You are on page 1of 19

Πέρα από τα όρια της Δύσης.

 
Ταξίδια σε χωρικές αντιλήψεις της Ανατολής. 
 
Madrid Public Housing Project, Morphosis & BDU Estudio De Arquitectura, Spain, 2006 
 

                                                                                                       

Υπεύθυνη μαθήματος: Αθηνά-Χριστίνα Συράκου


Ομάδα εργασίας: Αθανάσιος Μπιμπίσης (Αρ. Μητρώου: 2005060032)
Χριστιάνα Φώτου (Αρ. Μητρώου: 2005060023) 
ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Εικ. 3

Θέμα της μελέτης αυτής αποτελεί το συγκρότημα κοινωνικών κατοικιών στη Μαδρίτη, το οποίο αποτελεί έργο των Morphosis, το οποίο επιλέγουμε να μελετήσουμε γιατί αποτελεί
μια σύγχρονη κατασκευή που διαπραγματεύεται χωρικές έννοιες ισλαμικής αρχιτεκτονικής. Συγκεκριμένα, οι αρχιτέκτονες έχοντας ως βασικές προθέσεις, για τη σχεδίαση αυτού του
συγκροτήματος κοινωνικών κατοικιών, την ύπαρξη κοινόχρηστων χώρων συνδιαλλαγής των κατοίκων, παίρνουν αναφορά από τον τύπο πόλης casbah1.
Επιδίωξή μας, λοιπόν, αποτελεί η μελέτη αυτού του συγκροτήματος μέσω της παλιάς πόλης του Αλγερίου που αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα πόλης casbah και έχει μελετηθεί
εκτενώς.
Ένας άλλος λόγος που επιλέξαμε να μελετήσουμε το παράδειγμα του Αλγερίου είναι η σκέψη μας περί γεωγραφικού και ιστορικού συσχετισμού της πόλης της Μαδρίτης με την πόλη
του Αλγερίου. Αυτό καθώς, τόσο η Ισπανία, όσο και η Αλγερία βρέχονται από τη Μεσόγειο θάλασσα.
Όσο αναφορά στον ιστορικό συσχετισμό της Ισπανίας με το Αλγέρι, γνωρίζουμε ότι κρίσιμο σημείο στην ιστορία του μεσαιωνικού Αλγερίου αποτέλεσε το κύμα μουσουλμάνων
προσφύγων από την Ισπανία στο Αλγέρι τον 15ο αιώνα που είχε ως αποτέλεσμα την επανάκτηση της Ισπανίας από τους χριστιανούς. 

                                                             
1
http://morphopedia.com/uploads/MAD_Architectural%20Review_feb.08.pdf , σελ. 38.
CASBAH

Προσεγγίζοντας το Αλγέρι από τη θάλασσα ο επισκέπτης έρχεται αντιμέτωπος με μια πόλη έντονων αντιθέσεων. Ο γηγενής πληθυσμός ζει στη παλιά πόλη (Casbah) η οποία
βρίσκεται στους λόφους που αντικρίζουν την Μεσόγειο και ορίζεται από πλήθος γεωμετρικών κατοικιών με τα δώματά τους να ανοίγονται προς τη θάλασσα, ενώ οι Ευρωπαίοι
άποικοι (Γαλλική κατάκτηση του Αλγερίου, 1830) κατοικούν στο νέο κομμάτι της πόλης το οποίο βρίσκεται πίσω από το Casbah και γι’ αυτό το λόγο δεν έχει καμία επαφή με τη
φύση. Όπως αναφέρει και ο Le Corbusier οι “πολιτισμένοι” - Ευρωπαίοι ζουν σε πιο δυσμενείς συνθήκες από τους “βάρβαρους” – Αλγερινούς2.                   
                                                                                                                

Εικ. 4 Εικ. 5 Εικ. 6 Εικ. 7 Εικ. 8

Το Αλγέρι είναι αμφιθεατρικά κτισμένο πάνω σε ένα λόφο. Στους πρόποδες του λόφου κοντά στη
θάλασσα βρίσκονται οι εμπορικές, διοικητικές και στρατιωτικές λειτουργίες της παλιάς πόλης, ενώ
το Casbah εκτείνεται προς την ενδοχώρα, στο ψηλότερο σημείο του λόφου.
Αποτελείται από 15 μικρές γειτονιές και οι δρόμοι είναι στενοί, ακανόνιστης μορφής που συχνά
οδηγούν σε αδιέξοδο, εξυπηρετώντας τον εσωστρεφή τρόπο ζωής. Η δομή τους σε συνδυασμό με
τις πύλες του τείχους έχουν ως αποτέλεσμα την ενίσχυση της ασφάλειας στις γειτονιές.
Ανάλογα με το εισόδημα της οικογένειας ή το μέγεθος του κτιρίου τα σπίτια του Casbah
οργανώνονται γύρω από μια αυλή η οποία περιτριγυρίζεται από στοές. Η αυλή αποτελούσε τον
κεντρικό χώρο όπου δούλευαν οι γυναίκες και έπαιζαν τα παιδιά. Η είσοδος στην αυλή γινόταν
έμμεσα μέσω διαφόρων λαβυρινθοειδών λόμπυ. Σημαντικό στοιχείο της κατοικίας είναι το δώμα
όπου επίσης αποτελεί χώρο πρόσβασης των γυναικών3. Εικ. 9

                                                             
2
Zeynep Celik, Urban Forms and Colonial Confrontations: Algiers under French Rule, Berkeley: University of California Press, 1997, σελ. 4.
3
Zeynep Celik, Urban Forms and Colonial Confrontations: Algiers under French Rule, Berkeley: University of California Press, 1997, σελ. 15. 
ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ

Εικ. 14
Εικ. 10 Εικ. 12 Εικ. 13
Εικ. 11

Στα πλαίσια ενός προγράμματος για την ανέγερση προσιτών κατοικιών στα προάστια της Μαδρίτης, πραγματοποιήθηκε το 2002 διαγωνισμός από τη EMVS (Empresa Municipal De La
Viviende y Suelo De Madrid), ώστε να κατασκευαστεί ένα συγκρότημα κοινωνικών κατοικιών στην περιοχή Carabanchel. Τον διαγωνισμό αυτό κέρδισαν οι Morphosis, οι οποίοι
συνεργάστηκαν για την διεκπεραίωση της μελέτης, με το ισπανικό αρχιτεκτονικό γραφείο BDU Estúdio De Arquitectura. Το Madrid Public Housing Project ολοκληρώθηκε το 2006,
καταλαμβάνει έκταση 22 στρεμμάτων και αποτελείται από 141 κατοικίες. Υπάρχουν 35 διαφορετικοί τύποι κατοικιών με ένα, δύο ή τρία υπνοδωμάτια, (εικ. 40, 41, 42). Το project
αυτό αποτελεί μια εναλλακτική στις ψηλές πολυκατοικίες που βρίσκονται στην περιοχή και εμφανίζει κοινά μορφολογικά στοιχεία με μονοκατοικίες (ανοιχτές στοές πάνω από αυλές,
πράσινοι χώροι, κλίμακα). Επιπλέον ο τρόπος με τον οποίο οι αρχιτέκτονες χειρίζονται την εναλλαγή ανοιχτών και κλειστών χώρων ενισχύει την συνεχή συνεύρεση μεταξύ των
κατοίκων και κάνει εμφανή την πρόθεσή τους να μην ακολουθήσουν το μοντέλο της πολυκατοικίας, που συχνά επιλέγεται για αυτό το είδος κατοίκισης (κοινωνική κατοικία)4.

Προσεγγίζοντας το οικοδομικό αυτό τετράγωνο αντιλαμβάνεται κανείς την επέμβαση σαν την μικρογραφία μιας
πόλης. Το συγκρότημα, όπως και η πόλη Casbah, ορίζεται από πλήθος γεωμετρικών κατοικιών. Στις κοινωνικές
κατοικίες συνυπάρχουν ψηλοί και χαμηλοί όγκοι. Συγκεκριμένα υπάρχουν δύο ψηλοί όγκοι (ένας επταώροφος και
ένας τετραώροφος), οι οποίοι βρίσκονται στα όρια του οικοπέδου, περιβάλλοντας τους χαμηλούς όγκους, (εικ. 53).
Αντίστοιχα, τα ψηλά κτίρια της πόλης του Αλγερίου (νέο τμήμα πόλης), καθώς και τα διοικητικά και εμπορικά κτίρια
του λιμανιού περιβάλλουν τους χαμηλούς όγκους του Casbah.

Εικ. 15

                                                             
4
http://www.designbuild-network.com/projects/Morphosis  
Η πρόσβαση των πεζών στο συγκρότημα κατοικιών γίνεται μέσω μιας διαμορφωμένης εισόδου στον ψηλό όγκο που
αποτελεί όριο του συγκροτήματος με την γύρω περιοχή, (εικ. 48). Έτσι, γίνεται εύκολα αντιληπτό, ότι το τείχος
που περιβάλλει το Casbah παίρνει σε αυτό το project τη μορφή του επταώροφου όγκου – ορίου, και η είσοδος στο
συγκρότημα είναι μεταφορά των πυλαίων των τειχών της παλιάς πόλης του Αλγερίου που επίσης αποτελούν
εισόδους. Το παρκινγκ του συγκροτήματος είναι υπόγειο και διευκολύνει την πρόσβαση σε διαφορετικά τμήματα
στο ισόγειο επίπεδο, επιτυγχάνοντας με αυτόν τον τρόπο την αποφυγή κυκλοφοριακής συμφόρησης και θορύβου
στην περιοχή κατοίκισης, (εικ. 37, 39). Όσο αναφορά τον τρόπο μετακίνησης των κατοίκων μέσα στο οικοδομικό
τετράγωνο γίνεται μέσω στενών δρόμων, όπως ακριβώς και στο Casbah.
Εικ. 16 Εικ. 17

Ένα άλλο βασικό στοιχείο της δομής του συγκροτήματος είναι οι ανοιχτοί χώροι, οι οποίοι
συναντώνται σε τρεις διαφορετικές κλίμακες. Οι μικρής κλίμακας ανοιχτοί χώροι είναι οι
εσωτερικές αυλές των μεμονωμένων μονάδων, περιμετρικά των οποίων οργανώνονται οι
περισσότεροι χώροι τους. Επίσης, υπάρχουν κοινόχρηστες αυλές μεσαίου μεγέθους, γύρω
από τις οποίες συγκεντρώνονται αρκετές μονάδες κατοικιών και δημιουργούν μικρές
γειτονιές, και τέλος έχει διαμορφωθεί ένας μεγάλος, κοινόχρηστος, εξωτερικός χώρος που
συνδέει τις κοινόχρηστες αυλές, αποτελεί τον βασικό άξονα κίνησης των πεζών μέσα στο
συγκρότημα και είναι σκιασμένος από πέργκολες καλυμμένες με βλάστηση και σκίαστρα
(σύστημα ελέγχου μικροκλίματος), (εικ. 43, 44, 54, 55).
Εικ. 18 Εικ. 19 Εικ. 20

Οι ανοιχτοί χώροι, καθώς και οι χώροι πρασίνου καλύπτουν συνολική έκταση 3000 τ.μ. Βασικός λόγος σχεδίασης όλων
αυτών των χώρων ήταν η πρόθεση των αρχιτεκτόνων να δημιουργήσουν έναν ιστό εσωστρεφή που δεν θα
παρουσιάζει στοιχεία αστικού περιβάλλοντος, θα περιέχει, όμως, αρκετούς ανοιχτούς χώρους για τους κατοίκους, και
επιπλέον θα φέρει στοιχεία που θα επηρεάζουν το μικροκλίμα δημιουργώντας ευχάριστες συνθήκες διαβίωσης. Εκτός,
λοιπόν, από τις πέργκολες, τα σκίαστρα (σύστημα ελέγχου μικροκλίματος) και τη φύτευση, στοιχεία που επίσης
επηρεάζουν το μικροκλίμα του συγκροτήματος είναι το λευκό χρώμα και οι ψηλές καμινάδες που έχουν επιλεγεί για να
δημιουργούν συνθήκες δροσισμού. Οι ψηλές καμινάδες μας παραπέμπουν στις αραβικές καμινάδες που επίσης
χρησιμοποιούνται σαν σύστημα φυσικού αερισμού των χώρων5.

Εικ. 21 Εικ. 22

                                                             
5
http://www.designbuild-network.com/projects/Morphosis
Η υποδομή των αυλών και των μονοπατιών που τις συνδέουν είναι στοιχεία που θυμίζουν έντονα την παλιά πόλη
του Αλγερίου, καθώς και τα χωριά στους λόφους της Ανδαλουσίας6, και αποτελούν την κεντρική ιδέα των αρχιτεκτόνων.
Ουσιαστικά, οι αρχιτέκτονες γνωρίζοντας ότι τόσο οι αυλές, όσο και τα δώματα των κατοικιών στο Casbah αποτελούσαν
σημαντικό χώρο του σπιτιού, επειδή εκεί οι γυναίκες επιτρέπεται να έχουν κοινωνικές συναναστροφές μεταξύ τους,
προσπαθούν να ενσωματώσουν αυτό το στοιχείο στη λύση τους προκειμένου να λειτουργήσουν οι αυλές και στη
Μαδρίτη σαν μέσο κοινωνικής αλληλεπίδρασης μεταξύ των κατοίκων. Βέβαια, σε αντίθεση με το Madrid Public Housing
Project, στο Αλγέρι η πόλη λειτουργούσε σε δύο οριζόντια επίπεδα7, εφ’ όσον ο πυκνός σχηματισμός των κατοικιών έδινε
τη δυνατότητα στους κατοίκους να περνούν από το ένα δώμα στο άλλο και να επισκέπτονται άλλα σπίτια χωρίς να
χρειάζεται να χρησιμοποιούν το δίκτυο των δρόμων. Εικ. 23 Εικ. 24

Εικ. 25 Εικ. 26 Εικ. 27 Εικ. 28 Εικ. 29 Εικ. 30

                                                             
6
http://morphopedia.com/uploads/MAD_Architectural%20Review_feb.08.pdf , σελ. 38.
7
Zeynep Celik, Urban Forms and Colonial Confrontations: Algiers under French Rule, Berkeley: University of California Press, 1997, σελ. 19. 
Σε επίπεδο μονάδας κατοικίας επίσης εμφανίζονται ομοιότητες των
κοινωνικών κατοικιών με το Casbah. Όλοι οι χώροι της κατοικίας
οργανώνονται περιμετρικά της ιδιωτικής αυλής, με βασική διαφορά,
όμως ότι στο Casbah η αυλή είναι αίθριο, ενώ στο συγκρότημα
κατοικιών της Μαδρίτης είναι ημιυπαίθριος χώρος. Τόσο στο Αλγέρι,
όσο και στο project που μελετάμε, η μονάδα κατοικίας διαιρείται σε
δύο επίπεδα, από τα οποία το ισόγειο επίπεδο περιλαμβάνει τους
κοινόχρηστους χώρους (κουζίνα, καθιστικό, χώρος γενικής χρήσης)
και το δεύτερο επίπεδο τους ιδιωτικούς χώρους (υπνοδωμάτια)8.
Σημαντική διαφορά των δύο μονάδων αποτελεί η δυνατότητα
πρόσβασης του δώματος που υπάρχει στις κατοικίες του Casbah.

Εικ. 31
Εικ. 32

Plans and section of a modest house in the casbah. (1) Basement floor
plan: A, room; B, cistern; C, laundry room; (2) first-floor plan: A, entrance
hall; B, vestibule; C, patio; D, portico; F, G, I, rooms; (3) a half floor between
the first and second floors, where the latrines are located; (4) second-
floor plan: J, kitchen; K, L, M, rooms; (5) plan of the terrace level;
(6) section through the courtyard (X—Y).

Σημείωση: με κόκκινο πλαίσιο σηματοδοτείται η εσωτερική αυλή της κατοικίας


                                                             
8
Zeynep Celik, Urban Forms and Colonial Confrontations: Algiers under French Rule, Berkeley: University of California Press, 1997, σελ. 15-19.
ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ

Αν και οι Morphosis προσπάθησαν να δημιουργήσουν ένα συγκρότημα που θα φέρει


αρκετά χαρακτηριστικά του Casbah σε επίπεδο μορφής, δομής και λειτουργίας,
προκειμένου να δημιουργήσουν ευνοϊκές συνθήκες κατοίκησης, το αποτέλεσμα δεν ήταν
το αναμενόμενο. Η βασική αδυναμία αυτής της επίλυσης είναι η άκριτη προσπάθεια πιστής
αντιγραφής μορφολογικών στοιχείων του Casbah· η σύνθετη δομή, η οποία εκτός από το
παλιό τμήμα της πόλης του Αλγερίου είναι επηρεασμένη και από το κίνημα του De Stijl και
τον Κονστρουκτιβισμό9, ουσιαστικά εμφανίζεται μόνο σε επίπεδο κάτοψης και όψης και όχι
σε επίπεδο τομής. Το Casbah, αντίθετα, εμφανίζει περίπλοκη δομή σε επίπεδο τομής,
εξαιτίας του έντονου ανάγλυφου, εφ’ όσον η πόλη έπρεπε να χτιστεί στην πλαγιά του
λόφου για λόγους αμυντικής προστασίας. Επιπλέον, στο Casbah, όλο αυτό το δίκτυο
εσωτερικών αυλών σε συνδυασμό με τους στενούς δρόμους, είχε επιλεγεί εξαιτίας της Εικ. 33

θρησκείας που επικρατούσε (μουσουλμανισμός) και κατ’ επέκταση της ανάγκης για
ιδιωτικότητα κυρίως των γυναικών, αλλά και όλων των κατοίκων. Στη Μαδρίτη, αρχική
πρόθεση για την δημιουργία του δικτύου των ανοιχτών χώρων ήταν η ανάγκη για αποφυγή
της πλήρους ιδιωτικότητας και η δυνατότητα ύπαρξης κοινωνικών σχέσεων μεταξύ των
κατοίκων, στοιχείο το οποίο δεν προκύπτει τελικά μέσα από την συγκεκριμένη επίλυση,
λόγω του μεγάλου βαθμού διάσπασης των ανοιχτών – κοινόχρηστων χώρων. Επίσης, το
ανάγλυφο της περιοχής των κοινωνικών κατοικιών δεν ευνοούσε μια επίλυση παρόμοια με
εκείνη στο Αλγέρι. Οπότε οι αρχιτέκτονες στην προσπάθειά τους να δημιουργήσουν έναν
διαφορετικό τύπο κοινωνικών κατοικιών, επιλέγουν ως αναφορά έναν αστικό σχηματισμό,
ο οποίος έχει προκύψει έχοντας εντελώς διαφορετικά δεδομένα. Γι’ αυτόν τον λόγο η
μελέτη μας καταλήγει στο συμπέρασμα ότι το συγκεκριμένο project, αν και παρουσιάζει
έναν διαφορετικό τύπο πολυκατοίκισης, ο οποίος εμφανίζει παράλληλα καλές ποιότητες
χώρων, δεν επιτυγχάνει να υλοποιήσει τις αρχικές ιδέες και προθέσεις των αρχιτεκτόνων.

Εικ. 34

 
                                                             
9
http://morphopedia.com/uploads/ICON_MADRID_11.07.pdf , σελ. 74.
ΑΡΧΙΚΗ Ι∆ΕΑ – ΚΑΤΑΣΚΕΥΑΣΤΙΚΗ ΛΟΓΙΚΗ
                                                

 
Εξελικτική διαδικασία μορφής
     
Εικ. 35 Υποστυλώματα
 
Εικ. 36
 

  Αποθηκευτικοί χώροι
Χώροι στάθμευσης
Εικ.38
Εικ. 37
 
Κυκλοφορία ∆ιαμερίσματα με 2 υπνοδωμάτια

Εικ. 39 Εικ.40
 

                                   

 
∆ιαμερίσματα με 3 υπνοδωμάτια ∆ιαμερίσματα με 4 υπνοδωμάτια

Εικ. 41 Εικ. 42
Πέργκολες
  Σύστημα ελέγχου μικροκλίματος
Εικ. 44
                     Εικ. 43
 

                               

 
Πλαϊνή άποψη συγκροτήματος
Γενική άποψη συγκροτήματος  
Εικ. 46
Εικ. 45
ΣΧΕ∆ΙΑ
 

      

           

       

                           

∆ιαγράμματα κατόψεων

Εικ. 47
Κάτοψη 1ου ορόφου
Κάτοψη ισογείου
Εικ. 49
Εικ. 48
Κάτοψη 3ου ορόφου
Κάτοψη 2ου ορόφου Εικ. 51
Εικ. 50
Κατόψεις όγκων - ορίων
Τομές και όψεις
Εικ. 53
Εικ. 52
Σύστημα ελέγχου μικροκλίματος
Περγκολες
Εικ. 55
Εικ. 54
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:
- Zeynep Celik, Urban Forms and Colonial Confrontations: Algiers under French Rule, Berkeley: University of California Press, 1997.
(http://www.escholarship.org/editions/view?docId=ft8c6009jk&chunk.id=d0e257&toc.depth=1&toc.id=d0e257&brand=eschol)
- http://morphopedia.com/projects/madrid-housing
- http://www.arcspace.com/architects/morphosis/msh/msh.html
- http://www.designbuild-network.com/projects/Morphosis
- http://morphopedia.com/uploads/ICON_MADRID_11.07.pdf
- http://morphopedia.com/uploads/MAD_Architectural%20Review_feb.08.pdf

ΕΙΚΟΝΕΣ:
- Εικ. 1 (εξώφυλλο), ∆ρόμος του Casbah, πηγή: http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Alger_algiers_casbah_1900.jpg
- Εικ. 2 (εξώφυλλο), ∆ιάδρομος κίνησης, πηγή: http://morphopedia.com/files/madrid-housing-photo-10
- Εικ. 3, Γενική άποψη του συγκροτήματος κοινωνικών κατοικιών στη Μαδρίτη, πηγή: http://morphopedia.com/view/madrid-housing-photo
- Εικ. 4, Γεωγραφική σχέση Ισπανίας –Αλγερίας, πηγή αρχικής εικόνας: http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/e/ed/Espa%C3%B1a_-_Comunidad_de_Madrid_-
_Madrid_-_Madrid.png
- Εικ. 5, Γεωγραφική θέση της πόλης του Αλγερίου στην Αλγερία, πηγή αρχικής εικόνας: http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/e/ed/Espa%C3%B1a_-
_Comunidad_de_Madrid_-_Madrid_-_Madrid.png
- Εικ. 6, Χάρτης του Αλγερίου του 1575, των Braun και Hogenberg, πηγή: http://historic-cities.huji.ac.il/algeria/algiers/maps/braun_hogenberg_II_59.html
- Εικ. 7, Αεροφωτογραφία του Αλγερίου, πηγή: Zeynep Celik, Urban Forms and Colonial Confrontations: Algiers under French Rule, Berkeley: University of California Press,
1997, σελ. 3.
- Εικ. 8, ∆ιάγραμμα που απεικονίζει τη θέση του Casbah στο Αλγέρι σε σχέση με το εμπορικό – διοικητικό κέντρο, πηγή: Zeynep Celik, Urban Forms and Colonial
Confrontations: Algiers under French Rule, Berkeley: University of California Press, 1997, σελ. 12.
- Εικ. 9, Γενική άποψη της πόλης του Αλγερίου, πηγή: http://www.panoramio.com/photo/8870478
- Εικ. 10, Γεωγραφική θέση της Ισπανίας, πηγή αρχικής εικόνας: http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/e/ed/Espa%C3%B1a_-_Comunidad_de_Madrid_-
_Madrid_-_Madrid.png
- Εικ. 11, Γεωγραφική θέση της Μαδρίτης σε σχέση με την Ισπανία, πηγή αρχικής εικόνας: http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/e/ed/Espa%C3%B1a_-
_Comunidad_de_Madrid_-_Madrid_-_Madrid.png
- Εικ. 12, Γεωγραφική θέση του προαστίου Carabanchel της Μαδρίτης, πηγή: http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Maps_-_ES_-_Madrid_-_Carabanchel.PNG
- Εικ. 13, Χάρτης του Carabanchel, πηγή αρχικής εικόνας: www.carabanchel.net/images/carabanchel-map.gif
- Εικ. 14, Θέση του συγκροτήματος κατοικιών στην περιοχή Carabanchel, πηγή: http://morphopedia.com/uploads/MAD_Architectural%20Review_feb.08.pdf, σελ. 34.
- Εικ. 15, Άποψη από τον δρόμο της επέμβασης των Morphosis, πηγή: http://morphopedia.com/files/madrid-housing-photo-1
- Εικ. 16, Είσοδος στο συγκρότημα κοινωνικών κατοικιών, πηγή: περιοδικό ∆ΟΜΕΣ τεύχος 5/08, Συγκρότημα κοινωνικής κατοικίας, Carabanchel, Μαδρίτη - Ισπανία,
Morphosis, σελ 105.
- Εικ. 17, Πύλη του τείχους που περιβάλλει το Casbah, πηγή: http://travel.webshots.com/photo/1134481145054973653FINwPB
- Εικ. 18, Άποψη των κοινόχρηστων αυλών μεσαίας κλίμακας, πηγή: http://morphopedia.com/files/madrid-housing-photo-10
- Εικ. 19, Άποψη των κοινόχρηστων αυλών μεσαίας κλίμακας, πηγή: http://morphopedia.com/uploads/ICON_MADRID_11.07.pdf , σελ. 74.
- Εικ. 20, Άποψη του μεγάλου, διαμορφωμένου κοινόχρηστου χώρου, πηγή: http://morphopedia.com/files/madrid-housing-photo-12
- Εικ. 21, Αραβικές καμινάδες που χρησιμοποιούνται ως φυσικό σύστημα αερισμού, πηγή:
http://4.bp.blogspot.com/_p8wHahh6fg4/Ro89hEyCR0I/AAAAAAAAAMw/86B8LdqLLPY/s1600/IMG_0685.JPG
- Εικ. 22, Καμινάδες του συγκροτήματος κοινωνικών κατοικιών, πηγή: http://www.designbuild-network.com/projects/Morphosis/images/2s-tall-chimneys.jpg
- Εικ.23, Άποψη των εσωτερικών αυλών του Casbah, πηγή: http://www.flickr.com/photos/47574448@N00/2690715784
- Εικ.24, Άποψη των κοινόχρηστων αυλών στο Madrid public Housing Project, πηγή: http://morphopedia.com/files/madrid-housing-photo-11
- Εικ. 25, ∆ίκτυο αυλών, δρόμων, σκαλοπατιών στη Μαδρίτη, πηγή: http://morphopedia.com/files/madrid-housing-photo-14
- Εικ. 26, ∆ίκτυο αυλών, δρόμων, σκαλοπατιών στη Μαδρίτη, πηγή: http://morphopedia.com/uploads/ICON_MADRID_11.07.pdf , σελ. 73.
- Εικ. 27, Οι κοινωνικές κατοικίες λειτουργούν σε ένα οριζόντιο επίπεδο, πηγή: http://morphopedia.com/files/madrid-housing-photo-9
- Εικ. 28, ∆ίκτυο αυλών, δρόμων, σκαλοπατιών στο Αλγέρι, πηγή: http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Alger_algiers_casbah_1900.jpg
- Εικ. 29, ∆ίκτυο αυλών, δρόμων, σκαλοπατιών στο Αλγέρι, πηγή: http://static.panoramio.com/photos/original/5728238.jpg
- Εικ. 30, Το Casbah λειτουργεί σε δύο οριζόντιας επίπεδα, πηγή: http://pricetags.wordpress.com/2006/07/23/the-density-game
- Εικ. 31, Τυπική κάτοψη μονάδας κοινωνικών κατικιών, πηγή: http://morphopedia.com/files/madrid-housing-diagram-unit-4
- Εικ. 32, Τυπική κάτοψης κατοικίας στο Casbah, πηγή: Zeynep Celik, Urban Forms and Colonial Confrontations: Algiers under French Rule, Berkeley: University of California
Press, 1997, σελ. 17.
- Εικ. 33, Τρισδιάστατη απεικόνιση συγκροτήματος κατοικιών, πηγή: http://www.skyscrapercity.com/showthread.php?t=350051
- Εικ. 34, Τρισδιάστατη απεικόνιση συγκροτήματος κατοικιών, πηγή: http://www.skyscrapercity.com/showthread.php?t=350051
- Εικ. 35, Εξελικτική διαδικασία μορφής, πηγή: http://morphopedia.com/files/madrid-housing-massing-diagram
- Εικ. 36, Υποστυλώματα, πηγή: http://morphopedia.com/files/madrid-housing-diagram-vertical
- Εικ. 37, Χώροι στάθμευσης, πηγή: http://morphopedia.com/files/madrid-housing-diagram-parking
- Εικ. 38, Αποθηκευτικοί χώροι, πηγή: http://morphopedia.com/files/madrid-housing-diagram-storage
- Εικ. 39, Κυκλοφορία, πηγή: http://morphopedia.com/files/madrid-housing-diagram-circulation
- Εικ. 40, ∆ιαμερίσματα με 2 υπνοδωμάτια, πηγή: http://morphopedia.com/files/madrid-housing-diagram-unit-2
- Εικ. 41, ∆ιαμερίσματα με 3 υπνοδωμάτια, πηγή: http://morphopedia.com/files/madrid-housing-diagram-unit-3
- Εικ. 42, ∆ιαμερίσματα με 4 υπνοδωμάτια, πηγή: http://morphopedia.com/files/madrid-housing-diagram-unit-4-1
- Εικ. 43, Σύστημα ελέγχου μικροκλίματος, πηγή: http://morphopedia.com/files/madrid-housing-diagram-environmenta
- Εικ. 44, Πέργκολες, πηγή: http://morphopedia.com/files/madrid-housing-diagram-trellis-1
- Εικ. 45,Γενική άποψη του συγκροτήματος κατοικιών, πηγή: http://morphopedia.com/files/madrid-housing-render
- Εικ. 46, Πλαινή άποψη του συγκροτήματος, πηγή: http://morphopedia.com/files/madrid-housing-rendering
- Εικ. 47, ∆ιαγράμματα κατόψεων, πηγή: http://morphopedia.com/view/madrid-housing-diagram-trellis
- Εικ. 48, Κάτοψη ισογείου, πηγή: http://morphopedia.com/files/madrid-housing-floor-plan-ground
- Εικ. 49, Κάτοψη 1ου ορόφου, πηγή: http://morphopedia.com/files/madrid-housing-floor-plan-level-1
- Εικ. 50, Κάτοψη 2ου ορόφου, πηγή: http://morphopedia.com/files/madrid-housing-floor-plan-level-2
- Εικ. 51, Κάτοψη 3ου ορόφου, πηγή: http://morphopedia.com/files/madrid-housing-floor-plan-level-3
- Εικ. 52, Τομές και όψεις, πηγή: http://morphopedia.com/files/madrid-housing-elevations
- Εικ. 53, Κατόψεις όγκων – ορίων, πηγή: http://morphopedia.com/files/madrid-housing-floor-plan-tower
- Εικ. 54, Πέργκολες, πηγή: http://morphopedia.com/files/madrid-housing-detail-trellis-1
- Εικ. 55, Σύστημα ελέγχου μικροκλίματος, πηγή: http://morphopedia.com/files/madrid-housing-detail-trellis