có dãy con gi m ñ dài r+1 (hay c hai). n u ta có .

thì G không th có n2+1 c nh và vì v y m nh ñ ñúng.. s} trong ñó f(x) là s ph n t l n nh t c a m t xích có ph n t l n nh t x. Th c t là n2 chính là s c nh l n nh t có th : n u ta thêm m t c nh và ñ th thì s xu t hi n tam giác.Vietnamese IMO Team Training Camp 2010 M t th t b ph n (y u) trên t p h p P là quan h hai ngôi < gi a các ph n t c a P. N u không có hai ph n t khác nhau nào c a Y là so sánh ñư c. Cho n2+1 ñi m trong m t ph ng.…. M t ñ th G g m 2n ñ nh không ch a tam giác có th có bao nhiêu c nh? Tam giác là t p h p {x. Ch ng minh. Bài t p 6. Khi ñó ta có th ñ nh nghĩa hàm s f: P {1. Ch ng minh th nh t. Theo nguyên lý chu ng và th . và H là ñ th con c m sinh trên 2n ñ nh còn l i. Gi s m nh ñ ñã ñúng ñ n n. Theo ñ nh nghĩa c a f. ch ng minh th hai d a trên phương pháp ñ m b ng hai cách.(x2. s có r+1 ph n t c a P có cùng nh qua ánh x f. B ñ 5 (Dilworth 1950). M t xích là m t t p h p Y ⊆ P sao cho hai ph n t b t kỳ c a Y là so sánh ñư c. t n t i xích có kích thư c s+1 ho c ñ i xích có kích thư c r+1. Dĩ nhiên là G có th ch a n2 c nh mà không ch a tam giác: ch c n l y ñ th hai phe ñ y ñ g m hai t p h p m i t p h p có n ñ nh và t t c các c nh n i gi a hai t p h p. z} g m ba ñ nh mà hai ñ nh b t kỳ ñ u ñư c n i v i nhau b i m t c nh. các ph n t này không so sánh ñư c. 45 | Tr n Nam Dũng – 6/2010 . V i n = 1. N u ñ th G v i 2n ñ nh có n2+1 c nh thì G ch a tam giác. y. Gi s r ng H có nhi u nh t n2 c nh.y2). Ta s ñưa ra 4 ch ng minh cho k t qu ñ p ñ này: ch ng minh th nh t dùng nguyên lý chu ng và th . ta có ngay ñpcm.y1). Gi s r ng không có xíc ñ dài s+1. Ta nói hai ph n t x và y là so sánh ñư c n u x < y ho c y < x (ho c c hai). ho c dãy g m n+1 ñi m sao cho x1 ≤ x2 ≤ …≤ xn+1 và y1 ≤ y2 ≤ … ≤ yn+1 3.. Ch ng minh r ng t n t i dãy g m n+1 ñi m (x1.yn+1) sao cho x1 ≤ x2 ≤ …≤ xn+1 và y1 ≥ y2 ≥ … ≥ yn+1. thì Y ñư c g i là ñ i xích. ch ng minh th ba s d ng b t ñ ng th c AM-GM và ch ng minh th tư s d ng “lý lu n d ch chuy n“ (ta s ñ c p t i ch ng minh này trong ph n sau). Ta ch ng minh b ng quy n p theo n. Đ nh lý 6 (Mantel 1907). ta xét ñ th G v i 2(n+1) ñ nh và (n+1)2 + 1 c nh. T b ñ Dilworh hãy suy ra ñ nh lý Erdos-Szekeres. G i x và y là hai ñ nh k nhau trong G..(xn+1. khi ñó có ít nh t 2n+1 c nh c a G s n i t x và y ñ n các ñ nh c a H. N u H ch a ít nh t n2+1 c nh thì theo gi thi t quy n p. Đ nh lý Mantel Dư i ñây chúng ta s th o lu n v m t tính ch t t i ưu ñ c trưng c a ñ th . và như v y chúng t o thành m t ñ i xích có kích thư c r+1. Trong m i th t b ph n trên t p h p P g m n ≥ sr + 1 ph n t . Bài t p 5..

C ng theo t t c các c nh c a G. 2   2 4. Gi s G = (V. Còn n u k > 3 thì sao? Câu tr l i ñư c cho b i k t qu cơ b n c a Paul Turan. ñây chúng ta ñưa ra ch ng minh nguyên th y c a Turan. s d ng b t ñ ng th c Cauchy-Schwarz và ñ ng th c Euler ñư c    ∑ d ( x)  2 x∈V  = 2m . | B |≤   =n . Cho G là ñ th trên t p h p V g m 2n ñ nh và có m ≥ n2+1 c nh. Tính các c nh c a G tương ng v i ñ nh cu i c a chúng trong B. y }∈E ∑ (d ( x) + d ( y)) ≤ 2mn. Đ nh lý Mantel kh ng ñ nh r ng n u ñ th v i n ñ nh không ch a 3-clique thì nó có nhi u nh t n2/4 c nh. Vì G không ch a tam giác t t c các ñ nh k v i ñ nh x ∈ V t o thành m t t p ñ c l p và ta suy ra d(x) ≤ |A| v i m i x. d ( x) 2 ≥=  ∑ |V | n x∈V 2 ∑ d ( x) = 2m . k ≥ 2. k t qu ñã m ñ u cho lý thuy t ñ th t i ưu. ta x∈V T hai b t ñ ng th c này suy ra m ≤ n2.Vietnamese IMO Team Training Camp 2010 Theo nguyên lý chu ng và th . Như v y G ch a tam giác {x.  k 2 (1) Cũng gi ng như ñ nh lý Mantel. gi a 2n+1 c nh này có ít nh t 1 c nh n i t x và m t c nh n i t y ñ n cùng m t ñ nh z thu c H. y} ∈ E. E) là ñ th trên t p V g m 2n ñ nh và gi s G không ch a tam giác. Ch ng minh th ba. T p h p B = V – A giao v i m i c nh c a G. Đ nh lý Turan M t k-clique là m t ñ th v i k ñ nh mà hai ñ nh b t kỳ ñ u ñư c n i v i nhau b i m t c nh. ta có | E |≤ ∑ x∈B d ( x) . t c là t p h p l n nh t các ñ nh sao cho không có ñ nh nào k nhau trong G. Bây gi b t ñ ng th c AM-GM cho ta | A | + | B | 2 | E |≤ ∑ x∈B d ( x ) ≤| A | . do ñó d(x) + d(y) ≤ 2n v i m i c nh {x. Gi s A ⊆ V là t p h p ñ c l p l n nh t. Gi s r ng G không ch a tam giác. y. Ch ng minh th hai. N u ñ th G = (V. M t khác. mâu thu n v i gi thi t. z}. ta có ∑ d ( x) x∈V 2 = { x . Ví d tam giác là 3-clique. Khi ñó các c nh k nhau không có ñ nh k chung. E) trên n ñ nh không ch a (k+1)-clique. Đ nh lý 7 (Turan 1941). ñ nh lý này ñư c nghiên c u nhi u l n v i nhi u các ch ng minh khác nhau. Phép 46 | Tr n Nam Dũng – 6/2010 . thì 2  1n | E |≤ 1 −  .

B ≤   +    2   2  2  + (k − 1)(n − k )      2 2  k  n − k   1n =  1 −  = 1 −  . Bây gi gi s b t ñ ng th c ñúng cho m i ñ th trên nhi u nh t n-1 ñ nh.   k   k 2  2  2 Bài t p 7. 47 | Tr n Nam Dũng – 6/2010 . Nh c l i ch s ñ c l p α(G) c a ñ th G là s l n nh t các ñ nh ñôi m t không k nhau c a G. Gi s r ng n là b i s c a k. e B ≤ 1 −  2  k k  Vì G không có k+1 clique nên m i x ∈ B k v i nhi u nh t k-1 ñ nh thu c A. và chính vì ng d ng này mà nguyên lý này ñư c g n v i tên ông. Theo gi thi t quy n p. và ta thu ñư c eA. Ch ng minh. thì α(G) ≥ n/(k+1). G i eB là s c nh 2   n i các ñ nh c a B và eA. Trư ng h p k=2 chính là ñ nh lý Mantel. và G = (V. Bài t p 8. 5. Gi s A là k-clique và B = V – A. b t ñ ng th c (1) là hi n nhiên ñúng. b i n u không ta có th thêm c nh.B ≤ (k-1)(n-k). k ≥ 1. Khi n = 2. Hãy xây d ng m t ñ th không ch a (k+1)-clique. Nó liên quan ñ n v n ñ t n t i x p x h u t t t cho các s vô t . C ng các b t ñ ng th c này l i và s d ng ñ ng th c 2 2  k  n   1n    =  1 −   k  2  2  2  ta suy ra r ng  k   k  n − k  | E |≤ e A + e B + e A. Vì m i c p ñ nh c a A ñư c n i b i m t c nh. ta có 2  1  (n − k ) . Ta s d ng phép quy n p theo n. trong ñó s các c nh ñ t ñư c c n trên (1) trong ñ nh lý 7. E) là ñ th trên n ñ nh không có (k+1)clique và có s c nh l n nh t. K t qu này thu c v lý thuy t s nhưng lý lu n là t h p.Vietnamese IMO Team Training Camp 2010 ch ng minh d a trên lý lu n “d ch chuy n tr ng lư ng” s ñư c ñ c p trong ph n bài t p. Đ nh lý Dirichlet ñây ta trình bày m t ng d ng c a nguyên lý chu ng và th mà Dirichlet ñã s d ng. Đ th này dĩ nhiên là ph i ch a k-clique. Ngoài ra s còn m t cách ch ng minh s d ng m t ý tư ng hoàn toàn khác – lý lu n xác su t.B là s c nh n i gi a các c nh c a A và B. A ch a e A =   c nh. Hãy ch ng minh ñ i ng u c a ñ nh lý Turan: N u G là ñ th v i n ñ nh và nk/2 c nh.

vì x là vô t ). có m t ño n nào ñó ch a nhi u hơn m t s .. …. . n+1.. và ký hi u giá tr l n nh t này là N.   n n n  n  (Không có s nào trong các s nói trên trùng v i ñ u mút các ño n. q nq q Ch ng minh. 6. Ta có th ch ng minh ñư c r ng (hãy ch ng minh!) Kn không th ñư c tô ñ c s c v i ñúng hai màu.  . C ñ nh x0 và c0 sao cho N(x0. V i m i s nguyên dương n. t ñó suy ra k t qu c n ch ng minh b ng cách chia cho q. Đ t q = a – b. các ñ th Kn khác c n nhi u màu hơn vì chúng có b c liên thông cao hơn. Đ th ñư c tô ñ c s c Ta tô màu các c nh c a ñ th ñ y ñ Kn trên n ñ nh.. 48 | Tr n Nam Dũng – 6/2010 . . G i N(x. q là hi u c a hai s nguyên thu c 1.Vietnamese IMO Team Training Camp 2010 Đ nh lý 8 (Dirichlet 1879).t n t i s h u t p/q sao cho 1 ≤ q ≤ n và x− 1 1 p < ≤ 2. S d ng nguyên lý chu ng và th . Đ th ñ y ñ trên n ñ nh không th ñư c tô ñ c s c v i ít hơn n + 1 màu. ta th y r ng t n t i s nguyên p sao cho |qx – p| < 1/n. c0) l n nh t..  0. 2. Cho ch ng minh này. t c là {x} = x – [x]. n+1. ta có th ch ng minh ñư c ch n dư i sau. 2. ta gi s r ng x là vô t và xét n+1 s {ax}. Vì th . do ñó q ≤ n. ta c n s d ng ít nh t 2 màu và v i m i tam giác. Ta ñ t n+1 s này vào n chu ng  1   1 2   n −1  . Đ nh lý 9 (Ward-Szabo 1994). Theo nguyên lý chu ng và th N.1. Theo nguyên lý chu ng và th . Cũng có th th y r ng K3 và K4 là nh ng ñ th Kn duy nh t có th tô ñ c s c v i 3 màu. a = 1. Ch ng minh. Ta nói r ng ñ th ñư c tô ñ c s c (swell-colored) n u m i tam giác ch a 1 ho c 3 màu. Có nghĩa là. n-1 c nh k v i x0 có th ñư c chia thành ≤ r nhóm màu. và do ñó cách nhau không quá 1/n. N u x là m t s th c. nhưng không ch a 2 màu và ñ th có nhi u hơn m t màu. ho c là t t c các c nh c a nó có cùng màu ho c có màu khác nhau. Hơn n a. vì d là {ax} và {bx}v i a > b. …. Gi s Kn ñư c tô ñ c s c v i r màu khác nhau. N u x là s h u t thì không có gì ñ ch ng minh. m i nhóm có N ho c ít hơn ph n t . c) là s c nh k v i ñ nh x ñư c tô màu c.r ≥ n – 1. ta g i {x} là ph n l c a s th c x.

. Kh ng ñ nh 10. n u hai c nh nào ñó n i y v i G.. Hai ñi m này thu c duy 2 nh t m t ñư ng th ng và ñư ng th ng này. c nh {y. x2. xN là các ñ nh k v i x0 b i N c nh có màu c0. và t ñó r ≥ n + 1 là ñi u c n ch ng minh. cùng v i b t ñ ng th c N. T kh ng ñ nh này ta suy ra r ≥ N + 2. N u m t c nh n i y t i G. ñ n lư t mình thu c duy nh t m t bút chì. xN}. có màu c0 thì theo tính ñ c s c. Tính ñ c s c c a Kn ñư c c m sinh cho G và như v y m i c nh c a G có cùng màu c0. m i l p ch a q ñư ng th ng (hai ñư ng th ng là song song n u chúng không có ñi m chung). x2. x1} và {y.y} b ng màu c a bút chì này. x1. hai ñi m b t kỳ n m trên ñúng m t ñư ng th ng.r ≥ n – 1 suy ra r(r-2) ≥ n – 1. x2} thu c G và có màu c0 và như v y {y. Hơn n a.q) b c q ch a ñúng q2 ñi m và ñúng q+1 l p (ñư c g i là “bút chì”) các ñư ng th ng song song. Ta hi u r ng m t ph ng afine AG(2. x1} ph i có màu c0 là ñi u mà ta ñã ch ng minh trên là không th .xN là t t c các ñ nh k v i x0 ñư c n i b ng c nh màu c0). Vì Kn có ít nh t hai màu nên t n t i ñ nh y thu c Kn không n m trong G và sao cho ít nh t m t c nh n i y v i G có màu khác c0 . ….q) và cho tương ng 2 m t màu duy nh t cho m i m t trong s q+1 bút chì các ñư ng th ng song song. Vì hai ñi m b t kỳ n m trên m t ñư ng th ng duy nh t và hai ñư ng th ng song song không có ñi m chung. Ta ñ ng nh t các ñ nh c a K q v i các ñi m c a AG(2. x1}. m i c nh c a m t tam giác s ñư c tô b ng các màu khác và như v y. Tính t i ưu c a c n dư i cho b i ñ nh lý 9 có th ñư c ch ng t s d ng m t c u hình g i là “m t ph ng afine”. Đ xác ñ nh cách tô ñ c s c.. ta có th xây d ng m t phép tô ñ c s c cho K q v i q+1 2 màu như sau. x2} cũng ñư c tô b ng màu ñó. Ward và Szabo (1994) ñã ch ng minh r ng ñi u ngư c l i cũng ñúng: n u ñ th K q (q ≥ 2) có th tô ñ c s c b ng q+1 màu thì phép tô này có th ñư c dùng ñ xây d ng 2 m t ph ng afine b c q.. Ta tô màu c nh {x.…. Đi u này k t thúc phép ch ng minh kh ng ñ nh và cũng là k t thúc ch ng minh ñ nh lý. G i G là ñ th con (ñ y ñ ) c a Kn c m sinh t t p h p các ñ nh {x0. Khi có 1 m t ph ng như v y. Ti p theo. N+1 c nh n i y t i G ñư c tô màu khác nhau và khác v i c0. ta xét hai ñi m khác nhau x và y c a K q .Vietnamese IMO Team Training Camp 2010 G i x1. t ñó. Nhưng {x1. x2} có cùng màu thì theo tính ñ c s c c a Kn ta có c nh {x1. Th c t . mâu thu n v i cách ch n y (nh c l i là x1. ch ng h n {y. phép tô là ñ c s c như mong mu n. Như v y ta ch còn c n ch ng minh kh ng ñ nh trên. ví d {y. [Trích t cu n Extremal Combinatorics c a Stasys Jukna] 49 | Tr n Nam Dũng – 6/2010 .x0} ph i ñư c tô màu c0.

ωk(x) = ω(ωk-1(x)). x3 − x2 + x 50 | Tr n Nam Dũng – 6/2010 . ta ñư c f ( x) = x4 − x3 +1 . t giác). nói cách khác. Trong bài này. Phương pháp tương t cũng có th áp d ng cho các bài toán hình h c tính toán (ch ng h n bài toán gi i tam giác. ñây ω1(x)=ω(x). Gi i các phương trình s này. Gi i phương trình hàm d a vào tính xo n c a hàm s Hàm s ω(x) ñư c g i là xo n ñ i v i phép h p n u t n t i s nguyên dương k sao cho ωk(x) = x v i m i x.HCM Cu c s ng là chu i nh ng phương trình mà ta ki m tìm l i gi i Gi i bài toán b ng cách l p phương trình và h phương trình là m t phương pháp thông d ng trong các bài toán ñ i s . …. tìm ra giá tr c a n s c n tìm. coi f(x) và f(1/x) là các n s . Tìm t t c các hàm s f: R \ {0} R tho mãn ñi u ki n 1 ( x − 1) f ( x ) + f   = x 2 x (1) v i m i x ≠ 0 Gi i. chúng ta ñ c p t i phương pháp l p phương trình. ta ñư c 1 1  1  − 1 f   + f ( x ) = 2 x x  x (2) Gi i h (1). t o ra các phương trình s . Ta có th s d ng tính xo n c a m t s hàm s ñ gi i m t s d ng phương trình hàm v i m t bi n t do. ta s d ng phương trình hàm ñ tìm ra m i liên k t gi a các ñ i lư ng. Trong (1). ω2(x)=ω(ω(x)). h phương trình ñ gi i các bài toán phương trình hàm. s d ng các d ki n ñã cho t o ra m i liên h gi a các n s ñó (các phương trình). (2). ta có th tìm ra f(x) ho c f(a) v i a là m t giá tr nào ñó. ta ñưa vào các n s ph .Vietnamese IMO Team Training Camp 2010 Gi i phương trình hàm b ng cách l p phương trình Tr n Nam Dũng Trư ng ĐH KHTN Tp. Ý tư ng chung cũng là ñ tìm m t giá tr f(x) ho c f(a) nào ñó. các bài toán ñ m (phương pháp dãy s ph ). 1. Ý tư ng là ñ tìm m t n s nào ñó. thay x b ng 1/x. Chúng ta b t ñ u t nh ng ví d ñơn gi n: Bài toán 1. gi i h phương trình.

ta l i thay x b ng  1+ x  1− x thì ñư c − 1+ x 2  1− x  − 1− x  +1  1 −    1− x   1− x   1+ x   1+ x  f − + 1 f =  + − 1− x  1+ x   1 + x  1+ 1− x  − −1   1+ x  1+ x  x2 +1  1 − x  2x ⇔ f − f (x ) = − ( 4) − x +1  1+ x  1+ x 51 | Tr n Nam Dũng – 6/2010 . n s 1+ x   . Tìm t t c các hàm s f: R \ {0. ñó là f  − . chúng ta s th y quá trình t o các m i liên k t có th t o ra các n s m i. N u d ng l i ñây thì  x ñây ñang là f(x) và n s ph là f  s n s nhi u hơn s phương trình và ta s không tìm ñư c f(x). Bài toán 2. Ta tìm các m i liên k t khác.Vietnamese IMO Team Training Camp 2010 Trong ví d trên. Trong ví d ti p theo. (1) cho ta m t phương trình k t 1− x  1+ x thì ñư c n i 2 n s này. ta c n tìm f(x). ñó là f  − . còn f(1/x) là m t n ph . Vì phương trình (2) không t o ra n s m i. ñ cho gi i tìm ñư c f(x) nên ta d ng l i. t c là s phương trình ñã b ng s n s . Trong (1) ta thay x b ng 1− x 2  1+ x  1 + x  +1  1+   1+ x  1 + x   1− x  1− x  f + 1 f = + 1+ x 1− x  1− x  1 − 1+ x  −1   1− x  1− x  2 x2 +1 1+ x   1 ⇔ f f −  = − (2) + x( x − 1) 1− x  1− x  x   1 Như v y. Phương trình (1) cho chúng ta m t s liên k t gi a n s chính và n ph . ta hy v ng s tìm ra ñư c m i liên k t m i. ñó chính là phương trình (2). Thay x b ng 1/x. Trong (1). trong (2) l i xu t hi n m t n s ph m i. . ti p t c thay x b ng -1/x thì ta ñư c 1 1  +1 1−  x2 +1  1  1   1   1   1− x  x  = x2 f  −  +  − + 1 f  ⇔ f  −  +  − + 1 f  − =− (3) Ta  x( x + 1)  x   x  1 + 1  − 1 −1  x   x   1+ x    x x   1− x  ti p t c nh n ñư c m t n s ph m i. Trong (1). Trong trư ng h p này. Ta coi f(x) là n s chính. 1} 1 + x  x +1 f ( x) + ( x + 1) f  = 1− x  x −1 2 R tho mãn ñi u ki n (1) Gi i.

Vietnamese IMO Team Training Camp 2010 Đ n ñây thì n s m i ñã không xu t hi n. Ngay c v i phương trình hàm ch a các hàm xo n. (4) v i 4 n s là f ( x). Có th r ng ki m tra hàm s ω ( x) = 3+x 1 − 3x 1+ x 1− x có b c là 3. ta cũng có th g p khó khăn khi do tính ñ i x ng. b(x) là các hàm s ñã cho. phương trình (1) s có vô s nghi m. Tìm t t c các hàm s f: R R tho mãn ñi u ki n f(x) + f(-x) = x2 v i m i x thu c R. ta tìm ñư c x2 +1 . Chú ý r ng ña s các hàm s là không xo n. M t l p hàm phân th c xo n ñư c mô t ph n bài t p. Ngư c l i. mà hoàn toàn gi ng như (1). (2). n u f(x) = x2/2 + g(x) v i g(x) là m t hàm s l b t kỳ thì rõ ràng ta có f(x) + f(-x) = x2/2 + g(x) + x2/2 + g(-x) = x2. (2) ñ ra giá tr duy nh t c a f(x). S k nh nh t tho mãn ñi u ki n ωk(x) = x ñư c g i là b c c a hàm s ω(x). Hàm ω ( x) = trong ví d 2 là m t hàm b c 4. Gi i h này như m t h phương trình  1+ x  Quan sát l i gi i c a hai bài toán trên. Các ví d thư ng g p v hàm ω(x) chính là ω(x) = -x. ta không th gi i ñư c h (1). Cũng tương t như trong trư ng h p h phương trình tuy n tính v i s n s nhi u hơn s phương trình trư ng h p này h c a chúng ta. C th trong bài toán này. suy ra g(x) là m t hàm s l .  x  1− x  f −  . Ví d : Bài toán 3. Gi i. 52 | Tr n Nam Dũng – 6/2010 . Ch ng h n trong các hàm ña th c. ta không t o ra ñ s phương trình ñ gi i (có th x y ra trư ng h p có m t phương trình nào ñó là h qu c a các phương trình khác). ch có hàm s f(x) = x và f(x) = a – x là xo n. f ( x) = x( x − 1) 1+ x  . ta th y r ng phương pháp tương t có th áp d ng cho bài toán tìm t t c các hàm f(x) tho mãn phương trình f(x) + a(x)f(ω(x)) = b(x) (1) Trong ñó a(x). f  b c nh t 4 n. như v y ta ñã có 4 phương trình (1). (2) cũng không ph i là phương trình m i. ñ t g(x) = f(x) – x2/2 thì ta ñư c g(x) + g(-x) = 0. ω(x) = 1/x. 1− x   1 f  − . Như v y. (3). Trong ñ ng th c f(x) + f(-x) = x2 (1) thay x b ng –x thì ta ñư c f(-x) + f(x) = (-x)2 (2) Như v y không xu t hi n n s m i nhưng cùng lúc ñó. còn ω(x) là m t hàm ñã cho tho mãn tính ch t ωk(x) = x v i m i x. hay nói cách khác.

Bài t p 1. trong ñó g(x) là m t hàm s l b t kỳ xác ñ nh trên R. 53 | Tr n Nam Dũng – 6/2010 . ii) f(x+1) = f(x) + 1 v i m i x thu c R. Bài toán 4. a) Ch ng minh r ng hàm s ω ( x) = 1 + 3x 3−x là xo n a+x là xo n. Tìm hàm s f(x) bi t r ng  x   3 x − 2  13x − 4 2f −3f = 2  2 x + 1  2 x − 3x  x −1 4.Vietnamese IMO Team Training Camp 2010 V y t t c các hàm s f(x) tho mãn ñi u ki n ñ bài là f(x) = x2/2 + g(x). ta có th tìm cách k t h p các phương trình ñó ñ tìm ra f(x). 1} ta có 2. Gi s a ≠ 0. 2. Phương pháp cơ b n v n là t o ra các m i liên k t. Tìm t t c các hàm s f: R  x − 3 3+ x f + f =x  x +1 1− x  R sao cho v i m i x ∉ {-1. 1}  1  2(1 − 2 x) f ( x) + f  =  1 − x  x(1 − x) R tho mãn phương trình v i m i x thu c mi n xác ñ nh c a f. Tìm t t c các hàm s f(x): R f(x) + f(1/x) = 2 ω ( x) = R sao cho v i m i x khác 0 ta có 6. Gi i phương trình hàm b ng cách l p phương trình V i nh ng phương trình hàm có 2 (ho c nhi u hơn) phương trình ñi u ki n. Tìm t t c các hàm s f: R \ {0. Tìm hàm s f(x) bi t r ng  a2   f ( x) + f  a−x = x   3. Tìm t t c các hàm s f: R R tho mãn ñi u ki n i) f(-x) = -f(x) v i m i x thu c R. hay các phương trình b ng cách tính m t giá tr b ng hai cách khác nhau. 1 − ax b) Tìm t t c các giá tr a sao cho hàm s 5.

Thay x = y = 0 vào phương trình hàm. ta ñư c f(x2+y) = f(x2) – f(–y) = f(x2) + f(y) v i m i x. M t khác. ta ñư c f(0) = .Vietnamese IMO Team Training Camp 2010 iii) f   = 1  x f ( x) v i m i x khác 0. k t h p v i tính ch t hàm l . Đ t f(1) = a. chúng ta s có 1 phương trình (ñ tránh hàm s có hai giá tr khác nhau). ta c n ñ n ñi u ki n x khác 0 và -1. T ñó ta ñư c phương trình (x+1)(f(x)+f(1)) = xf(x) + 2f(x) + f(1). Tuy nhiên t ñi u ki n f(x+1) = f(x) + 1 ta d dàng suy ra f(0) = 0 và f(-1) = 1. ta ñư c f(x) = ax. y. V y f(x) = x là t t các nghi m c a bài toán. Trong trư ng h p này. -x. T ñó. Bây gi ta có f((x+1)2) m t m t có th tính theo công th c (1). Ta xem các s th c như các ñ nh c a m t ñ th . T t c các ñi u ki n ñ u trên m t bi n x. y thu c R Gi i. V y f(x) = x. Th l i vào phương trình ta th y nghi m ñúng. N u chúng ta tìm ñư c m t chu trình thì m t cách t nhiên. f − . suy ra f(x) = f(1)x. Đ nh x s ñư c n i v i các ñ nh x+1. Tìm t t c các hàm s f: R R tho mãn ñi u ki n f(x2-y) = xf(x) – f(y) v i m i x. ta l n lư t có y +1 1  y +1 y +1  1    x  f ( x + 1) = y + 1. f = =−  =1− 2 2 ( x + 1) ( x + 1) 2  x + 1  ( x + 1)  x +1  x +1 y +1 1− ( x + 1) 2 x 2 + 2 x − y  1  2 x − y  x + 1 f = . f ( x) = 2 x − y = 2 x2 x2  x   x  x     x + 1 T ñó suy ra 2x – y = y. f  . suy ra f(0) = 0. ta có th dùng m t chút khái ni m v ñ th ñ hi u con ñư ng ñi ñ n l i gi i. 54 | Tr n Nam Dũng – 6/2010 . y. ta có th khai tri n f((x+1)2) = f(x2+2x+1) = f(x2) + 2f(x) + f(1) = xf(x) + 2f(x) + f(1). Thay y b ng – y. t c là y = x. t c là b ng (x+ 1)f(x+1) = (x+1)(f(x)+f(1)). ta suy ra f(x+y) = f(x) + f(y) v i m i x. Bài toán 5.f(0). Ta th tìm m t chu trình như v y x → x +1 → 1 1 1 x x +1 1 1 →− →1− = → =1+ → → x x +1 x +1 x +1 x +1 x x x Đ t y = f(x) thì t chu trình trên. ta ñư c f(x2) = xf(x) (1) T ñó suy ra f(x2–y) = f(x2) – f(y) Thay x = 0. x2 Gi i. Thay y = 0 và phương trình hàm. f = . ta ñư c f(–y) = – f(y). 1/x. Các ñi u ki n ñ bài s cho chúng ta các m i liên h gi a giá tr c a hàm s t i các ñ nh ñư c n i b i m t c nh. Trong lý lu n trên.

Bây gi ta tính f(r) v i r = theo f(r) b ng hai cách. T ñó ta ñư c f(3) = 3. ch ng h n f(3)? Rõ ràng f(3) không th tính ñư c theo sơ ñ trên ñư c. V i f(1) = 1. Cho m = 1. Rõ ràng. i) ii) Gi i. 4kg ñư ng (5-1). Cho m = n = 0. N. trư ng h p f(1) = 0 xét tương t . Ta xem xét m t s ví d Bài toán 6. n thu c N Gi i. Phương pháp t o ra các m i liên k t cũng có th áp d ng hi u qu trong các bài toán phương trình hàm trên Q. Ta xét trư ng h p f(1) = 1. Tương t như v y ta có th tính ñư c f(6) nh vào ñ ng th c 62 + 82 = 102. Bài toán 7. ñĩa bên ph i là qu cân 5kg. n u tinh ý 1 chút. 5kg và 1 bao ñư ng n ng 10kg. suy ra f(0) = 0. V y f(r) = r v i m i r thu c Q. sau ñó chuy n d n ñư ng t bên trái sang bên ph i sao cho cân cân b ng. Tuy nhiên. 5 kg ñư ng và 6kg ñư ng. Hãy cân ra 7kg ñư ng b ng 1 l n cân. ta l n lư t tính ñư c f(2) = f(12+12) = f2(1) + f2(1) = 2 f(4) = f(22+02) = f2(2) + f2(0) = 4 f(5) = f(22+12) = f2(2) + f2(1) = 5 Nhưng làm sao ñ tính. T ñi Tìm t t c các hàm s f : Q+ Q+ tho mãn các ñi u ki n f(x+1) = f(x) + 1 v i m i x thu c Q+.Vietnamese IMO Team Training Camp 2010 V y f(x) = ax v i a ∈ R là t t c các nghi m c a bài toán. Z. vì 3 không bi u di n ñư c dư i d ng t ng c a hai bình phương. 55 | Tr n Nam Dũng – 6/2010 . khi ñó s ñư ng còn l i ñĩa bên ph i là 7kg ! Bây gi ta cũng th thu t tương v i bài toán này. Tìm t t c các hàm s f: N N sao cho f(m2+n2) = f2(m) + f2(n) v i m i m. f(x2) = f2(x) v i m i x thu c Q+. Có 1 cái cân ñĩa v i 2 qu cân 1kg. ta ñư c f(1) = 0 ho c f(1) = 1. v i cách cân thông thư ng thì ta ch cân ñư c 1kg ñư ng. ta có th có phương án cân ñư c 7kg ñư ng như sau: Đ t vào ñĩa bên trái qu cân 1kg và 10kg ñư ng. Ta nh l i m t bài toán l p 3. trong ñó f(8) = f(22+22) = 2f2(2) = 8. Trư c h t f((r+q)2) = f2(r+q) = (f(r) + q)2 (1) M t khác f((r+q)2) = f(r2+2p+q2) = f(r2) + 2p + q2 = f2(r) + 2p + q2 (2) T (1) và (2) ta suy ra f2(r) + 2qf(r) + q2 = f2(r) + 2p + q2 => f(r) = p/q = r. Ta không tính ñư c tr c ti p f(3) nhưng ta l i có f2(5) = f(25) = f(32+42) = f2(3) + f2(4). ta ñư c f(0) = 2f2(0). n = 0. u ki n i) ta d dàng suy ra f(n) = n v i m i n thu c Z và f(r+n) = f(r) + n v i p . f(10) = f(32+12) = f2(3) + f2(1) = 10. Ý tư ng ta s tính f((r+q)2) q m i r thu c Q và n thu c Z.

2. t ñó f(7) = 7.4k = 8. Cách làm này có th t ng quát hoá như th nào? Ý tư ng là n u m2 + n2 = p2 + q2 (1) thì f2(m) + f2(n) = f2(p) + f2(q). 6. cũng b ng cách lý lu n nêu trên ta suy ra f(n) = 0 v i m i n thu c N. Ch n N = 8k = 2. 2. ta ñư c h m – p = 2.2k và N = 16k = 4. q – n = 4. y thu c R. Tìm t t c các hàm s f: Z Z tho mãn ñi u ki n 56 | Tr n Nam Dũng – 6/2010  1  1 1 R tho mãn ñ ng th i các ñi u ki n . v i chú ý là ta ñã ch ng minh ñư c f(n) = n v i n = 0. m+p = 4k. ta d dàng ch ng minh b ng quy n p ñư c r ng f(n) = n v i m i n ∈ N. 3. q + n = 2k T ñó ñư c các h ng ñ ng th c tương ng (2k+1)2 + (k-2)2 = (2k-1)2 + (k+2)2 và (2k+2)2 + (k-4)2 = (2k-2)2 + (k+4)2 T hai ñ ng th c này. 4. cho phép ta ch ng minh f(n) = n v i m i n b ng quy n p? Chú ý r ng (1) có th vi t l i thành (m-p)(m+p) = (q-n)(q+n) = N. ta ñ ý 72 + 1 = 50 = 52 + 52. y mà xy(x+y) ≠ 0. 4. ii) f(x3) = f3(x) v i m i x thu c Q. q + n = 2k và m – p = 4. Cũng như th . f(p). Tìm t t c các hàm f: R \ {0} i) f(1) = 1. Trư ng h p f(1) = 0. ii) f  x+ y = fx+ f y          iii) (x+y)f(x+y) = xyf(x)f(y) v i m i x. q – n = 8. Do ñó n u ch n nh ng s N có 2 cách phân tích thành tích c a nh ng s có cùng tính ch n l .4k = 4. ñ tính f(7). 3. Do ñó n u ta ñã tính ñư c f(n). Tìm t t c các hàm s f: Q Q tho mãn các ñi u ki n i) f(x+1) = f(x) + 1 v i m i x thu c Q. Tìm t t c các hàm s f: R R tho mãn f(x5 – y5) = x2f(x3) – y2f(y3) v i m i x. Làm th nào ñ có ñư c nh ng ñ ng th c d ng (1) d ng t ng quát.2k. 5. 1. 1. do 112 + 22 = 102 + 52 nên ta suy ra f(11) = 11. Bài t p. m+p = 4k.Vietnamese IMO Team Training Camp 2010 Ti p t c. ta s tìm ñư c nghi m cho (1). f(q) thì f(m) cũng s tính ñư c.

ii) f(x+1) = f(x) + 1 v i m i x thu c R. f(2/3) = 1 – f(1/3) = 1/2 57 | Tr n Nam Dũng – 6/2010 . cách gi i trên ñây không áp d ng cho 1/7. Ta xét m t ví d : Bài toán 8. V y f   = . chúng ta có th th y r ng phương pháp l p phương trình có th giúp chúng ta tìm ñư c f(x) v i m i x. 1]. b. 1]. f = . Ta thi t l p chu i 1 1 12 4 4 9 3 1 → 1− = → → 1− → → → 13 13 13 13 13 13 13 13 1 Như v y. M i liên k t có th ch t n t i ñ i v i m t s các giá tr ñ c thù. không ph i lúc nào ta cũng th c hi n ñư c ñi u ñó. Tương t như bài toán 4. C th . c thu c Z. f(1/3) = f(1)/2 = 1/2. ta suy ra f(0) = 0. n u ñ t f   = y thì ta l n lư t có  13  1− y 1+ y  3  1+ y  1  1+ y  12   4  1− y  9  f   = 1 − y. 3) f(x/3) = f(x)/2 ∀x ∈ [0. ta c n ñ n các ñi u ki n f không gi m và f(0) = 0 (các ñi u ki n này không c n ñ n khi tính f(1/13)!). Trong tình hu ng t ng quát. 1] và x ñư c n i v i 1 – x và x/3 (là các ñ i lư ng có th tính ñư c n u bi t f(x)). 1]. 8 7  13  7 Lưu ý r ng l i gi i nói trên là r t ñ c thù cho s 1/13.Vietnamese IMO Team Training Camp 2010 f(a3+b3+c3) = f3(a) + f3(b) + f3(c) v i m i a. f = 2 2 2 4 8  13   13   13   13   13  1+ y 1 1 1 Như v y ta ph i có y = . 3. Đ tìm giá tr f(1/7). f   = . f(1/7). 5. Hãy tính f(1/13). f(1) = 1. Cho hàm s f: R R tho mãn ñi u ki n i) f(x2) = f2(x) v i m i x thu c R. ta thi t l p ñ th có ñ nh là các s th c thu c [0. nói cách khác là gi i ñư c phương trình hàm. Gi i. Cho f là hàm s không gi m xác ñ nh trên ño n [0. Tính giá tr c a hàm s t i m t ñi m ñ c bi t b ng cách l p phương trình Trong ph n trên. Ch ng minh r ng f(x) = x. tho mãn ñ ng th i các ñi u ki n 1) f(0) = 0 2) f(1–x) = 1 – f(x) ∀x ∈ [0. f   = 1− = . t các ñi u ki n ñ bài. Ví d v i 1/7 thì chu i như s không ñóng ñư c 1 6 2 5 → → → 7 7 7 7 trên Như v y. t ñó y = .

f(3) ch còn có th nh n 1 trong 2 giá tr 9 ho c 10. ii) f(mn) = f(m). Thông tin duy nh t mà ta có th có ñư c t hai ñi u ki n ñ u là f(2k) = 4k. Tìm t t c các hàm s f: R R tho mãn ñi u ki n 58 | Tr n Nam Dũng – 6/2010 . iii) f(m) > f(n) v i m i m > n.f(n) v i m i m. f(1). 2/9]. c th là ch ng minh f(n) = n2 v i m i n. các m i liên h d ng b t ñ ng th c gi a các s cũng có th là chìa khoá ñ tìm ñư c giá tr c a hàm s t i m t ñi m. Mà 1/9 < 1/7 < 2/9 nên t ñây ta suy ra f(1/7) = 1/4. 2/3]. M t cách t nhiên. suy ra f(3) ch có th nh n giá tr trong {5. có th th y r ng. mâu thu n. ch c n xét thêm b t ñ ng th c 8 < 9 là ta ñã có th suy ra 64 = f(8) < f(9) = f2(3). N u f(3) = 10 thì t b t ñ ng th c trên ta s suy ra 105 < 48 100000 < 65536. Ta có th s d ng ý tư ng trên ñ tính f(n) v i n b t kỳ. ta k t lu n f(3) = 9. Bài toán 10. ta có 4 = f(2) < f(3) < f(4) = 16. suy ra f(3) > 8. Nói chung.Vietnamese IMO Team Training Camp 2010 T ñó. do ñó f(3) không tính ñư c. Gi i. Tìm ki m trong các lu th a c a 2 và 3. V y ch còn trư ng h p f(3) = 9. f(-1) ñóng vai trò then ch t trong l i gi i c a bài toán. Dư i ñây ta xem xét m t s ví d . Như v y. Rõ ràng. do hàm f không gi m nên ta suy ra f(x) = 1/2 v i m i x ∈ [1/3. n thu c N* . Và b t ñ ng th c 27 < 32 cho ta f3(3) = f(27) < f(32) = f5(2) = 1024. suy ra f(3) ≤ 10. Áp d ng tính ch t 3. trong m t s phương trình hàm thì vi c tìm các giá tr ñ c bi t như f(0). ta suy ra f(x) = 1/4 v i m i x x ∈ [1/9. Tuy nhiên. V i ñi u ki n iii). ta nghĩ ñ n vi c ch ng minh f(3) = 9. 6. …. Tuy nhiên. Trong các bài toán phương trình hàm trên t p s nguyên. Cho hàm s f: N* N* tho mãn ñ ng th i các ñi u ki n sau i) f(2) = 4 . D th y hàm s f(n) = n2 tho mãn c ba ñi u ki n. n u không có ñi u ki n iii) thì f(3) có th nh n giá tr tuỳ ý. ta tìm ñư c c p b t ñ ng th c 35 = 243 < 256 = 28. Bài toán 9. Hãy tìm f(3). Ta tìm cách lo i giá tr 10 b ng 1 b t ñ ng th c sát hơn. K t h p v i nh n xét ban ñ u là hàm s f(n) = n2 tho mãn t t c các ñi u ki n c a ñ bài. trong m t phương trình hàm t ng quát thì vi c tìm giá tr hàm s t i t ng ñi m như v y có th s g p khó khăn. 15}.

ta d dàng suy ra f(x+y) = f(x) + f(y) v i m i x. Ta tìm cách tính f(-1). Vì th . Như v y. Đ tách ñư c các phương trình trong (1). f(4) = a4 + a3 + a2 + a. f(x-1). N u ti p t c dãy này thì s tính ñư c f(n) theo f(1). t c là (1) ñã tách ñư c. a = 1. Ch ng h n n u f là hàm s l thì thay y b ng –y. ta ch c n ch ng minh là t (1) suy ra (2) và (3) là xong. Đi u này có th có ñư c ngay n u ta thay x = y = 2 vào (1). n u ñ t f(1) = a thì ta l n lư t tính ñư c f(2) = a2 + a. Do v y. 8. Tuy nhiên. Đi u này không cho phép chúng ta thi t l p dãy truy h i ñ tính các giá tr f. T ñây. f(3) = a3 + a2 + a. Quay tr l i v i bài toán. M t l a ch n khác là thay y = 1 vào (1) ñ ñư c f(x) + f(x+1) = f(x)f(1) + f(x) + f(1) Suy ra f(x+1) = f(1)f(x) + f(1) (6) Như v y. chú ý f là hàm l . theo ngôn ng ñ th ñã dùng trong các bài toán 4. y. a = -1. ta ñã tìm ñư c m i liên k t x x+1. ñi u ta c n tìm là f(1). 59 | Tr n Nam Dũng – 6/2010 .Vietnamese IMO Team Training Camp 2010 f(xy) + f(x+y) = f(x)f(y) + f(x) + f(y) (1) Gi i. ta c n tìm m t phương trình khác v i công th c truy h i nói trên. ta quan tâm ñ n tính ch n l c a hàm s f. Phương trình trên là « t ng » c a hai phương trình (2) f(x+y) = f(x) + f(y) (3) f(xy) = f(x)f(y) Chú ý là theo lý thuy t v phương trình hàm Cauchy thì n u hàm s f: R R tho mãn ñ ng th i hai phương trình (2) và (3) thì f(x) = x ho c f(x) ≡ 0. Khi ñó f(4) + f(4) = f2(2) + 2f(2) Thay các giá tr c a f(4) và f(2) tính theo a trên vào. ta quan tâm ñ n tính ch n. Chú ý r ng trong phương trình (5) có ñ n 3 n s là f(-x). f(x). ta s thu ñư c f(-xy) + f(x-y) = f(x)f(-y) + f(x) + f(-y) (4) C ng (1) và (4). ta thay y = -1 trong (1) thì ñư c f(-x) + f(x-1) = f(x)f(-1) + f(x) + f(-1) (5) N u tìm ñư c f(-1) thì có th kh o sát ñư c tính ch n l c a f. l c a f. ta s thu ñư c f(x+y) + f(x-y) = 2f(x) T phương trình này và f(0) = 0 (suy ra t (1) b ng cách cho x = y = 0). ta ñư c phương trình 2(a4+a3+a2+a) = (a2+a)2 + 2(a2+a) a4 = a2 T ñó suy ra a ch có th nh n các giá tr a = 0. M t cách t nhiên.

chú ý là f là hàm ch n. chú ý r ng f(f(y)) = y và f2(x) = f(x2). Mà f(x–1) + f(x) = –1 nên t ñây suy ra f(–x) = f(x). T ñây. ta ñư c f(–1) = –1. V y trư ng h p này không x y ra. ta ñư c f(f(y)) = y (3) Thay y b ng f(y) trong (1). f(1) = –1. ta ñư c f(–1) = –1. chú ý là f(0) = 0. theo lý thuy t cơ b n v phương trình hàm Cauchy. Thay x = –1. Lý lu n như phân tích ban ñ u. ta suy ra f là hàm s tăng. Như v y. ta tìm ñư c f(x) = x. Đ t f(0) = a. y.Vietnamese IMO Team Training Camp 2010 + N u a = 0 thì t (6) ta suy ra f(x) = 0 v i m i x. ta ñư c a(x2+ay) = a2x + y v i m i x. V y f(x) = x là nghi m duy nh t c a phương trình hàm. y thu c R T ñây d dàng ch ng minh ñư c r ng f(x+y) = f(x) + f(y) (4) v i m i x. Tìm t t c các hàm s f: R f(x2 + f(y)) = f2(x) + y (1) R tho mãn ñi u ki n Gi i. ta ñư c f(x) tho mãn h phương trình (2). Như v y f là hàm l . thay x = –1. T ñây suy ra f là hàm h ng. V n ñ m u ch t trong bài toán này là ch ng minh ñư c f(0) = 0. t c là f(x) + f(x+1) = –1 v i m i x. + N u a = 1 thì t (6) ta suy ra f(x+1) = f(x) + 1 (7). Thay vào (5). trong ñó a ≥ 0. do (2) nên ta có f(x) ≥ 0 v i m i x ≥ 0. ta ñư c f(x2+a) = f2(x) (5) Thay x = 0 vào (5). suy ra a = 1. ta ñư c f(a) = a2 Thay x = 0 vào (1). Áp d ng lý thuy t phương trình hàm Cauchy. L i có t (7) f(x–1) = f(x) – 1 nên t ñây ta suy ra f(–x) = –f(x). (3). y. n u ta ch ng minh ñư c f(0) = 0 thì thay y = 0 vào phương trình hàm. T t các lý lu n trên ñây ñ u d a trên gi thi t là ta ñã ch ng minh ñư c f(0) = 0. Bây gi ta s ch ng minh ñi u này. Th t v y. ta ñư c f(–x) + f(x–1) = –1. Đi u này mâu thu n vì f(0) = 0. ta suy ra f(x+y) – f(x–y) = 0 v i m i x. Ngoài ra. ta ñư c f(–x) + f(x–1) = –1. Thay vào (5). f(x) = ax v i m i x. y thu c R. Thay y = 0 vào (1). ta thay y b ng –y thì ñư c f(-xy) + f(x-y) = f(x)f(-y) + f(x) + f(-y) (4) Tr (1) cho (4). t c là f là hàm ch n. ta ñư c 60 | Tr n Nam Dũng – 6/2010 . Thay vào phương trình hàm. Như v y f tho mãn phương trình hàm Cauchy. K t h p v i (4). + N u a = –1 thì t (6) ta suy ra f(x+1) = – f(x) – 1. ta ñư c f(x2) = f2(x) (2) Thay x = 0 vào (1). ta ñư c f(x2+y) = f(x2) + f(y) v i m i x. Bây gi trong (1). Đây là m t nghi m c a phương trình hàm. Bài toán 11.

L i gi i hoàn t t. M t m t f(a2+f2(1)) = f(f2(1) + f(a)) = (f(f(1)))2 + a = (a2+1)2 + a M t khác f(a2+f2(1)) = f(a2+f(1+a)) = (f(a))2 + 1 + a = a4 + a + 1 T ñây ta suy ra a4 + 2a2 + 1 + a = a4 + a + 1 suy ra a = 0. 2. 4. 1]. ii) f(mn) = f(m). 5. y thu c R. tho mãn ñ ng th i các ñi u ki n i) f(0) = 0 ii) f(1–x) = 1 – f(x) ∀x ∈ [0.Vietnamese IMO Team Training Camp 2010 f(f(y)) = a2 + y (6) 2 2 Bây gi ta s tính f(a +f (1)) b ng hai cách. 20} c)* Ch ng minh r ng t n t i duy nh t m t hàm s f tho mãn ñ ng th i các ñi u ki n nêu trên. Tìm t t c các hàm s f: R R tho mãn ñi u ki n f(xy) + f(x) + f(y) = f(x+y) + f(x)f(y) v i m i x. …. 1]. y thu c R. iii) f(x/3) = f(x)/2 ∀x ∈ [0. a) Hãy tính f(18/1991). b) Hãy tính f(1/n) v i n ∈ {1. Tìm t t c các giá tr k thu c N* sao cho t n t i hàm s f: N* ki n i) f(2) = k. Bài t p 1. 2. iii) f(m) > f(n) v i m i m > n. Tìm t t c các hàm s f: R R tho mãn ñi u ki n f(x2 + y + f(y)) = f2(x) + 2y v i m i x. n) = 1. Tìm t t c các hàm s f: N* N* tho mãn các ñi u ki n i) f(2) = 2.f(n) v i m i (m. n. T c là f(0) = 0. 6.f(n) v i m i m. iii) f(m) > f(n) v i m i m > n. N* tho mãn các ñi u 61 | Tr n Nam Dũng – 6/2010 . Cho f là hàm s không gi m xác ñ nh trên ño n [0. Tìm t t c các hàm s f : R R tho mãn ñi u ki n (f(x+y))2 = f(x)f(x+2y) + yf(y) v i m i x. ii) f(mn) = f(m). y thu c R. 1]. 3.

Ph m T n Dương.Vietnamese IMO Team Training Camp 2010 Tài li u tham kh o [1] Nguy n Văn M u. Functional Equations – A Problem Solving Approach. [6] Pierre Bornsztein. Nhà xu t b n Giáo d c 2007 [5] B. PRISM 2002. NXB Đ i h c và THCN 1977 [4] Phan Huy Kh i. Electronic Edition 2003 [7] Titu Andreescu. Tuy n t p các bài toán sơ c p. Functional Equations.J. Cours – Equations fonctionelles. Lê Đình Th nh. Bài toán hàm s qua các kỳ thi Olympic.Venkatachala. [3] Phan Đ c Chính. Đ i s . Iurie Boreico. Electronic Edition 2007 62 | Tr n Nam Dũng – 6/2010 . Nhà xu t b n Giáo d c 2001 [2] Nguy n Tr ng Tu n. T p 1. Mobinool Omarjee. Các bài toán v hàm s . Phương trình hàm. Nhà xu t b n Giáo d c 2005.

Chúng ta không th ñ t ñư c con s l n hơn. Bài toán I: Cho N = {1. Đây là m t trong nh ng bài gi ng c a Gil Kalai t i seminar “Các khái ni m cơ b n” t i ĐH TH Hungari do David Kazhdan kh i xư ng. t r t d ñ n r t khó. Chúng ta có th ñ t ñư c ñi u này b ng các ch n t t c các t p con ch a ph n t ‘1’. ta ch có th ch n m t t p h p vào h các t p h p c a chúng ta. các t p con c a sao cho hai t p h p 63 | Tr n Nam Dũng – 6/2010 . … . n }. H i kích thư c l n nh t c a h các t p con c a tho mãn ñi u ki n hai t p h p b t kỳ thu c có ph n giao khác r ng? (M t h như v y ñư c g i là h giao nhau) Tr l i I: Kích thư c l n nh t là . b i t m i c p g m m t t p h p và ph n bù c a nó.2. Ba bài toán m ñ u Chúng ta s b t ñ u b ng ba bài toán khá gi ng nhau.Vietnamese IMO Team Training Camp 2010 T i ưu t h p I: Các bài toán t i ưu v h các t p h p Gil Kalai Bài vi t này gi i thi u v các bài toán t i ưu liên quan ñ n h các t p h p. Bài toán II: Tìm kích thư c l n nh t c a h b t kỳ thu c có h p khác ?. Paul Erdös 1.

H này có t p h p. trong ñó ch a . H này ch a 1/8 c a t t c các ñ th . Bài toán II m i: Tìm kích thư c l n nh t c a h các t p con c a sao cho v i hai t p h p b t kỳ thu c ta có giao c a chúng khác r ng và h p c a chúng khác . Bài toán III (Gi thuy t Erdös-Sos) Cho là h các ñ th v i N là t p các ñ nh.{1. Kleitman m i ch ng minh ñư c là không có h nào l n hơn v i tính ch t này.2}. Ch c n chuy n qua ph n bù.Vietnamese IMO Team Training Camp 2010 Câu tr l i là hi n nhiên vì bài toán II ch ng qua là bài toán I. 64 | Tr n Nam Dũng – 6/2010 . M t ví d c a m t h như v y là t p h p t t c các t p h p ch a ph n t ‘1’ nhưng không ch a ph n t ‘2′. Gi thuy t này hi n nay v n là m t v n ñ m .) M t ví d ñơn gi n c a h t p h p v i tính ch t ñã cho là t t c các t p h p ch a m t tam giác c ñ nh nào ñó. Và ta s có ñáp s y như bài toán I.3}. Ta phát bi u bài toán II khác. (Chú ý: ta ñ m các ñ th mà không tính ñ n s ñ ng c u c a chúng. Ví d t t c các ñ th ch a các c nh {1. Hai ñ nh lý cơ b n v h các t p con v i các ñi u ki n giao cho trư c.{2. Vera Sos 2. Ph i m t vài năm sau khi Erdös ñ xu t bài toán này. T n t i hay không m t h l n hơn các ñ th v i tính ch t ñã cho? Erdös và Sos ñưa ra gi thuy t là câu tr l i là không – chúng ta không th tìm ñư c h l n hơn. Gi s a r ng hai ñ th b t kỳ c a h có chung m t tam giác.3}. Đ nh lý Erdös-Ko-Rado: M t h giao nhau các k-t p con c a t i ña t p h p. H i có kích thư c l n nh t b ng bao nhiêu? T ng s các ñ th v i n ñ nh là .

(Erdös và deBruijn k t lu n r ng n ñi m không th ng hàng trên m t ph ng xác ñ nh ít nh t n ñư ng th ng.n}} ho c thay t p h p ñ u tiên b i {2. 65 | Tr n Nam Dũng – 6/2010 . S ki n c t y u ñây là các c t .3. Phép ch ng minh ñ nh lý deBruijn Erdös b ng ñ i s tuy n tính. {1. ho c l y m t m t ph ng x nh h u h n. Hãy th suy ra ñi u này t ñ nh lý trên!) T t c các k-t p con c a N ch a ph n t ‘1′ cho ví d v d u b ng cho ñ nh lý Erdos-KoRado. Phép ch ng minh ñ nh lý Fisher. 3. t Làm th nào ñ có th ch ng minh r ng các c t là ñ c l p tuy n tính? Trư c h t. V i ñ nh lý Erdös deBruijn ta l y h {{1} . chúng ta gi s r ng có ít nh t 2 t p h p. . Xét ma tr n liên k t c a h : Ph n t (i.Vietnamese IMO Team Training Camp 2010 Đ nh lý Fisher.…. de Bruijn-Erdös có th trình bày như sau: Gi s r ng có m t p h p trong h . M t ph ng Fano các ñi m x nh h u h n b c 2.2} {1. deBruijn-Erdös: H các t p con c a sao cho hai t p h p khác nhau b t kỳ c a h có ñúng m t ph n t chung có nhi u nh t n ph n t . và tính tích trong . Ta lưu ý r ng n u i và j khác nhau thì Như v y và . Khi ñó ta vi t .j) c a ma tr n này b ng ‘1′ n u i thu c .n}.3} … {1. ñây suy ra c a ma tr n liên k t là ñ c l p tuy n tính.

c th là S={ } v i k nào ñó. là m t “kho ng” liên t c ñ i v i . Như v y k! (n-k)! và ñi u này cho chúng ta ñ nh lý Erdös Ko Rado. m t trong nh ng ngư i ñã phát hi n ra b t ñ ng th c LYM. v i m i t p h p S có k!(n-k)! hoán v vòng quanh mà trong ñó S là m t kho ng liên t c.n} và S là t p h p thu c h có kh i ñ u là . ta có th ch n ñư c nhi u nh t k “kho ng” ñôi m t giao nhau. Ph n này s d ng ñi u ki n . Quay tr l i m t chút v câu “d dàng nh n th y”. ta có B t ñ ng th c này (ñư c g i là b t ñ ng th c LYM) suy ra k t qu c n ch ng minh. ta có th tìm ñư c ñúng k! (n-k)! hoán v v i S là kh i ñ u. Lubell tìm ñư c m t phép là m t ñ i xích như v y và gi s r ng nó có t p h p k ph n t . 4. … . Bella Bollobas. Đ nh lý Sperner Đ nh lý Sperner (1927) kh ng ñ nh r ng kích thư c l n nh t c a h là m t ñ i xích ñ i v i quan h bao hàm là h s nh th c ch ng minh ñơn gi n và ñ p cho ñ nh lý Sperner: G i các t p con c a N .Vietnamese IMO Team Training Camp 2010 Như v y tích này ch có th b ng 0 khi t t c các h s ñ u b ng 0. Ý tư ng là tính cách c p quanh và trong ñó là m t t p h p trong h . N u S là m t t p h p k ph n t . M t khác. Ta tính các c p trong ñó = là m t hoán v c a {1. V i m i hoán v ta tìm ñư c nhi u nh t m t kh i ñ u S trong h (do ñi u ki n ñ i xích). h p hai s ki n này. là hoán v vòng M t m t ta có (n-1)! hoán v vòng quanh và d dàng th y r ng v i m i m t hoán v như v y. M t cách lý lu n cho ph n này như sau: xét kho ng J mà ph n t t n cùng bên trái là n m bên trái nh t và chú ý r ng có k kho ng giao v i J mà ph n t t n cùng bên trái n m 66 | Tr n Nam Dũng – 6/2010 . K t hay nói cách khác . Đ nh lý Erdös-Ko-Rado có m t phép ch ng minh tương t v i ch ng minh trên.2. Ch ng minh này là m t ví d c a “các lý lu n v chi u trong t h p”.

Sau ñây là m t ch ng minh khác. Sau ñây là m t cách ti p c n như v y: ñ ñơn gi n. S c nh c a ñ th còn l i không vư t quá . M t cách khác là xét m t kho ng J bào ñó có ñ dài k và chú ý r ng 2k-2 kho ng có giao v i kho ng này ñư c chia thành k-1 c p mà m i c p ch a hai kho ng không giao nhau. hơn n a. ñ th m i là ñ th hai phe (trong ñó A là m t phe).Vietnamese IMO Team Training Camp 2010 bên ph i z. S l n nh t các c nh (ký hi u là ) c a ñ th n ñ nh không ch a ñ th con ñ y ñ (r+1) ñ nh ñ t ñư c t i ñ th r phe ñ y ñ v i n ñ nh. S l n nh t các c nh (ký hi u là ) c a m t ñ th n ñ nh và không ch tam giác ñ t ñư c ñ th hai phe ñ y ñ n ñ nh v i kích thư c hai phe càng g n nhau càng t t (c th là [n/2] và [(n+1)/2]. Đ nh lý Turan và bài toán Turan Trư ng h p ñ c bi t c a ñ nh lý Turan cho ñ th không ch a tam giác ñư c ch ng minh b i Mantel vào năm 1907. Th c hi n ñi u này ñ i v i t t c các ñ nh và chú ý r ng m t m t c nh ñư c tính n-1 l n. trong ñó kích thư c c a các ph n càng g n nhau càng t t. g n như cách ti p c n nào cũng có th thành công. Bây gi chú ý là các ñ nh thu c A l p thành m t t p h p ñ c l p (t c là không có c nh n i gi a các ñ nh c a A). Cu i cùng ta ch c n ch ng minh là v i ñ th hai phe thì s c nh là l n nh t khi hai ph n có s ñ nh càng g n nhau càng t t. b c c a m i ñ nh ñ u không nh hơn b c ñ th ban ñ u. 5. Đ ý r ng trong ñ th m i. Xoá ñi m t ñ nh c a ñ th G v i n+1 ñ nh không chưá . V i m i ñ nh thu c B ta xoá ñi t t c các c nh ch a ñ nh này và thay vào ñó. n i ñ nh này v i t t c các ñ nh thu c A. ta xét trư ng h p tam giác. Ta thu ñư c r ng s c nh trong G (và 67 | Tr n Nam Dũng – 6/2010 . B – là các ñ nh còn l i. Và. Đ nh lý Turan d ng t ng quát ñư c ch ng minh vào nh ng năm 40 c a th k trư c. Xét ñ nh v v i b c l n nh t và chia các ñ nh còn l i c a ñ th thành hai ph n: A – các ñ nh k v i v. Paul Turan Ch ng minh ñ nh lý Turan: Th c s ñ nh lý Turan không khó.

Tr n Nam Dũng d ch và gi i thi u (t web site c a Seminar: T i ưu t h p I) M t s ghi chú thêm c a d ch gi : Đ i xích: Trong m t t p s p th t (partial order set). .{a.c}. Chúng ta mu n tìm s ph n t l n nh t c a t p h p các b ba l p t {1.Vietnamese IMO Team Training Camp 2010 nghĩa là ) không vư t quá ph n nguyên trên c a này cho chúng ta k t qu chính xác c a bài toán.n} không ch a m t “t di n”. 68 | Tr n Nam Dũng – 6/2010 . hãy th ñưa ra d ñoán c a mình. Đánh giá Chúng ta k t thúc chuy n tham quan thú v này b ng bài toán mà Turan ñưa ra vào năm 1940.d). LYM: Lubell.c.{a.d}.c. t c là không ch a b n b ban có d ng {a.….b.2.b. N u ñ c gi chưa bi t ñáp s .{b.d}. m t ñ i xích là m t h các ph n t ñôi m t không so sánh ñư c v i nhau. Meshalkin là nh ng ngư i ñã ch ng minh ñ nh lý này m t cách ñ c l p. Turan ñã ñưa ra m t gi thuy t c a mình và gi thuy t này hi n nay v n còn là m t v n ñ m . Yamamoto. Bollobas là ngư i th tư cũng tìm ra k t qu này m t cách ñ c l p.

Đánh giá chung là ñ năm nay không khó b ng ñ năm ngoái. có th nh n m nh s v ng m t c a m t s ñơn v có truy n th ng như H i Phòng. n u chúng ta mu n có m t ñ i tuy n m nh. Các phân môn S h c và T h p ñư c “ưu ái” hơn v i 2 bài. PTNK. Các bài 5. M t ñi m n i b t n a là Phú Yên v i 3 h c sinh tham d TST. ñi m cao nh t ñ i tuy n là 24 và ñi m th p nh t là 18. Có m t s ý ki n cho r ng các bài toán 5. cũng như khâu trình bày c a thí sinh r t có v n ñ . ĐHSP Tp HCM (1 em). Bài 2 thu c lo i trung bình. Như v y. Hai ñ i có l c lư ng hùng h u nh t tham d TST là Ngh An (6 em) và Đà N ng (5 em). Bên c nh ñó. Thanh Hóa. Chú ý là các ñ nh lý này r t sơ c p và ch a ñ ng nhi u phương pháp tư duy và lý lu n ñ p và hay. Như thư ng l . khá nhi u thí sinh tuyên b mình làm ñư c 4 bài nhưng k t qu th c t cho th y không ph i như v y. Đi m ñ c bi t là năm nay ch có 1 bài hình. K t qu này ti p t c cho th y ñi m y u chung c a thí sinh v n là hai m ng S h c và T h p. theo ý ki n c a chúng tôi. Cu i cùng. xinh chúc m ng các thí sinh ñã vư t qua kỳ thi Vietnam TST v a qua. m c ñ kỳ thi ch n ñ i tuy n. Thành ph n tham d TST năm nay có khá nhi u ñi m ñ c bi t. ñ s c t n công các bài toán 3. ñi m thi năm nay không cao hơn nhi u so v i năm ngoái. 1 bài ñ i s . 6 c a IMO thì c n ph i nâng t m ki n th c cũng như suy lu n c a h c sinh ñ n m c ñ các ñ nh lý này. chúc ñ i tuy n Vi t Nam có thành tích xu t s c t i IMO 2010! 69 | Tr n Nam Dũng – 6/2010 . kỳ thi năm nay m t l n n a l i kh ng ñ nh chân lý: N u làm 3 bài ch c ăn thì s l t vào ñ i tuy n. Tuy nhiên. 18/4 v i s tham gia c a 42 thí sinh ñ n t các t nh thành và các trư ng ĐH. Các ñơn v l n ñ u tiên có thí sinh d TST là Bà R a Vũng Tàu (2 em). 6 không phù h p v i ñ thi ch n ñ i tuy n và ñem l i l i th cho nh ng ai ñã bi t ñ nh lý Hall và ñ nh lý Lucas. 6 ñư c ñánh giá là khó và bài 3 là r t khó. Trái v i d ñoán l c quan c a nhi u ngư i. ñ thi ch n ñ i tuy n năm nay có 6 bài. ĐH Vinh hay s xu ng s c c a các ñơn v có s má khác như Vĩnh Phúc.Vietnamese IMO Team Training Camp 2010 V kỳ thi ch n ñ i tuy n Vi t Nam tham d IMO 2010 Tr n Nam Dũng Kỳ thi ch n ñ i tuy n Vi t Nam tham d IMO 2010 (VTST 2010) ñư c t ch c trong hai ngày 17. Bài 1 và 4 ñư c coi là các bài d c a kỳ thi. Công tác ch m thi ñã ñư c ti n hành ngay sau kỳ thi và k t qu ñã ch n ñư c 6 thành viên tham d IMO 2010. Sau kỳ thi.

(7 ñi m) G i Sn là t ng bình phương các h s trong khai tri n c a (1+x)n. BÀI 6. BÀI 5. (6 ñi m) Cho tam giác ABC không vuông t i A có trung tuy n AM. BA c t (O1) t i P. (O2) l n lư t là các ñư ng tròn ñi qua D và ti p xúc v i BC t i B và C. Hình ch nh t 2*3 b di 2 ô góc chéo nhau (t c còn có 4 ô) g i là hình ch nh t kép. Ch ng minh r ng S2n + 1 không chia h t cho 3. b. 17/4/2010 Th i gian làm bài: 240 phút.k ngư i này thành n nhóm m i nhóm có k ngư i sao cho không có 2 ngư i cùng nhóm ñ n t 1 nư c. Ngư i ta ghép khít các hình ch nh t ñơn và hình ch nh t kép ñư c b ng 2008*2010. BÀI 1.Vietnamese IMO Team Training Camp 2010 Đ CH N Đ I TUY N VN D Ngày 1. G i (O1). G i giao ñi m này là S. b) Ch ng minh r ng S luôn ch y trên m t ñư ng c ñ nh khi D ch y trên AM. (8 ñi m) Hình ch nh t kích thư c 1*2 ñư c g i là hình ch nh t ñơn. Tìm s bé nh t các hình ch nh t ñơn có th dùng ñ lát ñư c như trên. BÀI 3. a) Ch ng minh r ng ti p tuy n t i P c a (O1) và ti p tuy n t i Q c a (O2) ph i c t nhau. D là m t ñi m ch y trên AM. CA c t (O2) t i Q. BÀI 2. Ch ng minh r ng . Ngày 2. Ch ng minh r ng có th ch n ra n ngư i ñ n t các nhóm khác nhau và ñ n t các nư c khác nhau. (7 ñi m) Có n m i nư c có k ñ i di n (n > k > 1). THI TOÁN QU C T 70 | Tr n Nam Dũng – 6/2010 . (6 ñi m) V i m i s n nguyên dương. xét t p sau Tìm t t c n sao cho không t n t i a khác b thu c Tn sao cho a-b chia h t cho 110. c là các s th c dương th a mãn ñi u ki n . Ngư i ta chia n. BÀI 4. (6 ñi m) Cho a. 18/4/2010 Th i gian làm bài: 240 phút.

Xét s(8. n) = 11(k + h) + 10(nk + nh). T ñây ta lo i các giá tr n = 1. Tam giác APQ ñ ng d ng v i ACB nên APQ không vuông. hay S thu c m t ñư ng th ng c ñ nh.2.1. T ñây. Ta có MB2 = MC2 nên M thu c tr c ñ ng phương c a (O1) và (O2). 9. suy ra k+h – k’ – h’ ≡ 0 mod 10 (1) và nk + nh – nk’ – nh’ ≡ 0 mod 11 (2) T (1) suy ra k – k’ ≡ h’ – h (mod 10). Do s(h. Có th ñưa ra ñ c trưng ng n g n cho các s n th a mãn ñi u ki n là: n ph i là căn nguyên th y modulo 11. Trư c h t b ng cách th tr c ti p. 11.n) – s(6.k) = s(k. G i ti p tuy n c a (O1) là Px thì ∠xPB = ∠PBC = ∠PQA. h) nên ta luôn gi s k ≥ h.h. T (*) suy ra k’ = h. Do ñó n u n2 – 1 chia h t cho 11 thì n không th a mãn ñi u ki n. h’}. Ý tư ng ñơn gi n nhưng không t m thư ng. 3. Ta ch ng minh v i n = 2. do ñó ta ch c n tìm các n ≤ 11.n) không chia h t cho 110 v i m i b {k. Suy ra ti p tuy n t i P và Q ph i c t nhau t i S. 4. Tương t suy ra (APQ) ti p xúc v i c (O1) và (O2).n) = 110 + 20n(n5-1). 6. n u s(k. T (1) suy ra k = h’.h’. n) ≡ s(k. Ta th y n u n ≡ m thì s(k. 7. 5.AC => t giác BCPQ n i ti p.h} = {k’. Đ t s(k.AB = AQ. (*) Th t v y. 71 | Tr n Nam Dũng – 6/2010 . 8 thì s(k. V y ta lo i giá tr n = 10. Do ñó n u n(n5-1) chia h t cho 11 thì n không th a mãn ñi u ki n.6. Bài 2. ta th y r ng v i n = 2. 6. ta có nk-k’ ≡ nh’-h (mod 11) Vi t (2) l i thành nk’(nk-k’-1) ≡ nh(nh’-h-1) (mod 11). theo ñ nh lý nh Fermat.h’}.n) – s(1. 7.m) mod 110.n) = 10(n8-n6+n2-n4) = 10(n6-n2)(n2-1). h} ≠ {k’. Theo (*) thì nk-k’-1 ≡ nh’-h-1 ≠ 0. Đây là m t bài toán khá ñ p. 8 thì nk ≠ nh mod 11 v i m i k ≠ h. Ta ñư c ñi u ph i ch ng minh. Theo lý lu n trên thì nk-k’-1 ≡ nh’-h-1 mod 11. suy ra Px ti p xúc v i (APQ) hay (APQ) ti p xúc v i (O1). Xét s(6.h.n) chia h t cho 110 thì 11(k+h-k’-h’) + 10(nk+nh-nk’-nh’) chia h t cho 110.n) – s(k’.h. Suy ra DM là tr c ñ ng phương c a 2 ñư ng tròn.h’.h. Do ñó A thu c tr c ñ ng phương c a 2 ñư ng tròn. Suy ra AP. Bài toán có th t ng quát hóa b ng cách thay 11 b ng 1 s nguyên t b t kỳ (và dĩ nhiên 10 ñư c thay b ng p-1 và 110 ñư c thay b ng p(p-1). Vì SP2 = SQ2 nên S thu c tr c ñ ng phương c a (O1) và (O2).h.Vietnamese IMO Team Training Camp 2010 L i gi i và Nh n xét Bài 1. Như th {k.n) – s(k’. Như v y ta có th chia hai v cho nk-k’-1 ñ ñư c nk’≡ nh (mod 11). Nh n xét. chính là ñư ng th ng AM.4.

Vietnamese IMO Team Training Camp 2010 Bài 3. Ta ch ng minh s hình ch nh t ñơn nh nh t c n s d ng là 1006. Trư c h t ta ch ra cách ghép khít t o thành hình ch nh t 2008 x 2010 v i 1006 hình ch nh t ñơn (và các hình ch nh t kép).

Kh i 1 Kh i 2 Kh i 3 Kh i 4 Trên hình v mô t cách ghép hình ch nh t 10 x 16. Hình ch nh t 2010x2008 có th ñư c t o thành t c u hình trên như sau: + Thêm dòng b ng cách chèn thêm các kh i có d ng

vào gi a các kh i h p thành t 4 c t liên ti p. M i l n thêm ñư c 2 dòng. + Thêm c t b ng cách l p l i các kh i 4 c t liên ti p (chú ý tính tu n hoàn c a các kh i này: Kh i 1 ~ Kh i 3, Kh i 2 ~ Kh i 4 …). + Theo như cách ghép trên thì ta chia hình ch nh t 2010x2008 thành 502 kh i, m i kh i g m 4 c t. kh i 1 và kh i 502 ta c n dùng 3 hình ch nh t ñơn (tương ng v i các kh i 1 và 4 như trong ví d trên). Các kh i còn l i ta dùng 2 hình ch nh t ñơn. Như v y t ng c ng trong cách ghép trên ta dùng 500 x 2 + 2 x 3 = 1006 hình ch nh t ñơn. Xoay hình ch nh t 2010x2008 l i, ta ñư c hình ch nh t 2008 x 2010. Bây gi ta ch ng minh ph i c n ít nh t 1006 hình ch nh t ñơn ñ ph hình ch nh t 2008 x 2010. Xét m t phép ph h p l , g i x, y, z, t l n lư t là s hình ch nh t 1 x 2, 2 x 1, 2 x 3, 3 x 2 s d ng trong phép ph này. Tô tr ng các hàng l , tô ñen càng hàng ch n. Đi n s i vào hàng th i. Ta có Nh n xét 1. 2(x+y) + 4(z+t) = 2008 x 2010. (*)

72 | Tr n Nam Dũng – 6/2010

Vietnamese IMO Team Training Camp 2010 Nh n xét 2. Xét trên toàn b ng, hình ch nh t khuy t và hình ch nh t 2 x 1 có s ô tr ng b ng s ô ñen. Suy ra s hình ch nh t 1 x 2 các hàng tr ng = s hình ch nh t 1 x 2 các hàng ñen = x/2. Như v y x ch n. Nh n xét 3. V i m i hình ch nh t c a phép ph , ta xét t ng các s trong ô ñen – t ng các s trong ô tr ng. Khi ñó ñ i v i hình ch nh t 3 x 2 ñ i lư ng này = 0, v i hình ch nh t 2 x 3 ñ i lư ng này b ng ± 2, v i hình ch nh t 2 x 1 ñ i lư ng này b ng ± 1. Cu i cùng, t ng các s trong hình ch nh t 1 x 2 là m t s ch n thu c [2, 2.2008]. Do ñó ta có b t ñ ng th c T ng các s ô ñen – T ng các s ô tr ng = 1004.2010 ≤ (x/2)(2.2008-2) + y + 2z. 1004.2010 ≤ 2007x + y + 2z. (**) Đ i ch hàng và c t, ta ñư c 1005.2008 ≤ 2009y + x + 2t (***) C ng (**) v i (***) r i ñ ý (*), ta ñư c 1005.2008 ≤ 2007x+2009y ≤ 2009(x+y) Suy ra x + y ≥ 1005.2008/2009 > 1004. Vì x, y ch n nên x + y ≥ 1006. Nh n xét. 1. Đây là bài toán khó nh t c a ngày th nh t và cũng là bài toán khó nh t c a c kỳ thi. Đi m m u ch t c a l i gi i là tìm ra cách ph t i ưu và ch ng minh tính t i ưu c a nó. Vi c tìm ra cách ph cho hình ch nh t 4 x 2n v i 4 hình ch nh t ñơn là không khó nhưng r t d d n ñ n ng nh n là v i hình ch nh t 4m x 2n (2m < n) ta có th nhân cách ph trên ñ thành cách ph t i ưu s d ng 4m hình ch nh t ñơn. Trong th c t , cách ph t i ưu s d ng 1 hình ch nh t kép ñ thay hai hình ch nh t ñơn cho các kh i k nhau. 2. Sau khi ñã tìm ñúng cách ph “t i ưu”, ta c n ch ng minh tính t i ưu c a nó. M t cách ti p c n truy n th ng là tô màu. Tuy nhiên, m t vài phép th và sai cho th y cách tô màu ñen tr ng ho c A, B, C, D ñơn gi n không gi i quy t ñư c v n ñ và ta ph i s d ng ñ n nh ng m i liên h sâu s c hơn gi a các ô và s hóa các m i liên h này b ng cách ñưa tr ng s vào. 3. Có ý ki n cho r ng bài s 3 gi ng v i m t bài toán thi ch n ñ i tuy n Vi t Nam năm 1993. Tuy nhiên, n u xem xét k l i gi i thì s gi ng nhau ch là hình th c. Bài 3 năm nay khó hơn r t nhi u so v i bài 1 năm 1993. (VTST 1993, Bài 1) G i hình ch nh t kích thư c 2 x 3 (ho c 3 x 2) b c t b m t hình vuông 1 x 1 m t góc là hình ch nh t khuy t ñơn. G i hình ch nh t kích thư c 2 x 3 (ho c 3 x 2) b c t b hình vuông 1 x 1 hai góc ñ i di n là hình ch nh t khuy t kép. Ngư i ta ghép m t s hình vuông 2 x 2, m t s hình ch nh t khuy t ñơn và m t s hình ch nh t khuy t kép v i nhau, sao cho không có hai hình nào ch m lên nhau, ñ t o thành m t hình ch nh t kích thư c 1993 x 2000. G i s là t ng s các hình vuông 2 x 2 73 | Tr n Nam Dũng – 6/2010

Vietnamese IMO Team Training Camp 2010 và hình ch nh t khuy t kép c n dùng trong m i cách ghép hình nói trên. Tìm giá tr l n nh t c a s. L i gi i bài toán trên khá ñơn gi n (không ph i ng u nhiên bài này ñư c ñ t v trí bài s 1 c a kỳ thi): Tô màu các hàng xen k ñen tr ng thì s có 997 hàng ñen và 996 hàng tr ng, suy ra s ô ñen nhi u hơn s ô tr ng là 2000. M i m t hình vuông 2 x 2 và m i m t hình ch nh t khuy t kép luôn có ñúng 2 ô tr ng, 2 ô ñen, còn m i m t hình ch nh t khuy n ñơn có s ô ñen – tr s ô tr ng = 1 ho c -1. Vì v y n u g i x, y, z l n lư t là s hình vuông 2 x 2, s hình ch nh t khuy t kép, s hình ch nh t khuy t ñơn thì ta l n lư t có: 1) 4x + 4y + 5z = 1993 x 2000 (s ô) 2) 2000 ≤ z (s ô ñen – s ô tr ng) T ñây suy ra 4x + 4y ≤ 1988 x 2000 Suy ra s = x + y ≤ 994000. Phép ph t i ưu có th xây d ng d dàng nh c u hình cơ b n sau:

Bài 4. Áp d ng b t ñ ng th c AM-GM, ta có

suy ra

C ng b t ñ ng th c này v i hai b t ñ ng th c tương t , ta suy ra

Hơn n a, ta l i có Vì v y, 74 | Tr n Nam Dũng – 6/2010

Vietnamese IMO Team Training Camp 2010

(1) Bây gi , s t c (2) K t h p (1) và (2), ta có ngay k t qu c n ch ng minh. Đ ng th c x y ra khi và ch khi Nh n xét. • Đánh giá • Sau khi tìm ñư c ñánh giá là khá cơ b n và t nhiên, ñ ng d ng b t ñ ng th c cơ b n ta suy ra

th i cũng là bư c m u ch t ñ ñơn gi n hóa b t ñ ng th c. , ta s d ng ñi u ki n

m t cách tr c ti p ñ ñưa b t ñ ng th c c n ch ng minh v d ng thu n nh t

Đ n ñây, ta có nhi u phương hư ng ch ng minh khác nhau, trong ñó có cách ñã trình bày trong l i gi i. Bài 5. Cách 1. Ta nh n xét r ng v i ñi u ki n c a ñ bài thì v i m i h thu c {1, 2, …, n} thì t p h p các ñ i bi u h nhóm b t kỳ s ñ n t ít nh t h nư c. Th t v y, h nhóm g m hk ñ i di n, mà m i nư c ch có k ñ i bi u suy ra s nư c có ñ i di n trong h nhóm nói trên không th dư i h nư c. Ta g i tính ch t h nhóm b t kỳ có ñ i bi u c a ít nh t h nư c là tính ch t (*). Đ ch ng minh bài toán, ta ch ng minh r ng ta có th chuy n b t các ñ i di n ra kh i các nhóm sao cho 1) M i nhóm ch còn l i m t ñ i di n 2) Đi u ki n (*) v n ñư c th a mãn Rõ ràng n u khi ñó ta ch n các ñ i di n còn l i trong phòng thì ñó chính là n ngư i th a mãn yêu c u bài toán, vì theo ñi u ki n (*) v i h = n thì các ñ i di n này s là ñ i bi u ñ n t n nư c. Ta ch ng minh kh ng ñ nh nói trên b ng cách s d ng nguyên lý c c h n. Trong các cách chuy n b t các ñ i di n ra kh i các nhóm sao cho ñi u ki n (*) v n ñư c th a mãn, ch n cách chuy n có s ñ i di n ñư c chuy n l n nh t. Ta ch ng minh r ng v i cách chuy n này, m i nhóm ch còn l i 1 ñ i di n. 75 | Tr n Nam Dũng – 6/2010

ta l i ñ t J2 = {i ∈ {1. a2 là m t ph n t khác a1 ch n t A2. ai1 t Ai2 và ai2 t Ak+1. a2. …. jp (nhóm 1 thi u x và nhóm 1 thi u y h p l i thành nhóm 1). Gi s ai thu c Ai. ch ng h n nhóm 1 ch a ít nh t 2 ngư i x. Áp d ng ñi u ki n (*) ta th y h p c a hai danh sách này ch a ñ i di n c a ít nh t 1 + q + p – r nư c. i1. 2. i2. p là các ph n t ñã ñư c ch n. j2. Trong trư ng h p B1 = ∅. jp sao cho trong các nhóm 1 (ñã b ngư i y). …. …. T c là ta g p trư ng h p g p t p h p Ap+1 trong ñó t t c các ph n t c a nó ñã ñư c ch n trư c ñó. …. suy ra do ñó ai2 thu c Ak+1. ir. 2. ir ch a ñ i di n c a ít nh t r nư c nên có ít nh t r nư c trùng nhau hai danh sách (1) và (2). N u thì ta ch n a thu c B. khi ñó ta ñ i l i. An là n t p con k ph n t c a X = {1. k}| ai ∈ Ak+1}. ai1 thu c Ak+1. M t khác. ch n a t Ai1 còn ai1 t Ak+1. Đ thu n ti n trình bày. ir+1. Khi ñó tìm ñư c a1. hai danh sách (1) và (2) g p l i ch a nhi u nh t ñ i di n c a q + p – r nư c (3).n}. Như v y ta ñã m r ng cách ch n các ph n t phân bi t ñ n Ak+1. k} | }. N u ta b ñi ngư i x kh i phòng này thì theo các ch n cách chuy n trên. …. …. Do ñó. ir = jr còn các ch s kia khác nhau. Đ l i gi i t nhiên. Cách 2.Vietnamese IMO Team Training Camp 2010 Th t v y. …. …. t n t i p nhóm j1. …. …. i2. ñi u ki n (*) s không còn ñư c th a mãn. Trong các ch s i và j. …. Bài toán ñư c gi i quy t hoàn toàn. h p hai danh sách các phòng nói trên l i. Như v y ta ñã m r ng cách ch n các ph n t phân bi t ñ n Ak+1. Khi ñó do các nhóm i1. gi s có r ch s trùng nhau: i1 = j1. i2. …. 2. Tương t . iq sao cho trong các nhóm 1 (ñã b ngư i x). i2. 76 | Tr n Nam Dũng – 6/2010 . ta phát bi u bài toán dư i d ng t p h p: Cho A1. 2. Ý tư ng là ta s ch n a1 m t cách b t kỳ t t p A1. Gi s a thu c Ai1 thì ai1 s thu c Ai2 v i i2 nào ñó thu c J1. T c là t n t i q nhóm i1. y. mâu thu n v i (3). Trong l i gi i có th b ñi ph n in nghiêng. …. ta ñư c danh sách các phòng phân bi t 1. D th y h p c a p t p h p b t kỳ ch a ít nh t p ph n t . Ta c ch n ng u nhiên theo nguyên t c như th cho ñ n khi không ch n ñư c n a. N u thì ta ch n a thu c B2. Bây gi ta ch n a t Ai1. j2. j1. …. Gi s a thu c Ai1 thì theo ñ nh nghĩa. A2. an ñôi m t khác nhau sao cho ai thu c Ai. iq (1) ch ch a nhi u nh t ñ i di n c a q nư c. Ta ñ t J1 = { i ∈ {1. trong ñó m i ph n t xu t hi n ñúng k l n. i1. ik. jp (2) ch ch a nhi u nh t ñ i di n c a p nư c. …. i = 1. jr+1. chúng tôi trình bày thêm ph n d n d t. gi s có 1 nhóm nào ñó nào ñó.

…. có c nh n i T ñó {i | i ∈ {1. 2. 2. p}.Vietnamese IMO Team Training Camp 2010 N u B2 = ∅ thì ta l i ti p t c th c hi n quá trình trên …. Xét a ∈ B. …. p+1}| có ñư ng ñi t i ñ n p+1} V i m i i ∈ {1. …. Đ t B = A \ {ai| i ∈ J*}. Gi s ñó là j0=j.….|J*| = |A| . Aj* = Aj \ A v i m i j ∈ J. a2. j1. …. | I | < n sao cho | . Khi ñó b1. t n t i K ⊂ J sao cho | Khi ñó. Trư ng h p 1: T n t i m t t p ch s I ⊂ {1.|J| + 1 ≥ 1. V i n = 1. Aj* th a mãn ñi u ki n (*). aj(l-1) thì rõ ràng bi ∈ Ai v i m i i thu c I. Như v y có 1 ñư ng ñi t j ñ n p+1. Bây gi n u ñ t bj0. 2. i ∈ I. Ch ng minh. Rõ ràng j ≠ p+1. j1. ap} = ∅ và |B| = |A| . Ta ch ng minh b ng quy n p theo n. Bây gi vào l i gi i chính. ta có ai ∈ A ai thu c Aj v i j nào ñó thu c J t iñ nj∈J G ch a ñư ng ñi t i ñ n p+1 i ∈ J. p. jl} ⊆ J. do nên v trái c a ñ ng th c trên | Mâu thu n. …. a2. Bài toán ñư c ch ng minh hoàn toàn.…. Cách 3. ai ∈ A} = J \ {p+1} = J*. …. Khi ñó a ∈ Aj v i j ∈ J nào ñó. 2. …. Ta xét hai trư ng h p. n}. A2. do nên ta có | | M t khác. n} \ I. Như v y ta ñã m r ng ñư c cho p+1 t p h p. Gi s b ñ ñúng v i m i h t p con F có |F| < n.…. 2. …. an phân bi t sao c a X sao cho ai ∈ Ai v i m i i = 1. 2. Ta ñ t J = { i ∈ {1. k t lu t c a b ñ là hi n nhiên. T ñó áp d ng gi thi t quy n p cho các h Ai. Xét h F = (A1. …. Đ t bp+1 = ajl. . A2. j ∈ J ta suy ra ñi u ph i ch ng minh. b2. jl = p+1. aj0. bj1. L i gi i này s d ng ñ nh lý Hall sau ñây: B ñ : Cho A1. …. Ta ch ng minh h các Đ t J = {1. …. 77 | Tr n Nam Dũng – 6/2010 b ng . Ta xét ñ th có hư ng G g m p+1 ñ nh: 1. An là m t h các t p con c a m t t p h p X th a mãn ñi u ki n v i m i I ⊆ X. Aj*. Ap+1 tương ng. bjl tương ng là a. A2.…. (*) | Khi ñó t n t i a1. p}. 2. bi = ai v i m i i ∉ I. Gi s ngư c l i. An). Khi ñó B ∩ {a1. n. Đ nh i ñư c n i ñ n ñ nh j n u ai thu c Aj. ….…. Chú ý r ng I = {j0. bk+1 là các ph n t phân bi t l y t A1. p+1.

Khi ñó a0 + a1 + … + ak = 2p. Ta có . ta th y các t p con này th a mãn ñi u ki n (*) và do ñó tìm ñư c cách ch n th a mãn yêu c u bài toán. Do 78 | Tr n Nam Dũng – 6/2010 . 2. a2. An*) th a mãn ñi u ki n (*) và theo gi thi t quy n p. …. 2}. Khi ñó v i m i I ⊂ { 2. ta l y ra 1 ñ i di n b t kỳ thu c nư c i1. k t lu n c a bài toán là hi n nhiên. …. an sao cho ai ∈ Ai* v i m i i = 2. N u không s x y ra trư ng h p sau khi ch n ñ i di n cho nhóm k thu c nư c ik thì ngư i cùng nư c v i còn l i trong nhóm này l i thu c nhóm 1. …. 1. …. K t h p v i a1 ta ñư c các ph n t phân bi t a1. b ng cách mô hình hóa các ñ i di n c a các nư c như các ph n t . V i k=1 và k = n. Khi ñó ch n m t ph n t b t kỳ a1 t A1. ta ñ n nhóm có ngư i còn l i c a nư c i1. n}. So sánh h s c a 2 bên ta có . Đ t Ai* = Ai \{a1} v i m i i = 2. ta có | Như v y h (A2*. 2. …. n. 3. ta có m t cách gi i khá ñơn gi n như sau: nhóm 1.Vietnamese IMO Team Training Camp 2010 Trư ng h p 2: V i m i I ⊂ {1. n}. Quay tr l i bài toán. Trư ng h p 1: các ai thu c t p {0. V i k = 2. ta có Trư ng h p 2: t n t i i nh nh t mà ai = 2. ti p theo. k t o thành m t xích. Bài 6. 1}. Nh n xét. ta có | . l i chuy n sang nhóm có ngư i còn l i c a nư c i2 … N u quá trình này có th kéo dài mãi ñ n h t n nhóm thì xong. an trong ñó ai ∈ Ai. khi ñó h s tương ng c a 4n là 1. các nhóm như các t p con. …. ta có th ch n ñư c các ph n t phân bi t a2. v i ai ∈{0. …. n. l y ngư i còn l i trong nhóm ñó (thu c nư c i2) làm ñ i di n cho nhóm này. a3. Ti p theo ta ch ng minh Gi s 2n có bi u di n tam phân là không chia h t cho . …. | I | < n. b ng cách lý lu n tương t như l i gi i 1. ta lo i xíc này ñi và làm vi c v i nh ng nhóm còn l i b ng cách tương t . 4n có bi u di n tam phân là (do ai = 0 ho c 1) và theo ñ nh lý Lucas. Như th các nhóm 1.

Do bi u di n p phân c a n là duy nh t nên h s c a xn T ñây ta có ñi u ph i ch ng minh. Khi ñó . yêu c u ch ng minh S2n + 1 không chia h t cho 3 có hai m c ñích: 1) Ki m tra xem thí sinh có tính ñư c S2n không? Và ñây cũng là ch ñ cho ñi m. • Vì ñ nh lý Lucas không ñư c s d ng nên thí sinh khi s d ng ph i ch ng minh l i ñ nh lý này. 2. Ph m Minh Khoa. • Cũng có th trình bày l i gi i tr c ti p không thông qua ñ nh lý Lucas. L i gi i trên ñây có s d ng ñáp án chính th c. • Cách ti p c n c a ñ bài. …. Võ Qu c Bá C n. Ch ng minh. chúng tôi trình bày cách ch ng minh ñ nh lý Lucas.mathscope. * Đ hoàn ch nh l i gi i. p-1 nên ta có (1+ x)p ≡ 1 + xp (mod p) T ñó b ng quy n p ta suy ra (mod p) Như v y ta có (mod p) H s c a xn v ph i là v trái là . 2) Đưa ra b n ch t t h p c a t ñó g i ý ñ n cách khai tri n ña th c theo mô-ñun.org. l i gi i và ý tư ng c a các b n LTL. Ta làm vi c trên các ña th c v i h s ñư c xét theo modulo p. Cho m và n là các s nguyên không âm. p là s nguyên t và m = mkpk + mk-1pk-1 + … + m1p + m0 n = nkpk + nk-1pk-1 + … + n1p + n0 là các bi u di n p phân c a m và n tương ng. tuy nhiên có l không th tránh kh i vi c s d ng h tam phân và lý lu n t h p dư i ñây. Traum và m t s th o lu n khác trên di n ñàn www.Vietnamese IMO Team Training Camp 2010 nên Nh n xét. 79 | Tr n Nam Dũng – 6/2010 . Đ nh lý Lucas. Do v i m i k = 1.

z là các s th c dương thay ñ i tho mãn ñi u ki n xyz = ax + by + cz. z là các s th c tho mãn ñi u ki n x2 + y2 + z2 = 9. c là các s th c dương cho trư c và x. 8. Tìm giá tr l n nh t c a bi u th c F = x2y + y2z + z2x. (a2+b2+c2)(x2+y2+z2) = 4 Ch ng minh r ng ax + by + cz ≥ 0. y. x2. y. 7. trong ñó d là s th c dương xác ñ nh b i phương trình a b c + + = 1. (Kvant) Cho a. Ch ng minh r ng (a5 – a2 + 3)(b5 – b2 + 3)(c5 – c2 + 3) ≥ (a+b+c)3 2. b. Ch ng minh r ng giá tr nh nh t c a x + y + z b ng b + c + 2bc / d + c + a + 2ca / d + a + b + 2ab / d . (Vi t Nam 2002) Cho x. z là các s th c tho mãn ñi u ki n x + y + z = 0 và x2 + y2 + z2 = 6. Ch ng minh r ng 2(x+y+z) – xyz ≤ 10. tìm h ng s C nh nh t sao cho v i m i s th c không âm x1. 5. x. b. (IMO 2005) Ch ng minh r ng n u a. …. Cho x. b. y. c là các s th c dương tho mãn ñi u ki n a + b + c = 1. b. Cho a. c là các s th c dương. z là các s th c th a mãn ñi u ki n (a+b+c)(x+y+z) = 3. 6. y. (Vasile Cirtoaje) Cho các s th c không âm th a mãn ñi u ki n a + b + c = 4. a+d b+d c+d 80 | Tr n Nam Dũng – 6/2010 . (IMO 1999) Cho n ≥ 2 là m t s nguyên dương c ñ nh.Vietnamese IMO Team Training Camp 2010 B t ñ ng th c: M t s ví d và bài t p ch n l c 1. c là các s dương có tích l n hơn hay b ng 1 thì a5 − a2 b5 − b 2 c5 − c 2 ≥0 + 5 + 5 a5 + b2 + c2 b + c2 + a2 c + a2 + b2 3. (Mathlinks) Cho a. b. Ch ng minh r ng a2b + b2c + c2a + abc ≤ 4. Ch ng minh r ng ta luôn có 1 1 1 + + + 48(ab + bc + ca ) ≥ 25 a b c 4. c. (USA MO 2004) Cho a. xn  n  ∑≤n xi x j ( x + x ) ≤ C  ∑ xi  1≤i < j  i =1  2 i 2 j 4 9.

a2. + y n  ≥   n n     13. x3. Tìm giá tr l n nh t c a bi u th c a1a2 + a2a3 + … + an-1an. …. …. z3. . y2.. z2n là các s th c dương sao cho z2i+j ≥ xiyj v i m i i. …. + z 2 n  2n    x1 + . Tìm giá tr nh nh t c a S. …. x2.... Gi s z2.. a100 là các s th c không âm tho mãn ñi u ki n a12 + a22 + … + a1002 = 1. z3. j thu c {1. 2. Ch ng minh x1 x2 xn −1 x n r ng giá tr l n nh t c a A b ng giá tr nh nh t c a B và hãy tìm giá tr này. y1. z2n}. xn/(1 + x1 + x2 + . . i =1 n n Ch ng minh r ng  ∑ ai  +  ∑ bi  ≤ n. G i A là s nh nh t trong các s x1 ... (Romanian TST 2007) Cho n ≥ 2 và x1. yn là 2n s th c dương. Ch ng minh r ng a12a2 + a22a3 + … + a1002a1 < 12/25.. IMO Short List 2003) Cho n ≥ 2 là s nguyên dương và x1. x n + . y1. an là các s th c sao cho a12 + a22 + … + an2 = 1. ….. xn thì giá tr này ñ t ñư c? 81 | Tr n Nam Dũng – 6/2010 . (IMO Shortlist 2007) Cho a1. xn b ng 1. x 2 + 1 1 1 1 . x3 + ... Ch ng minh r ng  M + z 2 + z 3 + . i =1 n ∑ bi2 = 1.. …. …. x2/(1 + x1 + x2). a2... Cho a1. xn. Cho x1. xn .  i =1   i =1   n  i =1 2  n  2 11.n}. còn B là s l n nh t trong các s này. xn là các s dương.…. …. 14.. + x n  y1 + . . x2. x3. T ng n s th c dương x1. yn là 2n s th c tho mãn ñi u ki n ∑ ai2 = 1. x2..Vietnamese IMO Team Training Camp 2010 10. 15.. 12... x2. Đ t M = max{z2. G i S — là s l n nh t trong các s x1/(1 + x1).. + xn). . V i nh ng giá tr nào c a x1. ∑ ai bi = 0..….

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful