You are on page 1of 8

KHẢO SÁT ẢNH HƯỞNG CỦA LỰC KÍCH THÍCH TUẦN HOÀN TRÊN

MẠCH ĐIỆN CHUA.


Đồng Minh Longa, Nguyễn Xuân Huyb, Đặng Văn Liệtb
a
Trưòng Đại học Cần Thơ
b
Trường Đại học Khoa học Tự nhiên – TP. Hồ Chí Minh
Tóm tắt:
Trong bài này chúng tôi tác động một lực kích thích tuần hoàn bên ngoài lên mạch điện
Chua nhằm khảo sát tính hỗn loạn của mach điện này. Việc khảo sát được thực hiện trên sự thay
đổi của dãy chia đôi, bao gồm chu kỳ bổ sung, tính chuẩn tuần hoàn, sự gián đoạn, sự chia đôi
chu kỳ, độ trễ và các tâm hút trong không gian pha.
1. MỞ ĐẦU
Trong thời gian gần đây, việc khám phá sự phức tạp của những mạch điện phi tuyến và
những hệ động học phi tuyến nhận được sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu. Các tính chất
phi tuyến, như chia đôi, tần số cộng thêm, tựa tuần hoàn và những vùng gián đoạn, đã được
nghiên cứu và khỏa sát trong nhiều hệ vật lý khác nhau. Và một trong những hệ như vậy thu hút
được nhiều sự quan tâm là mạch điện Chua.
Trong nhiều phân tích lý thuyết và thực nghiệm, người ta khảo sát hiện tượng hỗn loạn
của mạch Chua với sự thay đổi các tham số trong mạch; vậy, chúng được khảo sát như hiện
tượng mạch tự dao động bởi chính các thành phần của mạch tạo ra. Gần đây, một số tác giả đã
tiến hành khảo sát các đặc tính của mạch Chua không chỉ trong điều kiện tự dao động mà còn
khảo sát mạch dao động dưới tác dụng của một tác nhân bên ngoài và sử dụng các linh kiện
tuyến tính dạng cơ bản, chuẩn với các đặc tính vật lý là không thay đổi trong các điều kiện thí
nghiệm và đã thu được một số kết quả đáng chú ý (K. Murali và M. Lakshmanan, 1992) [2].
Năm 1948 D.B.H. Tellegen [4] đã giới thiệu một thành phần linh kiện điện tử cơ bản thứ
5 sau điện trở, cuộn dây, tụ điện và biến thế; đó là gyrator. Năm 2009, Bharathwaj
Muthuswamy, Tamara Blain, Kyle Sundqvist [3] thuộc Đại học California đã sử dụng gyrator
thay thế cuộn cảm trong mạch Chua và khảo sát hiện tượng hỗn loạn cho trường hợp này.
Tại Việt Nam, một số tác giả đã khảo sát hiện tượng hỗn loạn của mach Chua bằng mô
phỏng và bằng thực nghiệm với các linh kiện dạng cơ bản (Lê Bá Luân, … []; Nhan Văn Khoa,
… []).
Trong bài này, chúng tôi sử dụng lực kích thích bên ngoài để khảo sát hiện tượng hỗn
loạn của mạch điện Chua với cuộn cảm được thay thế bằng mạch giả cuộn cảm (inductor
gyrator). Việc khảo sát được tiến hành bằng mô phỏng và bằng thực nghiệm.
2. TÓM TẮT LÝ THUYẾT
2.1. Mạch điện Chua
Mạch điện Chua được giới thiệu như trong hình 1, gồm hai thành phần:
- Thành phần tuyến tính: L, R, C1 và C2.

- Thành phần điện trở phi tuyến NR hay còn được gọi là diod Chua, với đường đặc
tuyến V-I như trong hình 2.

Hình 1: Mạch nguyên lý của mạch điện Hình 2: Đặc tuyến I-V của điện trở phi
Chua tuyến NR
Phương trình trạng thái của mạch điện Chua được cho bởi:

(1)

Trong (1), là một hàm phân mảnh có dạng:

(2)
Trong (2), các tham số m1 và m2 là hệ số góc của hai miền bên ngoài của đồ thị I-V (hình 2); và
hai tham số Bp và -Bp là giá trị VR tại điểm gãy của đồ thị I-V (hình 2).
Trong các thành phần của mạch điện Chua thì cuộn cảm (L) có kích thước cồng kềnh,
khó tích hợp; vì thế Bharathwaj Muthuswamy, Tamara Blain, Kyle Sundqvist [3] đã đề nghị sử
dụng mạch giả cuộn dây về mặt trở kháng.
2.1. Mạch giả cuộn cảm (L)
Sơ đồ nguyên lý của mạch giả cuộn cảm được trình bày trong hình 3.
Trở kháng của cuộn cảm cho bởi:
(3)
với, RL là giá trị điện trở nội của cuộn cảm.

Hình 3: Mạch điện giả cuộn cảm (inductor Hình 4: Mạch tương đương của mạch giả cuộn
gyrator) cảm

Từ sơ đồ mạch trong hình 3 có phương trình:

(4)

Theo tính chất của opamp:


(5)

Thay (5) vào (4) và áp dụng định luật Ohm:

(6)

Trong (6), nếu chọn RL ≈ 10-4Rg hay RL<< Rg, khi đó (6) sẽ có được rút về dạng:
(7)

So sánh (3) và (7) cho thấy mạch trong hình 3 có thể xem như một cuộn cảm có dạng như hình 4.
Trong mạch điện thiết kế của hầu hết các gyrator thì yêu cầu một đầu tín hiệu phải được
nối đất để các công thức tính gần đúng cho cuộn cảm mới thỏa.
3. THỰC NGHIỆM
3.1. Phương trình của mạch Chua sử dụng mạch giả cuộn cảm
Như đã trình bày ở trên, K. Murali và M. Lakshmanan (1992) đã khảo sát dao động của
mach Chua khi có lực kích thích bên ngoài dùng các linh kiện chuẩn; để hiện tượng dao động
được thấy rõ, các tác giả trên phải sử dụng thêm một cuộn cảm bên ngoài [2].
Trong bài này, chúng tôi khảo sát dao động của mạch Chua với lực kích thích bên ngoải,
nhưng sử dụng mạch giả cuộn cảm (inductor gyrator) với sơ đồ như hình 5. Lúc này về các công
thức lý thuyết của gyrator không còn đúng nữa, và đặc tính về mặc trở kháng của gyrator không
còn là cuộn dây thuần túy.
Phương trình trạng thái của mạch Chua
lúc này được viết:

(8)

Hình 5: Sơ đồ kích thích mạch Chua, sử dụng với, iR theo (2) và điện thế kích thích
gyrator (V là volt)

3.2. Kết quả mô phỏng


Chúng tôi giải phương trình (8) với các tham số RL = 10Ω , Rg = 100kΩ , C = 16nF,
C1 = 9,8nF, C2 = 100nF, m1 = - 0.756mS, mo = - 0.409mS, Bp = 1.08V và thay đổi các giá trị đầu
vào của F và f trong Vf. Một số kết quả tính toán được trình bày trong hình 6.

(i) i (ii) (iii)


Hình 6: Kết quả mô phỏng
(i) F = 125mV, f = 128Hz; (ii) F = 125mV, f = 2278Hz; (iii) F = 125mV, f = 2383Hz

Trong quá trình tính toán thay đổi F và f chúng tôi thu được kết quả là hiện tượng hỗn
loạn xảy ra ở nhiều dạng khác nhau mà trong mạch Chua sử dụng các linh kiện chuẩn không xuất
hiện (hình 6 iii). Kết quả
ii tính toán rất nhạy với các điều kiện của f ứng với mỗi giá trị F xác định.
Ngoài ra khi giá trị F cố định mà thay đổi f thì giữa những trạng thái hỗn loạn xuất hiện những
điểm dừng - tại đó không có hiện tượng hỗn loạn.
3.3. Mạch thực nghiệm và kết quả

iii
3.3.1. Sơ đồ mạch thực nghiệm:
Sơ đồ mạch thực nghiệm của thí nghiệm được trình bày như trong hình 7.
Trong thí nghiệm này các tham số của
mạch Chua được lựa chọn sao cho mạch tự hỗn
loạn khi F = 0 hay chưa có điện thế kích thích
VF ; tại thời điểm đó giá trị của R đo được là
vào khoảng 1720Ω .
Sau đó, chúng tôi thực hiện khảo sát
mạch khi thay đổi giá trị của F từ 50mV đến
400mV và tần số tín hiệu từ 25Hz đến 5kHz.
3.3.2. Kết quả
Dựa trên kết quả đo từ hai đầu C1 và C2
được quan sát trực tiếp trên máy dao động
nghiệm. Hiện tượng chia đôi xảy liên tục trong
miền biên độ tín hiệu kích thích nhỏ hơn
300mV, và tần số khoảng 6kHz là biên cuối
cùng để xảy ra hỗn loạn.
Với những tín hiệu biên độ kích thích lớn
Hình 7: Sơ đồ mạch thực nghiệm
hơn 300mV, hiện tượng nhân đôi diễn ra phức
tạp hơn và nó nhiều hình thái khác nhau. Các kết quả này là phù hợp với kết quả mô phỏng.
Do giới hạn của bài báo nên chúng tôi chọn F = 125mV - để dễ so sánh với kết quả mô
phỏng. Kết quả thực nghiệm ứng với hai trường hợp F = 125mV, f = 128Hz và F = 125mV,
f = 2383Hz được trình bày trong hình 8i và hình 8ii (tương ứng với hình 6i và 6iii trong mô
phỏng).

Hình 8: (i) Quĩ đạo không gian pha tại Hình 8: (ii) Quĩ đạo không gian pha tại
F = 125V, f = 128Hz F = 125V, f = 2383Hz
Từ kết quả thực nghiệm chúng tôi nhận thấy quĩ đạo không gian pha trong thực nghiệm
và mô phỏng tưng tự nhau. Tuy nhiên, trong thực nghiệm xuất hiện một số kết quả khác biệt so
với mô phỏng; trong mô phỏng khi tần số tăng quá 8Khz thì hiện tượng hỗn loạn vẫn xảy ra;
trong thực nghiệm, với những tần số quá 8Khz thì ta không thể trông thấy dạng chia đôi nữa như
trong.
Hiện tượng xuất hiện các tần số cộng thêm ứng với quá trình chia 3, chia 4 … là một
trong những đặc tính của hệ hỗn loạn. Các hiện tượng này thông thường chỉ có thể quan sát trực
tiếp từ thực nghiệm, khó có thể dự đoán hay tính toán được từ lý thuyết do các bậc phương trình
cho các điểm này là lớn như bậc 8 cho chia 3 [6].
Ở biên độ tín hiệu là 125mV với tần số là 2278Hz chúng tôi quan sát được một điểm chia
3 rất ổn định như hình 12. Quĩ đạo không gian pha trong trường hợp này tương tự với quĩ đạo
tính được bằng mô phỏng (hình 6ii); tuy nhiên, trong thực nghiệm sự phân chia rõ ràng hơn.

Hình 12: Dạng chia 3 ứng với F = 125mV, f = 2278 Hz.


i: Quĩ đạo không gian pha; ii: Tín hiệu V1; iii: Tín hiệu V2.

Ngoài ra, trong quá trình khảo sát xuất


hiện nhiều trường hợp những điểm ổn định xen
kẽ sau mỗi lần phân đôi. Các điểm này xuất
hiện liên tục khi biên độ tín hiệu tăng dần và
ứng với miền tần số dưới 3500 Hz. Hình 13 thể
hiện các điểm và loại chia chu kỳ theo tần số
ứng với F = 325mV. Các điểm ổn định này xen
giữa các hình thái hỗn loạn khác nhau.
Hiện tượng gián đoạn là hiện tượng xảy ra
khi giá trị f thay đổi ứng với giá trị F xác định.
Hình 13: Đồ thị thể hiện các điểm tần số cộng Khi xảy ra hiện tượng này thì mạch tự dao
thêm với F = 325mV
động không còn hỗn loạn. Ngay sau đó mạch trở lại hỗn loạn như cũ.
Hiện tượng hỗn loạn xảy ra thường xuyên ứng với miền tần số kích thích trên 2000Hz
như với F = 325mV và f = 2635Hz, 3312Hz hay 3630Hz. Điều này cũng đúng khi khảo sát bằng
lý thuyết dù có sự sai lệch và xảy ra ứng với những khoảng nhỏ hơn của hai lần gián đoạn.
4. KẾT LUẬN
Qua khảo sát mạch Chua sử dụng gyrator chúng tôi đã thu được một số kết quả rất thú vị
về các trường hợp gián đoạn, cộng thêm. Việc sử dụng gyrator giải quyết được trường hợp mạch
điện thực nghiệm vì thành phần L của mạch điện Chua cồng kềnh và khó tích hợp. May mắn
thay, điều này cũng dẫn đến khả năng khảo sát mạch Chua sử dụng gyrator với nhiều trường hợp
hơn là sử dụng mạch Chua với các linh kiện chuẩn. Việc tìm hiểu và khảo sát dao động của mạch
Chua sử dụng gyrator có lực kích thích bên ngoài có thể sẽ giúp ích cho việc chế tạo các hệ hỗn
loạn đặc biệt sử dụng trong những ứng dụng thực tế.
TÀI LIỆU THAM KHẢO

[1] Leon U. Chua, Charles A. Desoer, Ernest S. Kuh, 1987, Linear and Nonlinear Circuits,
McGraw-Hill Book Company, New York.

[2] K. Murali ,M. Lakshmanan, 1992, Effect of Sinusoidal Excitation on the Chua’s Circuit,
IEEE Transactions on Circuit and System – I: Fundamental Theory and Applications, Vol. 39,
NO.4.

[3] Bharathwaj Muthuswamy, Tamara Blain, Kyle Sundqvist, 2009, A Synthetic Inductor
Implementation of Chua's Circuit, Electrical Engineering and Computer Sciences University of
California, Berkeley.

[4] B. D. H. Tellegen, 1948, The Gyrator – A New Electric Netword Element, Philips Res. Rept.,
3, 81-101.

[5] Grzegorz Szczepkowski, Ronan Farrell, 2009, Negative resistance generation in degenerated
gyrator, Institute of Microelectronics and Wireless Systems, National University of Ireland,
Maynooth, Co Kildare.

[6] Steven H. Strogatz, 1994, NONLINEAR DYNAMICS AND CHAOS With Applications to
Physics, Biology, Chemistry, and Engineering, Perseus Books, Massachusetts.

STUDYING THE EFFECT OF AN EXTERNAL PERIODIC EXCITATION


ON THE CHUA’S CIRCUIT
Dong Minh Long(a) – Nguyen Xuan Huy(b) – Dang Van Liet(b)
(a)
Cantho University
(b)
University of Science – VNU Ho Chi Minh City
Abstract: In this paper we acted of an external periodic excitation on the Chua’s circuit to study
different properties of the Chua’s circuit such as period-adding, quasi-periodicity, intermittency,
equal periodic bifurcations, hysteresis and multiple attractors in phase-space.