P. 1
Anatomia I II III

Anatomia I II III

|Views: 81|Likes:
Published by piochmi

More info:

Published by: piochmi on Dec 12, 2010
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

11/09/2011

pdf

text

original

Sections

doc. dr hab.

Janina Sokołowska-Pituch

"Anatomia - tom I"
dla Ośrodka Szkolenia Zawodowego dla Niewidomych w Krakowie

Tom I
Całość w 3 tomach Anatomia Anatomia jest to nauka o budowie organizmu żywego ustroju. W zależności od badanego organizmu jest: anatomia roślin, zwierząt i człowieka. Nazwa anatomia pochodzi od sposobu badania, którym jest rozcinanie, dzielenie na części badanego ustroju, zaś rozcinanie nosi nazwę po grecku anatemnein.Rozcinanie, preparowanie zwłok jest podstawową metodą badawczą, ale nie wystarczającą, uzupełnia się ją badaniem przyżyciowym przy pomocy aparatu rentgenowskiego. Suma obserwacji dokonanych gołym okiem bez użycia aparatury powiększającej stanowi anatomię makroskopową, która daje ogólny obraz postaci i budowy człowieka. Dla szczegółowego badania budowy organizmu potrzebne są przyrządy powiększające, tj. mikroskopy, które obecnie pozwalają dojrzeć najdrobniejsze cząstki składowe komórki, tkanek i narządów, co w sumie daje anatomię mikroskopową. Anatomia zajmuje się człowiekiem dorosłym. Badanie organizmu w czasie jego rozwoju od momentu zapłodnienia do momentu przyjścia na świat jest zadaniem embriologii czyli nauki o rozwoju zarodka - (embrion to nazwa grecka zarodka). Anatomia i embriologia razem wchodzą w skład nauki o postaci i budowie żywego organizmu zwanej morfologią od greckiego słowa morfe czyli postać. Nauka o czynnościach organizmu nosi nazwę fizjologia. Anatomia i fizjologia razem tworzą naukę o żywym ustroju zwaną biologią. Anatomia i fizjologia są ściśle ze sobą związane, budowa jest podstawą czynności, zaś czynność wpływa na budowę narządu czy zespołów narządów. Znajomość budowy i czynności organizmu prawidłowego i w stanie zdrowia pozwala na poznanie zmian chorobowych, odchyleń od normy w zakresie budowy co określa się jako zmiany patologiczne. Anatomię prawidłową przeciwstawia się anatomii patologicznej. Anatomia prawidłowa ma więc znaczenie nie tylko czysto poznawcze, teoretyczne ale przede wszystkim praktyczne dla lekarza i innych pracowników służby zdrowia. Przedstawiając wyniki badań makroskopowych czy mikroskopowych opisujemy komórki, tkanki czy narządy, tworzymy anatomię opisową. W zależności od sposobu ujmowania opisu mamy anatomię opisową w ścisłym tego słowa znaczeniu i anatomię topograficzną. Anatomia opisowa jest zarazem anatomią systematyczną, ujmuje opisy narządów ułożonych w układy czyli systemy, kolejno jeden układ po drugim

np. układ pokarmowy, oddechowy, krążenia itd. Anatomia topograficzna opisuje wzajemne ułożenia narządów w stosunku do siebie i w stosunku do miejsca, np. układ narządów w klatce piersiowej czy w jamie brzusznej. Znajomość wzajemnych stosunków narządów w okolicach ciała jest konieczna dla chirurga, stąd inna nazwa tego rodzaju anatomii, anatomia chirurgiczna lub kliniczna. Pewną odmianą nauki o postaci i budowie ciała jest anatomia plastyczna czyli artystyczna, której przedmiotem badań jest powierzchnia zewnętrzna ciała, wzajemne proporcje poszczególnych części ciała, rzeźba zewnętrzna organizmu. Jest to w pewnym stopniu uzupełnienie wiadomości potrzebnych lekarzowi, wyrabia jego zmysł obserwacji, konieczna jest jednak dla artysty, stąd jej nazwa - anatomia artystyczna. Człowiek wchodzi w skład przyrody żywej, należy do świata zwierzęcego i może być porównywany do tego świata zarówno w okresie rozwoju i postaci dojrzałej. Mamy więc anatomię porównawczą. Człowiek wykazuje pewną typową, charakterystyczną budowę ciała, ale wykazuje również daleko idącą zmienność osobniczą. Nie ma dwóch osób o identycznych twarzach, wymiary tułowia lub kończyn różnią się zależnie od ogólnych rozmiarów ciała, narządy wewnętrzne nie są u wszystkich jednakowej wielkości, jednakowego kształtu i zawsze położone identycznie. Inaczej mówiąc obserwuje się zmienność mniejszą lub większą w budowie organizmu określonego jako prawidłowy, normalny. Anatomia opisowa człowieka dorosłego jest więc opisem jednostki typowej o średnich wymiarach, jest oparta na wynikach badań różnych osobników, których zmienność mieści się w granicach normy. Komórka Komórka jest najmniejszą cząstką żywego organizmu, zdolną do wykonywania samodzielnych procesów życiowych. Każda komórka składa się z podstawowych części, jakimi są ciało komórkowe i jądro. Komórka ma określony kształt, zależny od warunków w jakich żyje i od wykonywanej przez nią czynności. Komórka żyjąca w płynnym środowisku ma kształt kulisty, komórka żyjąca w stałym środowisku ma kształty różne. Są komórki owalne, wielościenne, płaskie, walcowate, wydłużone, wrzecionowato, gwiazdkowate, posiadające liczne wypustki, które często uniemożliwiają określenie kształtu komórki. Wielkość komórek jest bardzo rozmaita, jednak jest ona mierzona w mikronach czyli w tysięcznych częściach milimetra. Krańcowe wymiary sięgają od kilku mikronów do kilkudziesięciu, nawet około stu mikronów. Niektóre komórki jak np. mięśni prążkowanych mogą mieć długość kilku lub kilkudziesięciu centymetrów, ale grubość kilku do stu mikronów. Komórka żywa posiada pewne właściwości, pewne przejawy życiowe. Należy do nich przemiana materii, ruch, wrażliwość i rozmnażanie. Przemiana komórki polega na pobieraniu pewnych substancji,

do wzrostu i powiększania jej masy. Taki podział nie występuje w ustroju człowieka w . Wrażliwość komórki i jej pobudliwość jest to zdolność do reagowania na bodźce działające na komórkę. lub pod wydzielany z ustroju na zewnątrz. a wydala dwutlenek węgla. zbudowane tak jak ona sama. Dzięki mnożeniu się komórek jest możliwe utrzymanie się gatunku. Przemiana materii w komórce jest związana z przemianą energii. Specjalnym rodzajem ruchu jest kurczenie się komórki. wreszcie komórki starzeją się. Przykładem mogą być komórki wątroby wydzielające żółć. który jest dalej wykorzystywany przez organizm lub jest wydalany na zewnątrz jako substancja ustrojowi niepotrzebna. niejednokrotnie zmniejszają się i umierają. Pod wpływem działania jakiegoś bodźca powstaje w komórce stan pobudzenia. Komórki młode powiększają swoje rozmiary. Na powierzchni komórek mogą istnieć specjalne delikatne wypustki cytoplazmy zwane migawkami. Są dwa rodzaje podziału komórki: podział bezpośredni i pośredni. W procesie rozmnażania się komórka dzieli się na dwie potomne. chemiczną czy nawet elektryczną. Podział bezpośredni polega na podziale jądra i ciała komórkowego w następstwie przewężania się komórki bez poprzedzających zmian w jądrze.przerabianiu ich. że cytoplazma tworzy wypustki. że bierzemy do ręki miękką bryłkę o kształcie kuli i ściskając ją palcami w środku doprowadzimy do podziału jej na dwie mniejsze kulki. które poruszają się w określonym kierunku i przesuwają cząstki znajdujące się na powierzchni komórek. która pomaga w trawieniu tłuszczów. z wydzielaniem ciepła. która skracając swoje wymiary zmienia zarazem swoje położenie lub położenie innych elementów. Można to sobie wyobrazić w ten sposób. Rozmnażanie się komórek umożliwia zwiększanie się liczby komórek ustroju wielokomórkowego. następnie stabilizują się czyli wielkość ich nie ulega zmianie. Ruchy komórki są możliwe dzięki wytwarzaniu przez komórkę energii mechanicznej. np. lub hormony przysadki mózgowej w pływające regulująco na wydzielanie innych gruczołów dokrewnych. do których jest przymocowana. następnie na wbudowaniu cząsteczek tych substancji w ciało komórki i na wydalaniu substancji komórce niepotrzebnych. na które zadziałał na dalsze części komórki. W procesie oddychania komórka pobiera tlen. do czynności np. Substancje dostarczone komórce są jej potrzebne do przebudowy jej składników. wydalniczych. z energią mechaniczną. W przemianie materii biorą udział zarówno jądro jak i cytoplazma. W komórce zachodzą stale pewne procesy chemiczne związane głównie z procesem oddychania komórki. inaczej mówiąc komórka ma zdolność przewodzenia. Komórki mające zdolności wydzielania. Ruch pełzakowaty umożliwia komórce przesuwanie się po podłożu stałym dzięki temu. Przykładem komórek o zdolnościach przewodzenia i dużej wrażliwości są komórki nerwowe. który przenosi się w komórce z miejsca. przerabiają dostarczone substancje i wytwarzają stale pewien produkt zwany wydzieliną. do których przesuwa się reszta ciała komórkowego.

Człowiek posiada 46 chromosomów w jądrze komórkowym. Wskutek tego po zapłodnieniu czyli po połączeniu się obu komórek płciowych liczba chromosomów jest taka. są komórki żyjące długo. Dotyczy on komórek płciowych to znaczy jajowych i plemników. chlor. Jądro komórkowe zawiera substancję zwaną chromatyną. jak żyje cały organizm np. jak we wszystkich innych komórkach. tworzy szereg nitek zwanych chromosomami. Liczba chromosomów jest dla danego gatunku stała i niezmienna. jak komórka macierzysta. sód. Cytoplazma otoczona jest błoną komórkową. siarka. Główny składnik jądra chromatyna. Nie można łączyć komórek płciowych zawierających różne liczby chromosomów. Specjalnym rodzajem komórek jest podział redukcyjny. Czas życia komórki jest różny. wapń i inne. Budowa komórki Każda komórka składa się z cytoplazmy i jądra. komórki nerwowe. Jądro bierze udział we wszystkich procesach życiowych komórki zazwyczaj komórka posiada jedno jądro. które biorą udział w przemianie materii komórkowej. albo pod wpływem czynników szkodliwych. z których każda zawiera taką samą liczbę chromosomów. Podział pośredni jest podziałem skomplikowanym. Tkanki Tkanką nazywamy zespół komórek o podobnej budowie. Jądro może zawierać jąderko. Wyróżnia się cztery lub pięć rodzajów tkanek. potas. w którym najważniejsze zmiany występują w jądrze komórki. zawiera szereg składników występujących w postaci pierwiastków takich jak węgiel. Zachowanie stałej liczby chromosomów umożliwia utrzymanie się gatunków. w jej czynnościach wydzielniczych. Śmierć komórki występuje albo wskutek procesu starzenia się komórki. Nowo utworzone zestawy chromosomów oddalają się od siebie i wchodzą w cytoplazmę. komórki krwi. która w okresie podziału komórki rozpada się na chromosomy. Cytoplazma posiada budowę chemiczną. W cytoplazmie zawarte są liczne drobniejsze elementy składowe. jądro oddzielone jest od cytoplazmy błoną jądrową. Są to: . która uległa znacznemu przewężeniu w centrum komórki i ostatecznie komórka dzieli się na dwie potomne. Są komórki żyjące krótko np. ale mogą być komórki wielojądrzaste.warunkach zdrowia. Tkanki posiadają również istotę międzykomórkową. ciała białkowe oraz wodę. Chromosomy dzielą się następnie i liczba ich podwaja się. Komórki płciowe w procesie dojrzewania przed zapłodnieniem wyrzucają połowę chromosomów czyli redukują ich liczbę do połowy. zdolnych do wykonywania pewnych czynności.

że pokrywa błony leżące na powierzchni zewnętrznej ciała tj. Nabłonek wielorzędowy lub wieloszeregowy składa się z komórek o różnej wysokości. ułożonych na błonie łącznotkankowej jedna obok drugiej. układa się najczęściej w warstwy pojedyncze. mięśniowa i nerwowa lub tkanka nabłonkowa łączna. Na podstawie ułożenia komórek nabłonka może być nabłonek jednowarstwowy. krew. wyścielający jamy ciała nabłonkiem surowiczym. Tkanka nabłonkowa Tkanka nabłonkowa zwana krótko nabłonkiem bierze swą nazwę stąd. zazwyczaj wieloboczne. wielowarstwowy i wieloszeregowy lub wielorzędowy. Nabłonek może spełniać czynność ochronną. posiada również zdolności przepuszczania pewnych substancji. Wyściela ściany przewodu pokarmowego i innych przewodów. Nabłonek płaski jednowarstwowy występuje w świetle naczyń jako śródbłonek. Może posiadać na swej powierzchni migawki wykonujące ruchy. Nabłonek ochronny . pokrywający powłokę zewnętrzną ciała. Zewnętrzne komórki naskórka tracą jądra i przekształcają się w płytki zrogowaciałe oporne na działanie czynników chemicznych i mechanicznych. co daje podstawę określenia: nabłonek wieloszeregowy. łączna. wydzielniczą. wskutek czego jądra tych komórek znajdują się na różnych wysokościach. Komórki tego nabłonka mają zdolności wydzielnicze. W zależności od kształtu komórek nabłonka wyróżnia się nabłonek płaski. kubiczny czyli brukowy i cylindryczny czyli walcowaty. tworzą szeregi zwykle jeden nad drugim. pełniąc rolę przede wszystkim ochronną. jeśli jest to nabłonek jednowarstwowy. to komórki układają się na podłożu tkanki łącznej i ściśle przylegają do siebie. Nabłonek walcowaty lub cylindryczny posiada komórki wąskie i wysokie. mięśniowa i nerwowa. Nieuszkodzona warstwa . zaś nabłonek wyścielający ściany naczyń krwionośnych śródbłonkiem. Nabłonek ten posiada zdolności wchłaniania i przepuszczania płynów i gazów. Nabłonek płaski posiada komórki cienkie jak łuski. może przyjmować bodźce jako nabłonek zmysłowy. Nabłonek pokrywający skórę nazywamy naskórkiem.jest to naskórek czyli nabłonek wielowarstwowy płaski. O nabłonku płaskim wielowarstwowym mówimy wówczas jeśli warstwa powierzchowna nabłonka wielowarstwowego składa się z komórek płaskich. stąd nie wszyscy wydzielają ją z grupy tkanki łącznej. Krew pochodzi rozwojowo z tej samej tkanki co tkanka łączna. Nabłonek kubiczny zwany brukowym lub kostnym ze względu na podobieństwo do kamienia w kształcie sześcianów ułożonych do brukowania ulic.tkanka nabłonkowa. najczęściej układa się w warstwy pojedyncze. pokrywa powierzchnie błon wyścielających jamy ciała. Pozostałe warstwy mają komórki jednokształtne. Nabłonek płaski wielowarstwowy pokrywa skórę jako naskórek. skórę i błony wyścielające jamy ciała lub przewody.

ułożone w grupy lite w kształcie pęcherzyków. natomiast wchłania je. Gruczoły utworzone przez zespoły komórek wydzielniczych mogą być dwojakiego rodzaju: zewnątrzwydzielnicze i wewnątrzwydzielnicze. Warstwa zrogowaciała ulega stałemu złuszczaniu. Gruczoły cewkowe mogą być pojedyncze lub rozgałęzione. W przypadku gruczołu pojedynczego lub rozgałęzionego jest jeden przewód wyprowadzający. stąd stosowanie maści leczniczych.naskórka chroni skórę przed wtargnięciem zarazków. której ściany są wyścielone nabłonkiem Gruczołowym. Zrogowaciałe komórki tworzą włosy chroniące organizm przed utratą ciepła i paznokcie. zależny od zawartości wydzieliny. Wydzielina komórek dostaje się bezpośrednio do krwi. Wydzielina gruczołu złożonego wydostaje się z części wydzielniczej do przewodów drobniejszych a z nich do głównego przewodu wyprowadzającego. złożone z cewek i pęcherzyków. którego obecność powoduje pochłanianie promieni. w Afryce. stąd można brać do ręki niektóre trucizny. Gruczoł wewnątrzwydzielniczy zwany inaczej gruczołem dokrewnym zawiera zespoły komórek. Gruczoł pęcherzykowy posiada część wydzielniczą w kształcie . Pojedyncze komórki o zdolnościach wydzielniczych znajdują się w ścianie przewodu pokarmowego i innych przewodów. Naskórek nie wchłania substancji suchych. Pod wpływem czynników mechanicznych w postaci drażnienia czy ucisku warstwa ta grubieje. które posiadają zdolności wytwarzania pewnych substancji noszą nazwę komórek gruczołowych. Jeśli gruczoł tworzy pęcherzyki to wydzielina najpierw gromadzi się w pęcherzykach a potem dopiero przenika do naczyń krwionośnych. Pod wpływem działania promieni wytwarza się barwik i to jest istotą opalania się. W krajach czy okolicach silnie nasłonecznionych np. natomiast ludzie mieszkający na północy jak Eskimosi posiadają skórę jasną. a z połączenia kilku gruczołów rozgałęzionych powstaje gruczoł cewkowy złożony. jednak najczęściej tworzą one zespoły zwane gruczołami. stąd też gruczoły tego rodzaju nie posiadają żadnych przewodów wydzielających. Gruczoł zewnątrzwydzielniczy składa się z części wydzielniczej i z części wyprowadzającej. jeśli są zawarte w płynach lub tłuszczach. Naskórek chroni skórę przed działaniem promieni pozafiołkowych. Gruczoł cewkowy ma kształt prostej cewki czyli rurki ślepo zakończonej. Warstwa zrogowaciała stanowi warstwę chroniącą tkanki leżące głębiej przed wysychaniem. jest ona ustrojowi potrzebna i rozchodzi się po całym organizmie wraz z krwią. Wydzielina gruczołów dokrewnych ma wspólną nazwę hormon. ludzie posiadają skórę brunatną aż do zupełnie czarnej. otoczone gęstymi sieciami naczyń krwionośnych włosowatych. Mogą to być komórki pojedyncze. Pod wpływem promieni powstaje barwik melanin. Komórki nabłonka. stąd nazwa gruczoły dokrewne. Komórki wydzielające śluz mają kształt zmienny. Część wydzielnicza tworzy cewki i pęcherzyki lub tworzy mieszane. nazywamy je komórkami kubkowymi. a wydzielają one substancję zwaną śluzem.

rozpadłych komórek lub ziarenek barwników. Włókna klejodajne zwane inaczej klejorodnymi lub kolagenowymi zbudowane są z substancji białkowej. rozgałęzione i złożone. Komórki plazmatyczne o owalnym kształcie i specjalnym układzie chromatyny w jądrze posiadają zdolność produkowania ciał odpornościowych. Histocyty czyli makrofagi są to komórki obdarzone zdolnościami wykonywania ruchów pełzakowatych i pożerania bakterii. W istocie międzykomórkowej znajdują się następujące rodzaje komórek właściwych. Są to pojedyncze włókna lekko sfalowane. Po ustaniu działania kurczą się. na kilka grup. która jest punktem wyjściowym wszystkich tkanek łącznych składa się z półpłynnej istoty międzykomórkowej. klejodajne i sprężyste. Solami srebra barwią się na kolor ciemnobrunatny. którego część szeroka jest wyścielona komórkami gruczołowymi i który zwęża się w część wyprowadzającą. stanowiąc bazę wyjściową innych rodzajów tkanek łącznych. Mogą być wreszcie gruczoły mieszane: cewkowo_pęcherzykowe. rozgałęzione i złożone. Są one odporne na rozciąganie. ich czynność podporowa i posiadanie istoty międzykomórkowej. Zgodnie z nazwą tkanka taka istnieje w okresie płodowym. Gruczoły pęcherzykowe mogą być. wracają do pierwotnego wymiaru. układu chłonnego. Włókna kratkowe zwane również srebrochłonnymi są bardzo delikatne.pęcherzyka. pojedyncze. podobnie jak cewkowe. tworzą siateczki i wchodzą w skład budowy niektórych narządów np. dają się silnie rozciągać osiągają nawet 150 % swojej długości wyjściowej. Mają kształty wydłużone. Obie posiadają te same rodzaje włókien. zawierającej bardzo niewiele włókien i komórki. Włókna sprężyste czyli elastyczne są zbudowane z białkowej substancji czyli elastyny. Najwięcej jest fibroblastów. Są to włókna kratkowe. Układają się w wiązki. Są to komórki. produkt zbędny lub wręcz szkodliwy nazywamy wydaliną. owalne jądra. które biorą udział w wytwarzaniu włókien tkanki łącznej. Tkanka łączna zarodkowa. Wspólną cechą tych grup jest ich pochodzenie z jednej tkanki płodowej. Tkanka łączna Tkanka łączna składa się z komórek i istoty międzykomórkowej. W miarę gromadzenia się w istocie międzykomórkowej włókien tkanki łącznej powstaje tkanka łączna wiotka i zbita. której budowa i wygląd są różne i stały się podstawą podziału tkanki łącznej na kilka rodzajów. kolagenu. Komórki te mają kształt gwiazdkowaty i mają zdolności przekształcania się we wszystkie rodzaje komórek tkanki łącznej. pojedyncze. posiadają również przewody wyprowadzające produkt komórek na zewnątrz gruczołu. które dojrzewają przyjmują nazwę fibrocytów. Komórki tłuszczowe gromadzą w swej . pod wpływem gotującej wody pęcznieją i przemieniają się w klej. posiadają wypustki. Produkt gruczołu potrzebny ustrojowi nosi nazwę wydzieliny.

złożoną z tkanki chrzęstnej i kostnej. Stąd jej wiotkość. tak bierze udział w przemianie wodnej pochłaniając duże ilości wody. delikatne włókna kolagenowe i komórki ułożone w specjalnych jamkach i otoczone jakby torebkami. ale daje się krajać nożem. ale może tworzyć pasma. Można przeciwdziałać temu i przywrócić włóknom ich właściwości rozciągania przez masaż i ruchy bierne stawów. pod skórą. Tkanka łączna odznaczająca się pewną twardością istoty międzykomórkowej tworzy tkankę szkieletową. otacza naczynia krwionośne i nerwy. które łączą się ze sobą tworząc siateczkę. Chrząstka szklista przypomina z wyglądu szkło nieprzeźroczyste. dzięki czemu posiada różną odporność na rozciąganie czy ucisk. Tkanka tłuszczowa pełni rolę magazyniera substancji tłuszczowych ustroju. w ustroju dorosłym pokrywa powierzchnie stawowe kości. Tkanka tłuszczowa jest specjalnym rodzajem tkanki łącznej. w skórze. Tkanka wiotka zawiera wymienione komórki i wszystkie rodzaje włókien. W ustroju z tkanki łącznej zbitej zbudowane są więzadła stawowe. W istocie międzykomórkowej znajdują się włókna tkanki łącznej. Chrząstka szklista nie posiada naczyń krwionośnych i z wyjątkiem . które w końcu łączą się w kroplę tłuszczu wypełniającą prawie całą komórkę. między narządami. W tkance tej mogą przeważać włókna klejodajne lub sprężyste. spychając jądro na jej obwód. barwy białawoniebieskiej. Posiada cienkie. włóknistą i sprężystą. wchodzi w skład narządów. powięźe mięśni. Tkanka ta wchodzi w skład narządów układu chłonnego i krwionośnego. w ich otoczeniu. ścięgna mięśni. jest odporna na ucisk i ściskanie. Komórki tłuszczowe mogą gromadzić się w pewnych miejscach tkanki łącznej wiotkiej w większej ilości i przekształcają tkankę łączną w tkankę tłuszczową. zaś mniej komórek. Komórki barwikowe są dwojakiego rodzaju: wytwarzające barwik melaniny i gromadzące ten barwik. Tkanka siateczkowa składa się z komórek posiadających wypustki. ale w ilości niewielkiej. znajduje się w ścianach dróg oddechowych. Może ona podobnie jak wiotka znajdować się między narządami lub w ich składzie np. stanowi zły przewodnik ciepła a tym samym czynnik ochronny. Jest to tkanka najbardziej przypowierzchniowa w ustroju łączy i zarazem oddziela poszczególne narządy. tworzy przednie odcinki żeber. mleczne. Znajduje się w różnych miejscach ustroju. Tkanka łączna zbita zawiera większą ilość włókien. Chrząstka szklista jest twarda. błony. Komórki nie posiadają wypustek.cytoplazmie ziarenka tłuszczu. Tkanka chrzęstna posiada pewien stopień twardości i sprężystości. Włókna klejorodne nie używane np. Chrząstka szklista tworzy u płodu znaczną część szkieletu później kostnego. charakteryzującym się znacznym nagromadzeniem komórek tłuszczowych. a od ich ilości i rodzaju zależy podział tkanki chrzęstnej na chrząstkę szklistą. po unieruchomieniu kończyny na skutek złamania kości kurczą się i utrudniają ruchy. W zależności od ilości włókien i komórek można podzielić tkankę łączną włóknistą na wiotką i ubitą.

a jest ich około 70%. płaskie. Do składników organicznych kości należą komórki kostne. w ziemi może leżeć tysiąc lat i nie traci swoich kształtów. kość płaska ma bardzo małą grubość. posiada wewnątrz kanał zwany jamą szpikową. np.: . a komórki jej mogą przekształcać się w komórki chrzęstne.są kości długie. Istota gąbczasta składa się z wielu beleczek kostnych ułożonych w różnych kierunkach zaś między nimi są przestrzenie wypełnione szpikiem kostnym. zwłaszcza dotyczy to tkanki chrzęstnej szklistej. włókna tkanki łącznej zwłaszcza klejodajna oraz istota międzykomórkowa. Kości można podzielić na typy w zależności od ich kształtu .powierzchni stawowych jest pokryta ochrzęstną. Na powierzchni zewnętrznej kości widoczne są różnego kształtu wyniosłości np. Dzięki obecności składników mineralnych kość jest twarda. jest odporna na działanie czynników zewnętrznych. W ustroju płodowym jest jej bardzo dużo. Kość można pozbawić elementów nieorganicznych przez odwapnienie. W podeszłym wieku mogą ulegać skostnieniu przednie odcinki żeber i chrząstki krtani. Kość płaska posiada częściowo budowę podobną do nasady kości długiej. Tworzy ona małżowinę uszną i wchodzi w skład ścian dróg oddechowych. podatna . Kość długa posiada trzon i dwie nasady zwane końcami. Sole wapniowe określamy jako nieorganiczne składniki kości. nosa. stąd też nazwa kość powietrzna. Tkanka kostna jako druga tkanka łączna szkieletowa odznacza się znaczną twardością swej istoty międzykomórkowej. Wchodzi ona w skład chrząstki międzykomórkowej. Ochrzęstna jest to warstwa tkanki łącznej posiadająca naczynia krwionośne. Ilość chrząstki ogólnie biorąc w ustroju człowieka zmienia się zależnie od wieku. wskótek czego ilość chrząstki ponownie maleje. dzięki gromadzeniu się w niej krystalicznych soli wapniowych. Chrząstka włóknista posiada duże ilości włókien kolagenowych w swej istocie międzykomórkowej. krótkie czyli różnokształtne i kości pneumatyczne. w z istoty kostnej zbitej. Chrząstka sprężysta cechuje się obecnością włókien sprężystych tworzących układ sieci. jakkolwiek zachowuje również swoje kształty. Kość długa posiada wymiar długości znacznie większy od pozostałych wymiarów. krtani. wówczas kość staje się miękka. znajduje się w spojeniu łonowym. a więc istotę gąbczastą pokrytą istotą zbitą. zaś kość pneumatyczna posiada jamę wyścieloną błoną śluzową i wypełnioną powietrzem. Nasady kości długiej zbudowane są z istoty gąbczastej. gładkość jej pozwala na swobodne przesuwanie się kości. częściowo wyłącznie cienką blaszką istoty zbitej. kość różnokształtna jest trudna do określenia przestrzennego. w miarę postępowania procesu kostnienia maleje jej ilość. Kości krótkie czyli różnokształtne są zbudowane tak jak nasady kości długich. Nie ulega zmianie ilość i wygląd chrząstki szklistej na powierzchniach stawowych. pokrytej z zewnątrz cienką warstwą istoty kostnej zbitej. Trzon jest zbudowany z jednolitej tkanki kostnej. posiada określone kształty. Jej powierzchnia nie jest gładka. dzięki czemu ochrzęstna umożliwia odnowę chrząstki w razie jej uszkodzenia.

Składają się one z dwóch blaszek dość grubych tworzących blaszkę zewnętrzną i wewnętrzną. .guzy. delikatne kanaliki łączące się między sobą i z kanałem Haversa. wycięciami. składa się z blaszek zbudowanych z blaszek kostnych. bruzdami. w których docierają od strony okostnej naczynia krwionośne do kości i szpiku kostnego. Między systemami leżą blaszki międzysystemowe. Jest to istotne dla istoty gąbczastej. w których znajdują się naczynia krwionośne włosowate. Ostatecznie proces kostnienia kończy się około 30 roku życia. Kostnienie Szkielet u płodu jest zbudowany z tkanki łącznej i chrząstki. przekrój przez istotę zbitą. W kanalikach łącznych jamki znajdują się wpustki komórek kostnych łączące się między sobą w delikatną sieć. Na blaszkach kostnych leżą jamki kostne. Kostnienie na podłożu tkanki łącznej przebiega w ten sposób. po złamaniu. jednak beleczki tworzą tu ściany jamek o dość dużej grubości. między nimi zawarte są różnej wielkości jamki kostne wypełnione szpikiem. Posiada warstwę włóknistą i wewnętrzną. ponadto są otwory i kanały. tak że niektóre kości kostnieją dopiero po 20 roku życia. Jeżeli zrobi się skrawek poprzeczny trzonu kości długiej. Od obwodu kości wchodzą w głąb kości przebijając układy blaszek kanały Volkmana. powstaje w ten sposób system Haversa. guzki. Widoczne są otwory przekrojów poprzecznych przez kanały zwane kanałami Haversa. Istota kostna gąbczasta nie posiada kanałów Haversa. grzebienie oraz zagłębienia zwane dołkami. Nieco odmienną budowę mają kości płaskie sklepienia czaszki. Jest to blaszka tkanki łącznej. więzadeł lub przebiegiem nerwów i naczyń krwionośnych. Kanał otoczony blaszkami kostnymi zawierającymi włókna kolagenowe. Wnętrze kanału szpikowego i zewnętrzna powierzchnia kości posiadają blaszki biegnące równolegle do powierzchni kości. Kości są pokryte od zewnątrz okostną. które wysyłają cienkie. które przymocowują okostną do kości. Blaszki ułożone są wokół kanału koncentrycznie. W miarę rozwoju płodu miejsce tkanki łącznej i chrząstki zajmuje tkanka kostna. Od strony okostnej wnikają w głąb kości włókna. W jamkach kostnych leżą komórki kostne. jednak proces kostnienia nie kończy się w życiu płodowym. Te otwory są wysłane przyczepami mięśni. trwa znacznie dłużej. Wewnątrz istoty gąbczastej kości beleczki układają się w zależności od kierunku działania sił nacisku czy pociągania. w której znajdują się komórki kościotwórcze oraz naczynia krwionośne i nerwy. kolce. widać w nim pod mikroskopem charakterystyczny obraz. Taką istotę gąbczastą nazywamy śródkościem. Komórki kościotwórcze są czynne w procesie tworzenia się kości u osobników młodych oraz w okresie gojenia się kości np. na których znajdują się jamki kostne z komórkami kostnymi. nie układają się w sieć o delikatnych ściankach.

że zaczyna się od mnożenia obfitego komórek tkanki łącznej i silniejszego ukrwienia. Proces ten decyduje o możliwości wzrostu kości na długość. zawiera barwnik zwany hemoglobiną. Hemoglobina . ponieważ w rozwoju wywodzi się z tej samej tkanki płodowej. Kostnienie wśródchrzęstne jest podobne do kostnienia na podłożu tkanki łącznej. Następnie część beleczek ulega rozpuszczeniu i w środku trzonu kości długiej tworzy się jama szpikowa. Komórki łączą się swoimi wypustkami. najczęściej dopiero po urodzeniu. ochrzęstna w okostną. Kostnienie nasad rozpoczyna się znacznie później niż w trzonach. W ten sposób kostnieją kości pokrywy czaszki. Do takiego miejsca wrastają od strony okostnej naczynia krwionośne. W kościach może być jedno lub kilka ognisk kostnienia. przyszły kanał wypełniony szpikiem. wokół nich gromadzą się sole wapnia i powstaje w tkance miękkiej miejsce twardsze zwane ogniskiem kostnienia. który stopniowo grubieje. że komórki chrząstki stają się okrągłe. Na granicy trzonu i nasad jest stały przyrost pasma chrząstki i stała zamiana chrząstki w kość. Są to komórki krwi i płytki krwi. ich średnica wynosi około 8 mikronów. kostnienia ochrzęstnego idącego od zewnątrz chrząstki i śródchrzęstnego lub śródchrząstkowego. Chrząstka ulega rozpuszczeniu.znaczy czerwony a cytos . kiedy ulegnie skostnieniu pasmo chrząstki granicznej między trzonem i nasadami. Komórki te przekształcają się w komórki kostne. Krew Krew jest zaliczana również do tkanek łącznych. Powstaje jakby mankiet otaczający trzon. Sole wapnia układają się w istocie międzykomórkowej wzdłuż włókien tkanki łącznej. W trzonie powstają miejsca osadzania się soli wapnia wokół komórek ochrzęstnej. Proces kostnienia trwa przez całe lata i kończy się wtedy. Krew składa się z części płynnej zwanej osoczem i elementów upostaciowanych. Kostnienie na podłożu chrzęstnym jest bardziej skomplikowane. kiedy to punkty kostnienia powstają w chrząstce. Pierwsze beleczki kostne tworzą sieć. Komórki krwi dzielimy zależnie od ich wyglądu na czerwone i białe ciałka krwi. nie posiada jądra.komórka. Beleczki takie biegną zwykle promieniście z punktu kostnienia. przez co powstają beleczki kostne. Ognisko to powiększa się przez narastanie nowych warstw kostnych. Jest to proces podwójny. powstaje istota kostna gąbczasta. Czerwona krwinka . Powstają w niej punkty kostnienia w ten sposób. inaczej nasady. Czerwone noszą nazwę erytrocytów .ma kształt dwuwklęsłej soczewki. Czerwone ciałka krwi są bardzo małe.nazwa pochodzi z greckiego erytros . na jej miejscu tworzy się tkanka kostna. w istocie międzykomórkowej osadzają się sole wapnia. W kościach długich inaczej kostnieje trzon. Wówczas kość przestaje się wydłużać. Ilość czerwonych ciałek krwi policzona w jednym milimetrze sześciennym wynosi około 4 milionów. kuliste.

nie posiadają jąder i kształt ich nie odpowiada kształtowi pełnowartościowej komórki. Monocyty są większe od limfocytów. W układzie chłonnym rozwijają się limfocyty i monocyty. Reagują one na obce białko. Dopiero po utrwaleniu i zabarwieniu okazuje się. Posiadają zdolności fagocytarne. kwasochłonne i zasadochłonne.5%. Białe ciałka krwi noszą nazwę leukocytów. zaś zasadochłonne jedynie 0. Są to granulocyty obojętnochłonne. średnie i duże. Limfocyty biorą udział w wytwarzaniu ciał odpornościowych ustroju. drobnych cząstek ciał obcych. Zasadochłonne mają jądra pałeczkowate. są ruchliwe. U człowieka dorosłego w szpiku kostnym czerwonym rozwijają się czerwone ciałka krwi. a monocyty 4%. tkanka mięśniowa Tkanka mięśniowa jest przystosowana do wykonywania ruchów. posiadają pojedyncze jądro kształtu nerkowatego i dość dużo cytoplazmy. Są bardzo mało ruchliwe i bardzo małożerne. stąd podział na małe. jądro pełzakowate. Nie są to właściwie komórki. ma zdolności fagocytarne. Są różnej wielkości. Jej cechą charakterystyczną jest kurczliwość. Budowa tych włókienek i wygląd komórek są podstawą podziału tkanki mięśniowej na trzy rodzaje. Wśród granulocytów wyróżniamy trzy rodzaje zależnie od sposobu barwienia się ziarenek. nazwa również z greckiego . Komórki krwi nie żyją długo i muszą być stale odnawiane. granulocyty i trombocyty. Dzieli się je na granulocyty czyli komórki ziarniste i agranulocyty czyli komórki bezziarniste. obojętnymi. Ilość białych ciałek krwi w jednym milimetrze sześciennym krwi wynosi około 6 tysięcy. Ten rodzaj ciałek białych wykazuje zdolności wykonywania ruchów pełzakowatych. Stosunki liczbowe białych ciałek krwi są następujące: Na ogólną liczbę białych ciałek granulocyty stanowią około 60%. Kwasochłonne mają ziarenka barwiące się eozyną na kolor czerwony. Tkanka mięśniowa składa się z komórek posiadających włókienka kurczliwe o różnym wyglądzie. a limfocyty około 36%. przy czym komórki nie są białe. W cytoplazmie szereg ziarenek barwiących się barwikami. ale bezbarwne. Wśród granulocytów obojętnochłonne stanowią 56%. przedostaje się poza ściany naczyń krwionośnych. na . Jest to podstawą procesu oddychania. że różnią się między sobą. Limfocyty mają duże okrągłe jądro. ziarnistości barwy niebieskawej. Obojętnochłonne mają jądro pałeczkowate lub segmentowane. Oprócz tych komórek krwi krążą w niej płytki krwi czyli trombocyty w ilości około 300 000 w milimetrze sześciennym. to znaczy pochłanianie bakterii.leukos znaczy biały. które dostanie się do organizmu. Granulocyty dzielą się na limfocyty i monocyty. kwasochłonne 2_4%. Biorą one udział w procesie krzepnięcia krwi. mało cytoplazmy barwy niebieskiej.na zdolność wiązania się nietrwale z gazami.

tkankę mięśniową gładką, prążkowaną i sercową. Tkanki te różnią się między sobą budową i czynnością, mimo że wszystkie są zdolne do wykonywania skurczów. Tkanka mięśniowa gładka zbudowana jest z komórek wydłużonych, kształtu wrzecionowatego, zawierających pojedyncze pałeczkowate jądro. Są one wielkości określonej w mikronach (długości około 80 a grubości 2_7), mogą osiągać długość do 500 mikronów. W cytoplazmie komórek mieszczą się cieniutkie delikatne włókienka kurczliwe, zwane myofibryle. Oglądane pod mikroskopem świetlnym nie są w komórce widoczne, stąd określenie komórka gładka. Mięśnie gładkie znajdują się w ścianach naczyń krwionośnych oraz w ścianach przewodów np. pokarmowego, oddechowego, moczowego i innych. Mięśnie gładkie kurczą się powoli. Pracują długo bez zmęczenia np. przesuwanie treści pokarmowej przez jelita. Mięśnie gładkie pracują bez udziału naszej woli, kierowane przez układ nerwowy autonomiczny. Tkanka mięśniowa prążkowana zwana również poprzecznie prążkowaną zbudowana jest z komórek znacznie dłuższych niż w mięśniu gładkim. Długość ich może dochodzić nawet do kilkudziesięciu centymetrów, przy grubości mierzonej w mikronach od kilkunastu do 100 mikronów. Komórki takie ze względu na znaczną długość są nazywane włóknami mięsnymi. Każda komórka posiada wiele jąder, tym więcej im jest dłuższa. W cytoplazmie komórek znajdują się włókienka kurczliwe czyli myofibryle. Oglądane pod mikroskopem świetlnym wyglądają jak zbudowane z poprzecznie ułożonych prążkÓw na przemian jaśniejszych i ciemniejszych . Jest to związane z wewnętrzną budową włókienek, które składają się z istoty załamującej różnie światło, co daje właśnie wrażenie tych prążków jasnych i ciemnych. Włókna mięśniowe prążkowane tworzą duże zespoły, które nazywamy mięśniami. Mięśnie te przyczepiają się do kości szkieletu, i dlatego noszą nazwę mięśni szkieletowych. Komórki mięśniowe są połączone ze sobą przy pomocy tkanki łącznej. Mięśnie szkieletowe pracują szybko, ale ulegają zmęczeniu i muszą odpoczywać. Są one zależne od naszej woli, kierowane przez układ nerwowy obwodowy. Tkanka sercowa jest tkanką poprzecznie prążkowaną, ale różni się od mięśni szkieletowych tym, że jej komórki są wysoko zespolone tworząc jakby sieć. Komórki mięśnia sercowego są jednojądrzaste, ich myofibryle są poprzecznie prążkowane. Mięsień ten zgodnie z nazwą znajduje się jedynie w sercu. Czynność jego jest niezależna od naszej woli, kierowana przez układ nerwowy autonomiczny. Tkanka nerwowa Tkanka nerwowa jest zbudowana z komórek zwanych neuronami. Komórka nerwowa charakteryzuje się posiadaniem wypustek. Są dwa rodzaje wypustek wychodzących z ciała komórkowego. Dendryt czyli wypustka protoplazmatyczna i neuryt czyli wypustka osiowa. Neuryt jest pojedynczy, jest na całej swojej długości

jednakowej grubości, może być różnej grubości, może być różnej długości, nawet dochodzi do 1 metra. Dendryt odchodzi od komórki szerszą podstawą, następnie cieńczeje, oddając liczne odgałęzienia boczne.Liczba dendrytów jest zmienna, może być jeden, może być kilka. W zależności od liczby wypustek komórka nerwowa może być dwubiegunowa lub wielobiegunowa. Ciało komórki zawiera pojedyncze jądro. W cytoplazmie znajdują się delikatne włókienka tzw. neurofibryle, które z komórki przechodzą do jej wypustek. Oprócz włókienek cytoplazma zawiera specjalną substancję występującą w postaci ziarenek, zwaną tigroidem lub ciałkami Nissla. Obecność tej substancji jest związana z przemianą materii w komórce nerwowej. Komórki nerwowe są bardzo różnej wielkości: od bardzo małych o wymiarach średnicy 4 mikronów do dużych o średnicy powyżej 100 mikronów. Komórki nerwowe mają zdolność przyjmowania bodźców i przekazywania ich na inne narządy i tkanki. Zależnie od czynności dzielimy komórki nerwowe na: czuciowe i ruchowe. Komórki czuciowe i bardziej wyspecjalizowane komórki zmysłowe przejmują bodźce z części ciała i przekazują je do ośrodkowego układu nerwowego, zaś komórki ruchowe przenoszą stan czynny z ośrodkowego układu nerwowego do narządów wykonawczych i do mięśni szkieletowych. Niektóre komórki nerwowe mają zdolność wydzielania pewnych substancji, mówimy wówczas o neurosekresji. Włókna nerwowe po opuszczeniu ciała komórkowego mogą otaczać się osłonami nerwowymi. Są dwie takie osłonki: mielinowa i zakwanna. Włókno pokryte osłonką mielinową lub rdzeniową ma kolor białawy, stąd nazwa włókno białe, a zespół takich włókien tworzy w ośrodkowym układzie nerwowym istotę białą, a poza układem nerwowym nerwy obwodowe. Włókna nie posiadające osłonki mielinowej mają kolor szarawy, stąd nazwa włókna szare. Zbiór komórek nerwowych ma również kolor szary. Włókna nerwowe mają zdolność przewodzenia bodźców. W ten sposób, że neuryt przewodzi zawsze od komórki zaś dendryt do komórki. Neuryt wchodzi więc w skład nerwów ruchowych, dendryt nerwów czuciowych. Tkanka nerwowa zawiera oprócz opisanych komórek nerwowych cechujących się zdolnością przyjmowania i przewodzenia stanów czynnych również komórki glejowe i komórki ependymy. Komórki glejowe są różnej wielkości i kształtu, posiadają liczne wypustki. Komórki glejowe odgrywają rolę odżywczych i podporowych dla komórek nerwowych. Komórki ependymy są zbliżone kształtem do komórek nabłonkowych, stanowią one wyściółkę ścian komór mózgowych, i kanału rdzenia nerwowego. Narząd ruchu

Narząd ruchu dzieli się na narząd ruchu bierny i czynny. Narząd ruchu bierny składa się z kości i ich połączeń, narząd ruchu czynny stanowią mięśnie szkieletowe. Połączenia kości Połączenia kości dzielimy na połączenia ścisłe i połączenia wolne. Połączenia ścisłe są połączeniami nieruchomymi, w których stykające się ze sobą, powierzchnie kości łączy tkanka łączna, chrzęstna lub kostna. Jeśli między kośćmi znajduje się tkanka łączna, połączenie nosi nazwę więzozrostu,a w zależności od rodzaju tkanki może być więzozrost włóknisty lub sprężysty. Odmiennym rodzajem więzozrostów są szwy łączące kości czaszki przy pomocy bardzo niewielkiej ilości tkanki łącznej oraz wklinowanie jako specjalny sposób umocowania zębów w zębodołach. Tkanka zawarta między korzeniem zęba a ścianką zębodołu nosi nazwę zębnej. Jeśli materiałem łączącym kości jest chrząstka, mamy do czynienia z chrząstkozrostem. Z kościozrostem spotykamy się wówczas, jeśli kości są zrośnięte ze sobą warstwą tkanki kostnej. Kościozrosty występują u osób starszych na podłożu chrząstkozrostów i więzozrostów np. kostnienie szwów czaszki. Przykłady na wymienione rodzaje połączeń kości: więzozrost włóknisty to błona międzykostna rozpięta między zwróconymi do siebie kościami przedramienia lub podudzia. Więzozrosty sprężyste znajdują się między łukami kręgów jako więzadła międzyłukowe. Szwy łączą kości sklepienia czaszki, wklinowanie dotyczy wyłącznie zębów. Chrząstkozrosty występują między kośćmi czaszki na jej podstawie, między trzonami kręgów - są to chrząstkozrosty włókniste, natomiast chrząstkozrosty szkliste łączą żebra z mostkiem. Ze względu na możliwość kostnienia materiału łączącego kości liczba połączeń łącznotkankowych i chrzęstnych maleje z wiekiem. Połączenia kości wolne nazywamy inaczej stawami. Są to połączenia ruchome. W skład każdego stawu wchodzą pewne stałe składniki, konieczne do utworzenia stawu i składniki dodatkowe niewystępujące we wszystkich stawach. Do składników stałych należą: powierzchnie stawowe, jama stawowa, torebka stawowa. Do niestałych należą więzadła stawowe, chrząstki śródstawowe lub obrąbki stawowe. Powierzchnie stawowe - powierzchnie kości mające się ze sobą połączyć są w mniejszym lub w większym stopniu dostosowane do siebie kształtem i są pokryte chrząstką szklistą, zwaną chrząstką stawową. Chrząstka ta ma gładką lśniącą powierzchnię, jest odporna na tarcie i umożliwia przesuwanie się powierzchni kości w stosunku do siebie. W niektórych stawach na powierzchni kości znajduje się chrząstka włóknista np. staw żuchwowo_skroniowy i mostkowo_obojczykowy. Wypukła powierzchnia stawowa nosi nazwę główki, odpowiadająca jej powierzchnia wklęsła nosi nazwę panewki. Mogą być też powierzchnie stawowe płaskie. Jama stawowa

przykład staw ramienny. Wzmacniają one torebkę stawową i łączą wchodzące w skład stawu odcinki kości.staw łokciowy. Torebką stawową jest błona łącznotkankowa. więcej kości utworzy staw złożony.stawy można podzielić na podstawie liczby tworzących je kości. na staw złożony . staw zawiasowy. Chrząstki śródstawowe . są bardzo mało ruchome . W stawach wykonuje się ruchy: zginanie i prostowanie. . która wypełnia jamę stawową. Podział stawów . nawracanie i odwracanie.zewnętrznej błony włóknistej i wewnętrznej błony maziowej. Dwie kości utworzą staw prosty. Przykład na staw prosty: . przyrasta do okostnej kości i zamyka jamę stawową. wydłużoną na kształt walca . Błona włóknista przyrasta do okostnej kości tuż przy brzegach powierzchni stawowych albo w pewnej od nich odległości. przykładem wieloosiowego . która otacza staw. Stawy.jest to szczelinowata przestrzeń zawarta między powierzchniami stawowymi otoczona od zewnątrz torebką stawową. Służą one do pogłębiania powierzchni stawowych. Obrąbki stawowe . których powierzchnie stawowe są płaskie. mogą one oddzielać zupełnie lub tylko częściowo powierzchnie stawowe. jeśli zrastają się z nią więzadła stawowe. Odwodzenie i przywodzenie. wyściela błonę włóknistą.staw ramienny..staw siodełkowaty. staw nadgarstkowo_śródręczny kciuka.są to pasma tkanki łącznej zrośnięte najczęściej z torebką włóknistą. dokoła których wykonuje się ruchy. .biegną wzdłóż brzegów powierzchni stawowych panewek w postaci zwykle trójkątnych pasm zbudowanych z chrząstki. W zależności od kształtu powierzchni stawowych dzielimy stawy na: kulisty. Może być delikatna. wiotka lub grubsza. Składa się ona z dwóch warstw . mogą przebiegać niezależnie od torebki. W zależności od liczby osi dzielimy stawy na: jednoosiowe. Błona maziowa jest cienka. przykładem dwuosiowego . silnie ukrwiona i unerwiona. którym jedna powierzchnia jest wypukła. dwuosiowe i wieloosiowe.staw kulisty. Błona maziowa może tworzyć wypuklenia w postaci fałdów wypełnionych tkanką tłuszczową lub kości maziowe leżące w jamie stawowej. Błona maziowa ma zdolność wydzielania płynu do jamy stawowej i wchłaniania go przy czym ruchy i masaż przyspieszają wchłanianie płynu. kształtu powierzchni stawOwych i liczby osi. który posiada powierzchnię wypukłą. skręcanie i obracanie. Zwiększenie się ilości płynu powoduje poszerzenie jamy stawowej. Błona maziowa tworzy też wypuklenia poza jamę stawową zwane kaletkami maziowymi.leżą między powierzchniami stawowymi kości. Więzadła stawowe .przykładem może być staw międzypaliczkowy ręki. Przykładem stawu jednoosiowego jest staw zawiasowy. Wydziela specjalny płyn zwany mazią stawową. Inny typ stawu to staw siodełkowaty tj.przykładem stawu takiego jest staw krzyżowo_biodrowy. a druga wklęsła. dzieląc jamę stawową na części.

Kręgosłup Kręgosłup składa się z kręgów . Przez otwory wyrostków poprzecznych. Ku stronie bocznej wyrastają z łuku wyrostki poprzeczne. Trzony kręgów są niewielkie. Krąg szczytowy nie posiada trzonu. Trzon jest najgrubszą częścią kręgu. jedno z głównych naczyń doprowadzających krew do mózgu. następnie kościec kończyny górnej i dolnej i czaszkę. Każdy łuk składa się z dwóch ramion. Są to: 7 kręgów szyjnych. W miejscu odejścia łuku od trzonu czyli u nasady łuku znajduje się wcięcie międzykręgowe. Każdy krąg lub kręg składa się z trzonu . 2 wyrostki poprzeczne i 1 wyrostek kolczysty. Kręgi szyjne Kręgi posiadają pewne cechy charakterystyczne. który wraz z trzonem otacza otwór kręgowy. Z grupy kręgów szyjnych wyróżnia się krąg pierwszy. Liczba tych ostatnio wymienionych kręgów decyduje o ogólnej liczbie kręgów w kręgosłupie. kręgów szyjnych przechodzi tętnica kręgowa. 5 krzyżowych i 3_$ kręgów ogonowych czyli guzicznych.obrotowy i krąg siódmy. Z tych części bocznych . Otwory międzykręgowe są położone symetrycznie po obu stronach kręgosłupa. Przez sumowanie się otworów kręgowych powstaje kanał kręgowy. Kręgi szyjne charakteryzują się tym. Wyrostki poprzeczne i wyrostek kolczysty służą za miejsce przyczepu mięśni i więzadeł. dalej na klatkę piersiową. krąg drugi . Z trzonu wyrasta ku tyłowi łuk kręgu. 5 kręgów lędźwiowych. ponadto pozwalają na rozpoznanie przynależności kręgów do odpowiedniej grupy. których liczba waha się od 32_34. które wyróżniają je od siebie. wyrostki stawowe posiadają powierzchnie stawowe. wyrostki kolczyste rozdwojone. zwróconą ku stronie przedniej. zamiast niego ma łuk przedni łączący się z łukiem. zwany dźwigaczem lub kręgiem szczytowym. tu zwanym łukiem tylnym przy pomocy zgrubiałych części bocznych. wyrostki stawowe ułożone prawie poziomo. 12 kręgów piersiowych. który umożliwia wydostanie się nerwu rdzeniowego z kanału kręgowego.Układ kostny Szkielet kostny czyli kościec można podzielić na kościec osiowy leżący w linii środkowej ciała i obejmujący kręgosłup. W miejscu złączenia się ramion łuku znajduje się nieparzysty wyrostek kolczysty skierowany ku tyłowi. a w połączeniach dwóch wcięć powstaje otwór międzykręgowy. 2 górne i dwa dolne. że ich wyrostek poprzeczny posiada otwór poprzeczny zwany otworem wyrostka poprzecznego.łuku i wyrostków. Wyrostki stawowe kierują się ku górze i ku dołowi. W sumie krąg posiada 7 wyrostków: 4 stawowe.

wychodzą wyrostki poprzeczne zawierające otwory. Jest on pojedynczy w przeciwieństwie do podwójnych w kręgach poprzednich. Spowodowane to jest sposobem łączenia się żeber z kręgami . Kręgi od 3_6 są bardzo do siebie podobne. krótki i rozdwojony. Powierzchnie stawowe na trzonach są lekko zagłębione i noszą nazwę dołków żebrowych. Na pierwszym kręgu znajdują się na trzonie symetrycznie jeden całkowity dołek i na brzegu dolnym połowa dołka.do pierwszego kręgu przyczepia się pierwsze żebro. ma więc powierzchnię składajną z dwóch części odpowiednio do powierzchni leżącej na kręgu pierwszym i drugim. Dwa ostatnie kręgi mają wyrostki . że stanowi przejście do następnej grupy tj. drugie żebro wchodzi między krąg pierwszy i drugi. Krąg obrotowy ma typowe wyrostki poprzeczne i wyrostek kolczysty. Górne łączą krąg szczytowy z kością potyliczną czaszki. 2 ostatnie kręgi posiadają na trzonach pojedyncze dołki żebrowe. Wyrostek ten nosi nazwę zęba i posiada na swej powierzchni przedniej i tylnej powierzchnie stawowe. leżące przed dolnym i górnym brzegu trzonu. na końcu lekko zgrubiały i sterczy pod skórą tak. natomiast dla kręgu następnego są wyrostki stawowe dolne. Kręgi piersiowe Kręgi piersiowe charakteryzują się tym. zamiast niego sterczy mały guzek. Na łuku tylnym brak wyrostka kolczystego. dolne z kręgiem obrotowym. kręgów piersiowych i posiada silnie wykształcony wyrostek kolczysty. Posiadają one wszystkie części składowe. Na częściach bocznych zamiast wyrostków stawowych znajdują się powierzchnie stawowe górne i dolne. typowe dla kręgów szyjnych. Powierzchnie te znajdują się na trzonach kręgów i na wyrostkach poprzecznych. że łatwo go można wyczuć i określić w ten sposób koniec kręgów szyjnych. Krąg ostatni tym różni się od poprzednich. że posiadają powierzchnie stawowe dla połączenia z żebrami. czyli części szyjnej kręgosłupa. Na trzonach kręgów od 2_10 znajdują się po obu stronach połówki dołków żebrowych. Na wewnętrznej powierzchni łuku przedniego znajduje się gładka powierzchnia stawowa zwana dołkiem zembowym przeznaczona do połączenia z zębem kręgu obrotowego. wyrostki kolczyste kręgów ostatnich są ułożone poziomo i szersze niż kręgów wyżej leżących. Krąg obrotowy posiada trzon własny i przyrośnięty do niego trzon kręgu szczytowego w postaci wyrostka sterczącego ku górze. że nie można rozpoznać i określić liczby kręgu pojedynczego tylko jeśli ułoży się jeden nad drugim. Trzony kręgów piersiowych zwiększają się idąc ku dołowi. Na wyrostkach poprzecznych 10 kręgów piersiowych znajdują się również zagłębione powierzchnie stawowe dla połączenia z żebrami. wówczas widać zwiększające się trzony. tak dalece. wyrostki kolczyste kręgów środkowych zachodzą na siebie dachówkowato. Na górnej powierzchni trzonu są powierzchnie stawowe dla kręgu szczytowego.

Części boczne części krzyżowej są grube i posiadają powierzchnie stawowe o nazwie powierzchni uchowatych. a powierzchnie stawowe są ustawione strzałkowo. w ich miejscu znajdują się wyrostki żebrowe. Kręgi lędźwiowe wyróżniają się swoją wielkością w porównaniu z kręgami innymi.poprzeczne słabo wykształcone i pozbawione powierzchni stawowych. Służą one do połączenia kości krzyżowej z kośćmi biodrowymi. Kręgi lędźwiowe Są to kręgi posiadające największe trzony o kształcie nerkowatym. przez które przechodzą przednie gałęzie nerwów rdzeniowych. a szczytem ku dołowi. grzbietową. Kręgi krzyżowe Kręgi krzyżowe zatraciły charakter kręgów. że górne obejmują dolne. służącą za miejsce przyczepu więzadeł stawowych. ku kręgom ogonowym. przez które przechodzą gałęzie tylne nerwów rdzeniowych. ponadto nie posiadają cech ani kręgów szyjnych ani piersiowych. Na powierzchni grzbietowej znajdują się pozostałości wyrostków kręgów. odpowiednio wypukłą. zrosły się razem i utworzyły jedną kość krzyżową. Wyrostki stawowe są ustawione w płaszczyźnie zbliżonej do czołowej. W linii środkowej ciągnie się grzebień krzyżowy pośrodkowy powstały ze zrostu wyrostków kolczystych. Na kości krzyżowej wyróżnia się powierzchnię przednią wklęsłą zwaną powierzchnią miedniczną i powierzchnią tylną. szerokie i ustawione poziomo. Wyrostki stawowe są ułożone w ten sposób. Część kanału kręgowego biegnąca w kości krzyżowej nosi nazwę kanału krzyżowego. Kręgi guziczne . Wyrostki poprzeczne zanikają. Wyrostki kolczyste są płaskie. Dobocznie od tych lini znajdują się symetryczne otwory krzyżowe przednie. Po bokach 2 grzebienie krzyżowe stawowe powstałe ze zrostu wyrostków stawowych. Na powierzchni miednicznej widoczne są ślady zrostu trzonów kręgów w postaci poziomych linii ułożonych poprzecznie. Całkiem z boku znajdują się symetryczne grzebienie boczne powstałe ze zrostu wyrostków poprzecznych. ponieważ przypominają kształtem małżowinę uszną. posiada guzowatość krzyżową. Pomiędzy grzebieniami stawowymi a bocznymi znajdują się otwory krzyżowe tylne. Powierzchnia grzbietowa kości krzyżowej leżąca między powierzchnią uchowatą a grzebieniem bocznym jest nierówna. Ma ona kształt trójkąta zwróconego podstawą ku kręgom lędźwiowym.

w okresie niemowlęcym wskutek unoszenia głowy wygina się ku przodowi część szyjna. Na granicy części lędźwiowej i krzyżowej kręgosłupa jest dość ostre zgięcie. Wyrostki stawowe są połączone stawami. Więzozrosty łączą łuki kręgów w postaci więzadeł międzyłukowych zwanych ze względu na kolor więzadłami żółtymi. Zależnie od liczby kręgów kość guziczna jest większa lub mniejsza. Połączenia te są trojakiego rodzaju: chrząstkozrosty. zaś wygięcie ku bokowi nazywa się skolioza. Pomiędzy trzonami znajdują się krążki międzykręgowe zwane również tarczami międzykręgowymi. która posiada w środku jądro miażdżyste bardziej miękkie od otaczającego pierścienia włóknistego. Połączenia krótkie: chrząstkozrosty łączą trzony kręgów. ciągnie się ono od kości potylicznej czaszki do kości krzyżowej. Wygięcie ku przodowi nosi nazwę spolszczoną z języka greckiego lordoza. Połączenia długie: są to trzy więzadła biegnące wzdłuż całego kręgosłupa. Wysokość krążków zwiększa się stopniowo ku dołowi. co w sumie nadaje mu kształt podwójnej litery S. wygięcie ku tyłowi kifoza. Skolioza występuje najczęściej ku stronie prawej. Więzadło podłużne tylne biegnie po tylnej powierzchni trzonów kręgów a więc wewnątrz kanału kręgowego na całej długości kręgosłupa. Wychodzące z rdzenia nerwy rdzeniowe opuszczają kanał przez otwory . które nosi nazwę wzgórka. Są to kręgi szczątkowe posiadają zazwyczaj jedynie trzon i resztki wyrostków. wpukla się ono do światła miednicy. Z kolei wskutek zmiany pozycji na pionową przy siadaniu i stawaniu wygina się część lędźwiowa ku przodowi. Wielkość trzonów kręgów rośnie ku dołowi. Część tego więzadła leżąca w odcinku szyjnym kręgosłupa nosi nazwę więzadła karkowego. Więzadło nadkolcowe łączy wyrostki kolczyste leżąc ponad więzadłami międzykolcowymi. U noworodka kręgosłup jest prosty. Kręgosłup jako całość Kręgosłup leży w linii środkowej ciała i u człowieka dorosłego wykazuje wygięcie ku przodowi i ku tyłowi.Kręgi guziczne czyli ogonowe zrastają się i tworzą kość guziczną. łączą wyrostki kolczyste jako więzadła międzykolcowe i wyrostki poprzeczne jako więzadła międzypoprzeczne. więzozrosty i połączenia stawowe. Więzadło podłużne przednie pokrywa przednie powierzchnie trzonów kręgów. Przez całą długość kręgosłupa przebiega kanał kręgowy. Połączenia kręgosłupa Połączenia kręgosłupa dzielimy na krótkie zawarte pomiędzy poszczególnymi kręgami i długie wspólne dla całego kręgosłupa. w którym znajduje się rdzeń kręgowy. Są one zbudowane z chrząstki włóknistej.

od stawów międzykręgowych i od ustawienia wyrostków kolczystych. Macalne są wyrostki kolczyste począwszy od kręgu 7 szyjnego. Każde żebro składa się z części kostnej i chrzęstnej. Kręgosłup jest połączony czaszką przy pomocy stawów szyjnych szczytowo_potylicznych i stawów szczytowo_obrotowych. Stawy szczytowo_potyliczne zawarte są między powierzchniami stawowymi na kręgu szczytowym i na kłykciach kości potylicznej. jest łukowato wygięty. Innych części kręgosłupa wyczuć nie można. U osób szczupłych rysuje się pod skórą zarys wyrostków kolczystych. oraz na boki. Klatka piersiowa Klatka piersiowa składa się z 12 kręgów piersiowych i 12 par żeber i mostka. leżące u nasad łuków kręgów. obraca się głowa wraz z kręgiem szczytowym. Kręgosłup spełnia rolę narządu ruchu. Szyjka łączy główkę z trzonem. znajduje się na niej guzek pokryty powierzchnią stawową. Trzon jest najdłuższą częścią żebra. Na główce żebra znajduje się powierzchnia stawowa dla połączenia z odpowiednim trzonem kręgu. słabo wyczuwalne są na kości krzyżowej. Stawy szczytowo_obrotowe mają cały zespół więzadeł wzmacniających. Ruchy zgięcia i prostowania występują w części szyjnej i lędźwiowej. Najwyraźniej widoczna jest krzywizna części piersiowej. Powierzchnia zewnętrzna jest gładka. Ruchy kręgosłupa są następujące: zgięcie ku przodowi i ku tyłowi dokoła osi poprzecznej. ponadto stanowi ochronę dla rdzenia kręgowego i stanowi podporę ciała.międzykręgowe. ponadto oba łuki kręgu szczytowego są połączone z kością potyliczną błoną szczytowo_potyliczną przednią i tylną. ruchy zginania na boki w części szyjnej i piersiowej. Kręgosłup zaznacza zarys sylwetki człowieka oglądanego z profilu. Stawy szczytowo_obrotowe zawarte są między powierzchniami stawowymi kręgu szczytowego a powierzchniami stawowymi kręgu obrotowego i między łukiem przednim kręgu szczytowego a zębem kręgu obrotowego. Kręgosłup wykazuje pewną ruchomość zależną od wysokości tarcz międzykręgowych. Na części kostnej wyróżnia się idąc od tyłu: główkę żebra. W części piersiowej ruchomość kręgosłupa jest ograniczona przez połączenia z żebrami i utworzenie klatki piersiowej. Ząb uważany jest za oś obrotu. Dwa ostatnie żebra nie posiadają guzków. W stawach tych odbywają się ruchy zginania głowy w przód i w tył. Na główce żebra pierwszego i dwóch ostatnich powierzchnia stawowa jest pojedyncza na główkach żeber od 2 do 10 powierzchnia stawowa jest podzielona grzebieniem na dwie części górną i dolną. skręcanie kręgosłupa wokół osi pionowej. zgięcie w stronę prawą i lewą czyli na boki wokół osi strzałkowej. szyjkę i trzon. ruchy obrotowe występują najsilniej w części szyjnej. na powierzchni wewnętrznej znajduje się wzdłuż brzegu dolnego rowek .

stawami główek żebrowych i stawami żebrowo_poprzecznymi. następnie maleje. że żebro pierwsze leży skośnie w płaszczyźnie poziomej i posiada powierzchnię górną i dolną. Na górnym brzegu rękojeści znajduje się w odcinku środkowym wcięcie szyjne. Główka żebra pierwszego i dwóch ostatnich posiada pojedynczą powierzchnię stawową i łączy się z pojedynczym dołkiem żebrowym na trzonie odpowiedniego kręgu. Między rękojeścią i trzonem jest mniej lub wyraźniej zaznaczony kąt mostka. Na brzegach trzonu mostka występuje podobnie jak na rękojeści wcięcie dla żeber od trzeciego do siódmego. wcięcie dla żebra drugiego przypada na połączenie rękojeści z trzonem. Mostek Mostek jest to niewielka płaska kość leżąca w przodzie klatki piersiowej. Długość żeber wyrasta od pierwszego do ósmego. Składa się z trzech części idąc od góry: z rękojeści. potem maleje i dwa ostatnie żebra mogą być niekiedy bardzo krótkie. Stawy główek żeber otoczone są torebką stawową. z boków są symetryczne wcięcia obojczykowe. Żebra ułożone są w ten sposób.zwany bruzdą żebra. Połączenia klatki piersiowej Żebra łączą się z tyłu z kręgami. które . Od grzebienia powierzchni stawowej główki biegnie do krążka międzykręgowego więzadło śródstawowe. przy czym wielkość chrząstek rośnie od pierwszego do siódmego żebra. Wyrostek mieczykowaty ma różną wielkość i kształt. Żebro pierwsze i dwa ostatnie nie posiadają bruzdy. którą wzmacniają więzadła promieniste główek żebrowych. Staw żebrowo_poprzeczny łączą guzki żeber powierzchniami stawowymi wyrostków poprzecznych. główki żeber od drugiego do dziesiątego mają powierzchnie stawowe podzielone grzebieniem i łączą się z powierzchniami dwóch sąsiednich trzonów kręgów. Stawy te wzmacniają więzadła biegnące od wyrostka poprzecznego do szyjki żebra wchodzącego w skład stawu i do wyrostka poprzecznego i żebra położonego wyżej stawu. z przodu łączą się z mostkiem. trzonu i wyrostka mieczykowatego. W bruździe tej leżą naczynia krwionośne i nerw. może być chrzęstny całkowicie lub częściowo. Po bokach są_ wcięcia dla żeber. a brzeg żebra dolny jest cieńszy niż górny. W stawach łączących żebra z kręgosłupem odbywają się ruchy obrotowe. Części przednie żeber są chrzęstne. Każde takie więzadło rozchodzi się z główki żebra na 2 sąsiednie strony kręgów. stawami i podwójnymi. Dwa ostatnie żebra stawów tych nie posiadają. pozostałe żebra ustawione są skośnie w płaszczyźnie pionowej i mają powierzchnie zewnętrzne i wewnętrzne.

Posiada otwór górny i dolny. po bokach można wyczuć przestrzenie międzyżebrowe.3 łączą się z częściami chrzęstnymi między sobą tworząc łuki żebrowe ograniczające od dołu otwór klatki piersiowej.umożliwiają podnoszenie się żeber co z kolei powoduje zwiększanie się wymiaru poprzecznego klatki piersiowej. Natomiast 5 pozostałych par żeber . Dla celów badawczych wyznacza się na klatce piersiowej pionowe linie. Ściany boczne są utworzone przez żebra. które oprócz poziomego układu żeber pozwalają na odzwierciedlenie zarysów klatki piersiowej na jej powierzchni zewnętrznej. Klatka piersiowa jest w całości dostępna do obmacywania. wymiar strzałkowy klatki piersiowej zwiększa się ku dołowi. między którymi znajdują się przestrzenie międzyżebrowe. Wyczuwa się brzegi otworu górnego. Najdłuższe są ściany boczne klatki piersiowej. Otwór dolny jest o wiele większy i ma ograniczenie nieregularne. mogą być zamiast stawów również chrząstkozrosty. Płaszczyzna otworu górnego jest ustawiona skośnie do przodu i ku tyłowi. dwa ostatnie żebra i ostatni krąg piersiowy. Otwór górny jest zamknięty przez narządy przechodzące ze szyi do klatki piersiowej i na odwrót. Ponieważ mostek jest ustawiony skośnie i ku dołowi oddala się od kręgosłupa.przepona. nosi nazwę żeber rzekomych. otwór dolny zamyka szeroki płaski mięsień . Otwór górny jest ograniczony przez pierwsze żebra i brzeg górny rękojeści mostka z przodu. Klatka piersiowa Klatka piersiowa jest porównywana do spłaszczonego dzwonu. Z mostkiem łączy się jedynie 7 par żeber i te żebra noszą nazwę prawdziwych. najkrótsza ściana przednia utworzona przez mostek. Jest to tak zwane rzutowanie narządów. które tworzą na przedniej powierzchni mostka błonę mostkową przednią i tylną. łuki żebrowe powstałe ze zrostu chrząstek dolnych żeber. Dwa ostatnie żebra łączą się jedynie z kręgosłupem i noszą nazwę żeber wolnych. Do kości obręczy należy: . tych nie łączących się z mostkiem. Połączenia żebrowo_mostkowe wzmacniają więzadła. Kończyna górna Kości kończyny górnej dzieli się na: kości obręczy barkowej i kości wolnej kończyny górnej. Najsłabiej wyczuwa się szczegóły kręgosłupa. Pięć par dolnych par żeber. a przez pierwszy krąg piersiowy z tyłu. więc wyczuwa się obojczyki a nie żebra. Z przodu mostek przykryty jest tylko skórą. tworzą je wyrostek mieczykowaty mostka. następnie przy pomocy stawów. Części chrzęstne żeber łączą się z mostkiem. z tym że pierwsze żebra są częściowo z przodu przysłonięte przez obojczyki. Żebro pierwsze łączy się chrząstkozrostem.

Obojczyk jest na całej swej długości wyczuwalny. Posiada grubszy koniec mostkowy pokryty powierzchnią stawową i spłaszczony koniec barkowy z małą owalną powierzchnią stawową.miejsce typowych złamań. Guzki są miejscem przyczepu mięśni. Guzki przedłużają się na trzon w grzebienie. Trzy kąty są to: kąt górny. u osób szczupłych rysuje się wyraźnie pod skórą. przykrywa przedni odcinek pierwszego żebra.obojczyk i łopatka. grzebień guzka większego i grzebień guzka mniejszego. Głowa jest otoczona rowkiem zwanym szyjką anatomiczną. śródręcza i palców. Trzon kości ramiennej jest w części górnej walcowaty.łokciowa i promieniowa. dwie kości przedramienia . Brzeg boczny lub pachowy jest zgrubiały. Nasada górna posiada dwa guzki. Łopatka leży na ścianie tylnej klatki piersiowej na poziomie od drugiego do siódmego żebra. Dół podgrzebieniowy jest znacznie większy od dołu nadgrzebieniowego. Przy ruchach łopatki można wyczuć kąt dolny. Ponad kątem bocznym łopatki sterczy wyrostek kruczy lekko zagięty i zwrócony ku przodowi. Zaczyna się on łagodnie przy brzegu przyśrodkowym i zwiększa się zbliżając się do brzegu bocznego. Do kości wolnej kończyny górnej należy kość ramienna. Obojczyk jest niewielką kością wygiętą w kształcie litery S. Można wyczuć wyrostek barkowy i idąc za nim przejść po grzebieniu łopatki. ku dołowi przechodzi w trójgraniasty. Powyżej grzebienia jest dół nadgrzebieniowy wypełniony mięśniem nadgrzebieniowym. Łopatka jest płaską kością kształtu trójkątnego. większy położony bardziej bocznie i mniejszy leżący z przodu. który zatacza łuk przy odwodzeniu kończyny górnej i przy jej podnoszeniu. i kości ręki. Powierzchnia żebrowa jest wklęsła. Łopatka posiada dwie powierzchnie przednią przylegającą do klatki piersiowej zwaną żebrową i tylną. Na powierzchni grzbietowej sterczy grzebień łopatki. brzeg przyśrodkowy jest najdłuższy i nosi też nazwę brzegu kręgosłupowego ze względu na sąsiedztwo z kręgosłupem. Pomiędzy grzebieniami i guzkami biegnie bruzda międzyguzkowa. Kości ręki dzielimy na: kości nadgarstka. czyli grzbietową. Kość ramienna Kość ramienna jako kość długa składa się z trzonu i dwóch nasad. Kończy się wystającym za brzeg łopatki wyrostkiem barkowym. jest to dół podłopatkowy wypełniony mięśniem o tej samej nazwie. Leży z przodu klatki piersiowej. Posiada trzy brzegi i trzy kąty. Brzeg górny jest najkrótszy. na przejściu głowy w trzon znajduje się szyjka chirurgiczna . poniżej dół podgrzebieniowy zawierający mięsień podgrzebieniowy. Nasada górna czyli bliższa jest zakończona głową kości ramiennej pokrytą powierzchnią stawową dla łopatki. kąt dolny i kąt boczny zgrubiały posiadający wklęsłą owalną powierzchnię stawową dla kości ramiennej. na którym znajduje się powierzchnia stawowa dla obojczyka. Mniejwięcej w połowie trzonu jest na nim guzowatość naramienna przeznaczona .

przeznaczone dla wyrostka dziobiastego kości łokciowej i drugie. Nasada górna czyli bliższa ma kształt główki. Poniżej wyrostka . Kość łokciowa Kość łokciowa posiada trzon i dwie nasady. Nasada górna jest silniej rozwinięta niż dolna. Nasada górna kości promieniowej i część górna trzonu są niemacalne. dół promieniowy dla główki kości promieniowej. znajdują się nadkłykcie. Na jej stronie przyśrodkowej znajduje się wcięcie przeznaczone dla kości łokciowej pokryte powierzchnią stawową. Nasada dolna czyli dalsza jest spłaszczona w kształcie bloczka. posiada dwa wyrostki: tylny większy zwany wyrostkiem łokciowym i przedni mniejszy zwany wyrostkiem dziobiastym. Po stronie tylnej jest ponad bloczkiem jedno duże zagłębienie. Główka jest otoczona obwodem stawowym pokrytym chrząstką stawową przeznaczoną dla kości stawowej. Po stronie bocznej wyrostka dziobiastego jest małe wcięcie promieniowe dla główki kości promieniowej. dół wyrostka łokciowego dla wyrostka łokciowego kości łokciowej. przyśrodkowy większy bardziej sterczący. trzon jest otoczony mięśniami.dla mięśnia naramiennego. jedno zwane dołem dziobiastym. Nasada górna kości ramiennej jest schowana w dole pachowym. Między wyrostkami leży wcięcie półksiężycowate obejmujące bloczek kości ramiennej. Ponad bloczkiem po obu stronach. punkt przyczepu mięśnia dwugłowego ramienia. która jest wklęsła i pokryta powierzchnią stawową dla kości ramiennej. Nasada dolna czyli dalsza jej zgrubiała i zakończona od strony bocznej wyrostkiem rylcowatym. z których wyróżnia się wewnętrzny zwrócony do kości łokciowej zwany grzebieniem międzykostnym. Trzon jest trójgraniasty. Poniżej szyjki znajduje się z przodu trzonu guzowatość promieniowa. Służą one za punkt przyczepu mięśni i więzadeł. Ponad bloczkiem znajdują się dla przedniej powierzchni nasady dwa zagłębienia. można wyczuć trzon mniejwięcej od połowy długości po stronie palca dużego i powyżej tego palca wyrostek rylcowaty. natomiast na nasadzie dolnej można wyczuć oba nadkłykcie. Przy ułożeniu przedramienia i ręki do góry nadkłykieć przyśrodkowy leży od strony małego palca. a boczny od strony dużego palca. i mniejszy łagodniejszy nadkłykieć boczny. Główka jest oddzielona od trzonu szyjką. posiada trzy powierzchnie oddzielone od siebie brzegami. Kość promieniowa Kość promieniowa jako kość długa składa się z trzonu i dwóch nasad. Na stronie zwróconej do kości nadgarstka znajduje się podwójna powierzchnia stawowa. Jest pokryta powierzchnią stawową dla obu kości przedramienia.

Człony palców nazywają się paliczkami. Kość łokciową można wyczuć na całej długości począwszy od wyrostka łokciowego wzdłuż brzegu tylnego aż do wyrostka rylcowatego. ma kształt nieregularnej główki pokrytej powierzchnią stawową. Kości palców Palec pierwszy czyli kciuk posiada dwa człony. Podstawy pierwszych członów posiadają wklęsłe powierzchnie stawowe przeznaczone dla główek kości śródręcza. liczymy je od strony palca dużego. trójgraniasta i grochowata. Szereg bliższy łączy się z kośćmi przedramienia. Paliczki środkowe mają podstawy wydłużone i wgłębione. Kostki liczy się od strony palca dużego w kierunku do palca małego. Każda z tych kości ma trzon i dwa końce. pozostałe palce są trójczłonowe. każdy po 4 kostki. natomiast grochowata leży na kości trójgraniastej. W szeregu dalszym kostki noszą nazwę: czworoboczna większa. Paliczki ostatnie zakończone są guzowatościami paznokciowymi. Kości śródręcza Kości śródręcza jest pięć. Kości nadgarstka Nadgarstek składa się z dwóch szeregów kostek. że posiada na podstawie siodełkowatą powierzchnię stawową. dalsze końce w kształcie główek. W kości ręki można wyczuć kości śródręcza od strony . księżycowata.dziobiastego wystaje guzowatość łokciowa punkt przyczepu mięśnia ramiennego. jeden z jego brzegów zwrócony do kości promieniowej nosi nazwę grzebienia międzykostnego. czworoboczna mniejsza. Kostki są pokryte ze wszystkich stron powierzchniami stawowymi i łączą się między sobą z kośćmi przedramienia i śródręcza. a szereg dalszy z kośćmi śródręcza. Pierwsze trzy leżą obok siebie. główkowata i haczykowata. Trzon kości łokciowej jest podobnie jak kości promieniowej trójgraniasty. zwany podstawą posiada powierzchnię stawową przeznaczoną dla odpowiedniej kości nadgarstka. dalszy ma kształt główki i łączy się z pierwszym członem odpowiedniego palca. Palec pierwszy posiada paliczek pierwszy i trzeci. Od jej strony przyśrodkowej znajduje się wyrostek rylcowaty. Kości szeregu bliższego noszą też nazwy: kość łódkowata. bliższy. przeciwległe końce mają kształt główek. Pierwsza kość śródręcza wyróżnia się spośród innych tym. Nasada dolna czyli dalsza jest słabo wykształcona.

Torebka stawowa jest wiotka. które łączą wyrostek kruczy z obojczykiem. ale są one bardzo ograniczone. Torebkę stawu wzmacnia bezpośrednio więzadło barkowo_obojczykowe ponadto są dwa więzadła leżące poza stawem. W stawie tym odbywają się ruchy obrotowe obojczyka w stosunku do mostka. które schodzą z łopatki na kość ramienną i przez jedno tylko więzadło kruczo_ramienne. Torebka stawowa jest wzmocniona przez ścięgna mięśni. Obojczyk jest połączony również z pierwszym żebrem więzadłem żebrowo_obojczykowym. Staw otacza torebka stawowa wzmocniona przez więzadło mostkowo_obojczykowe przednie i tylne. dochodzi na kości ramiennej do szyjki anatomicznej. Należy on podobnie jak i stawy następne do połączeń wolnej kończyny górnej. leży ono ponad stawem barkowym i ma wpływ na ruchy w tym stawie. Obydwa omówione stawy są dobrze macalne. W stawie tym obojczyk wykonuje ruchy obrotowe. powierzchnia wklęsła znajduje się na kącie bocznym łopatki. tj. Powierzchnia stawowa na głowie kości ramiennej jest większa od powierzchni stawowej panewki. obszerna. W jamie stawowej może znajdować się chrząstka śródstawowa.grzbietowej ręki oraz wszystkie paliczki palców również najlepiej od strony grzbietowej. która dzieli jamę na dwie części. Na łopatce znajduje się więzadło kruczo_barkowe rozpięte między wyrostkiem kruczym i barkowym. Staw barkowo_obojczykowy łączy powierzchnie stawowe barkowego końca obojczyka i wyrostka barkowego łopatki. Powierzchnia ta nosi nazwę panewki. Staw mostkowo_obojczykowy łączy powierzchnię stawową mostkowego końca obojczyka wcięciem obojczykowym rękojeści mostka. jest to staw ramienny. Do połączeń obręczy należy staw mostkowo_obojczykowy i barkowo_obojczykowy. ruchy skręcania ramienia na zewnątrz i do wewnątrz i ruch złożony z wielu ruchów zwany obracaniem lub obwodzeniem. w którym kończyna zatacza koło. ruch wahadłowy. Staw ramienny jest stawem wieloosiowym. kulistym zwanym ze względu na dużą swobodę ruchów stawem wolnym. jest ona lekko wklęsła otoczona obrąbkiem stawowym. w bok . Połączenia kości kończyny górnej Dzielimy je podobnie jak kości na połączenia obręczy barkowej i wolnej kończyny.powierzchnia wypukła to głowa kości ramiennej. Ruchy w tym stawie są następujące: w przód i w tył. W jamie stawowej tego stawu znajduje się chrząstka stawowa.ruch odwodzenia i przywodzenia. Staw . Staw ramienny . Przy podnoszeniu kończyn powyżej poziomu włączają się stawy obręczy barkowej. który ją powiększa i pogłębia. ponieważ kość ramienia podnosi ku górze więzadło kruczo_barkowe rozpięte jak daszek nad stawem ramiennym. Łopatka łączy się stawowo z kością ramienną. na łopatce sięga poza brzegi powierzchni stawowej.

więzadła są wspólne dla stawu promieniowo_nadgarstkowego i stawów śródnadgarstkowych. które schodzą znad kłykci kości ramiennej do obu kości przedramienia. Połączenia kości przedramienia Kość łokciowa i promieniowa łączą się ze sobą dwoma stawami i więzozrostem. tak że ruchy te mają w sumie charakter ruchów śrubowych. Staw promieniowo_łokciowy bliższy wchodzi w skład stawu łokciowego i razem z nim został opisany. Są to ruchy zginania i prostowania z tym. W stawie promieniowo_łokciowym bliższym znajduje się ponadto więzadło pierścieniowate. W stawie ramieniowo_promieniowym powierzchnie stawowe znajdują się na bloczku kości ramiennej i na wgłębieniu główki kości promieniowej. że ruchy te są połączone z ruchami nawracania i odwracania. Staw łokciowy łączy kość ramienną z obu kośćmi przedramienia. Torebka stawowa otaczająca staw nie posiada własnych więzadeł. które otacza obwód stawowy główki kości promieniowej przyczepiając się do brzegów wcięcia promieniowego na kości łokciowej. Staw promieniowo_łokciowy dalszy zawarty jest między powierzchnią stawową główki kości łokciowej i wcięciem łokciowym kości promieniowej. Staw ramienno_łokciowy łączy powierzchnie stawowe i bloczku kości ramiennej i wcięcie półksiężycowate kości łokciowej. W stawie promieniowo_łokciowym bliższym odbywa się ruch sprzężony z ruchem w stawie promieniowo_łokciowym dalszym.są to staw promieniowo_łokciowy bliższy i dalszy. przy ruchu nawracania obraca się kość promieniowa wokół główki kości łokciowej i obie kości ulegają skrzyżowaniu. Staw łokciowy jako całość określany jest jako staw zawiasowy. zaś przy ruchu odwracania po obrocie kości promieniowej wokół główki kości łokciowej obie kości przedramienia układają się rozlegle. W stawie promieniowo_łokciowym bliższym powierzchnie stawowe stanowią wcięcie promieniowe kości łokciowej i obwód stawowy główki kości promieniowej. Ruchy odbywające się w stawie łokciowym można podzielić na ruchy w stawach między kością ramienną i obu kośćmi przedramienia i na ruchy w stawie promieniowo_łokciowym bliższym. Torebka stawowa jest wspólna dla wszystkich trzech stawów. Na kości promieniowej znajduje się krążek stawowy zwrócony do kości nadgarstka. Jest ona wzmocniona po bokach przez silne więzadła poboczne: łokciowe i promieniowe. Między obu kośćmi . Jest to staw złożony z trzech stawów: stawu ramienno_łokciowego. ramienno_promieniowego i stawu łokciowo_promieniowego bliższego. W stawie tym ruch odbywa się wspólnie ze stawem promieniowo_łokciowym bliższym.ramienny przykryty jest przez mięsień naramienny i przez to nie jest dostępny do bezpośredniego obmacywania. jest to ruch odwracania i nawracania. Połączenia stawowe łączą nasady kości .

Przy ruchu nawracania i odwracania ulega ona zwiotczeniu i nie hamuje ruchów. stawy śródręczno_palcowe. Kości nadgarstka tworzą gładką powierzchnię stawową. W stawach między paliczkami są ruchy zginania i prostowania. Staw promieniowo_nadgarstkowy jest zawarty między dwoma powierzchniami stawowymi kości promieniowej i powierzchnią stawową krążka stawowego na kości łokciowej z jednej strony. Torebka stawowa otacza powierzchnie stawowe. Torebka przebiega wzdłuż brzegów powierzchni stawowych. Stawy nadgarstkowo_śródręczne występują między kośćmi drugiego szeregu nadgarstka a podstawami kości śródręcza. grzbietowe i międzykostne. Dalsze stawy między paliczkami palców są to stawy jednoosiowe zawiasowe wzmocnione pobocznymi więzadłami. Stawy śródnadgarstkowe łączą poszczególne kostki szeregu bliższego i dalszego między sobą współdziałają w ruchach stawu promieniowo_nadgarstkowego. Stawy śródręczno_paliczkowe zawarte są między wypukłymi powierzchniami stawowymi na główkach kości śródręcza i wklęsłymi powierzchniami na podstawach paliczków. ponadto podstawy kości śródręcza łączą między sobą więzadła śródręczne dłoniowe. co umożliwia ruchy chwytne ręki. . wzmacniają ją więzadła poboczne. ponieważ są połączone między sobą więzadłami międzykostnymi. Zgięcie ku stronie dłoniowej jest głębsze niż ku stronie grzbietowej. Wśród tych stawów wyróżnia się staw nadgarstkowo_śródręczny kciuka. Służy też za miejsce przyczepu mięśni. Błona ta zrasta się z grzebieniami międzykostnymi obu kości przedramienia. Kości nadgarstka łączą się z kośćmi śródręcza więzadłami dłoniowymi i grzbietowymi. Stawy łączące kości przedramienia z nadgarstkiem i kośćmi nadgarstka między sobą mają wspólne więzadła. odwodzenia i przywodzenia i ruchy obrotowe. Są to więzadła dłoniowe i grzbietowe oraz więzadła boczne. stawy śródnadgarstkowe. Schodzą one z dalszych nasad kości łokciowej i promieniowej i rozchodzą się na pierwszy i drugi szereg kości nadgarstka. Stawy ręki Stawy ręki dzielimy na kolejno po sobie następujące: staw promieniowo_nadgarstkowy. przywodzenia i odwodzenia oraz przeciwstawiania. W stawie tym odbywa się ruch zginania i prostowania. stawy nadgarstkowo_śródręczne.rozpięta jest błona międzykostna stanowiąca połączenie typu więzozrostów. Staw ten posiada odrębną torebkę stawową i siodełkowate powierzchnie stawowe dzięki czemu ma dużą ruchomość. W stawach śródręczno_paliczkowych odbywają się ruchy zginania i prostowania palców. więzadła są wspólne i dla dalszych stawów. a z drugiej powierzchniami stawowymi bliższego szeregu kości nadgarstka bez kości grochowatej. W stawie tym odbywają się ruchy zginania dłoniowego i grzbietowego oraz zginania na boki.

. do której przyczepiają się więzadła stawu krzyżowo_biodrowego. przednia i tylna. zaś z tyłu tylnym górnym kolcem biodrowym. Na przejściu gałęzi dolnej w górną znajduje się guz kulszowy.dolna.Kończyna dolna Kości kończyny dolnej dzielimy podobnie jak kości kończyny górnej na kości obręczy i kości wolnej kończyny dolnej. Część tylna powierzchni zewnętrznej posiada płaską uchowatą powierzchnię stawową przeznaczoną dla kości krzyżowej oraz gruzowatość biodrową. znajduje się na niej grzebień i guzek kości łonowej. Kości tworzące kość miedniczną noszą nazwy: kość biodrowa. górnej i dolnej. Trzon wchodzi w skład panewki. nerwów i mięśni. Wszystkie trzy są miejscami przyczepu mięśni brzucha ułożonych w potrójną warstwę. Po stronie wewnętrznej talerza znajduje się dół biodrowy wypełniony mięśniem biodrowym. W skład obręczy wchodzi kość miedniczna . Na powierzchni tylnej talerza biodrowego widoczne są trzy linie pośladkowe . Trzon zrasta się z trzonami poprzednich kości w panewkę. Poniżej tych kolców znajdują się odpowiednio przedni i tylny dolny kolec biodrowy. następnie zrastają się w jedną kość. Kość miedniczna składa się z trzech kości. Gałąź górna dochodzi ku górze do kości biodrowej. śródstopia i palców. różnie silnie zaznaczone. W grzebieniu tym wyróżnia się wargę wewnętrzną. połączone ze sobą przy pomocy chrząstki. na którym opiera się tułów w pozycji siedzącej. Między guzem a kolcem rysuje się wcięcie kulszowe mniejsze. Składa się z trzonu i dwóch gałęzi. Kość łonowa leży od przodu kości miednicznej. Grzebień jest zakończony z przodu przednim górnym kolcem biodrowym. które w wieku dziecięcym są oddzielone. w której nie ma śladów zrostu. Trzon kości biodrowej zrasta się z trzonami pozostałych kości w jedną całość zwaną panewką kości miednicznej. W kości miednicznej można wyczuć przedni górny kolec biodrowy i idąc ku tyłowi grzebień biodrowy. Wcięcia te są zamknięte więzadłami otwory i służą za miejsca przejścia naczyń krwionośnych. a w skład wolnej kończyny dolnej wchodzi kość udowa. Gałąź dolna zrasta się z gałęzią dolną kości łonowej. kości stopy złożone z kości stępu. Kość kulszowa składa się również z trzonu i dwóch gałęzi: górnej i dolnej. Kolce te służą do przyczepu mięśni i więzadeł. Talerz zakończony jest zgrubiałym brzegiem zwanym grzebieniem biodrowym. Na gałęzi górnej sterczy kolec kulszowy. wargę zewnętrzną i linię pośrednią. Gałąź dolna łączy się z gałęzią dolną kości kulszowej i razem otaczają otwór zasłonowy. Kość biodrowa składa się z trzonu i talerza. dwie kości podudzia piszczelowa i strzałkowa. powyżej kolca na przejściu w kość biodrową znajduje się wcięcie kulszowe większe. łonowa i kulszowa. Na przejściu kości biodrowej w łonową znajduje się linia łukowata.

płaska o dwóch powierzchniach: przedniej szorstkiej. Nasada górna czyli bliższa posiada głowę pokrytą powierzchnią stawową. Rzepka leży z przodu stawu kolanowego. Ponad kłykciami znajdują się nadkłykcie: przyśrodkowy i boczny. która przechodzi w trzon pod kątem rozwartym. krętarz mniejszy leży niżej i bardziej przyśrodkowo. Oba krętarze łączy z przodu linia. Na szczycie głowy znajduje się małe zagłębienie. Nasada dolna jest zgrubiała i tworzy dwa kłykcie . Z zakresu kości udowej wyczuwa się oba kłykcie i nadkłykcie częściowo można wyczuć krętarz większy. jest wyczuwalna na całej powierzchni przedniej. Rzepka Rzepka jest to kość niedużych rozmiarów. Krętarz większy leży wyżej. Krętarze są miejscami przyczepu mięśni. zaś w środku leżą tuż obok siebie. przeznaczonymi dla kości piszczelowej. Na jego górnym końcu wystają dwa uwypuklenia zwane krętarzami. Nasada górna. przyczepiają się do nich mięśnie. Do nich przyczepiają się więzadła stawu kolanowego. składa się z trzonu i dwóch nasad. Kłykcie są pokryte powierzchniami stawowymi. oba pokryte powierzchniami stawowymi. posiada dwa kłykcie: przyśrodkowy i boczny. Trzon jest owalny. do którego przyczepia się więzadło śródstawowe. a z tyłu grzebień międzykrętarzowy. W dole ograniczają trójkątną płaszczyznę podkolanową. na przedniej powierzchni gładki.Pozostałe elementy kości biodrowej są niemacalne. Na kłykciu bocznym jest powierzchnia . które ku górze i ku dołowi rozchodzą się. złożona z dwóch warg. Kość piszczelowa Kość piszczelowa jest kością długą. Między nimi zawarty jest dół międzykłykciowy. Otwór zasłonowy jest widoczny na kości macerowanej. Kość udowa Kość udowa jako typowa kość długa składa się z trzonu i dwu nasad.przyśrodkowy nieco dłuższy od bocznego. ponadto na przedniej powierzchni obu kłykci są powierzchnie stawowe dla rzepki. Na tylnej powierzchni trzonu biegnie kresa chropawa. W kości łonowej wyczuwa się miejsce złączenia obu kości łonowych w postaci spojenia łonowego. W kości kulszowej można wyczuć poprzez mięśnie pośladkowe guz kulszowy. zwłaszcza w pozycji leżącej. posiada na stronie wewnętrznej dół krętarzowy. Głowa jest ułożona na długiej szyjce. czyli bliższa jest większa od dolnej. do której przyrasta więzadło i tylnej gładkiej pokrytej powierzchnią stawową przeznaczoną dla obu kłykci kości udowej. Między kłykciami są dwa guzki międzykłykciowe.

miejsce przyczepu więzadła rzepki. Składa się z trzonu. Oprócz trzonu wyczuwalne kłykcie nasady górnej i kostka przyśrodkowa nasady dolnej. jedną tylną. Leży ona na kości piętowej. Kość strzałkowa Kość strzałkowa czyli strzałka jest cienką kością posiadającą trzon i dwie nasady. W skład szeregu dalszego wchodzą trzy kości klinowate i kość sześcienna. zaś z przodu trzonu powierzchnia stawowa dla kości sześciennej. ma trzy powierzchnie. Trzon kości piszczelowej jest wyraźnie trójgraniasty.stawowa dla główki strzałki. Między szeregami leży kość łódkowata. Guz piętowy jest tą częścią kości. stanowi on jej część tylną. Nasada bliższa ma płaską główkę pokrytą powierzchnią stawową. dwie przednie. Na górnej powierzchni trzonu jest powierzchnia stawowa dla piszczeli. Kość łódkowata jest największą kością stępu. Po stronie przyśrodkowej trzonu wystaje podpórka skokowa. można wyróżnić na nim grzebienie międzykostny zwrócony do kości piszczelowej. po bokach trzonu są powierzchnie stawowe dla obu kostek: . która opiera się o podłoże. Na trzonie znajduje się podwójna powierzchnia stawowa dla kości skokowej. W górnym odcinku przedniego grzebienia znajduje się guzowatość piszczelowa. która razem z bruzdą kości skokowej tworzy zatokę stępu. Po stronie bocznej znajduje się wcięcie strzałkowe nie pokryte powierzchnią stawową dla połączenia ze strzałką. Między powierzchniami stawowymi trzonu biegnie bruzda. czyli dalsza jest słabiej wykształcona niż górna. Trzon strzałki jest wieloboczny. przyśrodkową i boczną. Nasada dolna. Nasada dolna przechodzi w kostkę boczną. Kości stępu Kości stępu jest siedem. są one ułożone w dwa szeregi bliższy i dalszy. zaś brzeg boczny nosi nazwę grzebienia międzykostnego. Kość skokowa jest drugą kością szeregu bliższego stępu. który poprzez szyjkę przechodzi przez głowę kości skokowej. ma po stronie przyśrodkowej kostkę przyśrodkową z powierzchnią stawową dla kości stopowej. W skład szeregu bliższego wchodzi kość piętowa i skokowa. na której jest powierzchnia stawowa dla kości skokowej. Nasada dolna posiada ponadto powierzchnię stawową dla kości skokowej. Posiada trzon i guz. Powierzchnia przyśrodkowa jest pokryta jedynie skórą i w całości wyczuwalna. z których przedni jest wyczuwalny jak powierzchnia przyśrodkowa. Powierzchnie są podzielone brzegami. Ze strzałki wyczuwalna jest główka leżąca poniżej kłykcia bocznego piszczeli i kostka boczna.

a więc posiadają po stronach bocznych powierzchnie stawowe. Na głowie jest powierzchnia stawowa dla kości łódkowatej. Kości palców stopy Palce stopy składają się tak jak palce ręki z paliczków: . z przodu podwójną dla dwóch kości śródstopia. W kości stępu wyczuwa się z tyłu guz piętowy. Piąta kość śródstopia posiada na podstawie guzowatość sterczącą ku stronie bocznej. na którym opiera się stopa o podłoże. Każda z tych kości ma podstawę o kształcie mniej lub bardziej regularnego trójkąta pokrytą powierzchnią stawową. Na powierzchni dalszej są trzy obok siebie leżące powierzchnie stawowe dla trzech kości klinowatych. Leży ona między szeregiem bliższym i dalszym. która łączy się z bruzdą kości piętowej. Na dolnej powierzchni trzonu jest powierzchnia stawowa dla kości piętowej. Wzdłuż brzegu bocznego trudniej jest wyczuć szczegóły kostne stopy schodząc z kości piętowej przechodzi się na kość sześcienną i natrafia się na wystającą guzowatość podstawy piątej kości śródstopia. Od strony przyśrodkowej sterczy guzowatość kości łódkowatej. Pierwsza kość śródstopia jest najkrótsza ale i najgrubsza. Na szyjce znajduje się od dołu bruzda kości skokowej. Idąc wzdłuż brzegu przyśrodkowego wyczuwa się podpórkę skokową. pośrednia i boczna. Podobnie ustawiona jest kość klinowata boczna. Kości śródstopia Kości śródstopia jest pięć. ponadto powierzchniami bliższymi łączą się z kością łódkowatą. pierwszą kość klinowatą i kości śródstopia. następnie trzon na przekroju trójgraniastym zwróconym wypukłością ku stronie grzbietowej stopy i nasadę dalszą. Kość klinowata pośrednia jest najmniejsza.Kość łódkowata jak wskazuje nazwa ma kształt przypominający łódkę. następnie guzowatość łódkowatej. Powierzchnia wklęsła pokryta powierzchnią stawową jest zwrócona do głowy kości skokowej. ustawiona podstawą ku stronie grzbietowej a szczytem ku stronie podeszwowej. Liczy się je od strony palca dużego zwanego paluchem. przyśrodkowo dla trzeciej kości klinowatej.przyśrodkowej i bocznej. spłaszczonych silnie od strony bocznych. Kości te łączą się między sobą. pokryte są powierzchniami stawowymi dla paliczków palców stopy. Kości klinowate są trzy: przyśrodkowa. ponadto powierzchnia stawowa dla kości piętowej. . Nasady kości śródstopia mają kształty główek. Posiada z tyłu powierzchnię stawową dla kości piętowej. Kość sześcienna leży bocznie od bocznej kości klinowatej jako ostatnia szeregu dalszego. powierzchniami dalszymi z kośćmi śródstopia. Największa jest kość przyśrodkowa ustawiona skośnie podstawą ku stronie podeszwowej stopy a szczytem ku górze.

Połączenia kości kończyny dolnej Dzielimy je na połączenia obręczy kończyny dolnej i na połączenia wolnej kończyny dolnej. naczyń krwionośnych i nerwów. Powierzchnie stawowe są płaskie pokryte chrząstką szklistą częściowo włóknistą. Otwory te służą za miejsca przejścia mięśni. Przez przebieg tych więzadeł dochodzi do zamknięcia wycięć kulszowych dwa otwory: większy kulszowy położony wyżej i mniejszy położony niżej. które wychodzą z miednicy w okolice pośladkową i sromową. Staw krzyżowo_biodrowy zawarty jest między powierzchnią stawową łukowatą bocznej powierzchni kości krzyżowej i powierzchnią łukowatą na talerzu kości biodrowej. Przednie zrastają się z torebką stawową od strony miednicznej. podstawy są bardzo zbliżone do nasad dalszych.pierwszy z dwóch pozostałe z trzech. Jest ona u kobiet większa niż u mężczyzn. Na gałęziach dolnych kości łonowych znajdują się płaskie powierzchnie między które wsuwa się krążek chrząstki włóknistej zwany krążkiem międzyłonowym. Dwie kości . więzadło krzyżowo_guzowe biegnące między bocznym brzegiem kości krzyżowej a guzem kulszowym i więzadło krzyżowo_kolcowe biegnące od brzegu kości krzyżowej do kolca kulszowego. W krążku tym znajduje się zwykle wąska szczelina zwana jamą spojenia. Są to więzadła krzyżowo_biodrowe przednie międzykostne i grzbietowe czyli tylne. Połączenia kości łonowych uzupełniają dwa więzadła. i grzebieniem biodrowym. Kształty paliczków są takie jak w ręce z tą różnicą. W zakresie samej miednicy znajduje się silna błona zasłonowa. zakrywa go i służy zarazem za miejsce przyczepu mięśni zasłonowych zewnętrznego i wewnętrznego. Spojenie łonowe jest to chrząstkozrost łączący kości łonowe. międzykostne wypełniają przestrzeń między guzowatością kości krzyżowej i guzowatością kości biodrowej. Paliczki palca pierwszego są znacznie większe. że są krótkie. trzony znikomej długości. Są to: więzadło biodrowo_lędźwiowe rozpięte między wyrostkiem ostatniego kręgu lędźwiowego. Oprócz tych więzadeł wchodzących bezpośrednio w skład stawu są jeszcze więzadła wzmacniające pośrednie połączenie kości biodrowej z krzyżową. Torebka stawowa jest silnie napięta i wzmocniona dużą liczbą więzadeł. jedno leży na górnym brzegu spojenia. Miednica jako całość. Zdarza się. Do połączeń obręczy należą stawy krzyżowo_biodrowy i spojenie łonowe. która przyrasta do brzegów otworu zasłonowego. a przede wszystkim grubsze od paliczków palców pozostałych. drugie na brzegu dolnym. że poszczególne paliczki są ze sobą zrośnięte. zaś tylne przechodzą z kości biodrowej na tylną powierzchnię kości krzyżowej jako wiązadła krótkie i długie. Staw krzyżowo_biodrowy ze względu na płaskie powierzchnie stawowe i dużo więzadeł posiada bardzo małą ruchomość.

zamkniętą przez kości łonowe. Różnice są lepiej widoczne przy omawianiu poszczególnych wymiarów miednicy. Są to otwory krzyżowe większe i mniejsze oraz otwory zasłonowe. należy ona topograficznie do jamy brzusznej. Wymiar strzałkowy płaszczyzny wychodu. łączą linie stawów krzyżowo_biodrowych z wypukłością połączenia kości biodrowej z łonową. zawiera narządy należące do jamy brzusznej. zawiera odmienne narządy niż jama brzuszna. Są to: . między spojeniem łonowym a kością guziczną wynosi jedynie około 9ż7şcm. Wymiar strzałkowy biegnie od wzgórka do tylnej powierzchni spojenia łonowego. biegnie przez najszerszą część płaszczyzny wchodu i wynosi przeciętnie około 13. Miednicę dzielimy na: miednicę większą zawartą między talerzami biodrowymi i miednicę mniejszą. która biegnie od tarczy międzykręgowej między ostatnim kręgiem lędźwiowym a kością krzyżową do górnego brzegu spojenia łonowego. Wynosi on przeciętnie około 11ż7şcm. Otwór górny jest ograniczony przez górny brzeg kości krzyżowej. aby sprawdzić czy wymiary miednicy odpowiadają wymiarom główki płodu. Miednica większa jest od przodu otwarta. ponieważ brzeg górny kości krzyżowej wpukla się do wnętrza miednicy. Wymiar poprzeczny jest prostopadły do poprzedniego. Miednica brzuszna stanowi pewną zwartą całość.5ż7şcm. a dokonuje się ich po to.5ż7şcm przy ruchach kości guzicznej. Są trzy wymiary bezpośrednie: strzałkowy. ale może się zwiększać od 2-2. Pośrednio u osoby żywej mierzy się miednicę dokonując 4 pomiarów. czyli otwór dolny miednicy. Wymiar skośny. U kobiet otwór ten ma kształt owalu o łagodnych liniach natomiast u mężczyzn ma kształt zbliżony do serca karcianego. U kobiet miednica jest ogólnie biorąc szersza i niższa niż u mężczyzn. kość krzyżową i guziczną. zaś pośrednio u osoby żywej.miedniczne kość krzyżowa i kość guziczna tworzą całość zwaną miednicą. schodzą się one w punkcie środkowym miednicy. W miednicy mniejszej wyróżnia się płaszczyznę wchodu czyli otwór górny miednicy i płaszczyznę wychodu. Miednica jest tą częścią kośćca.5ż7şcm. poprzeczny i skośny. linie łukowate i brzeg górny spojenia łonowego. Płaszczyznę wchodu mierzymy bezpośrednio na miednicy macerowanej. w której zaznaczają się wyraźnie różnice płciowe. Granicę między tymi miednicami tworzy linia łukowata zwana kresą graniczną. Długość takiego wymiaru wynosi przeciętnie około 12. W miednicy mniejszej kobiecej dokonuje się pomiarów w trzech kierunkach: strzałkowym. a właściwie są dwa wymiary skośne. kulszowe. poprzecznym i skośnym. Mają one specjalne znaczenie u płci żeńskiej. a spojenie łonowe ma mniejszy kąt złożony z dwóch płaszczyzn. przedniej biegnącej między kośćmi łonowymi i kulszowymi do guzów kulszowych oraz tylnej od guzów kulszowych do kości guzicznej. posiada w swych ścianach otwory łączące ją z otoczeniem. Pojawiają się one u osób dorosłych pod wpływem działania hormonów płciowych.

ma około 2ż7şcm szerokości. Wymiary te noszą też nazwy odpowiednio: szerokość międzykolcowa. który u kobiet wynosi około 65 stopni u mężczyzn około 55 stopni. Prawidłowe wymiary pośrednie wskazują na prawidłowy ogólny kształt miednicy. w kształcie łuku wygiętego ku tyłowi. która wynosi około 25ż7şcm. Zmienność tych wymiarów związana jest z tuszą osoby badanej. Więzadła wzmacniające staw pochodzą od wszystkich trzech kości tworzących kość miedniczną. Jej powierzchnia stawowa pokryta chrząstką szklistą biegnie tuż przy obwodzie panewki. ma kształt wycinka b: kuli i jest pokryta chrząstką szklistą. odległość między krętarzami większymi kości udowych wynosząca około 32ż7şcm.odległość między przednimi górnymi kolcami biodrowymi. biegnące od przedniego dolnego kolca biodrowego do linii międzykrętarzowej. tworzy niepełny okrąg i nosi nazwę powierzchni księżycowatej. biegnące od obu wymienionych kości do kości udowej do linii międzykrętarzowej. Druga powierzchnia stawowa stawów biodrowego znajduje się na głowie kości udowej. Przez połączenia punktów środkowych odległości między ścianą przednią i tylną miednicy otrzymujemy oś miednicy. guzy kulszowe obniżają się. międzykręgarzowa. Między brzegami powierzchni księżycowatej jest wcięcie panewki. spojenie łonowe podnosi się ku górze. dół panewki nie jest pokryty powierzchnią stawową. Więzadło biodrowo_udowe jest najsilniejsze. międzygrzebieniowa. nad którym biegnie więzadło poprzeczne panewki. Miednica jest nachylona do płaszczyzny poziomej pod kątem. Panewka jest głęboka i powiększona przez chrzęstny obrąbek stawowy. natomiast na kości udowej schodzi poniżej głowy i obejmuje szyjkę. Są to: więzadło biodrowo_udowe. Torebka stawowa przyczepia się do obrąbka stawowego. i odległość między spojeniem łonowym a piątym kręgiem lędźwiowym. odległość między grzebieniami kości biodrowych w ich najszerszym miejscu wynosząca około 29ż7şcm. zgodnie z krzywizną kości krzyżowej. Przy siadaniu kąt zmniejsza się. wpływa ono hamująco na ruch zgięcia ku . Połączenia wolnej kończyny dolnej Staw biodrowy łączy kość miedniczną z kością udową. Reszta panewki. Kąt nachylenia zmienia się wraz ze zmianą pozycji miednicy przy przejściu z pozycji stojącej do pozycji siedzącej. więzadło łonowo_udowe i kulszowo_udowe. Powierzchnia stawowa kości miednicznej leży na jej powierzchni zewnętrznej i jest utworzona przez trzony wszystkich trzech składających się na nią kości. zawiera tkankę łączną i tłuszczową. która wynosi około 20ż7şcm.

Na kości udowej powierzchnie stawowe stanowią wypukłe powierzchnie obu kłykci pokryte chrząstką stawową. wieloosiowym. na kości piszczelowej i na rzepce przebiega nieco poza linię brzegów stawowych. ruch przywodzenia i odwodzenia. inaczej kształt sierpowaty. przy środkowym i bocznym. jest to przedłużenie ścięgna mięśnia czworogłowego uda. z boków schodzi poniżej nadkłykci. Staw biodrowy jest stawem panewkowym.górną i dolną. Część włókien więzadeł łonowo i kulszowo_udowego biegnie okrężnie i też wzmacnia torebkę stawową. dodatkową kością tego stawu jest rzepka. Staw kolanowy Staw kolanowy łączy kość udową z kością piszczelową. Torebka jest wzmocniona następującymi więzadłami: więzadło rzepki biegnie z przodu. podobnie na tylnej powierzchni rzepki.tyłowi i na ruch przywodzenia. Z wymienionych więzadeł tylko więzadło poboczne strzałkowe nie łączy się bezpośrednio z torebką stawową. ruch skręcania do wewnątrz i na zewnątrz jako suma ruchów . z tyłu biegnie tuż powyżej brzegu stawowego. biegnie ono obok torebki do główki strzałki. Mają one kształt zbliżony do litery C. Na powierzchni tylnej stawu są dwa więzadła: podkolanowe skośne. Dzięki obecności łękotek jama stawowa jest podzielona niezupełnie na dwie części . Po bokach tego więzadła biegną pasma tkanki łącznej dochodzące również do piszczeli zwane troczkami rzepki. Pozostałe więzadła są słabsze. następnie dochodzi do guzowatości piszczeli. Torebka stawowa ma przebieg nieregularny . Po bokach stawu biegną więzadła poboczne przyśrodkowe czyli piszczelowe i boczne czyli strzałkowe. na przekroju trójkątne ułożone na obwodzie powierzchni stawowej.z przodu kości udowej wysuwa się ponad brzeg powierzchni stawowej. Zakres ruchów jest wyznaczony głębokością panewki i silnymi więzadłami zwłaszcza biodrowo_udowym. Hamują przywodzenie i odwodzenie uda. Na kłykciach piszczeli powierzchnie stawowe są płaskie. ruch obracania czyli obwodzenia. a biegnie od dołu i strony przyśrodkowej skośnie w bok i ku górze i więzadło podkolanowe łukowate. które jest częścią ścięgna mięśnia półbłoniastego. Od dołka na szczycie głowy kości udowej do dołka panewki biegnie więzadło obłe głowy kości udowej. Łączą one nadkłykcie kości udowej z obu kośćmi podudzia. w którym wykonuje się następujące ruchy: ruch zginania w przód i w tył czyli ruch wahadłowy. schodzi w dół znad kłykcia bocznego. przymocowane są w przestrzeni między kłykciami piszczeli. przyrasta ono do przedniej powierzchni rzepki. Oprócz więzadeł leżącyh zewnątrz . ponadto z przodu więzadłem poprzecznym kolana. które są przeznaczone dla kości piszczelowej oraz dwie powierzchnie stawowe dla rzepki. Na kłykciach piszczeli znajdują się dwie chrząstki zwane łękotkami.

Staw piszczelowo_strzałkowy znajduje się między powierzchnią strzałkową kłykcia bocznego piszczeli i powierzchnią stawową na główce strzałki. i pod przyczepami ścięgien mięśni tuż przy stawie. Staw kolanowy posiada urządzenia dodatkowe. rozpięte między kłykciami kości udowej a dołem międzykłykciowym na kości piszczelowej. Więzozrost ten wzmacnia więzadło piszczelowostrzałkowe przednie i tylne. Po stronie bocznej biegną więzadła z kostki bocznej do kości piętowej i do kości skokowej. Są to dwa więzadła krzyżowe przednie i tylne. które rozchodzi się z kostki przyśrodkowej na kość skokową. Torebka stawowa jest wzmocniona następującymi więzadłami: po stronie przyśrodkowej jest szerokie więzadło trójgraniaste. kości śródstopia między sobą. dwa bocznie. Połączenia kości podudzia Kość piszczelowa i strzałkowa łączą się ze sobą stawem piszczelowo_strzałkowym. łódkowatą i piętową. w postaci fałdów błony maziowej. zawierają one tkankę tłuszczową. W otoczeniu jamy stawowej znajdują się liczne uchyłki błony maziowej w postaci kaletek. przedrzepkowa i podrzepkowa. Ruchy w tym stawie są znikome.stawu. Błona międzykostna jest rozpięta między grzebieniami międzykostnymi obu kości podudzia. z paliczkami i paliczki między sobą. błoną międzykostną i więzozrostem piszczelowo_strzałkowym. W stawie tym odbywa się ruch zginania stopy ku stronie podeszwowej i grzbietowej. Rzepka hamuje nadmierne wyprostowanie stawu kolanowego. zwłaszcza w otoczeniu rzepki jako kaletka nadrzepkowa. dalsze stawy łączą poszczególne kości stępu między sobą. przy . W stawie kolanowym można wykonywać następujące ruchy: zginanie i prostowanie i ruch skręcania możliwy jedynie przy zgiętym kolanie i rozluźnionych więzadłach pobocznych. które wpuklają się do jamy stawowej. następnie stęp ze śródstopiem. Staw skokowo_goleniowy. Stawy stopy Stopa łączy się z podudziem stawem skokowo_goleniowym. Więzozrost piszczelowo_strzałkowy znajduje się między wcięciem piszczeli a kostką boczną strzałki. posiada staw kolanowy więzadła wewnętrzne. zwany również stawem skokowym górnym zawarty jest między powierzchnią wypukłą na trzonie kości skokowej a powierzchnią wklęsłą na kości piszczelowej łącznie z powierzchniami na obu kostkach. Staw ten wzmacnia więzadło główki strzałki przednie i tylne. Jeden fałd jest ułożony w linii środkowej stawu.

Dzięki obecności ponadto więzadeł międzykostnych kości te są połączone ściśle ze sobą. Staw skokowo_piętowy tylny jest zawarty między powierzchniami tylnymi na obu kościach. połączenie następuje w ten sposób. Staw skokowy przedni czyli skokowo_piętowo_łódkowy zawarty jest między powierzchniami stawowymi przednimi kości skokowej i piętowej oraz powierzchnią stawową na głowie kości skokowej a powierzchnią wklęsłą na kości łódkowatej. zaś na stronie grzbietowej więzadło rozwojowe.czym zgięcie podeszwowe jest głębsze. Stawy stępowo_śródstopne Stawy te łączą drugi szereg kości stępu z podstawami kości śródstopia. Staw ten objęty jest wspólną torebką stawową. Ruchy w tym stawie odbywają się łącznie ze stawem skokowo_piętowym przednim. Staw ten jest miejscem wykonywania odcięcia części stopy. stawu piętowo_skokowego tylnego i stawu skokowo_piętowo_łódkowego polega na wykonywaniu nawracania i odwracania stopy. Czynność obu stawów tj. Między kością piętową i skokową są dwa stawy: piętowo_skokowy tylny i przedni. stąd też nazwa staw poprzeczny stępu. którą wzmacniają więzadła leżące po stronie grzbietowej i podeszwowej. że . Linia tego stawu powstaje przez połączenie jamy stawowej stawu piętowo_sześciennego i skokowo_piętowo_łódkowego. Linia tego stawu biegnie poprzecznie przez stęp. Pozostałe kości stępu łączą stawy noszące nazwy takie jak kości. Wymienione stawy są wzmocnione przez więzadła grzbietowe i podeszwowe rozpięte pomiędzy poszczególnymi kośćmi. Dla celów praktycznych wyróżnia się wśród stawu stępu tzw. Łączy je ponadto więzadło międzykostne leżące w zatoce stępu oraz dwa więzadła skokowo_piętowe boczne i przyśrodkowe. a więc jest staw piętowo_sześcienny i klinowo_łódkowy. Na stronie podeszwowej jest silne więzadło piętowo_łódkowe podeszwowe. i piętową. które łączy kość sześcienną i łódkowatą. staw Hoparta(Szoparta). Ponieważ kości stępu są cztery a kości śródstopia pięć. które łączą. Przy silnym zgięciu podeszwowym możliwe są ruchy stopy: na boki. przy czym razem z ruchem odwracania odbywa się ruch zgięcia podeszwowego i przywodzenia. Stawy stępu Są to stawy między poszczególnymi kośćmi stępu. który łączy kość łódkową ze wszystkimi trzema kośćmi klinowatymi. a punktem orientacyjnym jest guzowatość kości łódkowatej leżącej po stronie przyśrodkowej stopy. zaś ruchowi nawracania towarzyszy zgięcie grzbietowe i odwodzenie stopy.

Dzięki temu układowi kości. Jest to położenie nieprawidłowe. podeszwowe i grzbietowe. tworzy sklepienie stopy. Stawy te wzmacniają więzadła międzykostne. Punktem orientacyjnym jest gruzowatość piątej kości śródstopia. Dzięki temu powstaje zwarta całość śródstopia. Stopa jako całość Stopa człowieka jest ustawiona pod kątem prostym do podudzia. na główkach kości śródstopia i na bocznym brzegu stopy. wzmacniają je więzadła poboczne. zwłaszcza kości stopowej i powstaje tzw. posiadają więzadła poboczne. zaś kość sześcienna łączy się z dwoma tj. podeszwowe i więzadła śródstopne łączące główki kości śródstopia między sobą. czwartą i piątą kością śródstopia. że kość skokowa spoczywa na kości piętowej. ale są one bardziej ograniczone. W sąsiedztwie stawu palucha i pierwszej kości śródstopia znajdują się dodatkowe małe kostki zwane trzeszczkami. ten kształt stopy zależy nie tylko od układu kości. ruchy w nich to zginanie i prostowanie. Linia łącząca stawy stępowo_śródstopne nosi nazwę linii stawu Lisfrancka. powoduje ono bóle stopy i mięśni przy dłuższym staniu. . Brzeg przyśrodkowy stopy jest najbardziej wypukły. podeszwowe i grzbietowe. w którym stopa całą swoją powierzchnią podeszwową spoczywa na podłodze. Wyróżnia się w niej łuk poprzeczny powstały przez ułożenie kości klinowatych podstawami ku stronie grzbietowej a szczytami ku stronie podeszwowej oraz łuk podłużny. Stawy śródstopno_paliczkowe Stawy te łączą główki kości śródstopia z pierwszymi paliczkami palców stopy. Przy rozluźnieniu więzadeł może nastąpić przesunięcie wzajemne kości. Stawy te wzmacniają trzy rodzaje więzadeł: międzykostne. jest ona również miejscem operacyjnym odjęcia tym razem całego śródstopia wraz z palcami od kości stępu. głównie jest tu ruch zginania i prostowania. Powstaje on dzięki temu. Stawy międzypaliczkowe Stawy te zawarte są między powierzchniami stawowymi paliczków. Linia wypukłości biegnie od kości piętowej poprzez kości śródstopia ku palcom. wspomagają go więzadła i ścięgna mięśni. Stawy międzyśródstopne łączą podstawy kości śródstopia między sobą. Ruchy w tych stawach podobne są do ruchów w podobnych stawach ręki. stopa opiera się na podłożu jedynie na guzie piętowym. przy czym nie wyróżnia się tu odrębności żadnej kości śródstopia. płaskostopie. Brzeg przyśrodkowy nie dotyka podłoża.trzy kości klinowate łączą się każda z oddzielną kością śródstopia.

Należą one do zespołu zatok przynosowych i mają połączenie z jamą nosową. klinowa i potyliczna. nosowymi i kością sitową. Łuska jest ukształtowana w płaszczyźnie pionowej i od jej ustawienia urobiono określenie płaszczyzna czołowa. Na łusce zaznaczają się guzy czołowe różnie silnie wykształcone. w której mieści się mózgowie. Kości czaszki Czaszka składa się z 2 części: nerwowej czyli mózgowej i twarzowej czyli trzewnej. w którym znajduje się otwór lub wcięcie nadoczodołowe. składa się z łuski i dwóch części oczodołowych. przez które przechodzą nerwy i naczynia krwionośne. Powierzchnia mózgowa części oczodołowej jest nierówna i stanowi dno przedniego dołu czaszki. Kość czołowa leży najbardziej z przodu. Są to kość czołowa. Wchodzą one zarówno w skład podstawy jak i sklepienia czaszki. W kości skroniowej mieści się narząd słuchu i równowagi. Czaszka twarzowa stanowi podstawę kostną twarzy. od strony wewnętrznej posiada nierówności odpowiadające powierzchni mózgowia. a tuż nad częściami oczodołowymi łuki brwiowe silniej zaznaczone u mężczyzn. zawiera początkowe odcinki narządów trzewnych tj. Oczodół ograniczony jest od góry przez brzeg nadoczodołowy. Kości zarówno czaszki mózgowej jak i twarzowej stanowią osłonkę dla narządu wzroku. stanowi podstawę czoła. Ponad oczodołami znajdują się w w łusce przestrzenie wyścielone błoną śluzową zawierające powietrze zwane zatokami czołowymi. Łuska zamyka przedni dół czaszkowy. Przednia powierzchnia łuski jest gładka. z boków z kośćmi klinowymi. przewodu pokarmowego i oddechowego. Części oczodołowe stanowią górną ścianę oczodołów. Czaszka mózgowa W czaszce mózgowej wyróżnia się kości parzyste i nieparzyste. Stopa jest typowym narządem podporowym podczas gdy ręka jest narządem chwytnym. Między częściami oczodołowymi jest wcięcie sitowe. Brzeg nadoczodołowy przechodzi ku bokowi w wyrostek jarzmowy. Czaszka mózgowa jest zamkniętą puszką kostną. Łuska łączy się od tyłu z dwoma kośćmi ciemieniowymi. w której znajduje się narząd smaku. Jest to jama nosowa zawierająca również narząd węchu i jama ustna. Kość klinowa leży . od strony czaszki twarzowej łączy się z kośćmi jarzmowymi.Może być też stopa nadmiernie wypukła. w którym znajduje się część kości sitowej. Kości parzyste tworzą łuk skierowany wypukłością ku górze i ułożony w kierunku poprzecznym. Tworzą one głównie sklepienie czaszki. Kości nieparzyste tworzą łuk skierowany wypukłością ku dołowi i ułożony w kierunku strzałkowym. Są to dwie kości skroniowe i dwie kości ciemieniowe.

Trzon leży w środku podstawy czaszki. Z trzonu wyrastają wszystkie wyrostki. skroniowe. leżą w tylnym dole czaszki. Na jej powierzchni wewnętrznej znajdują się rowki ułożone w kształcie krzyża. Na powierzchni zewnętrznej znajduje się guzowatość zewnętrzna i łukowato biegnące linie karkowe. ograniczone wyniosłościami z przodu i z tyłu. łącząca oczodół z jamą czaszki. U nasady skrzydła większego znajduje się otwór okrągły. Wyrostki skrzydłowate zwisają z trzonu poza jamę czaszki. Skrzydła mniejsze są skierowane ku przodowi. Łuska kości potylicznej stanowi tylne ograniczenia jamy czaszki. Kość klinowa zawdzięcza swoją nazwę temu. Część skalista leży na pograniczu środkowego i tylnego dołu czaszki. zatoki żylne opon twardej. składa się z trzonu i trzech par wyrostków. której dwie powierzchnie są wewnątrz. uzupełniają od przodu górne ściany oczodołów. Składa się z części podstawnej. Są to następujące kości: czołowa. które uzupełnione przez wcięcia na kościach skroniowych tworzą otwory. jarzmowe. Części boczne posiadają na swoich powierzchniach zewnętrznych są kłykcie potyliczne pokryte powierzchniami stawowymi dla połączenia z kręgiem szyjnoszczytowym. Trzon zawiera parzystą zatokę klinową łączącą się z jamą nosową jako zatoka oboczna nosa. W siodle znajduje się gruczoł dokrewny . częściowo ściany boczne oczodołów i okolicy skroniowej. a zarówno u nasady jak i wzdłuż blaszek biegną kanały dla nerwów i naczyń. łączy się z przodu z kością sitową. większymi. łuskowej i bębenkowej. stanowi część sklepienia i podstawy czaszki.przysadka mózgowa. Piramida ma budowę skomplikowaną. U nasady skrzydła mniejszego jest otwór wzrokowy dla przejścia tego nerwu. Część podstawna łączy się z trzonem kości klinowej i razem tworzy pochyłość zwaną stokiem. skrzydłami mniejszymi i wyrostkami skrzydłowatymi. potyliczna. i podskroniowej. Na brzegach bocznych są wcięcia szyjne. a dwie zewnątrz czaszki. łuski i dwóch części bocznych. Kość skroniowa składa się z części skalistej sutkowej. z tyłu z kością potyliczną. Ponad kłykciami znajdują się kanały nerwów podjęzycznych. . sitowa. Wszystkie części kości potylicznej ograniczają otwór potyliczny wielki łączący jamę czaszki z kanałem kręgowym.głównie na podstawie czaszki. ma kształt piramidy. Dochodzą one do kości podniebiennej i szczęki. Kość potyliczna leży od tyłu. ciemieniowe. otwór owalny i kolczysty przeznaczony dla nerwów i naczyń. Między skrzydłem mniejszym i większym jest trójkątna szczelina oczodołowa górna. zwanych skrzydłami. że jest wklinowaną między szereg kości zarówno czaszki mózgowej jak i twarzowej. służące za przyczep dla mięśni karku. przez które przechodzą żyły szyjne wewnętrzne i i trzy merwy czaszkowe: (9 10 11). szczęki i lemiesz. W rowkach tych leżą naczynia krwionośne żylne tzw. Na powierzchni górnej trzonu jest zagłębienie zwane siodłem tureckim. podniebienne. Każdy wyrostek składa się z dwóch blaszek. rozchodzące się od guzowatości potylicznej wewnętrznej. Skrzydła większe tworzą ściany środkowego dołu czaszki.

przyśrodkowo z kością drugostronną. Na tylnej powierzchni piramidy znajduje się otwór słuchowy wewnętrzny. który zwisa ku dołowi z tyłu poza małżowinę uszną. Czaszka twarzowa Kości czaszki twarzowej dzielimy na parzyste i nieparzyste. kość sitowa i gnykowa. Do przodu od wyrostka sutkowego sterczy ku dołowi różnej długości wyrostek rylcowaty. Do kości parzystych należą: kości nosowe. która stanowi główną część płaszczyzny skroniowej i powierzchnię wewnętrzną ograniczającą środkowy dół czaszki. Trzon ma trzy powierzchnie: oczodołową. Poza tym dołem znajduje się otwór słuchowy wewnętrzny ograniczony przez część skalistą i bębenkową. Kość ciemieniowa jest czworokątną blaszką kostną wstawioną w sklepienie czaszki między kość czołową. która tworzy część ściany bocznej oczodołu. z boku z wyrostkiem czołowym szczęki. stanowi część nosa zewnętrznego. wypuklona w guz ciemieniowy. Między obu wyrostkami jest otwór rylcowo_sutkowy dla przejścia nerwu twarzowego. Wyrostek czołowy łączy się z kością czołową i skrzydłem wielkim kości klinowej. Do nieparzystych należą: żuchwa. Poniżej wyrostka jarzmowego znajduje się dół żuchwowy pokryty powierzchnią stawową. Wyrostek skroniowy łączy się z wyrostkiem jarzmowym kości jarzmowej i tworzy łuk jarzmowy. Kości twarzy są połączone między sobą nieruchomo z wyjątkiem żuchwy. Kość jarzmowa leży z boku twarzy. Powierzchnia zewnętrzna jest gładka. ponadto przechodzi przez nią kanał tętnicy szyjnej wewnętrznej i nerwu. jarzmową. Łączy się u góry z kością czołową. wyczuwalną pod skórą twarzy.ponieważ w jej wnętrzu znajduje się narząd słuchu i równowagi. która tworzy część powierzchni skroniowej i policzkową zewnętrzną. Ku przodowi wyrasta z części łuskowej wyrostek jarzmowy. Szczęka składa się z trzonu i czterech wyrostków: . małżowiny nosowe. szczęki. łzowe. skroniową. potyliczną. częściowo klinową. W wyrostku są zawarte komórki sutkowe wypełnione powietrzem. lemiesz. potyliczną. ciemieniową. który łączy się z kością jarzmową i tworzy łuk jarzmowy. Wszystkie kości parzyste i części nieparzyste są związane ze szczęką tworząc główną część twarzy. Część bębenkowa ma kształt rynienkowato zgiętej blaszki kostnej. Część łuskowa ma powierzchnię zewnętrzną. Piramida przechodzi ku tyłowi w część sutkową czyli wyrostek sutkowy. jarzmowa. skroniową. Na tylnym brzegu piramidy znajduje się wycięcie szyjne tworzące razem z kością potyliczną otwór dla żyły szyjnej wewnętrznej. Kość skroniowa łączy się z kością klinową. Kość nosowa ma kształt czworobocznej płytki lekko wygiętej. posiada trzon i dwa wyrostki. na powierzchni wewnętrznej są nierówności związane z przebiegiem naczyń żylnych i tętniczych. podniebienne.

Łączy się z wyrostkiem podniebiennym drugiej szczęki i tworzy przednią część podniebienia twardego a zarazem do jamy nosowej. poniżej główki jest szyjka.czołowego. zwróconą do jamy nosowej i powierzchnię przednią. Na powierzchni zewnętrznej trzonów znajduje się w linii środkowej guzowatość grudkowa. W trzonie biegnie kanał żuchwy. Brzeg górny tworzy brzeg podoczodołowy. brzeg górny jest zgrubiały i tworzy część zębodołową zawierającą podobnie jak w szczęce zębodoły. powierzchnię przyśrodkową czyli nosową. która tworzy ścianę dolną oczodołu. miejsce odejścia gałęzi nazywa się kątem żuchwy. kanał nosowo_łzowy prowadzący z oczodołu do jamy nosowej. przednim zwanym dziobiastym. Kość łzowa jest to mała cienka kostka leżąca w ścianie przyśrodkowej oczodołu między wyrostkiem czołowym szczęki a kością sitową. sitową. posiada szereg zębodołów przeznaczonych dla korzeni zębów. łzową. Brzeg powierzchni przedniej ogranicza razem z kośćmi nosowymi otwór gruszkowaty prowadzący do jamy nosowej. Kość łzowa tworzy razem z wyrostkiem czołowym szczęki. Składa się z trzonu i dwóch gałęzi. Wyrostek podniebienny ma kształt lekko wypukłej płytki kostnej ustawionej prawie poziomo. Trzon ma kształt podkowiasty. przyrasta do ściany bocznej jamy nosowej. Wyrostek czołowy szczęki ogranicza ścianę boczną jamy nosowej. nosową. Posiada on powierzchnię górną części oczodołową. Wyrostek jarzmowy zrasta się z kością jarzmową. U góry blaszka pionowa dochodzi do oczodołu i uzupełnia jego ścianę dolną. Gałąź zakończona jest dwoma wyrostkami. Wyrostek zębodołowy. Blaszka pozioma łączy się z wyrostkiem podniebiennym szczęki i tworzy część tylną podniebienia twardego. dochodzi do kości czołowej leżąc dobocznie od kości nosowej. jak wskazuje nazwa. a w nim nerwy i naczynia dla zębów. Pod małżowiną biegnie przewód nosowy dolny. klinową i małżowiną nosową dolną. jarzmowego. Szczęka leży w środkowej części twarzy i łączy się z następującymi kośćmi: czołową. macalną pod skórą twarzy. Trzon stanowi część środkową szczęki. Wyrostek kłykciowy jest zakończony główką pokrytą powierzchnią stawową. Powierzchnia nosowa posiada duży otwór prowadzący do zatoki szczękowej do tyłu od tego otworu przyrasta do trzonu szczęki blaszka pionowa kości podniebiennej. Blaszka pionowa przyrasta do trzonu szczęki i tworzy część ściany bocznej jamy nosowej. do którego przyczepia się mięsień skroniowy i tylnym kłykciowym. na powierzchni wewnętrznej linia przyczepu mięśnia żuchwowo_gnykowego. Z trzonu wyrastają pod kątem prostym dwie gałęzie. Małżowina nosowa dolna ma kształt lekko zwiniętej blaszki kostnej. Kość podniebienna składa się z blaszki poziomej i pionowej ustawionych w stosunku do siebie pod kątem prostym. jarzmową. Żuchwa jest największą kością nieparzystą. podniebiennego i zębodołowego. powierzchnię tylną czyli podskroniową tworzącą płaszczyznę podskroniową. Na wewnętrznej powierzchni gałęzi jest otwór . podniebienną. Przyrastają do niej małżowiny nosowe środkowa i dolna.

są więc chrząstkozrosty. klinową i podniebieniem twardym. której część środkowa to trzon. Lemiesz jest to płaska kość leżąca w linii środkowej jamy nosowej i tworząca część jej przegrody. zawieszona na mięśniach przednich szyi. ciemieniowymi i potyliczną znajdują się szwy zębate. zaś ze ściany przyśrodkowej wyrastają do jamy nosowej małżowiny nosowe. Kość sitowa jest wstawiona między kości czaszki mózgowej i twarzowej. Na podstawie czaszki znajdują się między sąsiadującymi ze sobą kośćmi niewielkie ilości chrząstki. zarasta między pierwszym a drugim rokiem życia. pionowej i dwóch błędników. W okresie płodowym i po urodzeniu między brzegami kości sklepienia znajduje się większa ilość tkanki łącznej. Ma kształt podkowy. Leży na szyi. Mają one połączenie z jamą nosową.prowadzący do kanału żuchwy. pozostawiając bardzo wąskie przestrzenie wypełnione tkanką łączną. łączy jamę nosową z przednim dołem czaszkowym. Utrzymuje się ono najdłużej. z którego wyrastają rogi większe i rogi mniejsze. Obecność ciemiączek w czasie płodu ułatwia przesuwanie się główki płodu . Ciemiączko tylne znajduje się między kośćmi ciemieniowymi a kością potyliczną. Lemiesz łączy się z kością sitową. Blaszka pionowa zwisa do jamy nosowej i tworzy przednio_górną część przegrody nosowej. Połączenia kości zmieniają się w zależności od wieku. Na sklepieniu czaszki między kośćmi czołową. która stopniowo zanika. W błędniku znajdują się komórki sitowe. Po bokach kości ciemieniowych. Po bokach blaszki pionowej zwisają do jamy nosowej dwa błędniki czyli labirynty. Połączenia kości czaszki Kości czaszki mózgowej są połączone nieruchomo przy pomocy pasm tkanki łącznej i chrząstki. Przestrzenie zawierające taką tkankę łączną noszą nazwę ciemiączek. Może ono dochodzić do 5 centymetrów długości i około 3-5 szerokości. która stanowi ograniczenie przyśrodkowej ściany oczodołu. Największe ciemiączko przednie znajduje się między kością czołową i kośćmi ciemieniowymi. jest ono znacznie mniejsze od przedniego. może być trzecia najwyższa. Kość gnykową można wyczuć na szyi przesuwając palce od żuchwy ku dołowi. Leży ona na granicy okolicy podbródkowej i przedniej powierzchni szyi. klinowymi a potyliczną leżą małe parzyste ciemiączka boczne. Między łuską kości skroniowej a kością ciemieniową jest szew łuskowy. między nimi a kośćmi skroniowymi. Zazwyczaj są dwie .stąd nazwa kość sitowa. Składa się z blaszki poziomej. w którym brzegi obu kości są ścięte skośnie i przez to spłaszczone. Brzegi kości sąsiadujące ze sobą są nierówne i zachodzą między siebie. podzielone na przednie i tylne. Kość gnykowa związana jest rozwojowo z kośćmi twarzoczaszki. Blaszka pozioma znajduje się we wcięciu sitowym kości czołowej i jest podziurkowana . Błędnik posiada bardzo delikatną ścianę boczną.górna i środkowa. Stanowi ona część sklepienia jamy nosowej.

w czasie porodu, a po urodzeniu umożliwia powiększenie się czaszki. W czaszce płodowej na jej podstawie są znaczne ilości połączeń chrzęstnych. W miarę kostnienia czaszki ulegają skostnieniu niektóre połączenia chrzęstne podstawy i ilość chrząstki zmniejsza się. U osób starszych może dochodzić do kostnienia szwów czaszki i wówczas kości czaszki mózgowej zlewają się w jednolitą puszkę kostną. Staw żuchwowo_skroniowy jest jedynym połączeniem ruchomym kości czaszki. Powierzchnie stawowe znajdują się głowach wyrostków kłykciowych gałęzi żuchwy i na dołach żuchwowych kości skroniowych. W jamie stawowej znajduje się chrząstka śródstawowa, która zrasta się z torebką stawową i dzięki temu dzieli jamę stawową na dwie części. Torebka stawowa otacza powierzchnie stawowe, jest wzmocniona trzema więzadłami. Najsilniejsze jest więzadło boczne, które biegnie od wyrostka jarzmowego kości skroniowej do szyjki żuchwy. Drugie więzadło klinowo_żuchwowe biegnie od skrzydła większego kości klinowej do gałęzi żuchwy, do jej powierzchni wewnętrznej w sąsiedztwie otworu kanału żuchwy. Trzecie więzadło najsłabsze, rylcowo_żuchwowe, biegnie od wyrostka rylcowatego kości skroniowej do kąta żuchwy. Nie jest ono bezpośrednio związane ze stawem. W stawie skroniowo_żuchwowym odbywają się następujące ruchy: wysuwanie ku przodowi i cofanie, obniżanie i podnoszenie i ruch żucia. Czaszka jako całość Czaszka ma kształt owoidealnej puszki, w której wyróżnia się podstawę i sklepienie. Podstawa jest niewidoczna i niewyczuwalna, natomiast sklepienie jest powleczone mięśniami i skórą, jest dostępne i wyczuwalne. Sklepienie jest utworzone przez łuskę kości czołowej, obie kości ciemieniowe, łuski kości skroniowych i łuskę kości potylicznej. Sklepienie jest prawie zupełnie gładkie. Na kości czołowej wyczuwa się guzy czołowe, na kościach ciemieniowych mogą być guzy ciemieniowe, na kości potylicznej z tyłu leży guzowatość potyliczna zewnętrzna. Wnętrze czaszki nosi nazwę jamy czaszki i jest podzielone na trzy doły: przedni, środkowy i tylny. Dół czaszki przedni jest ograniczony przez łuskę kości czołowej, skrzydła mniejsze kości klinowej i trzon kości klinowej. Przy przednim dole znajdują się płaty czołowe mózgowia. Dół środkowy jest ograniczony przez skrzydła większe kości klinowej i brzeg górny obu piramid kości skroniowej. Dół środkowy leży niżej niż przedni i zawiera płaty skroniowe mózgowia oraz część przednią pnia mózgu jako część nieparzystą położoną w środku. Dół tylny jest zawarty między brzegami górnymi piramid a łuską kości potylicznej, zawiera półkule móżdżku, ponad którymi leżą płaty potyliczne mózgowia. W dole tylnym jest otwór potyliczny wielki łączący jamę czaszki z kanałem kręgowym. Do przodu od otworu jest pochyłość zwana stokiem, na której spoczywa tylny odcinek pnia

mózgu. Na podstawie czaszki widoczne są parzyste otworki, które znajdują się we wszystkich trzech dołach czaszki i umożliwiają wyjście z jamy czaszki nerwów czaszkowych i naczyń krwionośnych żylnych, a wejście do jamy czaszki naczyń krwionośnych tętniczych. Na wewnętrznej powierzchni kości czaszki widoczne są różnej szerokości rowki, w których przebiegają naczynia krwionośne tętnicze i żylne oraz nierówności odpowiadające nierównościom powierzchni mózgowia. Czaszka twarzowa zawiera dwa parzyste oczodoły,, nieparzystą jamę nosową i ustną. Oczodół jest ograniczony czterema ścianami, które tworzą nieregularny kształt stożka zwróconego szczytem ku wnętrzu czaszki a podstawą na zewnątrz. Ściana górna jest utworzona przez część oczodołową kości czołowej i skrzydło mniejsze kości klinowej, ściana dolna przez trzon szczęki i częściowo kość jarzmową, ściana przyśrodkowa przez wyrostek czołowy szczęki, kość łzową, ścianę błędnika kości sitowej, a ściana boczna przez kość jarzmową i skrzydło większe kości klinowej. Między ścianą górną i boczną jest szczelina oczodołowa górna, między ścianą boczną i dolną szczelina oczodołowa dolna. Szczeliny te i inne otwory łączą oczodół z otoczeniem głównie z jamą czaszki. W szczycie oczodołu jest otwór dla przejścia nerwu wzrokowego. Jama nosowa zajmuje położenie centralne w czaszce twarzowej. Posiada sześć ścian: górną, dolną, przednią, tylną i dwie boczne. Ściana górna jest utworzona przez kości nosowe, blaszkę poziomą kości sitowej i trzon kości klinowej. ściana dolna to podniebienie twarde, złożone z wyrostków podniebiennych kości szczękowych i blaszek poziomych kości podniebiennych. Ściana przednia to otwór prowadzący do jamy nosowej ograniczony przez szczęki i kości nosowe. Ściana dolna to również otwór łączący jamę nosową z jamą gardła. Otwór przedni jamy nosowej nosi nazwę otworu gruszkowatego, otwór tylny nozdrzy tylnych. Ściana boczna jest utworzona przez wyrostek czołowy i trzon szczęki, przez blaszkę pionową kości podniebiennej i przez wyrostek skrzydłowaty kości klinowej. Na tej ścianie zwisają do jamy nosowej trzy małżowiny nosowe, górna i środkowa należąca do kości sitowej i dolna, która jest samodzielną kością. Jama nosowa jest podzielona na dwie części: prawą i lewą przez przegrodę nosową. Przegroda ta składa się z części kostnej i chrzęstnej oraz miękkiej. Przegroda kostna jest złożona z blaszki pionowej i kości sitowej i z lemiesza. Przegroda chrzęstna uzupełnia ją od przodu a z przodu ku dołowi znajduje się przegroda błoniasta. Jama nosowa ma liczne połączenia z otoczeniem, łączy się z wnętrzem jamy czaszki przez otworki w blaszce poziomej kości sitowej, a z oczodołem przez kanał nosowo_łzowy. Pod małżowinami nosowymi biegną trzy przegrody nosowe: pod górną - górny, pod środkową - środkowy, pod dolną - dolny. Te trzy przegrody ku środkowi jamy nosowej tworzą przewód nosowy i wspólny, zaś ku tyłowi łączą się w przewód nosowo_gardłowy, który przez nozdrza tylne łączy jamę nosową z

jamą gardła. W otoczeniu jamy nosowej znajdują się przestrzenie powietrzne wyścielone błoną śluzową, które mają połączenie z jamą nosową i noszą nazwę zatok przynosowych. Do przewodu nosowego środkowego uchodzi zatoka czołowa, szczękowa i komórki sitowe przednie. Do przewodu górnego uchodzą komórki sitowe tylne i zatoka klinowa. Kanał nosowo_łzowy ma swoje ujście do przewodu nosowego dolnego. Narząd ruchu czynny Narząd ruchu czynny składa się z mięśni, które ze względu na przyczepy do kości szkieletu nazywamy mięśniami szkieletowymi. Są to mięśnie poprzecznie prążkowane o czynności kierowanej przez naszą wolę. Większość mięśni przyczepia się z dwóch stron do kości, jednak część mięśni ma przyczepy z jednej strony do kości, zaś z drugiej strony do skóry lub wyłącznie do skóry. Ten drugi rodzaj mięśni - to mięśnie skórne. Mięsień składa się z części mięsnej zwanej brzuścem mięsnym i z części ścięgnistej. W części mięsnej włókna mięśniowe są połączone ze sobą w pęczki przy pomocy wiotkiej tkanki łącznej zwanej omięsną wewnętrzną. Na zewnątrz cały mięsień jest otoczony warstwą tkanki łącznej zwanej omięsną zewnętrzną. Grupy mięśni są pokryte i pooddzielane od innych grup przy pomocy powięzi, również zbudowanych z tkanki łącznej. Wiotka omięsna wewnętrzna i zewnętrzna nie hamuje ruchów poszczególnych ruchów czy całego mięśnia, natomiast powięź tworzy jakby kanały, w których poruszają się mięśnie. W każdym mięśniu odróżnia się przyczep początkowy i końcowy. Przyczep początkowy leży zwykle bliżej linii środkowej ciała, przyczep końcowy dalej. Przyczep początkowy uważany jest za punkt stały mięśnia, zaś przyczep końcowy za punkt bardziej ruchomy, jednak nie zawsze można ustalić punkt stały i punkt ruchomy mięśnia, ponieważ kierunek ruchu może być zmienny i wówczas punkt początkowy staje się bardziej ruchomy niż punkt końcowy. Stosunek części mięsnej do części ścięgnistej jest różny, zależny od kształtu mięśnia - mięśnie długie i wąskie posiadają również wąskie ścięgna, mięśnie płaskie i szerokie mają ścięgna krótkie i szerokie. Bardzo szerokie i rozległe ścięgna noszą nazwę rozcięgien. Układ włókien w samym mięśniu może być różny - mięsień pierzasty posiada włókna ułożone dwustronnie w stosunku do pasma ścięgnistego biegnącego w środku mięśnia, jest podobny do pióra ptasiego, stąd nazwa pierzasty. Mięsień półpierzasty ma wygląd podobny do połowy pióra z włóknami ułożonymi jednostronnie. Mięsień długi posiada włókna ułożone wzdłuż i równolegle do siebie. Nazwy mięśni są zależne od wielu elementów: od kształtu np. mięsień równoległoboczny, od liczby składników np. mięsień dwugłowy, trójgłowy, od miejsca przyczepu np, mięsień kruczoramienny, od czynności np. zginacz palców lub od kierunku przebiegu np. mięsień prosty lub

skośny. Mięśnie mogą być jednostawowe lub dwustawowe. Najczęściej mięśnie pracują zespołowo łącząc się w grupy. Mięśnie o tej samej czynności noszą nazwę mięśni synergetycznych, zaś o czynnościi przeciwnej mięśni antagonistycznych. Grupy mięśni układają się zależnie od czynności w stosunku do stawów np. mięśnie zginające leżą przed osią stawu, mięśnie prostujące poza nią. Grupy mięśni antagonistycznych są zwykle oddzielone od siebie przegrodami międzymięśniowymi, posiadają też najczęściej własne unerwienie. Praca mięśnia polega na jego skurczu. Kurczą się nie wszystkie włókna mięśnia równocześnie, stąd można mówić nie tylko o czynności mięśnia jako całości ale o czynności poszczególnych części mięśnia. Cały mięsień pracuje wyłącznie przy maksymalnym wysiłku i natężeniu. Wielkość skurczu zależy od długości włókien mięsnych i kąta przyczepu ich do ścięgna. Mięsień może przy skurczu skrócić się do 50% swojej długości spoczynkowej. Siła mięśnia zależy od sumy przekrojów włókien i również od kierunku ich przyczepu. Im mięsień grubszy i silniejszy, siła mięśnia wynosi 11.1 kilograma naż7şcm kw. Skurcz mięśnia jest źródłem siły poruszającej części szkieletu i całego ciała. W stanie spoczynku mięśnie nie są zupełnie wiotkie, są one w stanie lekkiego napięcia, które nosi łacińską nazwę tonus. Napięcie mięśnia znika zupełnie po przecięciu nerwu dochodzącego do mięśnia, zaś maleje znacznie w narkozie. Napięcie mięśnia zmienia się, cała postawa człowieka może być bardziej napięta lub wiotka. Niektóre mięśnie pracują słabo, zaś główna ich czynność polega na trwaniu w stanie napięcia, np. utrzymywanie kręgosłupa w pozycji pionowej, czy utrzymanie stopy. Zgięcie jakiegoś stawu dochodzi do skutku dzięki skurczowi mięśni zginaczy, zaś wyprostowanie przez czynność prostowników, które rozciągają mięśnie zginacze lub tylko przez działanie ciężaru zgiętej części ciała. Miarą siły mięśnia jest ciężar, który może podnieść, stąd praca mięśnia, i to jest iloczyn siły i drogi. Mięśnie działające na stawy pracują na zasadzie działania dźwigni, stąd im dłuższe jest ramię dźwigni tym mniejsza siła mięśnia wystarcza do wykonania danego ruchu. Istnienie grup antagonistycznych mięśni ma znaczenie dla regulacji siły ruchu w tym sensie, że skurcz zginaczy równocześnie powoduje rozciąganie prostowników, które regulują zakres ruchu działając w pewnym sensie hamująco na zginacze. Mechanizmy przystosowawcze mięśni Mięsień który wykonuje większą pracę czyli pokonuje większy opór w jednostce czasu przerasta, staje się ogólnie grubszy a każde włókno jest na przekroju większe, nie zwiększa się natomiast ilość jego włókien. Jest to przerost czynnościowy, wywołany większym niż zwykle obciążeniem mięśnia. Przy stałym obciążeniu a tylko dłuższym czasie pracy mięsień nie ulega przerostowi, uzyskuje tylko zdolność pracy bez zmęczenia przez dłuższy czas. Odwrotnie - mięsień nie

Koniec tomu I . natomiast ścięgna regenerują łatwo. mięśnie głowy i szyi. Są więc mięśnie tułowia podzielone dalej na mięśnie klatki piersiowej. przy czym czas zaniku zależy od przyczyny i stanu mięśnia np. Mięśnie uszkodzone nie regenerują tworzy się w nich blizna zbudowana z tkanki łącznej. brzucha i grzbietu. Oprócz łączności z układem nerwowym przez odpowiedni nerw czy nerwy do pracy mięśnia konieczne jest ukrwienie. Zanikowi mięśnia można przeciwdziałać przez wykonywanie ruchów biernych i przez masaż. można zwiększać siłę mięśnia przez obciążanie go kilkakrotnie w ciągu dnia.pracujący przez dłuższy czas ulega zanikowi. Przyczyną zaniku mięśnia może być przecięcie nerwu. Wykorzystuje się cechę ścięgien do wykonywania zabiegów przeszczepienia ścięgien mięśni prawidłowo pracujących w miejsce mięśni zanikłych. Mięśnie szkieletowe dzielimy na grupy odpowiednio do układu kostnego. W mięśniu znajduje się obfita sieć naczyń włosowatych. mięśnie kończyn górnych i dolnych. mięsień bowiem stanowi całość funkcjonalną wraz ze swoim nerwem. mięsień porażony i rozciągnięty zanika szybciej niż mięsień nierozciągnięty. w których wypełnienie krwią zmienia się w zależności od zapotrzebowania mięsień w spoczynku ma mniej krwi niż mięsień pracujący. W zakresie tych grup ogólnych jest dalszy podział bardziej szczegółowy.

Janina Sokołowska . dr hab.doc.Pituch "Anatomia .tom II" dla Ośrodka Szkolenia Zawodowego dla Niewidomych w Krakowie .

mięsień podobojczykowy mięsień zębaty przedni. unerwienie i czynność.mięsień ten przykryty jest zupełnie przez mięsień poprzedni. Do mięśni powierzchownych należy: mięsień piersiowy większy. Różnokierunkowy przebieg włókien poszczególnych części mięśnia pozwala na samodzielną działalność tych części . mają przyczepy wyłącznie w zakresie klatki piersiowej. mięsień piersiowy mniejszy. Część mostkowo_żebrowa przyczepia się do trzonu i rękojeści mostka oraz do chrząstek żeber od drugiego do szóstego. Część obojczykowa przyczepia się do przyśrodkowej części obojczyka. a dolne zawijają się ku górze i ku tyłowi tak.mięsień znajdujący się na granicy klatki piersiowej i jamy brzusznej. Mięśnie powierzchowne leżą na głębokich. Mięsień piersiowy mniejszy . podobnie działa część brzuszna. od . mają przyczepy do klatki piersiowej i kończyn górnych. Ze względu na szeroki przyczep początkowy wyróżniamy w mięśniu trzy części: obojczykową. Jest on unerwiony przez gałęzie piersiowe splotu ramiennego. część brzuszna tego mięśnia zaczyna się od pochewki mięśnia prostego brzucha. Mięsień ten można wyczuć w klatce piersiowej najlepiej przy odwiedzionym i podniesionym ramieniu jakby przygotowanym do rzutu jakiegoś przedmiotu. Przyczep końcowy mięśnia piersiowego większego znajduje się na grzebieniu guzka większego kości ramiennej. Mięśnie głębokie leżą głębiej. Przy ustalonych kończynach górnych przy oparciu o stół mięsień piersiowy większy działa jak mięsień wdechowy podnosząc żebra klatki piersiowej. dochodzi do punktu przyczepu mięśnia naramiennego. przy czym wiązki tego mięśnia przeplatają się między sobą.Całość w 3 tomach Mięśnie klatki piersiowej Mięśnie klatki piersiowej dzielimy na powierzchowne i głębokie. mostkowo_żebrową i brzuszną. Do mięśni klatki piersiowej należy ponadto przepona . że brzeg dolny mięśnia jest wyraźnie zgrubiały. Między obu mięśniami zaznacza się wąska przestrzeń kształtu wydłużonego trójkąta zwana trójkątem ramienno_piersiowym. Na skórze zaznacza się w tym miejscu dół podobojczykowy.jest to największy i najbardziej powierzchownie położony mięsień klatki piersiowej. część mostkowo_żebrowa obniża ramię podniesione. są unerwione przez nerwy międzyżebrowe. wewnętrzne i mięsień poprzeczny klatki piersiowej. działają więc na klatkę i kończynę są unerwione przez nerwy splotu ramieniowego.i tak: część obojczykowa podnosi ramię ku przodowi i środkowi. Jego przyczepy początkowe znajdują się na częściach kostnych trzech żeber tj. Podstawą podziału jest położenie. Do mięśni głębokich należą: mięśnie międzyżebrowe zewnętrzne. Mięsień piersiowy większy .

Jest unerwiony przez nerw podobojczykowy splotu ramiennego. Mięśnie te dochodząc do wewnętrznych powierzchni żeber ograniczają kanał zawarty między mięśniem a bruzdą na dolnym brzegu żebra. Zaczyna się na powierzchni zewnętrznej 9 żebra. począwszy od guzków międzyżebrowych idąc ku przodowi do części żeber chrzęstnych. Włókna jego rozchodzą się wachlarzowato. Mięśnie te podnoszą żebra. Mięsień poprzeczny klatki piersiowej .leży najgłębiej. Mięśnie międzyżebrowe zewnętrzne wypełniają przestrzenie międzyżebrowe. jest płaski i szeroki. ich części tylne obniżają żebra a więc działają jak mięśnie wydechowe.jest to mały podłużny mięsień rozpięty pomiędzy częścią kostną pierwszego żebra i końcem barkowym obojczyka. Obniża łopatkę i wraz z nią ramię. do którego przyczepia się na całej jego długości. Między częściami chrzęstnymi żeber brak mięśni a przestrzenie międzyżebrowe wypełniają więzadła międzyżebrowe zewnętrzne. Przepona . Mięśnie międzyżebrowe wewnętrzne wypełniają przestrzenie międzyżebrowe idąc od przodu od części chrzęstnych żeber ku tyłowi do kątów żeber dalej brak ich. Unerwiony jest przez nerwy międzyżebrowe. z powierzchni trzonu i wyrostka mieczykowatego mostka na chrząstki sąsiednich żeber tj. Mięśnie głębokie Mięśnie te układają się w dwie grupy: mięśnie zewnętrzne i wewnętrzne ponieważ obie grupy wypełniają przestrzenie międzyżebrowe . głównie ich części przednie.leży po wewnętrznej stronie mostka. od 2 do 6. w którym biegną naczynia krwionośne i nerwy międzyżebrowe. a więc działa jak mięsień wydechowy. a przestrzenie międzyżebrowe wypełniają więzadła międzyżebrowe wewnętrzne. Umocowuje obojczyk w stawie mostkowo_obojczykowym i w stosunku do pierwszego żebra. Jest unerwiony przez nerwy piersiowe splotu ramiennego. Są one unerwione przez nerwy międzyżebrowe. Jest unerwiony przez nerw piersiowy długi ze splotu ramiennego.mięśnie te noszą nazwę mięśni międzyżebrowych.stanowi granicę między dwoma dużymi . Obniża on chrząstki żeber. współdziała z mięśniem równoległobocznym. Włukna ich krzyżują w swoim przebiegu włókna mięśni międzyżebrowych zewnętrznych i biegną od przodu i góry ku tyłowi i dołowi. Przylega ściśle do ściany bocznej klatki piersiowej i dochodzi do przyśrodkowego brzegu łopatki. Mięsień ten przymocowuje łopatkę do klatki piersiowej.trzeciego do piątego stąd biegnie ku górze i dochodzi do wyrostka kruczego łopatki. Włókna mięsne biegną skośnie od góry i tyłu ku przodowi i dołowi. czyli działają jak mięśnie wdechowe. Mięsień zębaty przedni . Mięśnie te częściowo działają jak wdechowe podnosząc żebra. Mięsień podobojczykowy . może działać na klatkę piersiową tak jak piersiowy większy. Są unerwione tak jak zewnętrzne przez nerwy międzyżebrowe.

przy wydechu podnosi się i wpukla a wymiar ten klatki piersiowej zmniejsza się. zwłaszcza jego część dolna przy równoczesnym prostowaniu się części piersiowej kręgosłupa. Wymiar pionowy zwiększa się dzięki spłaszczeniu przepony. a więc żeber i mostka. Przy wdechu zwiększają się jej wymiary: strzałkowy. Przepona jest głównym mięśniem oddechowym . że mostek odchyla się ku przodowi. Część ta nosi nazwę środka ścięgnistego o kształcie podobnym do listka koniczyny. Przepona jest wysklepiona ku górze i wpókla się w obręb klatki piersiowej nierównomiernie po stronie prawej i wyżej niż po stronie lewej. przyczepia się do wyrostka mieczykowatego mostka i do pochewki mięśnia prostego brzucha. Wskutek działania mięśni międzyżebrowych brzegi dolne żeber unoszą się ku górze. Część żebrowa jest najobszerniejsza. Wymiar poprzeczny zwiększa się przez ruchy żeber w stawach guzków żebrowych czyli w połączeniach żeber z kręgosłupem oraz dzięki ruchom chrząstek żebrowych. stanowi tłocznię brzuszną. przyczepia się do powierzchni wewnętrznej 6 dolnych żeber. Ruchy żeber są możliwe dzięki ich połączeniu stawowemu z kręgami piersiowymi i z mostkiem. Wskutek tych zmian pogłębia się mięśnie ujemne w jamach klatki piersiowej i powietrze dostaje się do płuc. Klatka piersiowa zmienia swoje wymiary przy wdechu i przy wydechu. Składa się z dwóch części mięsnej i ścięgnistej. równocześnie żebra oddalają się od kręgosłupa. zależy od ruchów oddechowych.przy wdechu spłaszcza się i obniża. żebrowej i lędźwiowej. Przy wydechu przestają działać mięśnie wydechowe. Część mięsna jest położona obwodowo i składa się kolejno z części mostkowej. działa przy oddawaniu moczu.jamami ciała. następuje opadanie żeber i mostka . Część lędźwiowa leży od tyłu i składa się z kilku odnóg. Wymiar strzałkowy zwiększa się dzięki temu. stolca i przy porodzie. co powoduje równocześnie zwiększenie się wymiaru poprzecznego i strzałkowego. Przepona jest unerwiona przez nerwy przeponowe przechodzące ze splotu szyjnego. z których przyśrodkowe przyczepiają się do trzonów czterech kręgów lędźwiowych. Część mostkowa jest częścią najmniejszą. zaś boczne odchodzą od trzonu pierwszego kręgu lędźwiowego i od ostatniego żebra. poprzeczny i pionowy. przez co zwiększa się wymiar pionowy klatki piersiowej. Po stronie prawej szczyt wypuklenia sięga do górnej krawędzi 5 żebra. Mechanika klatki piersiowej Ruchomość klatki piersiowej zależy od ruchomości jej składników. przy czym położenie jej jest stale zmienne. Włókna części mięsnych biegną zbieżnie ku środkowi do części ścięgnistej. przednie ich części chrzęstne obracają się w stawach łączących je z mostkiem. czyli przednio_tylny. Z drugiej strony przepona działa na zawartość jamy brzusznej. Część ścięgnista jest położona w środku mięśnia. po stronie lewej do krawędzi tego żebra. między klatką piersiową i jamą brzuszną.

grzebieni biodrowych i spojenia łonowego. Czynność mięśnia polega na zginaniu klatki piersiowej w stronę działającego mięśnia. Jedna smuga leży powyżej. Mięsień prosty brzucha . Przy oddychaniu bierze udział również ściana brzucha. dolnych kręgów lędźwiowych. Działa statycznie jako część ściany brzucha. przyczepia się u góry do zewnętrznej powierzchni od 5 do 7 żebra do wyrostka mieczykowatego mostka. współdziała z przeponą jako tłocznia brzucha. zaś przy utrudnionym oddychaniu współdziałają mięśnie powierzchowne klatki piersiowej i częściowo mięśnie szyi. Mięsień czworoboczny lędźwi . skośny wewnętrzny i poprzeczny. Mięsień prosty jest podzielony na kilka części przez trzy zazwyczaj smugi ścięgniste. do mięśni skośnych należą trzy mięśnie: skośny zewnętrzny. biegnące poprzecznie przez mięsień i zrastające się z jego pochewką ścięgnistą. Powrócimy do tego przy omawianiu narządu oddechowego i jego czynności. kurcząc się zgina klatkę piersiową ku przodowi lub przy ustalonej klatce piersiowej podnosi miednicę. zaś dwie poniżej pępka. Blaszka przednia pochewki jest silniejsza niż blaszka tylna. Jest ona utworzona przez krzyżujące się wzajemnie włókna rozcięgien mięśni skośnych. Czynność mięśnia prostego brzucha jest wieloraka. Stan jego napięcia przyczynia się do utrzymania kręgosłupa w pozycji pionowej. Mięśnie brzucha Mięśnie brzucha dzielimy na proste i skośne. jest gruby. mięśnie skośne leżą z boku. Przyczepiają się więc do mostka.leży tuż przy linii środkowej ciała. Mięsień prosty jest schowany całkowicie w pochewce utworzonej przez szerokie i płaskie przecięgna mięśni skośnych brzucha. . Jest unerwiony przez sześć dolnych nerwów międzyżebrowych. ponadto przez obniżanie ostatniego żebra działa jako mięsień wydechowy. Mięśnie proste leżą z przodu i z tyłu tuż przy linii środkowej ciała. przy czym część jego włókien przyczepia się również do wyrostków poprzecznych kręgów lędźwiowych. Znajduje się w przestrzeni między ostatnim żebrem a grzebieniem biodrowym. zaś u dołu dochodzi do gałęzi głównej kości łonowej tuż przy spojeniu łonowym.oraz uwypuklenie się przepony czyli zmniejszają się wymiary klatki piersiowej. Do mięśni prostych należy: mięsień prosty i mięsień czworoboczny lędźwi.drugi mięsień prosty leży z tyłu jamy brzusznej. Między obu mięśniami prostymi biegnie linia biała łącząca wyrostek mieczykowaty ze spojeniem łonowym. które dochodzą do niego po przejściu przez przestrzenie międzyżebrowe i po unerwieniu mięśni międzyżebrowych. krótki. Mięśnie brzucha tworzą ścianę jamy brzusznej i przyczepiają się ogólnie biorąc do kostnych ograniczeń otworu dolnego klatki piersiowej i górnego obramowania miednicy mniejszej.

ułożone jeden na drugim. Wiązki mięśnia skośnego wewnętrznego układają się wachlarzowato. Przyczepia się u góry do dolnych brzegów trzech ostatnich żeber. Włókna mięśnia skośnego zewnętrznego biegną w kierunku od góry i tyłu ku przodowi i dołowi. Mięsień skośny brzucha wewnętrzny . Mięśnie skośne . które dochodzi do linii środkowej ciała i przyczynia się do utworzenia pochewki mięśnia prostego. od dołu do linii środkowej grzebienia biodrowego i do więzadła pachwinowego. Jest unerwiony przez dolne nerwy międzyżebrowe i nerwy splotu lędźwiowego. Powięź piersiowo_lędźwiowa. ułatwia utrzymanie równowagi. Mięsień skośny zewnętrzny . Ku przodowi wiązki mięśnia skośnego zewnętrznego przechodzą w płaskie. blaszka wewnętrzna zrasta się z rozcięgnem mięśnia poprzecznego brzucha.mięsień ten leży przykryty przez mięsień poprzedni.leży najbardziej wewnętrznie. u dołu do zewnętrznej wargi grzebienia biodrowego. płaskie. zaś górne ku górze i do przodu. Rozcięgno dzieli się na dwie blaszki zewnętrzną i wewnętrzną. Przy zgiętym do tyłu kręgosłupie stara się wraz z innymi mięśniami wyprostować kręgosłup. szerokie rozcięgna rozpięte na całej długości mięśnia. Więzadło to stanowi naturalną granicę między brzuchem a udem. Mięsień ten może podobnie jak poprzedni działać jednostronnie lub dwustronnie. jest to blaszka powięzi rozpięta między wyrostkami kolczystymi kręgów piersiowych. Przy czynności obustronnej zgina kręgosłup do przodu i obniża klatkę piersiową. Czynność tego mięśnia może być jednostronna lub obustronna. Jest unerwiony przez dolne nerwy międzyżebrowe i nerwy splotu lędźwiowego.mięsień ten przyczepia się u góry do zewnętrznej powierzchni dolnych żeber od 5 do 12. przy czynności jednostronnej obniża tułów w jedną stronę mięśnia działającego. razem tworzą ścianę boczną brzucha. Blaszka zewnętrzna zrasta się z rozcięgnem mięśnia skośnego zewnętrznego. od tyłu do powięzi piersiowo_lędźwiowej. Mięsień poprzeczny brzucha . Przechodzi w szerokie rozcięgno. . która służy za przyczep mięśnia od tyłu. dolne ku dołowi i przodowi.są to trzy mięśnie szerokie. Przy skurczu jednostronnym następuje kręcenie tułowia w stronę przeciwną mięśnia działającego. środkowe poziomo. Wiązki górne krzyżują wiązki mięśnia skośnego brzucha zewnętrznego. Przedłużeniu przyczepu do grzebienia biodrowego rozcięgno tego mięśnia tworzy więzadło pachwinowe rozpięte między przednim górnym kolcem biodrowym a guzkiem łonowym. Przez zrost rozcięgien obu mięśni skośnych powstaje linia biała. które podobnie jak rozcięgno mięśnia skośnego zewnętrznego przyczynia się do utworzenia pochewki mięśnia prostego i dochodzi do linii białej. Przy skurczu obustronnym może zginać kręgosłup i obniżać klatkę piersiową jeśli jest ustalona miednica lub podnosi miednicę przy ustalonej klatce piersiowej.Jest on unerwiony przez ostatni nerw międzyżebrowy zwany nerwem podżebrowym i przez nerwy krótkie ze splotu lędźwiowego. zaznacza się przy zgięciu kończyn w stawie biodrowym. lędźwiowych a grzebieniem środkowym kości krzyżowej i grzebieniem biodrowym.

ponieważ składa się na nią rozcięgno mięśnia skośnego zewnętrznego. utworzona przez krzyżujące się ze sobą włókna rozcięgien mięśni skośnych brzucha. podnoszenie miednicy. rozległe. Mięśnie grzbietu Mięśnie grzbietu dzielimy na powierzchowne i głębokie. Przy położeniu na wznak i podnoszeniu nóg ku górze można wyczuć poszczególne odcinki mięśnia prostego. Mięśnie powierzchowne mają jeden przyczep na kończynie górnej. Pochewka jest utworzona przez rozcięgna mięśni skośnych. ponieważ jest schowany w pochewce. Są one unerwione przez przednie gałęzie nerwów rdzeniowych.ochrona zawartości jamy brzusznej przez utworzenie ścian jamy brzusznej. zajmują przestrzeń obustronnie . a przy działaniu obustronnym na jamę brzuszną. ale pośrednio. moczu. przy czym jej ściana przednia jest silniejsza. ale ściana ta jest wytrzymała wskutek różnokierunkowego przebiegu wiązek mięsnych. Smugi przyrastają do pochewki i dzielą w ten sposób mięsień na odcinki. Tłocznia działa w czasie porodu. tłocznia brzuszna. tworzą one tłocznię brzuszną i działają jak opaska otaczająca jamę brzuszną. czynne . dzięki której zwiększa się ciśnienie w jamie brzusznej i nacisk na zawarte w niej narządy. Mięśnie brzucha tworzą w sumie cienką ścianę brzucha. Są to mięśnie płaskie. szerokie.Przyczepia się u góry do wewnętrznej powierzchni 6 dolnych żeber. Część górna leży poza mięśniem prostym. Wiązki mięśnia poprzecznego układają się poziomo. Działanie mięśnia polega na zwężaniu dolnego otworu klatki piersiowej. obniżanie klatki piersiowej. Natomiast ściana tylna jest o wiele słabsza. drugi do kręgosłupa. skręcanie tułowia. z tyłu do powięzi piersiowo_lędźwiowej. które przyczynia się do utworzenia pochewki mięśnia prostego brzucha. Z mięśni tych wyczuwalny jest mięsień prosty. leżą ułożone w dwóch warstwach na sobie. Czynność ich dotyczy zarówno kończyny górnej jak i kręgosłupa. Równoczesny skurcz przepony i mięśni ścian brzucha stwarza tłocznię brzuszną. Mięśnie głębokie są bardziej smukłe. wydalania kału. Rozcięgno dzieli się przy brzegu bocznym mięśnia prostego na część górną i dolną. Zestawienie działania mięśni brzucha: bierne . Unerwiony jest przez 7 dolnych nerwów międzyżebrowych i nerwy splotu lędźwiowego. przykrywają sobą pozostałe mięśnie grzbietu. zaś część dolna przechodzi przez mięsień prosty. W linii środkowej przedniej ściany brzucha biegnie linia biała od wyrostka mieczykowatego mostka do spojenia łonowego. kaszlu. zaznaczające się pomiędzy smugami ścięgnistymi. z dołu do wargi wewnętrznej grzebienia biodrowego i więzadła pachwinowego. Przechodzi w szerokie rozcięgno. współudział przy wydechu. zewnętrzna blaszka rozcięgna skośnego wewnętrznego a poniżej pępka dodatkowo część dolna rozcięgna mięśnia poprzecznego.zginanie kręgosłupa do przodu i na boki.

na prostowaniu kręgosłupa zgiętego.mięsień ten razem z poprzednim pokrywa cały grzbiet. Jego część górna jest pokryta przez mięsień czworoboczny. Mięśnie powierzchowne Do mięśni powierzchownych należą: mięsień czworoboczny. Czynność mięśnia przy ustalonym kręgosłupie obniża podniesione ramię. Część środkowa ma włókna o kierunku prawie poziomym.zwany jest również kapturowym jakkolwiek kształt kaptura mnicha tworzą dopiero obydwa mięśnie razem. mięsień dźwigacz łopatki oraz dwa mięśnie zębate tylne górny i dolny. Mięsień czworoboczny jest unerwiony przez nerw dodatkowy i gałązki splotu szyjnego. Część górna ma włókna biegnące z góry ku dołowi i w bok. mięsień najszerszy grzbietu. część ta podnosi bark ku górze. zaś przy ustalonym ramieniu współdziała z nięśniami oddechowymi. Przyczep tego mięśnia jako całości znajduje się na wyrostkach kolczystych dwóch najniższych kręgów szyjnych i 4 górnych kręgów piersiowych. Zaczynają się i kończą na grzbiecie. Mięsień czworoboczny . Mięsień równoległoboczny . przywodzi je ku linii środkowej do tyłu. do wyrostka barkowego i grzbietu łopatki. schodząc ku dołowi przyczepia się do wyrostków kolczystych ostatniego kręgu szyjnego i wszystkich piersiowych z drugiej strony dochodzi do części barkowej obojczyka. Mięsień czworoboczny przyczepia się do więzadła nadkolcowego w części szyjnej zwanego tu więzadłem karkowym. a więc obniża ona bark ku dołowi. Mięsień najszerszy grzbietu . Ze względu na kształt mięśnia wyróżnia się trzy części o różnym kierunku przebiegu wiązek mięsnych. Mięsień ten jest unerwiony przez nerw piersiowo_grzbietowy ze splotu ramiennego. Włókna mięśnia skierowane są skośnie od góry i środka ku dołowi i bokowi. sam pojedynczy ma kształt wydłużonego trójkąta o podstawie opartej o kręgosłup. a z drugiej strony na przyśrodkowym brzegu łopatki. zbliża łopatkę do kręgosłupa. i dzięki temu ułożeniu podnoszą łopatkę ku górze i . dalej do grzebienia biodrowego i do powierzchni zewnętrznej dolnych trzech żeber. Przyczepia się do wyrostków kolczystych 6 dolnych kręgów piersiowych i wszystkich kręgów lędźwiowych. Mięśnie głębokie są unerwione przez gałęzie tylne nerwów rdzeniowych. a końcowy przyczep dochodzi do grzebienia gózka mniejszego kości ramiennej.mięsień ten może być podzielony na dwie części górną i dolną zwane mięśniem równoległobocznym większym i mniejszym. Czynność ich polega na biernym utrzymywaniu kręgosłupa w pozycji pionowej. Część dolna posiada włókna kierujące się ku górze. dalej ku górze dochodzi do kości potylicznej. na zginaniu kręgosłupa i obracaniu go.wzdłuż kręgosłupa od kości potylicznej aż do kości guzicznej. mięsień równoległoboczny.

Współdziała przy wdechu. który łączy się na wyrostkach poprzecznych trzech górnych kręgów szyjnych. Przy współdziałaniu obu mięśni następuje zgięcie szyi do tyłu. na jego zginaniu. Pasmo boczne zawiera kilka mięśni krótszych i mięśnie ciągnące się wzdłuż całego kręgosłupa. Tworzą pasma wypełniające przestrzenie po obu stronach kręgosłupa między wyrostkami kolczystymi a kątami żeber.mięsień ten przyczepia się do wyrostków poprzecznych 4 górnych kręgów szyjnych. Z omówionych mięśni można wyczuć leżące najbardziej powierzchownie mięsień czworoboczny i najszerszy grzbietu. współdziała przy wydechu. brzeg jego dolny zaznacza się tylko u ludzi z bardzo silnie wykształconymi mięśniami. a kończą na kości krzyżowej. Jest unerwiony przez nerwy międzyżebrowe. Podnosi łopatkę ku górze. Pasmo przyśrodkowe złożone jest z wielu mięśni krótkich rozpiętych między wyrostkami kręgów.przyciągają ku linii środkowej. Pozostałych mięśni wyczuć nie można. do wyrostków kolczystych dwóch dolnych kręgów piersiowych i dwóch górnych kręgów lędźwiowych i dochodzi czterema pasmami do ostatnich czterech żeber (od 8_12). przy działaniu .jest to również mały płaski mięsień przykryty przez mięsień najszerszy grzbietu. a przy działaniu zespolonym na prostowaniu kręgosłupa. zaś do długich należy mięsień biodrowo_żebrowy i najdłuższy grzbietu.mięsień ten rozpoczyna się na wyrostkach kolczystych od 3 kręgu szyjnego do 5 piersiowego. który dochodzi do kości potylicznej i wyrostka sutkowatego kości skroniowej i płatowaty szyi. Jest unerwiony przez nerwy międzyżebrowe. Mięsień płatowaty głowy i szyi . Przyczepia się do wyrostków kolczystych dwóch najniższych kręgów szyjnych i dwóch najwyższych kręgów piersiowych i dochodzi w postaci czterech pasm do żeber od drugiego do piątego. Mięsień najszerszy grzbietu tworzy ścianę tylną dołu pachowego. Do mięśni krótszych należą mięśnie płatowate głowy i szyi. Podnosi żebra. Mięsień zębaty tylny górny . biegnie skośnie w bok i dochodzi do przyśrodkowego kąta łopatki. Wspólna czynność tych mięśni polega w pierwszym rzędzie na utrzymaniu kręgosłupa w pozycji pionowej. przyśrodkowe i boczne. Obniża dolne żebra. Przyczepia się do powięzi piersiowo_lędźwiowej. Czynność ich polega na skręcaniu kręgosłupa. Mięsień zębaty tylny górny . Do drugiej warstwy mięśni powierzchownych należą dwa mięśnie zębate tylny górny i dolny. Mięsień czworoboczny tworzy naturalną granicę szyi w swoim górnym odcinku. stąd ich nazwa prostownik grzbietu.jest to mały płaski mięsień leżący pod mięśniem równoległobocznym. Mięsień dźwigacz łopatki . można go wyczuć przy odwiedzionej kończynie górnej i przy kończynie podniesionej ku górze. Zaczynają się na podstawie czaszki. Jest unerwiony przez nerw grzbietowy łopatki ze splotu ramiennego. Mięsień jest unerwiony przez nerw grzbietowy łopatki ze splotu ramiennego. Dzieli się na dwie części zwane mięśniem płatowatym głowy. Mięśnie głębokie grzbietu dzielimy na dwa pasma.

na mięśnie wyrazowe czyli mimiczne i na mięśnie żwacze. klatki piersiowej i szyi. które przyczepiają się z jednej strony do kości czaszki a z drugiej dochodzą do skóry lub przyczepiają się wyłącznie do części miękkich twarzy. stąd część piersiowa nosi też nazwę części tułowiowej. Druga grupa mięśnie żwaczowe są związane ze stawem skroniowo_żuchwowym. które służą do poruszania stawami między kością potyliczną i atlasem oraz między atlasem a kręgiem drugim. Mięsień prostuje kręgosłup. mięsień najdłuższy głowy. Część szyjna zaczyna się na wyrostkach poprzecznych 5 górnych kręgów piersiowych. Mięsień najdłuższy grzbietu . a kończy się na wyrostkach poprzecznych4 górnych kręgów szyjnych.7 nerw czaszkowy. Mają one swój własny nerw . stąd nazwa mięśnie wyrazowe czyli mimiczne. Masa ta znajduje się w przestrzeni między kością krzyżową. niewyczuwalne. twarzowy. Mięsień biodrowo_żebrowy dzieli się ze względu na swoje końcowe przyczepy na mięsień biodrowo_żebrowy lędźwi . cienkie. grzebieniem biodrowym. ponadto są różnie wykształcone.jednostronnym obrót głowy w stronę mięśnia działającego. Mięśnie te są płaskie. część piersiowa dochodzi do 6 górnych żeber. Wspólna masa mięsna dzieli się na część boczną to jest mięsień biodrowo_żebrowy i na część przyśrodkową . a wyrostkami kolczystymi kręgów lędźwiowych.mięsień ten łącznie z mięśniem najdłuższym grzbietu tworzy u swego początku wspólną masę mięśnia prostownika grzbietu. mają więc obustronnie przyczepy na . Część lędźwiowa kończy się na wyrostkach poprzecznych kręgów lędźwiowych i na 6 dolnych żebrach. Obydwa mięśnie ciągną się aż do czaszki. Osobną grupę mięśni stanowi kilka krótkich mięśni rozpiętych między kością potyliczną i dwoma kręgami szyjnymi piersiowymi i drugim. Jest unerwiony tak jak wszystkie mięśnie głębokie przez gałęzie tylne nerwów rdzeniowych. Ostatni odcinek tj. Mięsień biodrowo_krzyżowy i najdłuższy grzbietu . Wskutek takich przyczepów skurcz tych mięśni wywołuje fałdowanie się części miękkich twarzy i zmianę wyrazu twarzy. a kończą się odpowiednio do odcinka w części piersiowej na wyrostkach poprzecznych kręgów piersiowych i na kątach żeber. odchodzi od wyrostków poprzecznych trzech górnych kręgów piersiowych i trzech dolnych kręgów szyjnych i dochodzi do wyrostka sutkowatego kości skroniowej. Wszystkie części zaczynają się wspólną masą mięsną z mięśniem biodrowo_żebrowym.mięsień najdłuższy grzbietu. niektóre z nich należą do mięśni zanikających zwanych mięśniami szczątkowymi. Mięśnie wyrazowe są to mięśnie skórne to jest takie. Mięśnie głowy Mięśnie głowy dzielimy na dwie grupy. zaś część szyjna dochodzi do wyrostków poprzecznych kręgów szyjnych. są to mięsień najdłuższy klatki piersiowej szyi i głowy.mięsień ten dzieli się na odcinki.

obniżający wargę dolną.należą tu trzy mięśnie: okrężny oka. Należą tu następujące mięśnie: okrężny ust. Biegnie okrężnie w otoczeniu ścian oczodołu i dzieli się na trzy części: oczodołową. zbliża brwi ku sobie. Niektórzy nazywają to węzłem mięsnym. a brwi unoszą się ku górze. Mięsień okrężny ust biegnie okrężnie w otoczeniu szpary ustnej i posiada część bardziej zewnętrzną i wewnętrzną leżące w obu wargach. tworzy wiązki otaczające oczodół. obniżający kąt ust. zmniejsza szerokość . bródkowy.kościach. przesuwalna w stosunku do okostnej kości sklepienia czaszki. jarzmowy mniejszy. Mięsień marszczący brwi leży pod mięśniem czołowym. Mają swoje własne unerwienie pochodzące od nerwu trójdzielnego tj. Wywołuje poprzeczne fałdy skórne nad nosem. ale przyczepiają się w kątach ust. Mięsień naczaszny nosi również nazwę mięśnia naczaszkowego. Mięsień okrężny oka jest to największy mięsień tej grupy. dźwigacz kąta ust. a część powiekowa zamyka szparę powiek . Jest to mały mięsień leżący ponad nasadą nosa. tuż poza woreczkiem łzowym. zaczyna się na kości czołowej i dochodzi do skóry czoła ponad przyśrodkową częścią brwi. które przyczepiają się do przyśrodkowej ściany oczodołu. Składa się on z dwóch brzuśców mięsnych połączonych czepcem ścięgnistym. szpary usznej. Część powiekowa leży pod skórą powiek. policzkowy. zaczyna się i kończy w przyśrodkowym kącie oka. powiekową i łzową. Mięsień podłużny nosi także nazwę mięśnia podłużnego nosa. mięśnie nozdrzy i ucha zewnętrznego. Mięśnie mimiczne Mięśnie te grupują się wokół dużych otworów czaszki twarzowej. znajduje się w przyśrodkowej części oczodołu. biegnący od grzbietu nosa do skóry czoła. Brzusiec potyliczny pokrywa kość potyliczną od tyłu dochodzi do czepca ścięgnistego. który pokrywa sklepienie czaszki. dźwigacz wargi górnej. Włókna tego mięśnia nie zataczają pełnego koła. Oprócz mięśnia naczasznego. są to mięśnie otoczenia szpary powiekowej. Mięśnie otoczenia szpary ustnej są to najliczniejsze mięśnie i o różnokierunkowym otoczeniu. Część oczodołowa zaciska szparę powiek. marszczący brwi i podłużny. 5 nerwu czaszkowego. Mięśnie otoczenia szpary powiekowej . Część łzowa jest najmniejsza. Skurcz obu mięśni wywołuje pionowe fałdy skórne ponad nasadą nosa. Część oczodołowa leży najbardziej zewnętrznie. jarzmowy większy. część łzowa uciska woreczek łzowy. Czepiec jest to cienka ale mocna błona zrośnięta ze skórą. gdzie tworzą się skupienia wiązek różnych mięśni nawzajem się przeplatających. śmiechowy. Przy skórczu mięśnia czołowego tworzą się poprzeczne zmarszczki na czole. Brzusiec czołowy biegnie pod skórą czoła od nasady nosa i brwi ku górze i przechodzi w część ścięgnistą zwaną czepcem ścięgnistym. Działa jak zwieracz.

szpary ustnej. Zaczyna się na wyrostku zębodołowym żuchwy tuż przy zębach siecznych i dochodzi do brody. przyczepia się również do kości jarzmowej schodzi do wargi górnej tuż przy fałdzie nosowo_policzkowym. Podnosi brodę i wargę dolną. Przyczepia się do wyrostka czołowego szczęki i do brzegu podoczodołowego. obniżający wargę dolną i bródkowy. leży poziomo między policzkiem i kątem ust. biegnie od brzegu żuchwy do kąta ust. Zaczyna się na wyrostku zębodołowym szczęki na poziomie pierwszego zęba trzonowego. Są to: mięsień nosowy i dźwigacz skrzydełka nosa i wargi górnej. które działają na skrzydełka i przegrodę nosa. dochodzi do kąta ust. Część odchodzi od pasma ścięgnistego zwanego szwem skrzydłowo_żuchwowym. Przyczep jego ma kształt łukowaty. i nieco ku stronie przyśrodkowej. dźwigacz wargi górnej i dźwigacz kąta ust. Obniża kąt ust. gdzie graniczy z mięśniem zwieraczem gardła górnym. Są to mięsień policzkowy i śmiechowy. przyczepia się do kości jarzmowej i schodzi do wargi górnej tuż przy kącie ust. Mięsień śmiechowy jest to mięsień drobny. tj. Mięsień jarzmowy mniejszy leży po przyśrodkowej większego. Mięsień bródkowy jest to mały mięsień. Mięsień dźwigacz kąta ust przyczepia się do zagłębienia na trzonie szczęki. Stałe pewne napięcie tego mięśnia zapobiega dostawaniu się policzka między zęby szczęki i żuchwy. leżąc między skórą i błoną śluzową. Mięsień dźwigacz wargi górnej ma kształt czworoboku. Wchodzi w skład policzka. Mięśnie nozdrzy . położony jest dośrodkowo od mięśni jarzmowych. dochodzi do skóry i błony śluzowej wargi górnej. odciąga w bok kąt ust. Podnosi wargę górną. przechodzi na wyrostek zębodołowy żuchwy również na poziomie i do tyłu od pierwszego zęba trzonowego. Obniża wargę dolną i wywija ją na zewnątrz. Mięsień policzkowy jest to największy mięsień mimiczny. podnosi kąt ust ku górze. Mięsień jarzmowy większy leży najbardziej bocznie z masy mięsnej. Mięsień dźwigacz wargi górnej i skrzydła nosa . część ruchomą nosa. różnie wykształcony. Na stronie bocznej twarzy leżą prawie poziomo dwa mięśnie. Dochodzi do kąta ust. czasem powstaje przy jego skurczu dołeczek policzka.w otoczeniu nosa znajdują się małe mięśnie. ponadto umożliwia dmuchanie np. Podnosi kąt ust do góry i odciąga w bok. Mięsień obniżający kąt ust. Do mięśni dochodzących do wargi górnej należy: mięsień jarzmowy większy i mniejszy. Do wargi dolnej dochodzą następujące mięśnie: obniżający kąt ust. Podnosi skrzydełka nosa. Mięsień nosowy pokrywa skrzydełka. ma kształt trójkąta. działa przy ssaniu i gwizdaniu. w instrumenty dęte. przykryty przez mięsień obniżający wargę dolną. Powoduje rozszerzanie skrzydełek nosa i obniżanie przegrody nosa. Mięsień obniżający wargę dolną leży przyśrodkowo od poprzedniego: ma kształt czworoboku. Mięsień ten rozszerza szparę ust przez pociąganie kąta ust w bok. dochodzącej do wargi górnej. biegnie od trzonu żuchwy do wargi dolnej. przechodzi również do wargi górnej i dolnej.

Mięsień skrzydłowy boczny przyczepia się do blaszki bocznej wyrostka skrzydłowatego kości klinowej i do dołu podskroniowego. Mięśnie mimiczne wywołują przez swoje skurcze zmiany układu części miękkich twarzy. Unosi żuchwę i obraca na zewnątrz. Czynność ich jeśli istnieje. dochodzi leżąc poziomo do gałęzi żuchwy. Mięsień żwacz przyczepia się do łuku jarzmowego i kości jarzmowej. jest podzielony na część powierzchowną i głęboką. Są trzy mięśnie uszne: przedni. smutek. zmieniające się w zależności od bodźców nerwowych i psychicznych. Wszystkie one są płaskie. niejednokrotnie nawet niedochodzą do małżowiny usznej. Mięsień uszny przedni leży na powięzi skroniowej. cienkie. fałdowanie się skóry. górny zaczyna się na czepcu ścięgnistym. powoduje zaciskanie zębów. ułożone po obu stronach żuchwy. Mięśnie żwaczowe Mięśnie żwaczowe czyli mięśnie żuchwy są cztery. odchodzi od wyrostka czołowego szczęki i dochodzi do bruzdy nosowo_policzkowej. płacz. skrzydłowy przyśrodkowy i boczny. czy śmiech. Pokrywającej mięsień skroniowy. przy śmiechu kąt ust przesuwa się w jedną stronę. Przy porażeniu nerwu twarzowego twarz staje się nieruchoma. w stronę mięśnia działającego. po stronie porażonej kąt ust pozostaje nieruchomy. wyrażających wesołość. dochodzi do guzowatości żwaczowej na zewnętrznej powierzchni kąta żuchwy. biegnie poza łukiem skroniowym i dochodzi do wyrostka dziobiastego żuchwy. ponadto obraca żuchwę na zewnątrz. maskowata. Mięsień skrzydłowy przyśrodkowy przyczepia się do dołu skrzydłowego między blaszkami wyrostka skrzydłowatego kości klinowej i dochodzi do powierzchni przyśrodkowej kąta żuchwy. Przy porażeniu jednostronnym lub częściowym pewnych jego gałązek powstaje asymetria np. Mięsień skroniowy wypełnia dół skroniowy. Wysuwa żuchwę do przodu i obraca na zewnątrz. żwacz. Unosi żuchwę obraca ją nieco na zewnątrz. Mięsień skroniowy i żwacz leżą w stosunku do żuchwy powierzchownie natomiast oba mięśnie skrzydłowe leżą po wewnętrznej .jest to mały mięsień związany połączeniem z dźwigaczem wargi górnej. Współdziała z mięśniem dźwigaczem wargi górnej. a tylny leży poza małżowiną i przyczepia się do wyrostka sutkowatego kości skroniowej i do kości potylicznej. górny i tylny. Mięśnie ucha zewnętrznego Ze względu na unieruchomienie małżowiny usznej mięśnie otoczenia otworu przewodu słuchowego zewnętrznego są zanikłe. jest przykryty powięzią skroniową. Są to mięśnie: skroniowy. powoduje ruchy małżowiny w zależności od kierunku położenia mięśnia działającego. Unosi żuchwę.

przedni długi głowy i szyi. jest dobrze widoczny i wyczuwalny przy ruchach głowy. Jest unerwiony przez nerw twarzowy tak jak mięśnie mimiczne twarzy. Mięsień skroniowy. przyczepia się do skóry wzdłuż trzonu żuchwy od brody aż do okolicy zębów trzonowych ku dołowi dochodzi do okolicy podobojczykowej na poziomie 2 żebra sięgając od chrząstki 2 żebra do wyrostka barkowego. Mięsień mostkowo_obojczykowy_sutkowy przyczepia się zgodnie ze swoją nazwą do rękojeści mostka. Mięśnie grupy powierzchownej Mięsień szeroki szyi u człowieka należy do mięśni szczątkowych.stronie gałęzi żuchwy. żwacz i skrzydłowy przyśrodkowy razem unoszą żuchwę do góry i przyciskają do szczęk górnych. leżącą tuż pod skórą. Kombinacja ruchów mięśni obustronnych daje ruch żucia. Dzielimy je na trzy grupy: powierzchowną. zaś przy . żuchwowo_gnykowy i bródkowo_gnykowy. Jest on bardzo różnie wykształcony. tarczowo_gnykowy łopatkowo_gnykowy. do końca mostkowego obojczyka i wyrostka sutkowatego kości skroniowej i częściowo kości potylicznej. rylcowo_gnykowy. Otaczają one narządy leżące na szyi. mostkowo_tarczowy. Do grupy powierzchownej należą dwa mięśnie: szeroki szyi i mostkowo_obojczykowo_sutkowy. Do podgnykowych należą: mostkowo_gnykowy. Do grupy środkowej należą mięśnie podgnykowe i nadgnykowe. przy skurczu obustronnym i przy ustalonej klatce piersiowej zgina głowę ku tyłowi i zarazem podnosi twarz ku górze. do pozostałości mięśniówki podskórnej tułowia istniejącej u zwierząt. zaś mięsień skrzydłowy boczny obraca ją na wewnątrz i zapoczątkowuje ruch otwierania ust i obniżania żuchwy przez przesuwanie jej do przodu. Mięśnie te są unerwione przez nerwy splotu szyjnego. Unosi skórę i tkankę podskórną szyi. Skurcz jednostronny powoduje pochylenie głowy w stronę skurczu i podnoszenie twarzy w stronę przeciwną. Do grupy głębokiej należą mięśnie pochyłe: przedni. środkową lub pośrednią związaną z kością gnykową i głęboką przyczepiającą się do kręgosłupa szyjnego. Leży skośnie w okolicy szyi. Do nadgnykowych należą: dwubrzuśćcowy. obniża kąt ust. ponadto obracają na zewnątrz. Mięśnie szyi Są one rozpięte w przestrzeni między kośćmi głowy i kręgosłupa szyjnego a górnym ograniczeniem klatki piersiowej. prosty głowy. środkowy i tylny oraz mięśnie przedkręgowe tj.

Mięsień bródkowo_gnykowy leży na mięśniu żuchwowo_gnykowym między trzonem kości gnykowej a trzonem żuchwy. Obniża chrząstkę tarczowatą. Biegnie od linii skośnej chrząstki tarczowatej do trzonu kości gnykowej. Obydwa mięśnie żuchwowo_gnykowe zrastają się swoimi ścięgnami w linii środkowej tworząc szew rozpięty między trzonem kości gnykowej i żuchwą. Mięśnie grupy środkowej . Z mięśni nadgnykowych wyczuwa się mięśnie . Ma on kształt szerokiego trójkąta. Jest unerwiony przez nerw trójdzielny.nadgnykowe Mięsień dwubrzuśćcowy posiada dwa brzuśćce: przedni i tylny. cienkie. Mięsień rylcowo_gnykowy biegnie od wyrostka rylcowatego kości skroniowej do trzonu kości gnykowej. Pokrywa sobą gruczoł jarzmowy. Mięsień tarczowo_gnykowy jest przedłużeniem mięśnia mostkowo_tarczowego. Obniża żuchwę lub podnosi kość gnykową.ustalonej głowie podnosi mostek i współdziała przy oddychaniu. Dzieli się na dwa brzuśćce: górny i dolny. Brzusiec tylny biegnie od trzonu kości gnykowej do wcięcia sutkowego kości skroniowej. Mięsień mostkowo _gnykowy leży głębiej. Obniża kość gnykową. które dochodzi do powięzi szyi. Unosi chrząstkę tarczowatą i obniża kość gnykową. zaś przedni przez nerw trójdzielny. Przy skurczu podciąga kość gnykową do dołu i do tyłu. Mięśnie podgnykowe są unerwione przez gałązki splotu szyjnego. nie można ich wyróżnić dotykiem na szyi.podgnykowe Mięsień mostkowo_gnykowy leży najbardziej powierzchownie i zgodnie z nazwą biegnie od rękojeści mostka do trzonu kości gnykowej. Brzusiec przedni biegnie od trzonu żuchwy do trzonu kości gnykowej. Mięśnie grupy środkowej . nerw dodatkowy. Mięsień żuchwowo_gnykowy podnosi kość gnykową lub obniża żuchwę. do linii skośnej. przykryty przez mięsień poprzedni. Mięsień łopatkowo_gnykowy przyczepia się do trzonu kości gnykowej i do górnego brzegu łopatki. Dzięki temu powstaje przepona zamykająca dno jamy ustnej. Jest unerwiony przez gałązkę splotu szyjnego. który jest rozpięty pod mięśniami języka i bródkowo_gnykowym. Brzusiec tylny jest unerwiony przez nerw twarzowy. Jest unerwiony przez nerwy splotu szyjnego i jedenasty nerw czaszkowy. Podnosi kość gnykową. Unerwiony jest przez nerw twarzowy. a w miejscu podziału znajduje się ścięgno pośrednie. Mięśnie podgnykowe są płaskie. Mięsień żuchwowo_gnykowy przyczepia się do wewnętrznej powierzchni trzonu żuchwy i do trzonu kości gnykowej. Przyczepia się do wewnętrznej powierzchni rękojeści mostka i biegnie do zewnętrznej powierzchni blaszki chrząstki tarczowatej. współdziała z mięśniem żuchwowo_gnykowym w podnoszeniu kości gnykowej lub obniżaniu żuchwy.

żuchwowo_gnykowe, ponieważ przy podnoszeniu brody do góry napinają się w przestrzeni między trzonem żuchwy i kością gnykową. Mięśnie nadgnykowe są unerwione przez nerwy czaszkowe, piąty i siódmy, ponieważ rozwój ich wiąże się z rozwojem dolnej części twarzy, gdzie znajdują się twory unerwione przez te nerwy. Mięśnie grupy głębokiej - mięśnie pochyłe. Mięśnie pochyłe są trzy: przedni, środkowy i tylny. Przedni przyczepia się do wyrostków poprzecznych kręgów szyjnych od trzeciego do szóstego i dochodzi do pierwszego żebra. Środkowy przyczepia się do wyrostków poprzecznych sześciu lub wszystkich siedmiu kręgów szyjnych i dochodzi do drugiego żebra. Tylny odchodzi od wyrostków poprzecznych trzech dolnych kręgów szyjnych i dochodzi do drugiego żebra. Przy działaniu jednostronnym następuje przechylenie głowy w bok, przy obustronnym zgięcie ku przodowi, zaś przy ustalonej szyi podnoszenie żeber a więc współdziałanie przy oddychaniu. Mięśnie pochyłe są unerwione przez nerwy splotu szyjnego. Mięśnie pochyłe szyi można wyczuć po stronie bocznej szyi ponad obojczykiem. Mięśnie grupy głębokiej - mięśnie przedkręgowe. Do mięśni przedkręgowych należą trzy mięśnie: prosty głowy przedni, długi głowy i długi szyi. Mięsień prosty głowy przedni jest to krótki mięsień rozpięty między kręgiem szczytowym i kością potyliczną. Zgina głowę ku przodowi. Mięsień długi głowy biegnie od wyrostków poprzecznych trzech dolnych kręgów szyjnych do podstawy kości potylicznej. Zgina głowę do przodu. Mięsień długi szyi jest rozpięty między trzonami kręgów szyjnych, i trzech głównych piersiowych. Częściowo dochodzi do wyrostków poprzecznych kręgów szyjnych. Mięsień ten powoduje zginanie głowy i kręgosłupa szyjnego ku przodowi zaś przy działaniu jednostronnym zgina i obraca odcinek szyjny kręgosłupa w bok w stronę mięśnia działającego. Mięśnie tej grupy są unerwione przez gałązki splotu szyjnego. Mięśnie kończyny górnej Mięśnie te dzielimy podobnie jak kości kończyny na mięśnie obręczy barkowej, ramienia, przedramienia i ręki. Wszystkie mięśnie kończyny górnej są unerwione przez nerwy splotu ramiennego. Mięśnie obręczy barkowej przez nerwy krótkie splotu, zaś mięśnie dalsze przez nerwy wychodzące z pęczków splotu ramiennego. Mięśnie obręczy barkowej są związane czynnościowo ze stawem barkowym. Są to następujące mięśnie: naramienny, nadgrzebieniowy, podgrzebieniowy obły większy, obły mniejszy i podłopatkowy. Mięsień naramienny - ma kształt szerokiego trójkąta, leży zupełnie powierzchownie, pokrywa staw barkowy podstawę trójkąta stanowi przyczep górny do obojczyka, wyrostka barkowego i grzebienia łopatki. Szczyt trójkąta stanowi przyczep dolny na kości ramiennej do guzowatości naramiennej. Ze względu na

kształt mięśnia wyróżnia się w nim część przednią czyli obojczykową, która ramię przywodzi ku przodowi i obraca do wewnątrz, część środkową czyli barkową, która odwodzi i podnosi ramię do przodu i część tylną czyli grzebieniową, która przywodzi ramię do tyłu i obraca na zewnątrz. Mięsień ten jest unerwiony przez nerw pachowy ze splotu ramiennego. Cały mięsień jest wyczuwalny zwłaszcza przy odwodzeniu ramienia i podnoszeniu do poziomu. Mięsień nadgrzebieniowy i pozostałe są związane przyczepami z łopatką pokrywają ją ze strony grzebieniowej i przedniej. Mięsień nadgrzebieniowy wypełnia dół nadgrzebieniowy i dochodzi do guzka większego kości ramiennej, odwodzi ramię. Unerwiony jest przez nerw nadłopatkowy. Jest przykryty przez mięsień czworoboczny. Mięsień podgrzebieniowy wypełnia dół podgrzebieniowy, jest podobnie jak mięsień nadgrzebieniowy przykryty przez mięsień czworoboczny. Dochodzi do guzka większego kości ramiennej. Obraca ramię na zewnątrz. Jest unerwiony przez nerw nadłopatkowy. Mięsień obły większy przyczepia się do dolnego kąta łopatki, dochodzi do grzebienia guzka mniejszego kości ramiennej. Pociąga ramię ku tyłowi i przywodzi unerwiony jest przez nerwy podłopatkowe. Mięsień obły mniejszy leży pomiędzy obłym większym i pod grzebieniowym. Przyczepia się do brzegu bocznego łopatki i do guzka większego kości ramiennej. Obraca kość ramienną na zewnątrz. Unerwiony jest przez nerw pachowy. Obydwa mięśnie obłe są niewyczuwalne . Są częściowo przykryte przez mięśnie sąsiednie, częściowo leżą pod skórą. Mięsień podłopatkowy wypełnia cały dół podłopatkowy, dochodzi do guzka mniejszego kości ramiennej. Przywodzi ramię i obraca do wewnątrz. Jest unerwiony przez nerwy podłopatkowe. Jest w całości schowany pod łopatkę. Mięśnie ramienia Mięśnie ramienia dzielimy na dwie grupy: mięśnie zginaczy i prostowników stawu łokciowego. Mięśnie zginacze leżą z przodu ramienia, zaś mięśnie prostowniiki z tyłu. Obie grupy mięśni są oddzielone od siebie dwoma pasmami tkanki łącznej, które tworzą przegrody międzymięśniowe biegnące od nadkłykci kości ramiennej ku górze. Do grupy zginaczy należą: mięsień dwugłowy ramienia, kruczo_ramienny i mięsień ramienny. Do mięśnii prostowników należy: mięsień trójgłowy ramienia i mięsień łokciowy. Zginacze i prostowniki posiadają odrębne unerwienie. Mięsień kruczo_ramienny przyczepia się do wyrostka kruczego łopatki i dochodzi do kości ramiennej w połowie długości trzonu. Leży w dole pachowym i po stronie przyśrodkowej ramienia. Podnosi ramię ku przodowi i przywodzi. Jest unerwiony przez nerw mięśniowo_skórny. Jest wyczuwalny w dole pachowym przy odwiedzionym ramieniu. Mięsień dwugłowy ramienia składa się z

głowy krótkiej i długiej. Głowa krótka przyczepia się razem z mięśniem kruczo_ramiennym do wyrostka kruczego, głowa długa dochodzi do panewki stawu barkowego przyczepiając się powyżej panewki do guzka nadpanewkowego. Obie głowy zrastają się i przyczepiają mocnym ścięgnem do guzowatości kości promieniowej. Część ścięgna biegnie powierzchownie i przechodzi ponad dołem łokciowym do powięzi przedramienia. Jest to mięsień dwustawowy, działa na staw barkowy i staw łokciowy. W stawie barkowym ma działanie słabsze, podnosi ramię i przywodzi, zaś w stawie łokciowym, zgina i odwraca przedramię. Jest unerwiony przez nerw mięśniowo_skórny. Wzdłuż tego mięśnia biegną na ramieniu dwa rowki: przyśrodkowy wyraźniejszy i boczny słabiej zaznaczony. Rowki te występują szczególnie wyraźnie przy zgiętym stawie łokciowym. W rowku przyśrodkowym leżą główne naczynia krwionośne ramienia w otoczeniu szeregu nerwów splotu ramiennego. W rowku bocznym leży powierzchowna żyła ramienia. Cały mięsień jest dostępny w obmacywaniu i wyczuwalny. Mięsień ramienny trzeci z tej grupy, leży przykryty częściowo przez mięsień dwugłowy ramienia. Przyczepia się u góry do kości ramiennej w połowie długości trzonu, dochodzi do guzowatości kości łokciowej. Zgina przedramię w stawie łokciowym. Stanowi on dno dołu łokciowego. Jest unerwiony przez nerw mięśniowo_skórny. Mięsień trójgłowy ramienia posiada trzy głowy: długą, przyśrodkową i boczną. Głowa długa przyczepia się do guzka podpanewkowego, łopatki, obie pozostałe głowy to trzon kości ramiennej w otoczeniu rowka dla nerwu promieniowego. Wszystkie trzy głowy zrastają się w jeden brzusiec, który przyczepia się do wyrostka łokciowego kości łokciowej. Głowa długa przywodzi ramię w stawie barkowym, cały mięsień prostuje przedramię w stawie łokciowym. Unerwiony jest przez nerw promieniowy. Mięsień jest wyczuwalny na tylnej powierzchni ramienia. Mięsień łokciowy jest to mały mięsień, który przyczepia się do nadkłykcia bocznego kości ramiennej i do tylnej powierzchni trzonu kości łokciowej. Współdziała z mięśniem trójgłowym w prostowaniu przedramienia. Unerwiony jest przez nerw promieniowy. Mięsień przedramienia Mięśnie te dzielimy na trzy grupy: przednią, boczną i tylną. Grupa przednia leży po stronie dłoniowej przedramienia, obie grupy pozostałe po stronie grzbietowej. Mięśnie przedramienia posiadają w większości brzuśćce bliżej stawu łokciowego zaś ścięgna w okolicy nadgarstka, stąd charakterystyczny kształt przedramienia szerszy w okolicy stawu łokciowego, zwężający się w kierunku ręki. Mięśnie przedramienia działają na staw łokciowy, na staw nadgarstkowy i na stawy palców. Jest ich stosunkowo dużo i układają się w

Jest unerwiony przez nerw pośrodkowy. Leży najbardziej przyśrodkowo. nerw promieniowy. Jest unerwiony przez nerw przyśrodkowy. Zgina rękę ku stronie dłoniowej.pokład powierzchowny. Mięsień nawrotowy obły przyczepia się wspólnym przyczepem na nadkłykciu przyśrodkowym kości ramiennej. dochodzi do kości grochowatej czyli czwartej kostki pierwszego szeregu nadgarstka. Mięsień łokciowy zginacz nadgarstka odchodzi podobnie jak mięśnie poprzednie od wspólnej masy mięsnej nadkłykcia przyśrodkowego. Grupa boczna i tylna mają wspólny nerw tj. Warstwa powierzchowna . Grupa przednia jest unerwiona przez dwa nerwy: pośrodkowy i łokciowy. Zgina rękę dłoniowo i odwodzi ku stronie promieniowej. Do warstwy powierzchniowej pokładu pierwszego należy: mięsień nawrotny obły. Zgina przedramię i nawraca. biegnie wzdłuż kości łokciowej. mięsień nawrotowy obły przy wykonywaniu ruchów nawracania oraz mięsień zginacz łokciowy nadgarstka leżący wzdłuż kości łokciowej. Unerwiony jest przez nerw pośrodkowy. Warstwa powierzchowna ma w pokładzie pierwszym mięśnie posiadające wspólny przyczep do nadkłykcia przyśrodkowego kości ramiennej. Do pokładu drugiego warstwy powierzchownej należy zginacz powierzchowny palców. Do warstwy głębokiej do jej pokładu powierzchownego należy mięsień zginacz głęboki palców i zginacz długi kciuka. Mięsień dłoniowy długi przyczepia się do wspólnej masy mięsnej na nadkłykciu przyśrodkowym. stąd podział na mięśnie powierzchowne i głębokie. Unerwiony jest przez nerw łokciowy. Grupa przednia Do grupy przedniej zaliczamy szereg mięśni ułożonych w dwóch warstwach na sobie: przy czym każda warstwa składa się dodatkowo z dwóch pokładów. dłoniowy długi i zginacz łokciowy nadgarstka. Mięsień zginacz promieniowy nadgarstka przyczepia się do nadkłykcia przyśrodkowego i dochodzi do drugiej kości śródręcza. Zgina rękę dłoniowo. zaś do pokładu ostatniego warstwy głębokiej należy mięsień nawrotowy czworoboczny. który dzięki temu nosi też nazwę nadkłykcia zginaczy. które dostaje się na dłoń i tu rozszerza się w rozcięgno dłoniowe dochodzące do podstaw palców.warstwy. dochodzi do brzegu bocznego kości promieniowej w środkowym odcinku. przechodzi w wąskie długie ścięgno. zginacz promieniowy nadgarstka. Pokład głęboki warstwy powierzchownej . Z wymienionych powyżej mięśni można wyczuć ich wspólny przyczep do nadkłykcia przyśrodkowego kości ramiennej.

Mięśnie te są unerwione wspólnie przez nerw promieniowy. zginacz powierzchowny palców. Nawraca przedramię. Podwierzchowniej leżą ścięgna dla palca trzeciego i czwartego. dochodzi do . Mięsień ten dzieli się na cztery ścięgna ułożone w dwóch warstwach na sobie. Jest unerwiony przez dwa nerwy: pośrodkowy i łokciowy. Brzusiec dzieli się na cztery ścięgna. które przechodzą przez kanał nadgarstka na dłoń. Pokład głęboki warstwy głębokiej Zawiera jeden mięsień. następnie przechodzą przez rozstępy w ścięgnach powierzchownego zginacza palców i dochodzą do podstaw ostatnich paliczków palca od drugiego do piątego. Kanał nadgarstka zawarty jest między kośćmi nadgarstka a więzadłem poprzecznym nadgarstka zwanym obecnie troczkiem zginaczy. Grupa boczna Do grupy bocznej należą cztery mięśnie: ramienno_promieniowy. od drugiego do piątego. dochodzą do podstaw pierwszych paliczków i tu każde ścięgno ulega rozdwojeniu. Mięsień ten przyczepia się do nadkłykcia przyśrodkowego kości ramiennej i do obu kości przedramienia. Jest to mięsień nawrotowy czworoboczny. Mięsień zginacz długi kciuka przyczepia się do trzonu kości promieniowej i do błony międzykostnej. Ścięgna przechodzą przez kanał nadgarstka na dłoń. Mięsień zginacz głęboki palców przyczepia się do trzonu kości łokciowej i do błony międzykostnej. głębiej dla palca drugiego i piątego. następnie przyczepia się do środkowego paliczka palców. Jest unerwiony przez nerw pośrodkowy.Zawiera jeden mięsień tj. Leżą one po stronie grzbietowej przedramienia wzdłuż kości promieniowej. prostownik promieniowy długi nadgarstka. Leży on rozpięty między brzegami obu kości przedramienia w ich odcinkach dalszych. Unerwiony jest przez nerw pośrodkowy. Zgina rękę dłoniowo i ostatnie paliczki w stosunku do paliczków środkowych. prostownik promieniowy krótki nadgarstka i odwracacz. Zgina drugi paliczek w stosunku do pierwszego. Warstwa głęboka Pokład powierzchowny tej warstwy zawiera dwa mięśnie: zginacz głęboki palców i zginacz długi kciuka. przechodzi przez kanał nadgarstka i kończy się na podstawie drugiego paliczka kciuka. Jest unerwiony przez nerw pośrodkowy. Mięsień ten zgina rękę i środkowe paliczki palców. który nie dochodzi do palców. Mięsień ramieniowo_promieniowy przyczepia się do bocznego brzegu kości ramiennej powyżej nadkłykcia bocznego.

który nosi nazwę nadkłykcia prostowników. Zgina przedramię w stawie łokciowym. biegnie wzdłuż kości łokciowej. Do warstwy powierzchownej należą: prostownik palców. Warstwa powierzchowna Mięsień prostownik palców przyczepia się do nadkłykcia bocznego kości ramiennej. Mięśnie te tworzą wspólną masę mięsną na grzbietowej stronie przedramienia. Wszystkie są unerwione przez nerw promieniowy. Do warstwy głębokiej należą: odwodziciel kciuka. Rozcięgna te są połączone między sobą pasmami poprzecznymi. przyczepia się do nadkłykcia bocznego kości ramiennej i dochodzi do kości promieniowej w jej bliższym odcinku. prostownik krótki kciuka. Grupa tylna Grupa ta składa się z dwóch warstw: powierzchownej i głębokiej. . brzusiec jego dzieli się na cztery ścięgna. Mięsień prostownik łokciowy nadgarstka przyczepia się do nadkłykcia bocznego i tylnego powierzchni kości łokciowej. dochodzi do podstawy drugiej kości śródręcza po stronie grzbietowej. odwodzi ku stronie promieniowej. Zgina przedramię w stawie łokciowym. Mięsień prostownik promieniowy krótki nadgarstka przyczepia się poniżej poprzedniego na nadkłykciu bocznym kości ramiennej. Mięśnie grupy bocznej są macalne jako wspólna masa po stronie bocznej przedramienia wzdłuż kości promieniowej. dochodzi do podstawy piątej kości śródręcza. Mięsień prostownik promieniowy długi nadgarstka przyczepia się do brzegu bocznego kości ramieniowej poniżej przyczepu mięśnia ramieniowo_promieniowego. jedynie przy ruchach można wyczuć poszczególne mięśnie np.wyrostka rylcowatego kości promieniowej. Prostują palce ewentualnie zgina je grzbietowo. tworząc rozcięgna na jego stronie grzbietowej. które przechodzą na stronę grzbietową palców od drugiego do piątego i tworzą rozcięgna grzbietowe. dochodzi do podstawy trzeciej kości śródręcza po stronie grzbietowej. Zgina przedramię w stawie łokciowym. Prostuje rękę i odwodzi w stronę łokciową. ale słabo prostuje. Odwraca przedramię. Mięsień odwracacz leży głęboko pod mięśniami grupy bocznej. prostownik palców. prostuje zgiętą rękę. prostownik łokciowy nadgarstka. zgina ją ku stronie grzbietowej. prostownik długi kciuka i prostownik palca wskazującego (wskaziciela). Mięsień prostownik palca małego przyczepia się razem z prostownikiem palców. prostownik palca małego. zgina rękę ku stronie grzbietowej. Prostuje i przywodzi palec piąty. oddziela się od niego i dochodzi do palca piątego.

po stronie łokciowej są mięśnie kłębu palca piątego zwane również kłębikiem. które rozpięte jest między brzegami obu kości przedramienia i nosi nazwę troczka prostowników. Prostuje kciuk i przywodzi. Mięsień krótki odwodziciel kciuka biegnie od troczka zginaczy do podstawy pierwszego paliczka.Grupa głęboka Mięsień odwodziciel długi kciuka przyczepia się do obu kości przedramienia i błony międzykostnej. Mięsień prostownik krótki kciuka przyczepia się do kości promieniowej i błony międzykostnej. są jedynie ścięgna prostowników palców. Na grzbiecie ręki nie ma mięśni. Odwodzi kciuk i rękę w stronę promieniową. Mięsień prostownik długi kciuka przyczepia się do kości łokciowej i dochodzi do podstawy drugiego paliczka. prostuje ten palec. biegnie od troczka zginaczy do pierwszej kości śródręcza. gdzie sypano nieco tabaki i wąchano ją. zginacz krótki kciuka. Mięśnie ręki są unerwione przez dwa nerwy: łokciowy i pośrodkowy. zaś mięsień przywodziciel posiada . Ścięgna mięśni prostujących palce można wyczuć na grzbiecie ręki przy ruchach prostowania. W przeciwieństwie do ścięgien mięśni prostowników. mięsień przeciwstawiacz kciuka leży głębiej pod krótkim odwodzicielem. przeciwstawiacz kciuka i przywodziciel kciuka. Ścięgna prostowników zdążające na grzbiet ręki przechodzą pod pasmem tkanki łącznej ścięgnistej. Mięśnie ręki Mięśnie te układają się na stronie dłoniowej ręki w trzy zgrupowania: po stronie promieniowej znajdują się mięśnie kłębu kciuka. Ścięgna są otoczone błoną maziową i swobodnie mogą się w tych pochewkach ślizgać. mięsień zginacz krótki biegnie od troczka zginaczy i kości nadgarstka do podstawy pierwszego paliczka. Przy silnym odwodzeniu i wyprostowaniu kciuka zaznaczają się wyraźne ścięgna obu prostowników a pomiędzy nimi tworzy się zagłębienie zwane tabakierką anatomiczną. Do mięśni kłębu zaliczamy następujące mięśnie: odwodziciel krótki kciuka. biegnie skośnie przykryty przez mięsień prostownik palców i dochodzi do pierwszej kości śródręcza. a mięśnie leżące pośrodku to są mięśnie dłoni. przechodzi na grzbiet kciuka i dochodzi do podstawy pierwszego paliczka. zaś odwodziciel i obydwa prostowniki kciuka są macalne na pierwszej kości śródręcza. przechodzi rozcięgno grzbietowe na drugi paliczek wskaziciela. ponieważ zagłębienie to służyło swego czasu za miejsce. Prostuje i odwodzi kciuk. ścięgna zginaczy przechodzące przez kanał nadgarstka są złączone pasmami tkanki łącznej i nie posiadają oddzielnych pochewek. Mięsień prostownik palca wskazującego (wskaziciela) przyczepia się do kości łokciowej i błony międzykostnej.

Mięśnie te zaczynają się od troczka zginaczy i kostek nadgarstka a dochodzą do podstawy pierwszego paliczka małego palca z wyjątkiem przeciwstawiacza. Mięśnie glistowate w liczbie czterech zaczynają się na ścięgnach głębokiego zginacza palców. Jest to mięsień skórny. które biegną od kości nadgarstka i trzeciej kości śródręcza do podstawy pierwszego paliczka. Wszystkie te mięśnie unerwione są przez nerw łokciowy. krótki zginacz i przeciwstawiacz palca piątego. przedramienia i ręki. dochodzą do podstawy paliczków palców od drugiego do piątego. które powstaje między . Wywołuje zmarszczki skóry na kłębiku i napina rozcięgno dłoniowe. zaś trzeci i czwarty przez nerw łokciowy. Przyczepia się do troczka zginaczy i przechodzi w skórę kłębika. Mięśnie międzykostne są dłoniowe i grzbietowe. Wszystkie te mięśnie są unerwione przez nerw łokciowy. Przyczepiają się do podstaw kości śródręcza i przechodzą na stronę grzbietową pierwszych paliczków palców od drugiego do piątego. Mięśnie środkowe dłoni Należą tu mięśnie glistowate i międzykostne. Unerwienie mięśnia nie jest jednolite: mięsień krótki odwodziciel jest unerwiony przez nerw pośrodkowy. ramienia. który kończy się na piątej kości śródręcza. przeciwstawiacz przez nerw pośrodkowy. głowa powierzchowna krótkiego zginacza przez nerw pośrodkowy. Mięśnie kłębika Do kłębika należą trzy mięśnie: odwodziciel. Czynność mięśni zawarta w ich nazwach.dwie odrębne głowy. przywodziciel palców przez nerw łokciowy. Powięź pachowa pokrywa dół pachowy tj. zagłębienie. Unerwienie jest następujące: mięśnie glistowate pierwszy i drugi są unerwione przez nerw pośrodkowy. wypełniają sobą przestrzenie międzykostne. Mięśnie te odwodzą palce od siebie (rozstawianie palców) i prostują. Czynności ich wykazują ich nazwy. zaś głowa głęboka przez nerw łokciowy. Z mięśni tych można wyczuć pierwszy w przestrzeni między pierwszym i drugim palcem przy ruchu odwodzenia i przywodzenia pierwszego palca. Powięzie kończyny górnej Na kończynie górnej wyróżniamy powięź pachową. Pod skórą kłębika znajduje się mięsień dłoniowy krótki. Mięśnie te zginają palce w stawach śródręczno_paliczkowych. przechodząc na ich stronę grzbietową.

mięsień dwugłowy. kruczo_ramienny. którego szczyt zwrócony jest do troczka a podstawa do pierwszych paliczków. głowa długa mięśnia dwugłowego. W bliższej części przedramienia powięź wyściela dół łokciowy. nadgrzebieniowy. Przyczepia się do nadkłykci kości ramiennej i można ją podzielić na część przednią. Powięź ramienia otacza wszystkie mięśnie ramienia. Przegrody międzymięśniowe są to silne pasma łącznotkankowe biegnące od nadkłykci kości ramiennej ku górze wzdłuż brzegów bocznych kości ramiennej. pokrywa ścięgna mięśni prostowników. głowa długa trójgłowego. Powięź grzbietowa jest delikatna. między mięśniem piersiowym większym i najszerszym grzbietu. jest przedłużeniem powięzi pachowej. Na dłoni rozcięgno jest silne. obły większy i mniejszy oraz najszerszy grzbietu. Na ręce znajduje się powięź grzbietowa i rozcięgno dłoniowe. Troczek ten zawiera sześć przedziałów. Staw łokciowy: ruch zginania wykonują: . Ruch podnoszenia ku tyłowi wykonują: część grzbietowa mięśnia naramiennego. tworząc przegrody stanowiące podobnie jak na ramieniu naturalne odgraniczenie poszczególnych grup mięśni. Powięź przedramienia otacza grupy mięśni przedramienia i wchodzi między te grupy. dzięki temu ścięgna ślizgają się w swoich przedziałach. część mięśnia piersiowego większego. Troczek zginaczy znajduje się po stronie dłoniowej i ogranicza kanał nadgarstka. Troczek prostowników leży po stronie grzbietowej nadgarstka. zrośnięte z troczkiem zginaczy i mięśniem dłoniowym długim. Przegrody te stanowią naturalne granice między grupami mięśni ramienia. najszerszy grzbietu. podgrzebieniowy. Przez ten kanał przechodzą ścięgna następujących mięśni: zginacza powierzchownego i głębokiego palców i zginacza długiego kciuka oraz nerw pośrodkowy.górną częścią ramienia i klatką piersiową przy podniesionym i odwiedzionym ramieniu. głowa krótka dwugłowego. Powięź ta jest rozpięta między mięśniami klatki piersiowej i grzbietu tj. Ruch przywodzenia wykonują: mięsień piersiowy większy. kruczo_ramienny.Ruch odwodzenia ramienia wykonują: mięsień naramienny. cienka. w dalszej tworzy dwa troczki: troczek prostowników i zginaczy. przez które przechodzą ścięgna prostowników przedramienia otoczone pochewkami maziowymi. która pokrywa mięśnie zginacze i po bokach dochodzi do przegród międzymięśniowych i na tylną część pokrywającą mięśnie prostowniki. mięśnie łopatki tj. Zestawienie czynności stawów i mięśni kończyny górnej Staw ramienny: ruch podnoszenia ramienia ku przodowi wykonują: część barkowa mięśnia naramiennego. ma kształt trójkąta.

dłoniowy długi i obydwa prostowniki promieniowe nadgarstka długi i krótki. Mięśnie wewnętrzne unerwione są przez splot lędźwiowy. Odwodzenie ręki w stronę łokciową wykonują: prostownik łokciowy nadgarstka. Zginanie dłoniowe ręki wykonują: z grupy powierzchownej dłoniowy długi. zginacz promieniowy nadgarstka. prostownik palca drugiego i piątego oraz mięśnie międzykostne. podudzia i stopy. Zginanie w stawach śródręczno_palcowych wykonują: mięśnie glistowate i dłoniowy długi. zginacz długi kciuka. Ruch odwracania wykonują: mięsień odwracacz.mięsień dwugłowy ramienny. Stawy palców. Mięśnie miednicy działają na stawy biodrowe. Staw promieniowo_nadgarstkowy. ramienno_promieniowy. nawrotny obły. krótki zginacz palca piątego. uda. czworoboczny uda i zasłaniacz wewnętrzny. Mięśnie kończyny dolnej unerwione są przez nerwy dwóch splotów: lędźwiowego i krzyżowego. Mięśnie zewnętrzne ułożone są w trzy warstwy. a przy zgiętym przedramieniu ramienno_promieniowy i prostownik długi promieniowy nadgarstka. dwugłowy ramienia a przy wyprostowanym przedramieniu mięsień ramienno_promieniowy i prostownik promieniowy długi nadgarstka. prostownik palca piątego. Do wewnętrznych należy jeden mięsień biodrowo_lędźwiowy. promieniowy zginacz nadgarstka. naprężacz powięzi szerokiej. mięsień gruszkowaty. Zginanie grzbietowe wykonują: prostownik promieniowy długi i krótki nadgarstka. prostownik łokciowy nadgarstka. Ruchy palca pierwszego i piątego wykonują mięśnie kłębu i kłębika o nazwie odpowiadających czynności. Dzieli się je na mięśnie wewnętrzne i zewnętrzne. Mięśnie kończyny dolnej Mięśnie kończyny dolnej dzielimy podobnie jak mięśnie kończyny górnej na mięśnie miednicy. Ruch nawracania wykonują: nawrotny obły nawrotny czworoboczny. W stawach międzypaliczkowych dalszych głęboki zginacz palców. prostownik palców. zginacz łokciowy nadgarstka. dwa bliźniacze. w stawach międzypaliczkowych bliższych mięśnie powierzchowny powierzchowny zginacz palców. Są to mięsień biodrowy i . zginacz łokciowy nadgarstka. prostownik palca drugiego i piątego. Mięsień biodrowo_lędźwiowy leży wewnątrz jamy brzusznej i miednicznej i składa się z dwóch lub trzech mięśni. Ruch prostowania wykonuje mięsień trójgłowy ramienia i łokciowy. Prostowanie palców wykonują prostowniki palców. zaś zewnętrzne przez splot krzyżowy. do zewnętrznych należą trzy mięśnie pośladkowe. zginacz palców powierzchowny i kłębiki oraz zginacz długi kciuka i odwodziciel długi kciuka. warstwa powierzchowna zginaczy przedramienia tj. Odwodzenie ręki w stronę promieniową wykonują: promieniowy długi i krótki prostownik nadgarstka.

odwodzi je i obraca do wewnątrz. ponadto działa na dwa stawy: w stawie biodrowym zgina udo. przechodzi w płaskie ścięgno. Mięsień gruszkowaty . Mięsień pośladkowy mniejszy leży najgłębiej ze wszystkich mięśni pośladkowych. do kości krzyżowej i guzicznej oraz do powięzi piersiowo_lędźwiowej. Włókna jego tworzą wiązki o skośnym przebiegu od linii środkowej w bok i ku dołowi. nawraca lub odwraca w zależności od tego jaka część mięśnia działa. obraca udo na zewnątrz. Mięśnie zewnętrzne Warstwa powierzchowna składa się z dwóch mięśni: pośladkowego wielkiego i naprężacza powięzi szerokiej. Mięsień biodrowy wypełnia talerz biodrowy.lędźwiowy większy i mniejszy. przechodzi na udo pod więzadłem pachwinowym i wspólnym ścięgnem z mięśniem lędźwiowym. warstwa głęboka zawiera następujące mięśnie: pośladkowy mały. które biegnie po bocznej stronie uda ku dołowi i dochodzi do kłykcia bocznego piszczeli. Czynność mięśnia polega na zginaniu stawu biodrowego czyli podnoszeniu uda ku górze. Jest unerwiony przez nerw pośladkowy górny ze splotu krzyżowego. Mięsień ten napina powięź szeroką. które kończy się w miednicy na kości biodrowej. Przyczepia się do zewnętrznej powierzchni talerza kości biodrowej. biegnie skośnie w bok i dochodzi do krętarza wielkiego kości udowej. Mięsień pośladkowy wielki pokrywa sobą pozostałe mięśnie. Przyczepia się do tylnej powierzchni talerza kości biodrowej. Mięsień pośladkowy średni jest prawie cały przykryty przez mięsień pośladkowy wielki. Warstwa środkowa zawiera mięsień pośladkowy średni. Jest unerwiony przez nerw pośladkowy dolny ze splotu krzyżowego. jest wyczuwalny na całej swej powierzchni. Unerwiony jest tak samo jak średni. Przy ustalonej kończynie pochyla miednicę w bok. Mięsień lędźwiowy mniejszy jest niestały. biegnie od trzonu ostatniego kręgu piersiowego i pierwszego lędźwiowego. Mięsień ten prostuje staw biodrowy. dochodzi do krętarza większego kości udowej. dochodzi do krętarza mniejszego kości udowej. Przyczepia się do tylnej powierzchni talerza kości biodrowej między kresą pośladkową tylną i przednią. dochodzą do trzonu kości udowej poniżej krętarza wielkiego. czworoboczny uda i zasłaniacz wewnętrzny. Mięsień lędźwiowy większy przyczepia się do trzonów czterech kręgów lędźwiowych schodzi wzdłuż kręgosłupa ku dołowi i dołącza się do mięśnia biodrowego. Mięsień naprężacz (napinacz) powięzi szerokiej przyczepia się do przedniego górnego kolca biodrowego. Jest unerwiony przez krótkie gałązki splotu lędźwiowego. Czynność jest wspólna z pośladkowym średnim. gruszkowaty bliźniaczy górny. przechodzi w płaskie szerokie ścięgno. ponadto zgina kręgosłup. Odwodzi udo. bliźniaczy dolny. W stawie kolanowym wspomaga prostowanie. Unerwiony jest przez nerw pośladkowy dolny ze splotu krzyżowego. leży tuż pod skórą.

Mięsień najdłuższy uda .przywodzicieli. Mięsień ten prostuje i odwodzi udo. Mięśnie uda Mięśnie uda dzieli się na trzy grupy: przednią . wychodzi z miednicy przez otwór kulszowy większy dochodzi do krętarza większego kości udowej od strony wewnętrznej. dochodzi do dołu krętarzowego. Czynność ma wspólną z bliźniaczymi. czyli . Mięśnie bliźniacze są unerwione przez gałęzie splotu krzyżowego. następnie przechodzi przez otwór kulszowy mniejszy poza miednicą towarzyszą mu oba mięśnie bliźniacze. Przechodząc przez otwór kulszowy większy dzieli go na dwa otwory: nadgruszkowaty i podgruszkowaty. dochodzi do kości piszczelowej poniżej jej kłykcia przyśrodkowego. Mięsień czworoboczny uda jest krótkim mięśniem leżącym prawie poziomo między guzem kulszowym a grzebieniem międzykrętarzowym. Grupa przednia Do grupy przedniej należą dwa mięśnie: najdłuższy uda i czworogłowy uda. Odwraca udo. biegnie skośnie przez udo ku stronie przyśrodkowej. Ścięgno jego zrasta się ze ścięgnem mięśnia zasłaniacza wewnętrznego.przyczepia się do miednicznej powierzchni kości krzyżowej z boku otworów przednich. Mięsień bliźniaczy górny biegnie od kolca kulszowego do krętarza większego kości udowej od jego strony wewnętrznej.zwany również mięśniem krawieckim przyczepia się do górnego przedniego kolca biodrowego. Unerwiony jest przez krótkie gałęzie splotu krzyżowego. Mięsień zasłaniacz wewnętrzny przyczepia się do błony zasłonowej wewnątrz miednicy. Grupa przednia jest unerwiona przez nerw udowy ze splotu lędźwiowego. obydwa bliźniacze i zasłaniacz wewnętrzny dochodzą do dołu krętarzowego krętarza większego kości udowej. Każda z tych grup ma swój własny nerw.zginaczy i przyśrodkową . gęsiej stopy. Otwory te umożliwiają wyjście z miednicy naczyń krwionośnych i nerwów. Jest to mięsień dwustawowy. Czynność obu mięśni bliźniaczych jest wspólna z zasłaniaczem wewnętrznym i polega na obracaniu uda na zewnątrz.prostowników. Jest unerwiony przez krótkie gałęzie splotu krzyżowego. ze splotu krzyżowego. W stawie biodrowym zgina. Unerwienie takie samo. grupa tylna przez nerw kulszowy. Mięsień bliźniaczy dolny przyczepia się do guza kulszowego. tylną . dochodzi do ścięgna mięśnia zasłaniacza wewnętrznego i razem trzy wymienione mięśnie tj. prostuje i przywodzi. grupa przyśrodkowa przez nerw zasłonowy ze splotu lędźwiowego. Ścięgno jego wchodzi w skład tzw.

półbłoniasty i dwugłowy uda.podnosi udo ku górze i w stawie kolanowym również zgina i nawraca. Mięsień prosty uda jest mięśniem dwustawowym. Grupa tylna Do grupy tylnej należą następujące mięśnie: półścięgnisty. Mięsień półścięgnisty przyczepia się razem z pozostałymi do guza kulszowego. nie tylko prostuje staw kolanowy. ale zgina i odwodzi udo w stawie biodrowym.zaczyna się szerokim płaskim ścięgnem od guza kulszowego. tworzą wspólne ścięgno. które przyrasta do przedniej powierzchni rzepki. do powięzi mięśnia podkolanowego i do torebki stawu kolanowego i jako więzadło podkolanowe . Mięsień prosty uda przyczepia się do przedniego dolnego kolca biodrowego i ponad kolanem łączy się z pozostałymi głowami. które dochodzi do kości piszczelowej i przyczepia się poniżej i przyśrodkowo od jej guzowatości. Mięsień obszerny boczny przyrasta do trzonu kości udowej po stronie przednio_bocznej dochodząc do linii międzykrętarzowej a ku tyłowi do kresy chropawej. Mięsień czworogłowy jest unerwiony przez nerw udowy ze splotu lędźwiowego. Mięsień obszerny przyśrodkowy przyrasta do trzonu kości udowej od strony przyśrodkowej dochodząc ku tyłowi również do kresy chropawej. Wszystkie są unerwione przez nerw kulszowy. Przyczepia się on do kaletki maziowej nadrzepkowej i torebki stawowej i napina torebkę stawową. Część włókien mięsnych leżących w przedłużeniu mięśnia obszernego pośredniego tuż powyżej stawu kolanowego tworzy samodzielny mięsień zwany mięśniem stawowym kolana. Jest to więzadło rzepki. Mięsień półścięgnisty prostuje udo w stawie biodrowym. Jest unerwiony tak jak mięsień czworogłowy uda. obok przyczepu mięśnia najdłuższego uda. dochodzi podobnie jak on do kości piszczelowej i tu ścięgno jego dzieli się na trzy części. które noszą nazwy: mięsień prosty. leży pod mięśniem półścięgnistym. przyśrodkowy i pośrodkowy. przyrasta do przedniej powierzchni kości udowej. które dochodzą do kłykcia piszczeli.przyśrodkowy i boczny. Mięsień czworogłowy uda składa się z czterech głów. następnie dochodzi do guzowatości piszczeli. Jest unerwiony przez nerw udowy. Mięsień obszerny pośredni leży przykryty przez mięsień prosty. obszerny boczny. przy czym można wyróżnić w nim mięsień prosty i głowę boczną i przyśrodkową. Wszystkie głowy mięśnia czworogłowego łączą się powyżej stawu kolanowego. biegnie po stronie przyśrodkowej tylnej powierzchni uda. Boczne części więzadła schodzą na zewnątrz rzepki na kłykcie piszczeli jako troczki rzepki . Czynność tego mięśnia jako całości polega na prostowaniu goleni w stawie kolanowym. Mięsień czworogłowy uda jest wyczuwalny i widoczny w swej czynności prostowania stawu kolanowego. Mięsień półbłoniasty . ponadto zgina goleń w stawie kolanowym. W połowie długości uda przechodzi ścięgno.

Szczyt trójkąta jest zwrócony ku górze. prostuje udo w stawie biodrowym. brzeg boczny tworzy mięsień dwugłowy. Jest to jedyny z tej grupy mięsień dwustawowy. Głowa długa przyrasta do wspólnego przyczepu. zgina i nawraca goleń w stawie kolanowym.skośne. Przywodziciel długi przyczepia się do górnej gałęzi kości łonowej. gęsią stopkę. smukły. Od tyłu sąsiaduje ze zginaczami uda. Przywodzi i odwraca na zewnątrz udo. które dochodzi do główki strzałki. przyłącza się do niej głowa krótka nadchodząca od kresy chropawej tej w środkowym odcinku kości uda i razem tworzą ścięgno. Grupa przyśrodkowa Do grupy przyśrodkowej należą mięśnie przywodziciele. Głowa długa jest mięśniem dwustawowym. o kształcie trójkątnym. Są to: mięsień grzebieniowy. Przyczep końcowy jest długi . Wszystkie są unerwione przez nerw zasłonowy ze splotu lędźwiowego. Przy zgiętym kolanie można wyczuć ścięgno mięśnia dwugłowego po stronie bocznej i ścięgna pozostałych mięśni po stronie przyśrodkowej. w środkowym odcinku. Zgina udo w stawie biodrowym. Zgina w stawie biodrowym i zgina w stawie kolanowym. Przyczep górny tej grupy mięśni jest schowany pod mięśniami miednicy. ułożone w dwie warstwy i mające wspólne przyczepy do kości łonowej. Przywodzi i odwraca udo. obie głowy zginają i odwracają goleń w stawie kolanowym. zaś brzeg przyśrodkowy mięsień półbłoniasty i leżący na nim mięsień półścięgnisty. do guza kulszowego i biegnie po stronie bocznej tylnej powierzchni uda. Mięsień dwugłowy uda ma głowę długą i krótką. Mięsień smukły . Mięśnie grupy tylnej tworzą ograniczenie dołu podkolanowego. Przy wyprostowanym kolanie zarysy mięśni zacierają się. przyczepia się do dolnej gałęzi kości łonowej. ponadto przywodzi i nawraca udo i goleń. dochodzi na stronę tylną uda do linii chropawej.przyczepia się do dolnej gałązki kości łonowej. krótki. przywodzi i obraca na zewnątrz. Razem ze ścięgnami mięśnia najdłuższego uda i półścięgnistego tworzy tzw. wielki i zasłaniacz zewnętrzny. przywodziciel długi. Przyczepia się do dolnej gałęzi kości łonowej i kości kulszowej aż do guza kulszowego. biegnie przez całe udo dochodzi do kości piszczelowej poniżej i przyśrodkowo od jej guzowatości. od przodu z prostownikami. Przywodziciel krótki leży pod mięśniem grzebieniowym i przywodzicielem długim. Przywodziciel wielki leży najgłębiej i jest równocześnie największym mięśniem tej grupy. natomiast wyczuwalne są przyczepy dolne i dolne odcinki mięśni. dochodzi tak jak poprzedni do środkowego odcinka linii chropawej powyżej przyczepu przywodziciela długiego. Mięsień ten podobnie jak poprzedni prostuje staw biodrowy. Mięsień grzebieniowy przyczepia się do górnej gałęzi kości łonowej i dochodzi do kości udowej poniżej krętarza mniejszego.

dobocznie od kości piszczelowej. Mięśnie przywodziciele tworzą zwartą grupę leżącą między prostownikami i zginaczami. ku dołowi zwęża się. prostownik długi palców i prostownik długi palucha. Przyczepia się do obu kości goleni i do błony międzykostnej. czyli podudzia dzielimy na trzy grupy: przednią. Grupa tylna składa się z dwóch warstw. Mięsień prostownik długi palców leży bocznie od mięśnia piszczelowego przedniego. współdziała w prostowaniu stopy i w zginaniu grzbietowym.dochodzi do środkowej części kresy chropawej i sięga ku dołowi aż do nadkłykcia przyśrodkowego kości udowej. do błony międzykostnej i powięzi goleni. przy ustalonej stopie obydwa prostowniki zginają goleń. przebiega pod troczkiem górnym i dolnym prostowników. tworzy to. Nie można w niej wyróżnić poszczególnych mięśni. Do grupy przedniej należą trzy mięśnie unerwione przez nerw strzałkowy głęboki. Grupa przednia leży między obu kośćmi podudzia i wykonuje prostowanie grzbietowe stopy i palców oraz odwracanie stopy. Są to następujące mięśnie: piszczelowy przedni. leży między obu poprzednimi mięśniami. Prostuje palce. w połowie goleni wysuwa się . Mięsień zasłaniacz zewnętrzny przyrasta do zewnętrznej powierzchni błony zasłonowej.przyczepia się do kłykcia bocznego piszczeli. Przywodzi i odwraca udo. dzieli się na cztery ścięgna. Każda z tych grup ma oddzielną czynność i osobne unerwienie przez gałęzie nerwu kulszowego. Ścięgno jego przechodzi pod troczkami na grzbiet stopy i na grzbiet palca pierwszego. Mięśnie goleni Mięśnie goleni. Wzdłuż przedniego brzegu tej kości leży mięsień piszczelowy przedni.podudzie jest u góry grubsze. Ponieważ brzuśce mięsne leżą w części bliższej czyli górnej goleni. częściowo też do przegrody międzymięśniowej. dobocznie prostownik palców. Zgina stopę ku stronie grzbietowej i odwraca ją. co nazywamy łydką. które przechodzą na grzbiet palców od drugiego do piątego. Przy silnym odwiedzeniu uda zaznacza się mięsień smukły jako najbardziej powierzchowny. Omówione mięśnie wyczuwa się jako pewną całość. Mięsień długi prostownik palucha przyczepia się do strzałki i błony międzykostnej. przechodzi na grzbiet stopy. Przy przejściu na grzbiet stopy dostaje się podtroczek górny i dolny prostowników. boczną i tylną. czyli pochylają ją ku przodowi. Przywodzi i odwraca udo. Grupa boczna pokrywa strzałkę. Mięsień piszczelowy przedni . a ścięgno jego dochodzi do pierwszej kości klinowatej i pierwszej kości śródstopia. biegnie wzdłuż kości piszczelowej. Powoduje zginanie podeszwowe stopy i palców oraz odwracanie stopy. nawraca stopę i współdziała przy zginaniu podeszwowym stopy. biegnie ku tyłowi i przyczepia się do dołu krętarzowego. Jest to najsłabiej działający przywodziciel. odgałęzienie nerwu strzałkowego wspólnego. Prostuje paluch i zgina stopę grzbietowo.

trzonu strzałki i kłykcia bocznego piszczeli. Mięśnie strzałkowe nie wyróżniają się na goleni. około połowy goleni przechodzą w płaskie zwężające się ku dołowi ścięgno. Na grzbiecie stopy wyczuwa się łatwo ścięgna prostowników. jest przykryty przez strzałkowy długi. Ścięgno przechodzi poza kostkę boczną pod troczkiem górnym i następnie dolnym mięśni strzałkowych. przechodzi na stronę podeszwową i dochodzi do pierwszej kości klinowatej i pierwszej kości śródstopia. poza kostką boczną pod troczkami dochodzi do bocznego brzegu stopy i przyczepia się do guzowatości piątej kości śródstopia. a przy nawracaniu stopy podnosi brzeg boczny stopy. czyli dwóch głów . Grupa boczna Do grupy bocznej należą dwa mięśnie unerwione przez gałąź powierzchowną z nerwu strzałkowego. Warstwa powierzchowna Mięsień brzuchaty łydki .spomiędzy nich prostownik palucha. Głowy przyczepiają się powyżej obu kłykci kości udowej. Mięsień strzałkowy długi przyczepia się do głowy strzałki. zginacz długi palców i zginacz długi palucha.bocznej i przyśrodkowej. Warstwa głęboka jest odpowiednikiem antagonistycznym grupy przedniej mięśni goleni. płaszczkowaty i podeszwowy. Mięsień strzałkowy krótki przyczepia się do trzonu strzałki.leży najbardziej powierzchownie . Do warstwy głębokiej należą: mięsień podkolanowy. Zgina stopę podeszwowo. Obie warstwy są unerwione przez nerw piszczelowy. jedną z dwóch głównych gałęzi nerwu kulszowego. a głównie nawraca obniżając przyśrodkowy brzeg stopy oraz odwodzi stopę. piszczelowy tylny. Wykonuje te same czynności co mięsień strzałkowy długi. Są to: mięsień strzałkowy długi i krótki. Do grupy powierzchownej należą: mięsień brzuchaty łydki. pokrywa strzałkę i mięsień strzałkowy krótki. Ścięgno biegnie razem ze ścięgnem strzałkowego długiego. które dochodzi do guza piętowego. . Głowy mięśnia brzuchatego ograniczają od dołu dół podkolanowy. Zgodnie z nazwą składa się z dwóch brzuśćców. Grupa tylna Grupa tylna składa się z dwóch warstw: powierzchownej i głębokiej. dalej wzdłuż bocznego brzegu stopy.

przykryte przez troczek zginaczy. przywodzi i zgina podeszwowo stopę. Mięsień płaszczkowaty leży pod brzuchatym. czasami wręcz szczątkowy. przebijając ścięgna krótkiego zginacza palców. Pozostałe mięśnie są niewyczuwalne. dalszych paliczków palców od drugiego do piątego. linia jego przyczepu biegnie skośnie od główki strzałki ku dołowi do kości piszczelowej. Przyczepia się u góry powyżej kłykcia bocznego kości udowej i po krótkim przebiegu przechodzi w długie cienkie ścięgno. Na stopie dzieli się na cztery ścięgna. współpracuje z poprzednimi mięśniami. zaś w stawie skokowo_goleniowym zgina podeszwowo stopę. leży pomiędzy obu wymienionymi mięśniami. leży między piszczelą i strzałką. Warstwa głęboka Mięsień podkolanowy leży na tylnej powierzchni stawu kolanowego pod mięśniem brzuchatym. Czynność jego jest bardzo słaba. współdziała z mięśniem brzuchatym łydki. Mięsień zginacz długi palców przyrasta do tylnej powierzchni kości piszczelowej. ścięgno jego biegnie poza kostką przyśrodkową. dochodzi do wspólnego ścięgna piętowego. Zgina paluch. które dochodzi do ścięgna piętowego. Przyczepia się do obu kości goleni. Mięsień ten przywodzi odwraca i zgina stopę podeszwowo. Ścięgno mięśnia brzuchatego nosi nazwę ścięgna piętowego lub ścięgna Achillesa. Przyczepia się do kłykcia bocznego kości udowej. Zgina staw kolanowy i napina torebkę stawową. Mięsień piszczelowy tylny przyczepia się do obu kości goleni i błony międzykostnej. ścięgno biegnie podobnie jak mięśnia poprzedniego poza kostką przyśrodkową pod troczkiem na stronę podeszwową stopy. które dochodzą do podstaw. leżąc między piszczelem i tylnym i długim zginaczem palucha. najlepiej w pozycji stania na palcach. Z mięśni tej grupy wyczuwa się leżący powierzchownie mięsień brzuchaty. częściowo wysuwa się spod niego. Mięsień brzuchaty jest mięśniem dwustawowym: w stawie kolanowym zgina goleń. Mięśnie stopy . Mięsień ten zgina palce. ponadto odwraca ją. schodzi skośnie ku dołowi do kości piszczelowej powyżej przyczepu mięśnia płaszczkowatego. przechodzi na stronę podeszwową stopy. Jest ono wspólne dla całej warstwy powierzchownej. Mięsień zginacz długi palucha przyczepia się do strzałki i błony międzykostnej. dochodzi do podstawy dalszego paliczka palca. ponadto przywodzi ją i odwraca.uzupełniając ograniczenie utworzone przez mięśnie zginacze uda. Mięsień podeszwowy najmniejszy. ścięgno jego biegnie poza kostką przyśrodkową pod troczkiem zginaczy. przechodzi na stronę podeszwową stopy do guzowatości kości łódkowatej i pierwszej kości klinowatej.

Do grupy pośredniej należą następujące mięśnie: zginacz krótki palców. Są to krótki zginacz palca małego. Czynność ich polega na prostowaniu palców i zginaniu ich grzbietowo. dochodzi do podstawy paliczka bliższego. biegnie wzdłuż przyśrodkowego brzegu stopy.Na stopie znajdują się mięśnie na obu jej powierzchniach grzbietowej i podeszwowej. Odwodziciel palucha przyczepia się do guza kości piętowej. Do wyniosłości przyśrodkowej należą następujące mięśnie palucha: odwodziciel palucha. Mięśnie palców nie tworzą zgrubień tak wyraźnych jak na dłoni i stąd nie używa się określeń kłąb ale wyniosłość. Od wspólnego brzuśca oddzielają się cztery ścięgna. Są więc mięśnie grzbietu i podeszwy stopy. Do wyniosłości bocznej należą mięśnie palca piątego. Obie głowy dochodzą do paliczka bliższego. Mięśnie wyniosłości bocznej związane są z palcem małym. Czynność mięśni jest odpowiednia do nazwy. Mięśnie grzbietu stopy Mięśnie prostownik krótki palców i palucha . Do mięśni grzbietu należy krótki prostownik palców i krótki prostownik palucha. przyśrodkowy i boczny. Jest więc wyniosłość przyśrodkowa. z których trzy przechodzą na grzbiet palców drugiego trzeciego i czwartego osobne ścięgno dochodzi do palca pierwszego. krótki zginacz palucha i przywodziciel palucha. Mięsień krótki zginacz palca małego przyczepia się do piątej kości śródstopia i dochodzi do pierwszego paliczka. Mięsień przywodziciel palucha leży najgłębiej jego głowa skośna przyczepia się do kości sześciennej. czworoboczny podeszwy. Krótki zginacz przez nerw podeszwowy. Odwodziciel jest unerwiony przez nerw podeszwowy przyśrodkowy. a głowa poprzeczna do kości śródstopia od drugiej do czwartej. boczna i pośrednia. Zaś przywodziciel przez nerw podeszwowy boczny. Obydwa mięśnie są unerwione przez nerw strzałkowy głęboki.zaczynają się wspólnym przyczepem na trzonie kości piętowej przed zatoką stępu. Unerwienie jest niejednakowe. Mięśnie te można wyczuć na grzbiecie do przodu od kostki bocznej przy zgięciu grzbietowym palców. Mięśnie stopy dzielimy podobnie jak mięśnie ręki na mięśnie związane z palcem pierwszym i piątym oraz mięśnie środkowe. Mięśnie podeszwy Mięśnie wyniosłości przyśrodkowej związane są z paluchem. odwodziciel palca małego. mięśnie glistowate i międzykostne. dochodzi do paliczka bliższego. Odwodziciel palca małego przyczepia się do guza piętowego. Krótki zginacz palucha odchodzi od kości klinowatych. dochodzi .

ponadto podtrzymuje sklepienie stopy.do guzowatości piątej kości śródstopia i bliższego paliczka palca małego. Mięsień czworoboczny podeszwy odchodzi od guza piętowego i dochodzi do ścięgna mięśnia długiego zginacza palców w miejscu jego podziału na cztery ścięgna. w sumie jest 7 mięśni. Obejmuje ona całe udo. Mięśnie glistowate są unerwione przez nerw podeszwowy przyśrodkowy i boczny. Przestrzeń ta jest podzielona na dwie części zwane rozstępem mięśniowym dla wymienionego mięśnia i nerwu udowego i rozstępem naczyniowym. która pokrywa mięsień biodrowo_lędźwiowy i przechodzi pod więzadłem pachwinowym na przednią powierzchnię uda. Mięsień krótki zginacz palców leży najbardziej powierzchownie na stopie. Jest unerwiony przez nerw podeszwowy boczny. Obydwa rozstępy prowadzą do dołu biodrowo_grzebieniowego na przedniej powierzchni uda. Czynność mięśnia polega na współdziałaniu przy zginaniu palców. Unerwione są przez nerw podeszwowy boczny. Między więzadłem pachwinowym a kością biodrową i łonową tworzy się przestrzeń. przez który przechodzą naczynia udowe. Czynność odpowiednia do nazwy. Mięśnie międzykostne są podeszwowe i grzbietowe. Mięśnie wyniosłości pośredniej Mięśnie te leżą pomiędzy mięśniami palucha i palca małego. polega na rozstawianiu palców stopy. dochodzi u góry i przodu do więzadła pachwinowego. uda. Mięśnie glistowate w liczbie czterech odchodzą od ścięgien mięśnia długiego zginacza palców i dochodzą do bliższych paliczków. Powięzie kończyny dolnej Na kończynie dolnej wyróżnia się powięź miednicy. Powięź uda nazywamy powięzią szeroką. Współdziała przy zginaniu palców. Przyczepia się do guza piętowego. Mięśnie obu opisanych wyniosłości oprócz działania na palce oddziaływają na całą stopę przez to. goleni i stopy. że podtrzymują jej sklepienie. która pokrywa mięśnie pośladkowe. z tyłu dochodzi do powięzi pośladkowej. Jest unerwiony przez nerw podeszwowy przyśrodkowy. częściowo pośladkowy średni i . W miednicy znajduje się powięź biodrowa. które tworzą rozstępy przepuszczające ścięgna długiego zginacza palców i które kończą się na podstawach środkowych paliczków palców od drugiego do piątego. Powięź szeroka dzieli się z przodu na wielki. zginacze uda. mięśnie międzykostne zarówno podeszwowe jak i grzbietowe przez nerw podeszwowy boczny. przyczyniają się do zginania palców. Czynność ich jest słaba. która umożliwia przejście przez udo mięśnia biodrowo_lędźwiowego i nerwu udowego oraz tętnicy i żyły udowej. następnie dzieli się na cztery ścięgna. wypełniają przestrzenie między kośćmi śródstopia.

Prostowanie . Zginanie podeszwowe palców wykonują . Mózg wypełnia jamę czaszki. podeszwowy i podkolanowy. brzuchaty. mięśnie glistowate.mięsień piszczelowy przedni. smukły i półbłoniasty. Nawracanie stopy wykonują: mięsień strzałkowy długi. krótki. Podstawową jednostką składową ośrodkowego układu nerwowego jest komórka nerwowa czyli neuron. dalej krawiecki. Ruch przywodzenia uda wykonuje cała grupa przywodzicieli. piszczelowy tylny zginacz długi palców i palucha. piszczelowy tylny. prostownik długi palców i palucha. Odwracanie stopy wykonują . współdziałają zginacze uda i głębokie mięśnie miednicy.warstwa powierzchowna mięśni łydki tj. czyli zginanie grzbietowe wykonują . Prostowanie palców. Nawracanie goleni . Rdzeń kręgowy leży w kanale kręgowym. Stawy stopy .zginacz krótki. Staw kolanowy . zaś zgrupowanie wypustek nerwowych istotę białą. które odwracają stopę. zginacz krótki palców. Zginanie podeszwowe stopy wykonują . Istota szara leżąca w głębi istoty białej ośrodkowego układu nerwowego tworzy jądra. smukły. przywodziciele częściowo mięśnie pośladkowe. prostownik krótki palców. ponadto obydwa mięśnie strzałkowe. współdziałają mięśnie międzykostne. półścięgnisty. Zgrupowanie komórek nerwowych tworzy istotę szarą.prostownik długi palców. płaszczkowaty i podeszwowy.przywodzenie stopy wykonują te same mięśnie. Jądra możemy podzielić na dwie grupy w zależności od tego dokąd . Ośrodkowy układ nerwowy .przy zgiętym kolanie wykonują mięsień krawiecki. pomaga napinacz powięzi szerokiej. u osoby dorosłej sięga do poziomu tarczy między pierwszym i drugim kręgiem lędźwiowym. przywodziciel i odwodziciel. Istota szara pokrywająca powierzchnię półkul mózgowych. zaś odwodzenie stopy wykonują te same mięśnie.krótki zginacz. Obie te części są ze sobą połączone. Ruchy palca piątego wykonują jego mięśnie .zginacz długi palców.uwagi ogólne Ośrodkowy układ nerwowy składa się z rdzenia kręgowego i mózgu. Odwracanie uda wykonują głębokie mięśnie miednicy. grupa głęboka tj. brzuchaty łydki. dwugłowy uda. W pozostałych stawach stopy odbywają się ruchy palców. półbłoniasty. Odwodzenie uda wykonują mięśnie. Staw skokowo_goleniowy prostowanie i zginanie grzbietowe stopy wykonują mięsień piszczelowy przedni. mięsień czworoboczny podeszwy. prostownik długi palców i palucha. które ją nawracają. Nawracanie uda wykonują mięśnie pośladkowe średni i mały i mięśnie zginacze uda. odwodziciel.mięsień dwugłowy uda. brzuchaty łydki. Ruchy palucha wykonują mięśnie związane przyczepami z nim i noszące odpowiednie nazwy . mięsień pośladkowy średni i mały.zginanie wykonują zginacze uda tj.mięsień czworogłowy uda. Odwracanie również przy zgiętym kolanie . nosi nazwę kory lub płaszcza. płaszczkowaty i zginacz długi palców i palucha.mały i głębokie mięśnie miednicy.

Czucie wewnętrzne pochodzi z narządów wewnętrznych. ale które mogą być ruchami również świadomymi. które nazywamy drogami lub szlakami mózgowymi. Zależnie od ich zasięgu mogą być drogi krótkie i długie. ucisku. np. wykonywanych z pełnym udziałem naszej woli i dla ruchów mimowolnych. Drogi czuciowe prowadzą trzy rodzaje czucia: powierzchowne. Czucie głębokie pochodzi z części ciała związanym z narządem ruchu. całkiem blisko lub dalej. Drogi wstępujące są to drogi czuciowe. Jeśli opuszczają one mózg czy rdzeń stają się składnikami nerwów odpowiednio mózgowych lub rdzeniowych. drogi spoidłowe czyli komisuralne czyli drogi rzutowe czyli projekcyjne. bodźce ruchowe i są zazwyczaj dwuneuronowe. Zgrupowania komórek nerwowych leżące poza ośrodkowym układem nerwowym tworzą zwoje. Do powierzchni rdzenia . pnia mózgu. Zależnie od tego są drogi krótkie i długie. zautomatyzowanych. Drogi rzutowe łączą odcinki kory mózgowej z jądrami leżącymi głębiej w półkulach. jądro nerwu podjęzykowego. Podobnie zawsze z tego samego miejsca. zaś drogi zstępujące stanowią drogi ruchowe. Zgrupowania takich komórek tworzą jądra własne mózgowia o różnych nazwach. Bodźce są doprowadzane do kory mózgowej zawsze do tego samego określonego miejsca. mięśni. a więc z torebek stawowych. oddychanie. Drogi ruchowe prowadzą bodźce dla ruchów świadomych. Drogi spoidłowe łączą odpowiednie odcinki rdzenia i półkul stron przeciwnych a więc łączą stronę prawą z lewą. Drogi biegnące w ośrodkowym układzie nerwowym dzielimy zależnie od ich czynności i przebiegu na drogi kojarzeniowe czyli asocjacyjne. odbywających się bez udziału świadomości. głębokie i wewnętrzne. Ośrodkowy układ nerwowy jest otoczony oponami odpowiednio mózgowymi i rdzeniowymi. z jądrami w pniu mózgu i z ośrodkami szarymi rdzenia kręgowego. na poziomie rdzenia kręgowego. bólu i temperatury. obydwa bez udziału naszej świadomości i przez korę mózgową z udziałem naszej świadomości. ścięgien. Drogi kojarzeniowe łączą odcinki półkul mózgu i odcinki rdzenia kręgowego leżące po tej samej stronie w różnych odległościach. drogi odśrodkowe prowadzą bodźce. Drogi dośrodkowe łuków prowadzą bodźce czuciowe i są zwykle kilkuneuronowe. Łuki odruchowe mogą przebiegać na różnych poziomach. Zależnie od kierunku przebiegu dzieli się je na drogi wstępujące i zstępujące. Są zwoje związane z nerwami rdzeniowymi. czyli ośrodka korowego wychodzą bodźce ruchowe. jest to czucie dotyku.podążają wypustki ich komórek. Czucie powierzchowne dociera do nas od zewnątrz. więzadeł i okostnej. Jeśli wypustki komórek pozostają w obrębie ośrodkowego układu nerwowego tworzą one zespoły biegnące w określonych kierunkach. zaś jądra noszą nazwę jąder nerwów np. Podstawową jednostką czynnościową ośrodkowego układu nerwowego jest łuk odruchowy. z nerwami mózgowymi a ponadto należące do układu autonomicznego: sympatycznego i parasympatycznego. które nosi nazwę ośrodka korowego.

Oprócz zatok żylnych tworzą obie blaszki opony twardej oddzielnie wyściółkę i osłonę siodła tureckiego. który zaczyna się przy brzegu otworu potylicznego wielkiego.a więc na część szyjną. w której biegną naczynia tętnicze i żylne mózgu. Blaszka wewnętrzna opony twardej wytwarza specjalne fałdy. który oddziela od siebie obie półkule mózgu biegnąc w płaszczyźnie strzałkowej. Opona twarda składa się z dwóch blaszek wewnętrznej i zewnętrznej.kręgowego przylega bezpośrednio opona miękka naczyniowa. otaczając w ten sposób przysadkę mózgową oraz w podobny sposób osłonę zwoju półksiężycowatego piątego nerwu czaszkowego. dlatego między oponą pajęczą i twardą. która doprowadza do rdzenia naczynia krwionośne tętnicze. Na zewnątrz przebiega delikatna bardzo opona pajęcza. Blaszka wewnętrzna otacza rdzeń kręgowy w postaci długiego worka. sierp móżdżku oddzielający w podobny sposób półkule móżdżku oraz namiot móżdżku położony w płaszczyźnie poziomej między płatem potylicznym mózgu i móżdżkiem. Blaszka zewnętrzna opony twardej stanowi okostną kości czaszki i jest z nimi zrośnięta. które wciskają się między części mózgu. a wyprowadza naczynia żylne. Między nimi znajduje się przestrzeń podpajęczynówkowa wypełniona płynem mózgowo_rdzeniowym. jedynie w niektórych miejscach znajduje się między obiema blaszkami krew żylna i takie przestrzenie noszą nazwę zatok żylnych opony twardej. Płyn ten przyciska oponę pajęczą do następnej opony tj. Między obiema blaszkami znajduje się przestrzeń nadtwardówkowa wypełniona splotami żylnymi kręgowymi wewnętrznymi. dalej pięć . krzyżową i ogonową czyli guziczną. Ponad oponą naczyniową przebiega opona pajęcza. Zatoki takie leżą zarówno na podstawie jak i na sklepieniu czaszki i znaczą dość wyraźnie rowki na wewnętrznej powierzchni kości czaszki. który kończy się na poziomie trzeciego kręgu krzyżowego. piersiową. tkanką łączną i tłuszczową. Do powierzchni zewnętrznej mózgu przylega bezpośrednio podobnie jak do rdzenia opona miękka naczyniowa. opony twardej. Z rdzenia kręgowego wychodzą parami nerwy rdzeniowe. Między tymi oponami znajduje się przestrzeń podpajęczynówkowa wypełniona płynem mózgowo_rdzeniowym.w liczbie dwanaście. Są to nerwy szyjne w liczbie osiem nerwy piersiowe . Opona twarda w jamie czaszki składa się z dwóch blaszek wewnętrznej i zewnętrznej. jest jedynie linijna przestrzeń podtwardówkowa. Rdzeń kręgowy Rdzeń kręgowy ma postać wydłużonego walca. Między oponą pajęczą i twardą jest linijna przestrzeń podtwardówkowa. Blaszki te są ze sobą prawie na całej przestrzeni zrośnięte. lędźwiową. Rdzeń dzielimy na części takie jak kręgosłup . a kończy się u osoby dorosłej na poziomie tarczy między pierwszym a drugim kręgiem lędźwiowym. Są to: sierp mózgu. Blaszka zewnętrzna wyściela kanał kręgowy jako jego okostna.

Na przekroju poprzecznym rdzenia słupy tworzą rowki odpowiednio przednie tylne i boczne. w worku oponowym nosi nazwę ogona końskiego. Wokół tego kanału nagromadzona jest istota szara w postaci trzech symetrycznych słupów. Przez środek rdzenia przechodzi kanał środkowy zawierający płyn mózgowo_rdzeniowy. pięć nerwów krzyżowych i jeden lub dwa nerwy guziczne. Wzdłuż rdzenia kręgowego po jego stronach bocznych znajdują się zwoje rdzeniowe czyli międzykręgowe.nerwów lędźwiowych. Jedna na przedniej. W otoczeniu istoty szarej znajduje się istota biała tworząca sznury przednie. tylnego i bocznego. słupy boczne są jedynie w części piersiowej. jedynie w części szyjnej rdzenia korzenie nerwów biegną poziomo do odpowiednich otworów międzykręgowych. Na powierzchni zewnętrznej rdzenia widoczne są dwie bruzdy środkowe. Począwszy od górnego odcinka piersiowego korzenie biegną coraz bardziej skośnie ku dołowi i stają się coraz dłuższe. słupy tylne komórki czuciowe. przedniego. ponieważ granica między nimi utworzona przez korzenie przednie nerwów rdzeniowych nie jest granicą litą. Słupy przednie rdzenia zawierają komórki ruchowe. Wypustki komórek słupów bocznych przyłączają się do . ruchowe nerwów rdzeniowych. Przez połączenie korzenia przedniego z tylnym powstaje pień nerwu rdzeniowego. Komórki tych zwojów posiadają wypustki skierowane na obwód i ku środkowi. Nerwy rdzeniowe opuszczają kanał kręgowy przez otwory międzykręgowe. Słupy przednie i tylne ciągną się przez całą długość rdzenia. Wypustki obwodowe łączą się z korzeniami przednimi w nerwy rdzeniowe. a drugie to zgrubienie lędźwiowe położone na poziomie dolnych kręgów piersiowych. Sznur przedni łączy sIę ze sznurem bocznym w sznur przednio_boczny. druga na tylnej stronie rdzenia. położone w otworach międzykręgowych. z której wychodzą korzenie przednie nerwów rdzeniowych i tylna. przednia. ponadto są bruzdy boczne. zaś słupy boczne komórki układu sympatycznego i parasympatycznego czyli układu autonomicznego. Wiązka korzeni nerwów rdzeniowych leżących w dolnej części kanału kręgowego poniżej rdzenia kręgowego. Dzięki zmiennej liczbie nerwów guzicznych ogólna liczba nerwów jest zmienna i wynosi 31 lub 32 pary. boczne i tylne. tak że ostatnie korzenie dochodzą do długości ponad 20 centymetrów. Wypustki komórek słupów przednich tworzą korzenie przednie. który opuszcza kanał kręgowy i dzieli się na cztery gałęzie. zaś wypustki dośrodkowe wchodzą do rdzenia kręgowego jako korzenie tylne nerwów rdzeniowych. Są to korzenie czuciowe. do której wchodzą korzenie tylne nerwów rdzeniowych. Odcinek rdzenia. Rdzeń posiada dwa wyraźne zgrubienia: jedno zgrubienie szyjne położone w tylnej części szyjnej rdzenia na poziomie dolnych kręgów szyjnych. Zgrubienia te związane są z większą liczbą komórek i włókien nerwowych przeznaczonych dla kończyn górnych i dolnych. Ponieważ rdzeń kręgowy jest krótszy niż kręgosłup i kończy się na poziomie drugiego kręgu lędźwiowego. z którego wychodzi jedna para nerwów nosi nazwę segmentu lub neuromeru.

jądra ruchowe i parasympatyczne nerwów 10 i 9. 8Ń. mostu i móżdżku. Rdzeń przedłużony nazywany inaczej opuszką rdzenia jest zewnętrznie podobny do rdzenia kręgowego i posiada bruzdę przednią. biegnące od rdzenia do mózgowia i zstępujące czyli ruchowe prowadzące do rdzenia bodźce dla ruchów świadomych i ruchów mimowolnych. Drogi rzutowe są to drogi wstępujące czyli czuciowe. śródmózgowie zawiera konary mózgu i blaszkę czworaczą. Istota biała zawiera szereg dróg. jądro ruchowe nerwu 7 i 6 oraz jądro ruchowe i częściowe nerwu 5. Istota biała rdzenia kręgowego zawiera drogi wszystkich rodzajów: kojarzeniowe łączące odcinki rdzenia po tej samej stronie. sięga od brzegu otworu potylicznego wielkiego do siodła tureckiego. Z międzymózgowia wyrastają półkule mózgu zwane również kresomózgowiem. Jądra własne rdzenia są to jądra pęczków sznura tylnego i inne. Pień mózgu składa się z następujących części. Tyłomózgowie składa się z rdzenia przedłużonego. Mózg Mózg składa się z trzech części nieparzystego pnia i dwóch półkul prawej i lewej. które dzielimy na jądra nerwów czaszkowych i jądra własne rdzenia. Jądra własne . w bruździe tylnej bocznej korzenie nerwów dodatkowych. Most leży do przodu od rdzenia przedłużonego ułożony poprzecznie jako biała szeroka taśma. czyli 10 i językowo_gardłowego. czyli 11Ń. czyli 9. odwrotnie biegną drogi czuciowe. błędnego. spoidłowe łączące odcinki stron przeciwległych i drogi rzutowe łączące rdzeń kręgowy z jądrami pnia i ośrodkami kory mózgowej. W bruździe przedniej bocznej wychodzą korzenie nerwu podjęzykowego czyli 12 nerwu czaszkowego. zawzgórza i nawzgórza. Istota szara mostu zawiera jądra dalszych nerwów czaszkowych tj. które jako drogi ruchowe przechodzą przez rdzeń przedłużony biegnąc od mózgu do rdzenia kręgowego. następnie oddzielają się od nich i dochodzą do zwojów układu sympatycznego. Ku bokom przechodzi bezpośrednio w móżdżek. jedno z jąder czuciowych nerwu 5 i na przejściu w most jądra nerwu 8. idąc od tyłu ku przodowi: z tyłomózgowia. Do jąder nerwów należą jądra ruchowe nerwu 12 i 11Ń. międzymózgowie składa się z wzgórza i złączonych ze wzgórzem podwzgórza. śródmózgowia i międzymózgowia. Istota szara jest podzielona na szereg jąder.korzeni przednich. tylną i bruzdę przednie boczne i tylne boczne. Mózg jest oddzielony od kości czaszki przez opony mózgowe i płyn mózgowo_rdzeniowy wypełniający przestrzeń podpajęczynówkową. Kanał środkowy rdzenia kręgowego przesuwa się ku górze i otwiera się w płaską przestrzeń zwaną dnem komory czwartej mózgu. Półkule wypełniają doły czaszki. W budowie wewnętrznej rdzenia przedłużonego widoczne są różnice w porównaniu z rdzeniem kręgowym. Pień spoczywa na części środkowej czaszki.

Móżdżek leży nad mostem i rdzeniem przedłużonym. jądro czarne. Blaszka czworacza posiada cztery wzgórki. Pod korą znajduje się istota biała. Przez istotę białą przechodzą podobnie jak przez rdzeń drogi do_i odmózgowe. Wzgórze jest to duża owalnego kształtu masa szara. W tyłomózgowiu między rdzeniem przedłużonym. od tyłu z zawzgórzem i nadwzgórzem. Podwzgórze składa się z kilku różnych części. dwa przednie. zwane konarami mózgu. które wchodzą w skład zawzgórza. Móżdżek łączy się odnogami dolnymi z rdzeniem przedłużonym. częściowo przez oponę miękką oraz z naczyniami. ruchowe nerwu 4 i 3 oraz jądro czuciowe nerwu 5. które jest podkorowym ośrodkiem czucia. które stanowią ośrodki podkorowe wzroku i dwa tylne stanowiące ośrodki podkorowe słuchu. Śródmózgowie jest to najmniejsza część pnia mózgu. tu następuje przerwa i dalszy ciąg dróg dochodzi do ośrodka korowego czucia. Największą jego część zajmuje wzgórze. Konary posiadają jądra nerwów czaszkowych. jądro czerwienne. Sklepienie komory czwartej przyrasta do brzegów dna. Od strony dolnej posiada dwa białe szerokie pasma. Jedynie w trzech miejscach tj. Istota biała prowadzi drogi czuciowe i ruchowe podobnie jak tyłomózgowie. Międzymózgowie stanowi zakończenie pnia mózgu.mostu stanowią pośrednią stację dla dróg łączących korę mózgu z móżdżkiem. w dolnym środkowym szczycie trójkąta dna i w dwóch szczytach bocznych znajdują się niewielkie otwory. podzielona pasmami białymi na szeregi jąder. Skrzyżowanie nerwów wzrokowych jak wskazuje sama nazwa należy do zmysłu . Należy tu blaszka skrzyżowania nerwów wzrokowych. Do jąder wzgórza dochodzą drogi dośrodkowe prowadzące wszelkie rodzaje czucia. odnogami środkowymi z mostem i odnogami górnymi z śródmózgowiem. Wzgórze zrasta się od dołu z podwzgórzem. Wzgórki są połączone ramionami z ciałami kolankowatymi. mostem i móżdżkiem zawarta jest komora czwarta móżdżku. Jądra własne są to jądra związane czynnościowo z układem pozapiramidowym. a więc jądra nerwów od 12 do 5. przysadka mózgowa i ciała suteczkowate. nad wodociągiem leży blaszka czworacza. umożliwiające wydostawanie się płynu mózgowo_rdzeniowego z komory do przestrzeni podpajęczynówkowej i do kanału środkowego rdzenia kręgowego. Zarośnięcie tych otworów przez zgrubiałą oponę miękką powoduje zatrzymanie płynu w układzie komór mózgu i prowadzi do wodogłowia wewnętrznego. zgrupowane są jądra nerwów czaszkowych tyłomózgowia. a w niej są jądra móżdżku położone głównie w robaku. nad nimi znajduje się wodociąg mózgu. Posiada ona dno spoczywające na rdzeniu przedłużonym i moście oraz sklepienie utworzone częściowo przez móżdżek. Pod dnem komory czwartej. Składa się podobnie jak mózg z trzech części: nieparzystej środkowej zwanej robakiem i z dwóch półkul. W odnogach tych biegną drogi do_i odmóżdżkowe. Wodociąg mózgu łączy komorę czwartą tyłomózgowia z komorą trzecią międzymózgowia. które jak półkule mózgu są pokryte istotą szarą czyli korą.

płat czołowy i ciemieniowy są oddzielone od płata skroniowego przez szczelinę boczną mózgu. z dołu i boku płat skroniowy. które nazywamy neurohormonami. Przysadka mózgowa jest głównym gruczołem dokrewnym. Część jej hormonów pochodzi z komórek jąder podwzgórza. Na każdej półkuli wyróżnia się powierzchnię przyśrodkową zwróconą do drugiej półkuli. Płat czołowy jest oddzielony od płata ciemieniowego przez bruzdę środkową Rolanda. których nazwy dostosowane są do sąsiedztwa kości czaszki. rysują się na niej liczne bruzdy i szczeliny. Płat wyspowy jest przykryty przez części płata czołowego. Płat ciemieniowy posiada bruzdę zaśrodkową. które mają zdolności wydzielania pewnych specyficznych substancji. ku tyłowi i przechodzi ona w wodociąg mózgu. Dzięki obecności tych bruzd i zakrętów powierzchnia kory jest znacznie większa niż miałoby to miejsce przy gładkiej powierzchni półkuli. które stanowią granice między płatami i między zakrętami mózgu. Ciała suteczkowate są związane ze zmysłem węchu. Jej ściany boczne stanowią wzgórza i podwzgórza. a dopiero stąd do krwi. powierzchnię podstawną spoczywającą na podstawie czaszki i powierzchnię boczną wypukłą. Zawzgórze składa się z dwóch niewielkich wzgórków zwanych ciałami kolankowymi przyśrodkowymi i bocznymi. W części przedniej komory jest otwór łączący komorę trzecią z komorami bocznymi. środkowy i dolny. należące do węchomózgowia. Nadwzgórze jest częścią najmniejszą. Półkula jest podzielona na płaty. Powierzchnia półkuli jest nierówna. W międzymózgowiu leży trzecia komora mózgowa. a sklepienie tworzy opona miękka wraz z naczyniami. Dalsza część płata jest podzielona bruzdą śródciemieniową na płacik . wchodzi w skład dróg węchomózgowia i posiada ponadto drugi związany z mózgiem gruczoł dokrewny. z tyłu płat potyliczny. Ma kształt szczeliny ustawionej strzałkowo.wzroku. Ciała boczne są połączone ramionami ze wzgórkami górnymi blaszki czworaczej i wchodzą w skład dróg wzrokowych. Jest jeszcze płat wyspowy. Aby go zobaczyć trzeba rozchylić szczelinę boczną mózgu. niewidoczny na powierzchni półkuli. Na płacie czołowym znajdują się równolegle do bruzdy środkowej. Płat potyliczny nie posiada wyraźnych granic. Z przodu jest płat czołowy. CiaŁa przyśrodkowe są połączone ramionami ze wzgórkami dolnymi blaszki czworaczej i są związane czynnościowo ze zmysłem słuchu. Na powierzchni dolnej płata znajdują się bruzdy i zakręty oczodołowe oraz opuszka i pasmo węchowe. Dalsza część płata jest podzielona przez bruzdę czołową górną i dolną na trzy zakręty czołowe: górny. ściany dolne podwzgórza. w środku płat ciemieniowy. Dostają się one do przysadki. bruzda przedśrodkowa a między nią i bruzdą środkową zakręt przedśrodkowy. ciemieniowego i skroniowego. jest częścią drogi wzrokowej. równoległą do bruzdy środkowej i zakręt zaśrodkowy. Półkule mózgu wyrastają w życiu płodowym z międzymózgowia i rozrastając się we wszystkich kierunkach przykrywają sobą pień mózgu dostosowując się do wielkości jamy czaszki. szyszynkę.

Kąt wyspowy ma wyraźny biegun. Zakręt ten rozpoczyna się pod ciałem modzelowatym. trójkąt. Na powierzchni dolnej są zakręty przechodzące z płata potylicznego w zakręt potyliczno_skroniowy przyśrodkowy i boczny oraz zakręt hipokampa należący do układu węchomózgowia. a w . które dochodzą do wszystkich części obu półkul.w płacie czołowym leży jej róg przedni w płacie ciemieniowym . Część środkowa jest widoczna ponad sklepieniem trzeciej komory a poniżej zakrętu obręczy. częściowo inne odcinki półkul. Zakręt przedśrodkowy płata czołowego jest ośrodkiem korowym ruchowym dla ruchów świadomych. Na powierzchni przyśrodkowej półkuli widać część płatu czołowego. przedłużając się w zakręt hipokampa. bruzdę skroniową. Jądra te są połączone zarówno z korą jak i z jądrami pnia mózgu. ciemieniowego i potylicznego. Spoidło przednie leży w przedniej części komory trzeciej mózgu. zaś na powierzchni podstawnej bruzdę potyliczno_skroniową i bruzdę poboczną.jej część środkowa. Jest to spoidło przednie mózgu i spoidło wielkie mózgu. środkowy i dolny. następnie okrąża całe ciało modzelowate i przechodzi na stronę podstawową półkuli. posiada kilka drobniejszych bruzd i zakrętów.górny. zakręt hipokampa ośrodek węchu. soczewkowate i przedmurze. Płat skroniowy posiada trzy bruzdy leżące równolegle do szczeliny bocznej mózgu tj. która ogranicza od góry zakręt obręczy. Płat potyliczny posiada bruzdy i zakręty boczne. zwane ciałem modzelowatym. środkową i dolną i między nimi odpowiednie zakręty skroniowe . łączy ze sobą częściowo węchomózgowie. zakręt skroniowy górny zawiera ośrodek słuchu. ponadto część węchomózgowia oraz połączenia półkul . a następnie w prążki węchowe. włókna rzutowe łączące korę z ośrodkami pnia i z rdzeniem kręgowym. W półkuli znajduje się komora boczna odpowiednia do półkuli .prawa i lewa. Każda komora boczna składa się z części leżących w płatach półkuli . Pod korą pokrywającą powierzchnię półkul. znajduje się istota biała złożona z włókien o różnokierunkowym przebiegu. Z tej części wybiegają w obie strony do istoty białej półkul promienistości. włókna spoidłowe. a na powierzchni przyśrodkowej płata potylicznego przy niewielkiej bruździe ostrogowej znajduje się ośrodek wzroku. otoczony jest bruzdą okrężną. Komory boczne łączą się między sobą i z komorą trzecią otworem leżącym w przednim odcinku komory trzeciej. Czynnościowo należą do układu ruchowego pozapiramidowego. górną. Spoidło wielkie składa się z części środkowej i promienistości. Są to następujące jądra: ogoniaste. Są tu włókna kojarzeniowe krótkie i długie. W głębi istoty białej znajdują się jądra własne półkul zwane jądrami kresomózgowia. w płacie skroniowym róg dolny. które ograniczają zakręt potyliczno_skroniowy boczny. zakręt zaśrodkowy płata ciemieniowego jest ośrodkiem czuciowym. Przez płat czołowy i ciemieniowy biegnie łukowato wygięta bruzda obręczy. Z hipokampem ma połączenia opuszka węchowa przechodząca w pasmo węchowe. Na przyśrodkowej powierzchni półkul widoczne są ich połączenia.ciemieniowy górny i dolny.

tworzy zbiorniki płynu. Wypustki komórek kory biegną przez istotę białą półkuli. biegnie w sznurze bocznym i wyczerpuje się dochodząc do komórek słupa przedniego rdzenia. zbierają się w płaskie wąskie pasmo zwane torebką wewnętrzną. pozostaje skrzyżowane wobec czego droga ta dzieli się na drogę korowo_rdzeniową boczną skrzyżowaną i korowo_rdzeniową przednią nieskrzyżowaną. która leży między wzgórzem międzymózgowia a jądrami kresomózgowia. 11 i 12 w w rdzeniu przedłużonym. oddając włókna do tych jąder poczynając od jąder nerwu trzeciego i czwartego w śródmózgowiu. Droga piramidowa prowadzi bodźce dla ruchów świadomych dowolnych. Drogi te mają nazwy zależne od jądra. Droga ta prowadzi bodźce jąder ruchowych od nerwów czaszkowych i wyczerpuje się stopniowo. 10Ń. Na granicy rdzenia przedłużonego i kręgowego krzyżuje się około 80 proc. kończy się zwykle na poziomie rdzenia piersiowego.płacie potylicznym róg tylny. Włókna jej dochodzą również do komórek słupa przedniego. stąd przez wodociąg mózgu do komory czwartej. Składa się on z kilku dróg. włókien tej drogi pozostałe 20 proc. następnie piąty. W komorach znajdują się sploty naczyniowe. dalej przez podstawę mostu i wchodzi do rdzenia przedłużonego. w płacie czołowym w zakręcie przedśrodkowym. które wychodzą z jąder pnia mózgu. poczynając od śródmózgowia. z komory czwartej wydostaje się trzema otworkami do przestrzeni podpajęczynówkowej i do kanału środkowego rdzenia kręgowego. z których można płyn pobierać przez nakłucie potyliczne. Jest to droga skrzyżowana.są dwa rodzaje drug ruchowych układu piramidowego i pozapiramidowego.czyli piramidowa boczna. Następnie droga ta przechodzi na stronę podstawną śródmózgowia i kieruje się dalej do tyłomózgowia. Układ pozapiramidowy przeznaczony jest dla ruchów mimowolnych. biegnie również przez istotę białą półkuli. zależnie od miejsca przeznaczenia na drogę korowo_jądrową i korowo_rdzeniową. Droga korowo_rdzeniowa . przez torebkę wewnętrzną. Droga korowo_rdzeniowa zaczyna się razem z drogą przednią. przechodzi na stronę podstawną śródmózgowia przechodząc przez konary mózgu. z którego wychodzą. gdzie dokonuje się nakłucia lędźwiowego. Płyn ten spływa z komór bocznych do komory trzeciej. które produkują płyn mózgowo_rdzeniowy. Droga piramidowa dzieli się na dwie drogi. Przestrzeń podpajęczynówkowa otaczająca pień mózgu. Droga przednia nieskrzyżowana biegnie w sznurze przednim rdzenia i jest znacznie krótsza. Droga korowo_jądrowa zaczyna się w ośrodku ruchowym kory mózgowej. szósty i siódmy w moście i jąder nerwów 9Ń. ulegają skrzyżowaniu bezpośrednio przed dojściem do komórek. Podobnie można pobierać płyn ze zbiornika końcowego w kanale kręgowym poniżej rdzenia kręgowego. Drogi nerwowe Drogi ruchowe . przechodzą one przez pień . ruchów zautomatyzowanych.

Są to drogi kilkuneuronowe. Biegną one zaczynając się w zwoju międzykręgowym przez sznóry boczne rdzenia i dochodzą do móżdżku. nazywa się dlatego drogą rdzeniowo_opuszkowo_wzgórzowo_ko rową. jakkolwiek cały układ nerwowy łącznie z dokrewnym stanowią pewną całość. Drogi te biegną następnie przez część grzbietową pnia mózgu i dochodzą do jąder wzgórza.mózgu. Droga czucia głębokiego jest czteroneuronowa.bodźce płynące do układu ośrodkowego są przekazywane na układ autonomiczny. które jest podkorowym ośrodkiem czucia. następnie biegną w rdzeniu w sznurach przednich i bocznych i dochodzą podobnie jak drogi piramidowe do komórek słupów przednich rdzenia. Nazwa autonomiczny oznacza pewną niezależność od układu ośrodkowego. W rdzeniu odbywa się segregacja włókien. Czucie dotyku i ucisku prowadzi droga rdzeniowo_wzgórzowo_korowa przednia. następnie dochodzi do jąder wzgórza i tu znowu następuje przerwa w przebiegu tej drogi. która zawiaduje czynnościami takimi jak: przemiana materii. Stąd nazwa tego układu układ wegetacyjny. Drogi czuciowe prowadzą różne rodzaje czucia. pod wpływem zimna. Ten odcinek drogi ulega skrzyżowaniu. Zaczyna się w zwoju międzykręgowym. Układ nerwowy autonomiczny Jest to część układu nerwowego. ponieważ reguluje czynności ustroju konieczne do życia nawet najprostszego. które dobrze czujemy. Są to drogi skrzyżowane. przechodzi następnie do sznura tylnego rdzenia po tej samej stronie i dochodzi do rdzenia przedłużonego do jąder sznurów tylnych. . Stąd ostatni etap drogi. wydzielanie itp. Ostatni odcinek biegnie ze wzgórza tak jak drogi czucia powierzchownego do ośrodka korowego czucia w płacie ciemieniowym. stąd włókna wchodzą do rdzenia przez korzenie tylne nerwów rdzeniowych. Czucie głębokie jest doprowadzane również do móżdżku dwoma drogami rdzeniowo_móżdżkowymi: przednią i tylną. czyli do wegetacji. prowadzi do ośrodka korowego czucia w płacie ciemieniowym w zakręcie zaśrodkowym. regulacja ciepła. pod wpływem . Zaczyna się w zwoju międzykręgowym. zależnie od rodzaju przewodzonego czucia. np. Są to również drogi skrzyżowane. Włókna biegnące ze zwojów międzykręgowych przechodzą od razu na drugą stronę rdzenia. przy czym początek ich leży w zwoju międzykręgowym. czyli że drogi czucia powierzchownego są skrzyżowane w rdzeniu kręgowym. tworzy się gęsia skórka wskutek skurczu mięśni gładkich przywłośnych skóry. Tu następuje przerwa i zaczyna się drugi odcinek drogi biegnący do wzgórza. Bodźce płynące z narządÓw wewnętrznych są przekazywane nie tylko do układu autonomicznego ale i do układu ośrodkowego i odwrotnie. Droga czucia powierzchownego jest to droga rdzeniowo_wzgórzowo_korowa. zaś czucie bólu i temperatury droga rdzeniowo_wzgórzowo_korowa boczna.

wysokiej temperatury wydzielają więcej gruczoły potowe. np. Z komórek słupów bocznych rdzenia kręgowego. Składa się ze zwojów odpowiednio trzech szyjnych: przeważnie dziesięciu piersiowych. w zwojach. Część obwodowa składa się z pnia sympatycznego i jego połączeń. czyli przywspółczulny. które biegną razem z korzeniami przednimi nerwów rdzeniowych. dalej dochodzą do nerwów rdzeniowych splotu szyjnego i promiennego oraz nerwów czaszkowych od 9 do 12. lecz przechodzi przez zwoje i biegnie dalej. ciągnie się od podstawy czaszki do kości ogonowej. Wychodzą z nich włókna pozazwojowe. czyli współczulny i parasympatyczny. z których część dochodzi do nerwów rdzeniowych i biegnie dalej razem z nimi. Włókna te biegną w ścianach tętnicy . Włókna te łączą zwoje ze sobą i biegną do narządów samodzielnie lub przy pomocy nerwów rdzeniowych i czaszkowych. Część szyjna układu sympatycznego Część szyjna ma trzy zwoje: górny. nerwy trzewne w klatce piersiowej. Ze zwojów wychodzą włókna pozazwojowe. środkowy i dolny. Część włókien biegnie razem z naczyniami krwionośnymi i razem z nimi dochodzi do narządów. Część włókien nie ulega przerwie. wychodzą włókna przedzwojowe. część biegnie samodzielnie do narządów. Włókna sympatyczne dochodzą do mięśni gładkich i do gruczołów. Pień sympatyczny leży symetrycznie po obu stronach kręgosłupa. Część szyjna układu sympatycznego unerwia: narządy głowy i szyi. a podstawową jednostką czynnościową jest łuk odruchowy. następnie oddzielają się od nerwów i dochodzą do najbliżej leżących zwojów pnia. przyłączają się do naczyń idących do głowy i szyi. przykra wiadomość czy napięcie przed egzaminacyjne przyśpieszenie akcji serca. w klatce piersiowej serce. Część dochodzi również do nerwów czaszkowych. długotrwałe uczucie głodu wywołuje złe samopoczucie. zblednięcie wskutek skurczu naczyń skóry. Układ autonomiczny dzieli się na dwa układy: sympatyczny. Podstawowym składnikiem układu autonomicznego jest komórka nerwowa. a nawet biegunkę. trzech do czterech lędźwiowych i trzech lub czterech krzyżowych. zlokalizowaną w mózgu i rdzeniu kręgowym oraz na część obwodową złożoną ze zwojów i włókien nerwowych. Układ autonomiczny dzieli się na część ośrodkową. Układ sympatyczny posiada część ośrodkową w rdzeniu kręgowym w słupach bocznych na przestrzeni od od 8 nerwu szyjnego do 2 nerwu lędźwiowego. Są one przeciwstawne czynnościowo i różnią się układem zwojów i przebiegiem włókien nerwowych. przyłącza się do naczyń tętniczych i żylnych głowy i szyi oraz kończyny górnej.

może mieć dwanaście. Włókna przedzwojowe wychodzące z jąder mózgowych biegną razem z nerwami czaszkowymi 3Ń. zawiera około 4 zwojów krzyżowych i kończy się nieparzystym zwojem ogonowym. Część włókien przechodzi przez zwoje bez przerwy i jako włókna przedzwojowe w postaci nerwów trzewnych zwykle dwóch parzystych większego i mniejszego. 7Ń. Leżą one na główkach żeber. zależnie od płci. Część piersiowa układu sympatycznego Część piersiowa ma zwykle dziesięć zwojów. 9Ń. Część miedniczna układu sympatycznego Część miedniczna leży w miednicy i dochodzi do końca pnia sympatycznego. i 10. Część brzuszna układu sympatycznego Część brzuszna leży na tylnej ścianie jamy brzusznej od przepony do miednicy i składa się przeciętnie z czterech zwojów. Zwoje związane z nerwami czaszkowymi leżą blisko narządów dlatego włókna przedzwojowe są długie. w jego części krzyżowej. Włókna przedzwojowe części zwojowej przyłączają się do korzeni przednich nerwów krzyżowych. a pozazwojowe krótkie. . Włókna pozazwojowe dochodzą do nerwów międzyżebrowych i do naczyń ściennych klatki piersiowej tętniczych i żylnych oraz do narządów klatki piersiowej. dalej unerwiają ściany miednicy i kończyny dolne. Układ parasympatyczny Część ośrodkowa tego układu składa się z jąder leżących w pniu mózgu i z części krzyżowej leżącej w słupie bocznym rdzenia kręgowego. oraz tętnicy podobojczykowej i jej rozgałęzień. dochodzi do jamy brzusznej i przyłącza się do splotu trzewnego leżącego na ścianie aorty przy odejściu tętnicy trzewnej.szyjnej wspólnej i jej wszystkich rozgałęzień. Część obwodowa składa się ze zwojów i włókien przedzwojowych i pozazwojowych. Wychodzące z nich włókna tworzą sploty wokół aorty brzusznej i jej wszystkich rozgałęzień i wraz z naczyniami dochodzą do narządów jamy brzusznej. Włókna tych zwojów biegną wraz z naczyniami krwionośnymi do narządów miednicy i unerwiają narządy moczowe i płciowe. Odwrotnie jak to ma miejsce w układzie sympatycznym. Dzięki temu włókna te unerwiają narządy jamy brzusznej.

stąd jego nazwa. składa się z części ruchowej. Są następujące sploty: . Część układu parasympatycznego związana z nerwem kororuchowym unerwia mięśnie gładkie gałki ocznej. Gałęzie przednie łączą się między sobą i tworzą sploty. Włókna sympatyczne unerwiają mięśnie gładkie i gruczoły. Część krzyżowa. Opuszczają one rdzeń w bruździe przedniej bocznej. których wypustki kierują się częściowo na obwód. czyli przednie nerwów rdzeniowych zawierają włókna ruchowe czuciowe i sympatyczne oraz unerwiają mięśnie szkieletowe i skórę przedniej części tułowia tj. nie mają więc tu układu podobnego do pnia sympatycznego. zaś część biegnąca wraz z nerwem błędnym dochodzi do narządów klatki piersiowej i jamy brzusznej. Korzeń grzbietowy tworzą wypustki dośrodkowe komórek czuciowych. a następnie oddzielają się od nich. tylna. której włókna najpierw biegną z korzeniami przednimi nerwów krzyżowych. Przez połączenie korzenia przedniego i tylnego powstaje pień nerwu rdzeniowego. do którego wchodzą przez bruzdę boczną tylną. zgromadzonych w rogu przednim. Zwój leży w przebiegu korzenia tylnego. W narządach włókna układu parasympatycznego i sympatycznego tworzą sploty. brzucha i klatki piersiowej. w kanale kręgowym tuż przy otworze międzykręgowym. Gałęzie brzuszne. częściowo dośrodkowo do rdzenia. Układ parasympatyczny unerwia tak jak układ sympatyczny mięśnie gładkie i gruczoły. część związana z nerwem twarzowym i językowo_gardłowym unerwia gruczoły z zakresu głowy i szyi. unerwia narządy jamy miednicy. leżących w zwoju międzykręgowym. następnie mięśnie i skórę szyi. który opuszcza kanał kręgowy przez otwór międzykręgowy i dzieli się na cztery gałęzie: dwie większe i dwie mniejsze. Zwój międzykręgowy zawiera komórki. oponowa i łącząca. Układ nerwowy obwodowy Układ nerwowy obwodowy składa się z nerwów łączących ośrodkowy układ nerwowy z częściami ciała. nie są między sobą połączone włóknami.Zwoje są ułożone lóźno. Z mózgowia wychodzą nerwy czaszkowe lub mózgowe w liczbie 12 par z rdzenia kręgowego wychodzą nerwy rdzeniowe w liczbie 32 par. Są to: gałąź przednia. Nerwy rdzeniowe Nerw rdzeniowy jest nerwem mieszanym. Korzeń brzuszny stanowią wypustki komórek ruchowych rdzenia kręgowego. czuciowej i sympatycznej lub parasympatycznej. a także mięśnie i skórę kończyn górnych i dolnych. Nerw rdzeniowy powstaje przez połączenie dwóch korzeni przedniego zwanego korzeniem brzusznym i tylnego zwanego korzeniem grzbietowym.

które dochodzą znowu do nerwu rdzeniowego jako włókna łączące szare. Rdzeń kręgowy można podzielić na odcinki zwane segmentami lub neuromerami. a pierwszym kręgiem. gdzie utrzymał się segmentarny układ mięśni. Pierwszy nerw rdzeniowy wychodzi z kanału kręgowego między kością potyliczną. można dopatrzyć się pierwszego układu segmentarnego. Gałęzie oponowe nerwów rdzeniowych są czysto czuciowe. częściowo głowy i górnej części klatki piersiowej. Są to następujące nerwy: Nerw potyliczny mniejszy biegnie poza mięśniem mostkowo_sutkowo_obojczykowym ku tyłowi do okolicy potylicznej głowy i tu się rozgałęzia. Splot szyjny Splot szyjny jest utworzony przez gałęzie przednie czterech górnych nerwów rdzeniowych szyjnych. W okresie życia płodowego zaznacza się układ segmentarny nie tylko rdzenia kręgowego ale i rozwijających się mięśni tak. dochodzą do nerwu rdzeniowego razem z korzeniem przednim. Ze splotu wychodzą dwie grupy nerwów: mięśniowe i skórne. wobec czego korzenie nerwów są idąc ku dołowi coraz dłuższe. 12 par piersiowych. a gałęzie nerwów nie tworzą splotów. Gałęzie skórne unerwiają skórę szyi. że do każdego segmentu mięśniowego dochodzi jeden nerw rdzeniowy. W dalszym rozwoju dochodzi do przemieszczania się mięśni. wracają one do kanału kręgowego i unerwiają opony rdzenia kręgowego. ostatni wychodzi poniżej kości krzyżowej. Rdzeń kręgowy sięga jedynie do poziomu między pierwszym i drugim kręgiem lędźwiowym. więc nerwów jest tyle ile odcinków. Podobnie jak mięśnie dzieli się skórę na pasma o pierwotnym unerwieniu segmentarnym. lędźwiowy. Unerwiają one mięśnie i skórę grzbietu. które potem ulega również zmianie. nie tworzą splotów. zwłaszcza kończyn i zaciera się układ segmentarny. Każdy odcinek zawiera jedną parę nerwów rdzeniowych. najdłuższe należą do nerwów lędźwiowych i krzyżowych. barkowy. Nerw uszny wielki krzyżuje mięsień . krzyżowy i ogonowy. ponieważ włókna korzeni nerwów wychodzą z kilku segmentów. 5 krzyżowych i dwa ogonowe. Gałęzie łączące dzielą się na białe i szare. Zbiór korzeni nerwów rdzeniowych znajdujących się w worku opony twardej nosi nazwę ogona końskiego. Ze zwoju wychodzą włókna szare. Leży on na bocznej powierzchni szyi między mięśniami pochyłymi i przednim i środkowym. tak że tylko w zakresie klatki piersiowej. Układ ten zaciera się ponadto dlatego. Jest osiem par nerwów szyjnych.szyjny. Gałęzie białe wychodzą z rogu bocznego rdzenia kręgowego. 5 lędźwiowych. ulegają one potem wymieszaniu wraz z gałęziami tworząc sploty. delikatne. Gałęzie tylne nerwów rdzeniowych są podobnie jak przednie mieszane. Są drobne. następnie oddzielają się od nerwu i dochodzą do odpowiedniego zwoju sympatycznego.

W dole pachowym nerwy ze splotu otaczają tętnicę pachową i tworzą trzy pęczki. Nerwy mięśniowe unerwiają mięśnie głębokie szyi. następnie przechodzi do dołu pachowego. przyśrodkowy i boczny oraz pęczek tylny. okolicy potylicznej i usznej. że w czasie życia płodowego zawiązek przepony powstaje na poziomie 4 segmentu szyjnego i wobec tego otrzymuje nerw z najbliższego segmentu rdzenia kręgowego. Mięsień mostkowo_obojczykowo_sutkowy jest częściowo unerwiony też przez gałązki splotu szyjnego. środkowej i tylnej.mostkowo_obojczykowo_sutkowy od tyłu ku przodowi i ku górze. podgnykowe. Nerw skórny szyi (nerw poprzeczny szyi) biegnie przez mięsień mostkowo_obojczykowo_sutkowy ku przodowi i tu dzieli się na gałęzie górne i dolne do przedniej powierzchni szyi. które ze względu na stosunek do tętnicy noszą nazwy: pęczek przedni. wchodzi do klatki piersiowej. mostkowo_obojczykowo_sutkowy. Unerwiają więc mięsień długi głowy. opłucną i osierdzie. biegnie tu między workiem osierdziowym i opłucną.tuż ze splotu wychodzą krótkie gałązki do mięśni pochyłych szyi. Najdłuższy nerw tego splotu to nerw przeponowy. Biegnie on na szyi na mięśniu pochyłym przednim. okolicy łopatki i klatki piersiowej. dochodzi do okolicy małżowiny usznej i tu rozgałęzia się przed i poza małżowiną. W dalszym rozwoju przepona obniża się. Unerwienie przepony przez nerw splotu szyjnego tłumaczy się tym. dochodzi do mięśnia równoległobocznego i unerwia go. do skóry górnej części klatki piersiowej. Nerwy krótkie . pochyłe. ponadto mięśnie podgnykowe i przeponę. przeponę oraz skórę szyi. długi szyi. która unerwia mięśnie podgnykowe. Nerw grzbietowy łopatki biegnie ku tyłowi. górnej części klatki piersiowej. . Można go podzielić na część nadobojczykową i podobojczykową. z części podobojczykowej nerwy przeznaczone dla wolnej kończyny górnej. grupę boczną i tylną. Nerwy nadobojczykowe pojawiają się podobnie jak wszystkie poprzednie poza tylnym brzegiem mięśnia mostkowo_obojczykowo_sutkowego. biegną ku dołowi w trzech grupach: przedniej. a nerw podąża za nią. Przez połączenie z 12 nerwem czaszkowym powstaje na szyi pętla szyjna. następnie nerwy dla mięśni obręczy barkowej. Po drodze unerwia czuciowo opłucną i worek osierdziowy .jest więc nerwem mieszanym. dalej mięśnie pochyłe szyi. Z części nadobojczykowej wychodzą nerwy przeznaczone dla mięśni szyi. Leży na szyi poniżej splotu szyjnego między mięśniem pochyłym przednim a środkowym. Splot ramienny Splot ramienny powstaje z połączenia gałęzi przednich dolnych 4 nerwów szyjnych od 5 do 8. dochodzi do przepony i unerwia ją ruchowo. Splot szyjny unerwia mięśnie: długi głowy i szyi.

Otwór czworoboczny jest ograniczony przez mięśnie: obły mniejszy. Nerwy piersiowe przednie schodzą na przednią stronę klatki piersiowej do mięśnia piersiowego większego i mniejszego. Część czuciowa nerwu unerwia skórę strony tylnej ramienia i przedramienia. prostownik długi i krótki kciuka. Przechodzi na stronę boczną ramienia. gałąź głęboka unerwia grupę tylną mięśni przedramienia tj. prostownik nadgarstka łokciowy. Nerwy wolnej kończyny górnej Nerwy wolnej kończyny górnej odchodzą od trzech pęczków. Unerwia też staw ramienny i nadgarstkowy. Nerw piersiowo_grzbietowy dochodzi do mięśnia najszerszego grzbietu. Nerwy podłopatkowe dochodzą do mięśnia podłopatkowego i obłego większego. Gałąź powierzchowna biegnie wzdłuż mięśnia ramieniowo_promieniowego wychodzi następnie na tylną stronę ręki i tu oddaje gałęzie końcowe. z pęczka przedniego przyśrodkowego wychodzą nerwy: łokciowy skórny przyśrodkowy ramienia. mięsień trójgłowy i mięsień łokciowy. Nerw promieniowy unerwia ruchowo: mięśnie tylnej strony ramienia tj. przechodzi przez otwór czworoboczny na tylną stronę ramienia i unerwia mięsień naramienny i obły mniejszy oraz oddaje nerw skórny boczny ramienia. Gałąź głęboka wchodzi głęboko między mięśnie tylnej strony przedramienia i tu się rozgałęzia. jest to największy nerw kończyny górnej. Nerw piersiowy długi biegnie po bocznej stronie klatki piersiowej do mięśnia zębatego przedniego. Nerw promieniowy wychodzi z pęczka tylnego. Na ręce unerwia skórę grzbietu ręki i oddaje nerwy do palca pierwszego. drugiego i strony promieniowej palca trzeciego. Biegnie na ramieniu między głowami mięśnia trójgłowego razem z tętnicą głęboką ramienia. następnie w okolicy główki kości promieniowej dzieli się na dwie gałęzie: powierzchowną przeważnie czuciową i głęboką przeważnie ruchową. wspólny prostownik palców. Na przedramieniu gałąź powierzchowna unerwia grupę boczną mięśnia przedramienia tj. długi i krótki prostownik promieniowy nadgarstka. Nerw pachowy wychodzi z pęczka tylnego. skórny przyśrodkowy przedramienia i korzeń przyśrodkowy nerwu pośrodkowego. Nerw podobojczykowy unerwia mięsień podobojczykowy.Nerw nadłopatkowy dochodzi do dołu nadgrzebieniowego. długą głowę trójgłowego i kość ramienną.. Z pęczka przedniego bocznego odchodzi nerw mięśniowo_skórny i korzeń boczny nerwu pośrodkowego. mięsień ramienno_promieniowy. mięsień odwracacz. Z pęczka tylnego odchodzi nerw pachowy i promieniowy. prostownik palca drugiego. obły większy. następnie schodzi do dołu podgrzebieniowego i unerwia mięsień nad_i podgrzebieniowy. Nerw łokciowy .

Unerwia też staw łokciowy. Nerwy podłopatkowe . wychodzi następnie na przedramię po stronie bocznej. przebija mięsień kruczo_ramienny.powierzchowną i głęboką. krótki zginacz. Zestawienie unerwienia kończyny górnej Unerwienie ruchowe Nerw nadłopatkowy . trzeciego i połowy palca czwartego. wszystkie jej warstwy z wyjątkiem łokciowego zginacza nadgarstka i łokciowej części głębokiego zginacza palców. biegnie w linii środkowej ramienia. Nerw skórny przyśrodkowy ramienia wychodzi z pęczka przyśrodkowego. Na dłoni unerwia mięśnie kciuka tj. Unerwia skórę powierzchni przyśrodkowej ramienia. dochodzi do poziomu stawu łokciowego. odwodziciel krótki. biegnie w linii środkowej ramienia. przeciwstawiacz. Nerw mięśniowo_skórny wychodzi z pęczka przedniego bocznego. Biegnie w rowku przyśrodkowym mięśnia dwugłowego ramienia. Unerwia mięśnie przedramienia tj. Nerw pośrodkowy unerwia na przedramieniu grupę przednią. Biegnie wzdłuż tętnicy ramiennej. powyżej stawu nadgarstkowego. zawija się wokół nadkłykcia przyśrodkowego kości ramiennej biegnie następnie wzdłuż mięśnia łokciowego zginacza nadgarstka do nadgarstka i tu dzieli się na dwie gałęzie końcowe . dwugłowy i ramienny oraz skórę bocznej strony przedramienia.mięsień podłopatkowy i obły większy. Na dłoni gałązka głęboka unerwia następujące mięśnie: krótki zginacz kciuka. dłoni oraz palców pierwszego drugiego. Dalej przechodzi przez kanał nadgarstka na dłoń. przeciwstawiacz i odwodziciel. Czuciowo unerwia skórę strony dłoniowej nadgarstka. skórę łokciowej strony dłoni i palców piątego i połowy czwartego. skórę grzbietu ręki i palców połowy trzeciego czwartego i piątego. Nerw łokciowy unerwia na przedramieniu mięsień łokciowy zginacz nadgarstka i część łokciową głębokiego zginacza palców. Czuciowo unerwia nerw łokciowy skórę tylnej strony przedramienia. wchodzi między mięśnie grupy przedniej ramienia. . przywodziciel kciuka. kruczo_ramienny. wszystkie mięśnie palca piątego tj. które unerwiają skórę po stronie przedniej i po stronie łokciowej przedramienia. przechodzi przez środek dołu łokciowego na przedramię i tu biegnie między mięśniem zginaczem palców powierzchownym i głębokim aż do nadgarstka. w okolicy stawu łokciowego dzieli się na dwie gałęzie przednią i łokciową. Nerw pośrodkowy wychodzi dwoma korzeniami z pęczka przyśrodkowego i z pęczka bocznego. Nerw skórny przyśrodkowy przedramienia wychodzi z pęczka przyśrodkowego. kieruje się ku stronie łokciowej. krótki zginacz. Unerwia ponadto staw łokciowy. dalej dwa mięśnie glistowate strony promieniowej.wychodzi z pęczka przedniego przyśrodkowego. Gałąź powierzchowna na dłoni unerwia mięsień dłoniowy krótki. dalej wszystkie mięśnie międzykostne dłoniowe i grzbietowe i dwa mięśnie glistowate strony łokciowej.mięsień nadgrzebieniowy i podgrzebieniowy.

Ponieważ tylko 7 żeber łączy się z mostkiem. nawrotny obły. Przedramię strona tylna . Przedramię strona boczna . Nerw łokciowy . część promieniową głębokiego zginacza palców. Palce strona grzbietowa . Ramię strona tylna . palec trzeci. prostownik łokciowy nadgarstka. Ich gałęzie przednie biegną łukowato ku przodowi w przestrzeniach międzyżebrowych. grupę tylną przedramienia tj. Unerwienie czuciowe Ramię strona przyśrodkowa . Ramię strona boczna . mięsień ramienno_promieniowy. długi odwodziciel kciuka. Nerw mięśniowo_skórny . dochodząc do linii białej. Dolne nerwy unerwiają mięśnie brzucha skośne i proste.nerw skórny przyśrodkowy przedramienia. krótki zginacz.na przedramieniu . i przeciwstawiacz. tylko 6 górnych nerwów międzyżebrowych biegnie w pełni w przestrzeniach międzyżebrowych. jest to nerw podżebrowy. nerw pośrodkowy .mięsień łokciowy zginacz nadgarstka. palce .grupę tylną ramienia tj.nerw skórny tylny od nerwu promieniowego. Nerwy piersiowe Nerwy piersiowe nie tworzą splotów.nerw łokciowy. długi i krótki prostownik kciuka. Nerwy międzyżebrowe oddają gałązki skórne przednie i boczne. Nerwy międzyżebrowe biegną między mięśniami międzyżebrowymi wewnętrznymi i zewnętrznymi oraz unerwiają je.na przedramieniu .pół palca czwartego. a pozostałe między sobą.nerw pośrodkowy i łokciowy.nerw łokciowy i promieniowy. odwodziciel. drugi i pierwszy. grupę boczną przedramienia tj. wobec czego ostatni nerw biegnie poniżej ostatniego żebra. pół czwartego.na ramieniu grupę przednią tj. dalsze wchodzą między mięśnie brzucha.mięśnie grupy przedniej tj.Nerw promieniowy . a także częściowo odcinki obwodowe przepony. długi zginacz kciuka. długi odwodziciel kciuka. długi i krótki promieniowy prostownik nadgarstka. odwracacz. promieniowy zginacz nadgarstka. Ręka strona dłoniowa .nerw promieniowy i łokciowy. dwugłowy ramienia i ramienny. zaś dwa ostatnie są wolne. mięśnie palca piątego.nerw skórny boczny od nerwu pachowego. na ręce.nerw skórny przyśrodkowy ramienia.piąty. dłoniowy długi. po dwa i pół palca. krótki zginacz kciuka. mięsień trójgłowy i łokciowy. nawrotny czworoboczny. Palce strona dłoniowa . wszystkie mięśnie międzykostne. Gałęzie przednie . kruczo_ramienny.nerw skórny tylny od nerwu promieniowego. Ręka strona grzbietowa . Nerw pośrodkowy . Nerwów międzyżebrowych jest 12 par. powierzchowny zginacz palców. Na ręce mięsień krótki zginacz kciuka. przywodziciel kciuka. Przedramię strona przyśrodkowa . krótki odwodziciel kciuka. prostownik palców. przeciwstawiacz kciuka. część łokciową głębokiego zginacza palców.nerw skórny boczny od nerwu mięśniowo_skórnego. dwa glistowate. stąd ich nazwa nerw międzyżebrowy. dwa mięśnie glistowate.

otrzewną ścienną. opłucną. wewnętrzne. Od gałęzi skórnych bocznych i przednich odchodzą gałęzie do gruczołu mlecznego. Od nerwów międzyżebrowych odchodzą ponadto gałęzie czuciowe do opłucnej i otrzewnej ściennej. skośny brzucha zewnętrzny.unerwiają skórę przedniej okolicy klatki piersiowej i brzucha. prosty brzucha. Unerwiają także skórę strony bocznej i przedniej klatki piersiowej. skośny brzucha wewnętrzny. brzucha. Nerwy międzyżebrowe unerwiają mięśnie: międzyżebrowe zewnętrzne. poprzeczny. Koniec tomu II . gałęzie boczne unerwiają odpowiednio skórę bocznej strony klatki piersiowej i brzucha.

doc.tom III" dla Ośrodka Szkolenia Zawodowego dla Niewidomych w Krakowie . dr hab. Janina Sokołowska-Pituch "Anatomia .

i tu oddaje gałęzie skórne do okolicy pachwinowej. W przebiegu przez talerz biodrowy unerwia również mięsień biodrowy. biegnie przez talerz biodrowy. wydostaje się na jego przednią powierzchnię i dzieli się na dwie gałęzie. Nerw udowy unerwia też stawy: biodrowy i kolanowy. druga unerwia wolną kończynę dolną. zaś długie idą na wolną kończynę dolną i do mięśni brzucha. Jeden z nerwów tej grupy przechodzi z uda na podudzie. Nerw płciowo_udowy przebija się przez mięsień lędźwiowy. Nerwy krótkie unerwiają mięśnie miednicy. Gałąź płciowa unerwia narządy płciowe zewnętrzne. mięsień zasłonowy zewnętrzny. Unerwia mięśnie skośne brzucha. biegnie po jego stronie przyśrodkowej. Do drugiej grupy należą również trzy nerwy: udowy..Całość w 3 tomach Splot lędźwiowy Splot lędźwiowy jest utworzony przez gałęzie przednie trzech górnych nerwów lędźwiowych. Nerw biodrowo_podbrzuszny biegnie łukowato poniżej nerwu podżebrowego między mięśniami brzucha. dochodzi do kanału pachwinowego i dołącza się do tworów przechodzących przez kanał. Nerw udowy wychodzi spod mięśnia lędźwiowego. Część czuciowa nerwu dochodzi do skóry przedniej powierzchni uda aż do kolana. Nerwy krótkie unerwiają najbliżej leżące mięśnie tj. Do grupy pierwszej należą trzy nerwy: biodrowo_podbrzuszny. czworoboczny lędźwi i lędźwiowy. przeważnie ruchowe i przeważnie czuciowe. Jedna unerwia mięśnie brzucha i skórę przedniej ściany brzucha. Gałęzie ruchowe unerwiają grupę przednią uda tj. Unerwia skórę przyśrodkowej powierzchni podudzia i stopy. mięsień czworogłowy uda i krawiecki. Nerw ten nosi nazwę udowo_goleniowego. Gałęzie skórne unerwiają skórę przyśrodkowej powierzchni uda. biodrowo_pachwinowy i płciowo udowy. Unerwia mięśnie skośne brzucha. dochodzi do stopy i biegnie aż do palucha. smukły. Nerw zasłonowy wchodzi do kanału zasłonowego i wychodzi na przyśrodkową powierzchnię uda głęboko między mięśnie. dochodzi do okolicy pachwinowej. długi i wielki. Ze splotu wychodzą nerwy krótkie i długie. Nerwy długie tworzą dwie grupy. grzebieniowy. Dzieli się na szereg gałęzi. przechodzi pod więzadłem pachwinowym na przednią powierzchnię uda i dzieli się na dwie grupy gałęzi. Unerwia . Nerw biodrowo_pachwinowy biegnie podobnie jak nerw poprzedni. oddaje gałązki skórne do okolicy pachwinowej i narządów płciowych zewnętrznych. przywodziciel krótki. zasłonowy i skórny boczny nerw uda. Gałąź udowa przechodzi na przednią powierzchnię uda i unerwia skórę tej okolicy. Splot ten leży na tylnej ścianie jamy brzusznej przykryty przez mięsień czworoboczny lędźwi. które unerwiają wszystkie mięśnie grupy przywodzicieli tj.

zasłaniacz wewnętrzny. przechodzi następnie poza kostką przyśrodkową na stronę podeszwową stopy i tu dzieli się na dwie gałęzie końcowe: przyśrodkową i boczną. wychodzi na udo tuż przy przednim górnym kolcu biodrowym i unerwia swoimi rozgałęzieniami skórę bocznej powierzchni uda aż do kolana. Nerw skórny boczny uda przechodzi przez talerz biodrowy. przechodzi przez środek dołu podkolanowego. czworoboczny uda. Nerwy krótkie unerwiają mięśnie: gruszkowaty. Nerw pośladkowy dolny wychodzi z miednicy przez otwór podgruszkowaty. Nerwy wolnej kończyny dolnej Do tej grupy nerwów należą: nerw kulszowy i skórny tylny nerw uda. leżąc na mięśniu przywodzicielu wielkim między zginaczami stawu kolanowego. Są to dwa nerwy pośladkowe: górny i dolny. Wychodzi z miednicy przez otwór podgruszkowaty i wchodzi pod mięśnie pośladkowe. wchodzi między mięśnie pośladkowe i unerwia mięsień pośladkowy średni i mały. Nerw kulszowy unerwia ruchowo następujące mięśnie: . Nerw strzałkowy głęboki przebija błonę międzykostną i wchodzi na przedniej stronie podudzia między grupę prostowników kończy się na stronie grzbietowej stopy. Splot ten bywa łączony ze splotem lędźwiowym w jeden splot lędźwiowo_krzyżowy. Nerw kulszowy największy nerw ustroju ludzkiego. Ze splotu wychodzą nerwy krótkie przeznaczone dla mięśni miednicy i nerwy długie dla wolnej kończyny dolnej. przechodzi na stronę grzbietową stopy. wchodzi między grupę powierzchowną i głęboką mięśni tylnych podudzia. bliźniacze.też staw biodrowy. Splot krzyżowy Splot krzyżowy powstaje z przednich gałęzi dwóch dolnych nerwów lędźwiowych i trzech górnych nerwów krzyżowych. Nerw strzałkowy wspólny biegnie ku bokowi. Splot krzyżowy leży na przedniej powierzchni kości krzyżowej na mięśniu gruszkowatym. Wychodzi spod dolnego brzegu mięśnia pośladkowego wielkiego i biegnie w linii środkowej tylnej uda. wchodzi pod mięsień pośladkowy wielki i unerwia go. Nieco dłuższe nerwy biegną do mięśni pośladkowych. unerwia również napinacz powięzi szerokiej. Nerw piszczelowy biegnie w przedłużeniu pnia nerwu. Nerw strzałkowy powierzchowny biegnie po stronie bocznej podudzia między mięśniami strzałkowymi. Nerw pośladkowy górny wychodzi z miednicy przez otwór nadgruszkowaty. Powyżej dołu podkolanowego dzieli się na nerw piszczelowy i strzałkowy wspólny. dochodzi do główki strzałki i tu dzieli się na nerw strzałkowy powierzchowny i głęboki.

dalej skórę strony bocznej i przedniej przez rozgałęzienia nerwu strzałkowego powierzchownego.skórę bocznej powierzchni uda. Nerw skórny . Zakres unerwienia czuciowego nerwu kulszowego jest następujący: staw biodrowy. napinacz powięzi szerokiej.mięsień czworoboczny lędźwi. lędźwiowy.naudzie unerwia zginacze stawu kolanowego tj. skórę powierzchni przyśrodkowej uda.mięśnie grupy przedniej uda. skórę okolicy pachwinowej. skórę okolicy pachwinowej. oraz staw biodrowy i kolanowy. Nerw strzałkowy głęboki unerwia grupę przednią podudzia tj. Nerw biodrowo_pachwinowy .mięsień pośladkowy wielki. Nerw piszczelowy unerwia grupę powierzchowną i głęboką zginaczy podudzia tj. mięsień biodrowy. Nerw zasłonowy . przechodzi pod mięśniem pośladkowym wielkim i wychodzi powierzchownie pod skórę w linii środkowej uda i dochodzi do kolana.mięśnie brzucha poprzeczny. unerwia mięsień odwodziciel.boczny uda . odwodziciel. mięsień piszczelowy przedni. Zestawienie splotu lędźwiowo_krzyżowego Nerwy krótkie . skórę strony grzbietowej stopy przez rozgałęzienia obu nerwów strzałkowych. Nerw pośladkowy górny . Na podudziu skórę tylnej powierzchni przez rozgałęzienia nerwu piszczelowego. mięśnie palca piątego tj. Nerwy krótkie (splotu krzyżowego) . mięsień półbłoniasty i półścięgnisty i dwugłowy uda. krutki zginacz palucha. narządy płciowe zewnętrzne. Nerw udowy . długi prostownik palców i palucha oraz na grzbiecie stopy krótki prostownik palców i palucha. Na stopie unerwia wszystkie mięśnie strony podeszwowej stopy. skośny wewnętrzny i zewnętrzny. skośny wewnętrzny i zewnętrzny.mięśnie głębokie miednicy. Nerw płciowo_udowy . przyśrodkowej powierzchni podudzia i stopy oraz staw biodrowy i kolanowy. Po stronie podeszwowej stopy gałęzie czuciowe odchodzą od nerwu piszczelowego do skóry stopy i palców. płaszczkowaty i podeszwowy oraz piszczelowy tylny i długi zginacz palców i palucha. Nerw biodrowo_podbrzuszny . mięsień brzuchaty łydki. skokowy i pozostałe stawy stopy.skórę przedniej powierzchni uda i narządy płciowe zewnętrzne. krótki zginacz palców i dwa mięśnie glistowate. (Gałąś przyśrodkowa odpowiada zakresowi nerwu pośrodkowego na dłoni. Oddaje gałęzie pośladkowe dolne i unerwia dalej skórę tylnej powierzchni uda. Nerw tylny skóry uda. kolanowy. wychodzi z miednicy przez otwór podgruszkowaty.mięśnie brzucha poprzeczny. skórę palców również przez obydwa nerwy strzałkowe.mięśnie grupy przyśrodkowej uda. zginacz i przeciwstawiacz oraz pozostałe dwa mięśnie glistowate i wszystkie mięśnie międzykostne.) Nerw strzałkowy powierzchowny unerwia mięśnie strzałkowe krótki i długi. skórę przedniej powierzchni uda. Nerw pośladkowy dolny . Gałąź boczna odpowiada zakresowi nerwu łokciowego na dłoni i unerwia przywodziciel i krótki zginacz palucha.

Mięśnie grzbietu stopy krótki prostownik palców i palucha.grupa palucha: mięsień odwodziciel.rozgałęzienia nerwu piszczelowego. Podudzie strona przednia . Mięśnie palca piątego: zginacz. grzebieniowy. stopy . Splot sromowy Splot sromowy powstaje z przednich gałęzi trzeciego i czwartego nerwu krzyżowego. wszystkie mięśnie podudzia i stopy.nerw tylny skórny uda.skórę tylnej powierzchni uda. Podudzie strona boczna . mięsień krawiecki i czworogłowy uda.grupa tylna uda: mięsień półbłoniasty .nerw zasłonowy.rozgałęzienia obu nerwów strzałkowych. Podudzie strona przyśrodkowa nerw udowo_goleniowy od nerwu udowego. Mięśnie podeszwy. skórę przedniej bocznej i tylnej powierzchni podudzia. czworoboczny stopy.nerw płciowo_udowy. Zestawienie unerwienia wolnej kończyny dolnej Unerwienie ruchowe Nerw udowy . Nerw skórny tylny uda . Udo strona przyśrodkowa . Grupa tylna podudzia głęboka: mięsień piszczelowy tylny.mięsień pośladkowy średni i mały. Stopa strona podeszwowa . długi zginacz palców i palucha.nerw strzałkowy powierzchowny. Grupa przednia mięśni podudzia: mięsień piszczelowy przedni. Jego gałęzie unerwiają mięśnie dna miednicy i zwieracz odbytu zewnętrzny oraz mięśnie . przywodziciel i zginacz krótki palucha. Nerw kulszowy . Stopa strona grzbietowa . przywodziciel krótki. Leży w miednicy małej poniżej splotu krzyżowego.grupa przednia uda. glistowate i międzykostne.. długi i wielki. zasłonowy zewnętrzny. przeciwstawiacz i odwodziciel. grupa tylna podudzia powierzchowna: mięsień brzuchaty łydki. Grupa boczna mięśni podudzia: mięsień strzałkowy długi i krótki. całej stopy wraz z palcami oraz stawy biodrowy. Unerwienie czuciowe Udo strona przednia . Mięśnie środkowe stopy: krótki zginacz palców. półścięgnisty. płaszczkowaty i podeszwowy. długi prostownik palców i palucha.grupę tylną uda. dwugłowy.grupa przyśrodkowa uda: mięsień smukły.nerw piszczelowy. kolanowy i stawy stopy. Nerw kulszowy . Udo strona tylna . nerw udowy. Nerw zasłonowy .

drugi . jedenasty . mieszany.bloczkowy. dziesiąty . Wśród gałęzi czuciowych wyróżnia się gałąŻ tylną drugiego nerwu szyjnego.węchowy. są to nerwy czysto ruchowe i czysto czuciowe. Te ostatnie są wysoko wyspecjalizowane w przewodzeniu bodźców czuciowych. trzeci okoruchowy. Dzielą się na gałęzie boczne i przyśrodkowe.narządów płciowych zewnętrznych. piąty . mieszany. Włókna zwane nitkami węchowymi przechodzą do jamy czaszki przez otworki w blaszce poziomej kości sitowej i dochodzą do opuszki węchowej na podstawie mózgowia. zmysłowy. która jako nerw potyliczny większy unerwia skórę okolicy potylicznej. Dalsza droga prowadzi do ośrodka korowego w płacie skroniowym na podstawie mózgowia. ruchowy. Określenie nerwy czysto ruchowe nie jest ścisłe.błędny. które tworzą nerwy pośladkowe górne oraz trzech górnych nerwów krzyżowych. Omówienie poszczególnych nerwów Nerw pierwszy . Nerw ogonowy zwany nerwem guzicznym pochodzi z ostatniego nerwu krzyżowego i nerwu ogonowego. układają się segmentarnie. zmysłowy. czuciowo skórę otoczenia odbytu i kości ogonowej. posiada neurony początkowe w błonie śluzowej górnej części jamy nosowej. jest u człowieka nerwem słabym o małym zakresie unerwienia. dwunasty podjęzykowy. Ruchowo unerwia częściowo dźwigacz odbytu. Jest 12 par nerwów czaszkowych: pierwszy . czwarty . ponieważ nerwy te otrzymują podobnie jak nerwy rdzeniowe włókna układu autonomicznego: sympatyczne i parasympatyczne. ponieważ tak jak one są nerwami mieszanymi ruchowo_czuciowymi. ruchowy. ósmy ślimakowo_przedsionkowy. mieszany. jako nerwy zmysłowe. siódmy twarzowy .trójdzielny. które tworzą nerwy pośladkowe środkowe. zmysłowy. . ruchowy. zmysłowy. ruchowy. Unerwiają one mięśnie własne grzbietu i skórę grzbietu.odwodzący.ruchowy. szósty .węchowy. dziewiąty . ponadto gałęzie skórne górnych nerwów lędźwiowych.dodatkowy. Czuciowo unerwia skórę krocza i narządów płciowych zewnętrznych. Część nerwów czaszkowych jest odmienna. Nerwy czaszkowe Nerwy czaszkowe zwane inaczej nerwami mózgowymi są częściowo podobne do nerwów rdzeniowych. ruchowy. czysto czuciowy.językowo_gardłowy.wzrokowy. Gałęzie tylne nerwów rdzeniowych Gałęzie tylne nerwów rdzeniowych nie tworzą splotów.

wchodzi do jamy czaszki. Ze skrzyżowania wychodzą pasma wzrokowe. zwieracz źrenicy i mięsień rzęskowy. część gałązek wychodzi poza oczodół i unerwia skórę powieki górnej bocznego i przyśrodkowego kąta oka. prosty przyśrodkowy. posiada jądro podobnie jak trzeci w pniu mózgu w śródmózgowiu.wzrokowy. Nerw żuchwowy unerwia żuchwę wraz z zębami. skórę nosa. dno jamy ustnej. wchodzi do kanału żuchwy. unerwia mięśnie poruszające gałkę oczną: prosty górny. skośny dolny i mięsień dźwigacz powieki górnej. a zakończenie jego wychodzi przez otwór podoczodołowy. włókna dośrodkowe wchodzą do pnia mózgu do trzech jąder. całą zawartość oczodołu. Nerw drugi zwany szczękowym wychodzi z jamy czaszki. zaś gałązki końcowe wychodzą przez otwór bródkowy i unerwiają skórę brody. Włókna przeznaczone dla skóry czoła wychodzą z oczodołu przez wcięcie lub otwór nadoczodołowy.skośny górny oka. Do tej gałęzi pierwszej dochodzą ponadto włókna parasympatyczne wydzielnicze dla gruczołu łzowego. Nerw pierwszy nerw oczny wchodzi do oczodołu przez górną szczelinę oczodołową i tu dzieli się na kilka gałązek. Część parasympatyczna zawiera włókna wydzielnicze dla ślinianek: . wargi dolnej. czoła. obuskrzydłowych. zatoki szczękowej. błonę śluzową jamy nosowej. przechodzi do oczodołu przez górną szczelinę oczodołową i unerwia tylko jeden mięsień . nerw mieszany. skórę powieki dolnej.Nerw drugi . skroniowego i żwacza. przechodzi przez warstwy gałki ocznej. policzka i wargi górnej. Włókna obwodowe tworzą trzy gałęzie. Część czuciowa znacznie większa bierze początek w zwoju Gassera. Nerw trzeci . język. z których jedna zwana nerwem zębodołowym dolnym. błonę śluzową jamy ustnej i nosowej. klinowej i komórek sitowych. ruchowy. Część ruchowa jest mniejsza. zatoki czołowej.bloczkowy. Część parasympatyczna zawiera włókna wydzielnicze dla gruczołów błony śluzowej jamy ustnej. Wychodzi z jamy czaszki i unerwia wszystkie mięśnie żwacze dzieląc się na gałęzie do poszczególnych mięśni tj. prosty dolny. następnie przez oczodół. wychodzi z siatkówki oka. zmysłowy. określany jako czysto ruchowy posiada włókna ruchowe i parasympatyczne. które dochodzą do ośrodków podkorowych. posiada jądro w pniu mózgu w moście. Jądro jego leży w pniu mózgu w śródmózgowiu. częściowo ucho zewnętrzne. gdzie ulega częściowemu skrzyżowaniu. Unerwia szczękę wraz z zębami i dziąsłami.okoruchowy. nosowej i zatok. skórę okolicy skroniowej. następnie korowych wzroku. Nerw trzeci zwany żuchwowym wychodzi z jamy czaszki i dzieli się na trzy gałęzie. które unerwiają czuciowo gałkę oczną. stąd wychodzi i przyłącza się do części czuciowej do jej trzeciej gałęzi. biegnie następnie po ścianie dolnej oczodołu. Nerw czwarty . Po wyjściu z pnia wchodzi do oczodołu przez górną szczelinę oczodołową i dzieli się na dwie główne gałęzie. czysto czuciowy. Ośrodek korowy leży w płacie potylicznym. który leży na piramidzie kości skroniowej. Część parasympatyczna unerwia mięśnie gładkie gałki ocznej tj. Nerw piąty .trójdzielny.

Pas górny obejmujący czoło i zawartość oczodołu unerwia gałąź pierwsza tj. dzieli się na nerw łzowy.przyusznej. Zakres unerwienia nerwu trójdzielnego jest następujący: ruchowo unerwia grupę mięśni żwaczych. zębodołowy dolny i uszno_skroniowy. gałąź trzecia zwój uszny i podjęzykowy. nerw oczny.nerw żuchwowy dzieli się na nerw językowy. nerw żuchwowy. jest głównie nerwem ruchowym. gruczoły błony śluzowej jamy nosowej.nerw szczękowa dzieli się na nerw jarzmowy. nerw siódmy . Nerw ósmy . Część parasympatyczna doprowadza włókna do nerwu trójdzielnego i za jego pośrednictwem do ślinianki podżuchwowej i podjęzykowej. do gruczołu łzowego i do gruczołów błony śluzowej jamy nosowej i jamy ustnej. Wchodzi do oczodołu przez górną szczelinę oczodołową i unerwia jego mięsień prosty boczny oka. wchodzi do ślinianki przyusznej i tu dzieli się na dwie główne gałęzie a te z kolei na dalsze. Część ruchowa ma jądro w pniu mózgu w moście. Nerw szósty odwodzący nerw ruchowy. podżuchwową. (Nazwy poszczególnych części nerwu trójdzielnego są następujące: gałąź pierwsza . Czuciowo zakres jego obejmuje całą twarz. Gałąź trzecia . Gałąź druga . czołowa i klinowa. Po wyjściu z mózgu nerw ten przechodzi przez piramidę kości skroniowej. która prowadzi bodźce smakowe z języka do odpowiedniego ośrodka w mózgu. ustnej i zatok przyusznych. którą można podzielić na trzy pasy. posiada jądro w pniu mózgu w moście. Składa się z dwóch odrębnych części. Część statyczna. leżącego na . Część parasympatyczna nerwu trójdzielnego unerwia gruczoły ślinowe tj. Część słuchowa czyli ślimakowa biegnie od komórek zwoju spiralnego ślimaka w uchu wewnętrznym przez przewód słuchowy wewnętrzny i dochodzi do dwóch jąder w pniu mózgu na granicy mostu i rdzenia przedłużonego. Gałęzie nerwu twarzowego dochodzą do wszystkich mięśni mimicznych twarzy i do mięśnia szerokiego szyi. dochodzi do tego częściowo jama nosowa i zatoki sitowe. śliniankę przyuszną. gałąź druga zwój klinowo_podniebienny. Włókna parasympatyczne dochodzą do poszczególnych gałęzi za pośrednictwem zwojów i tak gałąź pierwsza posiada zwój rzęskowy. struna bębenkowa. Część czuciowa nerwu twarzowego tj.twarzowy. podżuchwowej. zwany również nerwem statyczno_ruchowym. podjęzykowej. nerw szczękowy. nerwy zębodołowe górne i skrzydłowo_podniebienne.nerw oczny. Dochodzi tu ponadto okolica przyuszna i skroniowa. podjęzykową. czyli przedsionkowa biegnie od zwoju przedsionkowego. choć posiada dodatkowo część czuciową i parasympatyczną.ślimakowo_przedsionkowy. ponadto unerwia częściowo jamę nosową i zatokę szczękową. Pas środkowy obejmujący odcinek od ściany dolnej oczodołu po podniebienie unerwia gałąź druga tj. Pas dolny obejmujący pozostały odcinek twarzy unerwia trzecia gałąź tj. wychodzi następnie z czaszki między wyrostkiem rylcowatym i sutkowym kości skroniowej. gruczoł łzowy. czołowy i nosowo_rzęskowy.

Jądro jego leży w pniu mózgu w rdzeniu przedłużonym. język. częściowo wspólnie z nerwem błędnym. Jądra ma wspólne z nerwem dziewiątym w pniu mózgu i swoje dwa zwoje czuciowe. Wychodzi z czaszki z nerwem dziewiątym. Jądra leżą w pniu mózgu w rdzeniu przedłużonym. jest nerwem ruchowym. klatkę piersiową i jamę brzuszną. Nerw jedenasty . Z jąder nerwu ślimaka prowadzi dalej droga do ośrodka korowego słuchu w płacie skroniowym. Z jąder nerwu przedsionka biegną drogi do móżdżka. część języka. tchawicę.podjęzykowy. razem z nerwem ślimakowym do pnia mózgu do swoich odrębnych czterech jąder leżących w sąsiedztwie jąder nerwu ślimakowego. Jądro jego leży w pniu mózgu w rdzeniu przedłużonym. i mięśnia sercowego. Wychodzi z czaszki razem z nerwem błędnym przez otwór dla żyły szyjnej wewnętrznej i dochodzi do bocznej ściany gardła. bródkowo_językowy. Nerw dwunasty . oskrzela. żołądek aż do jelita grubego. Nerw dziewiąty . czuciowe i parasympatyczne. przewód pokarmowy do okrężnicy poprzecznej włącznie. zawiera włókna ruchowe. Gałąź wewnętrzna przyłącza się do nerwu błędnego biegnie razem z nim. zarówno mięśnie własne języka jak i mięśnie łączące język z otoczeniem tj. począwszy od gardła przez przełyk. ponadto ma dwa zwoje jako część początkowa włókien czuciowych. Wychodzi z czaszki razem z nerwem dziewiątym i dziesiątym. zaś włókna parasympatyczne dochodzą do nerwu trójdzielnego i przez jego gałęzie do ślinianki przyusznej. Część parasympatyczna przyłącza się do części czuciowej i unerwia mięśnie gładkie i gruczoły narządów: szyi. Część ruchowa nerwu jest przeznaczona dla mięśni przewodu pokarmowego. Wychodzi z czaszki przez swój kanał w kości potylicznej i dochodzi do języka. gnykowo_językowy i rylcowo_językowy. biegnie wzdłuż przełyku.nerw błędny jest podobnie jak nerw poprzedni mieszany. dochodzi do klatki piersiowej.dnie przewodu słuchowego wewnętrznego. klatki piersiowej i jamy brzusznej. zawiera włókna ruchowe. czuciowe i parasympatyczne. biegnie następnie wzdłuż gardła. Włókna ruchowe unerwiają mięśnie gardła. włókna czuciowe ucho i gardło. jest nerwem mieszanym. Gałąź zewnętrzna unerwia mięsień mostkowo_obojczykowo_sutkowy i czworoboczny. oskrzeli. serce wraz z workiem osierdziowym.językowo_gardłowy. czysto ruchowy. Dzieli się na dwie części zwane gałęzią zewnętrzną i wewnętrzną. wchodzi razem z przełykiem do jamy brzusznej. Posiada on jądra ruchowe i parasympatyczne. tchawicy. Unerwia wszystkie mięśnie języka. gardło. krtań. Narząd słuchu i równowagi .dodatkowy. Nerw dziesiąty . następnie mięśni krtani. Część czuciowa unerwia kolejno idąc od góry tak jak nerw biegnie przez szyję.

Chrząstka małżowiny przechodzi w chrząstkę przewodu słuchowego zewnętrznego. Ucho zewnętrzne Małżowina uszna znajduje się po stronie bocznej głowy. aby wyrównać łukowaty układ przewodu. Część kostna jest zawarta między łuską kości skroniowej a jej częścią bębenkową. ścianą przyśrodkową jest ściana graniczna między jamą bębenkową a uchem wewnętrznym. zaś w płaszczyźnie pionowej przebieg łukowaty. Przewód słuchowy jest wyścielony skórą. leżąca między nimi warstwa środkowa jest zbudowana z tkanki łącznej włóknistej. ustawiona skośnie w ten sposób. zaś ze ścianą przednio_dolną kąt ostry. Błona jest od strony przewodu pokryta cienką skórą. składa się z trzech części: ucha zewnętrznego. środkowego i wewnętrznego. Przewód słuchowy zewnętrzny kończy się błoną bębenkową. Ścianę boczną tworzy błona bębenkowa.Narząd słuchu i równowagi zwany także narządem statyczno_słuchowym lub po prostu uchem. Błona bębenkowa jest umocowana w pierścieniu kostnym. w której mieści się część błoniasta.szyjnotętniczej. torebkę słuchową i komórki sutkowe. a od zakończenia rękojeści tworzy się trójkątny refleks świetlny. Ucho środkowe i wewnętrzne mieszczą się w piramidzie kości skroniowej. Pod skórą znajdują się mięśnie małżowiny. Ucho środkowe Jama bębenkowa jest niewielką przestrzenią ograniczoną sześcioma ścianami. Przewód słuchowy zewnętrzny posiada początkowo część chrzęstną. ściana tylna nosi nazwę sutkowej. Ucho zewnętrzne składa się z małżowiny usznej i przewodu słuchowego zewnętrznego. Ucho wewnętrzne jest nazywane błędnikiem i składa się z części kostnej. prześwieca przez nią rękojeść młoteczka. że za ścianą tylno_górną. Dlatego przy badaniu ucha zewnętrznego i oglądaniu błony bębenkowej podnosi się małżowinę do góry. Ucho wewnętrzne dzieli się na część słuchową i część statyczną. Od strony jamy bębenkowej przyrasta do błony bębenkowej rękojeść młoteczka. Górna część błony jest bardziej wiotka. przewodu tworzy kąt rozwarty. Widać jej bladoróżowe zabarwienie. Przewód słuchowy zewnętrzny ma w płaszczyźnie poziomej przebieg zygzakowaty. następnie część kostną. a ściana dolna żylnej. ściana przednia . jedynie u dołu jest płatek uszny nie posiadający chrząstki. Jest zbudowana z rusztowania chrzęstnego pokrytego skórą. w której znajdują się specjalne gruczoły produkujące woskowinę. Ucho środkowe zawiera jamę bębenkową. od strony jamy bębenkowej błoną śluzową. Na . ściana górna stropowej. Błonę bębenkową ogląda się od strony przewodu słuchowego zewnętrznego. u człowieka słabo rozwinięte.

który przyczepia się do szczytu piramidy i do rękojeści młoteczka. który wychodzi ze ściany przedniej jamy bębenkowej i dochodzi do ściany bocznej gardła. który otwiera się na tylnej ścianie piramidy. Ściana przednia stanowi zarazem ścianę kanału dla tętnicy szyjnej wewnętrznej. następnie posiada ściany częściowo chrzęstne. Ucho wewnętrzne jest podobnie jak środkowe schowane w piramidzie kości skroniowej. Strzemiączko jest podobne do strzemienia. z którego wyrasta ślimak wchodzący w skład części słuchowej i trzy kanały półkoliste tworzące część równowagi. część górną powyżej błony. a . Z jego trzonu wyrastają dwa wyrostki. Młoteczek ma kształt maczugi. poniżej okienko okrągłe ślimaka. Ściana tylna posiada wejście do komórek sutkowych wypełniających wyrostek sutkowy kości skroniowej. Kowadełko przypomina kształtem nieforemny ząb trzonowy. błędnik kostny. Ucho wewnętrzne jest wypełnione płynem. częściowo błoniaste. kowadełko i strzemiączko. Trąbka słuchowa biegnie początkowo w kanale kostnym. Z ucha wewnętrznego wychodzi przewód słuchowy wewnętrzny. Rękojeść przyrasta do błony bębenkowej. Główka łączy się stawowo z trzonem kowadełka. krótszy zwany odnogą krótką. czyli statyczną. Jamę bębenkową dzielimy na trzy części położone w stosunku do błony bębenkowej. wobec czego jest ze wszystkich stron zamknięte. skierowany jest ku tyłowi. która przechodzi przez piramidę kości skroniowej.ścianie przyśrodkowej jamy bębenkowej widoczny jest wzgórek wywołany przez początkowy odcinek kanału ślimaka. Ściana dolna sąsiaduje z początkowym odcinkiem żyły szyjnej wewnętrznej. gdzie otwiera się w jej części nosowej na poziomie małżowiny nosowej dolnej. Ucho wewnętrzne Ucho wewnętrzne stanowi tzw. zaś odnoga długa ma na swoim zakończeniu powierzchnię stawową dla strzemiączka i jest skierowana ku stronie przyśrodkowej. w którym mieści się błędnik błoniasty. Trąbka słuchowa jest to kanał. W jamie bębenkowej znajdują się trzy kosteczki słuchowe: młoteczek. Podstawa przyrasta do brzegów okienka owalnego. Powyżej trąbki słuchowej biegnie w kanale kostnym mięsień napinający błonę bębenkową. Komórki sutkowe i jedna większa jama sutkowa znajdują się w wyrostku sutkowym kości skroniowej. zamknięte przez błonę bębenkową wtórną. zamknięte przez podstawę strzemiączka. część środkową na poziomie błony i część dolną poniżej. Powyżej wzgórka jest okienko owalne. część grubsza zwana główką leży powyżej błony bębenkowej w części górnej jamy bębenkowej. Ściana górna utworzona jest przez cienką warstwę kostną zwaną stropem jamy bębenkowej. czyli przedsionka. Błędnik kostny składa się z przedsionka. Mają one połączenie z jamą bębenkową i dzięki temu procesy zapalne mogą przenosić się z jamy na komórki sutkowe. posiada dwie odnogi łączące się podstawą strzemiączka.

wokół którego wiją się zakręty ślimaka. która wyrasta z wrzecionka i wtula się w poszczególne zakręty. Ślimak ma kształt muszli ślimaka ogrodowego. które stanowi trzecią ścianę błoniastą. do których docierają bodźce słuchowe. pojedynczą. schody ślimaka i schody przedsionka.tzw. dzięki temu w przedsionku jest pięć zamiast sześciu otworów. posiada trzy niepełne zakręty. tylny i boczny. W kanałach półkolistych znajdują się mniejsze od nich błoniaste przewody półkoliste wypełnione endolimfą. Na ścianie zewnętrznej zakrętu biegnie więzadło spiralne. Wokół wrzecionka są nagromadzone komórki nerwowe. Przewód ślimakowy znajduje się w schodach przedsionka i ma na przekroju kształt trójkąta. uzupełniając podział na wymienione wyżej schody ślimaka i przedsionka. Druga ściana błoniasta odchodzi od zakończenia blaszki spiralnej kostnej . trzeci niepełny jest najmniejszy. przechodzący przez przewód słuchowy wewnętrzny. a ścianę przyśrodkową. Z przedsionka od strony przedniej i dolnej wyrasta pierwszy zakręt ślimaka. zaś schody ślimaka i przedsionka otaczające przewód ślimaka są wypełnione perilimfą. pierwszy jest szeroki. . W osi ślimaka jest słupek kostny zwany wrzecionkiem. Kanały półkoliste są ustawione w stosunku do siebie pod kątem prostym. Tworzą się więc w ten sposób dwa przedziały w każdym zakręcie . jedną nieco rozszerzoną zwaną odnogą bańkowatą i drugą odnogę gładką. W przedsionku znajdują się dwa pęcherzyki błoniaste zwane wrzecionkiem i łagiewką połączone między sobą przewodem. stanowi dno przewodu słuchowego wewnętrznego. zaś łagiewka z przewodami półkolistymi. słuchowe. z dalszych ścian wyrastają kanały półkoliste: przedni. której ściana boczna sąsiaduje z jamą bębenkową.przez który wychodzą z ucha wewnętrznego nerwy ślimaka i przedsionka zdążające do swoich jąder w moście. Z tych komórek wychodzą wypustki obwodowe do komórek zmysłowych. jednak jest od niego mniejszy. na woreczku i łagiewce w przedsionku. słuchowych i dośrodkowe. które zbierają się w nerw ślimakowy. nerwu ślimakowego i przedsionkowego. Błędnik błoniasty jest w pewnym sensie odpowiednikiem błędnika kostnego. które tworzą zwój spiralny ślimaka.skośnie do ściany zewnętrznej zakrętu. Dwie odnogi pojedyncze kanału przedniego i tylnego zrosły się w odnogę wspólną. która biegnie w przedłużeniu blaszki spiralnej kostnej i dochodzi do ściany przeciwległej zakrętu. W dnie przewodu znajdują się liczne otworki. Ścianę podstawną stanowi blaszka spiralna błoniasta. Każdy zakręt jest podzielony niezupełnie na dwie części przez blaszkę spiralną kostną. jest to blaszka przedsionkowa. zaś między przewodami a ścianami kanałów jest perilimfa. drugi dość szybko maleje. Na rozgałęzieniach bańkowych przewodów półkolistych. Przedsionek jest to mała jama kostna. przez które wychodzą włókna nerwowe. Na blaszce podstawowej znajduje się narząd Kortiego (Corti) zawierający komórki zmysłowe. Woreczek łączy się z błoniastym przewodem ślimakowym. Każdy posiada dwie odnogi. Przewód ślimaka jest wypełniony płynem zwanym endolimfą.

zawierające komórki nabłonkowe zmysłowe posiadające rzęski. twardówki i z części przedniej rogówki. Na . ciała rzęskowego i tęczówki. naczynia krwionośne. jamę bębenkową. w okolicy równika przyczepiają się do niej ścięgna mięśni poruszających gałkę oczną. Przez część tylną twardówki przechodzą włókna nerwu wzrokowego. ponadto opuszczają warstwę naczyniową cztery żyły wirowate. poza nią znajduje się przestrzeń pozagałkowa wypełniona przez mięśnie. Część tylna jest znacznie większa od przedniej. Wypustki obwodowe jego komórek biegną do plamek statycznych. Błona naczyniowa oka składa się z trzech części: naczyniówki. Połączenie obu biegunów stanowi oś gałki ocznej. które wchodzą w głąb gaałki ocznej. Rogówka leży z przodu. Ściana gałki jest utworzona przez trzy warstwy: błonę włóknistą zwaną twardówką lub białkówką. jest przeźroczysta otoczona rowkiem rogówkowo_twardówkowym. jest zbudowana z tkanki łącznej i składa się z części tylnej tj. jedna prowadzi przez przewód słuchowy zewnętrzny. Gałka oczna leży w przedniej najszerszej części oczodołu. jest bardziej wypukła niż twardówka. Nad plamkami są błonki. Naczyniówka leży z tyłu i zawiera bardzo dużo naczyń krwionośnych ułożonych w dwiie warstwy: Naczyń większych i naczyń włosowatych. zawarte w niej powietrze i łańcuch kostek słuchowych do płynu wypełniającego ucho wewnętrzne. w których są kryształki soli mineralnych. błonę bębenkową. Gałka oczna jest podzielona podobnie jak kula ziemska przez równik biegnący w największym obwodzie gałki ocznej oraz posiada dwa bieguny przedni i tylny. Błona włóknista. Rogówka stanowi przednią ścianę komory przedniej oka. Gałka oczna składa się ze ściany i zawartości. Narząd wzroku Narząd wzroku składa się z gałki ocznej i z jej narządów dodatkowych jak: aparat ruchu. Całość mieści się w oczodole. czyli twardówka. koloru białawo_niebieskiego a u ludzi starych z odcieniem żółtawym. soczewka i płyn wypełniający komorę oka przednią i tylną.znajdują się plamki statyczne. jest nieprzeźroczysta. Na dnie przewodu słuchowego wewnętrznego znajduje się zwój nerwu przyśrodkowego. Ciało rzęskowe ma kształt szerokiego pierścienia. Zawartość gałki tworzy ciało szkliste. a wypustki dośrodkowe dołączają się do nerwu ślimakowego i razem z nim przechodzą przez przewód słuchowy wewnętrzny. tkankę łączną i tłuszczową. Przez część tylną i przednią przechodzą drobne naczynia krwionośne tętnicze i nerwy. błonę naczyniową zwaną naczyniówką i przez siatkówkę. narząd łzowy narządy ochronne. który oprócz naczyń krwionośnych zaiwera mięsień rzęskowy. Drugie przewodnictwo idzie drogą kostną przez kości czaszki do ucha wewnętrznego. Drganie fal powietrza przenosi się dwoma drogami. nerwy.

czyli do odbierania bodźców przy słabym oświetleniu. W warstwie wewnętrznej siatkówki znajdują się dwa rodzaje komórek nerwowo_nabłonkowych zwanych zależnie od ich kształtu pręcikami i czopkami. od jego ilości zależy kolor tęczówki. Siatkówka jest to błona wewnętrzna oka i składa się z dwóch części: przedniej nie odbierającej podniet świetlnych. W części wzrokowej znajduje się nieco przyśrodkowo od bieguna tylnego brodawka lub tarcza nerwu wzrokowego. W części przedniej ciała szklistego w specjalnym zagłębieniu leży soczewka. z tym jednak. Stronę tylną tęczówki pokrywa podobnie jak ciało rzęskowe. w którym zbierają się włókna tego nerwu. Jest ono otoczone torebką i wypełnione cieczą galaretowatą. Pręciki służą do odczuwania światła. warstwa barwnikowa siatkówki. Zawiera ciecz wodnistą. Siatkówka jest zbudowana z dziewięciu warstw. Część tylna siatkówki jest wrażliwa na światło i jest to część wzrokowa siatkówki. Komórki te pokrywają ciało rzęskowe i tęczówkę stąd nazwa część tęczówkowa i część rzęskowa siatkówki. Z tych komórek przenoszone są bodźce na komórki dwubiegunowe siatkówki. Soczewka jest zbudowana z komórek pryzmatycznych i otoczona torebką. z tego trzy warstwy biorą udział w przewodzeniu bodźców świetlnych. zawierająca w centrum czopki a na obwodzie czopki i pręciki. Komora tylna oka jest zawarta między . W tęczówce oprócz naczyń znajdują się dwa mięśnie gładkie: zwieracz źrenicy o przebiegu okrężnym i rozszerzacz źrenicy o przebiegu promienistym. Do równika soczewki dochodzą delikatne włókienka z mięśnia rzęskowego. miejsce najostrzejszego widzenia. natomiast czopki odbierają barwy a więc widzenie przy dobrym oświetleniu. Zawartość gałki ocznej stanowi głównie ciało szkliste. Jest to miejsce. Soczewka jest dwuwypukła. stąd nazywana bywa plamką ślepą. że jej powierzchnia przednia jest bardziej płaska niż tylna.powierzchni ciała rzęskowego są wyrostki rzęskowe. która biegnie przez środek nerwu. W środku tej tarczy widoczna jest tętnica środkowa siatkówki. Na zewnątrz siatkówki jest warstwa komórek barwikowych. Bocznie od tarczy znajduje się plamka żółta. tęczówką i powierzchnią przednią soczewki. Tarcza jest niewrażliwa na bodźce świetlne. wskutek czego soczewka jest zawieszona na systemie włókienek łącznotkankowych. przeźroczystą. Soczewka posiada równik i dwa bieguny: przedni i tylny połączone osią soczewki. jest złożona z jednej warstwy komórek barwikowych. Komora przednia oka jest zawarta między ścianą tylną rogówki. następnie na komórki zwojowe nerwu wzrokowego i dalej drogą nerwu transportowane są do ośrodka korowego wzroku. Soczewka jest elastyczna i zależnie od stanu mięśnia rzęskowego może być bardziej płaska lub bardziej wypukła. Tęczówka również o kształcie pierścienia leży do przodu od ciała rzęskowego i otacza okrągły otwór źreniczny. Tęczówka zawiera barwnik. ponadto ciało rzęskowe jest pokryte warstwą barwnikową należącą do siatkówki.

Błona spojówkowa dzieli się na spojówkę powiek i gałki. a w górnej i mięsień dźwigacz powieki górnej. spojówka i aparat łzowy. Mięśnie skośne są dwa: górny i dolny. Spojówka powiek wyściela wewnętrzną powierzchnię powiek i przechodzi bezpośrednio na gałkę oczną dochodząc do brzegów rogówki.narząd ruchu Narząd ruchu gałki ocznej składa się z czterech mięśni prostych i z dwóch mięśni skośnych. Od tarczek powiekowych biegną do ścianki brzegów oczodołu pasma tkanki łącznej tworzące przegrodę oczodołu. mianowicie do ściany dolnej oczodołu. następnie zgrubiała warstwa tkanki łącznej zwana tarczką powiekową i od strony wewnętrznej spojówka. Narząd łzowy . a ciałem rzęskowym i soczewką od tyłu. dolny. stąd mówimy o szybkiej lub powolnej adaptacji. który umożliwia widzenie przy słabym świetle. W powiekach są gruczoły łojowe i potowe.tęczówką leżącą od przodu. W skład powieki wchodzi skóra. Powieki są dwie. Prawie wszystkie te mięśnie przyczepiają się w otoczeniu nerwu wzrokowego w szczycie oczodołu. Przy oglądaniu przedmiotów z daleka soczewka bardziej płaska. Mięśnie proste są następujące: prosty górny. Przy słabym oświetleniu rozszerza się otwór źreniczny. W wieku starszym soczewka traci elastyczność i nie może zmieniać swojej grubości. Ma ona kształt pierścienia i zawiera ciecz wodnistą. Mechanizm adaptacji jest podwójny. stąd potrzeba uzupełniania przy pomocy soczewek w okularach. Z brzegów powiek wyrastają włoski dotykowe zwane rzęsami. Oprócz mięśni dochodzących bezpośrednio do gałki ocznej jest jeszcze mięsień dźwigacz powieki górnej. a jej system włókienek napięty. ponadto pojawia się specjalny barwik zwany czerwienią wzrokową lub rodopsyną. Przystosowanie do zmiany odległości nazywa się akomodacją oka i polega ona na zmianie krzywizny soczewki. Narządy pomocnicze gałki ocznej . przyśrodkowy i boczny. Szybkość pojawiania się rodopsyny u ludzi jest różna. Narząd ochronny gałki ocznej stanowią powieki. Mięsień skośny dolny jako jedyny przyczepia się odmiennie. Przejście spojówki powiekowej w spojówkę gałkową nosi nazwę załamków spojówki. przy czym górna jest większa. aby do gałki weszło więcej promieni świetlnych. który biegnie od wspólnego przyczepu przy szczycie oczodołu do powieki górnej. zluźnienie włókienek i soczewka uwypukla się. górna i dolna. mięsień okrężny oka. Gałka oczna ma zdolność przystosowywania się do zmian odległości oglądanych przedmiotów i do zmian natężenia światła. Przy oglądaniu przedmiotów bliskich następuje skurcz części mięśnia rzęskowego. Przystosowanie do oglądania przedmiotów przy zmiennym oświetleniu nosi nazwę adaptacji. Wszystkie mięśnie dochodzą mniej więcej do równika gałki ocznej i przyczepiają się do twardówki.

Każde naczynie krwionośne posiada gałąź zbudowaną z tych samych elementów. Błona środkowa posiada oprócz tkanki łącznej z włóknami sprężystymi włókna mięsne . układ chłonny oraz narządy krwiotwórcze. następnie żyły płucne.składa się z gruczołu łzowego i dróg łzowych. grubieje jego ściana i w naczyniach średnich składa się podobnie zresztą jak w naczyniach większych z trzech warstw. czyli płucne i krążenie duże. Z gruczołu wychodzą delikatne przewodziki.krążenie małe. które stykając się z komórkami narządów i tkanek umożliwiają wymianę gazową wewnętrzną tj. które oplatają gęstą siecią pęcherzyki płucne. Ściana naczynia włosowatego składa się z warstwy komórek śródbłonka wzmocnionych delikatnymi włókienkami tkanki łącznej. płucami i lewym przedsionkiem. Ruchem powiek ciecz jest rozprowadzana po gałce ocznej i spływa do przyśrodkowego kąta oka. które odprowadzają ciecz łzową do górnego załamka spojówki. Schemat krążenia małego jest następujący: z prawej komory serca wychodzi pień płucny i dzieli się na dwie tętnice płucne prawą ii lewą. Daje ona szereg rozgałęzień. TU znajduje się jeziorko łzowe i tu zaczynają się drogi łzowe. Po wejściu do odpowiedniego płuca tętnica rozgałęzia się stopniowo. dzięki czemu jest idealnie gładka. Na brzegach powiek są otworki prowadzące do kanalików łzowych. zespół naczyń krwionośnych. tworzy dwa układy . następnie w aortę piersiową. U człowieka krążenie krwi jest zamknięte. żylne i włosowate. W miarę zwiększania się przekroju naczynia. przechodzi w łuk. Tu następuje wymiana gazów między hemoglobiną czerwonych ciałek krwi a powietrzem zawartym w pęcherzykach płucnych. uchodzą do lewego przedsionka serca. ta przechodzi przez przeponę do jamy brzusznej jako aorta brzuszna. Z łożyska kapilarów wychodzą drobne żyłki. która wychodzi z lewej komory serca. w liczbie czterech. które uchodzą do prawego przedsionka serca. czyli kapilary. dwie z każdego płuca. część jego leży w górnym sklepieniu spojówki. Układ krążenia Do układu krążenia należy serce jako narząd centralny. a stąd ciecz przedostaje się do przewodu nosowo_łzowego i uchodzi ostatecznie do jamy nosowej pod małżowiną nosową dolną. z błony wewnętrznej. które ostatecznie zbierają się w dwa duże pnie żylne: żyłę główną górną i żyłę główną dolną. Gruczoł łzowy leży po bocznej stronie oczodołu. środkowej i zewnętrznej. Krążenie duże zaczyna się aortą. oddanie pobranego w płucach tlenu. Z kapilarów wychodzą naczynia żylne. Krążenie małe jest więc zawarte między prawą komorą. Błona wewnętrzna jest zbudowana z tkanki łącznej i wyścielona śródbłonkiem. które dochodzą do woreczka łzowego. Naczynia krwionośne dzielimy na naczynia tętnicze. aż dochodzi do naczyń włosowatych. które przechodzą w coraz mniejsze aż do sieci kapilarów.

Żyły posiadają ściany zbudowane tak jak naczynia tętnicze. Wewnątrz serca między przedsionkami znajduje się przegroda międzyprzedsionkowa. z dwóch przedsionków. góry i tyłu. prawej i lewej. które kierują prąd krwi zawsze do serca . Żyły powierzchowne biegną niezależnie od układu naczyń tętniczych i mają swoje własne nazwy. Podstawa serca jest zwrócona ku tyłowi i na prawo. Między przedsionkami i komorami biegnie bruzda okrężna zwana bruzdą wieńcową serca. błoniasta. między komorami znajduje się przegroda . zewnętrzna jest grubsza. stąd podział naczyń tętniczych na naczynia typu mięsnego i sprężystego. Związane to jest z tym. Podział serca zaznacza się na jego powierzchni zewnętrznej. a w naczyniach tętniczych ciśnienie jest wysokie i ich ściany muszą być bardziej wytrzymałe. które doprowadza krew do serca. które wyprowadza krew z serca bez względu na zawartość w niej tlenu. a mianowicie tętnicy mniejszej towarzyszą dwie żyły. w których krew płynie od dołu do góry jak to ma miejsce w żyłach kończyn górnych i dolnych. prawego i lewego oraz dwóch komór. aortą płynie krew tętnicza. Leży w klatce piersiowej. że ciśnienie krwi w żyłach jest niskie lub nawet ujemne. Żyłą nazywamy takie naczynie. Tętnicą nazywamy takie naczynie. cienka. również niezależnie od zawartości tlenu czy dwutlenku węgla . między komorami biegnie bruzda międzykomorowa przednia i tylna. ku stronie lewej. ku przodowi i ku dołowi. posiadają mniej elementów sprężystych. Serce Serce jest narządem zbudowanym z mięśnia sercowego.gładkie. Naczynia głębokie towarzyszą naczyniom tętniczym wedle pewnego schematu. Naczynia powierzchowne leżą w wiotkiej tkance podskórnej często otoczone tkanką tłuszczową. mostkowo_żebrową i płucną. W niektórych ciała np.zastawki są więc w tych żyłach. Naczynia żylne posiadają wewnątrz zastawki złożone z dwóch płatków. Zależnie od sąsiedztwa wyróżnia się na sercu powierzchnię przeponową. Serce składa się z czterech części. Grubość poszczególnych warstw i zawartość w nich włókien sprężystych i mięsnych jest różna.żyłami głównymi płynie krew żylna. tętnicą płucną płynie krew żylna. jedynie ich warstwa. a koniuszek serca przylega do przedniej ściany klatki piersiowej. że ściany ich są cieńsze. Naczynia żylne dzielimy na naczynia powierzchowne czyli podskórne i naczynia głębokie . żyłami płucnymi płynie krew tętnicza. Ma kształt spłaszczonego stożka wielkości mniej więcej odpowiadającej wielkości pięści. różnią się jedynie tym. w miednicy mniejszej naczynia żylne tworzą splot żylny zamiast naczyń podwójnych czy pojedynczych. Warstwa zewnętrzna jest łącznotkankowa. Serce spoczywa na środku ścięgnistym przepony. Obie te bruzdy schodzą się przy koniuszku serca. Oś długa serca biegnie od strony prawej. tętnicy większej tylko jedna. w piątym międzyżebrzu po stronie lewej. Żyły powierzchowne uchodzą do żył głębokich. bardziej po stronie lewej.

Komora lewa posiada podobnie jak prawa mięśnie brodawkowe. i aorty znajdują się cztery pierścienie włókniste. Z jego ściany przedniej wyrasta uszko lewe. Główną masę ściany tworzy mięsień sercowy. Ze ściany przedniej przedsionka prawego wyrasta uszko prawe. w odcinku górnym. Każdy przedsionek posiada wwłasną warstwę mięsną i na zewnątrz mięsień wspólny. a w nim zastawka dwudzielna. zwane mięśniami grzebieniastymi. znacznie mniejszym. która w odcinku dolnym jest mięsna. Ściany przedsionków są cienkie. ale w liczbie dwóch i odchodzące od nich nitki ścięgniste od płatków zastawki dwudzielnej. a w nim jest zastawka trójdzielna. tak że widać kolor mięśnia sercowego czerwono_brunatny i biegnące powierzchownie naczynia krwionośne serca. Powierzchnia wewnętrzna ma beleczki mięsne. Jej odejście posiada zastawkę półksiężycowatą. Z lewej komory wychodzi największa tętnica zwana aortą. delikatne przeźroczyste. Przedsionek lewy jest podobny do prawego. która jest gładka. Obecność tych nitek umożliwia wygięcie się zastawki do przedsionka. Wnętrze serca wyściela wsierdzie. czyli błoną surowiczą. Pozostała część przedsionka posiada ściany zupełnie gładkie. mniejsze od prawego. które wraz z oddzielającymi je od siebie dwoma trójkątami tworzą tak zwany szkielet serca. Między przedsionkami i komorami w otoczeniu ujść przedsionkowo_komorowych i odejścia pnia płucnego. Wszystkie te trzy naczynia prowadzą krew żylną. tak jak odejście pnia płucnego. jest błoniasta. Między przedsionkiem lewym i lewą komorą jest ujście przedsionkowo_komorowe lewe. żyła główna dolna i zatoka wieńcowa serca. posiadające mięśnie grzebieniaste. Pomiędzy prawym przedsionkiem i prawą komorą jest ujście przedsionkowo_komorowe prawe. które przyczepiają się do komorowej powierzchni płatków zastawki trójdzielnej.międzykomorowa. ściana komory lewej jest trzykrotnie grubsza od ściany komory prawej. że te warstwy tkanki łącznej służą za miejsca przyczepu warstwy mięsnej przedsionków i komór. Do prawego przedsionka wpada żyła główna górna. a jego odejście posiada zastawkę złożoną z trzech płatków w kształcie gniazd jaskółczych. ściana komory prawej ma około 3 mm grubości. Jest on zależnie od odcinka serca różnej grubości. które posiada na swej powierzchni wewnętrznej pasma mięsne ułożone mniej więcej równolegle. który uszczelnia płatki zastawki przy zamykaniu się. Do przedsionka uchodzą cztery żyły płucne prowadzące krew tętniczą. Każdy płatek posiada w środku swego wolnego brzegu mały guzeczek. reszta przedsionka jest gładka. które wpuklają się do światła komory. Od szczytów mięśni brodawkowych odchodzą nitki ścięgniste. Komora prawa ma na swej powierzchni wewnętrznej Liczne różnokierunkowo ułożone beleczki mięsne oraz trzy mięśnie brodawkowe. lśniąca i przeźroczysta. Na zewnątrz serce jest okryte osierdziem. . Ściana serca jest zbudowana z trzech warstw podobnie jak ściana naczynia krwionośnego. Z prawej komory wychodzi pień płucny. Nazwa pochodzi stąd. dochodzi do grubości jednego centymetra. stąd nazwa zastawka półksiężycowata.

lewą komorę. każda ma własną i wspólną zewnętrzną warstwę. tętnica wieńcowa prawa i lewa. Każda z nich wchodzi do odpowiedniego płuca. Dochodzi do pęcherzyków płucnych i otacza je gęstą siecią naczyń włosowatych. Krew zawierająca tlen przechodzi z łożyska kapilarów przez żyłki do żył większych i wypływa z każdego płuca dwoma żyłami płucnymi. wchodzi pod łuk aorty i dzieli się na tętnicę płucną prawą i lewą. Czasem liczba żył płucnych jest mniejsza lub większa. złożony ze zgrupowań komórek i łączących je włókien. Serce posiada podwójny system nerwowy. . zaś gałąź okalająca przechodzi na stronę tylną serca. Gałąź przednia biegnie w bruździe międzykomorowej przedniej. Serce posiada własny układ krążenia. skurcz komór i rozkurcz. część tylną przegrody międzykomorowej i częściowo komorę lewą. że ściana pęcherzyka płucnego i ściana naczynia włosowatego są zbudowane z pojedynczej warstwy komórek. które przyspieszają czynności serca. Serce jest unerwione przez splot sercowy. Z węzła Przedsionkowo_komorowego wychodzi pęczek włókien. część przednią przegrody międzykomorowej i częściowo komorę prawą. które zwalniają czynność serca. Dzięki temu. Od części wstępującej aorty odchodzą dwa naczynia wieńcowe. prawą komorę. co nie posiada żadnego znaczenia praktycznego. Ze ścian serca krew odpływa żyłami które zbierają się w zatokę wieńcową serca. która uchodzi do prawego przedsionka serca. Tętnica wieńcowa lewa unaczynia lewy przedsionek. Krążenie małe czyli płucne Z prawej komory serca wychodzi mięsień płucny. Kieruje się ku stronie lewej. zaś z krwi przechodzi do pęcherzyków płucnych dwutlenek węgla. Łącznikiem między mięśniami komór i przedsionków jest układ przewodzący serca. Oprócz tego serce posiada specjalny układ zwany układem przewodzącym. Tętnica wieńcowa lewa dzieli się na gałąź międzykomorową przednią i gałąź okalającą. i układu parasympatycznego. Z pęcherzyków płucnych przechodzi do krwi tlen i tworzy nietrwałe połączenie z hemoglobiną czerwonych ciałek krwi. powstały z wymieszania rozgałęzień nerwów układu sympatycznego.leżącą w bruździe wieńcowej. biegnie razem z oskrzelem i dzieli się podobnie jak oskrzela na rozgałęzienia coraz drobniejsze. Układ przewodzący reguluje kolejność pracy poszczególnych odcinków serca . Grupy komórek leżą w prawym przedsionku jako węzeł zatokowo_przedsionkowy i przedsionkowo_komorowy.skurcz przedsionków. jest możliwa wymiana gazowa. i wpływa do lewego przedsionka serca.podobnie komory. który biegnie po obu stronach przegrody międzykomorowej i dochodzi do mięśni brodawkowych i beleczek mięsnych na ścianach komór. Tętnica wieńcowa prawa przechodzi na stronę tylną serca leżąc w bruździe wieńcowej i unaczynia prawy przedsionek.

Są to. dalej tętnica wspólna szyjna lewa i tętnica wspólna szyjna lewa i tętnica podobojczykowa lewa. który dzieli się na tętnicę szyjną wspólną prawą i tętnicę podobojczykową prawą. Gałązki tylne tych tętnic dochodzą do mięśni grzbietu. Tętnica podobojczykowa przechodzi na kończynę górną. które dzieli się na gałęzie ścienne i trzewne. aorta piersiowa biegnie wzdłuż kręgosłupa. lub zstępującą. odpowiednio po stronie prawej i lewej. Od łuku aorty odchodzą trzy naczynia. Są to gałązki do przełyku. zazwyczaj 10 par. tętnica krezkowa górna i dolna. która wchodzi do jamy czaszki. i unaczynia dwie trzecie mózgowia oraz zawartość oczodołu. tchawicy. Aorta brzuszna dochodzi do poziomu czwartego kręgu lędźwiowego i dzieli się na dwa naczynia końcowe. Gałęzie trzewne są drobniejsze niż gałęzie ścienne. Kieruje się początkowo ku stronie prawej tworząc część wstępującą. Tętnica szyjna wspólna prawa i lewa dzieli się na tętnicę szyjną zewnętrzną. i na tętnicę szyjną. Tętnica ramienna dzieli się w okolicy stawu łokciowego na tętnicę łokciową. środkowe. które dochodzą do mięśni brzucha. Tuż ponad przeponą odchodzą od aorty piersiowej tętnice przeponowe górne do ściany dolnej klatki piersiowej. przechodzi w tętnicę pachową. które unaczyniają narządy górne: . wewnętrzną. Gałęzie ścienne są to tętnice międzyżebrowe. dzieli się na tętnice. dwie tętnice biodrowe wspólne. i przechodzi w aortę piersiową. Tętnice trzewne dzielimy na tętnice parzyste i nieparzyste. Gałęzie ścienne są to tętnice lędźwiowe zwykle w liczbie 4. prawą i lewą. Od części wstępującej aorty odchodzą naczynia wieńcowe serca unaczyniające mięsień sercowy. Do tętnic parzystych należą tętnice nadnerczowe środkowe. przechodzi przez rozwór aortowy. Z lewej komory wychodzi aortą. Aorta piersiowa oddaje gałęzie. ta z kolei w tętnicę ramienną. i unaczyniają mięśnie głębokie klatki piersiowej i częściowo mięśnie brzucha. w przeponie do jamy brzusznej i zmienia nazwę na aortę brzuszną. która unaczynia szyję. promieniową i międzykostną wspólną. tworząc część wstępującą. tętnice jądrowe lub jajnikowe. Tętnica trzewna odchodzi tuż pod przeponą. grasicy i worka osierdziowego. które biegną w przestrzeniach międzyżebrowych.krążenie duże Z lewego przedsionka serca krew tętnicza wpływa do lewej komory.pień ramienno_głowowy. Końcowe rozgałęzienia wymienionych tętnic unaczyniają dłoń i palce. następnie zatacza łuk skierowany ku stronie lewej. twarz i powierzchowne części głowy. Tętnice nieparzyste są trzy: tętnica trzewna zwana także pniem trzewnym. następnie zatacza łuk skierowany ku stronie lewej i ku tyłowi. Aorta brzuszna oddaje podobnie jak piersiowa gałęzie ścienne i trzewne. idąc kolejno od strony prawej .

dzieli się na tętnicę biodrową wewnętrzną i zewnętrzną. do macicy i pochwy. Z narządów nieparzystych jamy brzusznej zbiera krew żyła wrotna powstająca z żyły śledzionowej. dalej do kątnicy. do gruczołu krokowego i gruczołów pęcherzykowych. która unaczynia krocze i narządy płciowe zewnętrzne. odprowadza żyła szyjna wewnętrzna. W sumie żyła główna górna i doprowadzająca do serca krew z zakresu głowy. U płci żeńskiej dochodzą do dalszych odcinków odbytnicy. Pnie łączą się ze sobą i tworzą żyłę główną górną. tj. która wpada do prawego przedsionka serca. jednak nie jest to wszędzie.. Tętnica krezkowa górna wchodzi do krezki jelita cienkiego i daje szereg rozgałęzień do całego jelita cienkiego. Układ żylny Żyły głębokie najczęściej noszą takie same nazwy jak tętnice. zaś piszczelowa przednia na stronę grzbietową stopy i unaczyniają stopę. Tętnica biodrowa wspólna. wątrobę. którym towarzyszą. Tętnica biodrowa wewnętrzna oddaje gałęzie ścienne do ścian miednicy tj. odpowiednio męskie i żeńskie. trzustkę. . są inne u płci męskiej. tj. żyła nieparzysta i nieparzysta krótka. Na kończynie górnej są sploty żylne palców i ręki. następnie po dwie. inne u płci żeńskiej. Końcową gałęzią tętnicy biodrowej wewnętrznej jest tętnica sromowa. śledzionę. okrężnicy wstępującej i poprzecznej. Krew żylną z głowy. Gałęzie trzewne dochodzą do narządów miednicy mniejszej. tętnicę zasłonową i gałęzie mięśniową i gałęzie mięśniowe oraz tętnice pępkowe mające znaczenie w życiu płodowym. Dopływają do niej żyły . Z połączenia tych dwóch żył powstaje pień ramiennogłowy. żyły promieniowo_łokciowe i międzykostne. następnie przechodzi do dołu podkolanowego. zarówno prawa jak i lewa. klatki piersiowej i kończyn górnych. aż z tych jedna żyła pachowa i jedna podobojczykowa. które są przeznaczone dla podudzia. Tętnica krezkowa dolna wchodzi do krezki esicy i oddaje gałęzie do okrężnicy wstępującej. Tętnica udowa biegnie początkowo z przodu. tu nazywa się tętnicą podkolanową i dzieli się na tętnicę piszczelową przednią i tylną. częściowo są takie same. odpowiednio prawy i lewy. zarówno z zawartości czaszki jak i powłók miękkich. Tętnica piszczelowa tylna przechodzi na stronę podeszwową stopy. która łączy się z żyłą podobojczykową.część jamy brzusznej. z nich powstają dwie żyły ramienne. odprowadzającą krew z kończyny górnej. krezkowej górnej i dolnej. żołądek i dwunastnicę. W zakresie jamy brzusznej mamy układ podwójny żył odpowiadający naczyniom tętniczym trzewnym parzystym i nieparzystym oraz żyły ścienne. Tętnica biodrowa zewnętrzna wychodzi pod więzadłem pachwinowym na przednią powierzchnię uda i zmienia nazwę na tętnicę udową. U płci męskiej dochodzą do dalszych odcinków odbytnicy. szyi. Do żyły głóównej górnej dochodzą żyły ze ścian klatki piersiowej. tętnicę pośladkową górną i dolną. pęcherza moczowego. pęcherza moczowego. esicy i górnej części odbytnicy.

W miednicy mniejszej mamy obfite sploty żylne otaczające narządy płciowe. Mamy tu specjalne krążenie żylno_żylne. podobnie jak na górnej. przechodzi przez otwór w części ścięgnistej przepony i uchodzi do prawego przedsionka serca. Z kończyny dolnej odpływa krew podobnie jak z kończyny górnej . Z narządów parzystych jamy brzusznej odchodzą żyły o takich nazwach jak tętnice i wpadają do żyły głównej dolnej. jeśli są wypełnione krwią. a dopiero z tych splotów wychodzą pojedyncze naczynia żylne. odprowadzającą krew z zakresu miednicy i po połączeniu powstaje żyła biodrowa wspólna odpowiednio prawa i lewa. tzn. W zakresie głowy i szyi jest większa żyła szyjna wewnętrzna. wewnętrznej. Żyły podskórne. przy czym żyła odłokciowa jest krótsza i uchodzi do jednej z żył ramiennych. która wpada do żyły szyjnej wewnętrznej. natomiast żyła odpromieniowa biegnie aż do okolicy pachowej i wpada do żyły pachowej. W żyłach kończyny górnej są zastawki regulujące kierunek przepływu krwi zawsze do serca. aż dochodzi do sieci kapilarów leżących w otoczeniu komórek wątrobowych. Na tułowiu są żyły powierzchowne łączące się między sobą w rzadką sieć. Na uwagę zasługują żyły powierzchowne kończyn górnych i dolnych. tj. Żyła ta biegnie wzdłuż kręgosłupa. są widoczne i wyczuwalne. odchodzą do dołu łokciowego i tu łączą się między sobą z żyłami głębokimi. Żyła wrotna wchodzi do wątroby przez jej wnękę. już jednak w dole podkolanowym jest jedna żyła podkolanowa. dwunastnicy i trzustki. pęcherz moczowy i odbytnicę. które odpowiadają rozgałęzieniom tętnicy biodrowej. Żyły te biegną wzdłuż odpowiednich kości. odpowiedniki tętnic oraz żyły z narządów. Żyły powierzchowne Żyły powierzchowne biegną niezależnie od tętnic. dzieli się stopniowo na coraz drobniejsze rozgałęzienia. uchodzące do żyły pachowej i do żyły pachowej. Układ żył w dole łokciowym jest miejscem zastrzyków dożylnych. która przechodzi w żyłę udową. Żyła biodrowa zewnętrzna łączy się z żyłą biodrową wewnętrzną. oprócz krążenia tętniczo_żylnego. sploty palców i stopy. Z tych sieci żylnych wychodzą znowu naczynia żylne. następnie wchodzi do miąższu wątroby. które gromadzą się w większe i ostateczne żyły wątrobowe wpadają do żyły głównej dolnej wprost w miąższu wątroby. Na kończynie dolnej są. Krew żylną z miednicy zbierają również żyły ścienne. żyły przeponowe i lędźwiowe. mniej więcej w połowie ramienia. Żyły biodrowe wspólne łączą się i tworzą żyłę główną dolną. z . z sieci naczyń stopy i palców wychodzą żyły towarzyszące po dwie żyłom na podudziu. Często jest trzecia żyła na przedramieniu zwana żyłą pośrodkową przedramienia. Na ramieniu znajduje się ciąg dalszy tych żył. żyła odłokciowa i odpromieniowa. a ta wpada do żyły biodrowej zewnętrznej. Do żyły tej dochodzą też żyły ścienne. Na kończynie górnej z sieci palców ręki wychodzą dwie żyły podskórne.z żołądka.

dochodzi do ich rozszerzenia. Kapilary przechodzą w nieco większe naczynia chłonne. brak ich w ośrodkowym układzie nerwowym. najczęściej żylaki są umiejscowione na podudziu i na udzie. Do wątroby wchodzi naczynie tętnicze tj. Naczynia chłonne posiadają zastawki chłonne gęsto ułożone. W wątrobie jest układ żylno_żylny. która dzieli się również aż do kapilarów. Inny układ jest w nerce. W płucach jest krążenie podwójne. Żyły te posiadają zastawki. ponieważ do wątroby wchodzi żyła wrotna. Jest to żyła odpiszczelowa i żyła odstrzałkowa. najczęściej niedogodny. W przebieg naczyń i . żylaków. dzieli się na drobniejsze gałęzie i kapilary. które znajdują się między komórkami i tkankami i odprowadzają płyn stanowiący przesącz z krwi do naczyń krwionośnych żylnych. a z tych wychodzą żyłki.których wychodzą dwie żyły na podudzie. Naczynia chłonne zaczynają się układem kapilarów. począwszy od stopy. w których krew może omijać łożysko kapilarów i szybciej przechodzić do naczyń żylnych. Ponadto istnieją połączenia między tętnicami i żyłami w postaci specjalnych zespoleń. w której jest krążenie tętniczo_tętnicze. że naczynia chłonne i przewody mają bardzo małe światło. a odpływy żylne są. Największy przewód zwany przewodem piersiowym ma około 2 mm średnicy. Kapilary zaczynają się jako ślepo zakończone drobniutkie rureczki łączące się w mniej lub bardziej gęste sieci. zgodnie ze schematem i krążeniem czynnościowe. Nie wszędzie jest ten schemat zachowany. Naczynia chłonne są prawie wszędzie. Żyła odstrzałkowa biegnie po stronie tylnej podudzia i wpada do żyły podkolanowej. Do nerki wchodzi tętnica nerkowa. które tworzą kłębuszki nerkowe. które uchodzą do żyły głównej dolnej. ale mają ściany cienkie podobne raczej do naczyń żylnych. w którym tętnica płucna prowadzi krew żylną. tym bardziej. aż do okolicy pachwinowej. które są niejednokrotnie widoczne i wyczuwalne na całej kończynie. następnie żyły. a te przechodzą w pnie chłonne. tętnica wątrobowa. może krew zalegać w żyłach. wskótek tego zastawki stają się nieszczelne. które tworzą ostatecznie żyłę nerkową. Ze względu na kierunek przepływu krwi. następnie uda i uchodzi pod więzadłem pachwinowym do żyły udowej. jak żyły wątrobowe. a żyły płucne zawierają krew tętniczą. z których znowu wychodzą naczynia kapilarne tętnicze i dopiero teraz przechodzą w naczynia żylne. Poszerzone żyły stają się miejscem powstawania tzw. Schemat układu krążenia w zakresie naczyń krwionośnych jest następujący: naczynia tętnicze przechodzą w kapilary. a z jej łożyska kapilarnego wychodzą żyłki i żyły wątrobowe. Żyła odpiszczelowa biegnie po przyśrodkowej stronie podudzia. Naczynia chłonne są zbudowane tak jak naczynia krwionośne. bo od dołu do góry. Układ chłonny czyli limfatyczny Składa się z naczyń chłonnych i węzłów chłonnych. odżywcze tętniczo_żylne.

Skupienia tkanki chłonnej. Resztę chłonki z prawej górnej połowy ciała odprowadza przewód chłonny prawy do prawego kąta żylnego. lewej połowy szyi i głowy jest odprowadzana przewodem piersiowym do kąta żylnego lewego. w których odbywa się oczyszczanie chłonki z zanieczyszczeń przyniesionych z tkanek oraz są ogniska rozmnażania limfocytów. Szczególnie dużo jest tkanki chłonnej w wyrostku robaczkowym Narządy krwiotwórcze W narządach krwiotwórczych powstają elementy komórkowe krwi i limfy. są to drobne grudki zwane grudkami samotnymi. następny wzdłuż małżowiny usznej. czyli powstają nowe białe ciałka krwi. granulocyty i płytki krwi powstają w czerwonym szpiku kostnym. znajdują się na przejściu jamy nosowej i ustnej w gardło. do okolicy potylicznej i drugi leżący pod obojczykami. jedynie chłonka płynąca z jelita cienkiego jest biaława. węzłach chłonnych i w grudkach chłonnych. druga w dole pachowym. należące do poszczególnych narządów jamy brzusznej czy klatki piersiowej. Grudki samotne znajdują się również w ścianach jelita grubego. jedna w dole łokciowym. Te dwa pierścienie węzłów są połączone pasmem biegnącym wzdłuż mięśnia mostkowo_obojczykowo_sutkowego. Inne skupienia tkanki chłonnej znajdują się w ścianach jelit. leżące po bokach cieśni gardła i migdałki trąbkowe na ujściach trąbek słuchowych na bocznych ścianach gardła. Migdałki parzyste są podniebienne.przewodów chłonnych są wstawione węzły chłonne zbudowane z tkanki chłonnej. Limfocyty powstają w śledzionie. migdałek gardłowy lub trzeci leżący na przejściu ściany górnej gardła w tylną oraz migdałek językowy na nasadzie języka. podobna do mleka. W jelicie czczym. . Szpik ten wypełnia nasady kości długich i istotę gąbczastą innych kości. zaś w jelicie krętym grudki zbierają się w większe zespoły zwane grudkami skupionymi. Są to migdałki parzyste i nieparzyste. Układ chłonny jest niesymetryczny i niepodobny do układu krwionośnego. podobna do wody. które nie są węzłami chłonnymi. W zakresie jamy brzusznej i klatki piersiowej wyróżnia się węzły chłonne ścienne i trzewne. Chłonka posiadająca płynną zawartość naczyń chłonnych jest przejrzysta. jedna w dole podkolanowym i druga w okolicy pachwinowej. Na kończynie górnej są również dwie stacje węzłów chłonnych. tj. Zawiera ona tłuszcz wchłonięty do naczyń chłonnych. Chłonka z dolnej połowy ciała oraz z lewej połowy klatki piersiowej. Na granicy głowy i szyi są dwa pierścienie węzłów. U człowieka dorosłego czerwone ciałka krwi. stąd nazywa się mleczem. Na kończynie dolnej są dwie stacje węzłów chłonnych. Migdałki nieparzyste tj. jeden wzdłuż brody i trzonu żuchwy. do miejsca połączenia się żyły podobojczykowej lewej z żyłą szyjną wewnętrzną lewą.

Skóra wyściela też przedsionek nosa posiada krótkie.z dróg oddechowych. tchawica i oskrzela. Ściana boczna jest utworzona głównie przez trzon szczęki. do którego przyrasta muszla nosowa dolna. Do dróg oddechowych należy jama nosowa. Ściana przednia to nozdrza przednie tj. otwór łączący jamę nosową z otoczeniem. pod którą znajdują się małe niewyczuwalne mięśnie należące do mięśni mimicznych twarzy. dolną. krtań. które czasami. skrzydełkami nosa zbudowanymi z chrząstek. Pod muszlami nosowymi zwisającymi obustronnie ze ściany bocznej znajdują się przewody nosowe odpowiednio górny. Przegrody te w kierunku przegrody nosa łączą się w przewód nosowy wspólny. w których odbywa się wymiana gazowa. czyli przez przewody nosowe i stykając się z ciepłą i . szczęk oraz blaszek poziomych kości podniebiennych. obejmujące jamę nosową i górną część krtani i na drogi dolne od środkowej części krtani do końcowych rozgałęzień oskrzeli. Nos jako całość składa się z przedsionka i jamy nosowej właściwej. Przegroda dzieląca ją na dwie części jest zwykle skrzywiona. przednią. tylną i dwie boczne. które mogą się poruszać przy oddychaniu głębokim lub utrudnionym. dość twarde włosy. druga kieruje się ku górze. prowadzących powietrze z płuc. Jama nosowa właściwa jest wyścielona błoną śluzową. Zespół tych wypustek zwanych nićmi węchowymi przechodzi przez otwory w blaszce poziomej kości sitowej. Ściana górna jest utworzona przez podniebienie twarde złożone z wyrostków podniebiennych. tu zostaną krótko powtórzone. co powoduje nierównomierność obu części. Ściana tylna to nozdrza tylne prowadzące do jamy gardła. Jedna wypustka takiej komórki biegnie do powierzchni błony śluzowej. W części górnej jamy nosowej od muszli środkowej ku górze znajdują się w błonie śluzowej komórki nerwowe zmysłu węchu. blaszka pionowa kości podniebiennej i błędnik kości sitowej z muszlą nosową środkową i górną. Można je podzielić na drogi górne. środkowy i dolny. Powietrze przechodzące przez jamę nosową przeciska się między przegrodą i muszlami. Jama nosowa posiada sześć ścian: górną. wchodzi do jamy czaszki i dochodzi do grupy komórek tworzących opuszkę węchową na podstawie płata czołowego mózgu. Przegroda kostna jest uzupełniona przegrodą chrzęstną i błoniastą. wystają na zewnątrz. ten zaś przechodzi ku tyłowi do jamy gardła. Nos jest pokryty skórą.Narząd oddechowy Narząd oddechowy składa się z dwóch części . złożoną z blaszki pionowej kości sitowej i lemiesza. Jama nosowa Jej ściany kostne były omawiane przy czaszce. Przedsionek jest ograniczony ścianami ruchomymi. albo przy wąchaniu. zwłaszcza u starszych mężczyzn. Jama nosowa jest podzielona na dwie części przegrodą kostną.

więzadło kieszonkowo rozpięte . szczękowa i przednie komórki sitowe. z przodu pod różnym kątem zależnym od wieku i płci. mają z nią bezpośrednie połączenie. następny odcinek drogi oddechowej. W stanach infekcyjnych. wyściela je. Na blaszce chrząstki pierścieniowatej. więzadło tarczowo_nagłośniowe łączące obie te chrząstki. Dzięki stawom chrząstki wykonują niewielkie ruchy. U dzieci i u kobiet jest to kąt rozwarty. jej część wyższa zwana łukiem jest zwrócona do przodu. Chrząstka nalewkowata ma kształt nieregularnej trójściennej piramidy. stąd możliwość krwawienia z jamy nosowej. stawy są objęte torebkami stawowymi i posiadają więzadła. a zwęża się ku dołowi. Do przewodu nosowego środkowego uchodzi zatoka czołowa. są więc na chrząstkach powierzchnie stawowe. Do przewodu górnego uchodzą komórki sitowe tylne i zatoka klinowa. zaś na blaszce są powierzchnie stawowe dla chrząstek nalewkowatych. znajdują się chrząstki nalewkowate. który u góry jest owalny i szerszy.wilgotną błoną śluzową ulega ogrzaniu. Więzadła łączą chrząstki między sobą i całą krtań z otoczeniem. Chrząstka nagłośniowa ma kształt porównywalny do liścia bzu. Chrząstka tarczowata składa się z dwóch blaszek połączonych ze sobą. u mężczyzn kąt ostry lub zbliżony do prostego. Do grupy pierwszej należy więzadło pierścieniowo_tarczowe rozpięte między górnym brzegiem łuku chrząstki pierścieniowatej i dolnym brzegiem chrząstki tarczowatej. Chrząstki krtani są parzyste i nieparzyste. więzadłami. jest zbudowana z chrząstek połączonych między sobą stawami. dzięki temu chrząstka ta wystercza z przodu na szyi i jest zupełnie dobrze wyczuwalna i widoczna. która wystaje ponad brzeg górny chrząstki tarczowatej. Do nieparzystych należy chrząstka tarczowata. Na przejściu łuku w blaszkę są powierzchnie stawowe dla rogów dolnych chrząstki tarczowatej. Do parzystych należą chrząstki nalewkowate. Błona śluzowa przechodzi z jamy nosowej do zatok. Układ chrząstek krtani jest następujący: z przodu znajduje się chrząstka tarczowata za nią ku tyłowi chrząstka nagłośniowa. zapalnych proces chorobowy może przejść z jamy nosowej do zatok i dochodzi do powikłania kataru. a następnie do krtani. pierścieniowata i nagłośniowa. ku tyłowi. Połączenia chrząstek krtani są stawowe i więzadłowe. pod chrząstką tarczowatą leży łuk chrząstki pierścieniowatej. czyli zapalenia błony śluzowej nosa z zapaleniem błon śluzowych zatok. Stawy łączą chrząstkę tarczowatą w dwóch miejscach z chrząstką pierścieniowatą i chrząstki nalewkowate w chrząstkę pierścieniowatą. Krtań. a poruszanych mięśniami. część szersza zwana blaszką. Pod błoną śluzową znajdują się obfite sploty żylne. nawilgoceniu i oczyszczeniu. Stawy krtani mają typową budowę stawów. Z jamy nosowej powietrze przechodzi przez nozdrza tylne do jamy gardła. Spoczywa na blaszce chrząstki pierścieniowatej. Chrząstka pierścieniowata ma kształt sygnetu. najczęściej zatoki szczękowej. posiada dwa wyrostki: głosowy i mięśniowy. czyli z tyłu. W otoczeniu jamy nosowej znajdują się zatoki poboczne nosa.

Z przodu krtani znajduje się mięsień pierścieniowo_tarczowy. Struny głosowe są narządem wydawania dźwięków. porusza je powietrze wychodzące z płuc. Razem z więzadłem głosowym biegnie mięsień głosowy. Wnętrze tchawicy jest wyścielone błoną śluzową. równolegle i poniżej niego. Tchawica ma kształt rury. Oskrzele prawe jest szersze i krótsze niż lewe i biegnie jakby w przedłużeniu tchawicy. Wejście prowadzi do przedsionka krtani. inaczej kieszonka. ale i narządem głosu. a u dołu z tchawicą więzadłem obrączkowym. który również zwęża szparę głośni. U góry jest zawieszona na kości gnykowej. stąd nazwa fałdów kieszonkowych. który przyczepia się do łuku chrząstki pierścieniowatej i blaszki chrząstki tarczowej. stanowi przejście do tchawicy . Oskrzela główne powstają z podziału tchawicy. Krtań jest przykryta przez mięśnie podgnykowe. a którego czynność polega na napinaniu strun głosowych. Oskrzela mają ściany zbudowane tak jak . Skutkiem takiego układu ciała obce częściej wpadają do oskrzela prawego niż do lewego. ale o zmiennej szerokości szparę ustawioną poziomo w płaszczyźnie strzałkowej. Ściana tchawicy jest zbudowana z chrząstek o kształcie podkowiastym połączonych między sobą więzadłami. chrząstki nalewkowate z tyłu i rozpięte między nimi fałdy nalewkowo_nagłośniowe. sięga od szóstego kręgu szyjnego do czwartego kręgu piersiowego. który powoduje rozszerzanie szpary głośni. u dołu przechodzi w tchawicę. Krtań jest połączona u góry z kością gnykową błoną tarczowo_gnykową. Między błoną śluzową a mięśniami znajduje się błona elastyczna i elastyczna krtań. Wejście do krtani jest ograniczone przez chrząstkę nagłośniową z przodu. a struny głosowe mogą być bardziej napięte lub bardziej wiotkie. Mięśnie krtani pokrywają chrząstki krtani i umożliwiają ich ruchy. który zwęża szparę głośni między chrząstkami nalewkowatymi znajduje się mięsień nalewkowy poprzeczny. który zwężając się przechodzi w część środkową. Krtań jest więc nie tylko drogą oddechową. a pierścieniowo_nalewkowy boczny. Pod błoną śluzową znajdują się włókna mięsne gładkie.między chrząstką nalewkowatą i wewnętrzną powierzchnią chrząstki tarczowatej i więzadło głosowe biegnące tak jak kieszonkowe. Między blaszką chrząstki pierścieniowatej i chrząstką nalewkowatą są następujące mięśnie: pierścieniowo_nalewkowy tylny. Trzecia część krtani część dolna. podczas gdy lewe odchodzi pod pewnym kątem. Pod więzadłem kieszonkowym znajduje się obustronnie płytki zachyłek błony śluzowej. Dzięki stawom i mięśniom krtani szpara głośni zwęża się i rozszerza. Szpara ta jest zawarta między więzadłami kieszonkowymi leżącymi u góry i więzadłami głosowymi leżącymi poniżej. Krtań leży z przodu szyi na poziomie od czwartego do szóstego kręgu szyjnego. Jama krtani łączy się bezpośrednio z jamą gardła. Tchawica przechodzi do klatki piersiowej przez jej otwór górny i układa się mniej więcej w linii środkowej klatki piersiowej. Krtań jest wyścielona błoną śluzową. Ściana tylna tchawicy jest miękka. stanowiącą wąską. gdzie dzieli się na dwa oskrzela główne: prawe i lewe.

posiada podstawę. którą pokrywa opłucna ścienna nosi nazwę opłucnej przeponowej żebrowej i śródpiersiowej. Płuco ma kształt nieregularnego stożka. które stanowią przestrzenie zapasowe umożliwiające rozszerzanie się płuc przy głębokim wdechu. W płucu rozgałęzia się aż do sieci kapilarów. nerwy układu autonomicznego.lewe i prawe. W zależności od ściany. które dzielą się na przewodniki i kończą pęcherzykami płucnymi. W płucu prawym wyróżniamy płat górny. oskrzeliki oddechowe mają ściany cienkie i chrząstek nie posiadają. Każde oskrzele dochodzi do wnęki płuc i tu zaczyna się dalej dzielić. pozwala na zmianę szerokości światła. Płuco jest okryte błoną surowiczą zwaną opłucną płucną. którego rola polega na przenoszeniu powietrza do płuc. Płuca są dwa . środkowy i dolny. że posiadają ściany sztywne. Na tym kończy się drzewo oskrzelowe. Każdy oskrzelik końcowy dzieli się na oskrzeliki oddechowe. dostosowana do wypukłości przepony. lewe z dwóch. Jest to już ta część oskrzeli. zbiór tworów wychodzących i wchodzących do płuc. Płat górny płuca lewego odpowiada płatowi górnemu i środkowemu płatowi płuca prawego. w płucu lewym płat górny i dolny. Prawe z trzech. Do płuc wchodzi tętnica płucna. dzięki obecności kości i chrząstek. w której odbywa się wymiana gazowa. co umożliwia swobodne przechodzenie powietrza. którą stanowi powierzchnia przeponowa szczyt wchodzący w obręb szyi oraz powierzchnię żebrową i śródpiersiową. Przez bardzo cienkie ściany pęcherzyków płucnych i kapilarów odbywa się wymiana gazowa. Każde z nich znajduje się w osobnej jamie. które otaczają pęcherzyki płucne. Oskrzela posiadają w ścianie chrząstki. tętnica oskrzelowa. sąsiaduje ze ścianami klatki piersiowej. która na powierzchni śródpiersiowej otacza korzeń płuca i przechodzi bezpośrednio w opłucną ścienną wyścielającą jamę opłucnej. Powierzchnia przeponowa jest wklęsła. aż do oskrzelików końcowych. W układzie czynnościowym do płuc wchodzi tętnica płucna prowadząca krew żylną z prawej komory serca. Oskrzele prawe dzieli się na trzy oskrzela płatowe. Płuca składają się z płatów. a dwutlenek węgla z krwi przechodzi do pęcherzyków . żyły oskrzelowe i naczynia chłonne. Powierzchnia żebrowa jest wypukła. w której tlen przechodzi z pęcherzyków płucnych. Z płuc wychodzą: żyły płucne. Płuco nie wypełnia całkowicie jamy opłucnowej i w dolnej jej części pozostają przestrzenie. We wnęce znajduje się korzeń płuc tj. Powierzchnia śródpiersiowa zwrócona jest do środka klatki piersiowej i posiada zagłębienie zwane wnęką. oskrzele lewe na dwa. która pokrywa szczyt płuca. do krwi i łączy się z hemoglobiną czerwonych ciałek. i dalsze coraz mniejsze. Ta część opłucnej. obecność w ścianach mięśni gładkich. Płuca posiadają podwójny układ krążenia: czynnościowy i odżywczy. opłucnowej. nazywa się osklepkiem płuca. Dalej dochodzi do systematycznego podziału oskrzeli na oskrzela segmentowe. Drogi oddechowe górne i dolne charakteryzują się tym. podsegmentowe.tchawica. ponieważ drogi te są stale otwarte.

tętnica szyjna i wspólna lewa i tętnica podobojczykowa lewa. W części dolnej znajduje się w śródpiersiu worek osierdziowy. są to: dwie jamy opłucnowe zawierające płuca i worek osierdziowy z sercem. W śródpiersiu zatchawiczym biegnie przełyk. Klatka piersiowa łączy się ku górze z szyją przez otwór górny. łuk aort i jego rozgałęzienia. W śródpiersiu przedtchawiczym przebiegają następujące twory: żyła główna górna i jej dopływy . idąc od strony prawej: tętnica ramienno_głowowa. pomiędzy nimi pozostaje przestrzeń zwana śródpiersiem. Klatka piersiowa . Przewód pokarmowy . dalej żyły oskrzelowe uchodzące do żył ściennych klatki piersiowej lub do żył płucnych. żyły nieparzyste. pozostawiając niewielkie przestrzenie śródpiersia dolnego przedniego i tylnego. pnie sympatyczne. nerwy błędne. żyły ścienne klatki piersiowej. nerwy przeponowe. aorta wstępująca i odchodzące od niej tętnice międzyżebrowe.dwie żyły ramienno_głowowe . Nerwy przeponowe i nerwy błędne.płucnych. zaś do klatki piersiowej wchodzą żyły nieparzyste i przewód piersiowy. W części górnej śródpiersia znajduje się w linii środkowej tchawica. który je prawie całkowicie wypełnia. Jamy opłucnowe leżą po prawej i lewej stronie klatki piersiowej. pnie sympatyczne i żyły ramienno_głowowe. Otwór dolny klatki piersiowej jest zamknięty przeponą. które poniżej tchawicy przechodzą ku tyłowi do ścian przełyku. które zlewają się w coraz większe. aż wreszcie z płuc wychodzą zazwyczaj dwie żyły płucne. przełyk. przewód piersiowy. Twory śródpiersia zatchawiczego przechodzą ku tyłowi do śródpiersia tylnego dolnego. W wieku dziecięcym do okresu pokwitania znajduje się tuż za mostkiem grasica. tj. Do jamy brzusznej przechodzi: aorta nerwy błędne. które uchodzą do lewego przedsionka serca. przez co przestrzeń ta dzieli się na śródpiersie przedtchawicze i zatchawicze. zaś z klatki piersiowej biegną na szyję gałęzie aorty i końcowy odcinek przewodu piersiowego. W krążeniu odżywczym krew zawierająca tlen doprowadzana jest do płuc tętnicami oskrzelowymi. Z sieci kapilarów wychodzą drobne żyłki. a w jej miejsce pozostaje tkanka łączna i tłuszczowa. która potem zanika. Przez otwór ten przechodzą z szyi do klatki piersiowej: tchawica. które biegną razem z oskrzelami i unaczyniają głównie ściany oskrzeli. przechodzą następnie w kapilary. pnie sympatyczne i ich nerwy oraz nerwy błędne. przez którą część tworów klatki piersiowej dostaje się do jamy brzusznej i odwrotnie. a te przechodzą w drobne żyłki.prawa i lewa.topografia W klatce piersiowej znajdują się trzy jamy surowiczne.

Podniebienie całe jest pokryte błoną śluzową. które znajdują się w jamie brzusznej. Przewód pokarmowy rozwija się z pojedynczej cewki. gardła i przełyku. dalej błona podśluzowa. część dolna ostatnia służy do wchłaniania wody. W zależności od czynności poszczególne odcinki przewodu mają specyficzne cechy charakterystyczne. Przedsionek jest zawarty między wargami i szczękami. utworzoną przez podniebienie twarde i miękkie. dolną. błona mięsna złożona z dwóch lub trzech warstw i wreszcie błona surowicza. są otoczone otrzewną. tworzącą przeponę jamy ustnej oraz tylną prowadzącą jako otwór do jamy gardła. zagęszczania i wydalania mas kałowych . złożonej jedynie z nabłonka. Ściana przewodu pokarmowego składa się ogólnie biorąc z błony śluzowej. Podniebienie twarde jest łukowate wysklepione.leży w części twarzowej czaszki. Jama ustna . która w odcinku przednim układa się w fałdy poprzeczne łatwo wyczuwalne językiem.jest to jelito grube. Wargi i policzki są zbudowane ze skóry. zmienia się jej położenie i grubieje ściana. o ścianie początkowo bardzo cienkiej. wątroba i trzustka. ciągnącej się przez całą długość zarodka. podniebienie Jama ustna właściwa .mięśnie napinające i dźwigające podniebienie. która mieści się w części twarzowej czaszki. podśluzowej. Do pobierania pokarmów służy część górna przewodu pokarmowego złożona z jamy ustnej. przechodzi do tułowia. których część jest składnikiem ścian. tworzących otoczenie szpary jamy ustnej. i mięsnej. częściowo mięKKie. a także mięśnie języka. a te części przewodu. stanowiące część środkową przewodu pokarmowego. pod którą leżą drobne gruczoły ślinowe wyczuwalne językiem jako małe grudki w zakresie warg i policzków. dopiero w miarę rozwoju zmieniają się kształty części cewki. dalej z błony śluzowej. Do tych ostatnich należą ślinianki.Narządy przewodu pokarmowego służą do pobierania pokarmów stałych i płynnych. część leży poza cewą pokarmową. ponadto posiada gruczoły. Podniebienie miękkie zwisa ku dołowi i posiada w środku mały nieparzysty twór zwany języczkiem. czyli błoną surowiczą. a końcowy odcinek jelita grubego jest w miednicy mniejszej. przednią i boczne utworzone przez szczęki i żuchwę. do przerabiania ich do wchłaniania i wydalania resztek. reszta w jamie brzusznej. Cały przewód pokarmowy ma kształt rury o różnej grubości ścian i różnej szerokości światła. zaś podniebienie miękkie . Podniebienie twarde tworzą wyrostki podniebienne szczęk i blaszki poziome kości podniebiennych. do przerabiania i wchłaniania składników odżywczych służy żołądek i jelito cienkie. Ściany boczne i przednia jamy ustnej są utworzone przez . następnie przez gardło leżące na szyi. tworzy się błona śluzowa wraz z gruczołami. a wysokość tego wysklepienia jest u różnych osób różna.ma następujące ściany: górną. Przełyk znajduje się w klatce piersiowej. Jej ściany są częściowo kostne. mięśni należących do mięśni mimicznych. Dzieli się ją na przedsionek i jamę ustną właściwą. W ustroju dorosłym przewód zaczyna się jamą ustną.

Zęby tkwią w zębodołach szczęk i żuchwy. a głównie trzonowe. Jama ustna w całości jest wypełniona językiem. zęby przedtrzonowe. w tym 8 siekaczy. stanowiąca warunek podstawowy czynności ssania. która ma tutaj nieco inną budowę i nosi nazwę dziąsła. ponadto jest uzębienie mleczne i stałe. W linii środkowej zrastają się ze sobą pasmami tkanki łącznej tworząc w ten sposób szew. trzon i szczyt. 4 kły . 4 górne i 4 dolne. należące do zmysłu smaku. a ze względu na kierunek przebiegu ich włókien są to mięśnie poprzeczne. Wyrostki zębodołowe są pokryte błoną śluzową. Są to twory nabłonkowe różnego kształtu. szyjki i korony. Mięśnie języka dzielimy na własne i łączące język z otoczeniem. od przodu podniebienno_językowe i od tyłu podniebienno_gardłowe. do formowania kęsa przy połykaniu. zwane brodawkami nitkowatymi. Mięśnie łączące język z otoczeniem mają przebieg różnokierunkowy co pozwala na ruchy języka. przy cofaniu języka tworzy się w jamie ustnej próżnia. Uzębienie dostosowane jest do sposobu odżywiania. Uzębienie człowieka należy do typu wszystkożernych. U człowieka dorosłego są 32 zęby. Podobne kubki smakowe są rozsiane na całej powierzchni języka. Siekacze znajdują się z przodu. do wymawiania wyrazów. Język jest to twór mięsny pokryty z obu stron błoną śluzową. Mięśnie własne tworzą główną masę języka. Brodawki okolone leżą u nasady języka. które posiadają kubki smakowe. inaczej wygląda u mięsożernych. od dołu przez nasadę języka. Dziąsła pokrywają wyrostki zębodołowe zarówno od strony zębodołowej jak i policzkowej. Ściana dolna jamy ustnej jest utworzona przez mięśnie żuchwowo_gnykowe. Każdy ząb składa się z korzenia. Opisany otwór nosi nazwę cieśni gardła i łączy jamę ustną właściwą z częścią ustną jamy gardła. 8 zębów przedtrzonowych po 4 górne i 4 dolne. . i 12 zębów trzonowych po 6 dolnych i górnych. Korzeń tkwi w zębodole połączony ze ścianami zębodołu układem włókien łącznotkankowych. Na nasadzie języka znajduje się nagromadzenie tkanki limfatycznej zwanej migdałkiem językowym. Są to parzyste mięśnie: bródkowo_językowe. Mięśnie te biegną od trzonu żuchwy do trzonu kości gnykowej. Pomiędzy tymi fałdami znajdują się migdałki podniebienne po jednym z każdej strony.wyrostki zębodołowe obu szczęk i żuchwy i tkwiące w nich zęby. grzybowatymi. do odgryzania. po bokach zwisają po dwa fałdy. szyjka wystaje poza zębodół i jest otoczona dziąsłem. liściastymi i okolonymi. Błona śluzowa na powierzchni języka posiada liczne brodawki. pionowe i podłużne. jest wreszcie siedliskiem narządu smaku. Ściana tylna jest to otwór ograniczony od góry przez podniebienie miękkie. ale z tyłu jest ich najwięcej. gnykowo_językowe i rylcowo_językowe. Wyróżnia się w nim idąc od tyłu: nasadę. służą do rozcierania pokarmu. są w kształcie okrągłych wyniosłości otoczonych rowkami. służą do odcinania pokarmu.po dwa górne i dolne. Przy jamie ustnej zamkniętej język wypełnia ją całkowicie. Język służy do nakładania pokarmu na zęby. co umożliwia odżywianie potomstwa w pierwszym okresie życia. inaczej u roślinożernych.

Ściany boczne i tylna są utworzone przez mięśnie i wyścielone błoną śluzową. Przy uniesionym języku tworzy ona podłużny fałd na dnie jamy ustnej. Są to ustawienia nieprawidłowe. Są dwie grupy mięśni gardła: dźwigacze i zwieracze. Zwieracze są trzy: . Ślinianka podjęzykowa leży na dnie jamy ustnej pod błoną śluzową. a w zakresie korony szkliwem. Posiada ona przewód. Gardło jest następnym odcinkiem przewodu pokarmowego. Do dźwigaczy należą parzyste mięśnie rylcowo_gardłowe i podniebienno_gardłowe. Pierwsze zęby stałe wyżynają się w 6 roku życia. w tym 8 siekaczy. kłów. a siekacze górne leżą przed siekaczami dolnymi. 4 kłów i 8 trzonowców. Posiada ona szereg drobnych przewodzików. ostatnie zęby trzonowe dopiero około 20 roku życia. pod językiem na poziomie pierwszego siekacza. Ślinianka podżuchwowa leży na szyi tuż pod trzonem żuchwy w trójkącie podżuchwowym. surowiczo_śluzowa. Korony siekaczy mają kształt dłuta. a najmniejsza ślinianka podżuchwowa i najmniejsza podjęzykowa. który przechodzi w komorę zęba w obrębie korony. zaś zęby przedtrzonowe i trzonowe mają korony szerokie. opatrzone drobnymi guzkami. Mogą być inne ustawienia. częściowo wciska się poza gałąź żuchwy wgłąb aż do ściany gardła. Uzębienie mleczne składa się z 20 zębów. którymi wytwarzana przez nią ślina gęsta. Siekacze i kły posiadają korzenie pojedyncze. Ślina tej ślinianki jest rzadka. Pierwsze zęby mleczne pojawiają się w 6 miesiącu życia. Jej przewód uchodzi na dnie jamy ustnej. lekko wklęsłe. W korzeniu znajduje się kanał korzenia. spłaszczone. kiedy albo żuchwa. W kanale i komorze są części miękkie zęba zwane miazgą. Jej wydzielina jest bardziej gęsta. Człowiek posiada dwa garnitury uzębienia: mleczny i stały. Twory te wchodzą i wychodzą przez otwór na szczycie korzenia zęba. śluzowa. zwężającej się ku dołowi. gałązek nerwowych i tkanki łącznej. Ślinianka przyuszna leży częściowo na mięśniu żwaczu sięgając do łuku jarzmowego. Takie ustawienie nazywamy zgryzem prawidłowym. dostaje się do jamy ustnej. stąd ich nazwa mądrości. zęby przedtrzonowe mają po jednym lub po dwa korzenie. surowicza. zęby trzonowe mają po dwa lub trzy korzenie. który biegnie powierzchownie po mięśniu żwaczu następnie przebija mięsień policzkowy i uchodzi do przedsionka jamy ustnej na poziomie drugiego zęba trzonowego górnego. złożone z naczyń krwionośnych i chłonnych. W otoczeniu jamy ustnej znajdują się trzy pary dużych gruczołów ślinowych zwanych śliniankami. Ślinianki. Zęby szczęk i żuchwy są tak ustawione. Ząb jest zbudowany z pewnego rodzaju tkanki kostnej zwanej zębiną.korona sterczy swobodnie. albo szczęki są nadmiernie wysunięte do przodu lub cofnięte ku tyłowi. Sięga od podstawy czaszki do 6 kręgu szyjnego. pozostaje wówczas szeroka szpara między siekaczami. Największa jest ślinianka przyuszna. która w zakresie korzenia i szyjki jest pokryta kostniwem. kształt stożkowaty. Ma kształt rury u góry szerszej. że zęby trzonowe spoczywają na sobie.

częściowo w nadbrzuszu. od trzustki. Ściana przednia przylega częściowo do przedniej ściany brzucha. języczek dotyka tylnej ściany gardła i oddziela część nosową od ustnej. Ściana tylna jest zwrócona do przestrzeni otrzewnowej zwanej torbą sieciową. Wyróżnia się w nim wpust: trzon wraz z dnem i część odźwiernikową wraz z odźwiernikiem. mięsnej i surowiczej. Błona śluzowa posiada liczne fałdy. sąsiaduje przez przeponę z workiem osierdziowym i sercem. W skład ściany przełyku wchodzi błona mięsna.górny. Przy połykaniu następuje oddzielenie tych dróg od siebie. która mniej więcej od połowy. tj. następnie odcinek przewodu pokarmowego. która oddziela żołądek od narządów leżących na tylnej ścianie jamy brzusznej. idąc od góry. które wygładzają się w miarę napełniania żołądka pokarmem. Zaczyna się w dolnej części szyi. Żołądek posiada powierzchnię przednią i tylną. przednią mniejszą i tylną większą. przebiega przez klatkę piersiową. Dno żołądka leży najwyżej. Błona śluzowa posiada liczne gruczoły zwane gruczołami żołądkowymi właściwymi i gruczołami odźwiernikowymi. Ściana dolna gardła stanowi przejście do przełyku. leżąc w śródpiersiu tylnym wzdłuż kręgosłupa. Gardło stanowi wspólny odcinek drogi oddechowej i pokarmowej. stąd istnieje podział jamy gardła na część nosową. że podniebienie miękkie podnosi się ku górze. Zarówno dźwigacze jak i zwieracze są to mięśnie poprzecznie prążkowane. co umożliwia zmianę szerokości jego światła. jest odcinkiem najszerszym. Ujście to ma kształt wąskiej szczeliny otoczonej dwoma wargami. brzeg górny zwany krzywizną mniejszą i brzeg dolny czyli krzywiznę większą. w ten sposób. dalej jest gładka. Błona śluzowa przełyku jest pofałdowana. która wychodzi z jamy bębenkowej ucha środkowego. lewego nadnercza. Na przejściu ściany górnej w tylną gardła znajduje się migdałek gardłowy zwany również migdałkiem trzecim. przejście odźwiernika w dwunastnicę na poziomie pierwszego kręgu lędźwiowego. środkowy i dolny. Przyczepy zwieraczy sięgają od wyrostków skrzydłowatych kości klinowej aż do chrząstki pierścieniowatej krtani. ustną i krtaniową. lewej nerki. Jest to wąska przestrzeń. następnie przechodzi przez rozwór przełykowy przepony i uchodzi do wpustu żołądka. częściowo jest przykryta przez lewy płat wątroby. podśluzowej. Na tylnej znajduje się migdałek trąbkowy. oraz od śledziony położonej pod przeponą najbardziej na lewo. Ponadto chrząstka nagłośniowa krtani przechyla się ku dołowi i ku tyłowi i jak wieczko przykrywa wejście do krtani. Przejście przełyku w wpust leży na poziomie 11 kręgu piersiowego. W ścianie przedniej są trzy otwory łączące jamę gardła kolejno z jamą nosową. Żołądek jamy brzusznej w podżebrzu lewym. ustną i krtaniową. Żołądek. który pełni rolę okresowego zbiornika pokarmu. Na ścianie bocznej gardła znajduje się ujście gardłowe trąbki słuchowej. Przełyk ma kształt wąskiej rury sięgającej od 6 kręgu szyjnego do 11 kręgu piersiowego. jest prążkowana. Ich wydzielina tworzy sok żołądkowy zawierający kwas solny i . Ściana żołądka jest zbudowana z błony śluzowej.

jelita czczego i jelita krętego. Fałd ten zrasta się z okrężnicą poprzeczną tworząc więzadło żołądkowo_okrężnicze. Dwunastnica ma długość około 20 cm. Błona mięsna składa się z trzech warstw mięśni gładkich. stanowiący przejście otrzewnej ściennej w otrzewną trzewną. czyli nie posiada krezki i jest nieruchoma. Trawienie odbywa się dzięki temu. Pozostałe odcinki posiadają krezkę. ponadto od przodu jest pokryta błoną surowiczą. na której jest ujście przewodu trzustkowego mniejszego mamy wówczas dwie brodawki większą i mniejszą. są ruchome. wątrobowo_przełykowe i wątrobowo_dwunastnicze. Dwunastnica jest przyrośnięta do tylnej ściany jamy brzusznej. Składa się z trzech odcinków różnej długości: z dwunastnicy. z błony śluzowej. która schodzi z niego na otoczenie tworząc więzadła otrzewnowe. Niekiedy powyżej tej brodawki znajduje się brodawka dodatkowa zwana wówczas brodawką mniejszą. Krezka jest to podwójny fałd otrzewnej. jej obecność umożliwia fałdowanie się błony śluzowej. na której jest ujście przewodu żółciowego wspólnego i przewodu trzustkowego. Błona mięsna posiada dwie warstwy zewnętrzną podłużną i wewnętrzną okrężną. Są to: więzadła wątrobowo_przełykowe. który w części odźwiernikowej tworzą zwieracz odźwiernika. posiada część górną. Jelito cienkie ma długość około 5 metrów. następna posiada włókna o układzie okrężnym. Na zewnątrz żołądek jest okryty błoną surowiczą. że w dwunastnicy znajduje się wydzielina gruczołów jelitowych i dwunastniczych.enzym pepsynę. tu ulega rozpuszczeniu i przesiąknięciu sokiem żołądkowym. jest ona najsłabiej wykształcona. Ściana dwunastnicy jest zbudowana podobnie jak dalsze odcinki jelita cienkiego. Do krzywizny mniejszej żołądka dochodzi sieć mniejsza złożona z podwójnej blaszki otrzewnowej tworzącej trzy więzadła. Błona śluzowa zawiera gruczoły jelitowe i specjalne gruczoły dwunastnicze (Brunnera). Błona śluzowa posiada liczne fałdy okrężne. który spływa porcjami z żołądka poprzez otwierający się zwieracz. ponadto spływa . Sieć większa przykrywa pętlę jelita cienkiego. Wżołądku gromadzi się połknięty pokarm. stroną wklęsłą otacza głowę trzustki. Błona podśluzowa oddziela błonę śluzową od warstwy mięsnej. następnie spływa porcjami do dwunastnicy. zaś część dalsza zwisa wolno sięgając często do spojenia łonowego. podśluzowej i mięsnej. ma kształt podkowy skierowanej wypukłością ku stronie prawej. zstępującą i dolną. Dwunastnica leży na poziomie od I do Iii kręgu lędźwiowego. Z krzywizny większej zwisa podwójny fałd otrzewnej zwany siecią większą. warstwa wewnętrzna posiada włókna skośne. W dwunastnicy odbywa się główne trawienie pokarmu. stąd pochodzi podział jelita cienkiego na jelito bezkrezkowe i jelito krezkowe. W części zstępującej znajduje się oprócz fałdów okrężnych fałd podłużny zakończony brodawką. gdzie odbywa się właściwe trawienie. Warstwa zewnętrzna jest podłużna. Część dolna przechodzi zgięciem dwunastniczo_czczym w dalszy odcinek jelita cienkiego czyli jelito czcze.

Wszystkie te wydzieliny zawierają enzymy trawienne. dochodzą do naczyń i węzłów chłonnych leżących w krezce. Chłonka zawierająca kuleczki tłuszczu w postaci zawiesiny jest podobna do mleka. Ostatecznie tłuszcz dostaje się do zbiornika mleczu a stąd przez przewód piersiowy do układu żylnego. niskie i rzadkie fałdy błony śluzowej. i coraz mniej liczne kosmki. które przesuwają treść pokarmową w kierunku jelita grubego. Zostało ono tak nazwane. a drugim przyczepem dochodzi do ściany jelita. a zwłaszcza w dolnych jego odcinkach.do niej żułć przewodem żółciowym wspólnym i sok trzustkowy przewodem trzustkowym. a więc już poza jelitem. a brzeg jelitowy około 5 metrów. W jelicie czczym i krętym odbywa się wchłanianie strawionych części pokarmowych. ponadto opatrzone delikatnymi wypustkami palczastymi. Jelito cienkie ma kształt zupełnie gładkiej rury. Nasada ma długości około 20 cm. Główny proces wchłaniania odbywa się w jelicie czczym. przechodzą następnie przez sieci naczyń chłonnych błony śluzowej i podśluzowej. stąd w jelicie krętym. stąd ich nazwa grudki skupione. jest więc bardzo pofałdowany. ponieważ w czasie sekcji zwłok jest ono zazwyczaj puste czyli czcze. zaś grudki chłonne zbierają się w większe jednostki dochodzące do długości kilku lub kilkunastu centymetrów. Błona mięsna składa się z dwóch warstw: zewnętrznej podłużnej i wewnętrznej okrężnej. czyli podwójnym fałdzie otrzewnowym. a 3/5 to jelito kręte. pozbawione treści pokarmowej. W jelicie krętym są sieci naczyń chłonnych. których obecność oprócz fałdów znacznie zwiększa powierzchnię błony śluzowej. Błona podśluzowa jest w całym jelicie cienkim delikatna. Błona śluzowa jelita krętego posiada fałdy niższe i ułożone rzadziej. co . który swoją nasadą czyli korzeniem przyrasta do tylnej ściany jamy brzusznej. Błona śluzowa jelita czczego posiada fałdy okrężne. błony śluzowej i liczne kosmki. gęsto ułożone. Jelito kręte zwane również biodrowym.mlecz. Układ chłonny ściany jelita czczego składa się z sieci naczyń chłonnych i grudek chłonnych rozsianych w błonie śluzowej w postaci małych zgrubień wielkości główki szpilki. Różnice budowy jelita czczego i krętego związane są z ich czynnością i dotyczą budowy ściany. a liczba kosmków maleje w miarę zbliżania się jelita krętego ku końcowi. Skurcz mięśniówki w ścianie jelita wywołuje fale perystaltyczne. określa się. stąd nazwa tej właśnie chłonki płynącej z przewodu pokarmowego . że 2/5 długości to jelito czcze. Jelito czcze i kręte są umocowane na krezce. W miarę przesuwania się treści pokarmowej staje się ona coraz bardziej uboga w składniki odżywcze. Białka i cukry są wchłaniane do naczyń krwionośnych kosmków jelitowych i transportowane do wątroby. stanowi trzecią część jelita cienkiego. Jelito cienkie jest bogato unaczynione. Tłuszcze są wchłaniane do układu chłonnego przez naczynia chłonne kosmków. zwłaszcza w dolnych odcinkach jelita. stąd są w nim gęste i wysokie fałdy. Jelito czcze przechodzi bez widocznej granicy w jelito kręte. zwanymi kosmkami jelitowymi. Jelito czcze stanowi drugą część jelita cienkiego.

okrężnicy i odbytnicy czyli prostnicy. dolnej należącej do kątnicy i górnej należącej do okrężnicy wstępującej. W krezce znajduje się ponadto tkanka łączna. Ma ono kształt poziomo ustawionej szczeliny zaopatrzoną w zastawkę. W jej ścianie przyśrodkowej znajduje się ujście jelita krętego. błona zewnętrzna jest zgrupowana w trzy taśmy. samotne. Błona podśluzowa jest cienka. a kończą się na granicy esicy i odbytnicy. z dolnej ściany kątnicy odchodzi wyrostek robaczkowy. Znajdują się w niej grudki chłonne. Kątnica wykazuje cechy budowy typowe dla dalszych odcinków jelita grubego. Można te odcinki nazwać krócej. Kątnica. zaopatrzonym w zastawkę krętniczo_kątniczą zwaną również zastawką Bauhina. Wyrostek posiada ściany zbudowane tak jak pozostałe odcinki jelita grubego. W położeniu prawidłowym zwisa do miednicy mniejszej. Jelito kręte uchodzi do jelita grubego ujściem krętniczo_kątniczym. Zastawka ta składa się z dwóch warg. Tutaj włókna rozchodzą się równomiernie na ściany odbytnicy. Okrężnica. Błona śluzowa jelita grubego jest gładka. Jelito czcze zajmuje środkową część jamy brzusznej. które są krótsze niż jelito i stąd tworzą się pofałdowania całej ściany jelita w postaci uwypukleń oddzielonych od siebie bruzdami. Do jelita dochodzą nerwy układu autonomicznego. składa się z okrężnicy wstępującej. W krezce biegną do jelita naczynia krwionośne i tętnicze. wiąże się to ponadto z jego długością. Może mieć inne położenie. jest ruchomy. Jego średnica ma kilka milimetrów. rozgałęzienia tętnicy krezkowej górnej. Okrężnica poprzeczna biegnie ku stronie lewej mniej więcej na poziomie pępka. Jest on różnej długości od 2_30 cm. które unerwiają błonę mięsną i gruczoły. Wyrostek umieszczony jest na niewielkiej krezeczce. wyróżnia się tym. stąd też druga nazwa tego odcinka jelita. dochodzi do wątroby. Taśmy zaczynają się na kątnicy w miejscu odejścia wyrostka robaczkowego. okrężnicy poprzecznej. okrężnicy zstępującej i okrężnicy esowatej. zawiera gruczoły jelitowe. Błona mięsna posiada dwie warstwy: wewnętrzna warstwa okrężna jest rozmieszczona równomiernie w ścianie. która otacza naczynia i nerwy.przypomina kołnierz hiszpański zwany krezką stąd nazwa krezka. poniżej krzywizny większej żołądka i brzegu dolnego wątroby. średnio około 8 cm.oraz zmienia ilość tkanki tłuszczowej. wstępnicą. poprzecznicą. Jelito grube składa się z kątnicy. dochodzi do śledziony i zgięciem okrężniczo_śledzionowym. jelito biodrowe. delikatna. częściowo na prawym talerzu biodrowym. Ściana jelita grubego jest znacznie cieńsza od ściany jelita cienkiego. czyli kiszka ślepa leży na prawym talerzu biodrowym. że posiada bardzo dużo tkanki chłonnej. której nazwa pochodzi stąd. że okrąża jamę brzuszną. jelito kręte leży niżej. zstępnicą i esicą. w jej dolnej części. czyli lewym . Okrężnica wstępująca biegnie z prawego talerza biodrowego ku górze ku bocznej stronie jamy brzusznej. z jelita odpływają żyły tworzące następnie żyłę krezkową górną i naczynia chłonne. tworzy zgięcie wątrobowe czyli prawe i przechodzi w okrężnicę poprzeczną.

która albo leży powierzchownie. Składa się z części miedniczej i kroczowej. nieznacznie wklęsłą.przechodzi w okrężnicę zstępującą. żyłę główną dolną. ale u człowieka w ogóle. zaś w części kroczowej znajdują się fałdy pionowe zwane słupami odbytniczymi. która dochodzi do tylnej ściany jamy brzusznej i umożliwia ruchomość poprzecznicy. Błona śluzowa odbytnicy posiada trzy fałdy poprzeczne. Wypełnia całe prawe podżebrze. dochodzi do kości krzyżowej i na poziomie 2 kręgu krzyżowego przechodzi w odbytnicę. Składa się z dwóch płatów. Okrężnica zstępująca biegnie po lewej stronie jamy brzusznej. Wokół tego zwieracza znajduje się zwieracz odbytu zewnętrzny poprzecznie prążkowany. zstępnica jest podobnie jak wstępnica. przyrośnięta do ściany jamy brzusznej i nieruchoma. oraz powierzchnię trzewną. a w odcinku tylnym. zwany również woreczkiem żółciowym. który powstaje z połączenia przewodu wątrobowego wspólnego z przewodem pęcherzyka żółciowego. Zawiera ona trzy twory: tętnicę wątrobową. poprzecznica posiada własną krezkę . który w życiu płodowym łączy żyłę pępkową z żyłą główną dolną. Wątroba jest największym gruczołem nie tylko przewodu pokarmowego. Pęcherzyk żółciowy. stąd możliwość świadomego oddawania kału. Na powierzchni trzewnej znajdują się dwie bruzdy podłużne i jedna poprzeczna. Kątnica jest pokryta otrzewną i jest ruchoma. wstępnica jest przyrośnięta do ściany jamy brzusznej i pokryta otrzewną jedynie od przodu. są to wątroba i trzustka. Odbytnica. Całe jelito grube ma około 150 cm długości. które jest pozostałością żyły pępkowej okresu płodowego. Druga bruzda podwójna oddziela płat prawy od lewego i w jej odcinku przednim biegnie więzadło obłe wątroby. czyli prostnica leży wzdłuż kości krzyżowej i ogonowej i jest wygięta tak jak te kości. powstałej z trzech taśm i warstwy wewnętrznej okrężnej. W odcinku tylnym biegnie więzadło żylne. Waży przeciętnie około 1500 gramów. leży w . wreszcie odbytnica jest przyrośnięta do kości krzyżowej. zwykle do linii środkowo_obojczykowej. zwanym kanałem odbytniczym. W jamie brzusznej znajdują się dwa duże gruczoły związane z przewodem pokarmowym. należący do mięśni krocza. a zakończona jest otworem odbytowym. Bruzda poprzeczna nosi nazwę wrót albo bramy wątroby. esica posiada krezkę i jest wobec tego ruchoma. pozostałość przewodu żylnego. Na płacie prawym bruzda podłużna zawiera w swoim przednim odcinku pęcherzyk żółciowy. prawego większego i lewego mniejszego. przechodzi do podżebrza lewego. WyróŻnia się na niej powierzchnię przeponową wypukłą i gładką. powleczona otrzewną jedynie z przodu. Okrężnica esowata leży na lewym talerzu biodrowym. Błona mięśniowa składa się z warstwy zewnętrznej podwójnej. Stosunek jelita grubego do otrzewnej jest różny zależnie od odcinka. Zwieracz zewnętrzny podlega dowolnej regulacji. dochodzi do lewego talerza biodrowego i przechodzi w esicę. żyłę wrotną i przewód żółciowy wspólny. W dolnym odcinku odbytnicy warstwa okrężna grubieje i tworzy zwieracz odbytu wewnętrzny. albo jest przykryta pasmem miąższu wątroby.

Trzustka jest gruczołem zarówno zewnętrznowydzielniczym jak i . trzonu i ogona. wątrobowo_przełykowe. z okrężnicą poprzeczną. Powierzchnia trzewna wątroby sąsiaduje z prawą nerką. Otrzewna schodzi z wątroby na otaczające narządy i tworzy szereg więzadeł. zaś ogon dochodzi do śledziony. Jego dno wysuwa się spod dolnego brzegu wątroby. które łączą się w żyły wątrobowe. Ten przewód dochodzi do dwunastnicy i uchodzi w niej w brodawce razem z przewodem trzustkowym. która po oddaniu tlenu wypływa z wątroby żyłami wątrobowymi. gdzie wątroba zrasta się z przeponą. wątrobowo_żołądkowe. trzustki. waży około 90 gramów. Żyła wrotna doprowadza do wątroby trzy produkty rozpadu czerwonych ciałek krwi w śledzionie a z przewodu pokarmowego wchłonięte białka i cukry. Składa się z głowy. Żyła wrotna dzieli się w wątrobie na rozgałęzienia coraz drobniejsze. Głowa jest objęta przez dwunastnicę. Jest znacznie mniejsza od wątroby. W jego brzegu dolnym biegnie więzadło obłe wątroby. do którego dochodzą przewody drobniejsze. a który uchodzi do dwunastnicy na jej brodawce. Trzustka ma budowę zrazikową. Pęcherzyk jest wyścielony błoną śluzową. Stosunek wątroby do otrzewnej wygląda następująco: wątroba jest w całości pokryta otrzewną z wyjątkiem pewnego odcinka powierzchni przeponowej. aż dochodzi do naczyń włosowatych. dochodzi do poziomu pępka. W pęcherzyku gromadzi się wytworzona przez wątrobę żółć i ulega tu znacznemu zagęszczeniu. z żołądkiem i częściowo z przełykiem. Do wątroby wchodzi tętnica wątrobowa i wprowadza krew tętniczą odżywczą. trzon krzyżuje kręgosłup. Są to: więzadło wątrobowo_nerkowe. żołądka. która wypływa z niej przewodami prawym i lewym. czyli wrót wątroby. Żyły wątrobowe wpadają do żyły głównej dolnej i w miejscu jej przejścia przez płat prawy wątroby. Z tych naczyń włosowatych wpływa krew żylna do większych żyłek. na poziomie od I Iii kręgu lędźwiowego. Przez całą jej długość od ogona do głowy biegnie przewód trzustkowy. które łączą się w przewód wątrobowy wspólny. jest podobna z wyglądu do ślinianek. z dwunastnicą. leżącym w jamie brzusznej. Wątroba produkuje żółć. leży na tylnej ścianie jamy brzusznej. następnie łączą się z przewodem pęcherzyka żółciowego w przewód żółciowy wspólny. Do wątroby wchodzi ponadto żyła wrotna.zagłębieniu bruzdy podłużnej płata prawego . które są stosunkowo szerokie i stykają się z komórkami wątroby ułożonymi w pasma zwane beleczkami. Trzustka jest drugim gruczołem przewodu pokarmowego. która wprowadza krew żylną. Więzadło sierpowate schodzi z powierzchni przeponowej wątroby na przeponę i przednią ścianę jamy brzusznej. a szyjka przechodzi w przewód biegnący w kierunku wnęki. Żyła wrotna zbiera krew ze śledziony. prawym nadnerczem. trzon jest zrośnięty warstwą tkanki łącznej z wątrobą. Wątroba posiada specjalny układ krążenia: odżywczy i czynnościowy. całego jelita cienkiego i jelita grubego po górny odcinek odbytnicy. czynnościową. wątrobowo_dwunastnicze i więzadło sierpowate.

które łącząc się ze sobą tworzą kielichy większe. posiada powierzchnię przednią i tylną. dalej do większych miedniczki nerkowej i do moczowodu. W obrazie mikroskopowym nerki. W istocie korowej naczynia przechodzą w kapilary. przez którą wchodzi do nerki tętnica nerkowa. bezpośrednie odgałęzienie aorty brzusznej. Między piramidy wciska się istota korowa w postaci słupków nerkowych. Są to skręcone pętle naczynia tętniczego. Miedniczka nerkowa przechodzi bezpośrednio w moczowód. przechodzi w prostą. a wychodzi żyła nerkowa i moczowód. w istocie nerki. w brzegu przyśrodkowym znajduje się wnęka. Przez te cewki zbiorcze mocz spływa do kielichów mniejszych. które są otoczone torebką Bowmanna (czyt. które produkują hormony potrzebne do regulacji poziomu cukru we krwi. które tworzą . Po weJściu do nerki tętnica dzieli się na kilka rozgałęzień. Tu oddają dalsze gałęzie. z kolei ma odcinek kręty i przechodzi do cewki zbiorczej. Na przekroju nerki są widoczne dwie części: zewnętrzna istota korowa i wewnętrzna istota rdzeniowa. z których część wchodzi do istoty rdzennej. które na wierzchołkach piramid uchodzą szeregiem otworków. Nie ma ostrej granicy między między istotą korową i rdzeniową. a część do istoty korowej. Nerki są dwie: prawa i lewa. te z kolei tworzą miedniczkę nerkową. a stąd cewką moczową jest wydalany poza ustrój. Układ moczowy W skład układu moczowego wchodzą: nerki. Nerki produkują mocz. do której przesącza się mocz z naczyń kłębuszka. Między nimi jest wąska przestrzeń. Baumana). biegun górny i dolny. która pokrywa bezpośrednio kłębuszek i zewnętrzną. głównym składnikiem są kłębuszki nerkowe. które dochodzą do granicy między korą i rdzeniem nerki. Do nerki wchodzi tętnica nerkowa. Przechodząc przez ten układ kanalików nerkowych mocz ulega daleko idącym zmianom ilościowym oraz jakościowym. pęcherz moczowy i cewka moczowa. Od torebki kłębuszka odchodzi kanalik główny. łączą się w grubsze pnie. Cewki zbiorcze leżą w części rdzennej. Słupy piramid są objęte przez kielichy mniejsze. Naczynie tętnicze dochodzące do kłębuszka jest szersze od naczynia wychodzącego. Istota rdzeniowa składa się z piramid zwróconych tępo zakończonymi wierzchołkami do wnęki. Główna masa trzustki produkuje enzymy trawienne tworzące sok trzustkowy. Wśród miąższu trzustki znajdują się skupienia komórek tworzące wyspy Langerhansa.dokrewnym. potrzebny do trawienia w dwunastnicy. który jest okresowym zbiornikiem moczu. Brzeg boczny nerki jest wypukły. który zaczyna się częścią krętą. moczowody. następnie w pętlę Henlego. Nerka ma kształt fasoli. a podstawami do istoty korowej. Torebka ma dwie blaszki wewnętrzną. ten spływa moczowodami do pęcherza moczowego.

przechodzi przez nią mocz i nasienie. Otoczenie pęcherza moczowego jest inne u płci męskiej. tuż za spojeniem łonowym. a wygładza się w miarę napełniania moczem. U mężczyzny dno pęcherza opiera się o gruczoł krokowy. Prawa nerka sąsiaduje z wątrobą. U kobiety za pęcherzem moczowym znajdują się macica i pochwa. przechodzi następnie do miednicy mniejszej i dochodzi do tylnej ściany pęcherza. na mięśniach tylnej ściany jamy brzusznej. Drobne żyłki łączą się w większe i z nerki wypływa jedna żyła nerkowa. wypełniony sięga powyżej spojenia. Powierzchnia przednia nerki jest pokryta przez otrzewną. Część krokowa przechodzi przez gruczoł krokowy tuż po opuszczeniu pęcherza moczowego. Nerka leży w przestrzeni zaotrzewnowej na tylnej ścianie jamy brzusznej. zaś dolna do 3 kręgu lędźwiowego. błoniastą i gąbczastą. Błona śluzowa jest pofałdowana w pęcherzu pustym. który jest zawsze gładki. dopiero poza kłębuszkiem przechodzą w naczynia żylne. Nadnerczem. i okrężnicą poprzeczną. podśluzowej i mięsnej. inne u płci żeńskiej. Moczowód jest wyścielony błoną śluzową. otoczona dalej przez torebkę tłuszczową i warstwę tkanki łącznej tworzącą powięź nerkową. na ścianie tylnej znajdują się gruczoły pęcherzykowe i bańki nasieniowodów. a niekiedy znacznie w warunkach patologicznych. Długość cewki żeńskiej wynosi około 5 cm. zbudowany z błony śluzowej. Cewka moczowa tylna u płci Żeńskiej jest odcinkiem ostatnim układu moczowego. Pęcherz moczowy leży w miednicy mniejszej. Na ścianie tylnej pęcherza znajduje się trójkąt pęcherzowy. Górna granica położenia nerek sięga do 11 kręgu piersiowego. ponieważ w tym miejscu błona śluzowa jest przyrośnięta do warstwy mięsnej. zaś część gąbczasta wchodzi do ciała gąbczastego. . Nerka jest pokryta torebką włóknistą. W szczytach górnych trójkąta znajdują się ujścia moczowodów. Jest to krótki przewód o typowej budowie ściany. wierzchołek dolny prowadzi do cewki moczowej. Ma ona około 20 cm długości i dzieli się na część krokową. Ujście jej znajduje się w zatoce moczowo_płciowej do przodu od ujścia pochwy. U płci męskiej cewka moczowa jest wspólnym przewodem narządu moczowego i płciowego. część błoniasta przechodzi przez dno miednicy utworzone przez przeponę moczowo_płciową. Ruch ten spycha w dół. Moczowód jest to przewód biegnący od wnęki nerki jako bezpośrednie przedłużenie miedniczki nerkowej do pęcherza moczowego. trzustką i okrężnicą poprzeczną. Jest to worek o rozciągliwej ścianie. prawa zwykle nieco niżej niż lewa. która kurczy się ruchem robaczkowym.kłębuszki nerkowe. krople moczu. z błony śluzowej i mięśniowej. dwunastnicą. Za pęcherzem moczowym leży odbytnica. Nerka może zmieniać swoje położenie nieznacznie w warunkach fizjologicznych. z których znowu wychodzą naczynia kapilarne tętnicze. Pęcherz pusty nie wystaje ponad spojenie. Posiada w swej ścianie mięśnie gładkie ułożone w warstwę okrężną. Leży on zaotrzewnowo. Lewa nerka sąsiaduje z nadnerczem. na poziomie górnych kręgów lędźwiowych.

Narządy zewnątrzotrzewnowe są pokryte otrzewną na niewielkiej powierzchni. a dolna piętra jelitowego. w postaci kręgosłupa lędźwiowego. Odróżnia się trzewną ścienną i trzewną. ściany dalsze mięśnie skośne i proste brzucha.topografia Jama brzuszna ma ograniczenie kostne jedynie z tyłu. więc nieruchome. W górze przylega ściśle do przepony. Schodzi do miednicy mniejszej. tworzą się przestrzenie nazwane odpowiednio: przedotrzewnowa. dzięki czemu stają się ruchome. Część górna nosi nazwę piętra gruczołowego. Ścianę górną tworzy przepona. które jest składnikiem członka męskiego czyli prącia. przechodzi na ścianę tylną pokrywając leżące tu narządy i dochodzi do przepony. a między ścianami jamy brzusznej i miednicy z jednej strony. Narządy jamy brzusznej rzutuje się na jej ściany podobnie jak w klatce piersiowej. są najczęściej przyrośnięte do ściany jamy brzusznej. jedynie do poziomu pępka. W piętrze gruczołowym znajdują się następujące narządy: . podotrzewnowa i zaotrzewnowa. Jama brzuszna . pozostałe ściany są miękkie. Ściany kostne miednicy są wyścielone mięśniami. Narządy wewnątrzotrzewnowe mogą być okryte otrzewną w całości lub na znacznej przestrzeni. Ściany jamy brzusznej są wyścielone od wewnątrz błoną surowiczą i otrzewną. a otrzewną ścienną z drugiej strony.czyli jamistego cewki. a ścianą brzucha. poniżej jego pokrywa twory znajdujące się pomiędzy nią. z przodu przylega do ściany przedniej. W zależności od stopnia okrycia. Wskutek takiego układu narządów stosunek otrzewnej ściennej do ścian mięsnych jamy brzusznej jest różny. narządy płciowe i końcowy odcinek przewodu pokarmowego. otrzewną dzielimy na narządy leżące wewnątrzotrzewnowo i zewnątrzotrzewnowo. Narządy mogą być pokryte w całości otrzewną lub tylko na niewielkiej powierzchni. pokrywa częściowo leżące w niej narządy. Cewka otwiera się na żołędzi prącia. Miednica mniejsza ma kształt pierścienia kostnego i zawiera część narządów moczowych. zwaną również piętrem górnym i na część dolną czyli piętro dolne. utworzone przez mięśnie. Miednica większa ma częściowe ograniczenie kostne. mogą być zawieszone na pasmach otrzewnowych czyli krezkach. Granicę obu tych części tworzy okrężnica poprzeczna i jej krezka. Wskutek takiego przebiegu otrzewnej ściennej wyścielona przez nią przestrzeń zwana jamą otrzewnową jest mniejsza od jamy brzusznej. podzielona na miednicę większą i mniejszą. Dno miednicy mniejszej jest zamknięte przez mięśnie i powięzie krocza. Przejście otrzewnej ściennej w trzewną tworzy krótsze lub dłuższe pasma zwane krezkami. Ku dołowi jama brzuszna przechodzi w jamę miednicy. Jamę otrzewnową dzieli się na część górną. przez talerze kości biodrowych i zawiera narządy jamy brzusznej.

W przestrzeni przedotrzewnowej znajdują się pozostałości krążenia płodowego w postaci niedrożnych tętnic pępkowych. kiedy istnieje zawiązek narządów płciowych jednakowy dla obu płci. żołądek. Ku stronie lewej zachyłek sięga aż do śledziony. Dopiero po podniesieniu tego fałdu zwanego siecią większą widoczne są pętle jelita cienkiego. Przestrzeń podotrzewnowa należy do zakresu miednicy mniejszej. który zwisa z okrężnicy poprzecznej i sięga do spojenia łonowego. Narządy płciowe Narządy płciowe służą do utrzymania gatunku. po stronie prawej i u góry część wątroby i ewentualnie dno pęcherzyka żółciowego. wypełniające cały środek jamy otrzewnowej i zwisające do dołu na talerze biodrowe i częściowo do miednicy większej. Zachyłek ten jest zawarty między ścianą tylną jamy brzusznej i leżącymi na niej narządami a żołądkiem i siecią mniejszą. Narządy płciowe żeńskie . Wejście do tego zachyłka. również pozostałość rozwojowa. poprzeczną. dalej okrężnicę wstępującą. dwunastnica oraz śledziona. częściowo ścianę przednią żołądka. Dlatego można przeprowadzać porównania między budową i czynnością narządów płciowych męskich i żeńskich. są inne u płci męskiej. jeszcze nie zróżnicowany. trzustka. Narządy płciowe dzielimy na wewwnętrzne i zewnętrzne w nawiązaniu do okresu płodowego a nie w związku z ich umiejscowieniem. inne u płci żeńskiej. W przestrzeni zaotrzewnowej znajdują się nerki. Po otwarciu jamy brzusznej widzi się. czyli więzadłem rozpiętym między wątrobą a żołądkiem i górną częścią dwunastnicy. We wczesnych stadiach rozwoju płodowego jest okres. a w linii środkowej pasmo łączące pęcherz moczowy z pępkiem. a w części dolnej po stronie prawej kątnicę. zstępującą i esicę. w piętrze jelitowym znajdują się pętle jelita cienkiego i jelito grube do esicy włącznie. Między krzywizną większą żołądka a poprzecznicą jest rozpięte więzadło otrzewnowe. dobocznie tętnice nabrzuszne dolne. zstępująca. splot lędźwiowy i węzły chłonne. nadnercza. Pętle jelita cienkiego są przykryte przez duży fałd otrzewnej. nerki wraz z nadnerczami. W górnej części jamy otrzewnowej znajduje się duży zachyłek jamy otrzewnowej zwany torbą sieciową. z którego rozwijają się narządy męskie lub żeńskie. trzustka. układ nerwowy autonomiczny zakresu jamy brzusznej. U dołu jest on zamknięty przez krezkę poprzecznicy. czyli otwór torby sieciowej znajduje się po stronie prawej pod dolnym brzegiem sieci mniejszej. część dwunastnicy. moczowody. rzecz jasna w warunkach zupełnie prawidłowych. główne naczynia krwionośne. okrężnica wstępująca.wątroba.

Ujście brzuszne ma kształt lejka otoczonego licznymi wypustkami ściany zwanymi strzępkami jajowodu. a grubość od 5 do 15 mm. Jeśli nie dojdzie do zapłodnienia. Po jego zaniku powstaje również blizna. Jajowody umożliwiają dostanie się komórek jajowych do jamy macicy. czyli komórki płciowe. które przygotowują błonę śluzową macicy na przyjęcie zapłodnionej komórki. a następnie ustaje działalność hormonalna. Jego hormony są konieczne do utrzymania rozwoju ciąży. W macicy rozwija się zapłodniona komórka jajowa. Ujście brzuszne przylega do jajnika. umożliwiają łączenie się komórek płciowych męskich z żeńskimi. Ściana jajowodu jest wyścielona błoną śluzową. szerokość 15_30. największy jest u kobiety dorosłej w okresie aktywności płciowej i rozrodczej. Komórki jajowe dojrzewają i wydostają się z jajników w okresie dojrzałości płciowej. tworząc liczne fałdy. Przez jajowód przechodzi . Narządy płciowe zewnętrzne składają się z wzgórka łonowego. następnie zbliżając się do macicy. Jajowód jest to przewód parzysty długości około 15 cm. długość jego waha się od 25_50 mm. czynność hormonalna ustaje zwykle po 10 dniach. Po wydostaniu się komórki jajowej ze ścian pęcherzyka Graffa powstaje ciałko żółte. ciałko żółte przyjmuje nazwę ciała żółtego menstruacyjnego i zanika. ponadto rozwijają się w nich komórki jajowe. Przed okresem dojrzałości płciowej powierzchnia jajnika jest gładka. Jajnik jest to gruczoł parzysty. dzięki czemu może wychwytywać komórki jajowe po ich wydostaniu się poza ściany jajnika. Wielkość jajnika jest zmienna. które jest gruczołem dokrewnym. Znaczna część jajowodu jest szeroka. a losy jego są zależne od tego czy komórka jajowa zostanie zapłodniona czy nie. Ciałko żółte wydziela hormony. warg sromowych większych i mniejszych oraz łechtaczki. Gdy komórka dojrzeje ściana pęcherzyka pęka. Przez pochwę wydostaje się płód zdolny do samodzielnego życia na zewnątrz organizmu matki. zmniejsza się. potem w miarę wydostawania się komórek jajowych powstają zbliznowacenia i nierówności powierzchni. leży w miednicy mniejszej na jej ścianie bocznej. jajowody. od połowy zaczyna już zanikać. od okresu pokwitania do okresu przekwitania. Narządy zewnętrzne służą do kopulacji. tj. rozwija się zarodek i płód. macica i pochwa. a ujściem brzusznym do jamy otrzewnowej. Kształt jego porównuje się z kształtem migdała.Do narządów płciowych wewnętrznych należą jajniki. W jajniku dojrzewają komórki płciowe w pęcherzykach Graffa. a komórka jajowa wypada do jamy otrzewnowej. na zewnątrz błony śluzowej jest błona mięsna i wreszcie błona surowicza czyli otrzewna. znacznie się zwęża. Jeżeli komórka jajowa zostanie zapłodniona ciałko żółte zwane ciałkiem żółtym ciążowym rozwija się i trwa przez całą ciążę. zależna od wieku. który ujściem macicznym otwiera się do jamy macicy. Okres dojrzałości płciowej trwa mniej więcej od 11 roku życia do 40 roku życia. Stąd dostaje się do jajowodów i do jamy macicy. W okresie przekwitania pęcherzyki Graffa zanikają. tworzy jego bańkę. Jajniki produkują hormony płciowe żeńskie. a w jego miejscu powstaje mała blizna.

Część pochwowa jest wsunięta do pochwy i objęta jej ścianami. Górne brzegi tego fałdu otaczają jajowody. wewnątrz jest wyścielona błoną śluzową. do której wsuwa się część pochwowa szyjki macicy. jest zbudowana z mięśnia gładkiego. do tyłu odbytnica. szyjka otwiera się do pochwy ujściem otoczonym dwoma wargami szyjki . Trzon jest u góry zakończony dnem. inne w trzonie. Narządem. Wewnątrz trzonu jest jama macicy. Macica jest narządem. Jeśli komórka jajowa nie zostanie zapłodniona. gruczoły jej powiększają się. naczynia i węzły chłonne oraz sploty nerwowe układu autonomicznego. leży w miednicy mniejszej w osi miednicy. Otrzewna biegnie od brzegów macicy do ścian bocznych miednicy w kształcie szerokiego fałdu ustawionego w płaszczyźnie czołowej. Biegną one w dolnej części więzadła szerokiego macicy. Wokół szyjki macicy a częściowo i wokół jej trzonu jest nagromadzenie tkanki łącznej. że do przodu od niej leży pęcherz moczowy. Twory te tworzą jako całość przymacicze. tak położona . W błonie śluzowej macicy są liczne gruczoły. Macica jest to narząd nieparzysty. Jest to aparat podporowy i wieszadłowy. Macicę dzieli się na trzon i szyjkę. cała błona śluzowa grubieje. która ulega przekrwieniu. ku przodowi więzadło pęcherzowo_maciczne. tworząc więzadło podstawowe macicy rozpięte między szyjką macicy i ścianami bocznymi miednicy. która trwa krótko. Do jamy macicy uchodzą jajowody. Macica znajduje się w miednicy małej. błona śluzowa złuszcza się i odpada od warstwy mięsnej i zostaje wydalona z jamy macicy wraz z pewną ilością krwi. Macica ma specjalny aparat utrzymujący ją w jej prawidłowym położeniu. w której znajdują się naczynia krwionośne. inne w szyjce. Zespół tych więzadeł biegnący od szyjki macicy na boki. Przy nadmiernym rozciągnięciu ściany pochwy macica może wypadać na zewnątrz. który to fałd nazywa się więzadłem szerokim macicy. hormony ciała żółtego wpływają na błonę śluzową macicy. która spoczywa bezpośrednio na mięśniach. ale położenie macicy jest zmienne. ponieważ nie ma warunków do pełnego rozwoju zarodka i płodu. jest pochwa.komórka jajowa do jamy macicy. na którym macica opiera się. W jajowodzie dochodzi najczęściej do jej zapłodnienia. Aparat wieszadłowy macicy składa się z więzadeł z tkanki łącznej wraz z włóknami mięsnymi gładkimi. w którym rozwija się zarodek i płód. Od szyjki macicy biegną ponadto inne więzadła. Na zewnątrz pokrywa znaczną część macicy błona surowicza. ku przodowi i ku tyłowi tworzy aparat wieszadłowy macicy. tu odbywają się pierwsze stadia rozwoju. Po wydostaniu się komórki jajowej z jajnika. Szyjkę dzieli się na część nadpochwową i pochwową. Macica jest lekko zgięta i nachylona do przodu. Czasem zapłodniona komórka zatrzyma się w jajowodzie i dochodzi do ciąży jajowodowej. zależnie od wypełnienia pęcherza i odbytnicy. poniżej i do tyłu znajdują się jajniki. Macica ma kształt podobny do gruszki. która przechodzi w kanał szyjki. ku dołowi w kierunku szyjki zwęża się . a razem z pochwą macica opiera się na dnie miednicy mniejszej.przednią i tylną. Jest to krwawienie . a ku tyłowi odbytniczo_maciczne.

Ściana pochwy jest zbudowana z warstwy mięśniowej. a istotą jego są zmiany zachodzące w błonie śluzowej macicy pod wpływem hormonów jajnikowych. jej złuszczanie się i wydalenie i znowu zaczyna się proces jej odnowy. Cykl menstruacyjny powtarza się przez cały okres aktywności płciowej kobiety. Narządy płciowe żeńskie zewnętrzne Narządy te noszą ogólną nazwę sromu. zaczynają one wydzielać. Błona śluzowa macicy wytwarza łożysko. które otaczają przedsionek pochwy. Przyśrodkowo od warg sromowych większych znajdują się wargi sromowe mniejsze. Pochwa ma ścianę przednią i tylną. narząd. otacza się błonami płodowymi. Pochwa obejmuje swym końcem górnym część pochwową szyjki macicy. Po okresie ciąży trwającej u człowieka około 280 dni czyli 10 miesięcy księżycowych następuje poród czyli wydalenie płodu z jamy macicy. grubość jego zależy od nagromadzenia tkanki tłuszczowej podskórnej. Pochwa jest to przewód leżący w miednicy małej skośnie od tyłu ku przodowi między odbytnicą a pęcherzem moczowym i cewką moczową.powtarzające się regularnie w odstępie około 28 dni. błona jest obficie ukrwiona i znowu jest przygotowana na przyjęcie zapłodnionej komórki . w którym zmniejsza się ukrwienie błony śluzowej. Od przodu wargi sromowe mniejsze łączą się między sobą i otaczają łechtaczkę. Po wydaleniu błony śluzowej w krwawieniu miesięcznym. Po porodzie następuje okres połogu. jest to miesiączka czyli menstruacja.jest to mniej więcej szesnasty dzień cyklu. koniec dolny uchodzi do przedsionka pochwy. że światło pochwy ma kształt wąskiej szczeliny. które przylegają do siebie tak. Wzgórek łonowy leży powyżej spojenia łonowego. która od wewnątrz jest wysłana błoną śluzową. zarodek zagnieżdża się w błonie śluzowej trzonu macicy. w którym macica wraca do swego kształtu i rozmiarów z okresu ciąży. Jeśli nie ma zapłodnienia zaczyna się drugi cykl. następuje wzrastanie błony śluzowej i jej gruczołów. Jeśli dojdzie do zapłodnienia. licząc od pierwszego dnia miesiączki. Wzgórek przechodzi w wargi sromowe większe. Narządy płciowe męskie Do narządów wewnętrznych należą: . warg sromowych większych i mniejszych oraz łechtaczki. który umocowuje płód w jamie macicy i który umożliwia jego odżywianie i dostarczanie tlenu. łączące się z przodu i z tyłu spojeniem odpowiednio przednim i tylnym. a od zewnątrz pokryta warstwą tkanki łącznej. Wzgórek posiada skórę owłosioną począwszy od okresu pokwitania. Wargi sromowe większe są to dwa fałdy skórne. a składają się z wzgórka łonowego.

dochodzi do tylnej ściany pęcherza moczowego. Przez cewki nasienne proste i siatkę przechodzą plemniki. . Bańka zwęża się. przeprowadzają komórki płciowe. a następnie przechodzi w nasieniowód. W zrazikach pomiędzy cewkami znajdują się specjalne komórki. gruczoły pęcherzykowe i gruczoł krokowy czyli stercz. Jądro jest otoczone łącznotkankową błoną zwaną błoną białawą. Cewki nasienne zrazików są kręte. aby następnie wydostać się poza jądro. na jej ścianie tylnej. dojrzewają w nich komórki płciowe męskie czyli plemniki. inaczej pęcherzyk nasienny. W okresie płodowym jądra leżą w jamie brzusznej. Każdy zrazik jest zbudowany z cewek nasiennych. nasieniowody. który tworzy trzon i ogon najądrza. moszna odpowiada wargom sromowym większym. które układają się w zraziki najądrza. Jądra są odpowiednikiem jajników. cewka moczowa jest na pewnej długości otoczona ciałem gąbczastym. moszna i cewka moczowa. twór nieparzysty. Gruczoł krokowy czyli stercz. które mają zdolność produkowania hormonów. ponadto produkują one hormony płciowe.jądra. jak nazwa wskazuje.łączy się z przewodem najądrza. leży na górnej i tylnej powierzchni jądra. od której biegną w głąb liczne przegródki dzielące jądro na zraziki. Po wyjściu z ogona najądrza biegnie ku górze w obrębie moszny. Prącie odpowiada łechtaczce. trzonu i ogona. Składa się ono z głowy. Jądro . Wydzielina gruczołu wchodzi w skład nasienia. następnie przechodzą one w cewki proste. Najądrza i nasieniowody odpowiadają jajowodom. Ku dołowi przechodzi w przewód wydalający . ma około 5 cm długości. następnie przechodzą przez kanał pachwinowy w przedniej ścianie jamy brzusznej i dostają się do moszny. Najądrze.leży w worku skórnym zwanym moszną poniżej spojenia łonowego. leży na tylnej ścianie pęcherza moczowego. produkują wydzielinę.męski gruczoł płciowy . leży pod pęcherzem moczowym i otacza pierwszy odcinek cewki moczowej. Gruczoł pęcherzykowy. gruczoły pęcherzykowe i gruczoł sterczowy. Nasieniowód jest to przewód długości około 50 cm. Głowa najądrza jest zbudowana z cewek wychodzących z siatki jądra. które odpowiada wargom sromowym mniejszym. które łączą się w siatkę jądra. Pod koniec życia płodowego zstępują po ścianie tylnej jamy brzusznej do jamy miednicy. jest narządem kopulacyjnym. łączy się z przewodem wydalającym gruczołu pęcherzykowego i jako przewód wytryskowy uchodzi do cewki moczowej w jej odcinku sterczowym. w okolicy lędźwiowej. gdzie rozszerza się w bańkę nasieniowodu. najądrza. Do narządów zewnętrznych należy prącie. która wraz z plemnikami tworzy nasienie. następnie wchodzi do kanału pachwinowego i do miednicy mniejszej. Wydzielina jej dostaje się szeregiem drobnych przewodzików do cewki moczowej i wchodzi w skład nasienia. w ścianach których dojrzewają plemniki czyli komórki płciowe męskie. Przewodziki zrazików zbierają się w jeden przewód. który przeprowadza nasienie do cewki moczowej. twór parzysty.

Jest to część najdłuższa. która na żołędzi tworzy fałd zwany napletkiem. Ciała jamiste są okryte błoną białawą. Pod spojeniem łonowym rozchodzą się one i biegną wzdłuż dolnych gałęzi kości łonowych. następnie kulszowych. Prącie jest okryte skórą nieowłosioną. Ciało jamiste ma kształt walcowaty. U kobiety krocze sięga do złączenia warg sromowych większych i jest krótkie. a zbudowane z mięśni poprzecznie prążkowanych i ich powięzi. moszna i cewka moczowa. Ciała jamiste są zbudowane podobnie jak ciała gąbczaste i jak ciała jamiste łechtaczki z układu beleczek łącznotkankowych odgraniczających układ jamek. do przodu od moszny. tworzącą część przednią dna miednicy małej. które wypełniają się zmienną ilością krwi. Część sterczowa jest to pierwszy odcinek cewki długości około 3 cm. Prącie znajduje się pod spojeniem łonowym. gałęziami dolnymi kości łonowych i kulszowych aż do guzów kulszowych.Narządy płciowe męskie zewnętrzne Należy tu prącie. tuż po jej wyjściu z pęcherza moczowego. Z przodu znajduje się przepona moczowo_płciowa rozpięta między spojeniem łonowym. otoczone wspólnym zwieraczem. błoniastą i gąbczastą. ma około 10_15 cm i kończy się ujściem zewnętrznym. Skóra moszny jest pokryta włosami. Na zewnętrznej powierzchni tej przepony leżą narządy płciowe . które leży pomiędzy i z dołu od ciał jamistych. który jest zakończony żołędzią. począwszy od okresu pokwitania. Krocze jest pokryte skórą. Ciało gąbczaste otacza cewkę moczową. a u kobiety cewka moczowa i pochwa. Ma długości około 15-20 cm i dzieli się na część sterczową. Po wyjściu ze stercza wychodzi cewka przez przeponę moczowo_płciową. u mężczyzny sięga od odbytu do moszny i jest znacznie dłuższe. Mięśnie te układają się w dwie przepony zamykające dno miednicy małej. które obejmuje przednie odcinki ciał jamistych. Obydwa ciała tworzą główną część prącia. Składa się z nasady i trzonu. Krocze Krocze jest to przestrzeń zawarta między odbytem a zewnętrznymi narządami płciowymi. Zaczyna się ono zgrubieniem zwanym opuszką a kończy rozszerzeniem zwanym żołędzią. Cewka moczowa męska jest wspólnym odcinkiem narządu moczowego i narządów płciowych. Po przejściu przez przeponę wchodzi cewka do ciała gąbczastego i wraz z nim biegnie w prąciu. Przez tę przeponę przechodzi u mężczyzny cewka moczowa otoczona zwieraczem cewki. Jest to jej część błoniasta. Cewka przechodzi przez środek gruczołu krokowego i tu uchodzą do niej przewody wytryskowe i przewodziki stercza. Prącie jest zbudowane z dwóch ciał jamistych i i ciała gąbczastego. W każdej mieści się jądro i najądrze. Moszna jest to worek skórny podzielony przegrodą łącznotkankową na dwie połowy.

ucisku. Grzebienie skóry noszą też nazwę listewek skórnych. Najgłębiej w naskórku leży warstwa komórek rozrodczych. Na powierzchni skóry widoczne są wyniosłości zwane grzebieniami i oddzielające je bruzdy. w skórze dłoni i stóp jest ich najwięcej. którzy pocą się obficie i tacy. skóry właściwej i tkanki podskórnej. które wpuklają się w naskórek. Gruczoły potowe są rozprzestrzenione w całej skórze z wyjątkiem jedynie napletka i żołędzi prącia. U płci . włosy i paznokcie. którego warstwa zewnętrzna rogowacieje i ulega stałemu ścieraniu. Powierzchowna tworzy liczne wyniosłości kształtu brodawek. wieku i życia płciowego. Druga przepona zwana przeponą miedniczą ma kształt lejka. opuszkach palców i na podeszwach. Wydzielina gruczołu natłuszcza skórę i nadaje jej elastyczność. Rozmieszczenie ich w skórze nie jest równomierne np. a wąskie ujście otacza odbyt. Grubość pokładu komórek zrogowaciałych jest w różnych miejscach ciała różna. Są też różnice indywidualne w ilości gruczołów potowych. łojowe i sutki czyli gruczoły mleczne lub mlekowe. Skóra zawiera liczne gruczoły potowe. Gruczoł potowy ma kształt rurki. Warstwa głęboka ma wiązki włókien klejodajnych o układzie siateczkowym. Wskutek zwiotczenia tkanki łącznej powstają fałdy skórne na twarzy określane jako zmarszczki. W niektórych miejscach układ grzebieni skóry jest stały i charakterystyczny dla danej osoby. Dużo gruczołów łojowych występuje w skórze nosa. Naskórek jest to nabłonek wielowarstwowy płaski. powierzchowną i głęboką. Skóra właściwa tworzy dwie warstwy. której dolny odcinek jest zwinięty jak kłębek. W miejscu stałego ucisku grubieje znacznie pokład komórek zrogowaciałych stanowiący w ten sposób ochronę skóry właściwej. są ludzie. ponadto w miejscach pozbawionych włosów. ujście gruczołu znajduje się w naskórku. Gruczoły łojowe skóry występują jako gruczoły przywłośne. W innych miejscach np.zewnętrzne posiadające własne mięśnie silniej wykształcone u mężczyzny. Skóra Składa się z trzech warstw: z naskórka. Odbyt jest otoczony przez prążkowany zwieracz odbytu. zależy od działania na skórę czynników mechanicznych np. w okolicach stawów tworzą się w zależności od ruchów stawów przejściowe fałdy skóry. na czerwieni warg i w powiekach. Rozwój sutka zależy od płci. Największym gruczołem skórnym jest sutek. którego obecność umożliwia świadome regulowanie oddawanie kału. następnie gruczoły skóry. Tkanka podskórna zawiera wiotką tkankę łączną i tkankę tłuszczową w zmiennej ilości. tak jest na dłoniach. którego brzegi szerokie są przymocowane do ścian miednicy. w niektórych miejscach narządów płciowych zewnętrznych. o których się mówi. Ponadto skóra jest obficie ukrwiona i unerwiona. z której rozwijają się komórki naskórka. że się prawie w ogóle nie pocą.

ponadto są duże różnice indywidualne. począwszy od okresu pokwitania. Paznokcie są to blaszki rogowe. Istnieje wzajemna współzależność. tarczyca. Włosy wystają ze skóry właściwej. dzięki czemu skórę zalicza się do narządów czucia. które pokrywają prawie całe ciało z wyjątkiem skóry dłoni. krótsze włosy brody. Regulacja wydzielania hormonów oparta jest o tzw. warstwa powierzchowna jest zrogowaciała. Ilość hormonów wydzielanych przez jakiś gruczoł może ulegać zmianie w kierunku ich zmniejszenia lub zwiększenia. począwszy od okresu pokwitania. sprzężenie zwrotne. gruczoły . w której znajduje się brodawka i korzeń włosa.męskiej gruczoł rozwija się nieznacznie w okresie płodowym i dziecięcym. Gruczoły dokrewne Gruczoły dokrewne są to gruczoły. Gruczoł mleczny posiada również tkankę tłuszczową w zmiennej ilości. są przeźroczyste. włosy brwi i przedsionka nosa oraz meszek włosowy. które są receptorami czucia dotyku. barwy różowawej. jest parzysty. która wpływa na wielkość gruczołu. Meszek są to delikatne włoski. częściowo palców. których wydzielina zwana hormonem przedostaje się bezpośrednio z komórek gruczołowych do krwi. włosy na wzgórku łonowym i w dole pachowym. Na brodawce znajdują się ujścia przewodów mlecznych. stóp. Sutek jest podzielony pasmami tkanki łącznej na płaty. leży na wysokości zazwyczaj od 3 do 7 żebra. Gruczoły dokrewne są unerwione przez układ nerwowy autonomiczny. z widocznymi podłużnymi listewkami. to znaczy przy zmniejszaniu się ilości danego hormonu we krwi. szyszynka. bólu. U człowieka jest kilka rodzajów włosów: włosy głowy. Owłosienie ciała jest zależne od wieku i płci. układ nerwowy wpływa na wydzielinę gruczołów i wydzielina gruczołów ma wpływ na układ nerwowy. Do gruczołów dokrewnych należy przysadka mózgowa. kształtu owalnego lub zbliżonego do czworoboku leżące na końcowych paliczkach. czerwieni wargowej i skóry napletka prącia. Na powierzchni zewnętrznej mniej więcej w środku widoczna jest wyniosła brodawka otoczona ciemniej zabarwioną skórą. Wytworami naskórka są włosy i paznokcie. Czynność gruczołu związana jest z ciążą i porodem. Warstwa głęboka paznokcia stanowi jego warstwę rozrodczą. gruczoł zatrzymuje się w rozwoju. temperatury. przy nasyceniu krwi hormonem. powstają wówczas określone obrazy chorobowe. produkcja hormonu przez gruczoł maleje. W obrębie skóry znajdują się liczne zakończenia nerwowe. następuje pobudzenie gruczołu do produkcji. Najmniejsze ilości hormonów aktywują enzymy tkankowe i w ten sposób wpływają na przemianę materii w komórkach. o różnej długości. Gruczoł leży na klatce piersiowej. te na płaciki. U płci żeńskiej gruczoł rozwija się wyraźnie. Paznokcie rosną od strony korzenia. Hormony są ustrojowi konieczne do życia.

zaś jego nadmiar wzrost olbrzymi. korę nadnerczy. Zaburzenia działania przysadki mogą iść w kierunku niedoboru lub nadmiaru hormonu. Składa się ona z dwóch części głównych: przedniej pochodzenia nabłonkowego i tylnej pochodzenia nerwowego. Szyszynka jest to malutki gruczoł leżący do tyłu od wzgórza. zwane piaskiem szyszynki. Jej hormony wpływają regulująco na rozwój płciowy.przytarczyczne. Waga gruczołu waha się od 25-60 gramów. gromadzi ona. nadnercza. Tarczyca zawiera szereg pęcherzyków. Oprócz gruczołów pobudzających inne gruczoły przysadka posiada własne hormony. Między nimi leży niewielka część pośrednia. wyspy trzustki i części gruczołowe gonad czyli jąder i jajników. otoczona przez oponę twardą. rąk i stóp. części wydzielnicze gruczołów płciowych tj. podchodzą do chrząstki tarczowatej krtani. jąder i jajników.6 grama. Większość tych gruczołów jest czynna przez całe życie. U osób dorosłych pojawiają się w szyszynce drobne złogi wapnia. niektóre są czynne okresowo. ponieważ znaczna część jej hormonów wpływa na inne gruczoły dokrewne pobudzając je do wydzielania. U osób dorosłych obraz horobowy jest inny. ale budową histologiczną i fizjologią. składa się z dwóch płatów: prawego i lewego połączonych ze sobą węziną. który wpukla się z dma komory Iii mózgu. brak hormonu wywołuje przedwczesne dojrzewanie płciowe. przysadka mózgowa zwana naczelnym gruczołem dokrewnym leży w środkowym dole czaszkowym na siodełku tureckim. do których jako materiał wyjściowy potrzebny jest jod. Tarczyca produkuje hormony. Przysadka jest wielkości i kształtu małej fasolki wagi około 0. Jest ona zawieszona na lejku. Przysadka wpływa w systemie sprzężenia zwrotnego na następujące gruczoły dokrewne: tarczycę. Przykładem może być zmiana ilościowa hormonu wzrostowego. Waży około 500 miligramów.gruczoł ten leży z przodu szyi. stanowi ona pośrednik między mózgowiem i jego neurohormonami a innymi gruczołami dokrewnymi. Część przednia przysadki pochodzenia nabłonkowego wydziela hormony pobudzające gruczoły płciowe do produkcji ich hormonów i dojrzewania komórek płciowych. przenosi i wydala neurohormony komórek jąder podwzgórza. Przysadka jest określana jako gruczoł naczelny. Niedobór tego hormonu w okresie dziecięcym wywołuje wzrost karli. przede wszystkim wazopresynę regulującą ciśnienie krwi i oxytocynę wydzielającą pobudzająco do skurczu mięśniówkę macicy. hormony pobudzające tarczycę i nadnercza do wydzielania oraz własny hormon wzrostowy. Część przednia różni się od części tylnej nie tylko pochodzeniem. a które pobudzają przemianę materii. między wzgórkami przednimi blaszki czołowej śródmózgowia. Tarczyca . Płaty przylegają do przełyku i tchawicy. Część tylna przysadki pochodzenia nerwowego jest częścią podwzgurza międzymózgowia. . w których gromadzi się jej wydzielina zwana koloidem. nadmiar wywołuje ograniczone powiększanie się twarzy.

Ich hormon reguluje przemianę wapnia i fosforu w ustroju. na przekroju uwidacznia dwie warstwy. dalej cukru oraz hormony mogące mogące zastąpić hormony płciowe Gonad.leżące w tkance łącznej między kanalikami jądra. utrzymują ciałko żółte i uniemożliwiają dojrzewanie pęcherzyków Graffa i komórek jajowych. oraz dojrzewanie komórek płciowych czyli plemników.w jądrze znajdują się grupy komórek o zdolnościach wydzielania hormonów . komórki pęcherzyka przekształcają się w ciałko żółte. składa się z kilku warstw. Ich hormony pobudzają rozwój cech płciowych męskich. Nadmiar hormonu wywołuje zwyżkę poziomu wapnia we krwi i odkładanie się soli wapnia w ścianach naczyń krwionośnych i kanalików nerkowych. krzywą i rdzenną. przekazywanych przez przysadkę. Część rdzenia wydziela hormony podwyższające ciśnienie krwi. Gruczoły przytarczyczne w liczbie czterech leżą na tylnej powierzchni płatów tarczycy. Wyspy trzustki . zwłaszcza jąder. Są to komórki śródmiąższowe Leydiga. Brak hormonu powoduje cukrzycę charakteryzującą się utratą cukru przez ustrój. nadmierną pobudliwość nerwową. Zaburzenia hormonalne prowadzą przy niedoborze do wychudzenia. a po wydaleniu komórki jajowej.wpływają więc na rozwój ogólny organizmu.na tle miąższu trzustki. a przy nadmiarze do otyłości lub do znacznego zwiększenia się cech płciowych męskich. inne dla każdej warstwy hormony. . Są one przeciętnie wielkości ziarna pszenicy. które produkują różne. Komórki wysp wydzielają hormony regulujące poziom cukru we krwi. Krzywa położona zewnątrz jest pochodzenia nabłonkowego. niedobór wywołuje odwapnienie lub za słabe uwapnienie kości i zębów.hormony jajnika są produkowane okresowo przez komórki pęcherzyków Graffa pod wpływem hormonów podwzgórza. Po dwa po stronie prawej i lewej. Część korowa produkuje trzy rodzaje hormonów regulujących równowagę sodu i wapnia w ustroju. rozsiane są grupy komórek tworzących wyspy Langerhansa. Jądro . co określa się matołectwem lub kretynizmem. Niedobór lub brak hormonów w okresie dziecięcym prowadzi do zaburzeń rozwoju zarówno fizycznego jak i umysłowego aż do zupełnego zahamowania rozwoju. Nadnercza są to gruczoły spoczywające na górnych biegunach nerek. wagi 30-50 miligramów. jeżeli rozwinie się ciąża. ma związek z układem nerwowym sympatycznym. wychudzenie. Komórki śródmiąższowe produkują hormony pod wpływem przysadki mózgowej. Ten sam niedobór w okresie dorosłym powoduje zwolnienie przemiany materii. stąd ich nazwa. Hormony pęcherzyka Graffa wywołują dojrzewanie komórek płciowych. którego hormony działają zależnie od zapłodnienia lub niezapłodnienia komórki jajowej. Jajnik . Nadnercze ma kształt płaskiego trójkąta. Nadmiar hormonów występujący zazwyczaj u osób dorosłych wywołuje przyspieszenie przemiany materii. obrzęki i spowolnienie reakcji psychicznych. Jeżeli nie dojdzie do zapłodnienia doprowadzają do zaniku ciałka żółtego i rozwoju kolejnego pęcherzyka Graffa. Część rdzenna jest pochodzenia nerwowego.

którego w oryginalnym tekście brajlowskim nie zrobiono. w każdym tomie. KONIEC . powtarzanie materiału.Koniec Uwaga: Prosimy o sporządzenie spisu treści. co ułatwiłoby naukę np. Może warto skrypt podzielić na główne działy tematyczne.

You're Reading a Free Preview

Download
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->