You are on page 1of 251

T.C.

ANKARA ÜNÍVERSÍTESÍ
SOSYAL BÍLÍMLER ENSTÍTÜSÜ
TEMEL ÍSLAM BÍLÍMLERÍ (TASAVVUF TARÍHÍ)
ANABÍLÍM DALI
MEKTÛBAT-I RABBÂNÍ'DE
KUR'ANÎ REFERANSLAR
VE
KUR'AN AYETLERÍNE GETÍRÍLEN
ÍSÂRÍ YORUMLAR
Yüksek Lisans Tezi
Zekeriya Karaca
Ankara-2007
T.C.
ANKARA ÜNÍVERSÍTESÍ
SOSYAL BÍLÍMLER ENSTÍTÜSÜ
TEMEL ÍSLAM BÍLÍMLERÍ (TASAVVUF TARÍHÍ)
ANABÍLÍM DALI
MEKTÛBAT-I RABBÂNÍ'DE
KUR'ANÎ REFERANSLAR
VE
KUR'AN AYETLERÍNE GETÍRÍLEN
ÍSÂRÍ YORUMLAR
Yüksek Lisans Tezi
Zekeriya Karaca
Tez Danìsmanì
Prof. Dr. Ethem CebeciogIu
Ankara- 2007
T.C.
ANKARA ÜNÍVERSÍTESÍ
SOSYAL BÍLÍMLER ENSTÍTÜSÜ
TEMEL ÍSLAM BÍLÍMLERÍ (TASAVVUF TARÍHÍ)
ANABÍLÍM DALI
MEKTÛBAT-I RABBÂNÍ'DE
KUR'ANÎ REFERANSLAR
VE
KUR'AN AYETLERÍNE GETÍRÍLEN
ÍSÂRÍ YORUMLAR
Yüksek Lisans Tezi
Tez Danìsmanì : Prof. Dr. Ethem CebeciogIu
Tez Jürisi ÜyeIeri
Adì ve Soyadì Ímzasì
.................................................................... ........................................
.................................................................... ........................................
.................................................................... ........................................
.................................................................... .........................................
.................................................................... .........................................
.................................................................... .........................................
Tez Sìnavì Tarihi .................................
I
ÎCÎNDEKÎLER
ÖNSÖZ................................ ................................ ................................ .......................... III
KISALTMALAR................................ ................................ ................................ ........... V
ARASTIRMANIN AMACI VE ÖNEMÎ: ................................ ............................. VII
ARASTIRMANIN YÖNTEMÎ: . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . VII
GÎRÎS ................................ ................................ ................................ .............................. 1
1. TEFSÎR. TE`VÎL VE TERCEME KELÎMELERÎNÎN LÜGAT VE ISTILAH YÖNÜNDEN
DEGERLENDÎRÎLMESÎ ................................ ................................ ................................ .........1
2. TEFSÎR EKOLLERÎ VE BUNLAR ARASINDA ÎSARÎ METODA DAYALI TEFSÎRÎN YERÎ .... 4
2.1. Rivâyet Metoduyla Tefsir................................ ................................ ...................... 4
2.2. Dirâyet Tefsiri ........................................................................................................ 6
2.3. Tasavvufi Tefsirin Kìsìmlarì ................................ ................................ ................ 7
2.3.1. Îsârî Tasavvufî Tefsir ................................ ................................ ..................... 7
2.3.2. Nazarî Tasavvufî Tefsir................................ ................................ .................. 7
2.4. Tasavvufi Tefsirin Delilleri.................................................................................. 9
2.4.1. Kur`ân-ì Kerîm`den deliller................................ ................................ ........... 9
2.4.2. Hadislerden deliller: ................................ ................................ ..................... 10
2.4.3. Sahabelerden nakledilen deliller:................................ ................................ .12
BÎRÎNCÎ BÖLÜM
ÎMAM-I RABBANÎ`NÎN HAYATI
1- DOGUMU VE SOYU................................ ................................ ................................ .......17
2- EGÎTÎMÎ VE HOCALARI................................ ................................ ................................ .18
3- EVLÎLÎGÎ VE COCUKLARI ................................ ................................ ............................. 21
4- HALÎFELERÎ: ................................ ................................ ................................ ................. 22
5- VEFATI: ................................ ................................ ................................ ........................ 28
6- ESERLERÎ:................................ ................................ ................................ ..................... 28
ÎKÎNCÎ BÖLÜM
I. MEKTUBAT`DA TASAVVUFÎ MUHTEVA VE ÎLGÎLÎ KUR`AN
AYETLERÎNÎN DEGERLENDÎRÎLMESÎ
1. ULUHÎYYET ................................ ................................ ................................ .................. 35
1.1. Tevhid...................................................................................................................36
1.2.Allah.......................................................................................................................55
1.3. Allahìn Îsimleri (Esma-Î Hüsna)................................ ................................ ........ 59
1.4. Allah`ìn Rahmeti Ve Magfireti ................................ ................................ ........... 60
1.5. Allahìn Konusmasì................................ ................................ ............................... 61
1.6.Allahìn Yaratmasì- Kudreti ................................ ................................ .................. 62
2-RUYETULLAH................................ ................................ ................................ ........... 65
II
3- KUR`AN-IKERÎM................................ ................................ ................................ ..... 68
4- HZ. PEYGAMBER................................ ................................ ................................ ..... 75
5- ASHABI KÎRAM................................ ................................ ................................ ........ 84
6- ENBÎYA VEEVLÎYANINÖZELLÎKLERÎ ................................ ............................ 92
6.1- Nübüvvet ................................ ................................ ................................ .............. 94
6.2- Velâyet................................ ................................ ................................ ................ 101
6.3- Keramet-Îstidrac ................................ ................................ ................................ 104
7. MÜ`MÎN-KAFÎR-MÜNAFIK-MÜSRÎK................................ ................................ ..........107
8-ÎLÎM.............................................................................................................................119
8.1. ÎLM-Î LEDÜN................................ ................................ ................................ ............ 122
9. KALB................................ ................................ ................................ ........................... 126
10. RUH...........................................................................................................................129
11. NEFS .........................................................................................................................134
12- MÜRSÎD/ SEYH................................ ................................ ................................ .........137
13. MUHABBETULLAH................................ ................................ ................................ ....140
13.1- Muhabbet (Ask)................................ ................................ ............................... 143
14- ÎBADET ................................ ................................ ................................ ..................... 150
14.1.Namaz................................................................................................................158
14.2. Oruc ................................ ................................ ................................ .................. 165
14.3.Hac.....................................................................................................................170
14.4. Dua....................................................................................................................173
15. ZÎKÎR................................ ................................ ................................ ......................... 178
16. ÎNSAN................................ ................................ ................................ ........................ 183
17. DÜNYA................................ ................................ ................................ ...................... 189
18-SEYTAN................................ ................................ ................................ ..................... 198
19- KAZA VE KADER................................ ................................ ................................ ......201
20- CENNET VE CEHENNEM................................ ................................ ........................... 203
20.1- Cennet ve Cehennem................................ ................................ ....................... 203
20.2. Cennetin Nimetleri................................ ................................ ........................... 207
21- AKIL................................ ................................ ................................ ......................... 209
22- SÜKÜR................................ ................................ ................................ ...................... 214
23 - ÖLÜM.......................................................................................................................217
II. AYETLERÎN KONULARINA GÖRE ÎNDEKS FÎHRÎSTÎ........................ 224
SONUC................................ ................................ ................................ ........................ 227
KAYNAKCA................................ ................................ ................................ .............. 230
III
ÖNSÖZ
Hamd. bizi hadsiz. hesapsìz. sayìsìz nimetlerine mazhar eyleyen. mülkün
sahibi. âlemlerin Rabbì. Hâlìkìmìz. Râzìkìmìz. Allah Teâlâ`ya; salat ve selâm da tüm
insanlìga rahmet olarak gönderilen. öncekilerin ve sonrakilerin efendisi. önderimiz
rehberimiz Hz Muhammed Mustafa (s.)`ya. onun âl ve ashabìnìn üzerine olsun.
Îslam dininin zuhurundan beri üzerinde en cok konusulan. arastìrmalar ve
cesitli te`viller yapìlan. hic süphesiz Kur`ân-ì Kerim`dir. Hadisi serifler ve âlimlerin
ortaya koydugu eserler de tartìsìlmìs ve üzerlerine yorumlar yapìlmìstìr. Özellikle
mutasavvìflarìn yazdìgì eserler en fazla yorum ve tevil yapìlan eserlerdendir. Îmam-ì
Rabbanî`nin Mektubatì da bundan nasibini almìstìr.
Îmam-ì Rabbanî mektuplarnda Îslami kaidelere ve Ehli Sünnet mezhebine
baglì kalmayì sìkca vurgulayarak. yasadìgì tasavvufi halleri ve seyr ü sülûk
esnasìndaki ruhî tecrübelerini aktarmìstìr. Ayrìca varlìk konusunu tartìsmìstìr. Bu
mektuplarìnda bazen konuyu anlatìrken âyet-i kerimeleri delil olarak göstermis.
bazen de bir âyet-i kerimeyi genisce acìklamìstìr.
Biz bu calìsmamìzda. Kur`ân âyetlerini referans alarak Mektubat`daki
tasavvufî konularì tasnif edip bir araya getirmeye calìstìk. Calìsmamìz bir ~Giris¨ ve
iki ~Bölüm¨den olusmaktadìr. Giris bölümünde. tefsir. te`vîl ve terceme
kelimelerinin lügat ve ìstìlâh yönünden degerlendirilisini. tefsir ekolleri ve bunlar
arasìnda isârî metoda dayalì tefsirin yerini belirlemeye calìstìk. Konumuzla ilgili
olmasì hasebiyle. isârî tefsiri biraz daha detaylì olarak ele alìp cesitli yönlerden tahlil
etmeye calìstìk.
Birinci Bölüm`de Îmam-ì Rabbanî`nin hayatìnì inceledik. Îmam-ì
Rabbanî`nin hayatì ve fikirleri üzerine. gerek Türkce gerekse yabancì dillerde
yazìlan kaynaklara dayanarak. özet bir sekilde hayatìnì. eserlerini ortaya koymaya
calìstìk. Bu bölümde eserler kìsmìnì islerken. konumuzu olusturan ~Mektubat`ì
önemi. etkileri. üslûbu ve kaynaklarì bakìmìndan daha titiz bir sekilde ele alìp
inceleyerek tanìtmaya calìstìk.
Îkinci Bölüm`de Mektubat`da tasavvufî muhtevâ ve bu muhtevâ ile ilgili
Kur`ân âyetlerinin degerlendirilmesini ele alìp inceledik. Mektubat`da tasavvufî
konular belli bir sistem icerisinde ele alìnìp incelenmis olmadìgìndan. konularì
cesitli tasavvufî mevzular baslìgì altìnda sìnìflandìrdìk. Bunu yaparken. sadece
IV
Kur`ân âyetleri referans alìnarak islenen bölümleri. calìsmamìzìn konusu olarak
tercih ettik. Cünkü Mektubat`da. tüm tasavvuf konularìnì genisce ele alìnmìstìr.
Fakat konumuzu âyetler baz alìnarak islenen tasavvufî kavramlarla sìnìrlandìrarak
calìsmamìzìn kapsamìnì belirledigimizden diger konulara deginmedik. Bu konularì
islerken. önce terimlerin kelime ve ìstìlâh manalarìnì izah edip diger mutasavvìflarìn
görüslerini aktardìktan sonra. Îmam-ì Rabbanî`nin isârette bulundugu âyetin meâl ve
yorumunu vermeye calìstìk. Mektubat. mektup seklinde yazìldìgì icin. yorumlarìnì
verirken kendi ifademizden cok. mutasavvìfìmìzìn ifadelerini kullanmaya gayret
ettik. Îsaret edilen âyetlerin. diger müfesirlerce nasìl yorumlandìgìna da bakarak.
farklì ve benzer yönlerini ortaya koymaya calìstìk.
Calìsmamìzda. kullandìgìmìz mektuplarì dipnotta gösterilirken cilt sayìsì
verilmeden sadece mektup numarasì verilmistir. Mektuplarìn sayìsìnìn bir bütün
icinde düsünülmesinin mümkün olmasì icin bu sekilde göstermeyi uygun bulduk.
Calìsmalarìm esnasìnda zaman zaman danìstìgìm ve fikirlerine müracaat
ettigim. fikirleri ile bize yol gösteren. maddi ve manevî yardìmlarìnì esirgemeyen
degerli danìsman hocam Prof. Dr. Ethem Cebecioglu`na ve Doc. Dr. Mustafa
Askar`a minnet ve sükranlarìmì arz ederim. Ayrìca calìsmalarìm esnasìnda
kendilerine danìsìp fikir aldìgìm ve yardìmlarìnì gördügüm tüm hocalarìma ve
arkadaslarìma tesekkürlerimi sunarìm.
Gayret ve calìsma bizden. tevfîk ve hidâyet Allah`tandìr.
V
KISALTMALAR
AÜ : Ankara Üniversitesi.
AÜÎF : Ankara Üniversitesi Îlahiyat Fakültesi.
AÜÎFD : Ankara Üniversitesi Îlahiyat Fakültesi Dergisi.
Ayr. bkz. : Ayrìca bakìnìz.
b. : Îbn
Bkz. : Bakìnìz.
c. : Cilt.
cev. : Ceviren.
TDVÎA : Türkiye Diyanet Vakfì Îslam Ansiklopedisi.
DÎB : Diyanet Îsleleri Baskanlìgì.
h. : Hicri.
haz. : Hazìrlayan.
ÎFAV : Marmara Üniversitesi Îlahiyat fakültesi Vakfì.
krs. : Karsìlastìrìnìz.
m. : Miladi
mad. : Maddesi.
MEB : Milli Egitim Bakanlìgì.
MÜÎF : Marmara Üniversitesi Îlahiyat Fakültesi.
nsr. : Nesreden.
s. : Sayfa
sad. : Sadelestiren.
ss. : Sayfalar arasì.
srh. : Serh eden
ter. : Terceme eden.
thk. : Tahkik eden.
VI
trs. : Tarihsiz.
vb. : Ve benzeri.
vd. : Ve devamì.
Yay. : Yayìnlarì.
yrs. : Baskì yeri yoktur.
VII
ARASTIRMANIN AMACI VE ÖNEMÎ:
Îmamì Rabbani`nin tasavvufi hayatìn inceliklerini aktardìgì mektuplarda yer alan
ayeti kerimelerin tasavvufi yorumlarìnì ayrìntìlì konu baslìklarì halinde incelemek.
Îkinci Bin Yìlìn Yenileyicisi denilen büyük Îslam Alimi ve Mutasavvìf Îmamì
Rabbani`nin mektuplarìnda yer alan ayetlere hangi manalar verdigi ve onlarì ne
sekilde tefsir ettigi önemli bir husustur. Bir mutasavvìf olarak bu ayetlere verdigi isari
yorumlar bu alanda calìsanlara yol gösterici niteliktedir. Dolayìsìyla bu yorumlarìn
bilinmesi ve bunlardan gerekli sekilde istifade edilebilmesi icin böyle bir calìsma
yapmak uygun görülmüstür.
ARASTIRMANIN YÖNTEMÎ:
Îmamì Rabbaninin hayatì ve tasavvufi görüsleri aktarìldìktan sonra Mektubat-ì
Rabbani adlì eserinde yer alan ayeti kerimeler ve bunlarìn yorumlarìyla ilgili bölümler
tercüme usulüyle tespit edilerek ve ayrìntìlì olarak degerlendirilmistir.
1
GÎRÎS
Îmam-ì Rabbanî`nin Mektubat`ìnì tam olarak anlayabilmek. onun tefsirle olan
irtibatìnì kavramaya baglìdìr. Bu husus özellikle de isârî tefsiri bilmekle irtibatlìdìr. Bu
nedenle önce genel hatlarìyla tefsir ve ekollerinden bahsedecegiz. Bununla beraber
tefsir ekolleri icerisinde isârî tefsirin yerini tesbit ederek. ana konumuzla olan yakìn
irtibatìndan dolayì bu kìsmì daha genis bir sekilde ele almaya calìsacagìz.
1. Tefsir, Te'vîI ve Terceme KeIimeIerinin Lügat ve IstìIâh Yönünden
DegerIendiriImesi
a. Tefsir. lügatta. ~fesr¨ masdarìndan alìndìgìnda ~kesf. beyân. izâh ve izhâr
etmek¨ manalarìna gelirken. ~sefere¨ kelimesinin degistirilmis sekli olarak
düsünüldügünde ~kesf ve izhâr etmek mânâsìna gelmektedir. Bazìlarì burdan geldigini
söylemektedirler. Ancak. bunlardan ~sefere¨ nin görünen ve maddi olan bir seyi ~kesf
ve izhâr etmek¨. ~fesere¨nin ise gizli ve maddi olmayan bir seyi ~kesf ve izhâr¨
mânâlarìna geldigi lügat kitaplarìnda kaydedilmektedir.
1
Tefsirin ìstìlâh manasìna gelince; Kur`ân-ì Kerim`deki kelimelerin manalarìnì.
âyetlerin iceriklerini. hükümlerini. kìssalarìnì. muhkem ve mütesâbihlerini. nâsih ve
mensûhlarìnì ve âyetlerin sebeb-i nüzüllerini. kendilerine acìkca delâlet eden lafìz ve
tabirlerle acìklamak ve izâh etmektir. Kìsaca ifade edecek olursak. tefsir. beseri kudret
miktarìnca. Allah`ìn muradìnì beyan etmek gayesiyle Kur`ân-ì Kerim`i inceleyen bir
ilim dalìdìr.
2
Bu acìdan bakìldìgìnda tefsir. Kur`ân-ì Kerim`i anlama faaliyeti olarak görülür.
Bir ilmin. bir sanatìn seref ve büyüklügü. konusu ve gayesine göredir. Tefsir ilminin
konusu Kur`ân. Kur`an`ìn gayesi de iki dünya mutlulugu olduguna göre. tefsir ilmi
bütün ilimlerin en sereflisi ve en önemlisidir.
1
Îbn Manzûr. Lisânu'l-'Arab. Beyrût 1410/1990. c.V. s. 55; Asìm Efendi. Kâmûs Tercemesi. Îstanbul 1305/1887. c.
II.. s. 606; es-Suyûtî. Celâlüddin Abdurramân. el-Îtkân fî 'Ulûmi'l-Kur'ân. Dìmesk 1407/1987. c.II.. s.1191; ez-
Zehebi. Muhammed Hüseyin. et-Tefsir ve'l-Müfessirûn. c. I. s. 14; Beyrut. ts.. Bilmen. Ömer Nasûhî. Büyük
Tefsir Tarihi ve Tabakâtu'l-Müfessirîn. Îstanbul 1973. c.I.. s. 97; Cerrahoglu. Îsmail. Tefsir Usûlü. Ankara 1983.
s. 213; Ali Turgut. Tefsir Usûlü ve Kaynaklarì. Îstanbul 1991. s. 221.
2
es-Suyûtî. a.g.e.. c.II.. s.1191; ez-Zehebi. a.g.e. c. I.. s. 14; Bilmen. a.g.e.. c.I.. s. 98; Cerrahooglu. a.g.e.. ss. 214-215;
Yüce Abdulhakim. Râzî`nin Tefsirinde Tasavvuf. Îzmir 1996. ss. 24-25.
2
b. Te`vîl. kelimesi lügatte. ~geri dönme¨ manasìna gelen ~evl¨ kökünden
alìnmìstìr. ~teevvül¨ kelimesi. herhangi bir seyi varacagì gayeye vardìrmak. sözü takdir.
tedbir. tefsir ve rüyayì tabir etmek gibi manalarì ifade ederler.
3
Istìlâhta te`vîl. Kur`ân`ìn âyetlerini mesru bir sebep veya delilden dolayì. zahirî
manasìndan alìp. tasìdìgì diger bir cok manalardan. siyak ve sibakìna uygun. Kitap ve
sünnete muvafìk olanìna sarf ve irca etmek
4
seklinde tanìmlanabilir. Yani bu durumuyla
te`vîl. Kur`ân`ìn manasìnì anladìktan sonra yorum yapmayì ifade eder.
Îmam-ì Gazâli. Yûsuf sûresi altìncì âyeti
5
delil göstererek te`vilin vehbî
oldugunu ileri sürmektedir.
6
Gazâli. te`vili. sezgi alanìna tasìmaktadìr. Zira. âyetlerdeki
~hikmet¨ yönü. ancak ilahî bir sezisle ortaya cìkar.
Tefsir ve te`vîl kelimeleri muhtelif zamanlarda birbirlerinin yerlerine kullanìlmìs
olsa da aslìnda aralarìnda bazì farklar vardìr:
- Tefsir. te`vîlden daha umumîdir.
- Tefsir genelde lafìzlarìn ortaya konulmasìna. te`vîl ise mana ve terkiplerin
acìklanmasìna yönelik birer zihin faaliyetidir.
- Tefsir sadece bir manaya muhtemel olan lafzìn acìklanmasì. te`vîl ise. farklì
manalara gelen kelimelerin o manalardan yalnìz biriyle izahìdìr.
- Tefsirde kat`iyet manasì vardìr. Te`vîlde ise. ihtimal mefhumu galiptir.
- Tefsir. bir lafzìn lügat manasìnì. te`vîl ise bir ibarenin ic yüzünü. konusanìn o
ibareden maksadìnìn ne oldugunun kesf olmasì ve acìklamasìdìr.
- Tefsir genelde. rivâyete dayanìrken. te`vîl ise dirâyet ve ictihâda dayanìr.
Müfessir rivâyet haricine cìkamazken. te`vîlci. Kur`ân ve sünnete muhalif olmamak
sartìyla. ictihad ve istinbâtìna göre acìklamalarda bulunabilir.
7
Mutasavvìflarìn acìklamalarìna göre te`vîl. kudsî isâretlerden. sübhânî
ma`rifetlerden ibaret bulunan. âriflerin kalblerine dogan bilgilerdir. Sulûk erbâbìnca
kesf olunan ince nüktelere de ~isârât-ì sûfiyye¨ denilmektedir ki. bunlar kitap ve
sünnetin zahirîne aykìrì olmamak sartìyla. pek kìymetli sünûhattan sayìlmaktadìr.
8
Kesf
perdenin acìlmasì ve sìr perdesinin yükselmesi sûretiyle bazì seylere agah olmak. gizli
3
Îbn Manzûr. a.g.e.. c. II.. ss. 32-33; Asìm Efendi. a.g.e.. c.III.. s1160; Cerrahoglu. a.g.e.. ss. 214-215.
4
es-Suyûtî. a.g.e.. c.II.. s.1191; ez-Zehebi. a.g.e. c.I.. s. 14; Bilmen. a.g.e.. c. I.. 98; Cerrahooglu. a.g.e.. ss. 214-215.
5
Söz konusu âyetin meâli söyledir: ~Rabbin seni böylece (rüyâda gördügün gibi) begenip secer. sana haberleri te`vil
etmeyi ögretir.¨
6
Gazâli. el-Erba`în fî Usûliddîn. cev.:Yaman Arìkan. Îstanbul 1970. s. 12.
7
ez-Zehebi. a.g.e.. c.I.. ss.19-22; es-Suyûtî. a.g.e.. c.II.. s.1189; Bilmen. a.g.e.. c.I.. ss.9899; Cerrahoglu. a.g.e.. ss.
214-215; Güllüce. a.g.e.. s. 25.
3
olan birtakìm hususlarìn zâhir ve acìk olmasì. gayb olan bazì hususlarìn görünür hale
gelmesidir. Yani karanlìk bir gecede cìkan bir simsegin ortalìgì aydìnlatmasì gibi. kesf
de ani bir aydìnlanma ile bazì örtülü ve karanlìk seyleri ortaya cìkarìr. Kesf. genellikle
belli riyazet ve mücâhedeler sonucu belli kabiliyet ve melekelerin iyice gelistirilmesi ve
ruhî bazì güclerin meydana cìkarìlmasìdìr. Îste mutasavvìflarda ruhî bir egitim
sonucunda böyle bir bilgiye ulasmaktadìrlar. Fakat tasavvufta amac sâlikin. kesf ve
kerametlere ulasarak bir takìm olaganüstü bilgi ve meziyetleri elde etmek degildir.
Cünkü âriflerin en büyük kesf ve kerâmeti seriat-ì Muhammediyye yolunda yürümektir.
Buna göre tezimizin ana konusu olan Îmam-ì Rabbanî`nin Mektubat`ìnda gecen
âyetlerin yorumlarì te`vil kìsmìna girecegini düsünüyoruz. Cünkü Îmam-ì Rabbanî bazì
yerlerde âyetlerin zâhirî mana ve tefsirlerine yer verirse de. genellikle âyetlerdeki isâri
manalardan ve gizli sìrlardan bahseder. Hatta zahirî manayì ilgili tefsirlere havale
ederek. kendisi isâri mana üzerinde durur. Böylece zahirî ve batìnî manalarìn her ikisini
aktarìr. Îmam Gazalî. bu hususta söyle der; Zahirî tefsiri iyice bilmeden Kur`ân`ìn
esrarìnì anladìgìnì iddia eden; iceri girmeden evin ortasìna girdigini iddia edene benzer.
9
Buna karsìlìk. bazì din düsmanlarìnìn ve Bâtìnîyye tâifesinin Kur`ân hakkìnda
yazmìs olduklarì tebdîl ve tahrîf kabilinden olan seyler ise. asla ne tefsir ne de te`vîl
sayìlabilirler.
10
Yani. te`vil mananìn egilip bükülmesine acìk bir yönü bünyesinde tasìr
ve tarihte batìnîler basta olmak üzere bunun örnekleri görülmüstür.
c. Terceme. lügatta ~bir sözü. bir dilden baska bir dile cevirmek¨
11
gibi
manalara gelse de bundan baska daha bir cok manalarì da vardìr. Mesela. bir sözü
söylendigi dilde tefsir etme. kendisine ulasmayan kisiye sözü teblig etme. bir konuya
baslìk koyma. bir kimsenin hayatìnì anlatma gibi manalarì ifade etmektedir.
12
Terceme kelimesinin ìstìlâhtaki manasì ise ~bir kelâmìn manasìnì. diger bir
dilde. dengi bir ifadeyle aynen söylemektir.¨
13
Buna göre. kelimenin bir dilden digerine
cevrilisi sìrasìnda en azìndan manaya sadìk kalmak gerekir.
8
Bilmen. a.g.e.. c. l. s. 99.
9
Gazalî. Îhyâ. c. I.. s. 827.
10
Bilmen. a.g.e.. c. I.. s. 99; Güllüce. Mesnevî. s. 25.
11
Îbn Manzûr. a.g.e.. c.XII.. s. 66; Asìm Efendi. a.g.e.. c. IV.. s. 198; Bilmen. a.g.e.. c. I.. s. 100; Cerrahoglu. Tefsir
Tarihi. c. l. s. 27.
12
Bu manalar icin Bkz. Cerrahoglu. a.g.e.. c. I.. ss. 27-28; Ayrìca terceme ve tercüman kelimelerinin kullanìsì
hakkìnda genis bilgi icin Bkz. Okic. M. Tayyib "Hadiste Tercüman". Îlâhiyât Fak. Dergisi. Yìl 1966. c. XIV.. ss.
27-52.
13
Cerrahoglu. Tefsir Tarihi. c. I.. s. 28.
4
Tercemeyi. harfî (lafzî) ve tefsirî (manevî/yoruma dayalì) olmak üzere ikiye
ayìrmak mümkündür.
Lafzî terceme. bir metni kendi dilinden baska bir dile terceme ederken tamì
tamìna onun yerine gectigi düsünülen diger bir ibareye cevirmektir. Bu durumda. harfi
tercemeyi yapan kimse. cevirinin aslìyla aynì olmasì ve onun yerini tutmasìna özen
göstermelidir. Bu durum insanlarìn yazdìgì eserler icin bile son derece zor ve bir hayli
güc iken. Allah kelâmì olan Kur`ân-ì Kerim icin hayli zor ve hatta imkansìz olacagì
ortadadìr. Allah(c)`ìn muradìnìn tam olarak bir baska dile aktarìlmasì. cok ciddi bir
calìsmayì gerektirir.
Tefsirî terceme. bir sözün manasìnì. daha genis bir ifade ve aslìna yakîn bir
ibareyle baska bir dile aktarmaktìr. Kur`ân-ì Kerim`in tefsirî tercemesinin yapìlabilecegi
caiz görülmüs ama bunun kesinlikle aslìnìn yerine gecemeyecegi belirtilmistir.
14
Îste
Kur`ân-ì Kerim`in tefsirî tercemesine bile Kur`ân`ìn tercemesi demekten kacìnìlmìs ve
onun yerine ~meâl¨ lafzì kullanìlmìstìr. Meâl kelimesi ~evl¨ kökünden mimli mastar
olup. ~Bir seyin varacagì yer ve gaye¨ anlamlarìna gelmektedir. Istìlâhta ise bir sözün
anlamìnìn. her yönüyle aynen degil de. biraz noksanì ile ifade edilmesi olarak
degerlendirilir. Kur`ân-ì Kerim tercemeleri icin kullanìlan ~meâl¨ kelimesi. onu aynen
tercemeye imkanìnìn olmadìgìna. daha dogrusu yapìlan ceviride bir eksikligin mevcut
oldugunu belirtmek icin kullanìlmìstìr.
15
Tefsir. terceme. meâl ve aralarìndaki farklarì kìsaca tanìdìktan sonra. tefsir
ilmini daha iyi anlamak icin kìsaca tefsir ekollerinden bahsedelim.
2. Tefsir EkoIIeri ve BunIar Arasìnda Ísârî Metoda DayaIì Tefsirin
Yeri
2.1. Rivâyet MetoduyIa Tefsir
Kur`ân-ì Kerim ilahî kitaplarìn sonuncusu ve en mükemmeli olmasì. ayrìca
gecmis ve gelecegin ilimlerini ihtiva etmesi bakìmìndan cok veciz ve mücmeldir.
Her zaman ve her yerde dinî. felsefî ve ilmî eserlerin muhataplarì tarafìndan
iyice anlasìlìp kavranabilmesi icin. onlarìn. iyi anlayanlar tarafìndan izah edilip
acìklanmasì gerekir. Bu tür eserlerdeki bazì esas ve prensipleri okuyan herkes tam
14
ez-Zehebî. et-Tefsir ve'l- Müfessirûn. c. I.. s. 23; Bilmen. Ömer Nasuhi. Büyük Tefsir Tarihi. c. I.. s. 100;
Cerrahoglu. a.g.e. c. I.. ss. 28-30; Turgut. Ali. a.g.e.. ss. 222-23.
5
anlayamaz. Özellikle ilâhî kitaplarìn. muhataplarì tarafìndan daha iyi anlasìlmasì
gerekir. Bu nedenle. müslümanlar hatta bütün insanlar tarafìndan anlasìlmasì icin
Kur`ân-ì Kerîm`in tefsir edilmesi kacìnìlmaz bir vecibedir.
Kur`ân-ì Kerim âyetlerinin bir kìsmì muhkem bir kìsmì ise mütesâbihdir.
16
Kur`ân-ì Kerimde ahkâma taalluk eden yani helal. haram. namaz. oruc. hacc. zekât ile
ilgili âyetler muhkem. diger âyetlerin cogu ise mütesâbihtir. Îste Kur`ân-ì Kerim`in bu
hakikatlerini bize en güzel sekilde ögretecek kimse Hz. Peygamber`dir. Hz.
Muhammed(s.a.v.) hayattayken gerekli olan hususlarì ashabìna acìklìyordu. Ayrìca
ashabì. kapalì kalan ve ihtiyac hissedilen meseleleri O`na soruyorlar. O da izah
ediyordu. Sahabe-i kirâm ise kastedilen manayì. âyetlerin nüzûl sebeplerini. Hz.
Peygamberin mübarek lisânìndan duyduklarìnì nakil ve rivâyetle. tabiine aktarmìslardì.
Tabiin de. ashab-ì kiramdan ögrendikleri ve aldìklarì bilgileri. tebe-i tabiîne nakl ve
rivâyet etmislerdir.
17
Rivâyet tefsirini su sekilde tanìmlayabiliriz: Kur`ân-ì Kerim`de. sünnette veya
sahâbenin sözleri arasìnda Allah`ìn kitabìnda kastettigi husûsu acìklayìcì nitelikte vârid
olan nakillerden meydana gelen tefsirlere rivâyet tefsiri denir. Bu kìsma giren tefsirlerde
nakil haberler. itikad. amel ve ahkama ait olmadìklarìndan. yalnìz rivâyetle
yetiniliyordu. Fitne ve fesat yaygìn olmadìgìndan. Taberî gibi ilk müfessirler. bu
rivâyetlerin sìhhatini tahkik ve tetkik etmeden oldugu gibi alìp eserlerine yazìyorlardì.
Daha sonralarì. rivâyetlerin tahkik ve tashihine basvuruldu. Bu baglamda Îbn-i
Kesir(744/1343). önceki tefsirlerde rivâyet olunan haberleri. tahkik nazarìndan
gecirerek. sahih rivâyetleri toplamìs ve onlarì fasih bir Arapca`yla ~Tefsiru`l-Kur`âni`l-
Azîm¨adlì eserinde nakletmistir.
18
Ancak titizlik ve hassasiyete ragmen rivâyet tefsirinde bazì zayìf noktalar
bulunmaktadìr. Bu zayìf noktalar genellikle üc bölümde ele alìnìr. Bunlar. bu tür
tefsirlerde uydurma haberlerin yer bulmasì. isrâiliyât hurafelerinin yer almasì ve
isnâdlarìn hazf edilmesidir.
19
15
Cerrahoglu. a.g.e.. c. I. s. 33.
16
Muhkem: manasì kolaylìkla anlasìlan. hâricî bir tefsire ihtiyac duymayan ve tek manasì olan. diger bir ifadeyle
lügat manasìnìn kavranmasìyla anlasìlan âyetlerdir. Mütesâbih ise. bir cok manaya ihtimali olup. bu manalardan
birini tercih edebilmek icin haricî bir delile ihtiyacì olan âyetlerdir. Bkz. Îbn Manzûr. a.g.e.. c. Xlll. s. 505.
17
Bilmen. a.g.e.. c.I.. ss.105-107; Cerrahoglu. Tefsir Tarihi. c.I.. ss.35-37.
18
Zerkâni. Menâhil. c.II.. s.14 vd.; ez-Zehebî. et-Tefsir ve`l-Müfessirûn. c.I.. s.156; Salih. Mebâhis. s.291 vd.;
Bilmen. a.g.e.. c.I.. ss.105-107; Cerrahoglu. Tefsir Tarihi. c.I. ss.35-37.
19
Zerkâni. Menâhil. c.I.. s.491. Îsrâîliyyat; Îsrâîliyye kelimesinin coguludur. Kelime isrâîli bir kaynaktan aktarìlan
kìssa veya hadise manasìnadìr. Îsrâîl. rivâyetlere göre Hz. Yakub`un (a) ismi veya lakabìdìr. Istìlâhî manasìna
6
2.2. Dirâyet Tefsiri
Bu tefsire ~rey¨ veya ~makûl¨ tefsir de denilir. Rey. lügatte görmek. bilmek.
inanmak. ictihad etmek gibi manâlarda kullanìlmìstìr. Yani dirâyet; rey. akìl. kìyas.
ictihad ve istinbat gibi kelimelerin lugat ve ìstìlâhi manalarì ile alakalìdìr.
20
Dirâyet
tefsirini de su sekilde târif edebiliriz: Arap dili ve edebiyatìnì. Kur`ân-ì Kerimin nüzûl
sebeplerini. nâsih ve mensûhunu. müfessirin muhtac oldugu diger ilimleri ögrenip elde
ettikten sonra. rivâyet tefsirinden de istifade ederek. ictihad ile yapìlan tefsirdir.
21
Bu tefsir cesidi bir zarûret olarak ortaya cìkmìstìr. Îslam`ìn ilk dönemlerinde
müslüman Araplar. Arap yarìmadasìnda iken dillerinin selikasìna hakim idiler. Fetihler
sonucunda Îslam devletinin hudutlarì genisleyip. yabancì milletler ve onlarìn kültürleri
ile karsìlasìnca Araplarìn lisan melekeleri zaafa ugradì. Bu sebeple Arapca`yì asli sekli
üzere muhafaza edebilmek icin kurallar koyma geregi duyuldu. Özellikle Arap olmayan
müslümanlarìn Îslam`ìn temel kaynagì olan Kur`ân`ì ögrenme ihtiyaclarì. bu kaidelerin
konulmasì faaliyetini daha da hìzlandìrdì. Îste böylece dirâyet tefsirlerine de ihtiyac
duyulur hale geldi. Özellikle Îslam kültürünün yabancì kültürlerle karsìlasmasì. muhtelif
akìmlarìn ortaya cìkmasì. dirâyet tefsirleri konusundaki faaliyetleri hìzlandìran sebepler
olmuslardìr. Dirâyet metoduyla tefsir yapma konusu. iki sekilde mütalaa edilmistir. Bir
kìsìm âlimler bu hususta caiz degildir derken. diger bir kìsmì ise caiz görmüslerdir.
22
Yukarìda bahsettigimiz rivâyet ve dirâyet tefsirlerinden baska. dirâyet
tefsirlerinden sayìlabilecek su tefsir cesitleri de vardìr. a. Mezhebî Tefsirler. b. Îlhâdî
Tefsirler. c. Îlmî Tefsirler. d. Îctimâi ve Edebî Tefsirler. e. Kìsmi (Mevzûi) Tefsirler
vb.
23
gelince; kelime her ne kadar tefsire girmis Yahûdî kültürünü ifade ediyorsa da. bunda bir inhisar düsünülemez.
Îslam`a ve özellikle tefsire girmis olan Yahûdî. Hìristiyan ve diger dinlere ait kültür kalìntìlarìyla. dinin gerek
lehine ve gerekse aleyhine uydurulup Hz. Peygambere ve O`nun sahabesi ile müteakip nesillere izafe edilen her
türlü haber. isrâîliyyât kelimesinin manasì icine girer. Kìsaca ifade edecek olursak. Îslam`a yabancì olan her sey
bu kelimenin bünyesinde müTealâ edilmelidir. Bkz. Asìm Efendi. Kamus. c.IV.. s.1006; Îslâm Ansiklopedisi.
c.V.. s.1128; Aydemir. Abdullah. Tefsirde Îsrâiliyât. Diyanet Îsleri Baskanlìgì Yayìnlarì. Ankara 1979.
20
Îbn Manzûr. a.g.e.. c.XXVIII.. s.278; Firûzâbâdî. Mecduddîn. el-Kamusu`l-Muhît. I-IV. Mìsìr 1332/ 1913. c.IV.
ss.953-970.
21
Zehebî. et-Tefsir ve`l-Müfessirûn. c.I.. s.255; Zerkâni. Menâhil. c.I.. s.517; Îbn Haldun. Abdurrahman. Mukaddime.
Beyrut 1409/ 1988. 2. Baskì. Dâru`l-Fikr. s 511; Bilmen. a.g.e.. c.I.. s.108; Cerrahoglu. Tefsir Tarihi. c.II.. s.236.
22
Bu konu ile ilgili her iki tarafìn delilleri tefsir usul kitaplarìnda genisce yer almaktadìr. Meselâ rey ile tefsirin caiz
olmasì icin su dört esasa dikkat edilmesi gerekir. a) zayìf ve mevzu rivâyetlerden sakìnmakla birlikte
Rasûlullah`tan nakilde bulunmak. b) Sahabenin sözünü almak. c) Dil kurallarìna uymak ve âyetleri. Arap dilinin
müsait olmadìgì sekilde acìklamaktan sakìnmak. d) sözün gerekli kìldìgìnì ve ser`î kanunun kendisine delalet
ettigini almak. Bkz. Zerkânî. Menâhil. c.I.. ss.526-527; Zehebî. et-Tefsir ve'l-Müfessirûn. c.I.. s.255; Salih.
Mebâhis. s.233.
23
. Bkz. Zerkânî. Menâhil. c. I.. ss. 55-98; Zehebî. et-Tefsir ve'l-Müfessirûn. c. I.. s. 256; Salih. Mebâhis. ss. 291-92;
Bilmen. Büyük Tefsir Tarihi. c. I.. s. 107; Cerrahoglu. Tefsir Usûlü. ss. 295-311; Tefsir Tarihi. c. II.. ss. 352-467;
Ali Turgut. ss. 300-306; Yüce. Abdülhakim. Râzi'nin Tefsirinde Tasavvuf. Îzmir 1996. ss. 36-44.
7
2.3. Tasavvufi Tefsirin KìsìmIarì
Tefsir cesitlerinden biri de. isari yani tasavvufi tefsirlerdir. Bu cesit tefsirler.
Kur`ân`ìn zâhirînden baska. gizli isaretler geregi mutasavvìflara malum olan ve zâhirî
manaya da ters düsmeyen tefsirlerdir.
Bilindigi gibi tasavvuf ilmi biri amelî digeri nazarî olmak üzere iki kìsma
ayrìlmìstìr. Birinci kìsìmda sözden cok öze önem verilmistir. Yani züht hayatì yasamak
esastìr. Îkincisinde ise isin daha cok felsefî yönüyle ilgilenilmistir.
24
Îste bu görüslere
dayanìlarak ortaya iki tasavvufî tefsir anlayìsì ortaya cìkmìstìr. Bunlar isârî tasavvufî
tefsir ile nazarî tasavvufî tefsirdir. Simdi bunlarì kìsaca tanìmlayâlim.
2.3.1. Îsârî Tasavvufî Tefsir
Îsârî tasavvufî tefsir. Kur`ân`ì. yalnìz sülûk erbabìnca bilinen ve zâhir mana ile
bagdastìrìlmasì mümkün olan. bir takìm gizli anlamlar ve isâretlere göre tefsir etmektir.
Bir baska ifade ile Allah Teâlâ`nìn görüs ufuklarìnì aydìnlatmasì ile Kur`ân-ì Kerim`in
sìrlarìna vakìf olan. yahut Cenâb-ì Hakk`ìn ilham ve fetih yolu ile zihinlerini ince
manalar ilkâ ettigi ilim ehli kisilerin. zahirîne uygun düsecek sekilde. ama zahirî
manasìnìn dìsìnda Kur`ân-ì Kerim`i tefsir etmesidir. Bu cesit tasavvufî tefsirler sufinin
bulundugu makama ve hale göre. kalbe dogan ilham ve isaretlerine dayanìr.
25
Neticede tasavvuf erbabìnìn riyazatleri sonucu yasayarak. tahkik ederek elde
ettikleri ledünni ilimle Kur`ân`a yaklasan ve onu yorumlayan bir tefsir cesididir.
2.3.2. Nazarî Tasavvufî Tefsir
Kur`ân âyetlerinin bazì nazariyelere ve felsefi görüslere uygun bir sekilde
yorumlanmasìdìr. Bu tefsir sahipleri. Kur`ân-ì Kerim`e kendi fikirleri acìsìndan bakmìs
ve ona uygun düsecek sekilde tefsir etmislerdir.
26
Felsefî bir takìm nazariyeler üzerine
bina edilen ve Allah kelamì hakkìnda zan. ihtimal ve tahminlere dayanan bu nevi tefsir
cesitlerini kabul etmenin mümkün olmadìgì ortadadìr.
27
24
Îbn Haldun. Sifâu`s-Sâil. ss. 90-91.
25
ez-Zehebî. et-Tefsir ve'l-Müfessirûn. c. II.. s. 352; Zerkânî. Menahil. c. I.. s. 546; Sâbûnî. et-Tìbyân fî Ulûmi`l
Kur`ân. Beyrut 1405/ 1985; Ates. Süleyman. Sülemî ve Tasavvufî Tefsiri. Îstanbul 1969. s. 13; Ates. Îsârî Tefsir
Okulu. Ankara 1974. s. 19.
26
ez-Zehebî. a.g.e. c. II.. s. 352; Zerkani. a.g.e.. c. I.. s. 546; Ates. Sülemî ve Tasavvufî Tefsiri. s. 13; Ates. Îsârî Tefsir
Okulu. s. 19.
27
Zehebî. a.g.e.. c. III.. ss. 12-17; Mennau`l-Kattân. Mebâhis fî Ulûmi`l-Kur`ân. Beyrut 1411/ 1990 Müessetu`r-
Risâle. s. 356
8
Halbuki yukarìda tanìmìnì verdigimiz isârî tefsir. nazarî tefsirden tamamen ayrì
olarak hem kabulü mümkün ve hem de tefsir ilmi icerisinde degerlendirilmesi söz
konusudur. Zirâ isâri tefsir Kur`ân-ì Kerim`in zahirîne uygun olarak yapìlan ve âyetleri
kendi görüslerine uydurma gibi bir cabasì bulunmayan bir tefsir cesididir. Su kadar var
ki isâri tefsir sülûk erbâbìnca yapìlan ve yine ancak onlarìn anlayabilecegi bir tefsir
oldugundan tefsir ilminde ayrì baslìk altìnda incelenmistir.
Konunun daha iyi anlasìlmasì icin. isârî sûfî tefsir ile Nazârî sûfî tefsir
arasìndaki farklarì acìklamakta fayda vardìr.
- Nazarî sûfî tefsir. sûfînin zihninde beliren bazì ilmî mukaddimelere dayanìr.
Sonra Kur`ân âyetleri bu düsüncelerini desteklemek icin tevil edilir. Îsârî sûfî tefsir ise.
müfessirin riyazetine dayanìr. Yani. riyazet ve mücâhedeyle ruhu aydìnlanan
mutasavvìf. kudsî manalarì idrak edecek dereceye ulasìr ve bu makamda âyetlerin
tasìdìgì bâtìnî mana kalbine dogar.
- Nazarî tasavvufî tefsirde. müfessir genelde âyetin kendi verdigi manadan baska
bir mana tasìmadìgì kanaatindedir. Îsârî tasavvufî tefsirde ise. müfessir kendi verdigi
mananìn dìsìnda baska bir mananìn varlìgìnì reddetmez. Bunun tam aksine. kalbine
dogan mananìn. âyetin tasìdìgì cok sayìdaki manalardan birisi olarak kabul eder. Bir
baska mutasavvìfìn veya aynì mutasavvìfìn diger bir makamda kalbine farklì manalar
inkisâf edebilir.
28
Mutasavvìflar âyetleri tefsir ederken. zâhirî manalarìndan cok bâtìnî manalarì
üzerinde durmuslardìr. Fakat bununla birlikte her iki tasavvufî tefsir sahipleri âyetlerin
zahir manalarìnì inkâr etmemislerdir. Aslìnda bâtìnî mana ile zâhirî mana arasìnda
sürekli bir iliski mevcuttur. Zâhirî mana olmadan bâtìnî mana vücûd bulamaz. Cünkü.
batìnî mana. ilk anda fark edilen zâhirî mananìn daha ileri biciminden baska bir sey
degildir. Bir âlime göre ve surada batìnî olan bir mana. bir baska âlime göre ve orada
zâhirî hale gelmis olabilir. Bugün yeryüzünün her yanìnda bâtìnî olan bir mana. yarìn
her yerde zahirîlesebilecektir. Cünkü insanlìk tekâmül ettikce zahirî mananìn cercevesi
genislemekte. baska bir deyimle bâtìnî manalar yekûnunda azalmalar olmaktadìr.
Demek oluyor ki mutasavvìflarìn kastettikleri bâtìnî mana izafidir. Kusadalì Îbrahim
Halvetî(ö. 1845) bu durumu anlatìrken sogan benzetmesini kullanmakta ve söyle
28
ez-Zehebî. a.g.e. c.II.. s.352; Zerkani. a.g.e.. c. I.. s. 546; es- Suyûtî. el- Îtkân. c. II.. s. 1218; es- Sâbûnî. et-Tìbyân.
s. 171; es-Salih. Mebâhis. s. 296; Ates. Sülemî ve Tasavvufî Tefsiri. s. 13; Ates. Îsârî Tefsir Okulu. s. 19;
Cerrahoglu. Tefsir Tarihi. c. II.. s. 10; Yüce. Râzî`nin Tefsirinde Tasavvuf. s. 54.
9
demektedir: ~Elimize aldìgìmìz soganìn dìsìndaki kabuk zâhir. onun altìndaki bâtìndìr.
Üst kabugu soydugumuzda onun altìndaki zâhir olacak; bâtìn vasfì daha alttaki kabuga
intikal edecektir. Bu hal. soganì soymaya devam ettigimiz sürece uzar gider. Îste
kâinattaki zâhir bâtìn olayì da böylesine izafi bir karakter arzeder.¨
29
Tasavvuf ehlinin esas aldìgì bâtìnî mana. ~Sadece zahirî mana vardìr.¨ diyen
Zahirîyye mesrebiyle. ~Sadece bâtìnî mana vardìr.¨ diyen Batìnîyye mezhebi arasìnda
orta bir yoldur. Mutasavvìflar dinin bütün emirlerini yerine getirdikten sonra ve Allah
yolunda vardìklarì manevî mertebelerin bir tecellisi olarak. bâtìnî manaya vukufiyet
kazanìrlar. Bu yolun cilesini cekmeyenler batìnî manadan haberdar olamazlar.
Mevlâna`nìn tabiriyle Kur`an`ì en iyi anlayanlar onu yasayanlardìr.` Bâtìnîyye ise
hareket noktasì olarak dinin emir ve yasaklarìndan sìyrìlmak icin didinir. Buna göre
~Sûfilerin yaptìklarì dine hizmet. bâtìnîyyenin yaptìgì ise dini tahriptir¨ denilebilir.
Burada diger bir husus da isârî tefsirin. mutasavvìflarìn zuhurundan sonra ortaya
cìkmìs yeni bir tefsir cesidi olmadìgìdìr. Ta ilk devirlerden beri bilinmekte oldugunu.
Kur`ân-ì Kerîm. sünnet ve sahabenin söz ve fiillerinde ki deliller bize göstermektedir.
Îste bu delillerden bir kac örnek vererek konuyu izah etmeye calìsâlim.
2.4. Tasavvufi Tefsirin DeIiIIeri
2.4.1. Kur`ân-ì Kerîm`den deliller
Allahu Tealâ Kur`an-ì Kerim`de ~Hic mi Kur`ân`ì düsünmüyorlar? Eger o
Allah`tan baskasìndan gelmis olsaydì. onda birbirini tutmayan cok sey bulurlardì¨
30
buyurmaktadìr. Yine baska bir âyette ise; ~Allah size zâhir ve bâtìn nimetlerini bolca
ihsan etti.¨
31
~Bu kavme ne oluyor ki hemen hicbir sözü anlamìyorlar¨
32
diye
buyrulmaktadìr. Îste bu âyetler isârî tefsire isaret etmektedir.
Sâtìbî. bu âyetleri su sekilde yorumlamaktadìr; ~Yüce Allah. müsrikleri ~söz
anlamìyorlar¨ diye yererken onlarìn zahir manayì anlamadìklarìnì kastetmiyor. Cünkü
onlar Arap idiler. Kur`ân-ì Kerîm`in dìs manasìnì anlìyorlardì. Fakat o hitap ile asìl
kastedilen. ic manayì anlamadìklarìdìr. Îste Allah. onlarì bu ic manayì anlamamakla
ayìplìyor. Ayrìca Allah âyetlerini düsünmeye ve kastedilen asìl manayì anlayìp ve onun
29
Sahinler. Necmeddin. Hz. Mûsâ ile Yürümek. s. 121.
30
Nisa 4/82.
31
Muhammed 47/24.
32
Nisa 4/78.
10
sìnìrlarìnì asmaya davet ediyor. Allah bir milletten kavrayìs ve bilgiyi kaldìrdì mì. ne
zâhir manayì. ne de asìl manayì anlayamazlar. Ancak Allah`ìn kavrayìs verdigi kimseler
öz manayì anlarlar ki bu da zâhirîn altìndaki ic manadìr.¨
33
Mìsìr`daki Hz. Yusuf`un kokusunu ta Ken`an diyarìndan alan Hz. Yakub(a.s.).
kendisini ayìplayanlara: ~Allah`tan (bana verilen bir ilimle) ben. sizin bilmediklerinizi
bilirim¨
34
demisti. Bu âyet ve Hz. Musa ile Hz. Hìzìr kìssasì. Allah`ìn. bazì kullarìna
lütfettigi bir kavrayìsì ve ilm-i ledünnün varlìgìnì ortaya koyar.
Yine bir âyette. ~Kur`ânì düsünmüyorlar mì? Yoksa. kalpleri üzerinde kilitler mi
var?¨
35
âyetini Serrac söyle yorumlar; ~Kalplerin kilitlenmesi. günahtan. dünya
sevgisinden. uzun gafletten. hìrstan. övülmeye düskün olmaktan ötürü üzerine cöken
paslardan dolayìdìr. Tövbe ile kalplerin pasì. silinince gaybden kalbe nurlar dogar. O
kimse kalbinden tasan hikmetleri söyler. Allah. Rasülü(s.a.v.)`ne uyarak icini dìsìnì
temizleyip bildikleri ile amel edenleri. bilmedikleri ilme muttali kìlar ki bu da isâret
ilmidir.¨
36
Bütün Îslamî ilimlerin kaynagì Kur`ân-ì Kerim ve sünnettir. Bu kaynaklarìn
yorumu konusunda fìkìh ve kelam gibi ilimler. akìl aracìlìgì ile ~istidlâl ve nazar¨
yolunu kullanìrken tasavvuf; ~kesf ve ilham¨; yani ilm-i ledün yolunu kullanmaktadìr.
Ancak bu ilmin sìrrìna ermek; riyâzet ve mücâhede ile belli bir manevî olgunluga
ermeyi gerektirmektedir. Kur`ân-ì Kerîm ve sünnette insanìn ibadet. takva ve manevî
yükselis sonucu bir takìm ince sezis. ilham ve bilgilere erisebilecegine delil olabilecek
ifadeler bulunmaktadìr.
37
Bu âyetlerde gecen ~furkân. rahmet ve nûr¨ gibi kavramlar. insana verilen vehbî
ilim¨ denilen kesf. ilham. ruhî tecrübe ve sezgileri isaret ettigini düsünüyoruz.
2.4.2. Hadislerden deliller:
Ebu Hüreyre(r.a) Hz. Peygamber(s.a.v.)`den su hadisi rivâyet eder: ~Eger siz.
Benim bildiklerimi bilseydiniz. az güler. cok aglardìnìz.
38
Yataklarda yatmaz. daglara
33
Sâtibî. Îbrahim ibn Musa. Muvâfakât. c. III.. ss. 382-383.
34
Yusuf 12/96.
35
Muhammed 47/42.
36
Serrac. el-Lümâ. Mìsìr 1380/1960. ss. 147-148.
37
Enfal 8/29. Hadîd 57/28.
38
Hadis. "cok aglardìnìz " kìsmìna kadar. Buhâri. Müslim ve Nesâi'de mevcuttur.
11
cìkardìnìz.¨
39
Serrac bu hadisi su sekilde yorumlamaktadìr: ~Hz. Peygamber(s.a.v.)`in
isaret ettigi bu ilim. herkesin bilecegi. halk arasìnda bilinen ilimlerden olsaydì ~benim
bildigimi bilseydiniz¨ dedigi zaman yanìndakiler: ~senin bildigini biliyoruz¨ derlerdi.
O`nun risaletinin hakikatleri ve Allah`ìn ona verdigi özel ilim. daglar üzerine konsaydì
onlar erirdi. O. ashabìna kavrayabilecekleri kadar söyledi.¨
40
Yine Hz. Peygamber (s.a.v.) ~Sizden önce Îsrâilogullarì arasìnda. peygamber
olmadìklarì halde kendilerine ilham olunan kimseler vardì. Eger onlardan benim
ümmetimde de varsa. o. Ömer`dir.¨ Buhârî metnindeki diger bir rivâyette bu tür
kimselere ~muhaddesûn¨ unvanì verilmistir ki aynì manaya gelmektedir. Îbni Abbas
(r.a.) buna dayanarak. Hac Sûresinin elli ikinci âyetinde ~vela nebiyyin¨ kelimesinden
sonra ~vela muhaddesin¨ kelimesini yerlestirmistir. Demek ki muhaddes.
peygamberligin altìnda bir vahiy ve ilham mertebesidir ve bu yüksek paye Hz. Ömer
(r.a.)`e tevcih edilmistir.
41
Bu payeyi Hz. Ömer (r.a.) ile sìnìrlamak dogru olmasa gerek.
elbette ondan sonra gelen mü`minler arasìnda bu serefe nail olan pek cok insan
olacaktìr.
Bu ve buna benzer hadisler. herkesin anlayacagì zahirî ilimden baska. bir de.
yalnìz ledün ilmine sahip seckin kimselerin anlayabilecegi batinî bir ilmin varlìgìnì
gösterir. Bu ilme vakìf olanlar. Kur`ân-ì Kerîm`in zâhir manasìndan baska. bir takìm ic
manalarìna da vakìf olurlar.
Hz. Peygamber(s.a.v.) bazì âyetleri isârî olarak tefsir etmistir. Ebu Cafer söyle
anlatìyor: Hz. Peygamber(s.a.v.)`den ~Allah kime hidâyet etmek isterse onun gögsünü
Îslam`a acar¨
42
âyetinden soruldu. gögsünü nasìl Îslam`a acar denildi. Hz.
Peygamber(s.a.v.) buyurdu ki ~Gögsüne bir nur atar. o nurla gögsü acìlìr.¨ Dediler ki
bunun bir isareti var mì? Buyurdu ki ebedi eve yönelmedir.¨
43
Nitekim bir hadis-i seriflerinde de söyle buyurmaktadìr; ~Kìrk gün süreyle
Allah`a ihlasla amel edenin kalbinden lisanìna hikmet pìnarlarì akmaya baslar.¨
44
Bu da
tasavvufî egitime isaret etmektedir. Îste bu hadisler isârî tefsirin varlìgìnì ortaya
koymaktadìr.
39
Buhari. kusuf 2; Nikah 107; Rikâk 28; Müslim. kusuf 1; Nesâi. kusuf 11; Îbnu Mâce. Bâbu'l-hüzün 1.
40
Serrac. a.g.e.. s. 159.
41
Kâmil Mîras. Tecrid-i Sarih Tercemesi. Îstanbul 1945. c. I.. ss. 402-403.
42
Enbiya 21/125.
43
Süyûti. a.g.e.. c. II.. s. 186; Zehebi. a.g.e.. c. III.. s. 39.
44
Aclûnî. Îsmail b. Muhammed. Kesfü`l-Hafâ. I-II Beyrut 1405/ 1985. c.II.. s. 223.
12
2.4.3. Sahabelerden nakledilen deliller:
Ebu Hüreyre(r.a.): ~Allah`ìn Resulünden (s.a.v.) iki kap (ilim) ögrendim.
Birisini yaydìm. ötekine gelince onu yaysam bu bogaz kesilir¨
45
buyurmustur.
Mutasavvìflara göre bu hadiste gecen ve anlatìlmayan ilim. seriata baglìlìk ve Hz.
Peygamber (s.a.v.)`e muhabbet sonucu meydana gelen ilm-i ledündür.
Yine Muâz b. Cebel(r.a.)`in bir gün Resûlullah(s.a.v.)`ìn terkisine bindigi. orada
kendisine bir baskasìna acìklamasìna izin verilmeyen bir sìrr ve gizli bir bilgi verdigi
rivâyet olunmaktadìr.
46
Yine Buhari. Îbni Abbas (r.a.)`dan söyle bir haber rivâyet ediyor: ~Ömer(r.a.).
beni Bedir ashabìnìn yanìna sokardì. Onlardan bazìlarì nicin bunu aramìza alìrsìn.
bizim bunun kadar oglumuz var` derlerdi. Ömer(r.a.) de: Siz öyle bilin` derdi. Bir gün
Ömer. beni yine onlarìn meclisine cagìrdì. Beni kendilerine göstermek icin cagìrdìgìnì
sandìlar. Ömer onlara: Allah`ìn yardìmì ve fetih geldigi zaman...`
47
âyeti hakkìnda ne
dersiniz. diye sordu. Kimisi. Allah bize yardìm ettigi. fetih verdigi zaman O`na hamd ve
istigfar etmekle emrolundugumuzu ileri sürdü. bazìlarì ise sustu. Ömer bana: Sende mi
böyle düsünüyorsun ey Îbni Abbas?` dedi. Ben de hayìr. oradaki yardìm ve fetih.
Allah`ìn Resulü`nün eceline isaret etmektedir` dedim¨
48
.
Allah Resûlünden (s.a.v.) ilm-i havâss adìyla ögrenilen ve daha sonraki nesillere
yazìlì ve sözlü olarak degil de. manevî verâset. ruhî tecrübe ve hal yolu ile intikal eden.
ibadet ve muhabbet sonucu elde edilen. ilm-i ledün adìyla anìlan bir bilgi türü vardìr. Bu
bilgi türü. tasavvufun konusuna girmektedir. Cünkü tasavvufun konusu ~mârifetullah¨
yani Allah`ì tanìmaktìr. Îste isâri sûfî tefsir de bu ilimden nes`et etmektedir.
Buraya kadar. gerek âyetlerden. hadislerden ve gerek sahabenin sözlerinden
vermis oldugumuz örnekler. Kur`ân-ì Kerimin zâhir manasì yanìnda bir de bâtìn
manasìnìn oldugunu göstermektedir.
Aslìnda Kur`ân-ì Kerim`in lafìzlarìnìn zâhirî anlamì. onun; ~ne diyor¨. bâtìnî
anlamì ise; ~ne demek istiyor¨ sorularìnìn karsìlìgìdìr. Daha acìk bir ifade ile. usûl-i
fìkìhta kullanìlan ~dâll bi`l-isâre¨
49
nin karsìlìgì. tasavvufta ~isâri yorum¨ olarak
45
Buhari. Îlim 42.
46
Bkz. Buhârî. ilim 49.
47
Nasr 110/1
48
Süyûti. a.g.e.. c. II.. s. 188; Sâtibî. a.g.e.. c. III.. s. 384.
49
Dâll bi'l-isâre: "Üc cesit delâletten biriyle sevk edildigi mananìn gayrisine. yani söylenince maksûd-i aslî olmayan
bir manaya delâlet eden lafìzdìr." Bilmen. Hukûk-i Îslâmiyye ve Istìlâhât-ì Fìkhiyye Kamûsu. c.I-VIII. Îstanbul
1985. c.I.. s.23.
13
kullanìlmìstìr. Bu nedenle de mutasavvìflara ait Kur`ân tefsirine ~isârî Tefsir Okulu¨ adì
verilmistir.
50
Böylece tasavvufi tefsirler hakkìnda serî delilleri verdikten sonra. Îslam
âlimlerinin cogunluguna göre bir isârî tefsirin makbul olmasì icin onda bulunmasì
gereken sartlardan kìsaca bahsedelim:
- Îsârî tefsir. Kur`ân-ì Kerîm`in zahir manasìna zìt olmamalì.
- Murâdìn zâhir mana olmayìp. sadece bâtìn mana oldugu iddia edilmemelidir.
-Bu tefsir. Kur`ân-ì Kerîm`in lafzìnìn muhtemel olamayacagì ölcüde zayìf ve
ona uzak olmamalìdìr. Mesela. ~Ve Süleyman (a.s.). Davûd`a (a.s.) vâris oldu.¨
51
âyetinin tefsirinde ~Îmam Ali`nin. Peygambere vâris oldugunu¨ söylemek gibi.
- Verilen manada ser`î ve aklî bir muarìz olmamalìdìr.
-. Müslümanlarìn zihnini karìstìracak süpheler tasìmamalìdìr.
- Onu teyîd eden ser`î bir delil bulunmalìdìr.
Îste bu sartlarì tasìmayan ~batìnî¨ tefsirler. nefsani arzulara göre yapìlmìs. indî
ve men edilmis. makbul olmayan tefsirlerdir. Bu gibi tefsirlerden uzak durulmalì ve
onlara itibar edilmemelidir.
52
Tasavvufî acìdan. kalbe dogan her isâretin ilahî ve melekî
olmadìgìnì. bir kìsmìnìn nefsanî ve seytanî oldugunu
53
düsünürsek. isârî tefsirin
zeminini oldukca kaygan oldugunu söyleyebiliriz.
Simdi. tefsir ekolleri hakkìnda bu kìsa bilgiden sonra bizim konumuzu da
ilgilendiren isâri tefsirlere ve onlarìn müfessirlerine kìsaca deginmek istiyoruz.
Kur`ân-ì Kerim`i bu sekilde tefsir eden ilk ve en büyük müfessir. yukarìda
delillerini zikrettigimiz gibi. Hz. Peygamberimiz(s.a.v.)`dir. Daha sonra. bilhassa Hz.
Ali(r.a.). Hz. Ömer(r.a.). Abdullah b. Abbas(r.a.). Abdullah b. Mesûd(r.a.) gibi sahabiler
gelir. Sahabeden sonra bu isle ilgilenen meshur bazì âlimler vardìr.
Tâbiin ve tebe-i tâbiin döneminde zühd ve takva yönüyle tanìnmìs. isârî tefsir
yapan âlimlerin ilk ve en önemlisi. ilmini büyük ölcüde Abdullah b. Abbas`tan alan
Hasan-ì Basrî (110/728) dir. Tefsiri müstakil olmayìp. cesitli kitaplarda rivâyet
edilmistir.
54
Îsâri tefsir üstadlarìndan biri de Hz. Hüseyin`in oglu Zeynu`l-Abidin`nin
50
Güllüce. Hüseyin. Kur`ân Tefsiri Acìsìndan Mesnevî. s. 33.
51
Neml 27/16.
52
Zerkânî. a.g.e.. c. II.. s. 89; Zehebi. a.g.e.. c.II.. s. 377; Ates. Îsârî. s. 21; Cerrahoglu. Tefsir Tarihi. c. II.. s. 12
53
Cebecioglu. Tasavvufî Terimler. s. 759.
54
Hucvûrî. Kesfü`l-Mahcûb. s. 45; el-Îsfehânî. Ebu Nuaym Ahmed ibn Abdullah. Hilyetü`l-Evliyâ. Mìsìr 1352/1933.
c. II.. s. 47; el-Münavî. Abdurraûf. el-Kevâkibu`d-Dürriyye. Mìsìr1357/1938. c. I.. s. 99; Bilmen. Tefsir Tarihi.
c. II.. s. 105; Ates. Îsârî. s. 39.
14
torunu Cafer-i Sâdìk (148/765)`tìr.
55
Yine bu zatìn arkadasì ve talebesi. büyük
mutasavvìf Süfyân b. Sa`id es- Sevrî (161/778)
56
ile. talebesi Abdullah b. Mübârek
(181/797) tâbiîn ve tebe-i tâbiîn döneminin isâri müfessirlerdendir.
57
Tâbiîn ve tebe-i tâbiîn devrinden sonra zühd hareketi geliserek Allah askì ana
tema olunca. isâri tefsir de buna paralel olarak. zühd ve takvanìn yanì sìra fenâ fillah
gibi kavramlarì da alarak gelisme gösterdi. Bu dönemde tasavvufî tefsirin gelisip
sistemlesmesinde en büyük rolü oynayan üc büyük mutasavvìf görmekteyiz. Bunlar:
Sehl b. Abdullah Tüsterî (283/896)
58
. Cüneyd-i Bagdâdî (298/910)
59
ve Ebû Bekir
Muhammed b. Mûsâ el- Vâsìtî (331/942)
60
Dördüncü hicri asrìn sonuna dogru. isâri tefsirde büyük bir gelisme görülür.
Sifâhen nakledilen tefsirler. yerini müstakil tefsir kitaplarìna bìrakìr. Bu cìgìrì acan
âlimlerden birkacì sunlardìr. Ebu Abdurrahman es- Sülemî (412/1021). Ebu Îshak es-
Sa`lebî (427/1035). Abdülkerim el-Kuseyrî (465/1072)
61
. Abdul l ah el -Ensârî
(481/1089). Îmam Gazâlî (505/1111)
62
. Abdulkadir Geylânî (561/1165)
63
. Ruzbihân
Baklî (606/1209)
64
. Sonraki asìrlarda bu tefsir tarzì inkisafla devam etmistir. Necmeddin
Kübrâ (618/1211)
65
. Necmeddin Daye (654/1256). Seyyid Burhaneddin Muhakkìk et-
Tirmizî (638/1240).
Muhyiddin ibn Arabi (638/1240)
66
ile birlikte isari tefsir. ~vahdet-i vücûd¨
düsüncesinin etkisi altìna girmistir. Artìk basit manada zühdî tefsirler yerine. gâyet
kompleks felsefî acìlìmlì. vahdet-i vücûd yönünden nazarî tevillere dayalì tefsirler
dönemi baslamìstìr. Bu alanda basta Îbn Arabi olmak üzere Sadreddin Konevî
55
Îbn Hallikan. Vefâyâtü`l-Ayan. Mìsìr 1948. c. I.. s. 291; Îsfehânî. a.g.e.. c. III.. s. 193; Muhammed Ebu Zehrâ. el-
Îmamu`s-Sâdìk. s. 77.
56
Sülemî. Tabakât. s. 114; Münâvî. a.g.e.. c. I.. s. 82; Îbn Cevzî. Sìfatu`s-Safve. Haydarabad 1355. c. III.. s. 116.
57
Bkz.Ates. isârî. ss. 39-62.
58
Sülemî. a.g.e.. s. 206; Kuseyrî. Risâle. s. 17; Îsfehânî. Hilye. c. X.. ss. 189-202.
59
Sülemî. a.g.e.. ss. 155-163; Kuseyrî. Risâle. s. 24; Îsfehânî. Hilye. c. X.. s. 381; Sarânî. Tabakât. c. I.. ss. 98-101
60
Bkz. Aynì eser. ss. 63-90.
61
Subkî. Tabakât. c. III.. s. 245; Îbnu`l-Îmâd. Sezerât. c. III.. s. 320; Suyûtî. Tabakâtü`l-Müfessirîn. ss. 21-22; Îbn
Hallikân. Vefâyât. s. 367.
62
Îbnu`l-Îmâd. Sezerât. c. IV. ss. 10-13; Bilmen. Büyük Tefsir Tarihi. c. IV. s. 261; Cubukcu. Îbrahim Agah. Gazalî
ve Batìnîlik. ss. 7-9.
63
Îbnu`l-Îmâd. Sezerât. c. IV.. ss. 198-202.
64
Camî. Nefâhât. ss. 298-300; Semseddîn Sami. Kamusu`l-Alâm. I-VI. Îstanbul 1308. Mihran Matbaasì. c. III.. s.
2320.
65
Camî. a.g.e.. s. 475; Îbnu`l-Îmâd. a.g.e.. c. V. s. 79; Köprülü. Türk Edebiyatìnda Îlk Mutasavvìflar. s. 171; Bilmen.
Büyük Tefsir Tarihi. c. V.. ss. 319-320.
66
Îbnu`l-Îmâd. a.g.e.. c.V. s. 191; Zehebî. et-Tefsîr ve`ì-Müfessirûn. c. III.. s. 75; Suyûtî. Tabakâtu`l-Müfessirîn. s.
38; Celebî. Katib Hacì Halife. Kesfü`z-Zünûn an Esâmi`l-Kutub. I-VI. Mekke 1401/ 1981. c. I.. s. 438; Ates.
Ahmed. Îslam Ansiklopedisi. Îbn Arabî Maddesi.
15
(673/1274)
67
. Cemaluddin Safedî (696/1296). Abdurrezzâk Kasânî (730/1330)
68
gibi
âlimler eser vermislerdir.
69
Bu dönemden sonra isari tefsirde bir duraklama ve gerileme
olmustur. Ancak bu tür tefsir yazma isi Osmanlì devleti zamanìnda da devam ederek.
pek cok âlim ve mutasavvìf degisik tefsir kitaplarì yazmayì sürdürmüslerdir. Bunlarìn
meshurlarì arasìnda Muhammed Kutbiddîn Îznikî (821/1418)
70
. Bedreddîn-i Simâvî
(820/1420)
71
. Molla Fenârî (834/1431)
72
. Yazìcìzâde Muhammed Bîcân (855/1451)
73
.
Muhyiddin Muhammed Îbrahim en-Niksârî (901/1495)
74
. Nimetullah Nahcivanî
(920/1514)
75
Aziz Mahmud-ì Hüdâî (1038/1628). Îsmâil-ì Ankaravî (1042/1633).
Abdullah-ì Bosnevî (1054/1644). Karabas-ì Vel î (1097/ 1686). Ni yazî -i Mìsrî
(1105/1694). Îsmail Hakkî-ì Bursevî (1137/1725). Sihâbuddîn Mahmûd el- Alûsî
(1270/1854)`yi sayabiliriz.
76
Kur`ân`a isâri mana veren müfessirlerin hepsi. elbette ki bu kadar degildir.
Ayrìca bu müfessirlerin pek azì. Fatiha`dan Nâs sûresine kadar tam bir isârî tefsir
yazabilmislerdir. Bunun sebebi. isâri yoruma müsait olan âyetlerin sayìsìnìn az
olmasìdìr. Îsâri tefsire. daha cok Allah`la ilgili olan tevhîd. ru`yetullah; insanla ilgili
olan rûh. nefs. insân-ì kâmil. nübüvvet. velâyet. kaza ve kader. cennet ve cehennem gibi
âyetler. uygundur. Buna yine bir kìsìm kìssalarla ilgili te`viller ve hurûf-ì mukattaa gibi
hususlarì da ekleyebiliriz. Tam olan isâri tefsirler ise. bu konularla ilgili. yani isâri
yoruma elverisli olmayan âyetlerin tefsirini rivâyet veya dirâyet tefsiri seklinde veren
tefsirlerdir.
77
Zaten Însan hayatìnì kusatan ve yasanan. akìp giden hayatì yorumlayan
Kur`ân`ìn mesajìnì. su üc baslìk altìnda toplayabiliriz; tevhid. tezkir ve ahkâm. Tevhid.
yaratan ve yaratìlanlarì. isimleri. sìfatlarì ve fiilleri ile bilmektir. Tezkir. va`d ve va`îd.
67
Subkî. Tabakât. c.V.. s. 19; Sa`rânî. Tabakât. c. I.. s. 177; Brockelmann. Carl. GAL. c. I.. s. 1; Keklik. Nihat. Allah
Kâinât ve Însan. Îstanbul 1967. ss. XI-XIX.
68
Kâtip Celebî. Kesfü`z-Zünûn. c. I.. s. 336.
69
Ates. a.g.e. ss. 167-210.
70
Îsmâil Pasa. Hediyyetü`l-Arifîn. c. I.. s. 184; Bursalì. Mehmed Tahir. Osmanlì Müellifleri. (Tìpkìbasìm). I-III. haz.:
Mustafa Tatcì. Cemâl Kurnaz. (Bizim Büro Basìmevi). Ankara 2000. c. I.. s. 144; Semseddîn Sâmî. Kamusu`l-
A`lâm. c.V. s. 3672;Sakâik-i Numaniyye. ss. 58-59; Bilmen. a.g.e.. c.VI.. ss. 409-410.
71
Sekâik. s. 71; Celebî. Kesfü`z-Zünûn. c. I.. s. 443; Bursalì. Osmanlì Müellifleri. c.I.. ss. 39-40; Bilmen. a.g.e.. c.VI..
ss. 410-411; Gölpìnarlì. Simavna kadìsì oglu Seyh Bedreddin. s. 2.
72
Sekâik. ss. 47-53; Tahir. a.g.e.. c. I.. ss. 390-392; Askar. Molla Fenârî ve Vahdet-i Vücûd Anlayìsì. ss. 22-63
73
Celebî. a.g.e.. c. I.. s. 455; Sakâik. s. 128.
74
Sekâik. s. 292; Celebî. Kesfü`z-Zünûn. c. I.. s. 450.
75
Îsmail Pasa. Hediyyetü`l-Arifîn. c.II.. s.497; Sakâik. s.360; Borckelman. GAL. c.II.. s.320.
76
Ates. a.g.e. ss. 222-2499.
77
Ates. Îsârî. ss. 258-320.
16
cennet ve cehennem. zâhirî ve bâtìnî tasfiyedir. Ahkâm ise. ser`i mükellefiyetler. haram-
helalìn acìklanmasì. emir ve nehiylerdir.
78
Îste tezimizin konusunu teskil eden Îmam-ì Rabbanî`nin Mektubat-ì Rabbanî
isimli kitabì da Kur`ân`ìn bu konularìndan tevhid ve tezkir üzerinde durmus ve daha cok
isâri yorumlara yer vermis. ahkam konularìna ise yeri geldigince isarette bulunmustur.
Tezimizin ikinci bölümünde bu kitapta yer alan âyetleri tasavvufi kavramlar baslìgì
altìnda tasnif ederek ele almaya ve degerlendirmeye calìsacagìz.
78
Serinsu. Ahmet Nedim. Kur`ân`ìn anlasìlmasìnda Esbâb-ì Nüzûl`ün Rolü. (Sule Yay). Îstanbul 1994. ss. 47-8.
17
BÎRÎNCÎ BÖLÜM
ÎMAM-I RABBANÎ`NÎN HAYATI
Bu bölümde Îmam-ì Rabbanî`nin hayatìnì ele almak istiyoruz.
1- Dogumu ve Soyu
Îmam-ì Rabbanî 14 Sevval 971/27 Mayìs 1564`de Dogu Pencap`taki
Serhend`de dünyaya geldi. Neslinin Hz. Ömer`(r.a.)e dayandìgì söylenen Kabil asìllì
bir aileye mensuptur.
79
Bu sebeple Ahmed Serhendi`ye ~Faruki¨ ve ~Kabili¨
nisbetleri de izafe edilmektedir.dogum yeri olan Serhend`in eski adìnìn Hind dilinde
(Sanskritce) ~Arslanì cok olan yer. arslan ormanì¨ anlamìna gelen Sihrend veya
Sihrind oldugu. Gazne ile Sihrind arasìna hakim olan Gaznelilerin bu ismi
~Hindistan`ìn basladìgì yer¨ anlamìndaki Serhind`e cevirdikleri ve zamanla Farsca
konusanlar tarafìndan bu kelimenin Serhend kelimesine sokuldugu söylenir.
80
Sirhind kelimesine galat olarak Serhend de denilmektedir. Ahmed Faruk
Sihrindi`nin altìncì kusaktan dedesi olan Îmam Rafiuddin tarafìndan iskana acìlan
Serhend. bugün Hindistan`ìn kuzey batìsìnda Patiala ile Ludhiana arasìnda kalan
kücük bir kasabadìr.
81
Dogum kaynaklarìndan onun soy kütügü söyle tesbit edilmistir.
1.Hz. Ömer 2. Abdullah b. Ömer 3. Nasìr 4. Îbrahim 5. Îshak 6. Ebu`l Feth 7.
Abdullah el-Vaiz el-Ekber 8. Abdullah el-Vaiz el-Asgar 9. Mes`ud 10.Süleyman 11.
Mahmud 12.Nasìruddin 13. Yusuf b. Sihabeddin 14. Ahad 15.Suayb 16.Abdullah
17. Îshak 18.Abdullah 19.Yusuf 20. Süleyman 21. Nasìruddin 22. Nur 23. Îmam
Refiuddin 24.Habibullah 25. Muhammed 26. Abdülhay 27.Zeynelabidin 28.
Abdulehad 29. Îmam-ì Rabbanî Ahmed Faruki Serhendi
82
Hz. Ömer`le baslayan yaklasìk bin yìllìk soy agacì görüldügü gibi Îmam-ì
Rabbanî`yle sonuclanmaktadìr.
79
Cebecioglu. Îmam-ì Rabbanî .s.56. ayr bkz. Ansari. Muhammed Abdul Haq. Sufizm and Shari`a. A Study of Shaykh
Ahmad Serhendi`s Effort to Reform Sufism. London 1986.
80
Cebecioglu. Îmam-ì Rabbanî .s.56. ayr bkz.Sah Veliyullah Dihlevi. Întibah fi Selasili Evliyaillah. Lailpur. ts.. s. 14-
15; Muhammed Îhsan Müceddidi. Ravzatü`l-kayyumiyye. I. 77.
81
Tosun Necdet. Îmam-ì Rabbanî Ahmed Sihrindi. Hayatì. Eserleri. Tasavvufi Görüsleri. s.18.
82
El-Hani. Abdülmecid b. Muhammed. el- Hadaikul Verdiye fi HakaikinEcilai`n-Naksibendiyye. s.178-179
18
Babasì Seyh Abdülehad (927/1521-1007/1598) entelektüel bir kisi. aynì
zamanda bir Cisti sufisi idi.
Îmam-ì Rabbanî`nin lakabì Bedrüddin. künyesi Ebul Berekat. makamì
Kayyum-ì Zaman Müceddidi Elf-i Sani olarak kaydedilir.
2- Egitimi ve HocaIarì
Kücük yasta hafìz oldugu kaydedilir. Geleneksel Îslam kültüründe. hafìzlìk
cogunlukla kücük yaslarda yapìlìr.
Babasì Seyh Abdülehad. Seyh Abdülkuddüs`ün tavsiyesi ile önce zahirî
ilimleri tahsil etmis. ilim tahsilini ilerletmek icin Siyalkut sehrine gelmis. orada
Kemalüddin-i Kesmiri`den aklî ilimleri. esaslì bir sekilde tahsil etmistir. Hocasì.
müsbet ve dini-manevî ilimlerde gercek bir âlim olarak tanìnmìs bir zat idi. Ayrìca
hadis ilimlerini Mekke ve Medine`nin büyük âlimlerinden ögrenmistir. Bunlar
arasìnda Îbnü`l-Hacerü`l-Mekki. Abdurrahman b. Fihri`l-Mekki gibiler sayìlabilir.
Îmam-ì Rabbanî daha sonra da Seyh Rüknüddin`den Kadiriye ve Cistiyye
Tasavvuf Okullarì`nìn manevî egitimini tamamlamìs idi.
83
Babasì. kendisinde bulunan zahirî ve batìnî mirasì ogluna aktarìr. Daha sonra
da. aklî ilimlerde ilerlemenin lüzumuna inandìgì icin felsefe. Kelam ve Mantìk
dersleri alìr.
84
Aklî ilimlerde zenginlesen bir ilim adamìnìn. rivâyetciligi asìp
dirâyetcilik vasfì kazanmasì. yeni bir seyler üretebilmesi icin. aklî ilimlerden de
nasibinin olmasì büyük önem arz eder.
Daha sonra Sahihi Buhari`yi serhetmis hadis âlimlerinden Kübreviyye yolu
müntesibi Yakub-ì Sarfi(ö.1003/1594)`den hadis dersleri aldì.
85
Onun ders aldìgì
önemli simalardan birisi de kadì Behlül Bedehsani idi. Bu zattan tefsir ve hadis
metinleri okuyan Îmam-ì Rabbanî. 17 yasìnda ilim tahsili serüvenini tamamladì.
86
Kaynaklar onun eser vermeye basladìgì yas sìnìrìnì on yedi olarak gösterir. O
sìralar Sia imamiyesi`ne red olarak yazdìgì bir risaleden bahsedilir.
87
Îsbatu`n-
Nübüvve adlì eserini. 20 yasìnda iken baskent Agra`ya gitmesinden sonra yazmìs
olmasì muhtemeldir. O dönemin yöneticisi Ekber Sah. gereksiz yere müsamaha
83
Cebecioglu. Îmam-ì Rabbanî. s.56. Ayr Bkz: Ansari Sufizm. s. 12.
84
Cebecioglu. Îmam-ì Rabbanî. s.59. Abdülhay. a.g.e. s.43;
85
Cebecioglu. Îmam-ì Rabbanî. s.59; Abdülhay. a.g.e. s.43.
86
El-Hani. el-Hadaik. s.179; Cebecioglu. Îmam-ì Rabbanî. s.59; bkz. Ansari Sufizm. s. 11.
19
asìrìlìgìna kacarak Îslam karsìtì görüslerin yesermesine imkan saglamìs ve birtakìm
sapìk fikirlerin toplumda yayìlmasìna zemin hazìrlamìstì. Îmam-ì Rabbanî böyle bir
ortama ilk defa girer ve bazì sapìk fikirlerle karsìlasìr. Agra`da sair Feyzi ve kardesi.
Ekber Sah`ìn yakîn dostu Ebu`l-Fazl gibi sahìslarla temasa gecen Îmam-ì Rabbanî.
Peygamberligin gerekli olmadìgìna dair fikirlerle yüz yüze gelir. Ebu`l-Fazl`ìn
seriatì tanìmamasì. ibadeti riyakarlìk olarak görmesi. akla ifrat derecede agìrlìk
verip. bütün dinleri kötülemesi. Îmam-ì Rabbanî`nin ruh dünyasìnì derinden sarsar.
Îsbatu`n-Nübüvve adlì eserini bu görüsleri elestirmek üzere yazmìstìr.
Onun Ebu`l-Fazl ile nübüvvet konusunda yaptìgì tartìsmalar sonucu. icine
düstügü manevî sìkìntìyì fark eden babasì Seyh Abdülahad. Agra`ya gelir. Serhind`e
dönme hususunda onu ikna eder. Agra dönüsünden sonra babasì ona Cisti hilafet
icazeti ve hìrkasì verir.
Hayatìnìn bu döneminde Îmam-ì Rabbanî. Kelabazi(ö.390/1000)`nin et-
Ta`arruf`u. Sühreverdi(ö.632/1234)`nin Avârif`i ve Îbn Arabi(ö.638/1240)`nin
Fusus`u gibi tasavvufun ana kaynak eserleri inceler.
Babasì Abdülehad. vefatì yaklastìgìnda dedelerinden kalan Sühreverdiyye
hilafet hìrkasìnì ve Seyh Kemal Kithel`den almìs oldugu Kadiriye hìrkasìyla Seyh
Abdülkuddus Gennuhi`den giydigi hìrkayì. oglu Îmam-ì Rabbanî`ye verdi. Îmam-ì
Rabbanî`nin bu sekilde Sühreverdiyye. Kadiriyye ve Cistiyye tarikatlarìnda olgunluk
ifade eden hilafet gibi bir payeye ulasmasì. Naksibendilik ile karsìlasmasìndan önce
olmustur. Babasì Seyh Abdülehad 1007/1598 tarihinde vefat etmistir.
Îmam-ì Rabbanî. babasìnìn ölümünü takiben hac yolculuguna cìkar. Yolda
Delhi`ye ugrar. O sìrada Kabil`de ikamet eden Hacegi Emkeneki(ö.918/1008).
halifesi Hace Baki Billah Kabuli(971/1563-1012/1603)`yi. Delhi`de Naksilik yolunu
yaymak üzere görevli olarak göndermis bulunuyordu.
88
Bu ünlü Naksi Seyhi Hind
topraklarìna gelmeden önce bir rüya görür. Gördügü rüya söyledir.
~Büyük bir agac dallarìndan birine bir papagan konmustu. Bu papaganìn
kendisinin olmasì ve eline konmasì istegini icinden gecirir. O sìrada papagan kalkìp.
gelip hocanìn eline konar.¨ Bunun üzerine Hoca Baki Billah rüyayì hayìrlì bir
baslangìc olarak kabul eder ve bunu bazì ileri gelen zevata anlatìr. Onlar da hayra
yorarlar. Ve Baki Billâh Hindistan`ìn yolunu tutar. Serhind civarìna geldigi zaman.
87
Cebecioglu. Îmam-ì Rabbanî. s.60 Abdülhay. Nüzhe . s.43.
20
yine rüyada kendisine (Kutbu`l-Aktab`ìn yakìnlarìnda bulunuyorsun) diyorlar ve
Hoca Baki Billâh yerden semaya kadar her yerin nurla doldugunu görüyor ve bunu
izleyerek Delhi`ye ulasìyor.
Îmam-ì Rabbanî Delhi`ye geldiginde Hoca Baki Billah-ì Kabuli ile tanìsìr.
Hoca Baki. ona birkac gün yanìnda kalìp sohbetinde bulunmasìnì rica eder. Îmam-ì
Rabbanî. bu sohbetlerden etkilenir. Sonunda el almak istedigini söyler. bu istek
kabul edilir. Îmam-ì Rabbanî iki bucuk ay gibi kìsa bir zamanda. Naksilik yolunda
olgunlasìr. fenâyì hakikiye ya da mutlak birlige (cem`ul-cem`) ulasìr. Fark ba`de`l-
cem makamìna ulasana kadar manevî egitimine devam eder. Baki Billâh bu makamì
insan cabasìyla ulasìlabilen makamlarìn sonu ve ~makam-ì tekmil¨ olarak
isimlendirir.
89
Hace Baki Billâh kabiliyetinden memnun kaldìgì bu ögrencisini. bir yakìnìna
yazdìgì mektupta söyle över:
~Serhind`den Ahmed adìnda bir genc geldi. Bu süre icinde onun hakkìnda su
intibaya sahip oldum. Însallah o. gelecekte halka hakikatleri acìklayan bir önder
olacaktìr.¨
90
Îmam-ì Rabbanî bu egitimden sonra Serhind`e döner. Orada meydana gelen
manevî degisiklikleri. Mektubat`ìn basìnda yer alan ve Seyhi Baki-i Billah`a yazdìgì
yirmi mektupta anlatìr.
91
Îmam-ì Rabbanî. Seyhinin ricasì üzerine. bulundugu bölgede Naksibendiyye
okulunun egitimini vermeye baslar. Hace Baki Billah`ìn vefatìndan kìsa bir süre
önce. Îmam-ì Rabbanî Delhi`ye gelir. seyhini ziyaret eder. Dönerken kendi
ogullarìnì yetistirmesi icin ona teslim eder.
Ansari. Îmam-ì Rabbanî`nin tekamülünün üc evresini söyle özetler. ~Îmam-ì
Rabbanî. tecrübesinin üc asamasìnì tasavvufi terimlerle söyle anlatìyor. 1- Vahdet-i
Vücud. 2- Zìlliyyat. 3- Ubudiyet. Saf Tasavvuf diliyle bunlar cem` ya da cem`ul-
cem` makamìnì. fark ba`de`l-cem` ve mutlak fark makamlarìnì temsil eder. Îlk iki
mertebe herkesce malumdur. Bunlarì. cogu mutasavvìflar yasamìstìr. Sonuncu
makam ise pek bilinmez. bu makama ulasan nadirdir.¨
92
88
El-Hani. Hadaik. s.179; Cebecioglu. Îmam-ì Rabbanî. s.62.
89
Îmam-ì Rabbanî. Mektubat. mektub no: 290.
90
el-Mevdudi. Ebu`l-Ala. Îslamda Îhya Hareketleri. s. 102.
91
Îmam-ì Rabbanî. Mektubat. 1-20 nolu mektuplar.
92
Cebecioglu. Îmam-ì Rabbanî. s.59; Bkz. Ansari. Sufism. s.15-16.
21
3- EvIiIigi ve ÇocukIarì
Îmam-ì Rabbanî Agra`da iken ziyaretine gelen babasìyla beraber memleketi
olan Serhend kasabasìna dönerken Thaniser`e geldiklerinde. sehrin önde
gelenlerinden Seyh Sultan`ì ziyaret ederler. Seyh Sultan rüyasìnda Hz.
Peygamber`den aldìgì isaret üzere. kìzìnì Ahmed`e nikâhlar. Bu evlilik 999/1591-
1592 yìllarì arasìnda gerceklesmistir. Ancak bundan kìsa bir süre sonra. Îmam-ì
Rabbanî ölümcül bir hastalìga yakalanìr. Hanìmìnìn yaptìgì ihlâs yüklü bir dua ile
rüyasìnda duasìnìn kabul oldugu müjdesi ~Ey hatun üzülme! Bu zattan daha binlerce
önemli isler beklenmektedir¨ seklinde noktalanìr ve Îmam-ì Rabbanî iyilesir.
Îmam-ì Rabbanî`nin nesli. cocuklarì vasìtasìyla devam etmis ve günümüze
kadar gelmistir. Îmam-ì Rabbanînin iki kìzì ve yedi oglu vardìr. O. cocuklarìnì
Îslamî konularda iman-amel bütünlügü icerisinde egitmistir. Nitekim silsilede
kendinden sonraki halkayì oglu Urvetü`l-Vüska Muhammed Masum olusturmustur.
Îmam-ì Rabbanînin dört oglu ve bir kìzì o hayatta iken vefat etmistir.
Cocuklarìnìn isimleri sunlardìr:
1- Muhammed Sadìk
2- Muhammed Sa`id Hazinü`r- Rahmeh
3- Urvetü`l-Vüska Muhammed Masum
4- Muhammed Yahya
5- Muhammed Îsa
6- Muhammed Ferruh
7- Muhammed Esref
Bunlardan ilk dördünün cocuklarì vardì. Son ücü ise. kücük yasta vefat etmislerdi.
Muhammed Sadìk. Muhammed Ferruh. Muhammed Îsa. 1024/1615 veya 1025/1616
senesindeki taun salgìnì esnasìnda vefat etmislerdir. Muhammed Esref ise henüz süt
cagìndayken vefat etmistir.
93
Vefat eden bu cocuklar genelde kücük yasta olduklarì
icin onlardan sadece Muhammed Sadìk`ìn nesli devam etmistir. Îmam-ì Rabbanînin
diger cocuklarì Muhammed Sa`id. Muhammed Masum ve Muhammed Yahya
babalarìnìn vefatìndan sonra hayatta kalmìslar ve nesilleri devam etmistir.
93
Cebecioglu. Îmam-ì Rabbanî. s.59; Bkz. Kìsmi. Muhammed Hasim. Berekatì Ahmediyyeel Bakìyye. Kanpur.
1307/1889. s. 337.
22
8- Hatice Banu
9- Ümmü Gülsüm
Ümmü Gülsüm kücük yasta vefat etmis olup. Hatice Banu`nun nesli hala
devam etmektedir.
94
4- HaIifeIeri:
Îmam-ì Rabbanî halkì irsad icin farklì ülkelere ve sehirlere pek cok halife
göndermistir. Sahip oldugu halifelerin sayìsì binleri buldugu ifade edilmektedir.
Bunlardan bir kìsmì mutlak icazet sahibi olup. Îmam-ì Rabbanî`nin vefatìndan sonra
müstakil olarak mürid yetistirmeye devam etmistir. Bazìlarì ise mukayyet icazet
sahibi idi ve Îmam-ì Rabbanî tarafìndan bir sehre ümmetin maslahatì geregi tayin
edilmisti. Îmam-ì Rabbanî bu ikinci gurupta yer alan halifelerini kemale erdiklerini
zannetmemeleri konusunda uyarmìstìr.
95
Îmam-ì Rabbanî`nin ardìnda bìraktìgì sayìsìz halife. daha kendisi hayatta
iken görüslerini ve Naksibendidiligin adìnì onun hicri II. Bin yìlìn Müceddidi
iddiasìndan alan Müceddidiyye kolunu yayma konusunda basarìlì oldu. Halifeleri ve
özellikle oglu Muhammed Ma`sum`un cabalarìyla batìda Harameyn`e. Suriye`ye
Osmanlì topraklarìna ve kuzeyde Maveraünnehir`e kadar yayìlmìstìr. Bu sürecte
Müceddidiyye. Naksi geleneginin mevcut diger kollarìnìn yerini almìstìr.
96
Îmam-ì Rabbanî`nin halifelerinin uzunca bir listesi Umdetül Makamat`da
zikredilmistir. Müceddidiligin yayìlmasìndaki tesiri sebebiyle bu halifelerinin en
önemlisi. oglu Muhammed Masum`dur. Diger oglu Muhammed Said de
halifelerindendir. Îmam-ì Rabbanî`nin tespit edebildigimiz 44 tane halifesi vardìr.
Bunlarìn isimleri söyledir.
1- Hoca Muhammed Sadìk: Îmam-ì Rabbanî`nin en büyük ogludur. Tahsilini
dedesinin ve babasìnìn yanìnda tamamlamìstìr. Manevîyatta ileri derecelere ulasmìs
oldugu kaydedilir. 9 rebiul evvel 1025/1625 tarihinde 25 yasìnda taun(veba)dan
vefat etmistir.
2- Hoca Muhammed Said: Îmam-ì Rabbanî`nin ikinci ogludur. 1005/1595
tarihinde Saban ayìnda Serhend`de dogmustur. Agabeyi Hoca Muhammed Sadìk.
94
Sarkpuri. Îmam-ì Rabbanî. s. 93
95
Î. Rabbanî. Mektubat. mektup no: 211. 217.
23
Seyh Tahir-i Lahori ve babasì Îmam-ì Rabbanî`den ilim tahsil etti.17 yasìnda egitim
ve ögretimini tamamladì. Ondan sonra ders vermeye baslayan Muhammed Said.
cesitli eserler telif etti. Hadis kaynaklarìndan Miskat`ül-Mesabih`a serh yazdì. Yine
Hayali`nin hasiyesine baska bir hasiye telif etti. Münazara gücü oldukca ileri
seviyede idi. Kendisine ait Mektubat`ta zat-sìfat münasebetleri derinligine
incelemektedir. Îmam-ì Rabbanî ömrünün sonlarìna dogru irsad görevini yapmada.
ogullarì Muhammed Said ve Ürvetü`l- Vüska Muhammed Masum`u kendisine
yardìmcì secti. Îmam-ì Rabbanî`nin bu konudaki ifadesi söyledir: ~Her kutbun iki
Îmam-ì olur. Benim imamlarìm da Said ve Muhammed Masum`dur.¨
Ömrünün sonlarìnda Sultan Alemgir onu Delhi`ye cagìrdì. Orada hastalandì.
Sultan`dan memleketine dönme konusunda izin istedi. Kendisine Serhend`e gitme
izni cìkìnca yola koyuldu. Ancak Serhende 36 mil mesabede Senbhalke`de vefat etti.
Cenazesi Serhend`e getirilip babasì Îmam-ì Rabbanî`nin yanìna defnolundu. Sekiz
oglu ve bes kìzì vardì.
97
3- Ürvetu`l-Vüska Muhammed Masum: 1007/1597 tarihinde Sevval ayìnìn
yedisinde dünyaya geldi. Îmam-ì Rabbanî`nin bu ogluna ~Muhammed Masum¨
adìnì vermesinin. rüyada Hz. Peygamberden aldìgì isaret dolayìsìyla oldugu
kaydedilir. Babasì kendisini cok severdi. Seklen babasìna benzedigi. manevî yönden
babasìna en yakîn. intisap ve pesinden gitmekte en üstün derece sahibi oldugu.
babasìnìn manevî bilgilerinin özel sahibi ve ogullarì arasìnda hepsinden ünlü ve
hepsinden daha üstün özelliklere sahip oldugu ifade edilmektedir.
98
Yetismesi babasì
eliyle olmustur. Ders vermekle ve anlatmakla ömür tüketti. Îmam-ì Rabbanî ölünce
irsad makamìna Muhammed Masum gecti (1024/1638). Onun seyhligi yine Îmam-ì
Rabbanî`nin müridi olan Sah Cihan`ìn saltanat yìllarìna rastlar. Seyhliginin on
dördüncü yìlìnda(1038/1652). saltanata Sultan Alemgir Evrengzib gecti. 1068-1658
yìlìnda kalabalìk bir gurupla hac icin Hicaz`a gitti. Mekke ve Medine`yi ziyaret
serefine nail oldu. Orada iki yìl kaldì.. Yaptìgì ilmi sohbetleri ~Hasenatü`t- Tarafeyn¨
adlì bir eserde toplanmìstìr. Dindarlìgì ile meshur Sultan Alemgir Evrengzib`i. Dara
Sikoh ile yaptìgì savasta destekledi. Bu savasì Sultan Alemgir kazandì. Kayìtlara
göre dokuz yüz bin müridi. yedi bin halifesi vardì. Manevî makamlardan ikinci
96
Algar. Hamid. Îmam-ì Rabbanî. T.D.V.Î.A. c. XXII. s.195.
97
el-Hani. el-Hadaik. s.191; Cebecioglu. Îmam-ì Rabbanî. s. 90.
98
Nedvi. Ebul Hasan en-Nedvi. Îslam Önderleri Tarihi. ter: Yusuf Karaca. IV.. 435.
24
kayyumluk derecesini elde ettigi söylenir. Dergâhìnda seri ilimlerin yanì sìra.
manevî egitim ve ögretim de yapìlìyor. mutfakta pisen yemekten sabah aksam bes
bin fakir aile karnìnì doyuruyordu. O. zenginden alìr. fukaraya dagìtìrdì. Gelen
sadaka. zekât ve hediyenin hic birisini kendisine ayìrmazdì. Serhend`de 1097/1688
yìlìnda vefat etmistir.
99
Seyh Muhammed Masum`un mektuplarì 3 ciltte toplanmìstìr. Babasìnìn
mektuplarì gibi sìrlar rumuzlar üstün haller ve manevî isaretler tasìr.
100
4- Mir Muhammed Numan Bedahsi: Aslen Bedahsan`lìdìr. 977/1569 senesinde
Semerkand`da dogmustur. Önceleri Hace Baki Billah Kabuli`ye baglì iken. sonradan
sülûkunu Îmam-ì Rabbanî`nin yanìnda tamamlamìstìr. Îmam-ì Rabbanî. bu zatì.
kendisine halife olarak secer ve Burhanpur sehrine gönderir. Etrafìndaki müridlerin.
Özbek kökenli insanlarìn cogalmasìnì devlet icin tehlike olarak gören Padisah önce
onu sorguladì. sonra baskent Agra`da irsada devam etmesine izin verdi. 19 safer
1059 (4 Mart 1649) da vefat eden Muhammed Numan`ìn kabri. Ekber-Abad`dadìr.
Risale-i Sülûk adlì eseri vardìr.
101
5- Hace Muhammed Hasim Kìsmi: Cok kerametleri görülen bir sufidir. Îmam-ì
Rabbanî bu zatì cok severdi. Bu yüzden kendisini halife olarak secmistir.
Mektubat`ìn derlenmesine Yardìmcì olmustur. Îmam-ì Rabbanî`nin hayatì hakkìnda
iki adet kitap yazmìstìr. Bu kitaplar Nesematü`l-Kuds ve Zübdetül Makamat
(Berekat-ì Ahmediyye) adlì kitaplarìdìr. Ayrìca Ahval-i Hazreti Kasìm Seyh
Kermini. Hilye-i Rasulullah. Divan-ì Es`ar. Turuku`l- vusul fi seriati`r-Rasul.
Kadru`l-ali fi esrarì hayri`l-leyali. Gevher-i Nami der esrar-ì Nam-ì Seyyidül-enami.
Mektubat-ì Kìsmi adlì eserleri de vardìr. Ayrìca sairdir. Mezarì Burhanpûr`dadìr.
102
6- Seyh Tahir-i Lahori: Îmam-ì Rabbanî`nin riyazet ve mücahede ehli olan bu
halifesi. Naksilige ek olarak Kadiriye ve Cistiyye`den de icazetli idi. kendi elinin
emegiyle gecinir. etrafìndakilere de bunu ögütlerdi.
7- Seyh Bediü`din-i Seharenpuri: Bu zat önceleri fakih idi. Söhretten kacardì.
Îmam-ì Rabbanî`nin teveccühlerine mazhar olarak. manevî egitimini onun yönetimi
ve denetimi altìnda tamamlayarak. zamanla hilafet makamìna ulasmìstìr. Hz.
Peygamberi rüyasìnda gördügü ve O`nun kendisine ~Sen Hindistan`ìn kandilisin¨
99
el-Hani. el-Hadaik. s.191; Cebecioglu. Îmam-ì Rabbanî. s.91; el-Hani. Adab. s.10.
100
Nedvi. a.g.e. IV.436.
101
Kìsmi. Berekat. s. 339-344; Tosun. a.g.e. s. 46.
25
müjdesinini aldìgì bildirilir. O dönemde Babürlü bassehri olan Agra`da
Müceddidiyye`yi yaymak icin caba sarfetmistir. Mezarì Seharenpur`dadìr.
8- Seyh Nur Muhammed: Zahirî ve batìnî ilimleri. Îmam-ì Rabbanî`nin yanìnda
tamamlamìs. hilafet göreviyle irsad icin cesitli sehirlere gönderilmistir.
9- Seyh Müzzemmil: Mürsidi Îmam-ì Rabbanî`ye olan candan hizmeti ile temeyyüz
etmisti. Muttaki idi ve azimetle amel ederdi. Büyük bir imamdì.
10- Seyh Hamidi Bengali: Îmam-ì Rabbanînin yetistirdigi bu sufi. seriat ve tarikata
sìkì sìkìya baglìlìgìyla tanìnìr.
11- Seyh Tahir Bedahsani: Halvet cìkarìrken Hz. Peygamber(sav)`i gördügü
rivâyet edilen bu sufi. halifelikle görevlendirildikten sonra. Canpûr taraflarìna gitti.
Sünnete olan asìrì baglìlìgìyla tanìnmìstì. Kabil ve Kandahar taraflarìnda faal idi.
12- Mevlâna Yusuf-u Semerkandi: Önceleri Hace Baki Billah Kabuli`nin yanìnda
manevî olgunlugunu tamamlamaya yönelmis iken. sonradan sülûkunu. Îmam-ì
Rabbanî`nin yanìnda tamamlayarak halifelik makamìnì elde etmistir.
13- Mevlâna Ahmed Berki: Bir haftada halifelik makamìna nail oldu. Îmam-ì
Rabbanî. bu dervisini cok sever. cok methederdi. Bu iltifatìn meyvesi olarak
kutbiyyet makamìna ulastì. Îmam-ì Rabbanî`nin emriyle Horasan`a gitti ve oradaki
irsad faaliyetleri ile pek cok kisinin Îslama girmesine Müslüman olmasìna aracìlìk
yaptì. 1026/1617 tarihinde vefat etti.
14- Mevlâna Salih: Îmam-ì Rabbanî`nin has müridlerindendi. Îmam-ì Rabbanî`yi
görünce cezbeye tutulur. kendinden gecerdi.
15- Mevlâna Yar Muhammed: Bedahsanlì idi. Cok güzel bir yüze sahip oldugu
söylenir.
16- Mevlâna Abdülvahid Lahori: Abid idi. Zevk ve sevkle ibadet ederdi. Halife
olduktan sonra. Buhara`ya giderek. orada bir camii insa etti ve irsad icin oraya
yerlesti.
17- Hoca Abdullah: Hace baki Billah-i Kabuli`nin ogludur.
18- Hoca Ubeydul l ah: Hace Baki Billah-i Kabuli`nin ogludur. Gerek Hoca
Abdullah ve gerekse Hoca Ubeydullah. Îmam-ì Rabbanî tarafìndan yetistirilmistir.
19- Se y h Ade m-i Neburi : Kami l bi r zat i di . Î mam-ì Rabbanî`nin ilk
halifelerindendir. Îmam-ì Rabbanî`nin müridlerinden olan Hacì Hìzìr Rügani`den
102
Cebecioglu. Îmam-ì Rabbanî. .s.94.. Tosun. a.g.e. s. 48.
26
manevî feyz almìs. daha sonra Îmam-ì Rabbanî`nin huzuruna gelmis ve onun
yanìnda uzun süre kalarak tarikatte üstün dereceler elde etmistir.
Kendisinden bütün insanlar faydalanìr. 400 bin kisinin kendisine intisap ettigi
ve bunlardan bin tanesinin genis bilgi ve mârifet sahibi olduklarì söylenir. 1052
yìlìnda 10 bin kisilik Lahor`a gelince orada bulunan Padisah Sah Cihan kendisine
gösterilen ilgiden kaygìlanarak Hicaz yolculuguna cìkmasìnì emreder. Böylece
Medine`ye gelir. Hz. Peygamberin kabrini ziyaret eder. selam verir. Selamìna
acìktan duyulur bir sekilde karsìlìk alìr. Daha sonra Hz. Peygamber kabrinden elini
uzatìr. musafaha eder ve ~Oglum. yakìnìmda bir yerde kal¨ der. Bundan sonra
Medine`de kalìr ve 23 Sevval 1053`de orada vefat eder Cennetül Baki mezarlìgìnda
Hz. Osman`ìn kabrinin yanìnda defnedilir.
103
.
20- Hasan-ì Berki: Kamil ve mürsid bir zattì.
21- Seyh Nur-u Feteni: Yüce Allahì bilen bir zat idi. Îmam-ì Rabbanî bu zat icin
~seckin gayb erlerindendir¨ derdi.
22- Muhammed Sì ddi ki Bedahs i : Hadaik sahibi ~Îrsad kabesi gibiydi¨
demektedir.
104
23- Seyh Ahmed-i Deybeni: Allah`tan kullara gelen inâyete kaynak gibi idi.
105
24- Abdülhay-ì Belhi: Yüce zata ulasmak isteyenlere bir armagan gibi idi. seklinde
tanìmlanmaktadìr.
106
25- Hasan Kerimüddin Ebdali: Kamil zatlardan biriydi.
26- Muhammed Esref Kabili: Hayìrlar bahcesiydi. Seyhti.
27- Sefer Ahmedi Rumi: Ariflere bir irfan nefesi gibiydi.
107
Bazì kaynaklarda adì
Mir Sagir Ahmed Rumi olarak gecmektedir.
28- Seyh Osman El-Yemani: Allame ve kamil bir zattì.
29- Seyh Abdülaziz En-Nahvi El-Hanbeli: Vaktinde yasayan evliya arasìnda ilim
erbabì bir seyhti.
30- Seyh Ali El-Maliki: Hakikati bulmakta ve almakta üstattì. Allah`ì iyi bilen bir
irfan sahibi idi.
31- Seyh Ali Et-Taberi: Safii idi. Îlahi ilimlerin zuhur yeriydi.
103
Hani. Hadaik.769. Nedvi. IV. 438.
104
Hani. Hadaik. 769
105
Hani. Hadaik. 770.
106
Hani. Hadaik. 770.
107
Hani. Hadaik. 770.
27
32- Seyh Yar Muhammed Kadim Et-Talkani: Ehlullah arasìnda bir güzellik
örnegi idi.
108
33- Mevlâna Emanullah Lahori
34- Mevlâna Bedreddin Serhendi: (1054/1644) Bu zat tasavvufa ve Îmam-ì
Rabbanî`ye ait bazì eserler kaleme almìs. böylece hem tasavvuf kültürünü hem de
Îmam-ì Rabbanî`nin hayatìna ve görüslerini sonraki nesillere aktarmaya katkì
saglamìslardìr. Yazdìgì eserler sunlardìr: Siyer-i Ahmedi (bu eser müellif hayatta
iken kaybolmustur). Senevatü`l-Etkìya. Mecma`u`l-Evliya. Visal-i Ahmedi (Îmam-ì
Rabbanî`nin son günlerini ve vefatìnì anlatìr) Keramatü`l-Evliya. Revaih. Mi`racü`l-
Mü`minin. Hazaratü`l-Kuds (iki cilttir. Birinci ciltte Hulefa-i Rasidinden. Baki
Billah`a kadar olan mesayìhìn hayatì. ikinci ciltte Îmam-ì Rabbanî`nin hayatì ve
görüsleri anlatìlìr. Eserin ilk cildi yayìnlanmamìstìr. Îkinci cildi tahkikli olarak
nesredilmistir. Bunlarìn dìsìnda bazì eserleri de Farsca`ya cevirmistir.
109
35- Seyh Hamid Bengali: Mücedidiyye`yi Bengal`e tasìyan kisidir.
110
36- Hacì Hìzr Han Afgani
37- Seyh Abdülhadi Faruk Bedayuni
38- Mevlâna Ferruh Hüseyin Herevi
39- Mevlâna Kasìm Ali
40- Seyh Kerimüddin Baba Hasan Abdali
41- Seyyid Muhibbullah Mangpuri
42- Hafìz Mahmud Lahori
43- Seyh Nur Muhammed Patni
44- Seyh Muhammed Berki
Îmam-ì Rabbanî`nin halifeleri bu kadar degildir. Bu isimler ancak tespit
edilen ve kaynaklarda adì gecen halifeleridir.
108
Hani. Hadaik. 770.
109
Tosun. a.g.e.s. 49
110
Algar. Hamid. Îmam-ì Rabbanî. T.D.V.Î.A. c. XXII. s.195.
28
5- Vefatì:
Îmam-ì Rabbanî ömrünün son zamanlarìnì münzevi bir sekilde gecirdi. Cuma
namazì haricinde evinden cìkmìyordu. Vefatìndan birkac ay önce nefes darlìgì
cekmeye basladì. 28 Safer 1034 (10 Aralìk 1624)Salì günü vefat etti ve dogum yeri
olan Hindistan`ìn Serhend kasabasìnda defnedildi.
111
Vefat ettiginde semsi takvim
hesabìna göre 60. hicri takvime göre 63 yasìnda idi. Müridlerinden Bedreddin b.
Îbrahim Sihrindi onun son aylarìnì. vefatìnì ve defnedilisini Visal-i Ahmedi adlì
eserinde anlatmìstìr.
Kaynaklarda belirtildigine göre. Îmam-ì Rabbanî`nin teni beyaza meyyal
bugday renginde idi. Kaslarì uzunca. siyah ve arasì acìk idi. Gözleri irice. biraz
cekik. beyazì tam beyaz siyahì tam siyah idi. Burnu yüksekce ve ince(dar). sakallarì
uzun ve dörtgen idi. Basìnda sarìk bulunur. sarìgìn uzantìsìnì arkasìna. omuzlarìnìn
arasìna salardì. Üzerine cübbe giyer. salvarìnì pacalarì da kìsa olurdu.
112
Îmam-ì Rabbanî vefat ettiginde geriye birkac yetiskin cocuk. bircok halife.
cok sayìda mektup ve birkac risale bìrakmìstìr.
6- EserIeri:
1- Îsbatun Nübüvve: Allah inancìna paralel olarak peygamberlige inancìn da
zorunlu oldugunu ispat etmeyi amaclayan bir eserdir. Ekber Sah`ìn ~din-i ilahî¨
adìyla savundugu sinkretizm (bütün dinlere aynì anda inanma)anlayìsì tarafìndan
desteklenen süphecilige karsì kaleme alìnmìstìr.
Ahmed Serhendi genc yaslarìnda gittigi Agra`da Ekber Sah`ìn önde gelen
bürokratlarìndan Ebu`l Fazl Allami ile felsefe ve peygamberligin önemi konusunda
tartìsmìs. bunun üzerine Îsbatu`n-Nübüvve adlì eserini kaleme almìstìr. Bu eserde
nübüvvetin mahiyetini. gerekliligi ve belli bazì peygamberlerin metodlarì üzerinde
bir incelemeye girisir. Aklìn üzerinde bilgiye ulasma konusunda. kesf ve rüyayì bir
yol olarak savunur. Serhendi eserin basìnda yazma sebebi ve eserin bölümleri
hakkìnda bilgi verir. Sarayda Kur`an tefsiri yazan Ebu`l-Fazl`a yardìm ederken.
onun Mutezile gibi görünen rasyonalist yanìyla tanìsìr. O saf ve akìlcì olarak. aklìn
her seyi tam anlamìyla cözebilecegini. bu yüzden Peygamberlik müessesesinin
111
Kìsmi. age. s.292-293; Bedreddin Sihrindi. Hazeratul Kuds. II 208; B. Serhendi. Visali Ahmedi.s. 6.12.26; Tosun .
a.g e.. s. 32.
112
Bedreddin Sihrindi. age. II 40.59.92.155; Tosun . a.g e.. s. 32.
29
gereksizligini ileri sürer. Îmam-ì Rabbanî onunla uzun süre tartìsìr. Aklìn üzerinde
bilgi elde etme metodu olarak kesif ve rüyayì ele alìr. inceler. Ancak kesfin
yanìlabilirligini de ìsrarla vurgular. Îmam-ì Rabbanî bu eserdeki nübüvvet ile iligili
görüslerini. orta Asya`da yaygìn bulunan Maturidi inanc sistemi üzerine oturtur.
Fakat kör bir taklîtci degildir. Eserin basìnda ~bir mukaddime¨ ve ~iki makale¨den
olustugunu kaydetmis ise de. matbu ve yazma nüshalarda ikinci makale
bulunmadìgìna göre bu eseri bìrakmìs ve ikinci makaleyi yazmaktan vaz gecmis
olmalìdìr. Eserin konu baslìklarì sunlardìr: Nübüvvetin manasì. mucize. peygamber
gönderi l i si ve büt ün i nsanl arì n ona muht ac ol usu. son peygamberi n
peygamberliginin ispatì. Arapca olan eser. önce Karaci`de Îdare-i Müüceddidiyye
tarafìndan (Karaci 1383/1963). sonra Lahor`da Îdare-i Sa`diyye-i Müceddidiyye
isimli mecmua icinde yayìnlanmìstìr. Îstanbul`da Hakikat Kitabevi tarafìndan Karaci
baskìsì ofset yoluyla tekrar basìlmìs. ayrìca Türkce. Îngilizce. Fransìzca ve Almanca
tercümeleri ayrì ayrì nesredilmistir.
113
2- Redd-i Sia (Reddi Revafìz): Îran Sii ulemasì ile Maveraünnehir Sünni ulemasì
arasìndaki bir tartìsmanìn ürünü olan eser Sia`ya bir reddiyedir. Îmam-ì Rabbanî`nin
kendisini takip edecek olan Naksibendi gelenegi cizgisine miras bìrakacagì kuvvetli
Sia düsmanlìgìnìn zeminin hazìrlayan eserdir.
997`de (1588-89) Meshed`in kusatìldìgì dönemde Meshed âlimlerinden Muhammed
b. Rüstemdari`nin yazdìgì ve sahabeyi elestiren risaleye reddiye olarak kaleme
almìstìr. Îmam-ì Rabbanî bu eserde. Sia`nìn ashabì kücültme. kötüleme ve
suclamalarìna karsì gereken savunmayì. ilmi delilleriyle yapar. Hilafete Hz. Ali`nin
secildigi konusundaki Sia iddiasìnìn yanlìs oldugunu ispatlar. Gerekce olarak da Hz.
Ali`nin kendinden önceki üc halifeye yaptìgì bey`atì gösterir. Sia`nìn dedigi gibi
bütün ashab lanetlenirse. cerhe ugrayan onca sahabenin naklettigi hadislerin heba
olmasì gündeme gelir. Ayrìca Kur`an`ìn cemini de yapan Ashab`dìr. Lanetlenen
kisilerin cem ettigi Kur`anîn otantikligi konusu. kendiliginden problem olarak ortaya
cìkar. Îmam-ì Rabbanî bu eserinde. Hz. Ali ile muhaliflerinin arasìndaki bu
cekismede. Hz. Ali`nin haklì oldugunu savunur. Ancak Hz. Ali karsìtlarìnìn
durumunu ictihatta hata yapìp bir sevap alan âlimin durumuna benzetir. Bu yüzden
ona göre sahabelerin kìnanmamasì. mazur görülmesi gerekir. Bu esere bir yüzyìl
113
Tosun. a.g.e. s. 33; Cebecioglu. Îmam-ì Rabbanî. s.85.
30
sonra genis bir serh yazìlmìstìr.
114
Farsca olan eser. Mektubatì Îmam-ì Rabbanî`nin
Leknev 1889 baskìsìnìn sonunda ek olarak basìlmìs. daha sonra Gulam Mustafa Han
tarafìndan Teyidi Ehli Sünnet adìyla müstakil olarak nesredilmistir. (Rampur
1384/1964) Bu son baskì Îstanbul`da Hakikat Kitabevi tarafìndan tekrar basìlmìstìr.
Ayrìca Türkce tercümesi yayìnlanmìstìr.
115
Eser. Sah Vel i yul l ah Dehl evi
(ö:1176/1762) tarafìndan el-Mukaddimetü`s-seni yye fi `l -Întisar li`l-fìrkati`s-
Sünniyye ismiyle Farsca`dan Arapca`ya cevrilmis ve bu tercüme yayìnlanmìstìr.
116
3- Mektubat: Îmam-ì Rabbanî`nin temel görüslerini yansìtan eserdir. Mektuplarìn
derlenmesiyle olusmustur. Ahmed Serhendi`nin müridlerine ve dostlarìna yazdìgì
toplam 536 mektuptan olusan 3 ciltlik Farsca bir eserdir. Birinci cilt Serhendi`nin
h.1008-1025 tarihleri arasìnda yazdìgì 313 mektuptan olusmaktadìr. Bu mektuplar
müridi Yar Muhammed Cedid Bedahsi Talekani tarafìndan 1025`te (1616)
derlenmistir. Îkinci cilt 99 mektuptan olusur ve Abdülhay Hisari tarafìndan 1028`de
(1619) derlenmistir. Ücüncü cilt Muhammed Hasim Kìsmi tarafìnda 1031`de (1622)
114 mektup olarak derlenmis. bundan sonra yazìlan mektuplarìn yeni bir cilt
yapìlmasì düsünülmüs fakat Serhendi`nin vefatìna kadar gecen dönemde 10 tane
mektup yazìldìgì icin onlar da ücüncü cilde eklenerek bu ciltte 124 mektup
olmustur.
117
Birinci cilt 313 mektuptan olusur ki. bu Bedir Ashabì`nìn sayìsìnì gösteren
bir rakamdìr. Îkinci cilt Allahìn isimlerine isaret etmek üzere 99 mektuptan
olusur.
118
Ücüncü cilt 114 mektup olarak düsünülmüs fakat Îmam-ì Rabbanî`nin
vefatìyla dördüncü cilt icin yazìlan 10 mektubun ilavesiyle 124 olmustur. 114
rakamìnìn ise Kur`an`daki sure sayìsì olmasì muhtemeldir.
Ahmed Sihrindi mektuplarìnda Îslami kaidelere ve Ehli Sünnet
mezhebine baglì kalmayì sìkca vurgulamìs. yasadìgì tasavvufi halleri ve seyru sülûk
esnasìndaki ruhî tecrübelerini aktarmìs. ayrìca varlìk konusunu derinlemesine
tartìsmìstìr. Îbn Arabi ve takipcilerine katìldìgì ve katìlmadìgì hususlarì belirtirken
konuyu ulema gibi zihni (rasyonel) yaklasìmlarsla degil. yasadìgì tasavvufi (mistik)
tecrübelerle temellendirmistir. Mektuplarìnda zaman zaman Hindistan`ìn dini ve
114
Cebecioglu. Îmam-ì Rabbanî. s.86; bkz. Ansari. a.g.e..s.20.
115
Abdullah Süveydi. Hak Sözün Vesikalarì. icinde. s: 45-78.
116
En-Nahiye isimli eserin ekinde. Îstanbul. (Hakikat Kitabevi). 1993. s.50-83.
117
Tosun a.g.e. s. 36.
118
Cebecioglu. Îmam-ì Rabbanî. s. 131.
31
sosyal yapìsìndaki aksaklìklara da isaret eden Îmam-ì Rabbanî. yöneticileri bu
konuda uyarmìs ve tesvilk etmistir. Müridlerine yazdìgì mektuplarda tasavvufi
konulara agìrlìk veren Îmam-ì Rabbanî`nin devlet yöneticilerine yazdìgì
mektuplarda genelde dini ve sosyal konularla iktifa ettigi görülür.
Îmam-ì Rabbanî `ni n hal i fel eri nden Muhammed Hasi m Kì smi .
Mektubat`ìn birinci cildindeki kesfi bilgilerin. diger iki cilde nisbetle müellifin ilk
hallerine ait oldugunu ifade etmektedir.
119
Mektuplarìn muhtevasìnda. yazarìn icinde
bulundugu tasavvufi halin etkili olacagì muhakkaktìr. Nitekim Îmam-ì Rabbanî nin
gencliginde yazdìgì mektuplar ile yaslìlìgìnda yazdìgì mektuplar arasìnda aynì
konuda farklì görüsleri oldugu bilinmektedir. Mektuplarìn muhtevasìnda yazarìn hali
etkili olacagì gibi. mektuplarìn yazìldìgì muhatap kisinin tasavvufi ve zihni seviyesi
de etkili olabilir. Bununla birlikte Serrac Tusi`nin (ö.378/988) bir ilk dönem
sufisinden naklettigi su cümleler tasavvuf kültüründe mektuplarìn önemin acìk bir
sekilde ortaya koymaktadìr. ~Kim. seyhlerimizin remizlerine(yüksek manalì
sembolik sözlerine) vakìf olmak isterse. onlarìn yazìsmalarìna ve mektuplarìna
baksìn. Onlarìn remizleri buralardadìr. Yoksa yazdìklarì eserlerde (kitaplarda)
degil.¨
120
Mektubat`ì n en eski yazma nüshasì Îslamabad`daki Gencbahs
Kütüphanesi nde ol up 14 Muharrem 1056 (16 Kasì m 1654) tari hl i di r.
Leknev(Lucknow) ve Delhi`de birkac kez basìlan eser. 1327-1334 (1909-1916)
yìllarì arasìnda Amritsar`da Mevlâna Nur Ahmed Emritseri (ö.1348/1930) tarafìndan
bircok yazma nüshasì karsìlastìrìlarak ve sayfa kenarlarìna bazì notlar eklenerek
dokuz fasikül halinde nesredilmistir. Nur Ahmed nesri esas alìnarak Lahor ve
Karaci`de tekrar yayìnlanan eser. Îstanbul`da 1977`de Karaci nesrinden ofset
yoluyla tekrar basìlmìstìr. Îstanbul`da ayrìca birinci cildin Arapca ve Farsca birlikte
nesri yapìlmìstìr. (Sönmez Nesriyat. 1969)
121
Bunun dìsìnda yapìlan Mektubat tecümeleri sunlardìr.
- ~Kücük Mektubat¨ adìyla Necip Fazìl Kìsakürek tarafìndan hazìrlanarak 1955`de
yayìnlanmìstìr.
119
Kìsmi. Berekat-ì Ahmediyye. s.218.
120
Ebu Nasr Serrac Tusi. el-Lüma`. (nsr. A. Mahmud-t.A.Sürür). Kahire.1960. s.414.
121
Tosun. a.g e. s.38.
32
- Süleyman sadettin Efendi tarafìndan yapìlan tercüme tek cilt halinde ~Müjdeci
Mektuplar¨ adìyla yayìnlanmìstìr.
- Mehmet Süleyman Teymüroglu tarafìndan tercüme edilen tek ciltlik tercümedir.
1962 yìlìnda ~Îmam-ì Rabbanî Ahmed Faruki`nin Mektubatì¨ adìyla yayìnlanmìstìr.
- Hüseyin Hilmi Isìk tarafìndan yapìlan ve icinde 313 mektubun bulundugu ve
~Mektubat Tercemesi¨ adìyla yayìnlanan tercümedir. Îkinci cildi yayìnlanmamìstìr.
Sönmez nesriyat tarafìndan 1968 yìlìnda yayìnlanmìstìr.
- Abdulkadir Akcicek tarafìndan yapìlan tercüme Cile Yayìnlarì tarafìndan
~Mektubat-ì Rabbanî¨ adìyla iki cilt olarak 1977`de yayìnlanmìstìr. Birinci ciltte 313
mektup yer alìrken ikinci ciltte ise diger II. Ve III.ciltteki 221 mektup yer almìstìr.
Bu tercüme daha sonra üc kisilik bir heyet tarafìndan (Talha Hakan Alp. Ömer
Faruk Tokat. Ahmed Hamdi Yìldìrìm) tam olarak cevrilip 2004 yìlìnda
nesredilmistir.
4- Risale-i Tehliliyye: ~La ilahe illallah¨ kelime-i tevhidinin (tehlil) anlamìnì
acìklayan bir eserdir. Eserin Arapca metni. Resid Ahmed tarafìndan yapìlan Urduca
tercümesi ile birlikte Gulam Mustafa Han tarafìndan yayìnlanmìstìr. (Karaci. Îdare-i
Müceddidiyye. 1384/1965) Arapca metni ayrìca Lahor`da nesredilmistir. Eserin
icinde müellif ~seyhi ve validi kuddise sirruh¨ ifadesini kullandìgì icin eser Ahmed
Serhendi`nin babasìnìn vefatìndan(1007/1599) sonra yazìlmìs olmalìdìr. Gulam
Mustafa Han eserin h. 1010`da yazìlmìs olacagì kanaatindedir.
122
5- Ta`likat Ber Serhi Ruba`iyyat Hace Baki Billah: Seyhi Baki Billah`ìn kendi
rubaileri üzerine yaptìgì serhe Ahmed Sihrindi tarafìndan yazìlmìs olan bir
ta`likattìr. Eserde vahdet-i vücud konusunda âlimler ile sufilerin birbirine aykìrì olan
görüsleri uzlastìrìlmaya calìsìlmìstìr. Farsca olan eser. 1965`de Lahor`da Resail-i
Müceddidiyye icinde yayìnlanmìs.
123
bir sene sonra Karaci`de Îdare-i Müceddidiyye
tarafìndan ayrìca nesredilmistir.
124
6- Ma`arifi Ledünniyye: Seyru sülûk. varlìk(vücud). Allah`ìn zatì ve sìfatlarì gibi
konularì ele alan Farsca bir eserdir. ~Mârife¨ baslìgìnì tasìyan 41 parca yazìdan
olusur. Ahmed Serhendi`nin bu eseri 1015-1016 (1606-1607) yìllarì arasìnda
yazdìgì söylenir. Farsca metin önce Hafìz Muhammed Ali Han tarafìndan
122
Tosun . a.g e. s: 34.
123
Resail-i Müceddidiyye. Lahor. 1965. icinde. s.217-248.
124
Tosun. a.g e. s: 34.
33
yayìnlanmìs (Rampur. Matba-ì Ahmedi. 1898). sonra Karaci`de 1965`de Lahor`da
Resail-i Müceddidiyye icinde.
125
ardìndan 1968`de Karaci`de Farsca metni ve
Zevvar Hüseyin Sah`ìn Urduca tercümesi ile birlikte nesredilmistir.
126
7- Mebde` ve Me`ad: Seyr ü sülûk mertebeleri hakkìnda Farsca bir eserdir. Ahmed
Serhendi`nin farklì zamanlarda yazdìgì 61 parca yazìsìnìn. müridlerinden
Muhammed Sìddik Bedahsi Kìsmi (1050/1640) tarafìndan 1019 (1610) senesinde
derlenmesiyle olusmustur. Eser Delhi. Lahor ve Karaci`de nesredilmis.
127
Îstanbul`da Karaci nesrinin tìpkìbasìmì yapìlmìstìr.
128
Farsca nüshasì Süleymaniye
kütüphanesindedir.
129
8- Mükasefat-ì Gaybiyye: Seyr ü suluk mertebeleri hakkìnda Farsca bir eserdir.
Ahmed Serhendi`nin farklì zamanlarda kaleme aldìgì 29 parca yazìsì. onun
vefatìndan sonra 1051(1641) senesinde derlenerek bu eser meydana gelmistir. Eseri
derleyen kisi Gulam Mustafa Han`a göre Serhendi`nin halifelerinden Muhammed
Hasim Kìsmi. Muhammed Îkbal Müceddidi`ye göre ise Serhendi`nin oglu
Muhammed Masum`dur. Müceddidi literatüründeki bazì referanslar eserin
Muhammed Masum tarafìndan derlendigi görüsünü kuvvetlendirmektedir.
130
Eserin
Farsca metni. Urduca tercümesi ile birlikte Gulam Mustafa Han tarafìndan
Mukasefat-ì Ayniye adìyla yayìnlanmìstìr. (Karaci 1965) Oysa en eski kaynaklarda
eserin ismi Mükasefat-ì Gaybiyye seklinde kayìtlìdìr.
131
9- Risale Fi Adabi`l-Müridin: Tasavvuf yoluna girenlerin. uymasì gereken edepleri
anlatan bu eserin. baskìsìnìn olup olamadìgì tespit edilememistir.
10- Ta`likat Ale`l-Avarif: Bu eser. Sühreverdi`nin meshur Avârifül Maârif adlì
eserine yapìlan bir ta`likat hüviyetinde olup. baskìsìnìn olup olmadìgì tespit
edilememistir.
11- Risale-i Halat-ì Hacegan-ì Naksbend: Naksibendî seyhlerinin hallerini ele alan
bir eserdir. Basìlìp basìlmadìgì tespit edilememistir.
12- Risale-i Silsile-i Hadis: Hadislerdeki isnad zinciri ile ilgili bir eserdir.
Baskìsìnìn olup olmadìgì bilinmemektedir.
125
Resail-i Müceddidiyye. Lahor. 1965. icinde. s. 141-216.
126
Tosun . a.g e.. s: 35.
127
Mebde` ve Me`ad. Delhi. Matba-i Ensari. 1307/1889; Resail-i Müceddidiyye. Lahor. 1965. icinde. s. 57-140.
128
Tosun. a.g e.. s: 35.
129
Hüsnü Pasa kìsmì: 619/1.
130
Tosun . a.g e.. s: 36.
131
Kìsmi. Berekat-ì Ahmediyye. s. 240; Tosun . a.g e.. s: 36.
34
13- Cezbe ve Sülûk ile Îlgili Bir Risale: Müridlerin manevî tekamülü ile ilgili bir
eserdir. Baskìsìnìn olup olmadìgì tespit edilememistir.
14- Kesful Gayn Fi Serhi`r-Rubaiyyeteyn: Bu eser Baki Billah`ìn iki rubaisinin
serhinden ibaret olup. 1310/1892 tarihinde Delhi`de basìlmìstìr.
132
35
ÎKÎNCÎ BÖLÜM
I. MEKTUBAT`DA TASAVVUFî MUHTEVA VE ÎLGÎLÎ KUR`AN
AYETLERÎNÎN DEGERLENDÎRÎLMESÎ
Tezimizin bu bölümünde Îmam-ì Rabbanî`nin Mektubat`ìndaki tasavvufi
muhtevaya delil olarak getirilen âyetleri ele alìp incelemek istiyoruz.
Bilindigi gibi. her ilmin kendine göre bazì kavram ve terimleri vardìr. Îlim
dallarì kendilerine özgü bu ìstìlâhlarla digerlerinden farklìlìk gösterirler. Tasavvuf
ilminin de kendine has bazì kavram ve terimlerinin olmasì dogaldìr. Mutasavvìflarìn bu
özel kavramlarì kullanmalarìndaki amaclarì. kendilerine has ruhî ve sìrri manalarì
birbirlerine anlatmak ve acìklamak. kendi yollarìna yabancì olanlardan bu manalarì
gizlemek ve saklì tutmaktìr. Mutasavvìflar. tasavvuf ilminin bir ~hal¨ ilmi olmasìndan
dolayì. ehil olmayanlar arasìnda yayìlmamasì icin onlara karsì manasì müphem ve
anlasìlmaz görünen ìstìlâhlar kullanmayì özellikle tercih etmislerdir.
Îste bizde bu calìsmamìzda Mektubât icerisinde. daha cok Kur`an âyetlerinden
referanslar verilerek izah edilmis olan terim ve ìstìlâhlarì ele alìp inceleyecegiz. Bu
calìsmamìzda. daha cok Kur`an âyetlerine isaret edilerek izah edilen tasavvufi
kavramlarì elimizden geldigince tasnif edip bir araya getirmeye ve söz konusu âyetlerle
ilgili diger müfessirlerin yorumlarìna da isaret ederek degerlendirmeye calìsacagìz.
1. UIuhiyyet
Uluhiyyet meselesi. basta Îslam dini olmak üzere bütün dinlerin ana meselesi
olmus. Allah`ìn zat. sìfat ve fiil noktalarìndan birligi cesitli usullerle ispatlanmaya
calìsìlmìstìr. Kelam ilminin temel gayesi. Îslam`ìn anladìgì manada bir tevhid akidesini
ortaya koymaktìr denilebilir. Tasavvuf erbabì da bu konuda cok kafa yormus ve degisik
görüsler ortaya atmìslardìr. Îmam-ì Rabbani de mektuplarìnda bu konuya cokca yer
vermistir.
132
Cebecioglu. Îmam-ì Rabbanî.s. 88.
36
1.1. Tevhid
Tevhid Arapca bir kelime olup lügatte. birlestirme. bir olduguna inanma ve
birleme gibi manalara gelir.
133
Istìlâhta ise. Allah`ìn zatìnì. akìlla tasavvur olunan. zihni
olarak hayal edilebilen her seyden uzak tutmaktìr.
134
Hic süphesiz Îslam aleminde dogan fikir akìmlarìnìn uzlasamadìklarì. üzerinde
en cok tartìsìp fikir teatisinde bulunduklarì meselelerden biri de Allah. Onun sìfatlarì ve
tevhid konusudur. Bu nedenle Îslam filozoflarì ve kelamcìlar. tevhidi akìl ve istidlale
dayanarak acìklamaya calìsmìslardìr.
135
Bunu biraz acacak olursak. ehl-i Sünnet
kelamcìlarì tevhid konusunu naslar ìsìgìnda ve aklî istidlal yoluyla izah etmeye
calìsmìslar; Mutezile kelamcìlarì da. sadece akìl yoluyla tevhide ulasìlabilecegini iddia
ettiklerini söyleyebiliriz. Sufiler ise digerlerinden farklì bir yol izleyerek. tevhide akìl
yoluyla degil vahiy. ilham. duyu ve sezgi gücüyle. diger bir ifade ile kalb. ruh ve sìr
denen üc melekeye dayanarak. istidlalin ötesinde bir bilgi ile tevhide ulasìlabilecegini
kabul etmislerdir. Cünkü onlara göre ~Hakk`ì Hak`tan baskasì bilemez. O`nun gibi
hicbir sey yoktur. Hicbir sey O`nun hakikatini ifade edemez ve yine hicbir sey O`nu
idrak edemez. Zira her seyde bir eksiklik vardìr. Eksik olan sey. kamil olan Hakk`ì nasìl
idrak edebilir.¨
136
~Tevhid-i suhudî¨ ~tevhid-i vücudi¨
137
gibi tasavvufi kavramlar. tevhidle ilgili
olarak nes`et etmistir. Îbn Arabi ile zirveye ulasan ~vahdet-i vücud¨ ve Îmam-ì
Rabbânî`nin dile getirdigi ~vahdet-i sühud¨ meselesi tasavvufun konularì arasìnda
günümüzde bile hala tartìsìlan konularìn basìnda gelmektedir denilebilir.
138
133
el-Îsfehani. Hüseyin b.Muhammed Ragìb. el-Müfredat fi Garibi`l-Kur`an. Îstanbul 1986. s.12; Îbn Manzur.
Muhammed b. Mükerrem. Lisanu`l-Arab. I-XIV. Beyrut trs.. c.IV.. s.196 vd
134
Cürcani. Târifat. trz. yrz.. s.69; Tehanevi. Kessaf li-Istìlâhati`l-Fünun. c.II. ss.1468-69;Asìm Efendi. Kamus
Tercemesi. I- IV. Îstanbul 1305- 1887. el-Matbaatu`l-Bahriyye. c.II. ss.48-49; Zebidi. Tacu`l-Arus. c.II. s.300.
135
Düzen Îbrahim. Aziz Nesefi`ye Göre Allah Kainat ve Însan. Ankara. 1991. ss.66-67.
136
Sülemi. Hakaik. varak 100b (Ates. Süleyman. Îslam Tasavvufu. s.493`den naklen) ; Düzen. a.g.e.. s.67; Yüce.
Abdulhakim. Razi`nin Tefsirinde Tasavvuf. s.154.
137
Suhudî tevhid: Salikin vecd halinde masivayì terkederek sadece Hakk`ì görmesidir. Diger bir ifae ile. Müridin
alemde mevcud olan her seyi Allah Tealâ`nìn tecellileri olarak görmesi. O`ndan baskasìnì görmemesi halidir. Bu
hal ~sekr. gaybet ve galebe¨ gibi isimler verilen vecd ve istigrak halinde kendini gösterir. Bu hal gectikten sonra
salik Hakk ile halkì ayrì ayrì görür. O halde iken ser-i serife aykìrì söylemis oldugu sözlerinden dolayì da tevbe
eder. Buna. vicdani ve zevki tevhid de denir. Her iki tevhid cesidinde de Allah- alem ikiligi mevcuttur. (et-
Tehanevi. Kessaf li Istìlâhati`l-Funun. I-II. tash.. Muhammed Vecih-Abdulhak-Gulam Kadir. Kalküta 1862.
c.II.. ss1268-1269; Îzmirli. a.g.e.. c.II.. ss. 173-180; Uludag. a.g.e.. s.553; Cebecioglu. Ethem. Tasavvuf
Terimleri ve Deyimleri Sözlügü. s.718)
Vucudi tevhid veya vahdet-i vucud: Varlìgìn birligi demektir. Yani Allah`tan baska varlìk olmadìgìnìn idrak ve
suuruna sahip olmak ve bilmektir. Diger bir ifade ile. irade ve müsahedede oldugu gibi. varlìk bakìmìndan da
birligin kabul edildigi bu safhada. Allah`ìn dìsìnda hicbir varlìgìn hakiki vücudunun bulunmadìgì anlamìna
gelmektedir. (Bkz. Tehanevi. a.g.e.. c.II.. ss.1268-1269; Cebecioglu. a.g.e.. s.741)
138
Uluhiyyet konusu icin bkz. Serrac. Ebu`n-Nasr. el-Lüma`. Kahire 1960. s. 47; Kelabazi. Taarruf. s. 33; Kuseyri.
Risale. ss.41-49; Yüce. Abdulhakim. Razi`nin Tefsirinde Tasavvuf. ss.153-154.
37
Îmam-ì Rabbânî`nin kabul etmedigi vahdet-i vücud ile kabul edip gelistirdigi
vahdet-i sühud meselelerine kìsaca deginerek ulûhiyet konusunu acìklamaya calìsâlim.
Tasavvufi hal icinde ~Bir olanì müsahede etmek¨ diye târif edilen suhudî tevhid.
Îmam-ì Rabbânî`nin savundugu tahkik ettigi ve yasadìgì bir ögreti idi. O vahdet-i vücud
anlayìsìna karsì cìkmìs. onu sìk sìk elestiriye tabi tutmustur.
Vahdet-i vücud. özü Kur`an ve sünnetten alìnan. ilk devir sufilerince tevhid
olarak gelistirilen ve Îbn Arabi tarafìndan sistemlestirilen bir anlayìstìr. Ancak terimin
daha sonraki dönemlerde ortaya cìktìgì. ilk defa Sadreddin-i Konevi ve onun talebeleri
tarafìndan kullanìldìgì kaydedilmektedir.
139
Arastìrmacìlar. onun vücudun hepsi birdir.
vücutta yalnìz Allah vardìr` gibi ifadelerinden hareketle. onun vahdet-i vücud`cu
olduguna istidlal getirmislerdir.
140
Vahdet-i vücudun görüslerini kìsaca söyle ifade edebiliriz: Gercek varlìk birdir.
O da hakkìn varlìgìdìr. O`ndan baska hakiki vücud sahibi bir varlìk. O`ndan baska
~kaim bi-nefsihi¨ bir vücud mevcut degildir. Diger varlìklarìn vücudu. O`nun vücuduna
nisbetle yok hükmündedir. Cünkü onlarìn varlìklarì O`nun varlìgìna baglìdìr. Bu. kevn
alemindeki esya. O`nun mazharì. yani zuhur mahallidir. Dolayìsìyla esyanìn varlìgì.
gölgenin varlìgì gibidir. Nasìl esya olmadan gölge olmazsa. O`nun varlìgì olmadan
esyanìn varlìgì düsünülemez. O`nun vücudu yanìnda esyanìn varlìgì yok hükmündedir.
Vahdet-i vücud anlayìsìnda ~birlik¨ bilgi ve düsüncedir. Salik gercek varlìgìn bir
tane oldugunu. onun da Hakk ve Hakkìn tecellilerinden ibaret oldugunu bilir. Hakkìn
dìsìnda hicbir seyin hakiki bir varlìgì olmadìgìna inanìr. Ancak bu bilgi ve inanìs. bir
nazariye ve aklî istidlallerle elde edilen bir sonuc olmayìp riyazet ve manevî yükselis
sayesinde ruhî tecrübe ile elde edilen bir neticedir. Vahdet-i Vücud. kalbin manevî seyri
sìrasìnda meydana gelir. Kaynagì ibadetin coklugudur. Mücahede. dünyaya ragbeti terk.
zikre devam gibi sebeplerle kalpte meydana gelen ask ve sevgidir.
141
Îmam-ì Rabbânî`nin savundugu vahdet-i sühud ise. Bir`i görmek demektir. Bu
alemde gercek varlìk olarak Allah`ì görmek demektir. Salikte ibadet. taat. riyazet ve
mücahede sayesinde meydana gelen ilahî ask ve muhabbet kulu istila edince vecd ve
istigrak hali ortaya cìkar. Bu hale eren salik. Allahìn tecellisinden baska bir sey görmez
olur. Gözünden masiva büsbütün kaybolur. Sadece Tek`i görmeye baslar. Bu durum
139
Serrac. Ebu Nasr. el-Luma. terc: Yìlmaz H.Kamil s.539.
140
Suad Hakim. el-Mu`cemu`s-Sufi. Beyrut. 1981. s. 1145.
141
Serrac. a.g.e.s.538.
38
günes ìsìgìnì gören kimsenin yìldìzlarì görmemesi misaliyle acìklanabilir. Günes ìsìgì
ortaya cìkìnca yìldìzlar görünmez ama büsbütün yok olmus degillerdir. Sadece daha
güclü bir ìsìk onlarìn ìsìgìnìn görünmesine engel olmustur. Vahdet-i vücuda Hakkìn
tecellisini müsahede eden. diger varlìklarì görmese de yok olduklarìnì iddia edemez.
Yine Îmam-ì Rabbânî`ye göre Hallac`ìn ~Enel-Hak¨ sözü ile Bistami`nin ~Sübhanî¨
sözü Vahdet-i Sühud makamìnda söylenmis sözlerdir. Sühud haline eren kimsenin
gözünde masiva müzmahil oldugu; ~Sen cìkìnca aradan. kalìr seni Yaradan¨ sìrrì
gerceklestigi icin salik. ~Enel Hak¨ derken ~Hak Hak`tìr. ben degilim¨ demektedir.
Degilse. böyle bir sözü kendisini görerek söyleyen küfre düser.
142
Îmam-ì Rabbânînin vahdet-i vücud düsüncesine yaptìgì elestiriler söyledir.
- Gecmiste seyhlerin ibareleri. her ne kadar tevhid-i anlatìp ittihattan haber vermis
iseler de onlarì tevhidi suhudîye hamletmek kabildir.
143
- Vahdet-i vücud. peygamberlerin getirdigi tevhid degildir. Allah ve kainat ikiligi
üzerine kurulu nebevi bir din anlayìsì. Îslam inancìna daha uygundur.
144
- Îmam-ì Rabbânî`ye göre vahdet-i vücud tel akki si . kai nat i l e Al l ah`ì
özdeslestirmektedir. Zira bu telakki. herhangi bir seye yapìlan ibadetin onun
tezahürlerinden birine ibadet olmaktadìr.
145
- Her sey Allahìn bir tezahürü ise. o zaman kötülük diye bir seyden bahsetmek
olmaz. Vahdet-i vücuda göre. bu tezahür eden varlìklar. sadece kendilerinin
dìsìndaki bazì seylerle kötüdürler. hatta sapìklìk ve küfür bile zatlarì itibariyle
iyidirler. yalnìzca iman ve Îslam`la karsìlastìrìldìgìnda kötüdürler.
146
Bu.
peygamberlerin davet ettigi espriye aykìrìdìr. Peygamberlerin göreviyle de celisir.
147
- Vahdet-i vücud inanìsìna göre. tek fail Allah`tìr. Îki varlìk olmadìgìnda iki irade
yoktur. Kul tarafìndan secilen her sey. bu sebeple Allah tarafìndan secilmis ve
yapìlmìs demektir. Bu durumda cebr söz konusu olup. kul yaptìklarìndan sorumlu
tutulamaz. Îmam-ì Rabbânî buna karsì cìkar ve bunu. cezbe halinin bir ürünü olarak
görür.
148
142
Serrac. a.g.e. s.540.
143
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 272.
144
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 272.
145
Îmam-ì Rabbânî. aynì yer.
146
Îmam-ì Rabbânî. aynì yer.
147
Îmam-ì Rabbânî. aynì yer.
148
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 30.
39
- Îmam-ì Rabbânî`ye göre. vahdet-i vücud. tasavvuf tarihinde sonradan ortaya
cìkan bir seydir. Îbn Arabi`den önce tevhidden bahsedenlerin görüsleri vücudi degil.
suhudîdir.
149
- Îmam-ì Rabbânî sülûk yolunda vücudi tevhidin ne deger ifade ettigini söyle
anlatìr. ~Kìsacasì. fenâ ve bekânìn elde edilmesinde velâyet-i kübra`nìn ve velâyet-i
sugra`nìn meydana gelisinde tevhid-i vücudiye hacet yoktu. Fenânìn gerceklesmesi.
Allah`tan baska her seyin unutulmasì icin elbette sühudi tevhidin elde edilmesi
gerekir. Hatta öyle olur ki; salik baslangìc halinden sona kadar seyreder de.
kendisinde asla vücudi tevhid ilim ve maârifinden bir sey zuhur etmez. Hatta bu
bilgileri de inkar eder. Bu fakir(Îmam-ì Rabbânî)`e göre. bahsedilen maârif ortaya
cìkmadan. sülûku kolayca elde edilen bu tarikat. maârifin zuhurunu iceren tarikattan
daha yakîndìr (kestirmedir). Bu yolun cogu salikleri. istenene ulastìlar. Halbuki o
(vahdet-i vücudcu) tarikatìn. seyredenleri genellikle yolda kalìrlar. Denizden bir
damla görürler. Asìl yerine. zìll(gölge) ile ibtila olunurlar. Bu sebeple de.
vuslat(Allaha kavusmak)`tan mahrum kalìrlar. Bu anlattìklarìmì. yasadìgìm
tecrübelerle ögrendim. Dogruyu ilham eden Allah. noksan sìfatlardan yücedir.
Bu fakir(Îmam-ì Rabbânî)`in seyri. her ne kadar ikinci yol (vahdet -i vücud)`dan
olmus ve tevhid-i vücudi ilimlerinden cokca nasip almìs ise de. Hakkìn inâyetine
mazhar olmasì ve seyri de mahbubi seyir seklinde gerceklesmesi münasebetiyle. bu
yoldaki badireleri ve gecitleri. O`nun fazl-ü inâyetiyle astì. Zìlal(gölgeler)
mertebesini gecti. Allah`ìn muvaffakiyeti ve inâyetiyle. aslìn aslìna ulastì. Ancak
i rsad i ci n i st ekt e bul unanl ara muamel e söz konusu ol dugu zaman.
vusul(kavusma)`ün elde edilmesi icin. diger yolun daha kolay oldugu anlasìldì.
150
Îmam-ì Rabbânî ile Îbn Arabi`nin ayrìldìgì noktalar da sunlar diyebiliriz.
- Îbn Arabi`de vücut zatìn aynìdìr. Îmam-ì Rabbânî de ise degildir. Îmam-ì
Rabbânî`ye göre. zattan ayrì olan vücud. ilk yaratìlan seydir.
- Îbn Arabi de vücudi sìfatlar zatìn aynì iken. Îmam-ì Rabbânî de ayrìdìr. Îmam-ì
Rabbânî`ye göre sìfatlar. zaid vücut ile dìsta mevcutturlar ve zatìn gölgeleridir.
- Îbn Arabi`ye göre alem. sìfatlarìn tecelli ve zuhurundan ibarettir. Îmam-ì
Rabbânî`ye göre sìfatlarìn degil. sìfatlarìn gölgelerinin tecellisinden ibarettir.
149
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 272.
150
Îmam-ì Rabbânî. aynì yer.
40
- Îbn Arabi alemi hayal. Îmam-ì Rabbânî gercek olarak kabul eder. Îmam-ì
Rabbânî`ye göre. alemin objektif gercekligini inkar etmek. Allahìn ibda` sìfatìnì
kabul etmemek olur. Ayrìca ona göre alem. eger hayalden ibaretse. o yok.
tasavvurlarìmìz var demektir. Bu durumda da tasavvurlarìmìz kaldìrìldìgìnda. onun
da yok olmasì lazìm gelir. Yine aleme. Allahìn varlìgìna kìyasla hayaldir deniyorsa.
o zaman da alem Allah olamaz. cünkü Allah mutlak ve zorunlu. alem ise mümkün
ve gecicidir.
- Îbn Arabi`ye göre alem. zìll(gölge)`dir. Fakat aslìn gölgesidir. Îmam-ì
Rabbânî`ye göre de alem gölgedir. Ama bu gölge aslìn gölgesi degil. asìldan baska
olan bir seydir ve aslìn kendine bahsettigi vücud ile dìsta. kendi nefsinde mevcuttur.
Bu sebeple de mümkün yani alem. vücud-adem terkibinin bir neticesidir. Ve
mahiyeti yoktur. Fakat. sìrf Allahìn lütfuyla kendi vücuduna sahiptir.
- Îbn Arabi`ye göre ayanì sabite (sabit. degismez asìllar). vücud(varlìk)`la hic
ilgilenmemistir. Bu sebeple. alem yok. ancak Allah vardìr. Îmam-ì Rabbânî. eger
durum bu ise. hayalden ibaret olan bir varlìk. hakiki varlìgì nasìl sìnìrlandìrabilir.
diyerek bu görüse karsì cìkar.
- Îbn Arabi`ye göre. Allah bir bakìma alemin icinde. bir bakìma ötesinde ve
üstündedir. Bu itibarla. hakikat tenzih ve tesbihin arasìnìn birlestirmektedir. Îmam-ì
Rabbânî ye göre. Allah alemlerden ganidir. Bu sebeple onu her hal ve surette tenzih
etmek gerekir.
- Îbn Arabi de tecelli an`da. Îmam-ì Rabbânî de ise süreklidir.
- Îbn Arabi de vücud ~bir¨ ve ~sìrf var¨ oldugu icin. alemde kötülük ve iyilik
denilen seyler. mutlak ve hakiki degildir. nisbi ve izafidir. Îmam-ì Rabbânîye göre.
adem-vücud bilesiminden meydana gelmis olan bu alemin mahiyeti. adem
oldugundan ve kendi nefsinde de mevcut olmasì bakìmìndan alem bütün
kötülüklerin köküdür. kötülükler ve noksanlìklarda da hakikidir.
- Îbn Arabi`ye göre insan ve Allah arasìndaki münasebet bir kurb(yakìn olma)
münasebetidir. Allah insanì kendi sureti üzerine yaratmìstìr. Nefs bilgisi de Allah
bilgisidir. Îmam-ì Rabbânî`ye göre Allah her ne kadar bize sah damarìndan yakìn
isse de. bunun mahiyetini kavramak aklìn ötesindedir.
Îbn Arabi`ye göre. yaratìlìstan maksat. Allah`ìn gizli olan kemallerinin mertebelerde
meydana cìkmasìyla. ilim ve vücud bakìmìndan bu suretle de tamamlanmìs olmasìdìr.
41
Bundan dolayì da yaratìlìsìn sebebi muhabbet oldu. Cünkü her kemal. aslìnda sevilen
bir sìfattìr. Allah kendini bilmek ve sevmek icin belirdi ve meydana cìktì. Îmam-ì
Rabbânî ye göre. yaratìlìsìn sebebi. aynì sekilde muhabbettir. Ama maksat. ne Allah`ì
bilmek. ne de Allah`ìn kemallerinin mertebelerde tafsil suretiyle tamamlanmasìdìr.
Maksat insanìn Allaha ibadet etmesi ve yalnìz kendini kemale erdirmesidir. Eger maksat
ibadet degil bilgi ise. bu da yine insanì kötülüklerden uzaklastìracak olan kendisine ait
bir bilgidir. Cünkü Allah. ezelde nasìl idiyse simdi de öyledir.
151
Bu gibi unsurlarìn yanìnda Îmam-ì Rabbânî ile Îbn Arabi`nin birlestigi bazì noktalar
vardìr.
- Her ikisi de la-taayyün (belirlenmemis) alem ile taayyün(belirlenmis) alemin
ayrì oldugu kanaatindedirler.
- Yine her ikisinde de Allah. mutlak varlìk. alem ise izafi ve nisbidir.
- Her ikisi. alem-i kübra-alemi sugra. alemi halk-alemi misal. ruhun mücerretligi.
tecelli. nüzul ve uruc gibi konularda ittifak halindedir.
152
Îmam-ì Rabbânî vahdet-i sühud üzerinde ìsrarla durmustur. Vahdet-i vücudu bütün
gücüyle elestirmekten geri kalmamìstìr. Onu vahdet-i vücuda anti tez üretmeye sevk
eden amillere nelerdi? Elbette ki Kur`an ve sünnetin ruhuydu. islamìn temel inanclarìna
olan baglìlìgì idi.
153
Bunlarì aktardìktan sonra Mektubât`ta gecen âyeti keri mel eri n nasì l
yorumlandìgìna bakalìm.
Mutasavvìflar. tevhid konusunda kendi manevî durumlarìna göre cesitli tanìmlar
ileri sürmüslerdir. Bu konuda ilk tanìmì yapan Cüneyd`di Bagdadi`dir. O`na göre
tevhid; ~Ezeli olanì. fani ve sonradan yaratìlmìs olandan ayìrmak ve ferd haline
getirmektir.¨
154
Ebu Bekir Sibli ise söyle der: ~Tek olan Allah harf ve sìnìrlar var
olmadan evvel bilinmis ve tanìnmìs idi.¨ Bu sözü kitabìna alan Kuseyri buna su yorumu
ilave ediyor: ~ Sibli`nin bu sözü. kadim olan Allah`ìn zatì icin bir sìnìrìn söz konusu
olmadìgìnì ve yine kelamì icin de harf ve sese ihtiyac duymadìgìnì ifade etmektedir.¨
155
Îmam-ì Rabbânî Allahìn varlìgì ve birligi yani tevhid meselesi üzerinde
hassasiyetle durur. Cünkü tevhid islamìn en önemli meselesidir. Îmanìn temelini
151
Sunar. Cavit. Vahdet-i Sühud. s.92-95.
152
Sunar. Cavit. aynì eser.
153
Cebecioglu. Îmam-ì Rabbânî. s.103.
154
Kuseyri. Risale. Beyrut trs. s.41.
155
Kuseyri. aynì eser.
42
olusturur. Hindistan`da halk arasìnda birtakìm batìl itikatlar boy vermeye baslayìnca
Îmam-ì Rabbânî bunlarì önleyerek toplumun saf bir inanca sahip olmalarì konusunda
azami gayret sarf etmistir. Îste bu nedenle mektuplarìnda bu konuyu defalarca islemistir.
Îmam-ì Rabbânî saglam bir tevhid inancìnìn yerlesmesi icin insanlara sirkden
uzak durmayì tavsiye etmistir. Bu konuda Hace Esref el-Kabili`ye yazdìgì mektupta
Zümer 39/7 âyetini zikrederek tavsiyelerde bulunur.
~Hic süphesiz bütünüyle istenen tek sey halis dini elde etmektir.
- Îyi bilin ki. halis din yalnìz Allah`ìndìr.
156
Büyükler halis dine sirkden bir zerrenin dahi bulasmasìna müsaade etmezler.
Allah söyle buyurdu.
- Eger Allah`a ortak kosarsan elbette amelin bosa cìkar ve elbette ziyana
ugrayanlardan olursun.
157
Hallerini bir süre düsünmeli ve gözden gecirmelisin. Eger. sirke bulasmamìs bir
dininiz varsa. size müjdeler olsun! Eger böyle degilse. basìnìza bela gelmeden önce
caresine basvurunuz!¨
158
Baglìlarìnì böylece samimi bir imana dine cagìran Îmam-ì Rabbânî sirkin
amelleri bosa cìkaran bir durum oldugunu ifade eder. Bir baska mektubunda da bu âyeti
zikrettikten sonra söyle der:
- Îyi bilin ki. halis din yalnìz Allah`ìndìr.
159
Allahu Tealâ`nìn katìnda sirke hicbir suretle yol yoktur. Kalbe gelen her sìkìntì
ve karartì. tevbe. istigfar ve pismanlìk ile ve Allahu Tealâ`ya sìgìnarak. kolayca
giderilebilir. Fakat bu alcak dünya icin gelen karartì. leke. kalbi büsbütün karardìr.
harab eder. Bunu temizlemek cok güc olur. Resulullah`ìn. Dünya sevgisi bütün
hatalarì basìdìr`
160
hadis-i serifi cok dogrudur. Allahu Tealâ. bizi ve sizi. dünyaya
düskün olmaktan kurtarsìn! Dünyaya düskün olanlarì sevmekten ve onlarla arkadaslìk
etmekten. düsüp kalkmaktan korusun! Cünkü o. öldürücü zehirdir ve iyi olmaz bir
hastalìktìr ve büyük beladìr ve bulasìcì hastalìktìr.¨
161
Evet. Îmam-ì Rabbânî`ye göre dünya ve icindekiler öldürücü bir zehir. hastalìk
ve bela hükmündedir. Müslümanlara düsen dini Allaha has kìlarak sirkten uzak
156
Zümer 39/3.
157
Zümer 39/65.
158
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. Mektup no; 174.
159
Zümer 39/3.
160
Beyhaki. Suabu`l-Îman. 10458. Beyhaki bu sözün Hz. Îsa`ya ait oldugunu söyler.
43
durmalarìdìr. Müellifimiz bu konuya asìrì derecede ehemmiyet vererek tüm insanlarì bu
konuda uyarmaktadìr.
Îmam-ì Rabbânî Allah`ìn esi. benzeri olmadìgìnì ve yaratìcìnìn her türlü noksan
sìfatlardan münezzeh oldugunu acìklar: Allahu Tealâ Sura 42/11 de kendisinden
bahsetmektedir.
Sura 42/11- O göklerin ve yerin yaratìcìsìdìr. O sizin icin kendi nefsinizden
esler ve hayvanlardan da ciftler yaratmìstìr. O. sizi bu düzen icerisinde üretip
cogaltìyor. O'nun benzeri olan hicbir sey yoktur. O. her seyi isitir ve görür.
Müellifimiz pek cok mektubunda bu âyeti zikrederek Allahu Tealâ`nìn
büyüklügünden. kudretinden bahsetmektedir.
~- Onun benzeri hicbir sey yoktur.
162
Îyi dinle ve iyi anla ki. bizim ve sizin ve hatta her seyin. yerlerin. göklerin.
yüksekliklerin. alcaklìklarìn yaratanì. varlìkta durduranì birdir. Nasìl oldugu
anlasìlamaz. Benzeri ve ortagì yoktur. Sekli ve görünüsü olmaz. Baba. cocuk degildir.
O`nun gibi. O`na benzer bir sey düsünülemez. O`nun bir sey ile birlesmesi. bir seyde
bulunmasìnì düsünmek cok cirkin olur. Bir yerde bulunmasì. bir yerde görünmesi
olamaz. O`nda zaman yoktur. Zamanì O yaratmìstìr. Bir yerde degildir. Her yeri O
yaratmìstìr. Hep var idi. Varlìgìnìn baslangìcì yoktur. Hep vardìr. Varlìgìnìn sonu
olmaz. Her iyilik ve yükseklik O`nda vardìr. Hicbir kusur ve asagìlìk O`nda olamaz. Îste
bunun icin. mabud olmaga. tapìnmaga hakkì olan yalnìz O`dur. Tapìnmaga layìk olan
ancak O`dur. Hindularìn Ram ve Kersen denilen putlarì. O`nun yarattìgì seylerden
zavallì iki tanesidir. Her ikisinin de anasì ve babasì var idi. Ram. Ceret`in oglu ve
Leknenin kardesi idi. Sitanìn kocasì idi. Ram. kendi coluk cocugunu koruyamamìstì.
Baskalarìnì nasìl koruyabilir? Îyi düsünmek lazìmdìr. Cahillere uymamalìdìr.
163
Allahu Tealâ`nìn sìfatlarìyla ilgili olarak söyle der:
~Zat-i ilahîden baska her seye gayr denir. Onun isimleri ve sìfatlarì da gayrdìr.
Kelam âlimleri. Sìfatlarì. kendinin aynì da degildir. gayrì da degildir` buyurmus ise de.
gayrì kelimesinin kelam ilmindeki manasìna göre. böyle demislerdir. Yoksa lügat
manasìna göre dememislerdir. Sìfatlar. kelam ilmindeki manasìna göre (gayrì) degil ise
de. umumi manaya göre. Onun gayrìdìr.
161
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 171.
162
Sura 42/11.
163
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 167.
44
Allahu Tealâ. ancak selb sìfatlarì ile anlatìlabilir. Onu. herhangi bir sìfat ile
anlatmak. ilhad olur. Onu anlatan en iyi kelime. en genis ibare su âyettir.
- Onun benzeri hicbir sey yoktur.
164
Hicbir ilim. hicbir sühud. hicbir mârifet. Allahu Tealâ`yì bulamaz. Bilinen.
görülen ve tanìnan her sey O degildir. Bunlarì mabud bilmek. gayra tapìnmak olur. (La
ilahe) derken. bunlarìn hepsini nefy etmek. yok bilmek. (Îllallah) derken de; O. bir seye
benzemeyen. bir mabudu var bilmek lazìmdìr. Bu. önce taklît ile yani ögrenip yapmakla
olur. Sonralarì. kendiliginden yapìlìr.¨
165
Îmam-ì Rabbânî Îmam-ì Azam`ìn Sana layìk ibadeti yapamadìgìmìz. fakat iyi
tanìdìgìmìz. Allahìmìz! Sende hicbir kusur. noksanlìk yoktur` sözünü aynì âyet ìsìgìnda
söyle degerlendirmektedir:
~O`na layìk ibadet yapìlamayacagìnì herkes bilir. Tanìmanìn hakkìyla
gerceklesmesi ise; Zatì Bari`yi en üst tanìma düzeyine ancak;
- O`nun benzeri hicbir sey yoktur
166
baslìgìyla erisilebilir. Kìsìr anlayìslì
kimseler. bu sözden hareketle ilim ile mârifetin farkìnì idrak edemeyip. özel ve genel
ayìrt etmeyip herkesi. yolun basìnda ve sonunda olanlarla. mârifette esit zannetmesin.
Cünkü ilim yolun basìnda. mârifet ise yolun sonunda olanlara özgüdür. Mârifet. yani
tanìmak baskadìr. Îlim. yani bilmek baskadìr. Herkes. ilim sahibi olabilir. Mârifet ise.
fenâ mertebesi ile sereflenenlerde bulunur. Fani olmayana nasip olmaz.¨
167
Îmam-ì Rabbânî tevhide yaklasmakta zikri tavsiye temekte ve zikrin nasìl
yapìlmasì gerektigini de anlatmaktadìr. Lafza-i celal ile yapìlacak olan zikir esnasìnda
Yüce Allah`ìn ne sekilde düsünülmesi gerektigini anlatan Îmam-ì Rabbânî Allahu Tealâ
hakkìnda söyle der:
~Zikir esnasìnda ALLAH mübarek ismini. hayali ile kalp üzerinden gecirirsin.
Bu anda. hicbir uzvunu oynatmazsìn. Yalnìz kalbini düsünerek oturursun. Kalbin
seklini. anatomik yapìsìnì düsünmezsin. Cünkü kalbin yerini düsünmek lazìmdìr. Kalbin
kendisini tasavvur etmek. hatìrlamak gerekmez. Allah ismini. kalbin bulundugu yerde
hatìrlarken. hicbir seye benzemez diye düsünmek gerekir.
Bu mübarek ALLAH lafzìnì
164
Sura 42/11
165
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 38.
166
Sura 42/11
167
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 38.
45
- Onun benzeri hicbir sey yoktur.
168
Ayetindeki mana üzere düsünesin. Allahu Tealâ`nìn sìfatlarìnì da düsünmezsin.
Hazìr ve nazìr oldugunu dahi düsünmezsin. Böylece. Zat-i Tealâ yüksekliginden;
sìfatlara düsmemis olursun ve kesretde vahdet-i görmek derecesine inmezsin.
Mahluklarì görüp. bunlara baglì kalìp avunarak. hicbir seye benzemeyen varlìga
baglanmaktan mahrum kalmayasìn. Cünkü mahluklarda görülen. anlasìlan her sey. o
olamaz. Coklukta görülenler. bir olanì görmek olamaz. Hicbir seye benzemeyeni.
bilinen. anlasìlan seylerin dìsìnda aramak lazìmdìr. Ayrìlmayan. bölünmeyen. hic
degismeyen bir sey. cok olan. baska baska olan seylerde bulunamaz. Zikrederken. bir
velinin görünüsü. kendiliginden hasìl olursa. o görünüsü de kalpte durdurmalìdìr.
Böylece zikre devam etmelidir.¨
169
Îmam-ì Rabbânî Allah`ìn esi. benzeri olmadìgìnì ve yaratìcìnìn her türlü noksan
sìfatlardan münezzeh oldugunu acìklar:
~Îsaret edilen ilimlerden(feyiz yoluyla gelen ilimler) bazìlarìnì arz etmek
istiyoruz. Önce su âyet-i kerime ile baslayâlim:
- Onun benzeri gibi yoktur: o. hakkìyla isiten. kemaliyle görendir.
170
Bu mübarek cümlenin basì; zahir olan mana gibi. sìrf tenzihin ispatìdìr.
- Hakkìyla isiten. kemaliyle görendir.
171
Bölümü ise. tercihi tam ve tekmil etmektedir. Bunlarìn daha acìk beyanì
söyledir:
Yaratìlmìslar icin isitme ve görme durumunun sübutu; toplu manada olsa dahi.
bir benzeyisin sabitligi dolayìsì ile vehim yollu vardìr. Îste. Allahu Tealâ bu vehmin defi
icin. görmeyi ve isitmeyi onlardan nefyetmektedir. Kìsaca su mana anlatìlmak istenir:
Hakkìyla isiten. kemaliyle gören o Yüce Allah'tìr.
Bu mana yanlìs anlasìlmasìn; biraz daha acalìm:
Mahluklarda. göz ve kulak mevcuttur; ama bunlarìn. gercek manasì ile görmekte
ve isitmekte bir dahli yoktur. Sübhan olan Yüce Hak. kulagì ve gözü yarattìgì gibi;
görmeyi ve isitmeyi de yaratmìstìr. Hem de. adet oldugu yoldan. sözü edilen iki sìfatì
yarattìktan sonra.. Bunda mahluk sìfatlarìn hic bir tesiri yoktur. Bu arada bir tesir sözü
168
Sura 42/11.
169
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 190.
170
Sura 42/11.
171
Sura 42/11.
46
edecek olsak dahi; ondaki bu tesir dahi mahluktur. O mahluklarìn kendileri sìrf
cemad(cansìz) nevinden oldugu gibi; aynì sekilde sìfatlarì cemad nevinden sayìlìr.
Üstte anlatìlan manaya bir misalle yol verelim:
Allahu Tealâ Kadir sìfatì ile sìrf kudreti icabì tasta bir konusma yarattìgì
zaman:
- Hakikaten tas konustu. Onda konusma vasfì vardìr. denemez.
Hülasa olarak. mana bu merkezdedir. Tas cemad (cansìz) sayìlìr; anlatìlan
sìfatìn onda varlìgì farz edilse dahi. o da kendi gibi cansìz cemaddìr. Onun. asla harf ve
ses cìkarmakta bir dahli yoktur. Îste. bütün sìfatlar. üstte anlatìlan kabilden olup öyle
kìyaslanabilir. Bu babda asìl anlatìlmak istenen gaye sudur: Bu iki sìfat; digerlerine
nazaran. daha fazla zuhur etmekte oldugundan. Allahu Tealâ. onlarìn nefyi icin bir
özellik yarattì. Kalanlarìn nefyi. bunlara kìyasla daha uygundur.
Su da ilim üzerine bir ilmi görüs. Sübhan olan Yüce Allah. mahlukta önce ilim
sìfatìnì yarattì; sonra onun maluma teveccühünü yarattì. Daha sonra o sìfatìn. bu
mahlukla ilgisini yarattì. Daha sonra bu malumun ona inkisafìnì yarattì. Îlim sìfatìnì
yaratmasìnìn akabinde dahi mahlukta inkisafì yarattì.
Îsbu yaratma durumu. ilahî adetin cereyan tarzìna göre olup gitti. Îste. bundan
da bilinmis oldu ki: Anlatìlan inkisafta. ilmin bir dahli yoktur.
Simdi. üstte anlatìlan mana yolundan; daha önce anlatìlan isitme ve görme
sìfatlarìnì tekrar ele alâlim. Söyle ki: Allahu Tealâ. mahlukta önce isitme sìfatìnì
yarattì. Sonra duymayì ve isitilen seye teveccühü yarattì. Sonra. isitmenin kendisini
yarattì. Daha sonra. isitilen seyin idrakini yarattì.
Görme durumu da aynì. Önce görme sìfatìnì yarattì. Sonra. göz bebeginin
Dönüsünü ve görülecek seye teveccühünü yarattì. Daha sonra görülen seyin idrakini
yarattì. Anlatìlan kìyas. sair sìfatlarda dahi caridir. Tam manasì ile isiten. gören o
kimsedir ki: Îsitmesinin ve görmesinin basìnda; anlatìlan iki sìfat bütünüyle kendisinde
buluna. Bir kimse böyle degilse.. o: Hakkìyla isiten. kemaliyle gören olamaz.
Bütün bunlardan anlasìlìyor ki: Mahluklarìn sìfatlarì. da. kendileri gibi.
cemadat nevindendir Bu manada son kelam sudur:
- Allahu Tealâ. yaratìlmìslardan. baslìca. bu sìfatlarì nefyetti; artìk onlar icin
kendilerine has olan bir sìfat yoktur. Bu sìfatlar. Sübhan Allah'ìn zatì icin sabit
47
olmustur ki; tenzihle tesbih beyni birlestirile.. Hatta mevzuumuz olan âyet-i kerimenin
tamamì; tenzihin ispatì. baslìca benzeyisin nefyi icindir.
Birinci manada anlatìlan bilgi.. Yani: Bu mahluklardaki sìfatlarìn Sübhan
Hakka ait olusunu. onlarìn kendilerini sìrf cemadat cesidinden sayìp anlatìlan sìfatlarìn
onlardaki zuhurunu görmek icin su misal yerindedir: Oluk. testi ve bunlardan zuhur
eden su.. Sìfatlarìn onlardaki zuhurunu. mahlukta anlatìlarì misaldeki gibi görmek.
velâyet makamìna yakìsan ilimler meyanìnda sayìlìr.
Îkinci manada anlatìlan bilgiye gelince.. Yani: Bu mahluklardaki sìfatlarìn.
Sübhan Hakka ait oldugunu vicdanen görmek. bilmek.. Cemadatta görüldügü gibi.. O
rnahluklarì dahi. ölüler misali suursuz itikat etmek.. Nitekim bu manada. Allahu Tealâ
söyle buyurdu:
- Sen meyyitsin; onlar dahi meyyitlerdir.
172
Îsbu manada anlatìlan ilim. sehadet makamìna yakìsan bir ilimdir. Bu misalle.
aynì zamanda; iki makam arasìndaki fark dahi anlasìlmìs oldu. Az sey. coga delil
oldugu gibi; damla su. bolluga delildir. Nitekim bu yüksek makama cìkanlar;
mahlukattaki fiilleri. ölü ve cemadattaki gibi görmektedirler. Hal böyle iken. o
mahluklarìn fiillerini Sübhan Hakka baglamazlar.
- Bu fiillerin faili Allah`tìr demezler. Allahu Tealâ. böyle bir baglantì
kurulmaktan yana pek yücedir. Bu manayì. asagìdaki misallerle biraz daha acâlim.
Söyle ki: Bir sahìs. bir tasì hareket ettirdigi zaman. hic bir sekilde:
- Bu sahìs hareket etti .denmez. O sahìs. ancak hareketi meydana getirdi. Asìl
hareket eden ancak tastìr. Aynì sekilde. o tas cansìz cemadat cinsinden oldugu gibi.
onda görülen hareket dahi öyledir. Yani: Sìrf cansìz cemadat cesidi bir hareket. Bu
mana icabì olarak; anlatìlan hareket icabì bir sahsìn öldügünü farz edelim; hic bir
sekilde:
- Onu tas öldürdü. Denmez. Söyle denir:
- Tasì atan sahìs öldürdü.
Seriat âlimlerinin kavli. bu ikinci manada anlatìlan ilme uygundur. Allahu
Tealâ. onlarìn calìsmalarìnì sükrana layìk eylesin. Onlar. söyle derler:
- Kullarda görülen yapìlmìs isler. aslìnda Sübhan Hakkìn yarattìgì sanatìdìr.
Dilemek ve secmek sureti ile islerin onlardan cìkmasìna ragmen durum budur. Fiillerin
172
Zümer 39/30.
48
masnuiyetinde (islerin yapìlmasìnda) onlarìn bir dahli yoktur. Onlarìn isleri. yapìlan
amelin meydana gelisine göre olan tesir dìsìnda; belli karìsìk bazì hareketlerden
ibarettir. Bu mevzuu. söyle bir misalle kapatalìm: Bir sahìs. birinin tahriki sonu;
yukarìdan asagì bir tasìn indigini ve bir hayvanì (canlìyì) öldürdügünü gördügü zaman
inancì sudur: Bu tas cemad nevindendir; keza o tasì harekete getiren fiil dahi cemaddìr.
Suna da inanìr: Bu fiilin neticesi olan ölüm dahi cemaddìr.
Hülasa: (Mahlukata ait) zatlar. sìfatlar. fiiller sìrf cemadattìr; sìrf ölüdürler.¨
173
Evet. Îmam-ì Rabbânî`ye göre bu âyetlerde sìrf tenzihin ispatì vardìr. Bu durum
kendisine feyiz yoluyla bildirilmistir. Îmam-ì Rabbânî`ye göre sìfatlar. zaid vücut ile
dìsta mevcutturlar ve zatìn gölgeleridir. Alem. sìfatlarìn degil. sìfatlarìn gölgelerinin
tecellisinden ibarettir. Yaratìlan seylerin hepsi mahluktur ve mahluklarìn kendileri sìrf
cemad(cansìz) nevinden oldugu gibi; aynì sekilde sìfatlarì cemad nevinden sayìlìr.
Kullarìn yaptìgì isler. aslìnda Sübhan Hakkìn yarattìgì sanatìdìr. Sonuc olarak
Mahlukata ait zatlar. sìfatlar. fiiller sìrf cemadattìr; sìrf ölüdürler.
Îmam-ì Rabbânî`nin bu görüsleri Vahdet-i Sühud nazariyesinin temelini
olusturur. Îmam-ì Rabbânî`nin bu konuda degindigi âyetlerden biri de Nur 24/45
âyetidir.
Nur 24/35- Allah. göklerin ve yerin nurudur (aydìnlatìcìsìdìr). O'nun
nurunun temsili. icinde lamba bulunan bir kandil gibidir. O lamba bir billur
icindedir; o billur da sanki inciye benzer bir yìldìz gibidir ki. doguya da batìya da
nisbet edilemeyen mübarek bir agactan cìkan yagdan tutusturulur. (Bu öyle bir
agac ki) yagì. nerdeyse. kendisine ates degmese bile ìsìk verir. (Bu ìsìk) nur üstüne
nurdur. Allah diledigi kimseyi nuruyla hidâyete iletir. Allah insanlara (iste böyle)
misal verir; Allah her seyi bilir.
Müellifimiz degisik mektuplarda bu âyeti yorumlamìstìr. Oglu Hace Muhammed
Masum`a gönderdigi mektupta söyle der:
~- Allahu Tealâ yerin ve semalarìn nurudur.
174
~Buraya kadar yapìlan acìklamalar anlasìlìnca. Nur suresindeki bu âyet-i
kerimenin özü meydana cìkar. Cünkü. mümkinlerin hepsi ademlerdir. Ademler de hep
kötülük ve asagìlìktìr. Mümkinlerdeki iyilik ve üstünlük ve güzellik ve düzgünlük. Allahu
Tealâ`nìn kendisi olan vücudden gelmistir. Bu vücud. iyiliklerin ve üstünlüklerin
173
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 18.
49
kaynagìdìr. Bu anlasìlìnca. göklerin ve yerin nuru bu vücuttur. Bu vücud. Vacib-i
Tealâ`nìn kendisidir. Bu nur. göklerde ve yerde. zillerinin yardìmì ile bulundugundan.
zillerin yardìmì olmaksìzìn. dogrudan dogruya bulundugunu sanmamak icin. bu nuru
bir misal ile anlatmaktadìr.
- Onun nuru bir fenere benzer. O fenerin icinde zeytinyagìndaki fitilde yanan
ìsìk vardìr. Bu ìsìklì fitil cam bir kandil icindedir...
175
Bu mana vasìtalarìn sübutunu ilandìr.¨
176
Îmam-ì Rabbânî`ye göre. adem-vücud bilesiminden meydana gelmis olan bu
alemin mahiyeti. adem oldugundan ve kendi nefsinde de mevcut olmasì bakìmìndan
alem bütün kötülüklerin köküdür. kötülükler ve noksanlìklar da hakikidir.
Mümkünlerdeki iyilik ve güzellikler vücud`dan gelmektedir. Bu vücud da Yüce Zat`tìr.
Allah bu zatì ~nur¨ olarak ifade etmektedir. Müellifimiz acìklamasìna söyle devam eder.
~Alemi kebirin parcalarìndan en sereflisi Ars-ì Rahman`dìr. Arsì mecid dìsìnda
kalan alemi kebir parcalarìnda zuhurat zìlliyyet saibesinden hali degildir. Alemlerin
rabbi istiva sìrrìnì alemi kebir parcalarì arasìnda arsì mecide mahsus kìldì. Yerin ve
semalarìn nuru her ne kadar Sübhan hak ise de lakin bu nur zilal hicaplarìnda
makrundur. Yüce hakkìn onlardaki zuhuru zìlliyyet tavassutu olmadan olmaz. Bütün bu
zuhurat arsa baglì zuhur nurlarìndan iktibas edilmistir. Zuhura gelirken de zìllerden bir
zillin hicaplarìndan bir hicaba bürünüp zuhur etmistir. Bir umman deniz suyu gibi ki
kaplarla(borularla) etrafa ve cevreye tasìnìr. Ve büyük bir aydìnlìk gibi ki ondan büyük
ve kücük mesaleler aydìnlìk alìr ve bütün afak ve izbe yerler aydìnlanìr.
Allahu Tealâ`nìn buyurdugu Nur 35 âyeti de bu maârife ima eder gibidir. Bu
âyette temsil su mana icin tercih edilmistir: O nurun zuhuru. tavassut olmadan
anlasìlamaz ola. Ta ki asìl zìl ile karìstìrìlmasìn. Sunun bilinmesi gerekir ki; zìllin nuru.
asìldan alìnìp iktibas edilip yakìlmìstìr.
- Allah diledigi kimseyi nuruna iletir.
177
Bu mana yüce Allahìn muradìna
hamledilmektedir.
- Allah göklerin ve yerin nurudur.
178
Burada anlatìlan nur öyle bir nurdur ki;
esya onunla aydìnlandìgì gibi semalar dahi ondan ziya alìr. Ancak su manada
174
Nur 24/35
175
Nur 24/35.
176
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no;234.
177
Nur 24/35.
178
Nur 24/35.
50
aydìnlanìrlar. Sübhan Allah onlarì yoklugun karanlìklarìndan cìkartìp var kìlmìs ve
varlìgìn özellikleriyle vasìflandìrmìs ve nurlandìrmìstìr. Gökler ve yer. bir hücre gibi
aydìnlanmìs olarak tasavvur edilmeli ve o nurun bir kandil mesabesinde olup o hücreye
bìrakìldìgì düsünülmelidir. O nur dahi bir kandil mesabesinde olup o hücreye
bìrakìlmìstìr.
~Ke miskâtin¨ kelimesinin öncesindeki benzetme edatì olan Ke/Gibi harfinin
getirilmesi kandilin ìsìgì kapsamasì sebebiyledir.
- Zücâce
179
: Bu tabir isimlerin ve sìfatlarìn perdeleri olarak tasavvur
edilmelidir. Cünkü bu nur. isim ve sìfatlara bürünmüstür. Bu durum sen ve itibarlardan
soyutlanmìs degildir. Zeccace`nin sìfatì söyle anlatìlìr.
- Sanki inci gibi parlayan bir yìldìza benzer.
180
Kandile benzetilen sìfatlar vücubiyetin güzelligi ve kìdemin cemalinden
gelmektedir. Bu kandile yerlestirilen ìsìk. inciye benzer bir yìldìz gibi tanìmlanmìstìr.
- Mübarek bir agactan. ne doguya. ne de batìya ait olan zeytin agacìndan
tutusturulur.
181
Bu arsìn kusatìcì zuhurundan kinayedir. Söyle ki istiva dahi o zuhurdan bir
isarettir. Cünkü yere ve semalara taalluk eden zuhurlar. arsìn kapsamlì zuhurunun
birer parcasìdìr. Bu toplu zuhur. bir mekana ve cihete baglì olmadìgìndan
- Ne doguya. ne de batìya ait olan
182
demek yerinde olur.
- Bu agacìn yagì. ates dokunmasa bile. neredeyse aydìnlatacak (kadar berrak)
tìr.
183
Bu cümle o mübarek agacì övme babìndadìr. Böyle bir sìfatla temsil edilmis ve
onun yagìnìn safasì acìklanmìs. parlaklìgì belirtilmis. Bu manadan ötürü nur üstüne nur
buyrulmustur. Bunun manasì sudur: Camìn perdesi. berraklìgìnì ve aydìnlatmasìnì.
güzelligini ve cemalini o nurda daha da artìrmìstìr. Sunun icin ki; nurun ve kemal
zuhurunun kat kat olmasì ile beraber. sìfat kemalatì zat kemalatì ile birlesmis. sìfatlarìn
güzelligi zat güzelligiyle yakînlasmìstìr. Böylelikle nur kat kat fazlalasmìs ve zuhurunun
mükemmelligi artmìstìr.
184
179
Nur 24/35.
180
Nur 24/35.
181
Nur 24/35.
182
Nur 24/35.
183
Nur 24/35.
184
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 324.
51
- Allah diledigi kimseyi nuruna iledir.
185
Bu manada bir baska âyet de söyledir.
- Kime Allah nur vermezse. onun icin nur diye bir sey yoktur.
186
Aynì sekilde Muhyiddin Îbni Arabi`yle olan görüs ayrìlìklarìnì anlatìrken de
aynì âyeti delil getirerek söyle der:
~Fakire göre mümkin vacibin aynì olamaz. Zira mümkinin hakikati ademdir.
Onda in`ikas eden esma ve sìfat ise o esma ve sìfatìn bir kalìbì ve misalidir. aynì
degildir. Mümkinin zati vasfì adem olup serrin. noksanìn. habasetin menseidir. Vücud
ve onun tevabii mümkinde bulunan kemalat cinsinden her sey o yüce sultan
hazretlerinden istifaza yoluyla gelmistir. O yüce sübhanìn zati kemalatìndan bir zìldìr.
Mana üstteki gibi olunca Nur 24/35 âyetinin
-~Allah semalarìn ve arzìn nurudur
187
manasì zaruri olarak meydana gelir.
Yüce hakkìn ötesinde her sey zulmet olmaktadìr. Nasìl olmasìn ki adem bütün
zulmetlerin üstündedir.¨
188
Îmam-ì Rabbânîye göre mümkün vacibin aynì degildir. O zatìn aslìnìn
gölgesidir. Bu da asli itibariyle habasetin basìdìr. Böyle olunca âyetin manasì ortaya
cìkmaktadìr ki. Allah`ìn dìsìnda her sey karanlìktìr. zulmettir.
Îmam-ì Rabbânî Tevbe suresinde gecen Ars kelimesini de yorumlamìstìr. Önce
ars kelimesinin anlamìna bakâlim. Ars kelimesi. lügatte. tavan. catì. dam. cardak gibi
anlamlara gelir. Îfade ettigi kelimelerden anlasìldìgì gibi ulviyet. yükseklik manasìnì
icerir.
189
Bu münasebetle hükümdarlarìn üzerine oturduklarì "taht" manasìnda da
kullanìlmìstìr. Kinayeli olarak mülk ve saltanat manasìnì da tasìr. Bazìlarì Ayetü'l-
kürsi'de gecen Kürsi ile Ars'ìn (ikisini de taht manasìnda kullanarak) aynì sey oldugunu
sanmìslarsa da Ars. Kürsi'nin üzerindedir. Bu suretle Kürsi taht manasìnda düsünülürse
Ars. onu kusatan saray ve sarayìn tavanì olarak kabul edilir. Bir rivâyette Kürsi. Arsìn
ayagìnìn konuldugu yerdir.
Bu iki mana itibarìyla Ars. Îslam'a göre. bütün alemi kusatan. sìnìrlandìrìlmasì
ve takdir edilmesi beser aklìnìn dìsìnda kalan ve gercegini Allah'ìn bildigi yüce bir
makamdìr. Yedi kat gök. Cennet. Sidre. Kürsi Ars'ìn altìnda tasavvur edilir. Ars'ìn
185
Nur 24/35.
186
Nur 24/40.
187
Nur 24/35.
188
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 314.
189
Razi. Abdulkadir. es-Sìhah. s.423.
52
sìnìrì. alemi tasavvurun son sìnìrìdìr. Ars'tan evvelki Sidre-i Münteha gecilmeden
Allah'ìn cemali. (Cemalullah) müsahede edilemez. Resulullah (s.a.s.) Mirac gecesinde
Sidre-i Münteha'yì gecerek Ars'a ulasmìstì.
190
Yukarda da belirtildigi gibi Ars'a taht ve
tahttan kinaye olarak mülk ve saltanat manasì verilmisti. Ayette: "...Sonra Ars üzerine
istiva buyurdu..." denilmektedir.
191
Kur`an`ì Kerim`de Ars kelimesi pek cok âyeti kerimede gecmektedir.
192
Îmam-ì
Rabbânî kardesi Mi yan Muhammed Mevdud`a yazdì gì mektupta ars`tan
bahsetmektedir.
~Ars öyle bir seydir ki; Allahu Tealâ onun icin ~AZÎM¨ demistir.
- AZÎM¨ ( O. yüce Arsìn sahibidir.)
193
Îsmin verip istiva sìrrìnì dahi onda sebat
eylemistir. Îrfan sahibini kalbine temsil ve tesbih yollu camiiyyeti dolayìsìyla
ARSULLAH denir. Alemi kebirde ars. halk alemi ile emir alemi arasìnda nasìl bir
berzah ve her iki halk arasìnda camii ise kalp dahi o sekilde alemi sagirde. halk alemi
ile emir alemi arasìnda bir berzahtìr. Her iki halk tarafìnda camiidir¨
194
Baska bir mektubunda da halk arsìn yaratìlìsì hakkìnda söyle der.
~Bilesin ki. arsì mecid Sübhan Hakkìn yaratmìs oldugu seyler arasìnda en
acayip bir durumdadìr. Alemi kebirde halk alemi ile emir alemi arasìnda bir berzahtìr.
Ars ta hem ondan. hem de bundan vasìf vardìr. Halk alemi altì günde yaratìlmìstìr. Ki
bunlar; yer ve semalar ve daglardan ibarettir. Bu mana su âyette zikredilmistir.
- Siz mi yeri iki günde (iki evrede) yaratanì inkar ediyor ve O`na ortaklar
kosuyorsunuz?
195
Arsìn yaratìlmasì bu yerin yaratìlmasìndan evveldir. Nitekim Allahu Tealâ bu
manayì söyle anlatmìstìr.
- Henüz Ars'ì su üstünde iken gökleri ve yeri altì gün icinde (altì evrede)
yaratandìr.
196
190
Îsra 17/1. Necm 53/1 vd.
191
Araf 7/54.
192
Araf 7/54. Tevbe 9/129. Yunus 10/3. Hud 11/7. Rad 13/2. Taha 20/5. Enbiya 21/22. Mü`minun 23/86.116. Furkan
25/59. Neml 27/26. Secde 32/4. Zümer 39/75. Mü`min 40/7. 15. Zuhruf 43/82. Hadid 57/4. Hakka 69/17. Buruc
85/15.
193
Tevbe 9/129.
194
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 323.
195
Fussilet 41/9.
196
Hud 11/7.
53
Bu âyetten arsìn yaratìlmasìnìn daha önce oldugu anlasìlmaktadìr. Arsì mecid
arz cinsinden olmadìgì gibi semalarìn cinsinden de degildir. Onun emir alemiyle
münasebeti vardìr. Ne var ki bunlara ondan yana bir sey yoktur.
Netice su ki; Arsìn semalarla olan münasebeti. yerle olan münasebetinden daha
ziyadedir. Dolayìsìyla semalar cümlesinden sayìldì. Halbuki yerden olmadìgì gibi
semadan dahi degildi. Hakikat budur. Hic süphe edilmesin ki; yerin ve semalarìn
eserleri ve ahkamì arsìn eserlerine ve ahkamìna mugayirdir.¨
197
Îmam-ì Rabbânî`ye göre arsullah Allahu Tealâ`nìn yaratmìs oldugu seyler
arasìnda farklì bir yere sahiptir. Halk alemiyle emir alemi arasìnda yer alan bir
berzahtìr. Kendisinde her ikisinden de birtakìm özellikler bulunmaktadìr. Ars halk
aleminden önce yaratìlmìstìr. Ars ne yere benzer ne de semaya. Onun emir alemiyle de
iliskisi vardìr. Neticede sema aleminden sayìlmasìna ragmen onunla da bir benzerligi
yoktur. Böylesine bir varlìk olan Ars`ì bizim nakìs akìllarìmìzìn anlamasì mümkün
degildir. Bunun mahiyetini ancak Yüce yaratìcì ve onun bildirdigi kisiler anlayabilir.
Bizler de onlarìn bildirdikleri kadar anlayabiliriz.
Îmam-ì Rabbânî aynì mektupta kürsi`den bahsederek onun hakikatini de Bakara
2/55 âyeti ìsìgìnda acìklar. Kürsi kelimesi hangi anlamlara gelmektedir. Önce buna
bakalìm.
Kürsi kelimesi lügat olarak taht anlamìna gelir. Kök anlamìyla üst üste
katlanmayì. bir araya toplanmayì belirtir. Belli parcalarìn bir araya toplanmasìndan. üst
üste eklenmesinden olustuklarì icin sandalye. koltuk. taht gibi üzerine oturulacak esyaya
kürsi denilmistir. Mecazi olarak da ilim. güc. egemenlik. sultan gibi anlamlarì dile
getirir. Kur`an'da Allah'ìn da bir kürsisi oldugu. bu kürsinin gökleri ve yeri icine aldìgì
belirtilir.
198
Söz konusu âyet bu özelligi nedeniyle Ayetü'l-Kürsi olarak adlandìrìlìr.
Allah'ìn kürsisinin mahiyeti hakkìnda Kur`an'da bilgi verilmez. Hz. Peygamber
(s.a.s)'den gelen rivâyetlerde de bu konuda bir acìklama yoktur. Taberi'nin kaydettigi bir
hadise göre yedi gök kürsi icinde bir kalkan icine atìlmìs yedi dirhem gibi kalìr. Ebu
Zer'in rivâyet ettigi bir hadis de Kürsi'nin ars karsìsìndaki durumunu belirler: "Ars
icinde Kürsi. yeryüzünde bir cölün icine atìlmìs demir bir halka (yüzük) kadardìr"
199
197
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 389.
198
Bakara 2/255.
199
Îbn Kesir. Tefsiru Kur`ani`l-Azim. I. 309.
54
Ayetü'l-Kürsi'de söz konusu edilen Allah'ìn Kürsisi'ne müfessirlerce getirilen
yorumlar baslìca dört görüs cevresinde toplanìr. Razi'nin özetledigi
200
görüslerden
birincisine göre Kürsi. gökleri ve yeri kaplayan büyük bir cisimdir. Bu görüstekilerden
Hasan el-Basri ayrìca Kürsi'nin Ars ile aynì sey oldugunu söyler. Ona göre üzerine
oturulmasì nedeniyle tahta bazen ars. bazen de kürsi denmektedir. Bazì bilginler Hasan
el-Basri'ye karsì cìkarak kürsi ile arsìn ayrì seyler oldugunu savunurlar. Bunlardan
bazìlarì Kürsi'nin Ars'ìn altìnda. yedinci semanìn üstünde oldugunu söylerken. Îmam
Süddi'nin de icinde oldugu digerleri yerin altìnda bulundugu görüsünü öne sürerler. Said
Îbn Cübeyr'in rivâyet ettigine göre ibn Abbas Kürsi'nin Allah'ìn ayaklarìn koydugu yer
oldugunu söylemistir.
Îkinci görüs Kürsi'yi Allah'ìn hükümranlìgì. kudreti ve mülkü olarak yorumlar.
Kürsi'nin cisimligini redde yönelik bu görüse göre uluhiyet (tanrìlìk) ancak kudretle olur
ve oturulan yere kürsi dendigi gibi bazen üzerine oturana da kürsi adì verilir. Bu
nedenle Allah'ìn Kürsi'si O'nun hükümranlìgìna. dolayìsìyla kendisine isarettir.
Ücüncü görüse göre: Kürsi Allah'ìn ilmidir. Îlim. âlimin dayandìgì sey olmasì
bakìmìndan kürsi olarak adlandìrìlìr. Kendisine güvenilen. dayanìlan âlimlere de
kürsiler (kerasi) denilir. Bu nedenle âyetteki Kürsi Allah'ìn ilmini ifade etmektedir.
Kürsi'nin Allah'ìn büyüklügünü. ululugunu dile getirdigi yolundaki yorum
dördüncü görüsü olusturur. Keffal'in digerlerine yegledigi bu görüse göre Allah.
büyüklügünü anlatmak icin insanlarìn kolayca anlayabilecegi benzetmeler yapar.
Allah'ìn evi (Beytullah. Kabe). Allah'ìn eli (Yedullah. Hacerü'l-Esved) gibi deyimler de
aynì amacla kullanìlìr. Bunlarì maddi anlamlarìyla anlamak dogru degildir ve kisiyi
tecsim (Allah'ì cisim gibi düsünme) ve tesbih (Allah'ì insana benzetme) yanlìsìna
götürür.
Müfessirlere göre Kürsi konusunda nassa dayalì bir delil olmadìkca tevile
gitmek dogru degildir. Bu nedenle Kürsi'ye iliskin âyetin acìk anlamìna uygun ilk
görüsün dogru kabul edilmesi gerekir. Ancak bu görüsten yola cìkarak Allah'ìn cisim
oldugu. insanlara benzedigi gibi bir sonuca varmaktan da sakìnmak gerekir.
Îmam-ì Rabbânî Mevlâna Ferah Hüseyin`e gönderdigi mektupta söyle der:
-~ Onun kürsüsü bütün gökleri ve yeri kaplayìp kusatmìstìr.
201
200
Fahreddin er-Razi. Tefsir-i Kebir. Ankara. 1989. c.5. s.420-421.
201
Bakara 2/55.
55
~Bu âyetten anlasìlan Kürsinin sìrrì sudur ki Kürsi de semalara ve yere
mugayirdir. onlarìn cinsinden bir sey degildir. Her ikisinden daha genistir. Süphesiz ki;
kürsi emir aleminden de degildir. Onun icin ~Arsìn altìndadìr¨ denilmistir. Halbuki
emir aleminin muamelesi. arsìn üstündedir.
Halk aleminden oldugu zamanda onun yaratìlìsì. semalarìn yaratìlìsìna mugayir
oldu. Onun yaratìlìsì altì günün ötesinde oldugu dahi yerinde bir mana oldu. Bu
manada bir mahzur yoktur. Cünkü Allah alem halkìnìn tamamìnì altì günde yaratmadì.
Zira suyun yaratìlmasì bu altì günün dìsìndadìr. Ondan daha evveldir. Kürsi
muamelesi uygun oldugu üzere bize acìlmadìgìndan bunun tahkikini bir baska vakte
bìrakìyoruz. Rabbin kereminden ümit ederek beni bu konuda bilgilendirmesini
umuyorum. ¨
202
Evet. Îmam-ì Rabbânî kalbine dogan feyizle kürsinin mahiyetini böyle
acìklamaktadìr. O`na göre kürsi yerin ve semalarìn yaratìlìsìndan farklìdìr. Onlarìn
cinsinden olmadìgì gibi onlardan daha genistir. Aynì zamanda emir aleminden de
degildir. En iyisini Allah bilir.
Sonuc olarak Îmam-ì Rabbânî vahdet-i Sühud görüsünü savunan ve hayatìna ilke
edinerek tüm müritlerine tavsiye eden bir kisidir. Îbn Arabi`nin görüsleri ìsìgìnda
sekillenen vahdet-i vücud görüslerine karsì cìkarak yeni bir görüs ortaya atmìstìr.
Vahdet-i vücud görüsünün insanlarì yanlìs yönlere sevk edecegini ifade etmistir.
Yazmìs oldugu mektuplarìnì bu görüsler dogrultusunda kaleme almìs ve gönderdigi
kisilere bu hususta tavsiyelerde bulunmustur.
1.2.AIIah
Îmam-ì Rabbânî Allahu Tealâ`nìn keyfiyetini bizzat Allahu Tealâ`nìn
ifadeleriyle acìklamaktadìr.
-~Kullarìm sana benden sorarlarsa ben onlara yakînìm.¨
203
-~Üc kisi gizlice konusmaz ki. dördüncüleri O olmasìn. Bes kisi gizlice
konusmaz ki altìncìlarì O olmasìn. Bundan daha az yahut daha cok da olsalar.
nerede olurlarsa olsunlar. O mutlaka onlarla beraberdir.
204
202
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 389.
203
Bakara 2/186.
204
Mücadele 58/7.
56
Sübhan Hakkìn yakînlìgì ve beraberligi. zatì gibi keyfiyetten ve misalden
münezzehtir. Zira lakeyfi olana. keyfi icin yol yoktur. Yakìnlìk ve beraberlik manasìnda
aklìmìz ve fehmimizle anlasìlan. kesfimize ve müsahedemize giren her ne olursa olsun.
Yüce Allah o manadan münezzehtir ve müberradìr. Bilhassa Mücessime`nin mezhep
basamagì olan manadan yana. Biz iman ediyoruz ki. Allahu Tealâ bize yakìndìr ve o
bizimledir. Ama bu yakìnlìgìn ve beraberligin manasìnì anlayamayìz. Yani bunlarìn
nasìl oldugunu idrak edemeyiz. Bu dünya hayatìnda kamil zatlarìn nasibi Yüce Allah`ìn
zatìna ve sìfatìna gayb olarak iman etmektir.
205
Îmam-ì Rabbânî`ye göre vücut zattan ayrìdìr ve ilk yaratìlan seydir. Ayrìca
sìfatlar zaid vücut ile dìsta mevcuttur ve zatìn gölgesidir. Bundan dolayì Allahìn
yakînlìgì ve beraberligi de Allahìn zatì gibi keyfiyetten münezzehtir. Mücessime`nin
düsüncesi gibi onu bir sekle sokmak mümkün degildir. Allah bizimle beraberdir fakat
biz bu beraberligi anlayamayìz.
Îmam-ì Rabbânî Allahu Tealâ`nìn hicbir seye muhtac olmadìgìnì. bilakis
alemlerin yüce bir yaratìcìya ihtiyac duyduklarìnì Ankebut 29/6 âyetiyle beraber acìklar.
~Bilinmesi yerinde olur ki; alem tamamìyla isimlerin tecelligahlarì olup Yüce
Mukaddes vacibiyet sìfatlarìnìn zuhur yerleridir. Sâyet mümkünde bir hayat var ise o
yüce mukaddes zatìn hayatìna bir ayna olmustur. Eger onda bir ilim var ise o yüce zatìn
ilmine aynadìr. Eger onda bir kudret var ise o yüce zatìn kudretine bir aynadìr. Bu
kìyas böyle devam edip gider. Onun zatì icin alemde ne mahzar vardìr. ne de ayna.
Hatta onun zatì icin. alemle bir münasebet ve istirak asla yoktur. Hem de kesin olarak.
Îsterse bu münasebet isimde ve ya surette olsun. Bu mana bir âyette söyle anlatìlmìstìr.
206
- Süphesiz Allah alemlere muhtac degildir.
207
Bir baska mektupta ise söyle der:
~Îrfan sahibi alem icin Sübhan Hak ile yaratan ve yaratìlan dìsìnda bir nisbeti
sabit görmez. zìlliyyet. ayniyet. mir`atiyyet. kavlinden sakìnìr. Bu durum. zati kemalata
baglìdìr. Cünkü zat icin. Alemden yana zati zenginlik vardìr. Su âyeti kerime bu manayì
anladìr.¨
208
205
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 321.
206
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 358.
207
Ankebut 29/6.
208
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 522.
57
- - Süphesiz Allah. alemlerden müstagnidir.
209
Îmam-ì Rabbânî`ye göre alem. sìfatlarìn gölgelerinin tecellisinden ibarettir.
Alem gercektir. Alemin var oldugunu inkar etmek. Allahìn ibda` sìfatìnì inkar etmek
demektir. Ayrìca alem gölgedir. Ama aslìn degil. asìldan baska olan bir seydir ve aslìn
kendine bahsettigi vücud ile dìsta. kendi nefsinde mevcuttur. Bu sebeple de mümkün
yani alem. vücud-adem terkibinin bir neticesidir. Ve mahiyeti yoktur. Fakat sìrf Allahìn
lütfuyla kendi vücuduna sahiptir. Îbn Arabi`ye göre. Allah bir bakìma alemin icinde. bir
bakìma ötesinde ve üstündedir. Bu itibarla. hakikat tenzih ve tesbihin arasìnìn
birlestirmektedir. Îmam-ì Rabbânî`ye göre. Allah alemlerden ganidir. Bu sebeple onu
her hal ve surette tenzih etmek gerekir.
Îmam-ì Rabbânî mektubunda alemin isimlerin tecelligah yeri ve Yüce Mukaddes
vacibiyet sìfatlarìnìn zuhur yerleri oldugunu belirtmektedir. Eger alemde bir hayat var
ise o hayat. kaynagìnì yüce Zattan almaktadìr. Aynì sekilde ilmi ve kudreti de Yüce
Zatìn aynasìndan yansìyanlardìr. O`nun icin alemle baska bir irtibat yoktur. Hal
böyleyken O`nun alemlere muhtac olmasì mümkün müdür?
Îmam-ì Rabbânî Allahu Tealâ`nìn. yerlerin. göklerin yaratìcìsì oldugunu. Her
seyi yoktan var edenin O oldugunu ve O`ndan baska her seyin yok oldugunu belirtir. Bu
hususta söyle der.
~Bunlarìn hicbiri kadim degildir. Bütün dogru dinler. Allah`tan baska. her seyin
yoktan var oldugunu. Ondan baska kadim bulunmadìgìnì bildirmektedir. Baskasìnì
kadim bilenlere kafir demislerdir. Îmam-ì Gazalî. (El-münkìz-ü min`ed-dalal) kitabìnda.
Allahu Tealâ`dan baskasìnì kadim bilene. kafir demektedir. Gökleri. yìldìzlarì ve baska
seyleri kadim bilenlerin. yalan söylediklerini Kur`ân-ì Kerim bildirmektedir. Yerlerin
yoktan var edildigini gösteren âyet-i kerimeler coktur. Bu manada Allahu Tealâ söyle
buyurmaktadìr.
- Allah. gökleri ve yeri. ikisi arasìndakileri altì gün icinde (altì evrede) yaratan
sonra da Ars`a kurulandìr
210
Bu manada âyeti kerimeler coktur. Noksan Aklìna uyarak. Kur`an esaslarìna
inanmayan kimse sefihtir. Bu konuda Allahu Tealâ söyle buyurmaktadìr.
211
- Kime Allah nur vermezse. onun icin nur diye bir sey yoktur.¨
212
209
Ankebut 29/6.
210
Secde 32/4.
211
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 429.
58
Îmam-ì Rabbânî`ye göre Allah`tan baska hicbir sey kadim degildir. Cünkü hepsi
sonradan yaratìlmìstìr. Buna inanmamak mümkün degildir. Hakkìnda âyet nazil
olmustur. Buna ragmen inanmayanlarì sefih olarak nitelendirir ve Nur 24/40 âyetini
zikreder.
Îmam-ì Rabbânî Allahu Tealâ`nìn en yüce sìfatlara sahip oldugunu anlatìrken
Nahl suresi 60. âyetini delil olarak ortaya koyar. Müellifimiz pek cok mektubunda
213
bu
âyeti zikrederek görüslerini aktarìr.
~-.En yüce sìfatlar ise Allah`ìndìr.¨
214
O Sübhan zat bir seyle ittihat etmeyecegi gibi. herhangi bir sey de onunla ittihad
edemez. Ne esya ile ittisal eder. ne de esyadan ayrìlìr. Esya dahi onunla ne onunla
ittisal eder. ne de ondan ayrìlìr. Noksan sìfatlardan münezzeh olan o zat ki; kainatta
meydana gelen hadiselerin olusmasì ile zatìnda sìfatlarìnda ve isimlerinde bir degisme
olmaz. O yüce zat. su anda dahi yine öyle tenzih ve takdis sarafeti üzeredir. O yüce
Sübhan zat âleme yakìndìr. âlemle beraberdir. Amma keyfiyeti bilinmeyen bir yakînlìk
ve beraberlik ile.
215
-~Bu âlemin yaratìlmasì ile. Allahu Tealâ sìnìrlanmamìs. bir sonu olmamìstìr.
Bir ciheti olmamìstìr. Allahu Tealâ icin böyle seyler nasìl söylenebilir ki. o yüksek
mertebede böyle seyler yoktur.¨
216
-~Mücerret zat-ì bahtì vahidiyet olarak tahayyül edesin. Zira o dahi. nurlu
hicaplardan bir hicaptìr. Burada ~Allahu Tealâ'nìn nurdan ve zulmetten yetmis bin
hicabì vardìr¨ sözünün manasì acìktìr. O taayyün olmasa dahi hakiki matlubun
hicabìdìr. Îsterse hicaplarìn sonu olsun. Halbuki Allahu Tealâ ötelerin de ötesidir. Bu
sìrf nur. taayyün dairesine dahil olmadìgìndan. adem zulmetinden münezzeh ve
müberradìr.¨
217
- ~Sübhan Allahìn bir misli yoktur. Lakin orada onun misali vardìr.¨
218
- ~O büyükler. Yüce Sübhan Hak icin her ne kadar misli yok ise de misal cevazì
vermislerdir¨
219
212
Nur 24/40.
213
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 465. 480. 488. 521. 526. 528.
214
Nahl 16/60.
215
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 465.
216
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 480.
217
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 488.
218
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 521.
219
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 528.
59
-~Alemin vücudu dahi. vehim mertebesindeki o suretin vücudu gibidir.
Kendisiyle haricte mevcut olan asla bir müzahemesi yoktur. Bu vehmi sübuttan dolayì
da. asìlda bir tahdit bir nihâyet ve bir cihet de meydana cìkarmamìstìr.¨
220
Evet. Îmam-ì Rabbânî ye göre Allah noksan sìfatlardan münezzehtir. Yarattìgì
seylerin tümünden farklìdìr. Aleme olan yakînlìgì niteligi bilinmeyen bir yakînlìktìr.
Allahìn hicbir sekilde bir benzeri yoktur.
1.3. AIIahìn ÍsimIeri (Esma-Í Hüsna)
Îmam-ì Rabbânî Müzzemmil 73/8 âyetini yorumlarken Allahìn güzel isimlerini
zikrederek. insanlardan ayrìlìp. Yüce Allah`la beraber olmayì ve O`ndan baska hicbir
seyi kalpte bulundurmamayì tavsiye etmektedir.
Bu âyetin yorumuyla beraber kalbi durumlara isaret etmekte ve Allahu Tealâ`ya
hakkìyla kulluk yapabilmenin yolunun buradan gectigini belirtmektedir.
~Kalbinin huzurda olmasìnda yalnìzlìk ve kalabalìk birdir. Böyle olmakla
beraber. zahirîni de. kalbi gibi yaparak. zahirîni de tefrikadan. kalabalìktan kurtarìrsa.
elbet. daha iyi olur. Allahu Tealâ. Müzzemmil suresinde Hz. Peygambere söyle
buyurmaktadìr.
- Rabbinin esma-i hüsnasìnì söyle ve insanlardan ayrìl. Onunla ol! Ondan
baska hicbir seyi kalbinde bulundurma!
221
Cok zaman olur ki. insanlarìn arasìnda bulunmak lazìm olur. Cünkü insanlara
karsì olan haklar. vazifeler vardìr. Bunlarì yerine getirmek gerekir. Bunlar insan
arasìna karìsìlarak yapìlìr. Fakat bunu yaparken kalbin Allah`tan baska seyleri
düsünmesi hicbir zaman caiz degildir. Cünkü kalp. yalnìz Allahu Tealâ icin
yaratìlmìstìr. Însanìn kalbini ve zahirîni ikiser kìsma ayìrìrsak. bu dört parcadan ücü.
Allah icindir. Yani kalbin iki kìsmì ve zahirîn bir kìsmì. Allah icindir. Zahirîn ikinci
yarìsì. insanlarìn haklarìnì ödemek icindir. Bu haklarì öderken de. Allahu Tealâ`nìn
emrlerine uymak gerektiginden. bu yarìm da. Allahu Tealâ icin olur. Bu durum Hud
suresinde söyle anlatìlìr.¨
222
220
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 526.
221
Müzzemmil 73/8.
222
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 221. 295.
60
- Her is. Onun icindir. Öyle ise. Ona ibadet etmelidir. Ona sìgìnmalìdìr.
Însanlarìn yaptìklarìnìn hepsini Allahu Tealâ bilir.
223
Îmam-ì Rabbânî`ye göre kalbin huzurda olmasì icin icini ve dìsìnì insanlardan
uzaklastìrmak gerekir. Bu tamamen insanlardan uzak kalmak degildir. Seni Allahtan
uzaklastìracak olan insanlardan ve davranìslardan uzak kalmak esastìr. Bunlarì yaparken
de Allahìn yüce isimlerini dilinden düsürmemek asìldìr.
1.4. AIIah'ìn Rahmeti Ve Magfireti
Allahu Tealâ'nìn rahmeti. magfireti elbette cok genistir. Bütün mü`minler buna
inanmak zorundadìr. Bu imanìn sartlarìndan birisidir.
Îmam-ì Rabbânî zâlimlerin fitnesinden. zararìndan kurtulmak icin dua
isteyenlere nasihat ederken söyle der:
~Allahu Tealâ. sizi ve evinizdekileri. belki o mahalledekileri. o zâlimlerin
serrinden korumustur. Gönlünüz hos olarak. Allahu Tealâ'ya teveccüh ediniz¨ der
224
su
âyeti zikreder.
- Gercekten Rabbin magfireti bol zattìr.
225
Îmam-ì Rabbânî nasihatlerine devam eder: ~Allahìn zâlimlerin serrinden sizi
korumasì kìsa bir zaman icin degildir sanìrìm. Yalnìz. orada bulunan kardeslerimize
nasihat ediniz ki. iyi hallerini ve Müslümanlara yardìmlarìnì bozmasìnlar. Bu manada
Allahu Tealâ söyle buyurmustur.¨
226
- Kendilerini degistirmedikce; Allah bir kavmi degistirmez. Allah bir kavme
azap murad ederse; kendinden baska bunu onlardan cevirecek yoktur.
227
Îmam-ì Rabbânî Molla Ahmed Berki`ye yazdìgì mektupta sordugu sorulara
cevap vermekte ve buna baglì olarak da bazì nasihatlerde bulunmaktadìr. Müellifimiz
onlara Allahìn rahmetinin cok genis oldugunu. Allaha dua etmelerini ve kendi hallerini
düzeltmek suretiyle zâlimlere karsì Allahìn yardìmìnìn her zaman yanlarìnda olacagìnì
belirtmektedir.
Îmam-ì Rabbânî bir baska mektubunda da yukarìda naklettigimiz Necm
suresinin 32. âyetini söyle yorumlar.
223
Hud 11/123.
224
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 239.
225
Necm 53/32.
226
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 239.
227
Rad 13/11.
61
~Bir kimsenin ruhanîyeti namìna sadaka verildigi ve bu sadakaya bütün
mü`minler katìldìgì takdirde. o sadakanìn sevabì hepsine ulasmakta ve niyete alìnan
kimsenin sevabìndan da bir sey eksilmemektedir.
- Süphesiz Rabbin. bagìslamasì cok genis olandìr.
228
Ayetinin manasì dogru
iken kederin ve razì olmayìsìn manasì nedir?
Bu sekli durum bir süre kaldì. Sonunda Sübhan Hakkìn fazlì ile. o kederin ve
hüznün manasì acìldì. Söyle ki; bir ölü namìna sadaka baskasì katìlmadan verildigi
zaman. o ölü bu sadakayì kendi tarafìndan alìr. Hediye yollu Peygamber Efendimizin
hizmetine götürür. Böylelikle de. Resulullah Efendimizden o sadaka vasìtasìyla cokca
feyiz ve bereketler alìr. Amma o sadaka sahibinin sadakasìyla Resulullah Efendimizi de
kastìna almasì böyle degildir. Cünkü sevaptan baska meyyit icin bunda bir fayda
yoktur.¨
229
Îmam-ì Rabbânî bir kimsenin ruhanîyeti namìna verilen sadakada sadece ölünün
adì anìlarak verilirse bunun daha makbul olacagìnì belirtir. Bunun hikmetini
sorgularken de Allahìn bagìslamasìnìn cok olmasìndan hareket ederek düsünceye dalar
ve Allahu Tealâ`da bunun hikmetini kendisine acìklar. Bu durum Allah`ìn rahmetinin ve
magfiretinin bol olmasìnìn bir alametidir.
1.5. AIIahìn Konusmasì
Allahu Tealâ ile görüsmek. konusmak mümkün müdür? Mümkün ise bu nasìl
olmaktadìr? Îmam-ì Rabbânî bu hususu Hace Muhammed Sadìk`a gönderdigi mektupta
Bakara 2/105. âyet ìsìgìnda yorumlamaktadìr.
~Sübhan Hakkìn beser ile olan kelamì bazen sifahi olabilir ki; Peygamberlerden
bazìlarìna olmaktadìr. Tebaiyyet ve veraset yolu ile onun kamil manada tabiilerine de
bazen aynì tecelli olur. Bu husus Emirul mü`minin Hz. Ömer`de vaki olmustu.
230
Burada
bahsedilen kelam. ilham olmadìgì gibi. ruha ilka edilen (gönüle düsürülen) herhangi bir
sey de degildir. Melekle olan kelamdan dahi baskadìr. Bu kelamla ancak insanì kamil
muhatap olur ki o; emir alemi ile halk alemini. ruh ile nefisi. akìl ile hayali
birlestirmistir. Bu manada bir âyet söyledir:
-~Oysa Allah rahmetini diledigine tahsis eder. Allah. büyük lütuf sahibidir.¨
231
228
Necm 53/32.
229
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 239.
230
Bk. Buhari. Ahadisü`l-Enbiya. 54. nr. 3469; Müslim. Fedailü`s-Sahabe. 48.nr.2397.
231
Bakara 2/105.
62
Sifahi olan bu kelamda konusanìn dinleyene görünmesi gerekmez. Dinleyende
görme zaafì olsa dahi ondaki nurun sasaasìna tahammül edemez. Nitekim Resulullah
(sav) Yüce Allah'ì görmesiyle ilgili sorulan suale söyle cevap vermistir.
-~Nurdan bir varlìk olarak gördüm.(veya bana göründü).¨ Sifahi kelamda
suhudî perdeler acìlìr. Bu manayì anla. Zira bu öyle bir mârifettir ki. daha önce hic
kimse böyle bir manayì anlatmamìstìr.¨
232
Evet. bu öyle bir durumdur ki. manevî perdeler acìlìr ve görüsme gerceklesir.
Allah dilerse diledigi kimseyle diledigi sekilde görüsür. Hz. Peygamberin sifahi olarak
yaptìgì görüsmeyi aktaran Îmam-ì Rabbânî bu durumu bir mârifet olarak acìklamìs. bu
durumda müsahede perdelerinin acìldìgìnì. ama vücudi perdelerin ise devam ettigini
belirtmektedir.
1.6.AIIahìn Yaratmasì- Kudreti
Allahu Tealâ nìn bir baska sìfatì da yaratma sìfatìdìr. Îmam-ì Rabbânî Allahu
Tealâ`nìn yaratma sìfatìyla ilgili olarak söyle der:
~Kaza. yani Allahu Tealâ`nìn yaratacagì seyler. iki kìsìmdìr: Kaza-i muallak.
Kaza-i mübrem.
Kaza-i muallak: Sarta baglì olarak. yaratìlacak seyler demektir ki. bunlarìn
yaratìlma sekli degisebilir veya hic yaratìlmaz.
Kaza-i mübrem. Sartsìz. muhakkak yaratìlacak demek olup. hicbir suretle
degismez. muhakkak yaratìlìr. Allah bu konuda söyle buyurdu:
- Benim huzurumda söz degistirilmez.
233
Bu âyet-i kerime kaza-i mübremi bildirmektedir.¨ Kaza-i muallak icin de. Rad
suresinde. söyle buyrulur.
- Allah diledigini imha eder. diledigini de yerinde bìrakìr. Ana kitap O'nun
katìndadìr..
234
Îmam-ì Rabbânî Allahu Tealâ`nìn subuti sìfatlarìndan birisinin Tekvin yani
yaratma sìfatì oldugunu ve bu sìfatìyla bütün kainatì yarattìgìnì anlatìr. Bu hususta söyle
der:
~Bütün yarattìklarì. yaptìklarì da. bir fiil. bir yapìstìr ki. ilk yarattìgìndan.
sonsuza kadar yaratmalarì. hep o bir fiil ile var olmaktadìr. Su âyet buna delildir.
232
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 364.
233
Kaf 50/29.
63
- Buyrugumuz yalnìz bir tekdir. göz acìp yumma gibidir.
235
Hayat vermesi ve öldürmesi. bu fiile baglìdìr. Acì cektirmesi ve nimetlendirmesi
de bu fiile baglìdìr. Yaratmak ve yok etmek de bu fiilden dogmaktadìr. Îliskilerin
fazlalìgì. Yüce Allahìn fiilinde fazlalìk olusturmaz. Bilakis gecmis ve gelecek bütün
mahlukat. bir tek iliski ile kendilerine özgü vakitlerde yaratìlmìslardìr. Belirtilen bu
iliski nasìllìgì ve niteligi bilinemez ve hicbir seye benzetilemez. Nasìllìk ve nitelige
bagìmlì olan. nasìllìk ve nitelikten münezzeh olana yol bulamaz.¨
236
Allahu Tealâ tekvin sìfatìyla kullarì üzerinde her türlü seyi yapmaya
muktedirdir. Îlk yaratìlìstan son yaratìlìsa kadar her sey o sìfatla gerceklestirilir. Bunun
nasìl oldugu ve niteligi bilinemez. Bunun ilmi Allah katìndadìr. Bunu yapmak da Allah
icin cok kolaydìr. Îmam-ì Rabbânî mektubunda bu hususu belirtmektedir.
Îmam-ì Rabbânî. kainatta yaratìlan her seyin mutlak yaratìcìnìn varlìgìnì acìk bir
sekilde beyan ettigini ama buna ragmen bazì akìlsìzlarìn buna inanmadìgìnì su ifadelerle
anlatìr:
~Bütün sebepler. vasìtalar da böylece. Allahu Tealâ`nìn varlìgìnì. kudretini akìl
sahiplerine ilan ediyor. bildiriyor. Fakat eblehler. ahmaklar. cismin hareketini görünce.
kendiliginden hareket ediyor sanarak. kuvvet sahibini. faili göremeyip anlayamìyor.
Akìllarì olmadìgìndan. hareket eden cansìz cismi. kuvvet sahibi zan ediyor. Bunu
hareket ettiren kuvveti. faili inkar ediyor. kafir oluyorlar. Bir âyet meali:
- (Allah) onunla bircoklarìnì saptìrìr. bircoklarìnì da dogru yola iletir.
237
Üstte anlatìlan bilgi. nübüvvet kandilinden alìnmìstìr. Allahu Tealâ`nìn her seyi
sebeplerle. vasìta ile yapmasì. yaratmasì. ahmaklarìn. akìlsìzlarìn inkarìna. küfrüne
sebeb oluyor. Akìl ve vicdan sahiplerine de hidâyet. kurtulus yolunu gösteriyor.
Sebepleri. vasìtalarì görerek. Allahu Tealâ`nìn varlìgìnì. birligini. kudretini anlamak.
ancak Peygamberlerin irsadì ile uyandìrmasì ile olmaktadìr. Însan aklì bunu.
kendiliginden anlayamìyor. Bazì kimseler. arada sebepler bulunmamasì. her seyin
sebepsiz yaratìlmasì. büyüklüge daha uygun olur sanìyor. Sebeplerde tesir yoktur.
sebepler karìsmadan her sey dogrudan dogruya. Allahu Tealâ`nìn yaratmasì ile var
oluyor diyorlar. Bunlar anlamìyor ki. sebepleri aradan kaldìrmak. hikmeti. adetini
bozmak demektir. Bu hikmette ise. nice faydalar vardìr. Bir âyet meali:
234
Rad 13/39; Rabbanî. Mektubât. mektup no; 217.
235
Kamer 54/50.
236
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 266.
64
- Rabbimiz sen bunu batìl olarak yaratmadìn.
238
Peygamberlerin hepsi her islerinde. sebeplere yapìsìrdì ve bununla beraber.
islerin yaratìlmasìnì Allahu Tealâ`dan dilerdi. Mesela. Yakup(a.s.) cocuklarìnì
Suriye`den. Mìsìra gönderdigi zaman. nazar degmesin diye. söyle vasiyet edip söyle
dedi:
- Ey ogullarìm. bir kapìdan girmeyiniz; ayrì ayrì kapìlardan giriniz.
239
Onda sebeplere karsì bu riâyet var iken. isini Hakka ìsmarlayìp söyle dedi:
- Allahtan gelen hicbir seyi sizden alamam; hüküm ancak Allah`ìndìr. Ona
tevekkül ettim; tevekkül edenler. ancak ona tevekkül etsinler.
240
Sübhan Allah onda görünen bu bilgiyi tasvip etti. güzel buldu. Ve zatìna
baglayìp söyle buyurdu.
- Süphesiz o. ilim sahibiydi. cünkü ona biz ögretmistik. Fakat insanlarìn cogu
bunu bilmezler.
241
Allahu Tealâ. Hz. Peygamber(s.a.v.)`e de sebeplere yapìsmasìnì emr ediyor.¨
242
- Ey Peygamber! Sana Allah yetisir. arkandan gelen mü`minlerle beraber.
243
Îmam-ì Rabbânî Allahu Tealâ`nìn alemi yaratmasìyla ilgili olarak söyle der:
~Yüce Yaratìcìnìn kudretinin kemalindendir ki: Alemi söyle veya böyle vehim
mertebesinde yarattì. Sonra ona saglamlìk verdi. Ebedi muameleyi. sonsuz mücazatì
dahi ona baglì bìraktì. Bu manada bir âyet meali:
- Bu Allah`a hic de güc gelmez.¨
244
Îmam-ì Rabbânî`ye göre. alemi yaratmak Allahu Tealâ`ya hic bir sekilde güc
gelmez. Cünkü bunu bizzat Allah kendisi bildirmektedir. Bir baska mektupta da Allahìn
yeryüzünü iki günde yarattìgìnì belirtmektedir.
~Allah yerküresini iki günde yarattì. Sonra. gökleri ve yìldìzlarì da iki günde
yarattì. Yani yoktan var eyledi. Su âyetler bu manayì anlatìr.
- .yeri iki günde (iki evrede) yaratanì.
245
237
Bakara 2/26.
238
Al-i Îmran 3/191.
239
Yusuf 12/67.
240
Yusuf 12/67.
241
Yusuf 12/68.
242
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 266.
243
Enfal 8/64.
244
Îmam-ì Îbrahim 14/20; Rabbanî. Mektubât. mektup no; 487.
245
Fusilet 41/9.
65
- Böylece onlarì. iki günde (iki evrede) yedi gök olarak yarattì ve her göge
kendi isini bildirdi.
246
Bir kimse ortaya cìkìp. Kur`ân-ì Kerimin bu âyetlerini inkar ederek.
mahluklardan bir kìsmìna ve göklere. yìldìzlara ve elementlere. akìllara. ruhlara kadim
derse. bunun ahmak oldugu anlasìlìr.
247
Allah sonsuz kuvvet ve kudret sahibidir. Îstedigini yaratma hakkìna sahip oldugu
gibi istedigini de yok etme veya sonsuza kadar var etme hakkìna sahiptir. Îmam-ì
Rabbânî`ye göre Allah diledigini diledigi günde yaratìr ve ya hic yaratmaz. Bu onun
takdiridir.
2-RUYETULLAH
Ru`yet Arapca kökenli bir kelime olup. görme duyusu ile bir seyi görmek. rüya
görmek anlamlarìna gelmektedir. Ru`yetullah ise Allah`ì görmeyi ifade eder.
248
Terim
olarak. ~Ahirette cennette Allah`ì görmek anlamìnda¨
249
kullanìlmaktadìr. Ru`yet
kelimesi Kur`ân-ì Kerim`de cesitli kalìplarda üc yüz yirmi bes yerde gecmekte olup
hepsi de görmek manasìnda kullanìlmìstìr.
250
Ehl-i Sünnet temsilcilerinden Maturidi
251
ve Es`ari
252
ye göre. Allah dünyada
görülmez. Ahirette ise mü`minlerin görmesi aklen caiz. naklen de vaciptir. Mutezile
253
.
Hariciler. Neccariyye. Zeydiyye vb. mezhepler ise. Allah`ìn dünyada ve Ahirette
görülemeyecegini iddia etmislerdir.
254
Mutasavvìflara göre de. insan dünyada Allah`ì göremez. Fakat varlìgìnì O`nun
varlìgìnda mahv edip. yani fenâfillah mertebesine ulasarak. ilk ilahî varlìgìna dönerse o
zaman Allah`ì görür ki. bu o takdirde görenle görülen bir oldugu icin gören kalmaz.
Kìsacasì insan beseri özelliklerine sahip oldugu sürece dünyada Allah`ì göremez.
ahirette ise görecektir. Fenâfillah mertebesinde Allah`ì görmesi ise. Allah`ì yine Allah
görmüs olur ki yine bir varlìktan söz edilir. Cünkü fenâfillah durumunda insan kendi
246
Fussilet 41/12.
247
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 469.
248
Îbn Manzur. Lisanu`lArab. c.I. s. 1092; Asìm Efendi. Kamus Tercemesi. c.I-IV.. Îstanbul 1304. c.IV.. s. 968.
249
Serrac. Luma` s.544; Cürcani. Târifat. s.109.
250
Bkz. En`am 6/76-78; Neml 27/10; Kasas 28/31;Bakara 2/166; Yusuf 10/35; Hud 11/29; Fussilet 41/39; Fatìr
35/12; Secde 32/12; Lokman 31/29; Îsra 17/99; Tevbe 9/127; Nahl 16/48; Ankebut 29/19; Nuh 71/15; Kehf
18/39.
251
Ebu Mansur el-Maturidi. Kitabu`t-Tevhid. tah. Fethullah Huleyf (el-Mektebetü`l-Îslamiyye) Îstanbul 1979. ss. 77-
87.
252
et-Taftazani. Serhu Akaidi`n-Nesefi. s.108.
253
Kadì Abdülcebbar. Serhu Usuli`l-Hamse. Kahire 1988. ss.232-289.
66
beseri varlìgìndan habersizdir. Bundan dolayì bu mertebede görende görülende
Allah`tìr.
255
Îmam-ì Rabbânî`ye göre Allahu Tealâ`yì mü`minler Cennette görecektir. Fakat
nasìl oldugu bilinmeyen bir görmekle göreceklerdir.
~Allahu Tealâ`nìn görünmesi. fakat cevresi bulunmamasì v e g ö z l e
anlasìlamamasì caizdir. Bu manada Allahu Tealâ söyle buyuruyor.
- Gözler onu idrak edemez ama O. gözleri idrak eder. O. en gizli seyleri
bilendir. (her seyden) hakkìyla haberdar olandìr.
256
Mü`minler. ahirette Allahu Tealâ`yì görecekler. gördük diyeceklerdir. Görmekle
hasìl olan zevki. lezzeti duyacaklardìr. Fakat görüneni anlayamayacaklardìr.
Görmekten bir sey elde edemeyeceklerdir. Görmegi anlayacaklar. görmenin tadìnì
alacaklar. fakat gördüklerini anlamayacaklardìr¨.
257
Îmam-ì Rabbânî. cennette Allahu Tealâ`nìn görülemeyecegine dair görüs
sahiplerini elestirmektedir.
~Ehli sünnete aykìrì isler yapanlarìn uygunsuz islerinden biri de Cennette.
Allahu Tealâ. ancak Tecelli-i suri ile görülebilir demeleridir. Bu sözleri. Allahu
Tealâ`nìn Cennette görülecegine inanmamak demektir. Sureti görülebilir demeleri.
kendi görülemez demektir. Benzeri görülür demek olur. Allahu Tealâ görülecek. nasìl
oldugu anlasìlamayacaktìr. Bir seye benzetilemeyecektir.¨
258
Îmam-ì Rabbânî Allahu Tealâ`nìn cennette görülemeyecegine inananlarìn Allahü
Tealâ`yì cennette görme serefinden mahrum olacaklarìnì bildirmektedir.
~Bu düsüncede olanlar. bu saadete kavusmakla nasìl sereflenebilir ki. inkar
eden. mahrum kalìr` sözü meshurdur. Cennette olup da görmemek de uygun degildir.
Cünkü Îslamiyet. cennette olanlarìn hepsi görecektir diyor. Bir kìsmì görecek. bir kìsmì
görmeyecek demiyor. Bunlara. Hz. Musa`nìn Firavun`a verdigi cevabì söyleriz ki. Taha
suresinde mealen buyuruyor.¨
259
254
Ates. Süleyman. Îsari Tefsir Okulu. s. 294; es-Sabuni. Nureddin. el-Bidaye Fi Usuli`d-Din. Dimesk 1979. s.38;
Ayrìca bkz. Maturidiyye Akaidi. (Ter. Bekir Topaloglu). Diyanet Îsleri Baskanlìgì Yayìnlarì. Ankara trsz. s. 97
255
Tehanevi. Kessaf. c.II.. s. 996; Ates. Süleyman. a.g.e.. s. 294; Yüce. a.g.e.. s. 164
256
En`am 6/103.
257
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 456. 429.
258
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 286.
259
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 429.
67
- ~Firavun. Ya gecmis nesillerin hali ne olacak?` dedi. Musa söyle dedi:
Onlar hakkìndaki bilgi Rabbimin katìnda bir kitapta (levh-i mahfuzda yazìlì)dìr.
Rabbim yanìlmaz ve unutmaz`.¨
260
Allahu Tealâ`yì görme hususunda cihet söz konusu degildir. Îmam-ì Rabbânî bu
konuyu söyle acìklar.
~Allahu Tealâ görülecek. fakat anlasìlamayacaktìr. Görmekte hic kusur
olmayacaktìr. Îhsan ve ikram ederek. asìklarìna kendini gösterecektir. Kendini görmek
lezzetini onlara bol bol verecektir. Bundan. O`na hic kusur. noksanlìk gelmez.
Cevrilmis. cihetlenmis olmaz. Allahu Tealâ`yì görmek icin. görenin karsìsìnda
bulunmasì. dogrultusunda olmasì sarttìr denilirse. Allahu Tealâ`nìn görmesi icin de bu
sartlarìn bulunmasì lazìm olur. Cünkü görülende bu sartlarìn bulunmasì. görende de
bulunmasì demektir. Allahu Tealâ`nìn. mahluklarì görmesinde de bu sartlarìn
bulunmasì lazìm olup. görmemesi icab eder. Allahu Tealâ`nìn görmek sìfatì inkar
edilmis olur. Kur`ân-ì Kerime inanìlmamìs olur. Cünkü su manalarda âyetler sabittir.
- Allah bütün yaptìklarìnìzì hakkìyla görendir.
261
- O. hakkìyla isitendir. hakkìyla görendir.
262
- Davranìslarìnìzì Allah da Resulü de görecek.
263
Bundan baska. görmemek kusurdur. Îlahlìk sìfatìndan mahrum olmaktìr.¨
264
Mü`minlerin cennette Sübhan Hakk`ì cihetsiz olarak görmeleri yüce Allahìn
lütfuyla gerceklesecek bir olaydìr.
- Bu Al l ahì n fazl ì dì r. onu di l edi gi ne veri r. Ve Al l ah büyük fazl ì n
sahibidir.
265
Görüldügü gibi Îmam-ì Rabbânî ve diger mutasavvìflara göre Allah`ì dünyada
görmek mümkün degildir. Cünkü Allah. bize kendisini görebilecek bir gözü bu dünyada
bahsetmemistir. Bunun delili. Kur`ân-ì Kerim`de Hz. Musa kìssasìnda bildirilmistir.
266
Ancak insan. fenâfillah mertebesine ulasìnca o zaman Hakkì müsahedesi söz konusu
olur ki bu makamdayken insanda. beseri vasìflardan söz etmek mümkün degildir. Bu
sebeple gören de görülen de aynì varlìk demektir.
260
Taha 20/51-52.
261
Hadid 57/4.
262
Sura 42/11.
263
Tevbe 9/94.
264
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 456..
265
Cuma 62/4.
266
Araf 7/143.
68
3- KUR'AN-I KERÍM
Kur`ân-ì Kerim mü`minlerin ilahî mesajlar iceren kitabìdìr. Allahu Tealâ`nìn
katìndan Hz. Muhammede gönderilmistir. Îmam-ì Rabbânî asagìdaki âyeti kerimeyi
zikrederek manevî alemde yüksek bir mertebeye isaret etmektedir.
~- Hamd. bizi buna eristiren Allah`a mahsustur. Eger Allah`ìn bizi
eristirmesi olmasaydì. biz hidâyete ermis olamazdìk. Andolsun Rabbimizin
peygamberleri. bize hakkì getirmisler. Onlara: "Îste bu. yapmakta olduklarìnìza
karsìlìk olarak mirascì kìlìndìgìnìz cennettir" diye seslenilecek.
267
~Fakirin. Kabe olarak buldugu ve acìkladìgì safi nur mertebesinden sonra. cok
yüksek bir mertebe daha vardìr ki. o da Kur`an-ì Mecid-i Sübhani`nin hakikatidir.
Kabe-i Muazzama. Kur`an-ì Kerimin hükmü geregi afakìn kìblesi olmus ve her seyin
secdegahì olmakla sereflenmistir. Îmam Kur`an`dìr. Memumi evvel Kabe-i
Muazzama`dìr. Bu mukaddes mertebe Hazreti Zatìn keyfiyetsiz genisliginin
baslangìcìdìr. Aynì sekilde Hazreti zatìn keyfiyetsiz ve benzersiz imtiyazìnìn da
baslangìcìdìr. Anlattìgìmìz yüksek derece budur. Bu mukaddes mertebedeki genislik. en
ve boy acìsìndan degildir. Cünkü bu noksanlìgìn ve imkanìn özelliklerindendir. Bilakis
bu. öyle bir istir ki. ona ulasmayan onu bilemez..¨
268
Tefsirlere baktìgìmìzda. bu âyeti kerimede salihlerin cennete girisi sìrasìnda yer
alacak olan güzel bir olaya isaret edilmekte oldugu görülür. Bir taraftan mü`minler
yaptìklarì güzel amelleriyle cenneti kazanan ve fakat bununla övünmeyip sadece sevinc
ve sükür halinde "Bütün bunlar Allah'ìn lütfundandìr. zira biz bunu hak etmedik"
diyerek Allah'a hamd ederlerken diger taraftan. Allah. kendi lütfu oldugunu ima bile
etmeyip söyle buyuracak. "Siz bunu amellerinizle hak etmis bulunuyorsunuz. O sizin
kazanclarìnìzìn karsìlìgìdìr. Bu sadece bir bagìs degil fakat emeginizin bir meyvesi.
gayretlerinizin mükafatìdìr. kazandìgìnìz degerli bir hayattìr". Îhsanìna uygun düssün
diye Allah. "Biz karsìlìk verecegiz" ifadesi yerine "Onlar bir ses duyacaklar" cümlesini
kullanìr.
Gercekte. Allah'ìn kullarì bu dünyada da benzer sekilde davranìrlar. Zâlimlerin
aksine. onlar herhangi bir dünya basarìsì karsìsìnda gururlanìp. "Bu bizim kendi yetenek
267
Araf 7/43.
268
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 489.
69
is ve cabamìzìn neticesidir" deyip daha da asi olmaz ve dünyada fesad yaymazlar. Bu
gibi asilerin tersine. Allah'ìn gercek kullarì. dünyalìk bütün basarìlarìn O'nun yardìmìyla
oldugunu düsünür ve Allah'a sükredip hamd ederler. Allah'tan ne kadar cok yardìm
görürlerse. o derece mütevazì. lütufkar ve merhametli olurlar. Îyi amellerine güvenip de.
"Hic kuskumuz yok ki. kurtulusa erecegiz" demezler. Onun yerine kusurlarìndan dolayì
Allah'tan özür diler. O'nun yardìm ve merhametine güvenir ve hesaplarìnìn kendi
aleyhlerine dönmesinde her an korku ve endise icinde olurlar.
Buhari ve Müslim'de rivâyet edilen bir hadis-i serif yukarda zikredilen hususu
teyit etmektedir. Allah'ìn Resulü. bir gün ashabìnì. "Sadece amellerinizin sevabì ile
cennete giremeyeceginizi kesinlikle bilmelisiniz" diyerek uyarmìstì. "Bu sizin icin de
söz konusu mu?" diye sordular. "Evet. Allah'ìn yardìmì ve merhameti olmazsa Benim
icin de" diye cevap vermisti.
269
Îmam-ì Rabbânî bu âyeti acìklarken manevî alemde ulastìgì bir hali
anlatmaktadìr. Bu hali cok yüksek bir mertebe olarak nitelendirmekte ve adìna Kur`an-i
Mecîd`i Sübhani hakikati demektedir. Yani bu mertebede Îmam-ì Rabbânî Kur`an-ì
Azimüssanìn hakikatine nail olmustur.
Kur`an imamdìr. Kabe ise kendisine ilk tabi olandìr. Bu mertebe Allahu
Tealâ`nìn essiz ve benzersiz imtiyazìnìn da baslangìcìdìr.
Îmam-ì Rabbânî aynì mektupta ulasmìs oldugu ve Kur`an`ìn hakikati dedigi bu
manevî mertebenin nur`dan daha öte bir mertebe oldugunu anlatìr.
~Biz diyoruz ki. Kur`an`ìn hakikati oldugunu söyledigimiz bu mukaddes
mertebeye nur` demenin de yeri yoktur. Nur da diger zati kemalat gibi yolda kalmìstìr.
Burada keyfiyetsiz genisligin ve benzerligin belirginligin dìsìnda hicbir sey yoktur.
- Îste size. Allah`tan bir nur ve apacìk bir kitap (Kur`an) gelmistir.
270
Ayetinde gecen nurdan murat Kur`an nuru ise bunun inzal ve tenzil itibariyle
olmasì mümkündür. Nitekim âyetteki size gelmistir` ifadesi bu manaya isaret eder.¨
271
Müellifimiz mektubunda sadece yukarìdaki bölümü almìstìr. Ayetin tamamì ise
söyledir. ~Ey kitap ehli! Kitaptan gizlemis oldugunuz seylerin cogunu acìklayan.
269
Yazìr. IV. 43.
270
Maide 5/15.
271
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 489.
70
cogundan da vazgecen peygamberimiz size geldi. Ayrìca size. Allah'tan bir nur ve
apacìk bir kitap da gelmistir.¨
272
Elmalìlì Hamdi Yazìr bu âyetin tefsirinde bu âyeti kerimenin ehli kitaptan
Yahudi ve hristiyanlar hakkìnda nazil oldugunu belirtir. Onlarìn ilahî kitaplarì tahrif
ederek ve gercekleri gizleyerek Hz. Muhammed`in inkar ettikleri peygamberligini
acìktan haber vermek suretiyle hepsini dogru yola davet etmektedir. Ayrìca yaptìklarì
islerde Allah'ìn rìzasìnì hesaba katmadìklarì ve selameti nur ve acìklìkta ve dogrulukta
degil. karanlìklarda. sapa ve egri yollarda aradìklarìnì belirtir.
Îmam-ì Rabbânî bu âyeti farklì sekilde yorumlamìstìr. Allahu Tealâ`nìn
katìndan gelen nurun inzal ve tenzil itibariyle oldugunu. kendisinin ulasmìs oldugu ve
Kur`an`ìn hakiki manasì dedigi nurun bundan farklì oldugunu belirtir. Fakat ayrìntìya
girmez. Bu haller manevî dereceleri yüksek kisilerin malumu olan hallerdir. Herkese
acìklanmasì da uygun düsmez.
Îmam-ì Rabbânî Seyh Nuru`l-Hakk`a gönderdigi mektupta birtakìm ilginc sìrlarì
ve garib ilimleri anlatìr. Burada Kur`ân-ì Kerim ile ilgili olarak söyle der:
~Kur`an-ì Mecîd`i tilavet etmek. ibadetlerin en faziletlisi ve yine onun sefaati.
baskalarìnìn sefaatinden daha süratli kabule sayan olur. Kur`an tilavetinden hasìl olan
sevap ve semereleri tafsilatlì olarak anlatmak mümkün degildir. Cogu zaman bu tilavet.
tilavet edeni hic kimsenin ulasamayacagì yüksek makamlara cìkarìr.¨
273
Îmam-ì Rabbânî bu acìklamayì yaptìktan sonra söyle bir soru sorulabilir diyerek
konuyla ilgili sorulmasì muhtemel bir soru sorar ve bu soruya cevap verir.
~Burada söyle bir soru sorulabilir: Bu fazilet sadece Kur`an harflerine ve
kelimelerine mi mahsustur. yoksa onlar gibi kadim kelam-ì nefsi olan diger indirilmis
kitaplarìn harfleri ve kelimeleri de bu devlette onlarla ortak mìdìr?
Bu soruya söyle cevap verebilirim: Hepsinin bu devlette ortaklìgì vardìr. Kesif
gözüyle baktìgìmda gördügüm fark ise. Kur`an-ì Mecid`in sanki dairenin merkezi. diger
semavi kitaplarìn ve hatta ezelden ebede konusmayì saglayan aletlerin hepsinin bu
dairenin muhiti oldugudur. Binaenaleyh Kur`an. her seyin aslì ve bütün kitaplarìn en
üstünüdür. Cünkü merkez. dairenin en serefli parcasì ve bütün noktalarìn aslìdìr. Diger
272
Maide 5/15.
273
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 512.
71
noktalarìn onun tafsili ve onlarìn icmali gibidir.¨
274
Bu manada Allahu Tealâ söyle
buyurmustur.
- O. süphesiz daha öncekilerin kitaplarìnda da vardì.
275
Îmam-ì Rabbânî`ye göre Kur`ân-ì Kerim diger ilahî kitaplarìn merkezindedir.
Digerleri bunun etrafìnì bir hale gibi cevirir. Kur`an hepsinin aslìdìr ve hepsinden
üstündür. Merkezinde yer aldìgì dairenin en önemli parcasìdìr. Son ilahî kitaptìr ve
Allah katìnda da en degerlisi odur.
Îmam-ì Rabbânî bir mektubunda Huruf-ì Mukataa hakkìnda yorumda bulunur.
Îmam-ì Rabbânî`nin yorumlarìna gecmeden Huruf-ì Mukataa ile ilgili biraz acìklama
yapâlim.
Kur`an`ìn bazì surelerinin basìndaki hece harflerine huruf-ì mukataa
denilmektedir. Kur`an`ìn yirmi dokuz suresi bu harflerle baslamaktadìr. Bu surelerden
üc tanesi bir; on tanesi iki; onüc tanesi üc; iki tanesi dört ve bir tanesi de bes mukattara
harfiyle baslamaktadìr. Bu sureleri söylece sìralayabiliriz: Bakara. Al-i Îmran. A'raf.
Yunus. Hud. Yusuf. Ra'd. Îbrahim. Hicr. Meryem. Neml. Kasas. Ankebut. Rum.
Lokman. Secde. Yasin. Sad. Mü'min. Fussilet. Taha. Suara. Casiye. Ahkaf. Kaf. Kalem.
Sura. Zuhruf. Duhan. Bu surelerin yirmi yedisi Mekke'de nazil olmustur. Bakara ve Al-i
Îmran süreleri Medenidir.
Îslam bilginleri Mukataa harflerinin tam bir âyet olup olmamasì konusunda
ihtilaf etmislerdir. Bu harflerin ne anlama geldigi konusunda pek cok görüs ileri
sürülmüstür.
Bir kìsìm âlimlere göre bu harfler. Kur`an`ìn esrarìndandìr. Allah bunlarìn
hakikatini bilmeyi kendine tahsis etmistir. Bu görüste olan âlimler haliyle onlarì tefsir
etmekten kacìnmìslardìr. Görüslerini teyid sadedinde seleften birtakìm rivâyetler de
nakletmislerdir. Sa'bi. Süfyan es-Sevri ve muhaddislerden bir topluluktan yapìlan
rivâyetlere göre onlar söyle demislerdir: "Allah'ìn her kitabìnda bir sìrrì vardìr; bunlar
da Kur`an`daki sìrrìdìr. Bunlar. sadece Allah'ìn bildigi mütesabihattandìr. Onlar
hakkìnda konusmamìz gerekmez (caiz olmaz). Onlara inanìr ve nakledildikleri gibi
okuruz. Benzeri görüsler Hulefa-i Rasidin ile Îbn Mesud'a da nispet edilmistir.
276
Özellikle kelamcìlar bu görüsü tasvip etmezler; Allah'ìn kitabìnda. mahluku icin
274
Îmam-ì Rabbânî. aynì yer.
275
Suara 26/196.
276
Kurtubi. el-Cami` li Ahkami`l-Kur`an. Beyrut. ty. 1.54.
72
mefhumu olmayan seyleri irad etmesini uygun görmeyip bu görüsü redde dair âyet ve
hadislerden deliller nakletmis ve aklî deliller ileri sürmüslerdir.
277
Bu görüslerin dìsìnda pek cok görüs ileri sürülmüstür. Ancak diger görüslerin
hemen hemen tamamìnìn bir dayanagì yoktur. Böylesine farklì görüslerin oldugu bir
konuda Îmam-ì Rabbânî söyle der:
~Kur`ân-ì Kerimin mukataa harfleri bütünüyle remizler ve isaretlerdir. Yani
muhib ile mahbub arasìnda bulunan ince sìrlara ve hakiki hallere. Lakin onlarì anlayan
kim. idrak eden kim? Rasihun ulemanìn hükmü: Habibi rabil aleminin hizmetcileri ve
köleleri hükmüdür. Haddizatìnda bunlarìn o manalara bir ìttìlaì vardìr. Amma hizmet
edenlerin. hizmetini gördüklerine dair gizli sìrlarìn ne kadarìna muttali olmalarì caiz
ise o kadar. Hatta hizmeti görülene tebaiyet yolu ile hâdim olanla mahdum arasìnda bir
muamele dahi olabilir. Hatta onun uydulugu ile kendine has devlete. hizmet edenin bir
istiraki dahi olur. Ne var ki; bu beyandan yana bir nebze anlatacak olsalar. hainlerden
olurlar ve kendilerini helake götürüler. Bu durumda onlar hakkìnda Ebu Hureyre`nin
dedigi manada ~Kat`ì bel`um (bogaz kesilmesi) dogru olur. Burada su mana akla
geliyor.¨
278
-~Ve gögsüm daralìr. dilim dönmez.¨
279
Îmam-ì Rabbânî`ye göre bu konuda herkes konusamaz. Ancak bu isin âlimleri
konusabilir.
Îmam-ì Rabbânî Mir Muhammed Numan`a gönderdigi mektupta asagìda
zikredecegimiz Vakìa suresinin 77-79. âyetlerini acìklamaktadìr. Îmam-ì Rabbânî bu
âyetleri söyle yorumlar:
-O. elbette degerli bir Kur`an`dìr. Korunmus bir kitaptadìr. Ona. ancak
tertemiz olanlar dokunabilir.
280
~Bu âyetlerden maksat Allahìn murat ettigi engin manalardìr. Bu kulun (Îmam-ì
Rabbânî) söz konusu âyetlerle ilgili olarak kìt aklìna gelen. Kur`an`da saklì bulunan
ilahî sìrlarì ancak ic dünyalarìnì beseri alakalardan ayìrmìs olan kimselerin
kesfedebilecegidir. Arìnmìs insanlarìn nasibi Kur`an`ìn sìrlarìnì kesfedebilmek ise.
digerlerinin nasibi nedir acaba? Bu âyetten cìkarabilecegimiz bir baska isaret ise
Kur`an`ì okumaya ancak nefislerin heva ve heveslerden temizlemis olan gizli-acìk tüm
277
Cerrahoglu. Îsmail. Tefsir Usulü. Ankara. 1976. s. 137.
278
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 512.
279
Suara 26/13.
73
sirklerden. ic ve dìs alemdeki bütün sahte ilahlardan arìndìrmìs bulunan kimseler
layìktìr.¨
281
Bu âyeti müfessirler genel olarak maddi yönden temiz olan kisiler Kur`an`ì
okuyabilir seklinde yorumlamìslardìr. Îmam-ì Rabbânî`ye göre bu âyeti kerimeler
Allahìn murat ettigi seylere ancak manevî makam sahibi olan kisiler muttali
olabilecegini anlatìr. Ayrìca bu âyeti kerimeye göre Kur`an`ì ancak nefsini heva ve
heveslerinden temizleyen kisilerin okuyabilecegini söyler. Bunun nasìl olacagìnì da
söyle acìklar:
~Bunun izahì söyledir: Seyrü sülûka yeni baslamìs olan kimselere uygun olan
zikirle mesgul olmalarì ve Allahtan baska zihinlerinde bir sey kalmayìncaya kadar
Allahìn dìsìndaki seyleri gönüllerinden kazìmaya calìsmalarìdìr. O hale gelmeliler ki.
kendilerine Allahìn dìsìndaki seyler zorla hatìrlatìlmaya calìsìlacak olsa bile bunlarì
yine de hatìrlamamalìdìrlar. Îste seyrü sülûka yeni baslayanlar bu vesileyle sirkten.
enfüsi ve afaki ilahlardan arìndìklarì zaman zikir yerine Kur`an okumaya layìk
ol abi l i rl er ve bundan böyl e manevî yüks el i s l eri ni Kur` an t i l avet i yl e
gerceklestirebilirler. Anlatìlan hale varmadan Kur`an okumak salih kullarìn isidir.
Fakat bu hale ulastìktan sonra Kur`an okumak ise mukarreplerin isidir. Nitekim bundan
önce zikirle ugrasmak da mukarreplerin isidir.
282
Kur`an`ì Kerimin bazì âyetleri mütesabih âyetlerdir. Mütesabih kelimesi lügat
olarak Birbirine benzeyen birey ve cüzleri bulunan seyler. kendisinde karìsìklìk ve
iltibas bulunan seyler anlamìndadìr.
283
Terim olarak ise; Kur`ân-ì Kerim'de manasì
kapalì. bircok anlama gelebilen. tefsirinde güclük cekilen âyet veya kelimelere denir.
284
Bunlarìn hangi manaya geldikleri yalnìz kendilerinden anlasìlmaz. Baska harici bir
delile ihtiyac gösterirler. "Mütesabihin karsìtì "muhkem"dir. Allah'ìn sìfatlarì. kìyametin
durumu. Cennet nimetleri. Cehennem azabì vs. hakkìndaki lafìzlar mütesabihtir.
Îmam-ì Rabbânî mütesabih âyetlerle ilgili olarak su yorumlarì yapar.
~Kur`ân-ì Kerimdeki (Mütesabihat) denilen âyet-i kerimeler de. böyledir.
Bildirdikleri seylerin kendileri anlasìlmamalìdìr. Uygun olan baska seyler
anlasìlmalìdìr. Bu manada Allahu Tealâ söyle buyurdu:
280
Vakìa 56/77-78-79.
281
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 416.
282
Îmam-ì Rabbânî. aynì yer.
283
Razi. Sìhah. s. 328.
284
Razi. Sìhah. s. 328.
74
- Halbuki onun tevilini Allah`tan baska kimse bilmez.
285
Demek ki. mütesabih olan âyet-i kerimelerin ne demek oldugunu. ancak Allahu
Tealâ bilir. Bu âyet-i kerime gösteriyor ki. mütesabih olan âyet-i kerimeler.
gösterdiklerinden baska seyleri bildirmektedir. Allahu Tealâ da. bu baska seyleri
bilmektedir. Ulema-i Rasihin denilen derin Ehl-i sünnet âlimlerine de. bu baska bilgiler
ihsan olunmustur. Bunun gibi. gayb olanlarì yalnìz Allahu Tealâ bilir. Peygamberlerin
yükseklerine bu bilgisinden ihsan etmektedir.¨
286
Mütesabihat ilminin Ulema-i Rasihin denilen kisiler tarafìndan yapìlabilecegini
Allahu Tela belirtir. Îmam-ì Rabbânî bu hususta söyle der:
~Mütesabihatìn tevili rasihun ulemanìn nasibidir. Bu konu ince ve gizlidir.
Saklamak uygun oldugundan acìklayìp ortaya koymaya engel durum vardìr.
Mütesabihatì tevil ilmi. resullere mahsus muameleden kinayedir. Tebaiyet ve veraset
yolu ile bu ilimden ümmetler arasìnda azdan aza kimselere az bir sey ihsan olunur. Ama
bu dünya hayatìnda onun cemalinden pece kalkmaz. Lakin ümit edilen odur ki; ahiret
hayatìnda ümmetlerden büyük bir cemaat bu devletle müserref olalar. Bu tebaiyyet yolu
ile olacaktìr. Bunun dìsìnda dünya hayatìnda dahi bu devletle müserref olan vardìr.
Sahih olan da budur. Lakin ona muamelenin hakikati ihsan edilip tevili dahi inkisaf
etmez. Hulasa. caizdir ki; mütesabihatìn tevili bazìlarìna hasìl ola. amma onda ne
hasìldìr bilmeye. Cünkü Mütesabihat muameleden kinayedir.¨
287
Bu konuda bir âyet
meali söyledir:
- Ey Rabbimiz! Nurumuzu bizim icin tamamla. bizi bagìsla; cünkü senin her
seye hakkìyla gücün yeter.
288
Sonuc olarak Kur`ân-ì Kerim Yüce rabbimizin kelamìdìr. Her mü`minin onu
okumasì ve anlamasì en basta gelen vazifesidir. Îmam-ì Rabbânî`ye göre Kur`ân-ì
Kerimi okumak ibadetlerin en faziletlisi ve yine onun sefaati. baskalarìnìn sefaatinden
daha süratli kabule sayandìr. Kur`an okumaktan hasìl olan sevap ve semereleri tafsilatlì
olarak anlatmak mümkün degildir. Cogu zaman bu tilavet. tilavet edeni hic kimsenin
ulasamayacagì yüksek makamlara cìkarìr. Kur`ân-ì Kerim her seyin aslì ve bütün
kitaplarìn en üstünüdür.
285
Al-i Îmran 3/7.
286
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 310.
287
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 348.
75
4- HZ. PEYGAMBER
Peygamber kelimesi lügat manasì olarak haber getiren kisi anlamìna gelir.
289
Terim olarak Allahu Tealâ'nìn kullarìna emir ve yasaklarìnì bildirmek ve onlara hakkì.
dogruyu ve yanlìsì acìklamak üzere secip görevlendirdigi ilahî elci demektir.
290
Kur`ân-ì
Kerim' de; "nebi" veya "enbiya". bazen da "resul" veya "rusul" diye gecer.
"Nebi". arapca bir kelime olup "nebe' " kökünden türetilmistir. Muhbir. yani
"haber verici" anlamìna gelir. Ancak nebe'. herhangi bir haber degil; bize bildirilen
fevkalade degerde. cok önemli bir haber. bir teblig demektir. Nebe'. yalnìz.
dogrulugunda hic süphe olmayan bir haber icin kullanìlabilir
291
Nebi'nin manasì.
Allah'ìn. sectigi kullarìna ilahî haberinin. vahiy yoluyla ulasmasì ve vahyine muhatap
olmasìdìr. Kelime. Allah ile peygamberi arasìndaki alakayì. yani vahyi ve haber
vermeyi acìklìyor
292
Diger bir kìsìm dilciler ise. "nebi" kelimesine. Allah (c.c) ile akìl
sahibi kullarì arasìnda bir elci veya "Biz insanlara. Allah Tealâ'nìn vahy-i ilahîsini
bildiren kimse" manasì verirler. Nebi'nin cogulu "enbiya"dìr. Peygamberlere. ilahî emir
ve yasaklarì. hüküm ve haberleri insanlara bildirdikleri icin "enbiya" denmistir
293
Kur`ân-ì Kerim'de "nebi" yerine "resul" de gecmektedir. Arapcada "irsal"
kelimesinden alìnan "rasul". gönderilen kimse. haberci. elci anlamìna gelmektedir.
Allah (c.c) tarafìndan. insanlarì irsad edip onlarì dogru yola yöneltmek icin gönderilmis
olduklarìndan. peygamberlere. "rüsul-i kiram. mürselin" denmistir
294
Bu esasa göre; nebi ve resul kelimeleri. aynì manaya gelen. arapcada iki
(müteradif) es anlamlì isimdir. Peygamberlere. Allah`tan önemli haber (vahy) aldìklarì
icin "nebi"; aldìklarì haberleri gönderildikleri insanlara bildirdikleri icin de "resul"
denir. Onlarìn en önemli görevi. kendilerine indirilen ilahî vahyi teblig etmektir. O
halde risaletin manasì Allah Tealâ'nìn. sectigi kullarìndan birini ilahî hüküm veya
seriatini baskalarìna teblig etmekle mükellef tutmasìdìr. Bu kelime. peygamber ile diger
insanlar arasìndaki alakayì acìklamaktadìr. O da. irsal (gönderilme) ve elcilik
kavramìdìr.
288
Tahrim 66/8.
289
Razi. es-Sìhah. s. 642.
290
Razi. a.g.e. s. 642.
291
Ragìb el-Îsfahanì. el-Müfredat. Nebi mad.
292
Buti. Said Ramazan. Kübra el-Yakîniyyat el-Kevniyye s. 172.
293
Îbn Manzur. Lisanu`l-Arab. Nebi md; Taftazani. Serhu`l-Makasìd. II. 128.
294
Îbn Manzur. Lisanu`l-Arab. Resul md; Ragìb el-Îsfahanì. el-Müfredat. Resul mad.
76
Peygamberlerin en temel görevlerinden birisi tebligdir. Allahìn vahyettigi
hususlarì insanlara anlatmak peygamberlerin vazifesidir. Hz. Peygamber de tebligini en
güzel sekilde yapmìs ve sahabe buna sahit olmustur. Îmam-ì Rabbânî de bir
mektubunda Hz. Peygamberin tebligi hakkìnda söyle der:
~Peygamberin dogruyu bildirmesi vaciptir. Îdare ediyordu diyen zìndìk olur.
dinsiz olur. Bu mana su âyette karsìlìgìnì bulur.
- Ey Peygamber! Rabbinden sana indirileni teblig et. Eger bunu yapmazsan
onun verdigi peygamberlik görevini yerine getirmemis olursun.
295
Kafirler diyordu ki. Muhammed. vahyolunan seylerden. isine gelenleri söylüyor.
isine gelmeyenleri söylemiyor. Bunun üzerine. bu âyet-i kerime gelerek her seyi dogru
söyledigi bildirildi.¨
296
Hz. Peygamberin peygamberligine inanmayanlar Hz. Muhammed hakkìnda ileri
geri seyler söyleyince Allahu Tealâ yukarìdaki âyeti kerimeyi inzal buyurmustur. Hz.
Peygamberin Îslamiyet hakkìnda söyledikleri vahiy mahsulüdür.
~Resulullah Efendimiz her ne söylemis ise onu vahiy yoluyla söylemistir. Bu
mana su âyetle sabittir¨
297
- O. nefis arzusu ile konusmaz. (Size okudugu) Kur`an ancak kendisine
bildirilen bir vahiydir.
298
Îmam-ì Rabbânî yukarìdaki âyeti kerimeyi zikrederek Hz. peygamberin
söylediklerinin vahiy kaynaklì oldugunu söylemektedir.
Hz. Peygamber Allahu Tealâ tarafìndan görevlendirilen bir peygamber olmasìna
ragmen bir beserdir. Onu beser özelliklerinin dìsìnda görmek yanlìstìr. Îmam-ì Rabbânî
oglu Hace Muhammed Masum` a gönderdigi mektupta söyle der:
~Söyle bir soru sorulabilir: Însanìn aynen ve eser olarak zevaline cevaz
veriyorsun lakin Kur`an-ì Mecidde Resulullah Efendimizin sanìna gelen su manaya ne
dersin.
-De ki: ~Ben de ancak sizin gibi bir insanìm. Fakat bana ilahìnìzìn yalnìzca
bir tek ilah oldugu vahyediliyor.
299
295
Maide 5/67.
296
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 80.
297
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 409.
298
Necm 53/3-4.
299
Fussilet 41/6.
77
Hz. Peygamber de ~ben de sizin gibi bir beserim. Beser nasìl öfkelenirse. ben de
öfkelenirim¨
300
buyurmaktadìr. Bu manalar insaniyetten kalan bakiye eseridir.
Sorulan soruya cevap olarak derim ki; Îs öyle degildir. Bunda eser bekâsìna bir
delalet de yoktur. Ancak su var ki; fenâdan ve bekâdan sonra insanì kamilin aleme.
halkì Sübhan hakka davet. icin gönderilmesi murad edilince kendisinde zail olan beseri
sìfatlar ve hususiyetler bir araya gelir. Amma onlarìn sivri yanlarì kìrìlarak. Ta ki
onunla alem arasìnda zeval bulduktan sonra yeniden münasebet husule gele. Bundaki
bir baska hikmet ise; beseri sìfatlarìn döndürülmesinde ve zeval bulduktan sonra gelip
katìlmalarìndaki hikmet sudur: Mükellefleri iptila ve davet edilenleri deneme. Sunun
icin ki; habis olan temizden ayìrt edilsin. yalancì dogrudan ayrìlsìn. O sìfatlarìn
dönmesiyle hal örtülüp is kapandìktan sonra gayba iman elde edilsin. Bu manada Allah
söyle buyurdu:
301
- Eger onu (Peygamberi) bir melek kìlsaydìk yine onu bir adam (suretinde)
yapardìk ve onlarì yine icinde bulunduklarì karmasaya düsürmüs olurduk.
302
Tefsirciler bu âyeti söyle yorumlarlar: ~Bunun icin biz onu (o gönderdigimiz
peygamber'i beser degil. dedikleri gibi) melek yapsaydìk. mutlaka onu bir adam yapar.
bir erkek sekline koyar da gönderirdik. Nasìl ki Resulullah`a da Cebrail cok defa
Dihyetü'l-Kelbi sekline girerek inerdi. Bazen da Peygamber'le beraber sahabeye de
gâyet beyaz elbiseli ve cok siyah saclì bir adam seklinde görünürdü. Üzerinde hicbir
yolculuk alametleri görünmez ve Sahabe'den hicbiri de tanìmazdì. Cebrail`in bir Arab
seklinde geldigi; imanì. Îslamì. ihsanì. sorarak Îslam'ì ögrettigi de meshurdur. Ve nasìl
ki Hz. Meryem'e "dogru bir erkek"
303
seklinde görünmüstü. Aynì sekilde Hz. Îbrahim'e
ve Hz. Lut'a melekler misafir seklinde gelmislerdi. Böyle buyrulmasì dikkate sayandìr.
Bununla melegin. kadìn seklinde gönderilmesi ihtimali bulunmadìgì -özellikle-
anlatìlmìstìr. Zira bu kafirler. melekleri kadìn seklinde hayal ediyorlardì. Bu gibi batìl
inanclardan yasaklamak ve cekindirmek icin gönderilecegi bahis konusu olan melegin
kadìn seklinde gönderilmesi ise. o kanaati desteklemek demek olacagìndan. hikmetin
zìddì fiili bir celiski olurdu. Melekler gercekte onlarìn hayalleri gibi dilber kìzlar
degildir. Hatta onlara karsì kadìn seklinde görünmeleri bile muhtemel degildir. Buna
isaret edilerek buyrulmustur ki: Peygamber'i melek gönderecek olsaydìk. herhalde bir
300
Müslim. Kitabu`l-Birri ve`s-Sìleti. Bab No: 25. nr. 2601; Ahmed. nr. 7309; Îbn Hibban. nr. 6514.
301
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 465.
302
Enam 6/9.
78
erkek sekline kor da gönderirdik. Ve simdi onlarì yaptìklarì hileyi o zamanda biz
kendilerine yapmìs olurduk; onlarì aynì güclüge ve hileye fazlasìyla düsürmüs olurduk.
Simdi Peygamber. beser oldugundan dolayì kendilerine benzer göstererek "Bu da sizin
gibi bir insandan baska bir sey degildir"
304
diye hile ve inkara kalkìsan kafirler. o zaman
da melegi insan seklinde görecekler ve ona: "Biz senin melek oldugunu ne bilelim.
sende bizim gibi bir besersin" diyeceklerdi. Melek olduguna inanmayacaklar. getirdigi
delilleri dinlemeyecekler. peygamberligini kabul ve tasdik etmeyeceklerdi. Fazla olarak
bu süphe ve güclük yalnìz onlarìn hileleri olmakla kalmayacak. Allah kendilerini böyle
bir karìsìklìk karsìsìnda bulundurmus olacaktì.
305
Îmam-ì Rabbânî`ye göre bir insanì peygamber olarak göndermekten murat
kullarì ve davet edilenleri sìnamak ve imtihan etmektir. Îyiyle kötünün. yalancìyla
tasdik edenin arasì bu imtihanla ayrìlìr. Bu sìfatlarìn tekrar dönmesi sebebiyle isler
karìsìp haller döndükten sonra gayba iman gerceklesir.
Hatemül Enbiya olan Hz Peygamber Allahìn sevgilisidir. Her seyin en iyisi ve
en güzeli ona verilmistir. Allahu Tealâ onu en güzel sekilde yaratmìs ve en müstesna
güzellikleri kendisine bahsetmistir. Îmam-ì Rabbânî Seyh Dervise gönderdigi mektupta
insanlarì Hz. Peygamberin sünnetine tabi olmaya tesvik etmektedir.
~Muhammed Resülullah. mahbub-i Rabbil alemindir. Yani Allahu Tealâ`nìn
sevgilisidir. Her seyin en iyisi. en güzeli. sevgiliye verilir. Bunun icindir ki. Allahu Tealâ
Kur`an`da söyle buyurur.
- Sen elbette yüce bir ahlak üzeresin.
306
- Sen elbette dosdogru bir yol üzere (peygamber) gönderilenlerdensin..
307
-Îste bu. benim dosdogru yolum. Artìk ona uyun. Baska yollara uymayìn.
308
Onun (Resulullah`ìn) dinine. Sìratì Müstakim (Dogru yol) buyuruyor. Onun dini
dìsìnda kalan yollara. felaket yolu deyip. bu yollardan kacìnìnìz buyuruyor.
Hz. Peygamber Allahu Tealâ`ya sükretmek ve insanlara hakikati bildirmek icin. söyle
buyurdu.
- Yollarìn en hayìrlìsì. dogrusu. Hz. Muhammed`in yoludur
309
303
Meryem 19/17.
304
Muminun. 23/24
305
Tefhimul Kur`an. c.I. s.534; Elmalì. c. III. s. 389.
306
Kalem 68/4.
307
Yasin 36/3-4.
308
Enam 6/153.
309
Müslim. Cuma. 178. nr.867; Nesai. Mücteba. nr. 1311. 1578; Beyhaki. es-Sünenü`l-Kübra. 3/213. nr. 5589.
79
- Rabbim beni en güzel edeple. edeplendirdi.
310
Allahu Tealâ`nìn yüce bir ahlak üzere gönderdigi Hz. Muhammed. Allahu
Tealâ`nìn sevgilisi olarak göndermis ve insanlarì dogru yola cagìrmìstìr.
Hz. Peygamber bütün insanlarìn en üstünü oldugu gibi diger peygamberlerden
de üstündür. Îmam-ì Rabbânî Seyyid Nakip Seyh Ferid el-Buhari`ye gönderdigi
mektupta Hz. Peygamberin faziletlerini anlatìr:
- ~ Muhammed. Allah`ìn Resulüdür.
311
Ademogullarìnìn seyyidi. efendisidir.`
312
Kìyamet günü ümmeti en büyük kalabalìgì
olusturan kimsedir. O. Allah katìnda öncekilerin ver sonrakilerin en üstünüdür. O.
kìyamet günü kabri ilk acìlacak kimsedir.`
313
O. ilk sefaat eden ve sefaati ilk kabul
edilendir.`
314
Cennetin kapìsìnì ilk defa calan ve cennetin kapìsìnìn ilk olarak acìldìgì
kimsedir.`
315
O. kìyamet günü Adem(a.s) ve ardìndan gelenlerin altìnda gölgelenecegi
hamd sancagìnìn tasìyìcìsìdìr.`
316
Bu sayìlanlar Hz. Peygamberin özelliklerinden bazìlarìdìr. Îmam-ì Rabbânî
burada bir kìsmìnì zikretmektedir. Hz Peygamber son peygamberdir. Hatemül
Enbiyadìr. Kendisinden sonra baska peygamber gelmeyecektir. Fakat ondan sonra
insanlara bu dini anlatacak vazifeli kisiler olacaktìr. Bunlara da bizzat Allah Resulü`nün
ifadesiyle Peygamberlerin varisleri olan âlimlerdir. Alimler vasìtasìyla bu yüce din
insanlara anlatìlmìs ve kìyamete kadar da anlatìlmaya devam edecektir. Bu halka
icerisinde önemli bir yere sahip olan ve Müceddidi Elfi Sani denilen Îmam-ì Rabbânî
Hz. Peygamber son peygamber oldugu icin ümmetin âlimlerine dini kuvvetlendirme
görevi verildigini belirtmektedir.
~Eski dinlerde. ülül`azm peygamberin vefatìndan sonra bin sene icinde. yeni bir
Peygamber gönderilirdi. Bunlarla. o peygamberin dini kuvvetlendirilirdi. Onun dininin
zamanì bitince. baska bir ülül`azm peygamber ile yeni bir din gönderildi. Hz.
Muhammed peygamberl eri n s onuncus u ol dugu i ci n ve Onun di ni hi c
degistirilemeyecegi icin. Onun ümmetinin âlimleri. peygamberler gibi oldu. Îslamiyeti
kuvvetlendirmek isi bunlara yaptìrìldì. Bunlardan baska. ülül`azm bir peygamber de.
310
Acluni. Kesful-Hafa. 1/70. Rabbanî. Mektubât. mektup no; 41.
311
Fetih 48/29.
312
Müslim. Fezail. 2. nr. 2278; Tirmizi. nr. 3148. 3615.
313
Tirmizi. nr. 3616; Darimi. nr. 47.
314
Müslim. Fezail. 2. nr. 2278; Îbnu Hibban. nr. 6478.
315
Ebu Yala. el-Müsned. nr.6621.
80
Onun dinine sokuldu. Onun dinini kuvvetlendirmek isi buna da verildi. Bu manada
Allahu Tealâ söyle buyurdu.¨
317
- Kur`an`ì kesinlikle biz indirdik. elbette onu yine biz koruyacagìz.
318
Allahu Tealâ`nìn bu hususta vaadi vardìr. Bu vaadin gerceklesmesi hususunda
âlimlerin de büyük görevleri vardìr. Ama su unutulmamalìdìr ki manevî derecesi ne
olursa olsun hicbir âlim Peygamberlerin seviyesine ulasamaz. Îmam-ì Rabbânî bu
hususta söyle der:
~Peygamberlerden sonra. bütün insanlarìn en üstünü olan. Ebu Bekir Sìddìk
hazretleri. Peygamberlerin derecesi en asagìda olanìndan da cok asagìdadìr. Îste
bunun icin. Peygamberlerin taayyünlerinin baslangìcì ve mürebbileri asìl
makamìndadìr. Ümmetlerin en üstünleri olsun. en asagìlarì olsun. hepsinin baslangìcì
ve mürebbileri derece farklìlìklarìna göre bu aslìm gölge makamlarìndandìr. O halde
asìl ile gölge arasìnda nasìl bir esitlik düsünülebilir. Yüce Allah söyle buyurmustur.
- ~Andolsun ki peygamberlikle gönderilen kullarìmìz hakkìnda su sözümüz
gecmistir: Onlar var ya. elbette onlar muzaffer olacaklardìr ve elbette bizim
ordularìmìz mutlaka galip geleceklerdir.`"
319
Allahu Tealâ`nìn zatìnìn tecellisi. yalnìz Peygamberlerin sonuncusuna olur. Bu
sözün manasì sudur. Peygamberimiz dìsìndakilere zati tecellinin meydana gelmesi
peygamberimize tabii olmalarì sebebiyledir. Bu tecellinin peygamberlere gelmesi
Peygamberimiz aracìlìgìyladìr. Peygamberimizin mübarek tabiilerinde meydana
gelmesi ise Peygamberimize tabii olmasì sebebiyledir. Diger peygamberler Efendimize
mahsus olan bu büyük nimet sofrasìnda onun meclis arkadaslarìdìrlar. Bu bahtiyarlìga
ermeleri Peygamberimize tufeyl olmalarì sebebiyledir. Veliler ise peygamberimizin
hizmetcileridir. bu sofradan bir hisse almìslardìr. Sofraya oturan arkadaslar ile o
sofradan pay alan hizmetciler arasìndaki fark ne büyüktür.¨
320
Îmam-ì Rabbânîye göre her seyin kaynagì Hz. Peygamberdir. Efendi ile
hizmetci bir olmadìgì gibi Hz. Peygamber ile tüm peygamberler farklìdìr. Diger
peygamberlerin ulasamadìgì o zirveye Allah dostlarìnì da erismesi mümkün degildir.
316
Tirnizi. nr. 3148.3610; Ahmed. el-Müsned. nr.2546; Darimi. nr. 47.52.54. Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no;
44.
317
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no: 209.
318
Hicr 15/9.
319
Saffat 37/171-173.
320
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 248.
81
Allahu Tealâ`nìn sevgilisi olan Hz. Peygamberi sevmek Allah`ì sevmek. onu
incitmek de Allahì incitmek gibidir. Bu konuda Îmam-ì Rabbânî söyle der:
~Hulefa-i Rasidini sevmemek yolu ile Peygamber`i incitmek. Îmam-ì Hasan`ì ve
Hüseyin`i sevmemek yolu ile incitmek gibidir. Peygamberimiz buyurdu ki. Ashabìmì
incitmekle. Allahu Tealâ`dan korkunuz! Benden sonra. onlarì kötü bilmeyiniz. Onlarì
seven. beni sevdigi icin sever. Onlara düsmanlìk eden. bana düsmanlìk etmis olur.
Onlarì inciten. beni incitir. Beni inciten de. Allahu Tealâ`ya eziyet etmis olur ki. buna
azap eder`
321
. Allahu Tealâ bir âyeti kerimede söyle buyurdu.
- Süphesiz ki Allah'a ve Resulü'ne eziyet verenlere Allah hem dünyada. hem
ahirette lanet etmistir. Onlara asagìlayìcì bir azab hazìrlamìstìr.
322
Îmam-ì Rabbânî`ye göre halifeleri ve ehli beyti sevmeyenler Hz. Peygamberi
sevmiyor demektir. Cünkü onlar Hz. Peygamber`in en yakînlarì ve en cok sevdigi
kisilerdir. Peygamber ashabìnì incitmek peygamberi incitmek olarak degerlendirilmistir.
Bir baska mektubunda ise Îmam-ì Rabbânî Hz. Peygambere inanan kimsenin
ümmetlerin en hayìrlìsì oldugunu söylemektedir.
~Bütün insanlìgìn seyyidi. en üstünü olan. böyle bir Peygambere inanan. Onun
yolunda giden kimse. elbette ümmetlerin en iyisi olur.
- Siz. insanlar icin cìkarìlmìs en hayìrlì ümmetsiniz.
323
Bu âyet bunlara müjdedir. Fakat bu büyük peygamberi yalanlayanlar da
Ademoglunun en serlisi olur.¨
324
Ümmeti Muhammed buna göre insanlar icerisinden cìkarìlan en hayìrlì
ümmettir. Ne mutlu bu ümmette ki böylesine bir ilahî müjdeye nail olmuslardìr.
Îmam-ì Rabbânî Hz. Peygambere inanmayanìn durumunu bir baska mektupta
söyle anlatìr.
~Însanlarìn en üstünü. iyilerin secilmisi olan Hz. Muhammed`e inanmayan. o
büyük Peygambere dil uzatan bir kimse. Allahu Tealâ`nìn isimlerinin ve sìfatlarìnìn
kemallerine. üstünlüklerine inanmamìs olur. Resulullah`a inanmak. Onun üstünlügünü
anlamak da. bütün kemalleri anlamak ve inanmak olur. Demek ki. bu yüce Peygambere
inanmayan. Onun getirdigi dini begenmeyen kimse. ümmetlerin. insanlarìn en kötüsü.
en asagìsìdìr. Bu konuda Allahu Tealâ söyle buyuruyor.
321
Tirmizi. nr. 3862; Ahmed b. Hanbel. el-Müsned. 4/87. nr. 16926.
322
Ahzab 33/57. Rabbanî. Mektubât. mektup no; 266.
323
Al-i Îmran 3/110.
82
- Bedeviler inkar ve nifak bakìmìndan daha ileridir.¨
325
Hatemül enbiya olan Hz. Peygambere inanmak ve onun emirlerine ve
yasaklarìna uymak yani ona her yönüyle itaat etmek tüm mü`minlerin vazifesidir. Aksi
halde yapìlan bütün isler bosa cìkacaktìr. Îmam-ì Rabbânî söyle der:
~Sonsuz saadete ve hakiki kurtulusa kavusmak icin. Peygamberlere uymak
lazìmdìr. Bir kimse. bin sene ibadet etse ve sìkìntìlì riyazetler cekse ve sìkì mücahede
yapsa. eger bir Peygamber-e uymamìs ise. bütün bu calìsmalarìnìn bir arpa kadar
kìymeti olmaz. Cölde görülen (serap) gibi. hicbir seye yaramaz..
- Înkar edenlere gelince; onlarìn amelleri ìssìz bir cöldeki serap gibidir.
Susamìs kimse onu su sanìr.¨
326
Îmam-ì Rabbânî`ye göre Hz. Peygamberin sünnetine uymadan yapìlan bütün
isler bostur. faydasìzdìr ve bereketsizdir. Yapana hicbir fayda saglamaz. Cöldeki serap
misali insanlarì aldatìr. Yapìlan isten fayda görmek isteyen Hz. Peygambere itaat edip
onun izinden gitmelidir.
Hz. Peygambere salavat okumak. her mü`minin asli vazifelerindendir. Allahu
Tealâ Kur`ân-ì Kerim`de bunu emretmekte. Hz. Peygamber de hadisi seriflerde bunu
teyit etmektedir.
~Resülullah Efendimize okunan salavat makbuldür. Îsterse riya ve suma
(görsünler- duysunlar diye) icin olsun. Îste bu salavatì serife Resülullah Efendimize
ulasìr. isterse salavat okuyana bir sevap hasìl olmasìn. Zira sevap niyetin saglamlìgìna
baglìdìr. Salavatìn Alemlerin Rabbi Zat`ìn mahbubu olan Resülullah Efendimize
ulasmasìna ve onun hakkìnda makbul olmasìna en kücük bir sebep yeter. Kaldì ki
Allahu Tealâ onun hakkìnda söyle buyurdu.
- Allah`ìn sana lütfu cok büyüktür.
327
Îste bu âyeti kerime Resülullah Efendimiz hakkìnda nazil olmustur.¨
328
Îmam-ì Rabbânî`ye göre riya maksadì olsa dahi Hz. Peygamber salavat okunak
gerekir. Bütün salavatlar Hz. Peygambere ulasìr ve Hz. Peygamber de onlara icabet
eder. Okuyan kisi de bundan büyük ecir ve mükafat alìr. Bu Allahìn tüm mü`minlere
karsì olan büyük lütfunun eseridir.
324
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 44.
325
Tevbe 9/97. Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 79.
326
Nur 24/39. Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 191.
327
Nisa 4/113.
328
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 440.
83
Verilen sadakalar Hz. peygamberin ruhuna ulasìr. Îmam-ì Rabbânî Hz.
Peygamberin ruhanîyeti icin verilen sadakalara diger peygamberleri katmanìn Hz.
Peygamberin razì olmadìgìnì anlatìr.
~Bir gün aklìma vefat etmis olan bazì yakînlarìmìn ruhu icin sadaka vermek
geldi. O esnada anlasìldì ki. sadece böyle bir niyetle bile. vefat etmis olan o merhuma
bir ferahlìk ve sürur geldi. Bu ferahlìk ve sürur hali. müsahede olundu. Sadakayì verme
vakti gelince adetim oldugu üzere. öncelikle Hz. Peygamberin(s.a.v) ruhanîyetine
sundum. daha sonra da o merhumun ruhuna gönderdim. O anda merhumun gam ve
keder icinde oldugunu hissettim. Kendisinde korku ve sìkìntì zahir oldu. Bu hali
müsahede edince cok sasìrmìstìm. Cünkü ürküntü ve sìkìntì icerisine girmesini
gerektirecek bir sebep görünmüyordu. Halbuki bu sadakadan ölüye büyük bereketlerin
geldigi bilinmekteydi. Kendisinde ferahlìk ve sevinc etkisi belirmemisti.
Yine bir gün Efendimizin ruhanîyeti icin bir meblag adamìs ve bu adaga diger
peygamberleri de katmìstìm. Efendimizin bu isten memnun olup olmadìgì bilinmedi.
Aynì sekilde bazen salat ve selamlara diger peygamberleri kattìgìmda Efendimizin
rìzasì zahir olmamaktadìr. Halbuki bilinir ki; birinin ruhu icin bir bagìs yapìldìgìnda
bütün mü`minleri katsan da sevabì herkese ulasìr. Esas niyet edilen sahsìn sevabìndan
da hicbir sey eksilmez.
- Süphesiz Rabbin. bagìslamasì cok genis olandìr.
329
Ayetinin manasì dogru iken hosnutsuzluk ve kederin sebebi neydi? Bu mesele bir süre
zihnimi mesgul etti. ancak daha sonra Allahu Tealâ`nìn inâyetiyle acìklandì. Buradaki
hüzün ve kederin sebebi söyle acìklanìr: Eger ölü icin yapìlan bagìsa baskasì ortak
edilmezse. ölü o sadakayì kendi tarafìnda hediye olarak Hz. Peygambere takdim eder.
Bu hediye sebebiyle Efendimizden bircok feyizler ve bereketler alìr. Bagìsì yapan kisinin
bunu yaparken Hz. Peygambere niyet etmesi durumu ise böyle degildir. Cünkü bu
durumda ölü. o bagìsìn yalnìzca sevabìndan faydalanìr
330
.
Îmam-ì Rabbânî`nin zihnini mesgul eden soru aydìnlìga kavusunca bize de yol
gösteren bir durum hasìl olmus oldu. Yakìnlarìmìz adìna hediye veya sadaka cinsinden
bir sey verirken sadece o kisinin adìna onu vermek ölü adìna daha hos bir durumdur.
Hediyeyi alan ölü onu Hz. Peygambere bizzat kendisi ulastìrarak bir kat daha sevap
almaktadìr.
329
Necm 53/32.
84
5- ASHABI KÍRAM
Hz. Peygamberin en yakìn arkadaslarì olan Ashab-ì Kiram Kur`an`da
övülmüstür. Allahu Telâa Fetih suresinde söyle buyurur.
- Muhammed Allah`ìn Resulü`dür. Onunla beraber olanlar. inkarcìlara karsì
cetin. birbirlerine karsì da merhametlidirler. Onlarìn. rüku ve secde halinde.
Allah`tan lütuf ve hosnutluk istediklerini görürsün. Onlarìn secde eseri olan
alametleri yüzlerindedir. Îste bu. onlarìn Tevrat`ta ve Încil`de anlatìlan durumlarìdìr:
Onlar filizini cìkarmìs. onu kuvvetlendirmis. kalìnlasmìs. gövdesi üzerine dikilmis.
ziraatcìlarìn hosuna giden bir ekin gibidirler. Allah kendileri sebebiyle inkarcìlarì
öfkelendirmek icin onlarì böyle saglam ve direncli kìlar. Allah. iclerinden salih amel
isleyenlere bir bagìslama ve büyük bir mükafat vaad etmistir.
331
~Bu âyeti kerimede Sübhan Allah. Resulullah Efendimizin ashabìnì methetmistir.
Onlarìn bir kìsmìnìn diger kìsmìna olan tam merhametinden dolayì âyette gecen
RUHEMA ifadesi onlarìn merhametlerinin devamlì olusuna isarettir. Onlarìn bu
merhamet durumu. Resulullah Efendimizin hayatìnda iken neyse irtihalinden sonra da
aynì olmus. hic degisiklik olmamìstìr. Her ne sey ki onlarìn bazìsìndan bazìsìna karsì
olan merhametine münafidìr. kendilerinden atìlmìstìr. Böyle olmasì gerekir hem de
daima. Bazìsìnìn bazìsìna olan bugz. kin. haset. düsmanlìk ihtimali onlardan atìlmìstìr.
Hem de her zaman icin. Ashabìn bütünü ki bu begenilen sìfatlarla muttasìf olmuslardìr.
Nitekim ELLEZÎNE (onlar) lafzì. umumi ve istigrak sigasì ile gelmektedir.¨
332
Îmam-ì Rabbânî`ye göre yukarìdaki âyeti kerime ashabì kiram hakkìnda nazil
olmustur. ~Ruhame¨ ifadesi onlarìn merhametli olduklarìnìn ifadesidir. Onlarìn bu
merhametleri sadece Hz. Peygamber varken degil. onun vefatìndan sonra kendi
hayatlarìnìn sonuna kadar devam etmistir. Kalplerinden kin ve bugz gibi olumsuz
duygularì atmayì basarmìslardìr. Tüm ashab en güzel sìfatlarì bünyelerinde
barìndìrmìslardìr. Zaten böyle olmasalar birer yìldìz haline gelmeleri mümkün olmazdì.
Ashabì kiramìn fazileti cok büyüktür. Onun her biri en müstesna makamlardadìr.
Sahabe-i kiram icinde de Hz. Ebu Bekir`in özel bir yeri vardìr. Îmam-ì Rabbânî bu
konuda söyle der:
330
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 440.
331
Fetih 48/29.
85
~Sahabe Hz. Ebu Bekir Sìddìkìn. en üstün oldugunda. müttefiktir. Bu hususta
icma-i ümmet vardìr. Îcma`-i ümmet ise senettir. süphe olamaz. Ehl-i beyt icin ise. Ehl-
i beytim. Nuh aleyhisselamìn gemisi gibidir. Binen kurtulur. binmeyen bogulur` hadis-i
serifi yetisir. Büyüklerimizden bazìsì buyurdu ki. Peygamberimiz. Ashab-ì kiramì
yìldìzlara benzetti.
- Însanlar yìldìzlarla da yollarìnì bulurlar.
333
Yìldìza uyan. yolu bulur. Ehl-i beyti de. gemiye benzetti. Cünkü gemide olanìn. yìldìza
göre yol almasì lazìmdìr. Yìldìzlara göre yürümezse. gemi sahile kavusamaz. Görülüyor
ki. bogulmamak icin. hem gemi. hem yìldìz lazìm oldugu gibi. Ashab-ì kiramìn hepsini
ve Ehl-i beytin hepsini sevmek. saymak lazìmdìr. Birini sevmemek. hepsini sevmemek
olur.¨
334
Evet. Ashabì Kiram yìldìzlar gibidir. Yolunu sapìtmak istemeyen bu yìldìzlara
bakarak yolunu bulabilir. Allah Resulü ehli beytini de gemiye benzetti. Gemiye
binenlerin kurtuldugunu belirtmistir.
Îmam-ì Rabbânî baska bir mektubunda Ashabìn faziletini anlatìrken Ashabì
Kiram`a kin besleyenler kisilerin en kötü bidatciler oldugunu söyle belirtir.
~Îyi biliniz ki. bidat sahibi ile konusmak. kafirle arkadaslìk etmekten. kat kat
daha fenâdìr. Yetmis iki türlü bidat sahibi vardìr. Bunlarìn icinden en kötüsü.
Peygamberimizin Ashabìna düsmanlìk edenlerdir. Allahu Tealâ. Kur`ân-ì Kerimde.
bunlara kafir diyor.
-Kafirlerin onlara (Ashaba) öfke duymalarìna.
335
Kur`ân-ì Kerimi ve islamiyyeti bizlere bildiren. Ashab-ì kiramdìr. Onlardan biri kötü
olursa. Kur`ân-ì Kerim. saglam olmaz. Îslamiyyete güven kalmaz. Kur`ân-ì Kerimi. Hz.
Osman topladì. Hz. Osman icin. dil uzatìlìrsa. Kur`ân-ì Kerime dil uzatìlmìs olur.
Zìndìklarìn böyle itikatlarìndan Allahu Tealâ`ya sìgìnìrìz!¨
336
Bu dinin yücelmesini saglayan ve ilahî kitabìmìz Kur`an`ìn bize kadar gelmesine
vesile olanlar Ashabì Kiram`dìr. Böylesine önemli bir yer tutan sahabeye karsì
yapìlacak en büyük kötülük onlarì karalamaktìr. Bu durum Allah ve resulünün razì
oldugu bir davranìs degildir.
332
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 436.
333
Nahl 16/26.
334
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 59.
335
Fetih 48/29.
336
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 54.
86
Îmam-ì Rabbânî Ashabì kiramìn tümü cennetlik oldugunu belirtir:
~Kur`an`dan anlasìlan mana üzerine Ashabì Kiram`ìn tümü cennet ehlidir
denmistir. Bu manayì su âyeti kerimeden cìkarmìslardìr.¨
337
- Îcinizden. fetihten (Mekke fethinden) önce harcayanlar ve savasanlar.
(digerleri ile) bir degildir. Onlarìn derecesi. sonradan harcayan ve savasanlardan
daha yüksektir. Bununla beraber Allah hepsine de en güzel olanì (cenneti) vaat
etmistir. Allah bütün yaptìklarìnìzdan hakkìyla haberdardìr.
338
Îmam-ì Rabbânî`ye göre bu âyeti kerime tüm sahabenin cennetlik oldugunu
belirtmektedir. Tefsirlere baktìgìmìzda bu âyettin sahabe hakkìnda nazil oldugunu ve
Allahìn kendilerine bir ödül vaat ettigini belirtirler. Bu ödülün cennet oldugu manadan
anlasìlmakla beraber bu ifade net olarak kullanìlmaz. Fakat Îmam-ì Rabbânî bu âyetle
tüm sahabenin cennetlik oldugunu belirtir.
Îmam-ì Rabbânî baska bir mektubunda ise aynì âyeti kerimeye dayanarak
Sahabe-i kiramìn hepsi. sonra gelen Müslümanlarìn hepsinden daha üstün oldugunu
belirtir. Bu konuda söyle der:
~Sahabe-i kiramìn hepsi. sonra gelen Müslümanlarìn hepsinden daha
üstündür. Cünkü insanlarìn en iyisinin sohbetinin üstünlügüne benzeyen hicbir üstünlük
olamaz.
Bunun icin Peygamberimiz buyurdu ki: Ümmetimden herhangi biri. Uhud dagì
kadar altìn sadaka verse. Ashabìmìn bir müd
339
arpa sadakasìna verilen sevaba
kavusamaz`
340
. Ebu Bekir Sìddìk`ìn bu ümmetin en üstünü olmasìnìn sebebi. imana
etmekte. malìnìn cogunu ve canìnì feda etmekte ve her türlü hizmette. baskalarìnìn
önünde bulunmasìdìr.
341
Bu manada su âyet nazil olmustur.
- Îcinizden fetihten (Mekke fethinden) önce harcayanlar ve savasanlar.
(digerleri ile) bir degildir. Onlarìn derecesi. sonradan harcayan ve savasanlardan
daha yüksektir. Bununla beraber Allah hepsine de en güzel olanì (cenneti) vaat
etmistir. Allah bütün yaptìklarìnìzdan hakkìyla haberdardìr.
342
337
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 436.
338
Hadid 57/10.
339
Müd: Araplarìn eskiden kullandìgì bir tartì birimidir. Yaklasìk olarak 260 dirheme denk gelen bu birim. bugünkü
ölcülerle ortalama 825 gramdìr.
340
Îbn-i Ebi Hatim. el-Îlel. 2/355; en-Nevevi. Tehzibü`l-Esma ve Lügat. I/43.
341
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 412.
342
Hadid 57/10.
87
Sahabe-i kiramìn fazileti ve derecesi tüm Müslümanlardan cok daha büyüktür.
Cünkü onlar bizzat Hz. Peygambere yoldas olmuslar ve Îslam davasì icin canlarìnì ve
mallarìnì feda etmekten cekinmemislerdir. Onlarìn yapmìs oldugu bir iyilik sonrakilerin
yaptìgì iyilikten kat kat üstündür. Hz. Ebubekir`e üstünlük saglayan husus bu ilahî dava
ugrunda her seyini feda etmekten cekinmemesidir. Allahu Tealâ`da yukarìdaki âyeti
onlar hakkìnda nazil buyurmustur.
Hz. Peygamberin yìldìzlar olarak nitelendirdigi sahabe-i kiram hakkìnda kötü
düsünmek ve haklarìnda kötü konusmak hicbir sekilde hos karsìlanmamìstìr. Îmam-ì
Rabbânî bu hususta söyle der:
~Ashab-ì kiramdan birine dil uzatan kimse. hepsini lekelemis olur. Cünkü
hepsinin imanì. itikadì birdir. Birine dil uzatan. hicbirine uymamìs olur. Birbirlerine
uygun olmadìklarìnì. aralarìnda birlik bulunmadìgìnì söylemis olur. Onlardan birini
kötülemek. onun söylediklerine inanmamak olur. Tekrar söyleyelim ki. Îslamiyeti bizlere
bildiren. onlarìn hepsidir. Onlarìn her biri adildir. dogrudur. Her birinin Îslamiyet`de
bildirdigi bir sey vardìr. Her biri âyet-i kerimeleri getirerek. Kur`ân-ì Kerim
toplanmìstìr. Bir kìsmìnì begenmeyen. Îslamiyet`i bildireni begenmemis olur. Görülüyor
ki. bu kimse. Îslamiyyet`in hepsini yapmamìs olur. Böyle olan da. Cehennemden
kurtulabilir mi? Bu manada su âyet önemlidir.¨
- Yoksa siz Kitap`ìn (Tevrat`ìn) bir kìsmìna inanìp. bir kìsmìnì inkar mì
ediyorsunuz?
343
Bununla birlikte deriz ki; Kur`ân-ì Kerim`i toplayan Hz. Osman`dìr. hatta Ebu
Bekir ve Ömer`dir. Hz. Ali`nin topladìgì sey ve onun icerigi. Kur`an`ìn dìsìnda bir sey
degildir. Îyi düsünmek gerekir. Cünkü bu büyükleri inkar. hakikatte Kur`an-ì inkara
götürür ki bundan Allahu Tealâ`ya sìgìnìrìz.¨
344
Îmam-ì Rabbânî`ye bu dini yayìlìp kabul görmesinde en büyük emek ashabìndìr.
Onlar hakkìnda kötü düsünmek ve onlarì inkar etmek insanì dini inkara kadar götürür.
Bundan sakìnmak gerekir.
Îmam-ì Rabbânî böyl esi ne degerl i ashaba gereken sevgi ve saygì yì
göstermedikleri gibi onlara dil uzatanlarì elestirmektedir. Onlara yapìlan elestiriler
karsìsìnda sessiz kalanlarì da aynì sekilde sert bicimde elestirir. Samane beldesinde
Kurban bayramìnda bayram hutbesinde imam Hulefa-i Rasidin`in isimlerini okumaz ve
343
Bakara 2/85.
88
ahali de buna ses cìkarmaz. Müellifimizin bu sebeple basta hakim ve valileri olmak
üzere Samane sehri halkìna yazdìgì mektubunda söyle der:
~Biz ashabìn büyüklerini sevmekle memuruz. Onlara bugzedip eza vermekten
menedilmisiz. Hz. Ali ve Hz. Osman ashabìn en büyüklerindendir. Bu durumda onlar
muhabbet edilmeye daha layìktìrlar. Bu manada Allah. Resulullah`ìn söyle anlatmasìnì
ister:
- De ki; ben karsìlìk olarak akrabalìkta sevgiden baska bir mükafat
istemiyorum.
345
Resulullah (SAV) bir hadiste söyle der: ~Ashabìm hakkìnda Allah`tan korku üzere
olunuz. Benden sonra onlara garaz baglamayìnìz. Bir kimse onlarì severse. beni sevdigi
icin sevmis olur. Bana eza eden de Allah`a eza etmis olur. Allah`a eza eden de tutulup
muaheze edilme tehlikesi vardìr.¨
346
Îmam-ì Rabbânî büyük mahdumlarìn bu vakìada sükut etmelerine tepki gösterir.
Bu duruma razì olmaz. Ehli kitabì zemmeden âyetleri delil olarak getirir.
-~Bunlarì. din adamlarì ve bilginler günah söz söylemekten ve haram
yemekten sakìndìrsalardì ya! Yapmakta olduklarì sey ne kötüdür!
347
- Îsledikleri bir kötülükten birbirlerini vazgecirmezlerdi. Gercekten ne kötü is
yapìyorlardì.
348
Bu olaylar karsìsìnda habersiz gibi davranmak bidatcilerin cüretini artìrìr ve dinin
zaafa ugramasìna yol acar.¨
349
Allah Resulü ve onun sahabeleri bizim bas tacìmìzdìr. Onlara karsì yapìlacak her
türlü hareket bizi yaralar. Bizim kutsal saydìgìmìz degerlere yapìlan saldìrìlara karsì
sessiz kalmak saldìrganlarì daha arsìz yapar. onlarìn bu noktadaki cüretlerini artìrìr.
Buna sessiz kalan Müslümanlarìn da her seye boyun egen kisiler olarak algìlanmasìna
sebep olur. Bu durum bidatcilerin ve Îslam düsmanlarìnìn hakaretlerine devam etmesine
vesile olur. Müslümanlara düsen tepkilerini Müslüman yakìsìr bir tarzda ortaya
koymalarì ve onlara gereken cevabì vermeleridir. Îste Îmam-ì Rabbânî de Ashabì
Kirama karsì yapìlan bu saldìrìya tepkisini koymus ve o bölgedeki Müslümanlara da
344
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 80.
345
Sura 42/13.
346
Tirmizi. nr. 3862; Ahmed. el-Müslim. c.4. s. 87. nr.16926.
347
Maide 5/63.
348
Maide 5/79.
349
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 328.
89
tepki vermelerini istemistir. Yapìlan bu tepkiler karsìlìgìnì bulacak ve saldìrganlar
gereken cevabì alacaklardìr.
Talha(ra) ve Zübeyr (ra) hakkìndaki olumsuz görüsleri tenkit eden Îmam-ì
Rabbânî bu sahabelerin büyüklügünü Fetih 48/29 âyetini aktararak anlatìr.
- ~Îste bu. onlarìn Tevrat`ta ve Încil`de anlatìlan durumlarìdìr: Onlar filizini
cìkarmìs. onu kuvvetlendirmis. kalìnlasmìs. gövdesi üzerine dikilmis. ziraatcìlarìn
hosuna giden bir ekin gibidirler. Allah kendileri sebebiyle inkarcìlarì öfkelendirmek
icin onlarì böyle saglam ve direncli kìlar.
350
Allahu Tealâ onlara öfkelenip gayz edenlere Küffar ismini verir. Bunun icin küfürden
hazer edilip sakìnìldìgì gibi onlara öfkelenip gayz etmekten dahi sakìnmak gerekir.¨
351
Îmam-ì Rabbânî ashaba öfkelenip kötü söz söylemeyi hicbir sekilde uygun
görmez. Ayette gecen Küffar lafzìnìn da böyle diyenler icin oldugunu belirtir.
Hz. Peygamberle sahabe bazì dünyevi konularda görüs ayrìlìgì icinde
olmuslardìr. Sahabe bazen Hz. Peygambere muhalefet etmistir. Ama vahye müteallik
meselelerde ise hicbir zaman itiraz vaki olmamìs. kayìtsìz teslimiyet göstermislerdir.
Îmam-ì Rabbânî bu hususta söyle der:
~Îctihada dayalì meselelerde Ashab Resulü Ekrem`e muhalefet etmistir. Bu
durumda onlara zem gelmis degildir. Bu durum hak katìnda makbul olmayan bir durum
olsaydì bunun icin elbette mani bir emir gelirdi. Muhalifler icin siddetli tehdit emirleri
nazil olurdu. Seslerini Resulullah`ìn sesinden yüksek tutan bir cemaat icin mani emir
geldi. Bunun icin siddetli tehdit âyeti nazil oldu.
-Ey iman edenler! Seslerinizi. Peygamber`in sesinin üstüne yükseltmeyin.
Birbirinize bagìrdìgìnìz gibi. Peygamber`e yüksek sesle bagìrmayìn. yoksa siz farkìna
varmadan isledikleriniz bosa gider.¨
352
Îmam-ì Rabbânî`ye göre Hz. Peygamber karsì yapìlan kötü davranìslar anìnda
karsìlìgìnì bulmus. Allahu Tealâ âyeti kerimeyle ikaz etmistir. Ama ictihada dayalì
meselelerde ve dünyevi islerde kendi fikirlerini söylemislerdir. Allahu Tealâ ve Hz.
Peygamber bu durumu normal karsìlamìstìr. Ashabì kiramìn hangi konularda Hz.
Peygamber muhalefet etigini Îmam-ì Rabbânî söyle acìklar:
350
Fetih 48/29.
351
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 349.
352
Hucurat 49/2. Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 349.
90
~Sahabenin Hz. Peygambere muhalefeti: Bedir esirleri hakkìndaki ihtilaf. Hz.
Peygamberin vefat anìnda kagìt. kalem istemesine karsì yapìlan muhalefet. Hz. Ömer:
Allah`ìn kitabì bize yeter diyerek kagìt getirilmesine razì olmaz. Hz. Ömer`e bu
kararìndan dolayì satasan satasìr. Hz. Ömer sunu biliyordu ki; vahiy zamanì kesildi.
Semavi hükümler tamam oldu. Hükümlerin ispatì icin dahi görüs ve ictihaddan gayrì
mecal yoktur. Bu meyanda Resulullah Efendimiz ne yazacak olsa. o yazìlacak seyde.
baskalarìnìn da karìsmasì olacak. Zira o yazìlacak seyler ictihada dayalì olacak.
- Ey basiret sahipleri ibret alìn.
353
Bu âyetin mana hükmüne göre en dogrusu
bu rahatsìz halinde Resulullah Efendimizin basìnì agrìtmamaktìr.
- Ey basiret sahipleri ibret alìn.
354
Bazì ictihada dayalì meselelerde ashabì
kiramdan gelen ihtilaf Allah korusun eger onda heva (nefsani istek vs.) batìla saplantì
saibesi olsaydì o zaman is; mürted zümresine katìlmaya varìrdì ve basì Îslam bagìndan
cìkmak olurdu. Cünkü Resulullah`a karsì edep dìsì hareket ve kötü muamele küfürdür.
Böyle bir seyden Allah bizi korusun. Her halde bu ihtilaf
- Ey basiret sahipleri ibret alìn
355
manasìndaki emre göre idi. Bir kimse de
ictihat rütbesi var ise baskasìnìn ictihada uymasì ve ictihada dayalì meselelerde
baskasìnìn görüsüne gitmesi hatadìr ve bundan nehyedilmistir.
Görüs ve ictihadìn yeri olmayan hükümlere uymaktan baska care yoktur. Onlara
boyun egmek vaciptir.
356
Îmam Rabbanî`ye göre ashabìn itiraz ettigi konularìn bir tanesi olan yukarìdaki
konuda Hz. Peygamberin hasta yatagìnda basìnì agrìtmamak düsüncesiyle yapìlmìstìr.
Cünkü Hz. Peygambere itiraz eden Hz. Ömer`e göre vahiy kesilmistir. Hz. Peygamber
ancak ictihada dayalì bir seyler yazacaktìr. Bu hususta hasta olan Hz. Peygamberi
bunaltmamak ve onu yormamak icin bu emri yerine getirmemistir. Bundan dolayì Hz.
Ömer`i kìnamak ve elestirmek yanlìstìr.
Hz. Peygamber dünyevi meselelerde ashab ile istisareye büyük önem verirdi.
Îmam-ì Rabbânî bir mektubunda söyle der:
~Resulullah Efendimiz ile akla dayalì islerde ictihada kalan hükümlerde. ashabì
kiramìn söz alìsverisi yapmalarìnìn yeri vardìr. Bu da su âyeti kerimelerin mucibine
göre olmaktadìr.¨
357
353
Hasr 59/2.
354
Hasr 59/2.
355
Hasr 59/2.
91
- Ey basiret sahipleri ibret alìn.
358
- Îs konusunda onlarla müsavere et
359
Ashapla isin müsavere edilmesi emri. onlara mütabaat emrinin tazammum etme dìsìnda
bir sey degildir. Böyle olmayìnca müsavere etmenin ne faydasì var.¨
360
Îmam-ì Rabbânî`ye göre Hz. Peygamber ashabla yukarìdaki âyetler mucibince
istisare ederdi. Ayrìca tüm mü`minlere de birbirleriyle istisare etmeyi de tavsiye
etmistir.
Îmam-ì Rabbânî halifelerin sahabe icerisinde özel bir yeri oldugunu ve bazì âyeti
kerimelerin onlar hakkìnda nazil oldugunu belirtmektedir. Ayrìca bazì âyetlerin nüzul
sebebinin de onlar oldugu bilinmektedir. Hz. Ebubekir`in faziletiyle ilgili olarak Îmam-ì
Rabbânî söyle der:
-~Temizlenmek icin malìnì hayra veren en muttaki (Allah`a karsì gelmekten
en cok sakìnan) kimse o atesten uzak tutulacaktìr.
361
Hz. Ebubekir bu ümmetin en muttakisidir. Hem de Kur`an`ìn kati hükmü ile.
Müfessirlerden Îbni Abbas ve digerleri Leyl suresi 17-18. âyetlerin Hz. Ebu Bekir`in
sanìnda nazil oldugu konusunda birlestiler. Ayetteki en muttaki Hz. Ebu Bekir`dir.
Allah`ìn en muttaki diye niteledigi bir sahsì tekfir edip fìska vardìrmak. delalette
saymak mümkün müdür? Îmam-ì Fahreddin Razi bu âyeti delil getirerek Hz.
Ebubekir`in en faziletli oldugunu zikreder.
- Al l ah kat ì nda en degerl i ol anì nì z. O` na karsì gel mekt en en cok
sakìnanìnìzdìr.
362
Ayetinin hükmüne göre Yüce Hak katìnda bu ümmetin en keremlisi olma serefi yine Hz.
Sìddìk`ìn olur.¨
363
Yine bir baska mektupta da söyle der:
~Ümmetlerin hayìrlìsì olan bu ümmetin basì ve onlarìn reisi. Hz. Sìddìk`tìr.
Ona ki küfür ve dalâlet iftirasì atarlar; baskalarìna nasìl bir itirazda bulunacaklar?
Hangi yoldan konusacaklar? Bu manada bir âyet meali söyledir:
356
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 349.
357
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 409.
358
Hasr 59/2.
359
Al-i Îmran 3/159.
360
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 533.
361
Leyl 92/36.
362
Hucurat 49/13.
363
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 436.
92
- Ey göklerin ve yerin yaratìcìsì olan. gaybì da. görünen alemi de bilen
Al l ah` ì m! Ayrì l ì ga düst ükl eri seyl er konusunda kul l arì n aras ì nda s en
hükmedersin.¨
364
Hz. Ömer`in fazileti hakkìnda ise söyle der:
~Peygamberimiz. Îslamiyetin yükselmesinin ve kuvvetlenmesinin. Ömer-ül
Faruk`un yardìmì ile olmasìnì istedi. Allahu Tealâ. sevgili Peygamberine yardìm etmek
icin. onu kafi gördü. Bu manada Allahu Tealâ söyle buyurdu:
- Ey Peygamber! Sana ve sana tabi olan mü`minlere Allah yeter.
365
Abdullah ibni Abbas. Bu âyet-i kerime. Ömerü`l-Faruk iman ettigi zaman geldi`
buyurdu. O halde. Ebu Bekr-i Sìddikdan sonra. en üstün olan budur. Ashab-ì kiram ve
Tabi`in. bu ikisinin en üstün oldugunu sözbirligi ile bildirdi.
366
Sonuc olarak tüm sahabe Hz. Peygamberin yakîn arkadaslarì olmanìn yanì sìra
tüm Müslümanlar icin birer örnektir. Hz. Peygamber ~Ashabìm yìldìzlar gibidir.
Hangisine uyarsanìz yolunuzu sapìtmazsìnìz¨
367
buyurarak buna isaret etmistir. Ayrìca
Îslamìn yayìlma sürecindeki rolleriyle de ayrì bir önem tasìrlar. Halifelerin de diger
ashaba göre bir takìm meziyetleri vardìr. Pek cok âyet onlar hakkìnda nazil olmustur.
Müellifimiz Îmam-ì Rabbânî ashabìn bu özelliklerinden dolayì üzerine hassasiyetle
titrer ve gereken saygìnìn gösterilmesini mektuplarìnda ifade eder.
6- ENBÍYA VE EVLÍYANIN ÖZELLÍKLERÍ
Nebi. Allahìn kendisine vahyettigi sözleri oldugu gibi en ince ayrìntìsìna kadar
belleyip aynen toplumuna aktaran kisidir. "Nebi" kelimesi hem sekil hem de kök anlamì
itibarìyla tamamen Arapca bir kelimedir. "Nebee" kökü. Arapcada "haber vermek".
"duyurmak". "hafifce seslenmek" anlamìna da gelmektedir.
Ayrìca Arapca "nebi" kelimesinin gelecekten haber vermek anlamìndaki
kehanetle hic bir ilgisi yoktur. Nebi kelimesinin türedigi "nebe'e" kelimesinin kökü.
yukarìda da ifade edildigi gibi "duyurmak". "birsey hakkìnda haber vermek" demektir.
364
Zümer 39/46. Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 436.
365
Enfal 8/64.
366
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 412.
367
Îbn-ü Abdi`l-Berr. Câmi`u`l-Îlim. II. 91.
93
Ama bu haber istikbale matuf degildir. Kur`an'a göre peygamber tarafìndan getirilen
haberler daima gayb (görülmeyen dünya) haberleridir. Hz. Peygamberin faaliyeti
Allahìn arzusunu insanlara duyurma (teblig)dir. Gerci ileride insanlarìn gözleri önüne
serilecek olan cennet ve cehennem tasvirleri de istikbale matuf haberlerdir. Ama bu.
Îbrani kehanetlerindeki gibi belirli bir sahsìn veya belirli bir olayìn ne zaman vuku
bulacagìnì önceden görüp söylemekten cok farklìdìr; ona hic benzemez. Zaten
peygamberlerin görevi de bu degildir.
Nebi kelimesi. Kur`an'da peygamberleri ifade etmek icin kullanìlmìstìr. "Onlara
gelen her nebi ile alay ettiler"
368
. Diger taraftan nebi kelimesi. Resul kelimesi ile de es
anlamlìdìr.
Evliya kelimesi ise. veli kelimesinin coguludur. Veli. lügatte. dost. yardìm eden.
cok samimi ve sadìk. seven. birinin isini üstlenen. himaye eden. yakîn malik ve
mutasarrìf gibi manalara gelir.
369
~Ve-le-ye¨ ve türevleri Kur`ân-ì Kerim`de ikiyüz
otuzüc yerde gecmektedir.
370
Terim olarak veli. Allah`ìn bütün islerini üstlendigi kimse.
veya Allah`ìn taat ve ibadetini üstlenen kisi.
371
Diger bir tanìmì ise; Allah`ì ve O`nun
ahkamìnì cok iyi bilen. ögrendigi ile amel eden. Allah`ìn kendilerini mükellef kìldìgì
islerde tahkike ulasan ve bundan sonra elde ettiklerinden de fani olup yokluga bürünen
kimseler.
372
Veli. mümkün oldugu ölcüde Allah`ì ve sìfatlarìnì bilen. taaatlere devam
eden. günahlardan kacìnan. sehvet ve lezzetlere dalmaktan yüz ceviren kimseye¨ de
denir.
373
Süphesiz Allah`ìn en seckin kullarì nebilerdir. Îmam-ì Rabbânî Hakk`ì tanìmada
nebinin yerine söyle isaret etmektedir: ~Nübüvvet nurlarìnìn teyidi olmadan bu yüce
gayeye ulasmaktan bizim aklìmìz uzaktìr. Peygamberlerin varlìgì vasìta olmadan bu
üstün muameleyi anlamaktan yana fehimlerimiz ne kadar acizdir.¨
374
Yine Müceddid-i
Elfi Sani`nin ifadesiyle; velâyet nübüvvetten bir parca olup nübüvvetin icine derc
edilmistir. Nübüvvet ise her manada velâyeti icine alìr.
375
368
Zuhruf 43/7.
369
Ragìb. el-Müfredat. s. 823; Îbn Manzur. Lisanu`l-Arab. c.XI.. s.406 vd.;Tehanevi. Kessafu Istìlâhati`l- Funun.
c.II.. s.1528; Hakim Suat. Mu`cem. s.1231.
370
Muhammed Fuad. el-Mu`cemu`l- Müfehres. ss.764-8.
371
Kuseyri. Risale. s.359.
372
Serrac. el-Luma. s.47.
373
Tehanevi. Kessaf. III.. s. 1528.
374
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. c. I. 259. mektub.
375
Îmam-ì Rabbânî. a.g.e.. 95. mektub.
94
6.1- Nübüvvet
Enbiya ve onlara tabi olan evliyanìn en önemli özelligi de. emirleri halka teblig
etmeleridir. Bu onlarìn en temel vazifeleridir. Bunu. yalnìz Allah icin yaparlar. baska bir
amac gütmezler. Nitekim Kur`ân-ì Kerim`de peygamberlerin görevleri söyle ifade
edilmektedir:
- Peygamberin üzerine düsen ancak tebligdir.
376
Îmam-ì Rabbânî. pek cok mektubunda bu âyeti kerimeyi zikreder. Herhangi bir
konuyu acìkladìgìnda bu âyeti kerimeyi zikrederek kendi üzerine düsen vazifeyi
yaptìgìnì anlatìr. Nasihatlerini bu âyetle baglar. Enbiya ve evliyanìn en belirgin
özelliklerinden biri de Allah`ìn emirlerini eksiksiz olarak insanlara teblig etmektir.
Onlar bunu yaparken halkìn ne diyecegini veya kabul edip etmeyeceklerini
düsünmezler. Cünkü onlara bu görevi Allah Tealâ vermistir. Bu yüzden onlarìn bütün
gayret ve cabasì. O`nun emrini yerine getirmektir.
Enbiya teblig görevlerini yerine getirirken pek cok sìkìntìyla karsìlasìrlar. fakat
bunlar onlarì tembellige sevk etmez. Cünkü onlar her an Rab`leri ile birliktedirler. Onlar
görünüste hakir ve yetim halde bulunurlar. Fakat onlar Allah`ìn korumasì altìndadìrlar.
Yine onlar dìstan muhtelif gibi görünürler. hakikatte onlar sürekli tevhidi yasayan bir
kisi gibidirler. Allahu Tealâ`nìn risalet görevi verdigi bütün peygamberler insandìr.
Cünkü onlar yine insanlara ilahî mesajlarì iletmek icin gönderilmislerdir. Kendilerine
peygamber gönderildigi halde ona inanamayanlar
- ~(Bizim gibi) insanlar mì bizi dogru yola iletecekmis?¨ deyip de inkar
etmeleri.
377
- Dediler ki: ~Bu ne bicim peygamber ki yemek yer. carsìda. pazarda
dolasìr
378
gibi birtakìm mazeretler ileri sürümüslerdir. Allahu Tealâ onlara eger bir
melek göndermis olsaydì. onlar yine de inanmayacaktì. Son peygamber olan Hz.
Peygamber de bir insandì. Îmam-ì Rabbânî bu konuda söyle der:
~Ey kardesim! Hz. Muhammed o kadar cok yüksek olmakla birlikte. yine insan
idi. Yok iken yaratìlmìs bir mahluk idi. Însan. insanlarìn Yaratanìnì nasìl kavrayabilir?
376
Maide 5/99.
377
Tegabun 64/6.
378
Furkan 25/7.
95
Mahluk olan. hep var olandan ne anlayabilir? Yokluktan gelen. yok olmayandan ne elde
edebilir? Su âyet bu manada delildir.¨
379
-Onlarìn bilgisi ise Rahman`ì kusatamaz.
380
Emir aleminde Hz. Peygamber bütün peygamberlerden önce yaratìlmìstìr. Bu
gercek hadisi serifte zikredilmektedir. Hz. Îsa`nìn Resulullah Efendimizin gelecegini
müjdelemesi de alemi emirden elde edilen bilgilerle olmaktadìr. Müellifimiz Mir
Muhammed Numan el-Bedahsan`a gönderdigi mektupta bu hususta söyle der:
¨Hz. Adem yaratìlmadan önce. Resulullah`ta bulunan Peygamberlik. hakikati
Ahmedi bakìmìndan idi. Hadisi serifte. Adem toprak ile su arasìnda iken
Peygamberdim`
381
denilerek bildirilen bu Peygamberlik idi ki. Alem-i emirde idi. Hz.
Îsa Kelimetullah oldugu ve Alem-i emir ile baglìlìgì cok oldugu icin. Resulullah`ìn
gelecegini. Ahmet isimi ile müjdelemisti. Hz. Îsa`nìn söyle dedigini Saf suresi haber
vermektedir.
- Benden sonra gelecek Ahmed adìnda bir peygamberi de müjdeleyici olarak
geldim.
382
Dünyaya tesriflerinden sonraki Peygamberligi. hakikat-i Muhammediye baglì idi. Belki
de. iki hakikate de baglì idi. Rabbi yani terbiye edicisi. yetistiricisi olan da. hem bu san
ve hem de sanìn üstündeki mertebe idi. Bunun icin. bu mertebedeki davet. önceki
mertebedeki davetten daha kuvvetli olmustur. Cünkü o mertebedeki daveti. yalnìz Alem-i
emirde idi ve terbiyesi. yalnìz (Ruhanîyan)a yani ruhlara ve meleklere idi. Bu
mertebedeki daveti ise. hem Alem-i halkta. hem de Alem-i emirdedir ve terbiyesi. hem
maddeye. hem de ruhlaradìr. Bu dünyada. onun maddi tarafìnì meleki tarafìndan daha
kuvvetli yaparak. insanlarla ilgisi cogaltìldì. Böylece. insanlarìn faydalanmalarì
kolaylastìrìldì. Allahu Tealâ. sevgili Peygamberine insanlìk tarafìnì fazla acìklamasìnì
emretti.
- De ki; Ben de ancak sizin gibi bir insanìm.
383
(Sizin gibi) buyrulmasì. insanlìgìnì kuvvetli bildirmek icindir. Bu madde hayatìndan
Ka`be hayatìna gecince ruhanî tarafì cogaldì. Însanlara baglìlìgì azaldì. Dine cagìrmak
nuraniyyeti degisti. Ashab-ì kiramdan birkacì buyurdu ki. Resulullah`ì defin isini
379
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 173.
380
Taha 20/110.
381
Tirmizi nr. 3609; Ahmed. Müsned. nr. 23260; Buhari. et-Tarih. nr. 1606; Hakim. el-Müstedrek. nr. 4209.
382
Saf 61/6.
383
Fusilet 41/6.
96
bitirmeden. kalplerimizde degisiklik duyduk`
384
. Evet. öyle oldu. Cünkü görerek olan
imanlarì. görmeden olan imana döndü.¨
385
Tüm peygamberler gibi Hz. Peygamber de bir insandìr. Her fani gibi O`da
Rabbine beden olarak kavustu ama ruhanî olarak aramìzda bulunmaktadìr. Bu duruma
manevî makamatì elde etmis kisiler muttali olabilmektedir. Îste sahabe-i kiram da bunu
yasamìs ve zikretmislerdir.
Allah her kavme peygamber göndermistir. Zaten Allahu Tealâ bunu acìkca
bildirmektedir.
- Biz. bir peygamber göndermedikce azap edici degiliz.
386
Hadisi seriflerden de bunu anlamaktayìz. Son peygamber Hz. Muhammed(s.a.v.)`e
kadar Kur`ân-ì Kerimde zikredilen peygamberler yanìnda ismi zikredilmeyen pek cok
peygamber bulunmaktadìr. Bu hususu Îmam-ì Rabbânî de belirtmektedir:
~Eski zamanlarda da. bütün dünyada Peygamber gönderilmedik bir yer
kalmamìs gibidir. Hatta bundan en mahrum zan edilen. Hindistan`da bile Hintlilerden
bir Peygamber yapìlmìs; Allahu Tealâ`nìn emirleri bildirilmistir. Peygamberlere bir
kisi bile inanmamìs. kimse kabul etmemistir. Yalnìz bir kisinin inandìgì Peygamberler
de olmustur. Bazìlarìna da. iki veya üc kimse iman etmistir. Hindistan`da bir
Peygambere. üc kisiden cok inanan oldugu görülemiyor. Yani. dört tane ümmeti
bulunan Peygamber olmamìstìr. Hintlilerin tapìndìklarì kimselerden bazìlarìnìn
kitaplarìnda. Allahu Tealâ`nìn varlìgì ve sìfatlarì hakkìnda görülen yazìlarì. hep o
Peygamberin ìsìklarìnìn akisleridir. Cünkü her asìrda. her ümmete Peygamber gelerek
Allahu Tealâ`nìn varlìgìnì ve sìfatlarìnì bildirmistir. Onlarìn mübarek varlìklarì
olmasaydì. küfür ve günah pislikleri ile kirlenmis olan akìllar. iman devletine
kavusamazdì. Bu ahmaklar. cürük akìllarì ile. herkesi kandìrìp. kendilerine tapmaga
zorlamìs. ~Sizi biz kurtardìk. bizim sayemizde yasìyorsunuz diyerek¨ kendilerinden
baska bir kuvvetin bulunmadìgìnì sanmìslardì. Nitekim Mìsìr firavunu söyle demisti:
- Sizin icin benden baska ilah bilmiyorum.
387
Daha sonra da söyle eklemisti:
- Eger benden baska ilah tutarsan and olsun. seni zindana hapsederim.
388
384
Bu rivâyetle ilgili bk. Tirmizi. nr. 3618; Îbni Mace. nr. 1631.
385
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 209.
386
Îsra 17/15.
387
Kasas 28/38.
388
Suara 26/29.
97
Bazìlarì da. bu kainatìn bir yaratanì oldugunu isittiklerinden. kendilerine yaratìcì
dediremeyeceklerini anlayarak. bir yaratanìn varlìgìnì söylemis. fakat bunun
kendilerine sirâyet ettigini bildirerek. bu hile ile insanlarì kendilerine taptìrmaga
ugrasmìslardìr.¨
389
Evet. Îmam-ì Rabbânî`ye göre Hindistan`a da Hintlilerden pek cok peygamber
gelmistir. Fakat bu peygamberlere inanan kisi sayìsì cok azdìr. Îmam-ì Rabbânî`nin
verdigi bu bilgi vehbi bir bilgidir. Bu gün Hindistan bölgesindeki sapìk olarak
adlandìrìlan Budizm. Hinduizm gibi birtakìm batìl inanìslarìn icerisinde bulunan ahlaki
bazì güzel hasletlerin kaynagìnìn o bölgeye gönderilen peygamberler ve onlarìn
getirdigi ilahî hakikatler olmasì muhtemeldir. Îmam-ì Rabbânî bu hususa dikkat
cekmektedir. Bu durumu en iyi bilen muhakkak ki Allahu Tealâ`dìr.
Îmam-ì Rabbânî su âyeti kerime ìsìgìnda peygamberleri anlatìr.
- ~Andolsun ki peygamberlikle gönderilen kullarìmìz hakkìnda su sözümüz
gecmistir: "Onlar var ya. elbette onlar muzaffer olacaklardìr ve elbette bizim
ordularìmìz mutlaka galip geleceklerdir."
390
Îmam-ì Rabbânî`ye göre hic kimse peygamberlerin makamìna ulasamaz. Manevî
kemalat sahibi olan Veliler dahi bu seviyeyi elde edemezler. Cünkü peygamberler
Allahìn ilahî mesajlarì insanlara ulastìrmak icin sectigi özel ve korunmus insanlardìr.
Diger yaratìlanlarìn onlarla es tutulmasì mümkün degildir. Müellifimiz de bu konuya
isaret eder:
~Bir Peygamberin velâyeti Kalp makamìnda da olsa. Ahfa makamìnda olan bir
Velinin vilâyetinden daha üstündür. O Veli. kendi makamìnìn son mertebesine varmìs
olsa da. durum degismez. O Nebinin derecesine varamaz. Bu Velinin basì. her zaman.
yine bu vilâyetin sahibi olan bir Peygamberin ayagì altìndadìr. Bu manada Allahu
Tealâ söyle buyurur.
- Andolsun ki peygamberlikle gönderilen kullarìmìz hakkìnda su sözümüz
gecmistir: "Onlar var ya. elbette onlar muzaffer olacaklardìr ve elbette bizim
ordularìmìz mutlaka galip geleceklerdir."
391
Bu ayrìlìk. Peygamberlerin birbiri arasìnda da vardìr. Yüksek derece sahibi. asagì
derece sahibinden daha yüksektir. Fakat Peygamberler arasìnda olan bu ayrìlìk da.
389
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 259.
390
Saffat 37/171-173.
391
Saffat 37/171-173.
98
Alem-i emir kemalatìnìn dairesinin sonuna kadardìr. Bundan sonra. üstünlük.
yükseklige ve alcaklìga baglì olmaz. Bu makamda. asagì derece sahibi. yukarì derece
sahibinden daha üstün olabilir. Nitekim Musa (a.s) ile Îsa (a.s) arasìnda latifelerin aksi
istikametinde bir üstünlük vardìr. Musa (a.s) bu makamda Îsa(a.s)`dan daha fazla mevki
sahibidir. Buradaki üstünlük latife üstünlügünün dìsìnda bir üstünlüktür. ¨
392
Îmam-ì Rabbânî . baska bi r mektupta da ümmetten hi c bi r ki mseni n
peygamberden üstün olamayacagìnì söyler:
~Ümmet ümmettir. Nebi de nebi. Îsterse o ümmete. son derece üstünlük ve gâyet
yücelik hasìl olsun. Yine de enbiyadan birinin kademine varamaz. Allahu Tealâ söyle
buyurdu.
- Andolsun. peygamber olarak gönderilen kullarìmìz hakkìnda su sözümüz
gecmisti: ~Onlara mutlaka yardìm edilecektir.¨ ~Süphesiz ordularìmìz galip
gelecektir.¨
393
Allahu Tealâ kullarì arasìndan secerek görevlendirdigi peygamberlere her zaman
yardìm eder. Cünkü bu durum Rabliginin geregidir. Îmam-ì Rabbânî bu hususta söyle
der:
~Allah peygamberler hakkìnda söyle buyurmustur.
- Andolsun ki peygamberlikle gönderilen kullarìmìz hakkìnda su sözümüz
gecmistir: "Onlar var ya. elbette onlar muzaffer olacaklardìr ve elbette bizim
ordularìmìz mutlaka galip geleceklerdir."
394
Bu mana nass-ì Kur`anidir. Bu büyüklerin sanìnìn büyüklügü baskalarìnìn sanì
üstündedir. Böylece her seye karsì onlara yardìm gelmis. kendilerini galiplerden
eylemistir.¨
395
Allah resulü tüm yaratìlandan daha faziletlidir. Bütün peygamberler ve melekler
dahi fazilet yönünden Allah Resulüne ulasamaz.
~Resulullah Efendimiz. enbiya-i kiramìn ve melaike-i izamìn her ferdinden daha
faziletli oldugu gibi. külliyet cihetinden de hepsinden faziletlidir. Cünkü aslìn zìll
üzerine fazileti vardìr. Bu ümmetin havassì enbiyadan üstün ve faziletli midir diyenlere
böyle degildir derim. Ancak o devlette. bu ümmetin havassì olanlarìn enbiyayla
ortaklìgì lazìm gelir. Durum böyle olmasìna ragmen enbiyanìn cok kemalatì ve
392
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 260.
393
Saffat 37/171-173. Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 498.
394
Saffat 37/171-173.
99
kendilerine mahsus olan sayìlì meziyetleri vardìr. Bu ümmetin havassì olanlardan en
hassì dahi. son derece terakki etse dahi. yine de basì en alt derecedeki nebinin ayagìna
ulasamaz. Müsavat ve meziyet mecali nerede? Hem de Allahu Tealâ söyle buyurduktan
sonra:
- Andolsun. peygamber olarak gönderilen kullarìmìz hakkìnda su sözümüz
gecmisti. ~Onlara mutlaka yardìm edilecektir.¨
396
Ümmet fertlerinden bir fert. peygamberinin uydulugu ve tebaiyeti ile enbiyadan
bazìsìnìn üstüne terakki etse bile ancak bu hadimiyet ve tebaiyet unvanìyla olur. Su da
malumdur ki; Hadimin (hizmetcinin) mahdum(hizmet edilen) akrana. hadimiyetten ve
tebaiyetten baska bir baglantìsì yoktur.¨
397
Evet. Allahu Tealâ`nìn gönderdigi peygamberler yine Allahu Tealâ tarafìndan
korunmakta ve onlara her türlü yardìm yapìlmaktadìr. Bunun neticesinde de galip
gelmektedir. Bu Allahu Tealâ`nìn vaadidir ve gerceklesecektir.
Peygamberlerin bildirdigi seyler insanlarìn hayrìnadìr. Onlarìn bildirdigi seylerin
hepsi insanlarìn hayrìna olan hususlardìr. Însanlarìn belki bunlarì zahmet veya külfet
olarak algìlayabilirler ama hakikatte böyle degildir. Îmam-ì Rabbânî Bakara suresindeki
kìsas âyetini zikrederek bu hususu söyle anlatìr:
~Peygamberlerin bildirdikleri ahkam-ì ser`ìyye. hep rahmettir. iyiliktir. Yoksa
bu emirler ve teklifler. mülhitlerin. zìndìklarìn. sandìklarì ve söyledikleri gibi. külfet.
eziyet ve iskence degildir ve akla aykìrì degildir. Ahkam-ì ser`ìyye. teklifat-ì ilahîye.
aklìn istedigi bir seydir. Bundan baska. dünyanìn. hayatìn düzeni. bu teklifleri yapmakla
olur. Allahu Tealâ. herkesi kendi basìna bìraksaydì. kötülükten. karìsìklìktan baska bir
sey olmazdì. Allahu Tealâ`nìn haram etmesi olmasaydì. nefisleri. keyifleri pesinde
kosanlar. baskalarìnìn mallarìna. canlarìna. ìrzlarìna saldìrìr. fenâlìklar. karìsìklìklar
hasìl olur. saldìran da. karsìsìndakiler de. zarar görür. helak olurlardì. Bir âyette söyle
buyruldu.
- Ey temiz akìl sahipleri! Kìsasta sizin icin bir hayat vardìr. Ümit edilir ki.
korunursunuz.¨
398
395
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 512.
396
Saffat 37/171-173.
397
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 533.
398
Bakara 2/179. Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 266.
100
Allahu Tealâ`nìn peygamber göndermesinde pek cok ilahî hikmetler vardìr.
Bunlarì tek basìna aklìmìzla anlamamìz mümkün degildir. Ayet-i kerimeler ve hadisler
bize bunlarì haber verir. Bu hususta Îmam-ì Rabbânî söyle der:
~Peygamberlik makamì aklìn ve düsüncenin dìsìndadìr. üstündedir. Aklìn
eremeyecegi. anlayamayacagì cok seyler vardìr ki. bunlar Peygamberlik makamìnda
anlasìlìr. Her sey akìl ile anlasìlabilseydi. Peygamberler gönderilmezdi. Ahiret
azaplarì. Peygamberler göndererek bildirilmezdi. Bu manada Allahu Tealâ söyle
buyurdu:
-~Biz. bir peygamber göndermedikce azap edici degiliz.
399
Akìl cok seyi anlar. Fakat her seyi anlayamaz. Anlamasì da. kusursuz. tam
degildir. Cok seyleri. Peygamberler bildirdikten sonra anlamaktadìr. Peygamberlerin
gelmesi ile insanlarìn özür ve bahane yapmalarì önlenmistir. Bu manada Allahu Tealâ
söyle buyurdu:
-Müj del eyi ci l er ve uyarì cì l ar ol arak peygamberl er gönderdi k ki .
peygamberlerden sonra insanlarìn Allah`a karsì bir bahaneleri olmasìn. Allah
mutlak güc sahibidir. hüküm ve hikmet sahibidir.
400
Akìl. dünya islerinde bile cok kere yanìlmaktadìr. Böyle oldugunu bilmeyen
yoktur. Îslam bilgilerini. böyle bir akìl ile tartmaga kalkìsmak dogru olamaz.¨
401
Îmam-ì Rabbânî`ye göre akìl pek cok seyi anlamasìna ragmen her seyi bilemez.
bilmesi de mümkün degildir. Peygamberler ve onlarìn bildirdikleri bu konuda insanlara
haber verir.
~Peygamberler alemlere rahmettir. Yüce Sübhan hak onlar vasìtasìyla bizim
gibi aklì noksan. idraki kìsa olanlarì zatìndan ve sìfatlarìndan haberdar etti.
Sâyet onlarìn mübarek vücutlarì olmasaydì insan aklì yüce yaratìcìyì isnatta aciz
kalìr. onun kemalatìnì idrakten yana da kusurlu olurdu.
Kendilerini akìl sahiplerinin en büyükleri sanan kadim felsefeciler Aziz
yaratìcìyì inkar etmektedirler.
402
Îmam-ì Rabbânî`ye göre Allahu Tealâ insanlardan peygamber gönderdigi gibi
meleklerden de peygamber göndermistir. Hacc suresi 22. âyetini delil göstererek söyle
der:
399
Îsra 17/15.
400
Nisa 4/165.
401
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 448.
101
~Allahu Tealâ. insanlardan bazìsìnì Peygamber olarak sectigi gibi. meleklerden
de bazìlarìnì. Peygamber olarak ayìrmìstìr. Bu manada âyet söyledir.
- Allah hem meleklerden. hem de insanlardan elciler secer.
403
Ehl-i sünnet âlimlerinin cogu buyurdu ki. Însanlarìn büyükleri. meleklerin
büyüklerinden daha üstündür`. Îmam-ì Gazalî. Îmam-ì Malik ve seyh Muhyiddin-i
Arabi. Meleklerin büyükleri. daha üstündür` dedi. Bu fakirin anladìgìna göre.
meleklerin evliyalìk tarafì Peygamberlerin evliyalìgìndan üstündür. Fakat Nebilerin ve
Resullerin yetisligi bir derece vardìr ki. melek oraya yetisemez. Bu serefli derece.
Peygamberlere toprak maddelerinden gelmistir. Bu da. insana mahsustur. Yine bu
fakire gösterildi ki. Peygamberligin yüksekligi yanìnda. evliyalìgìn yüksekligi. hic
kalmakta. büyük deniz yanìnda. bir damla kadar bile görünmemektedir.¨
404
Îmam-ì Rabbânî`ye göre meleklerin evliyalìk yönü insanlardan üstündür. Fakat
Allahìn topraktan yaratìlmìs olmasìndan dolayì insanlara ihsan ettigi bir hal vardìr ki bu
hal. meleklerden üstün olmalarìnì saglar. Nebi ve resuller bu makama ulasarak
meleklerden üstün olmaktadìrlar. Allahu Tealâ`nìn Îmam-ì Rabbânî`ye manevî alemde
göstermis oldugu bilgiye göre. peygamberlik makamì evliyalìk makamìndan kat kat
yüksektir. Bunu damla ile deniz arasìndaki orantìyla kìyaslamaktadìr. Bu durumun
niceligini ve niteligini pek tabii olarak ancak Allahu Tealâ bilir.
6.2- VeIâyet
Velâyet kelimesi lügatte dost edinmek. yardìm etmek. sulta. yetki. isi alìp
yürütmek anlamlarìna gelir.
405
Tasavvufta velâyet. mutasavvìfìn Allah'ì. Allah'ìn
mutasavvìfì dost edinmesidir. Mutasavvìfìn Allah'ì dost edinmesi. yalnìz O'na kulluk
etmesi ve boyun egmesi; Allah'ìn mutasavvìfì dost edinmesi ise. tüm islerini
yönetmesidir. Velâyet kavramì. egemenlik ve yöneticilik anlamìndaki velâyet kelimesi
ile de ifade edilir. Tüm mutasavvìflar. velâyetin tasavvufun özünü olusturdugunu
sözbirligi icindedirler.
406
Ancak bu kavram tasavvuf tarihi boyunca farklì bicimlerde
anlasìlmìs. yorumlanmìstìr.
402
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 435.
403
Hacc 22/75.
404
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 266.
405
Razi. Sìhah.
406
Özalp. Ahmet; Samil Îslam Ans. Velayet` md. c.8. s. 218.
102
Îmam Rabbanî'ye göre velâyet-i sugra. velâyet-i kübra ve velâyet-i ulya adlarìnì
tasìyan üc tür velâyet vardìr. Velâyet-i evliya da denilen velâyet-i sugra. ermislerin
veliligi demektir. Bu velâyette. ilahî fiillerin tecellilerinden. isim ve sìfatlarìn
gölgelerinde seyir söz konusudur. Velâyet-i enbiya da denilen velâyet-i kübra. ilahî
isimler. sìfatlar ve zati suun dairesindeki seyirdir. Velâyet-i ulya. meleklerin taayyün
ilkeleridir.
407
Îmam-ì Rabbânî`nin mektuplarìndan hareketle bu hususta neler dedigine
bakalìm. O`na göre Allah. kendi dostlarìna bazì seyleri kesf yoluyla bildirir. Manevî
makam sahipleri böyle harikulade olaylarla karsìlasìrlar. Bu durum onlar icin normaldir.
Cünkü Allah diledigine güzellikler ihsan eder.
~Allahu Tealâ`ya cok hamd ve sükürler olsun ki. bu sözlerimin hepsi. Ehl-i
sünnet âlimlerinin bildirdiklerine uygundur. Onlarìn sözbirligi ile beraberdir. Onlarìn
akìl ile ilim ile bulduklarì. bana kesf yolu ile bildirilmektedir. Onlarìn kìsaca
anladìklarì. bu fakire genis olarak acìklanmaktadìr. Resulullah`a uyarak. Peygamberlik
makamìnìn yüksek derecelerine kavusturulmadan ve o yüksekliklerden doyurucu bir pay
verilmeden önce. iki halifenin üstünlüklerini. bu fakire. kesf yolu ile bildirmemislerdi.
Ehl-i sünnet âlimlerinin bildirdiklerine uymaktan baska kurtulus yolu yok idi. Bu
manada bir âyet meali söyledir.
-Hamd bizi buna eristiren Allah`a mahsustur. Eger Allah`ìn bizi eristirmesi
olmasaydì. biz hidâyete ermis olamazdìk. Andolsun Rabbimizin peygamberleri bize
hakkì getirmisler.
408
Velâyet makamìnìn gerektirdigi bazì haller vardìr. Îmam-ì Rabbânî oglu Hace
Muhammed Masum`a yazdìgì mektupta bu makamla ilgili olarak nasihatte bulunur.
~Oglum! Velâyet makamìnda. dünyadan ve ahiretten vazgecmek lazìmdìr.
Ahirete baglanmagì. dünyaya baglanmak gibi bilmelidir. Ahiret icin calìsmanìn. dünya
icin calìsmak gibi iyi olmadìgìnì bilmelidir. Îmam-ì Davud-i Tai buyuruyor ki.
Selamete kavusmak istersen. dünyadan selamet bul. kurtul! Kìymetlenmek istersen.
ahiret icin egilme!`. Tasavvuf büyüklerinden biri buyuruyor ki. Al-i Îmran suresindeki
su âyet
- Kiminiz dünyayì istiyordu. kiminiz ahireti istiyordu.
407
Özalp. Velayet` md. c.8. s. 218.
408
Araf 7/43. Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 251.
103
Îkisini isteyenleri de sikâyet etmektedir. Kìsacasì. (Fenâ). Hak Tealâ`dan baska her seyi
unutmak demektir. Dünyayì da. ahireti de unutmak lazìmdìr. Fenâ ve bekâ. velâyetin
birer parcalarìdìr. Bunun icin. velâyette. ahireti unutmak lazìmdìr. Kemalat-ì nübüvvet
mertebesinde ahirete gönül baglamak iyidir. Ahiret icin calìsmak begenilir. makbul
olur. Hatta bu makamda yalnìz ahiret icin calìsìlìr. Yalnìz ahiret düsünülür.
409
Velâyet makamìnda olanlarìn tek gayesi ahiret olmalìdìr. Onun icin calìsmak ve
onu hatìrdan cìkarmamak gerekir. Îmam-ì Rabbânî bu hususa isaret etmektedir.
Allahu Tealâ basta dostlarì olmak üzere. sevdigi kisilere eziyet ve sìkìntì vermek
suretiyle onlarì imtihana tabi tutmaktadìr. Bunun bildigimiz ve de bilmedigimiz pek cok
hikmetleri vardìr. Allahu Tealâ böylelikle sevdigi kullarìnìn ecir ve mükafatlarìnìn
artmasìnì temin etmektedir.
~Sübhan Allah. evliyasìnì bela ve mihnetlerin sureti ile iptilaya ugratmaktadìr.
Düsmanlarìn gözlerine dahi toprak atmìstìr. ta ki bununla iptila ve imtihan hikmeti
tamam ola. Onun enbiyasì bela icinde mütelezziz bulunalar. düsmanlarìn gözleri de bu
iptilanìn manasìnì da anlamaktan yana kaybeden ve hüsranda kalanlardan olalar. Bir
âyet meali:
- (Allah) onunla bir coklarìnì saptìrìr. bir coklarìnì da dogru yola iledir.¨
410
Veliler Allah`ìn dostlarìdìr. Allah dostlarìnìn. Allah katìnda özel bir yeri vardìr.
Onlarìn ibadet ve taatlerinden Rableri razì olmustur. Fakat isyanlarì ve günahlarì ise
Yaradan tarafìndan hos karsìlanmaz. Îmam-ì Rabbânî onlarìn hata ve isyanlarìnìn da
sehiv ve unutma sonucu oldugunu söyler:
~Eger bunlardan bir günah ve isyan südur ederse baskalarìnìn günahì ve isyanì
gibi degildir. Böyle bir seyin onlardan süduru sehiv ve unutmak sonucudur. Azmedip
ciddi bir manada tugyan olarak yapìlmaktan uzaktìr.¨
411
Bu manada Allahu Tealâ söyle
buyurmustur.
- Andolsun. bundan önce biz Adem`e cennetteki agacìn meyvesinden yeme
diye` emrettik. O ise bunu unutuverdi. Biz onda bir kararlìlìk bulmadìk.
412
Hz. Adem de Allaha verdigi sözünü unutmustu. Peygamberlerin unuttugu bir
seyi evliyanìn da unutmasì insan olmasìnìn neticesidir. Kasìt olmadìgì müddetce Yüce
Allah bunlarì affedecektir. Evliyalar da insandìr. Tüm insanlardan farklì bir özelligi
409
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 302.
410
Bakara 2/26. Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 412.
411
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 412.
104
yoktur. Evliyaullahìn bu konuda farklì olmasìnìn nedeni nedir sorusunu Îmam-ì Rabbânî
söyle cevaplar:
~Soru: Aynen ve eser olarak insan-ì kamilin. zeval bulmasìnìn manasì nedir?
Halbuki onun zahirî beseri sìfat üzerine daimdir. Yer ve icer. uyur ve istirahat eder.
Allah enbiya hakkìnda söyle buyurdu:
- Biz onlarì yemek yemez bir beden yapìsìnda yaratmadìk. Onlar ölümsüz de
degillerdi.
413
Bu konuda söyle derim. Fenâ ve bekâ batìn sìfatlarìndandìr. Asaleten bunlarìn
zahir ile bir taalluku yoktur. Zira zahir kendi ahkamì üzerine devam eder. batìn ise
ayrìlìr kapanìr.¨
414
Manevî makamlardan fenâ ve bekâya eren kisiler böyle güzelliklerle
karsìlasìrlar.
6.3- Keramet-Ístidrac
Allahìn veli kullarìna ihsanì olan bazì haller vardìr ki; bunlara keramet
denmektedir. Keramet kelimesi; lügat olarak degerli. üstün. güzel ve ikram anlamìna
gelir.
415
Istìlâhta ise; "mü`min ve salih kimsenin eli üzere cereyan eden harikulade hal"
anlamìndadìr.
416
Bazì âlimler. harikuladelik sartìnì kosmaksìzìn Allah'ìn evliyaya yaptìgì her türlü
ikramìna keramet ismini vermislerdir
417
Burada "harikulade hal"den maksat. vuku
bulan olayìn. genel-gecer tabiat kanunlarìnìn dìsìnda cereyan etmesidir. Keramet haktìr.
Fakat kerametin gizlenmesi vaciptir. Kerametin gizliligi esas oldugundan. sufiler
kerameti ~hayz-ì rical¨ olarak görmüslerdir. Nasìl kadìnlar hayìzlarìnì gizlerlerse
ricalullah da kerametlerini gizlerler. Nasìl ki hayìz görmeyen kadìn. gercek kadìn
sayìlmazsa. kerameti olmayan kisi de rical ve veli sayìlmaz.
418
Îstidrac ise. Allah'a isyanda cok ileri giden insanlarìn. Allah'ìn kendilerine
verdigi mal. basarì ve sìhhat gibi nimetlerle isyanlarìn daha da artìrmalarì ve sonucta
helak olmalarì anlamìna gelmektedir. Ayrìca mü`min olmayanlarìn. kainattaki
412
Taha 20/115.
413
Enbiya 21/8.
414
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 465.
415
Razi. Sìhah. s. 568.
416
Cebecioglu. Tas. Termleri ve Dey. Sözlügü. s. 446.
417
Seyyid Sabìk. el-Akidetü'l Îslamiyye. Beyrut (ty). s. 24.
105
kanunlara aykìrì olarak gösterdikleri harikulade hallere de istidrac denilmistir. Mesela;
Hind fakirlerinin uzun süre ac durmalarì. ateste yürümeleri ve su icinde uzun süre
havasìz durabilmeleri ve vücutlarìna sis batìrmalarì gibi. Ayrìca. Allaha inanmayan
kisilerin gösterdigi bazì harikulade hallere de istidrac denir. Bunlarì kìsaca aktararak
Îmam-ì Rabbânî`nin bu hususta dediklerine bakâlim.
Îmam-ì Rabbânî Mir Muhammed Numan`a gönderdigi mektupta velâyetin
gercek anlamìnì acìklayarak. keramet ve harikulade hallerin velâyetin sartì olmadìgìnì
anlatmaktadìr. Bu hususta Mücadele suresinin 18. ve19. âyetlerini delil getirerek söyle
der:
~Harikalarìn ve kerametlerin zuhuru. velâyet sartìndan sayìlmaz. Ulema harika
hallerin husulü ile mükellef olmadìklarì gibi; evliya dahi harika hallerin zuhuru ile
mükellef degildir. Zira velâyet Yüce Sultan Allaha yakînlìktan ibarettir; masivayì
unuttuktan sonra evliyasìna onu ikram eder. Bir sahìs vardìr ki; kendisine bu yakìnlìk
ihsan edilir; amma gayb islere ve hadiselere ìttìla verilmez. Îkinci bir sahìs da vardìr ki;
bu yakînlìk kendisine verilir. gayb islere ve olan hadiselere ìttìla dahi verilir. Ücüncü
bir sahìs da vardìr ki; kendisine bu yakìnlìktan yana bir sey verilmez. Amma gayb islere
ve olan hadiselere ìttìla dahi verilir. Bu ücüncü sahìs istidrac ehlindendir. Onun
nefisinin safiyeti. kendisini gayb kesifleri ile iptilaya ugratìp dalâlete düsürmüstür. Su
âyeti kerimeler onlarìn bu haline delalet etmektedir.
- Allah`ìn onlarì hep birden diriltecegi. onlarìn da (kendilerini kurtaracak) bir
is üzerinde olduklarìnì sanarak size yemin ettikleri gibi Allah`a da yemin edecekleri
günü düsün! Îyi bilin ki. onlar yalancìlarìn ta kendileridir. Seytan onlarì hakimiyeti
altìna alìp kendilerine Allah`ì anmayì unutturmustur. Îste onlar seytanìn tarafìnda
olanlardìr. Îyi bilin ki. seytanìn tarafìnda olanlar ziyana ugrayanlarìn ta
kendileridir.
419
Allah`a yakìnlìk makamìna ermis birinci ve ikinci kimseler Allahìn velileri olup.
gaybi konularì bilmek ve onlarìn veliliklerine bir sey katmadìgì gibi. bunlarì bilmemek
de veliliklerinden bir sey eksiltmez. Bunlar arasìndaki fark. Allaha yakìnlìk
basamaklarìndaki farklì mevkilerinden kaynaklanmaktadìr. Cogu defa Allaha daha
418
Luma. 526
419
Mücadele 58/18-19.
106
yakìn oldugu icin gaybi suretlere yakîn olmayan veli. bu suretlere vakìf olan veliden
daha üstündür.¨
420
Îmam-ì Rabbânî`ye göre velâyet Allaha yakìnlìktan ibarettir. Ama keramet
göstermek veliligin sartlarìndan degildir. Allah velilere gaybi konularì bildirir veya
bildirmez. Bu Allahìn takdiridir. Bu durum onlarìn velilik derecelerini ilgilendirmez.
Însanlarìn bir kìsmì dünya nimetleriyle nimetlenirken. bir kìsmì da bundan
mahrum kalmaktadìr. Bunu Allahu Tealâ`ya karsì olan yakìnlìga baglayan Îmam-ì
Rabbânî Allahtan yüz cevirenlerin daha fazla dünya nimetlerine sahip oldugunu anlatìr.
~Însanlarìn. Allahu Tealâ`dan gelen nimetlere nail olmamalarì. Ondan yüz
cevirdikleri icindir. Yüz ceviren. elbette bir sey alamaz. Agzì kapalì bir kap. Nisan
yagmuruna elbette kavusamaz. Evet. yüz ceviren bircok kimsenin. nimetler icinde
yasadìgì görülüp. mahrum kalmadìklarì zan olunuyor ise de. bunlarda nimet olarak
görülenler. hakikatte azab ve felaket tohumlarìdìr. Mekr-i ilahî ile. istidrac olarak. yani
Allahu Tealâ`nìn aldatarak. nimet seklinde gösterdigi musibetlerdir. O kimseleri harab
etmek icin ve daha ziyade azìp. sapìtmalarì icindir. Nitekim bu manada Yüce Allah
söyle buyurmustur.
- Kendilerine bol bol verdigimiz mal ve evlatla onlarìn iyiligine kostugumuzu
mu sanìyorlar? Hayìr onlar farkìna varmìyorlar.
421
Yüz cevirme hallerine ragmen onlara dünya ve nimetlerinin verilmesi istidracìn
ta kendisidir. Aman dikkat edin ve bundan sakìnìn.¨
422
Allahtan yüz cevirenlerin sahip oldugu dünyalìklar. onlar icin bir felaketin
habercisi sayìlmaktadìr. Müellifimize göre. Onlarìn sahip oldugu bu durum apacìk bir
istidractìr.
Sonuc olarak keramet ve istidrac gercek olan hususlardìr. Keramet Allah
dostlarìnda görülürken istidrac Allaha isyan edenler arasìnda görülmektedir. Îmam-ì
Rabbânî`ye göre islamìn izin vermedigi seylerin. hasìl edecegi bütün haller. zevkler. hep
istidractìr. Kafirlerde ve fasìklarda da böyle haller cokca hasìl olmakta ve bu kainat
aynasìnda. onlar da. tevhid. kesf gibi seyler ögrenmekte. iclerine dogmaktadìr.
423
420
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 405.
421
Mü`minun 23/55-56.
422
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no;164.
423
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 266.
107
7. Mü'min-Kafir-Münafìk-Müsrik
Îman kelimesi lügat olarak; Güvenme. verilen bir habere kalpten inanma. haberi
getireni tasdik etme; bir seye tereddüde düsmeksizin inanma anlamìna gelir.
424
Istìlâhi
olarak ise; Allah'a. ondan baska ilah olmadìgìna. Hz. Muhammed (s.a.s)'ìn Allah'ìn kulu
ve Resulü olduguna. Allah'ìn meleklerine. kitaplarìna. ahiret gününe. kadere. hayìr ve
serrin Allah tarafìndan yaratìldìgìna inanmak demektir.
425
Îman konusuyla ilgili olarak
Mü`min. kafir. münafìk ve müsrik kelimelerini kìsaca acìklayalìm.
Mü`min; Allah'tan gelen her seyi mutlak anlamda tasdik eden. dogrulayan
kimseler icin kullanìlan Kur`ani bir terimdir. "dogruladì. tasdik etti" anlamìndaki
"amene" fiilinden türemistir. Kur`ân-ì Kerim'de. tekil. cogul ve müennes sigalarìnda
olmak üzere. iki yüz yirmi dokuz kere gecmektedir.
426
Mü`min. Allah Tealâ'nìn tek oldugunu. ibadette hic bir ortagì olamayacagìnì.
O'nun dìsìnda ibadete layìk olan ve O'na denk olabilecek hic bir ilahìn bulunmadìgìnì.
ibadetin yalnìzca O'na hasredilecegini kalben ikrar ve zahiren acìga vuran kimsedir.
Îman kalpte; Allah sevgisi. O'na boyun egme. korkma. ümit etme; varlìgì karsìsìnda
ürperme. tevbe etme. tevekkül. sìgìnma. güvenme ve buna benzer sekillerde tecelli eder.
Dìsa yansìyan yönü ise; Allah'ìn seriatìyla hükmetmek. O'na ve Resulüne tam anlamìyla
itaat etmek. bunun yanìnda namazì kìlìp. oruc tutmak. zekat vermek ve güc
yetirebilenler icin haccetmek ve farz kìlìnan diger seyleri yerine getirmektir.
Kafir ise. Îslam`ì inkar eden. nimete nankörlük eden. uzak kalan. kacìnan. örten
kimseye denir.
427
"Kefere" fiilinin ism-i failidir. Terim olarak. imanì olmayan kimseye
verilen isimdir.
428
Münafìk. kalbinde imanì olmadìgì halde. dìsa karsì mü`min görünen kisidir.
429
Asli manasìnì degistirmeden dilimize gecmis olan münafìk kelimesi Îslam toplumu
icinde cesitli sebeplerden dolayì ve menfaati icabì kendini Müslüman göstererek
Allah'a. Resulüne ve mü`minlere düsmanlìgìnì gizleyen kimsedir.
430
"Nifak. kalpte
olursa küfür. amelde olursa suctur"
431
Bu bakìmdan. münafìklardaki nifak hali. itikadi
ve ameli olarak iki grupta toplanmìstìr. Kur`ân-ì Kerim insanlarì mü`min. kafir. münafìk
424
Razi. es-Sìhah. s. 26.
425
Buhari. iman. 37; Müslim. iman. 1. 5. 7; Ebu Davud. sünne. 15
426
Muhammed Fuad. el-Mu`cemu`l- Müfehres. ss.764-8.
427
Razi. a.g.e. s. 573.
428
Razi. a.g.e. s. 573.
429
Razi. a.g.e. s. 684.
430
el-Bakara. 2/8; Al- i Îmran. 3/167; el-Maide. 5/41.
108
olmak üzere üc grupta toplar
432
ve münafìklarì insanlarìn en kötüsü ve iki yüzlü olanì
seklinde târif eder.
Müsrik; ortak (sirk) kosan kimseye verilen addìr.
433
"ortak kostu" manasìnì
tasìyan ~esreka¨ fiilinin ismi failidir. Îslamî ìstìlâhta sirk. Allah Tealâ (c.c.)'ya
inanmakla birlikte. kudret ve kuvvette ona denk (hasa) baska Allahlarìn da var oldugunu
kabul etmek demektir.
434
Kur`anda pek cok âyette sirk ve müsrik kelimesi gecmektedir.
Îman. her mü`min icin önemli bir olgudur. Cünkü iman etmeyen kimse. mü`min
olamaz. Bundan dolayì Îmam-ì Rabbânî imanìn hakikatini acìklamaktadìr. Molla Sir
Muhammed el-Lahuri`ye yazdìgì mektupta söyle der:
~Îmanìn hakikati. iman edilmesi gereken seyleri kalbin kabulü ve onlara
inkìyadìdìr. Bu cümlenin manasì sudur: kalbin kabulü. onun yakîni degildir. Tasdikten
baska bir sey olmasa dahi. lakin onun teferruatì yakîn üzere olmustur. Cünkü kalp yakîn
husulünden sonra su iki haletten hali degildir. Ya iman edilene teslim olmak veya onu
ret ve inkar etmek. Teslimin ve inkìyâdìn alameti. kalbin iman edilene teslim olup
inkìyâd etmesi ve ona karsì gönlünün acìk olmasìdìr. Küfrün ve inkarìn alameti. kalbin
tasdik edileni istememesi ve ona karsì gönül darlìgì olmasìdìr. Bu manalarda Allahu
Tealâ söyle buyurdu.
- Allah her kimi dogruya erdirmek isterse onun gögsünü Îslam`a acar. Kimi de
saptìrmak isterse. onun da gögsünü göge cìkìyormuscasìna daraltìr. sìkar. Allah
inanmayanlara azap (ve sìkìntìyì) iste böyle verir.
435
Kalbin iman edilene teslim olmasì ve baglanmasì onu tasdik edip. onda yakîne
ulasmasìndan sonradìr. Yakîne ulasmak ise yalnìzca Allahu Tealâ nìn lütfuyla ve sonsuz
keremiyle olur. Bundan dolayì. ~Îman ilahî bir bagìstìr¨ denmistir. ¨
436
Demek ki iman. iman edilmesi gereken seylerin kabulü ve onlara hakkìyla
baglanmasìdìr. Kalbin baglanmasìnìn alameti ise. iman edilen seye rìza göstermesi ve
gönlün onun icin acìlmasìdìr. Eger kalp tasdik edileni cirkin görür ve daralìrsa bu durum
inkarìn alametidir. Ayet-i kerimede belirtildigine göre Allah kime hidâyet dilerse onun
gönlünü islama acar. Îmam-ì Rabbânî mektubun devamìnda söyle der:
431
Kurtubi. Tefsir. VIII. 212.
432
Bakara 2/1-20.
433
Razi. es-Sìhah. s. 336.
434
Razi. a.g.e. s. 336.
435
Enam 6/125.
436
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 463.
109
~Îman. ilahî mevhibedir. Tasdik edilen seye yakîn ve tasdik husulünden sonra
küfrün ve inkarìn mensei ise. düsük sìfatlarìn nefsi emmareye yerlesmesi ve orada adet
haline gelip devamlì durmasìdìr. Zira nefs-i emmare. makam ve riyaset sevgisi üzerine
yaratìlmìstìr. Onun tabiatì ise. bir kimseye uyup tabi olmamaktìr. Îster ki; herkes
kendine uyup kabul ve tasdik etsin. Ama o hic kimseye uyup tabi olmasìn. Hicbir ferde
teslim olup boyun egmesin. Bu konuda bir âyet meali söyledir:
-Allah onlara zulmetmedi. fakat onlar kendilerine zulmediyorlardì.¨
437
Demek ki herkes kendi yolunu cizmektedir. Allah peygamberler vesilesiyle
insanlarì dogru yola cagìrmaktadìr. Însanlar. aklì ve iradeleriyle ister kabul eder veya
reddeder. Sonunda azap olan yola girerlerse de ancak kendilerine zulmetmis olurlar.
Îmam-ì Rabbânî bir baska mektupta. imanìn tadìnì alamayanlarì sekerin tadìnì
anlamayan safra hastalarìna benzetir:
~Din bilgilerini. akìl ile ispat ederek kalbe inandìrmak. kolay degildir. Yakîni.
vicdani bir iman elde etmek icin. ispat yoluna gitmektense. kalbi hastalìktan kurtarmak
lazìmdìr. Nitekim safra hastasìnì. sekerin tatlì olduguna inandìrmak icin. ispat etmege
kalkìsmaktansa. onu hastalìktan kurtarmak lazìmdìr. Safrasì bozuk olan hastaya.
sekerin tatlì oldugu. ne kadar ispat edilirse edilsin. yakîn hasìl edemez. Cünkü seker
agzìna acì gelmekte. vicdanì acì oldugunu bilmektedir. Delil getirilen seylerin inkarì
mevcut oldugu sürece. bu dogru hükümlerin gercekligine yakîni imanìn olusmasì cok
zordur. Yakîni imanìn olusmasìndaki zorluklar nedeniyle. nefis tezkiyesi zorunludur. Bu
manayì. su âyet acìklamaktadìr.
- Nefsini arìndìran kurtulusa ermistir. Onu kötülüklere gömüp kirleten kimse
de ziyana ugramìstìr.
438
Görülüyor ki. bu acìk. parlak islamiyyete ve temiz. dogru yola inanmayan
kimsenin kalbi. sekerin tadìnì anlayamayan safralì gibi. hastadìr.¨
439
Îmam-ì Rabbânî`ye göre. imanìn tadìnì alabilmek icin yakîni iman sahibi olmak
gerekir. Bu da ancak nefsi arìndìrmakla olur. Kamil bir mürsidin yanìnda seyr ü sülûk
yapan kisi bunu basarìr. Böylece imanìn tadìnì alìr. Müellifimiz mektubun devamìnda
söyle der:
437
Nahl 16/33. Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 463.
438
Sems 91/9-10.
439
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 46.
110
¨Seyr ü ve sülûktan maksat. nefisi tezkiye ve kalbi tasfiye etmektir. Yani nefsi ve
kalbi hastalìklardan kurtarmaktìr.
- Kalplerinde münafìklìktan kaynaklanan bir hastalìk vardìr.
440
Bu hastalìk tedavi edilmedikce. hakiki iman ele gecmez. Bu afetler var iken. akìl yolu ile
kalpte hasìl olan iman. imanìn suretidir. Cünkü nefis. bu imanìn tersini istemekte.
küfründe inat ve ìsrar etmektedir. Böyle iman. safra hastasìnìn. sekerin tatlì olduguna
iman etmesi gibidir. Her ne kadar inandìm dese de. vicdanì. sekeri acì bilmektedir.
Safrasì düzeldikten sonra. sekerin tatlì olduguna hakiki iman hasìl olur. Îmanìn hakikati
de. nefsin tezkiyesinden ve kalbin itmi`nanìndan sonra kalpte hasìl olur. Îste böyle
hakiki iman yalnìz evliyada bulunur ve elden gitmez. Bu manada Allahu Tealâ söyle
buyurmustur.
- Bi l es i ni z ki . Al l ah` ì n dos t l arì na hi cbi r korku yokt ur. Onl ar
üzülmeyeceklerdir de.
441
Allahu Tealâ. hepimizi bu kamil. hakiki imanla sereflendirsin! Amin!¨ ¨
442
Evet. Allah dostlarì imanìn hakikatine ermis ve böylece Allahìn azabìndan ve
gazabìndan emin olmuslardìr. Bunu aktaran Îmam-ì Rabbânî mektubunu bir duayla
tamamlar. Bize de bu duaya amin demekten baska bir sey düsmez. AMÎN
Kisi iman ettim dedigi zaman Allah ve Resulünün haber verdigi her seye
inanmìs ve kayìtsìz sartsìz teslim olmus demektir. Îman bir bütündür ve bu mü`minler
icin hayati önem tasìr. Îmam-ì Rabbânî imanìn önemini bir misalle anlatmaktadìr.
~Yalancìlìgì cok defa görülmüs olan birisi. düsman bu gece. filan yerden baskìn
yapacak dese. idareciler. akìllìlar. karsì koyma güclerini düsünmez mi? O kimsenin
yalancì oldugunu bildikleri halde. tehlike bulunan islerde. ihtiyatlì. tedbirli. uyanìk
bulunmak lazìmdìr. demezler mi? Hz. Peygamber acìkca. ahiretin sonsuz azaplarìnì
bildiriyor. Buna inanmìyorlar. Înanìlsa da. tedbir. kurtulma caresi düsünmüyorlar.
Halbuki Hz. Peygamber. kurtulus yolunu da göstermektedir. O halde. Hz. Peygamber`in
sözlerine. bir yalancìnìn sözleri kadar kìymet vermemek. nasìl bir imandìr? Îmanìm var
demek. Müslümanìm demek. insanì kurtarmaz. Kalbin inanmasì. yakîn hasìl etmesi
lazìmdìr. Halbuki yakîn nerede? Zan bile yok. Belki vehim bile degil. Cünkü tehlikeli
440
Bakara 2/10.
441
Yunus 10/62.
442
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 46
111
zamanlarda vehim edilen seye karsì da. tedbir almak. akìl icabìdìr. Allahu Tealâ söyle
buyuruyor.
- Allah yaptìklarìnìzì hakkìyla görendir.
443
Böyle oldugu halde haramlarì. yapìyorlar. Halbuki herhangi bayagì bir kimse.
bu cirkin isleri görecek olsa. belki görmek ihtimali olsa bile. yapmaktan vazgecerler. Bu
halin iki sebebi olabilir: Ya. Allahu Tealâ`nìn verdigi habere inanmìyorlar. Yahut da.
Allahu Tealâ`nìn görmesine ehemmiyet vermiyorlar. Haramlarì. bu iki sebeple islemek.
imanì mì gösterir. kafir olmayì mì gösterir?¨
444
Îmam-ì Rabbânî`ye göre kisi iman ettigi halde Allah ve Resulünün sözlerine
itibar etmezse onun imanì saglam bir iman sayìlmaz. Biliyoruz ki Allah her seye
kadirdir. her seyi görür ve her seyden haberdardìr. Allahìn görmesine ve bilmesine
aldìrmayìp her türlü fiili rahatca isleyenler. yalancì bir adamìn söyledigine bile bile
inananlar. yalan söylemesi mümkün olmayan Hz. Peygamberin dedigiyle amel
etmiyorsa. bu. imanìn zayìflìgìnì gösterir. Bu durum küfrün alameti olarak
degerlendirilmelidir.
Hz. Peygamber. risalet görevi nedeniyle Allahìn kendine bildirdigi seyleri
insanlara bildirmistir. Müslümanlara düsen bunlara inanmak ve itaat etmektir. Îmam-ì
Rabbânî Hasr suresinin 7. âyetini delil getirerek bu hususta söyle der:
~Ahiret halleri. kabir. münker nekir. hesap. mizan. sìrat. cennet ve cehennem ile
ilgili Hz. Peygamber`in haber verdigi seyleri. hemen kabul etmek. inanmak lazìmdìr.
Hayale kapìlarak süpheye düsmemelidir.
- Peygamber size ne verdiyse onu alìn.
445
âyeti bu konuda bir delildir.¨
446
Yukarìdaki âyet-i kerime Hz. Peygambere uyma hususunda bizler icin baglayìcì
hükümler ifade eden bir âyettir. Dikkat edilirse Îmam-ì Rabbânî mektubunda âyetin bir
kìsmìnì aldìgì görülür. Bu âyetin devamì söyledir. ~Peygamber size ne verdiyse onu
alìn. Size neyi yasakladìysa ondan sakìnìn ve Allah'tan korkun¨. Bu âyeti kerime
ganimetlerle ilgili olarak nazil olmustur. Fakat tefsirlere baktìgìmìzda bu âyetteki emrin.
her ne kadar ganimet hakkìnda nazil olmus ise de. müfessirlerin beyan ettikleri gibi
manasì. her emri icine almakta oldugunu görürüz.
447
443
Hucurat 49/18.
444
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 73.
445
Hasr 59/7.
446
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 429.
447
Elmalì. c.7. s. 489; Mevdudi. c.6. s.206.
112
Îmam-ì Rabbânî aynì konuda Seyyid Ferid`e yazdìgì mektupta Nisa suresinin 80.
150 ve 59. âyetini delil getirerek söyle der:
- Kim peygambere itaat ederse. Allah`a itaat etmis olur. Kim yüz cevirirse
(bilsin ki) biz seni onlara bekci göndermedik.
448
~O halde. Onun Resulüne itaat edilmedikce Ona itaat edilmis olmaz. Bunun pek kati ve
kuvvetli oldugunu bildirmek icin. âyet-i kerimede. ~Kad¨ (Elbette. muhakkak böyledir)
buyurdu ve bazì dogru düsünemeyenlerin. bu iki itaati birbirinden ayrì görmelerine
meydan bìrakmadì. Allahu Tealâ. yine Nisa suresinde bu iki itaati ayrì görenlerden
sikâyet buyurmaktadìr.
- Süphesiz. Allah`ì ve peygamberlerini inkar edenler. Allah`a inanìp
peygamberlerine inanmayarak ayrìm yapmak isteyenler. ~(Peygamberlerin) kimine
inanìrìz. kimini inkar ederiz¨ diyenler ve böylece bu ikisinin (imanla küfrün)
arasìnda bir yol tutmak isteyenler var ya; iste onlar gercekten kafirlerdir.
449
Mesayih-i kiramdan birkacì. ask sarhoslugu ve kendinden gectikleri zamanda. bu iki
itaatin birbirinden ayrì oldugunu gösteren sözler söylemislerdir. Birini ötekinden daha
cok sevdiklerini bildirmislerdir. Îsittigimize göre. Sultan Mahmud-ì Gaznevi. bütün
Asya`ya hakim oldugu zamanda. Harakan sehrine yakìn gelmisti. Adamlarìndan
birkacìnì. Harkan`a. Seyh Ebül-Hasen-i Harakani hazretlerinin huzuruna göndermisti.
Seyh hazretlerini yanìna davet etmisti. Seyh hazretleri gelmek istemezse. su âyeti
kendisine oku demisti.
- Ey iman edenler! Allah`a itaat edin. Peygamber`e itaat edin ve sizden olan
ulu`l-emre (idarecilere) de.
450
Sultanìn adamlarì. seyh hazretlerinin gelmek istemedigini görerek. bu âyet-i kerimeyi
okudular. Seyh hazretleri buna karsìlìk. Allahu Tealâ`nìn itaatine o kadar cok dalmìs
bulunuyorum ki. Resule itaat etmekten haya ediyorum. Amire itaate vakit nerede?`
buyurdu. Seyh hazretlerinin bu sözü. Allahu Tealâ`nìn itaatini. Resulünün itaatinden
ayrì bildigini göstermektedir. Bu söz. dogru yoldan ayrìlmìs olmanìn alametidir. Halleri
dogru olan büyükler. böyle sözler söylemezler. Îslam`ìn ve tarikatìn ve hakikatin bütün
448
Nisa 4/80.
449
Nisa 4/150.
450
Nisa 4/59.
113
basamaklarìnda. Resulullah`a itaatin. Allahu Tealâ`ya itaat oldugunu bilirler.
Resulullah`a itaat ile olmayan Allaha itaatin. dalalet. sapìklìk olduguna inanìrlar.¨
451
Demek ki. dinimiz Allaha ve Resulüne itaatin beraberce olmasìnì istemektedir.
Resulü dikkate almadan sadece Allaha yapìlan ibadet Allah katìnda makbul bir ibadet
degildir. Însanì sapìklìga ve delalete götürür.
Îmam-ì Rabbânî. Hz. Peygamberin getirdigi bilgilere inanmayanlarìn kalplerinin
bozuk oldugunu ve kendilerinin de manen hasta olduklarìnì Sura suresindeki âyeti delil
göstererek aktarìr.
~Bircok isler vardìr ki. saglam. normal insanlar bunlarì kolay yaptìgì halde.
hasta kimselere güc gelir. Kalbin hasta. bozuk olmasì demek. Peygamberlerin
getirdikleri bilgilere. tam inanmamasì demektir. Înanmalarì. görünüstedir. Îcten
inanmìs degildir. Gönülden inanmanìn alameti vardìr. Bu alamet. Îslam`ìn emirlerine
sarìlmaktìr. Îslam`ì begenmeyenlerin. ona uymak istemeyenlerin Müslüman olduklarìnì
söylemelerine inanìlmaz. Bunlara Münafìk denir. Bu manada Allahu Tealâ söyle
buyurmustur.
- Fakat. senin kendilerini cagìrdìgìn sey (Îslam dini). Allah`a ortak kosanlara
agìr geldi. Allah ona diledigini secer. Îctenlikle Kendine yönelenleri de ona
ulastìrìr.
452
Allahu Tealâ. diledigini kendine secer. Onu isteyenlere. kendine kavusturan yolu
gösterir.¨
453
Îmam-ì Rabbânî burada münafìklarì kastetmistir. Bunlar Allahìn kendilerine
hidâyet nasip etmedigi kisilerdir. Allahìn ve Resulünün istekleri onlarìn kalbine agìr
gelmis ve onlar bundan uzak kalmìslar ve kaybedenlerden olmuslardìr.
Îmam-ì Rabbânî bir baska mektupta ise kalbin hastalìklarìnì ve Îslamìn
kolaylìklarìnì söyle anlatìr.
~Bedenin hastalìgì. ahkam-ì ser`iyyenin yerine getirilmesini güclestirdigi gibi.
kalp hastalìgì da. islama uymagì güclestirmektedir. Allahu Tealâ Sura suresinde söyle
buyurur.
- Fakat senin kendilerini cagìrdìgìn sey (Îslam dini). Allah`a ortak kosanlara
agìr geldi.
454
451
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 152.
452
Sura 42/13.
453
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 191.
114
- Süphesiz namaz. (Allah'a) saygìlì olanlardan baskasìna agìr gelir.
455
Görünen uzuvlarìn kuvvetten düsmesi. ibadeti güclestirdigi gibi. kalpte imanìn
zayìflamasì da güclestirmektedir. Yoksa islamìn her emrinde kolaylìk vardìr.
- Allah size kolaylìk diler zorluk dilemez.
456
- Süphesiz Allah. size karsì cok merhametlidir.
457
Bu iki âyet-i kerime de. sözümüzü ispat etmektedir. Bunun icin. bu hastalìgì gidermek
gerekir. Bunun mütehassìsì olan hekimlere sìgìnmak farz-ì ayndìr. Resul. ancak haber
verir.¨
458
- Peygamberin üzerine düsen ancak tebligdir.
459
Îman cennete götürür. Bu fakire göre Cennete girmek. imana baglìdìr. Fakat iman.
Allahu Tealâ`nìn fazlìdìr. ihsanìdìr. Cehenneme girmek de. küfürden dolayìdìr. Küfür
ise. nefsi emmarenin arzularìndan dogmaktadìr. Bu manada su âyet vardìr.
-Sana ne iyilik gelirse Allah`tandìr. Sana ne kötülük gelirse kendindendir.
460
Cennete girmegi imana baglamak. imanìn kìymetini bildirmek icindir. Bu da. iman
olunacak seylerin kìymeti ve ehemmiyeti demektir. Bunun gibi. Cehenneme girmegi de
küfre baglamak. küfrü tahkir icindir ki. inanìlmayan seylerin kìymetini bildiriyor ve
onlara inanìlmadìgì icin. böyle sonsuz azap veriliyor. Bazì seyhlerin. baska türlü
söylemelerinde bu incelik yoktur.¨
461
Demek ki iman mü`min icin en kìymetli hazinedir. Sahip olunmasì gereken en
büyük degerdir. Cünkü iman kisiyi cennete götürürken. imansìzlìk küfürdür ve
cehenneme götürür. Îman kisinin kalbindedir. fakat dìsa yansìyan alametleri vardìr.
Îmam-ì Rabbânî kalpte imanìn var oldugunun alametlerini Tevbe suresindeki âyeti delil
alarak söyle acìklar:
~Kalpte iman bulunduguna alamet. küfürden uzaklasìp. kacìnmaktìr ve
kafirlikten ve kafirlere mahsus olan seylerden. kafirlik alameti sayìlan seyleri
kullanmaktan sakìnmaktìr. Küfürden teberri demek. Allahu Tealâ`nìn düsmanlarìnì
sevmemektir. Kafirler. kuvvetli. hakim olup da. zararlarìndan korkuldugu zaman. kalbi
ile sevmemek. korku olmadìgì zaman. hem kalp. hem de her vasìta ile karsì koymak
454
Sura 42/13.
455
Bakara 2/45.
456
Bakara 2/185.
457
Nisa 4/28.
458
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 219.
459
Maide 5/99.
460
Nisa 4/79.
115
lazìmdìr. Allahu Tealâ. Kur`ân-ì Kerimde sevgili Peygamberine kafirleri ve münafìklarì
sevmemeyi. calìsìp. onlardan üstün olmagì emrediyor. Cünkü Allahu Tealâ`nìn ve
Peygamberinin düsmanlarìndan uzak olmadìkca O ve Resulü sevilmis olmaz ve
seviyorum demek dogru olmaz. Bir kimse. imanìm var dese. fakat küfürden kacìnmazsa.
hem Müslümanlìga. hem de dinsizlige inanmìs. iki dinli olmus olur ki. bunlara Mürted
denir. Bunlara münafìk gözü ile bakmak lazìmdìr. Kalpte iman bulunmasì icin. küfürden
kacìnmak elbette lazìmdìr. Bu teberrinin en asagì derecesi kalp ile teberridir. En
yüksek. en iyi derecesi de. hem kalp ile hem kalìp ile olmaktìr. Yani. kalpteki ayrìlìgì söz
ile hareket ile belli etmektir.
- Ey peygamber! Kafirlere ve münafìklara karsì cihad et ve onlara karsì cetin
ol.
462
Zira Allahì ve Peygamberini sevmek. onun ve elcisinin düsmanlarìna düsmanlìk
beslemeksizin düsünülemez.¨
463
Îmam-ì Rabbânî`ye göre imanìn bir sartì da kafirlerle mücadele icinde olmaktìr.
Onlarì sevmemek ve onlardan uzak durmak gerekir. Bunun yanì sìra kafirlere mahsus
olan seylerden ve kafirlik alameti sayìlan seylerden de uzak durmak gerekir. Bu uzak
durus hem kalben. hem de kalìp ile olmalìdìr.
Îmanìn artmasì-eksilmesi Îtikadi mezheplerce tartìsìlan bir konudur. Bu konuda
Îmam-ì Rabbânî Mücadele suresinin 11. âyetini delil getirerek söyle der:
~Îmanìn artmasìnda ve eksilmesinde. âlimlerimiz baska baska söyledi. Îmam-ì
Azam Ebu Hanife iman. artmaz ve azalmaz buyurdu. Îmam-ì Safi`i artar ve azalìr. dedi.
Îman. kalbin tasdik ve yakîni oldugundan azalmasì. cogalmasì olmaz. Azalìp cogalan
bir inanìs. iman olmaz. Buna. Zan denir. Îbadetleri. Allahu Tealâ`nìn sevdigi seyleri
yapmakla. iman cilalanìr. nurlanìr. parlar. Haram isleyince. bulanìr. O halde.
cogalmak ve azalmak. amelden. islerden dolayì. imanìn cilasìncadìr. Kendisinde
degildir. Bazìlarì cilalì. parlak imana. cok dedi ve parlak olmayan imandan. daha
coktur. dedi. Bunlar. sanki cilalì olmayan imandan bazìsìnì. iman bilmedi. Cilalìlardan
bazìsìnì da. iman bilip. fakat az dedi. Îman. parlaklìklarì baska baska olan. karsìlìklì iki
ayna gibi oluyor. Cilasì fazla olup. karsìsìndaki cismi parlak gösteren ayna. az parlak
gösteren aynadan. daha coktur demege benzer. Baska birisi de. iki ayna müsavidir.
461
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 266.
462
Tevbe 9/73.
463
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 266.
116
Yalnìz. cilalarì ve karsìlarìndakileri göstermeleri. yani hassalarì. sìfatlarì baska
baskadìr demesi gibidir. Bu iki adamdan ikincisinin görüsü. daha keskin ve dogrudur.
Birincisi görünüse bakmìs. öze. ice girmemistir.
-Al l ah si zden i nananl arì ve kendi l eri ne i l i m veri l enl eri derecelerle
yükseltsin.
464
Anlatmasì bu fakire nasip olan bu misal. imanìn azalìp cogalmadìgìna inanmayanlarìn.
sözlerini ortadan kaldìrmìs oldu ve her mü`minin imanì. her bakìmdan. Peygamberlerin
imanlarìna benzemedi.¨
465
Îmam-ì Rabbânî`ye göre de iman artmaz ve eksilmez. Bu konuyu cilalanan ayna
örnegini vererek anlatìr. Îmam-ì Rabbânî`nin görüsüyle Ebu Hanife`nin görüsü aynìdìr.
Îmam-ì Rabbânî Molla Semseddin`e yazdìgì mektupta cem` makamìnda imanìn
nasìl olmasì gerektigini Yunus suresinin 62. âyetini delil getirerek söyle anlatìr:
~Sübhan olan Allahìn yardìmì ile cem makamìnìn üstüne seyir gerceklesip de
ilim ve cehalet birlesir. hayret ve mârifet ic ice girer. fark ve ayìrt etme gücü belirir.
sekir halini sahva bìrakìrsa iste o zaman hakiki Îslama ulasìlmìs ve imanìn hakikatine
varìlmìs olur. Îste bu iman ve Îslam. zevalden mahfuz ve küfür gelmesinden ve
degisiklige ugranmaktan yana da emin olurlar. Resulullah Efendimizin bazì bilinen
dualarìndan gelen: ~Allahìm! Senden sonrasìnda küfür olmayan bir iman istiyorum¨
466
ifadesindeki iman. anlattìgìmìz imandìr. Zira o zevalden mahfuzdur. Allahìn buyurdugu
- Bi l esi ni z ki . Al l ah` ì n dost l arì na hi cbi r korku yokt ur. Onl ar
üzülmeyeceklerdir de
467
âyetindeki mana. bu iman ehlinin halini beyan etmektedir. Zira
velâyet. anlatìlan iman olmayìnca tasavvur edilemez.¨
468
Îmam-ì Rabbânî`ye göre manevî makam sahiplerinin iman anlayìsì normal
insanlarìn iman anlayìsìna göre farklìdìr. Yüksek bir manevî makama sahip olanlarìn
imanì ve kalbi durumlarì en yüksek mertebelere ulasìr. Allah resulünün yaptìgì duanìn
ifadesiyle hayat bulur. Onlar icin Allahìn izniyle korku ve üzüntü yoktur.
Îmam-ì Rabbânî. müsrikler hakkìnda nazil olan tevbe suresinin 28. âyetini söyle
yorumlar:
- Ey iman edenler! Allah'a ortak kosanlar ancak bir pislikten ibarettir.
469
464
Mücadele 58/11.
465
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 266.
466
Tirmizi. Kitabu`d-Daavat. nr. 2419.3415; Taberani. el-Evsat. nr. 3696; el-Kebir. 10668; el-Huzeyme. nr.1119.
467
Yunus 10/62.
468
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 445.
117
~Allahu Tealâ`nìn Müsrikler pistir` buyurmasì. kalplerinin. itikatlarìnìn pis oldugu
icindir demislerdir. Bazì âlimler. Müsrikler. necasetten sakìnmadìklarì icin pistir`
demis ise de. böyle tefsir etmek uygun degildir. Kafirlerin dìslarì. bedenleri nasìl pis
olur ki. Peygamberimiz. bir Yahudi evinde yemek yedi. Bir müsrikin kabì ile
taharetlendi. Hz. Ömer de. Hìristiyan kadìnìnìn kabìndan taharetlendi.
Müsriklerin bedenleri pis olsaydì. her zaman pis olurdu ve Hz. Muhammed
hicbir vakit dokunmazdì. Nerede kaldì ki. onlardan su icsin ve yemek yesin. Bir de ayni
necis olan her zaman necistir. Önce ve sonra mubah olamaz. Müsrikler ayni necis
olsalardì. evvelden beri böyle olmalarì gerekirdi ve Resulullah önceden de buna uygun
olarak onlara muamele ederdi.Müsriklerin kendileri pis olsaydì. iman edince. temiz
olmamalarì lazìm gelirdi. O halde. onlara pis denilmesi. kalplerinin pis oldugunu
bildirmek icindir. Îman edince. bu pislik gider. temiz olurlar. Îtikatlarìnìn. kalplerinin
pis olmasì. bedenlerinin pis olmasì demek degildir. Bu âyet-i kerime. müsriklerin pis
oldugunu haber vermektedir.¨
470
Maide suresinin 5. âyeti hakkìnda ise söyle der:
- Kendilerine kitap verilenlerin yiyecekleri size helal. sizin yiyecekleriniz de
onlara helaldir.
471
~Müsriklik. itikat pisligidir. Kafirlere ve onlarìn esyasìna dokunmak haram olmaz. O
halde Müslümanlara merhamet edip. kafirlerin pis oldugunu anlamamalì ve kafirlerle
karìsan. alìs veris eden Müslümanlarì. pis bilmemelidir. Böyle Müslümanlarì. pis oldu
sanarak. bunlarìn yemek ve icmelerinden sakìnmamalì. Müslümanlardan kacìnmak ve
ayrìlmak yoluna sapmamalìdìr. Bu hal. ihtiyat degildir. Bu halden kurtulmak.
ihtiyattìr.¨
472
Îmam-ì Rabbânî yukarìda zikrettigi âyetlerde yer alan ifadelerden müsriklerin
madden degil manen pis oldugu sonucunu cìkarmaktadìr. Tefsirlere baktìgìmìzda da bu
âyetin aynì sekilde yorumlandìgìnì görmekteyiz.
473
Cünkü aynì dogrultuda Hz.
Peygamberin sözleri davranìslarì bize yol göstermektedir. Tevbe suresinde müsriklerden
bahsedilirken Maide suresinde ehli kitaptan olanlardan bahsedilmektedir. Her ikisi de
469
Tevbe 9/28.
470
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 434.
471
Maide 5/5.
472
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 434
473
Bkz. Taberi. Camiu`l-Beyan. c. XXX.. ss.238-49; Begavi. Tefsir. c. IV.. s. 504; Sevkani. Fethu`l-Kadir. c.V.. ss.
465-66; Beydavi. Tefsir. c.V.. ss.507-8; Îbn-i Kesir. Tefsir. c.IV.. s. 528; Kurtubi. Ahkam. c. XX.. ss. 114-16;
Alusi. Ruhu`l-Me`ani. c.XXX.. ss. 175-77; Elmalì`lì. Hak Dini. c. VIII.. ss. 5935-38.
118
manen pistir. Ama bu durum onlarla olan münasebetleri kesmeyi gerektirmez. Hz.
Peygamberin hayatìna baktìgìmìzda onlarla aynì toplumda yasadìgìnì görmekteyiz.
Bugün de dünyanìn pek cok yerinde Müslümanlarla müsrikler ve ehli kitap bir arada
yasamaktadìr. Bunlar arasìnda beseri münasebetler olmasì normaldir. Bu durumun
normal oldugunu bilmek ve bu halde olan Müslümanlara da yanlìs gözlerle bakmamak
gerekir. Müslümanlar. müsriklerden ya da ehli kitaptan degil. sirke ve küfre götüren
davranìslardan sakìnmalìdìr. Îmam-ì Rabbânî Nisa suresinin 60. âyetini delil getirerek
söyle der:
~Hastalìktan kurtulmak icin. putlardan. heykellerden. papazlardan imdat
beklemek sirktir ki. bu hal Müslümanlar arasìnda yayìlmìstìr. Îhtiyaclarìnì putlardan.
heykellerden istemek. kafirliktir. Allahu Tealâ dalalet ehlinin halinden sikâyet ederek
söyle buyurdu.
- Ey Muhammed! Sana indirilen Kur`an`a ve senden önce indirilene
inandìklarìnì iddia edenleri görmüyor musun? Tagut`u tanìmamalarì kendilerine
emrolundugu halde. onun önünde muhakeme olmak istiyorlar. Seytan da onlarì
derin bir sapìklìga düsürmek istiyor.
474
Kadìnlarìn cogu. bilmeyerek. bu belaya düsüyor. Ne olduklarì bilinmeyen bir takìm
isimlerden medet bekleyip. bunlarla beladan kurtulmak istiyorlar. Kafirlerin adetlerini.
kafirlik alametlerini yapìyorlar. Bilhassa. cicek hastalìgì zamanìnda. bu bela. iyilerinde
de. fenâlarìnda da görülüyor. Bu sirkden kurtulabilen ve kafirlik alametlerinden birini
yapmayan kadìn. cok azdìr. Hindularìn bayram günlerine hürmet etmek ve o
zamanlarda. onlarìn adetlerini. onlar gibi yapmak. sirk olur. Küfre sebeb olur.
Kafirlerin bayramlarìnda. Müslümanlarìn cahilleri ve hele kadìnlar. kafirlerin
yaptìklarìnì yapìyor ve bu günleri. Müslüman bayramì zan ediyor ve kafirler gibi.
birbirlerine hediye gönderiyorlar. Esyalarìnì. sofralarìnì kafirlerin yaptìgì gibi.
süslüyorlar. O geceleri. baska gecelerden ayìrt ediyorlar. Bunlar hep sirktir. kafirliktir.
Bu manada Allahu Tealâ söyle buyurmustur.
- Onlarìn cogu Allah`a ancak ortak kosarak inanìrlar.
475
Seyhler icin. türbeler icin kurban adìyorlar. Götürüp mezar basìnda kesiyorlar. Fìkìh
kitaplarì. bunu da sirk saymaktadìr.¨
476
474
Nisa 4/60.
475
Yusuf 12/106.
476
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 453.
119
Îmam-ì Rabbânî bunlarì anlatarak basta müritleri olmak üzere tüm
Müslümanlara sirkden ve küfürden uzak durmalarìnì tavsiye etmektedir. Însanlarì sirke
götüren davranìslar genellikle cahillik sebebiyle islenmekte. özellikle kadìnlar bu hataya
düsmektedirler. Müellifimizin o tarihlerde yapmìs oldugu uyarìlar bugün icin de
gecerlidir. Bu yanlìs hareketler hala yapìlmakta ve maalesef sirk bataklìgìna
battìklarìndan haberleri olmamaktadìr.
Sonuc olarak; Allahìn bizlere nasip ettigi iman nimetinin kìymetini bilmeliyiz.
Küfürden. nifaktan ve sirkten uzak durmalìyìz. Bu haller insanìn hem dünyasìnì hem de
ahiretini perisan eder. Bunlarìn yanìnda bu hallere götürecek davranìslardan uzak
durmalì ve kafirleri. münafìklarì ve müsrikleri kendimize dost edinmemeliyiz. Îmanìn
lezzetini duymak icin nefsimizi tezkiye etmek zorundayìz. Nefsimizi temize cìkarmadan
imanìn tadìnì almak cok zordur. Allahìn ve Resulünün bildirdikleri dogrultusunda hayat
sürmek. imanìn güzelliklerini tatmak ve razì olunan kullardan olmak hayat gayemiz
olmalìdìr.
8-ÍIim
Îlim lügatte. bir seyi gercek yönüyle kavramak. gercekle örtüsen kesin inanc. bir
nesnenin seklinin zihinde olusmasì. nesneyi oldugu gibi bilmek. nesnedeki gizliligin
ortadan kalkmasì. tümel ve tikellerin kavranmasìnì saglayan bir sìfat. bilgisizligin
(cehaletin) karsìtì gibi manalara gelmektedir.
477
Kur`ân-ì Kerim`de ilim kelimesi türevleri ile birlikte yediyüzelli yerde
gecmektedir.
478
Bu yerlerde daha cok ilahî bilgi yahut ~vahiy¨ anlamìnda kullanìlmìstìr.
Ayrìca. gerek insanìn vahyedilmis ilahî hakikate dair ilmi. gerekse bilme melekesi ile
ilgili kazandìgì dünyevi ilmi ifade etmek üzere cesitli âyetler de yer almaktadìr.
Mutasavvìflar asìl ilmin. faydalì ilmin. insana nefsinin hile ve tuzaklarìnì ögreten
ve onlardan arìnmasìna vesile olan ilim oldugunu vurgulamaktadìr. Tabii ki bu ilim de
tasavvuf ilmidir. Îmam-ì Gazalî de aynì fikri kitaplarìnda vurgulamakta ve söyle
demektedir; ~Kalbin kötü huylarìnìn mahiyetini ve hudutlarìnì. sebep ve alametlerini.
tedavi carelerini bilmek. ahiret ilmidir. Ahiret ulemasìna göre bunlarì ögrenmek her
mükellefe farz-ì ayndìr. Zahirî amellere riâyet etmeyen. fakihlerin fetvasìyla
padisahlarìn kìlìcìyla helak olacaklarì gibi. ahiret ilmine deger vermeyenlerin de
477
Îbn Manzur. Lisanu`l-Arab. c. XV.. s. 89; Razi. Sìhah. s. 189; Tehanevi. c. II.. ss. 1055-57; Cürcani. Târifat. s.
201; Îlhan Kutluer. ~Îlim¨ DÎA.. c. XXII.. ss. 109-14.
120
kìyamet günü mülkün gercek sahibi. Allah Tealâ`nìn kahru galebesiyle helak
olacaklardìr.
479
Ebu Talib-i Mekki ise aynì konuda söyle demektedir: ~Alimlerin
faziletli gördügü. seref ve kìymetini yücelttikleri. sahibini âlim olarak vasfedip
övdükleri. fazileti hakkìnda pek cok eser ve haber gelen. kendisine tesvik edilen ilim.
sahibini Allah`a götüren. iman. yakîn ve mârifeti olusturan. muamelede müsahedeyi
gerceklestiren mârifet ilmidir; fetva ve hükümlerle ilgili ilimler degildir.¨
480
Îlim. insanlarìn manevî derecelerini yükselmesine sebep oldugu gibi. göklerin ve
yerin Rabbi olan Yüce Allah`ìn sevgisini kazanmaya da vesile olur.
481
Însan. sürekli bilgi akìmì ve iletisim icinde oldugundan ve amelini elde ettigi
bilgilerle ortaya koydugundan Kur`an. onu bilgi elde etmeye tesvik eder. Kur`an. vahiy
bilinciyle de elde edilecek bilginin. hem ferdi hem toplum hem de evreni ~oku¨maya
anlamaya imkan verecegini ima eder. Însanìn var olusunun sebebinin bilgi oldugunu.
onu Yaratanìn ilk buyrugu ile kanìtlar.
482
Îmam-ì Rabbânî Mevlâna Sìddìk-ì Bedahsi`ye yazdìgì mektupta söyle der:
~Rüyada Adem aleyhisselamì gördügünüzü yazìyorsunuz. Cok iyidir. Rüyanìz
dogrudur. Su görmek. ilim demektir. Eli suya sokmak. ilim edinecek kuvvet elde
etmektir. Adem aleyhisselamì görmek de. bu manayì kuvvetlendirmektedir. Cünkü
Adem(a.s) ilmi Allahu Tealâ`dan ögrendi.
- Allah. Adem`e bütün isimleri ögretti.
483
Bu rüyadaki ilim. kalp ilmidir. Belki de ehl-i beytle baglantìsì bulunan bir nevi batìn
ilmidir.¨
484
Felsefeci Eflatunu cahillikle suclayan Îmam-ì Rabbânî gercek ilmin Allahì
tanìma oldugunu söyler.
~Eflatun felsefecilerin reisidir. Îsa`nìn dogumu devletine kavustu. Ama onu
tasdik etmedi. Cehaleti sebebiyle sandì ki; kendisinin ona ihtiyacì yoktur. Böylelikle
nübüvvet bereketlerinden bir nasibe nail olamadì.¨
485
- .Kime Allah nur vermezse. onun icin nur diye bir sey yoktur.
486
478
Abdulbaki. Mu`cem. ss. 596-609.
479
Gazalî. Îhya. c. I.. s. 60/ Ayrìca bkz. Taylan. Necip. Gazzali`nin Düsünce Sisteminin Temelleri. ÎFAV Yay..
Îstanbul 1989. ss. 89-148.
480
Mekki. Kutu`l-Kulub. s. 119.
481
Hüdayi. Aziz Mahmud. Îlim-Amel Seyr ü Sülûk. s. 15.
482
Serinsu. Ahmet Nedim. Kur`an Nedir ?. Sule Yay. Îstanbul 1996. s. 83.
483
Bakara 2/31.
484
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 212.
485
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 435.
121
Mektubât sahibi Îmam-ì Rabbânî huzurî ve husulî ilmi söyle acìklar:
~Huzurî ilim öyle bir seydir ki; o ilimde hasìl olan. müdrikedeki seyin kendisidir.
Hem de araya zìl ve suretten yana bir sey karìsmadan. Bu durumda malum olan. o seyin
kendisi olup suretlerinden bir sureti degildir. Bu manada huzurî ilim cok sereflidir.
Hatta ilim onun kendisidir. Husulî ilim ise ilim suretine giren cehalettir. Cehl-i
mürekkeple muttasìf olan. cehaletini ilim sanìr. bir sey bilmedigini de idrak edemez.
Husulî ilim icin. yüce hakkìn zatìna ve sìfatìna yol yoktur. Zat ve Yüce mukaddes
Vacibiyet sìfatlarì bu ilimle bilinemez. Zira bu ilim hakikatte bu ilim malum olanìn
suretidir. malum olanìn kendisi degildir. Yüce Sultan vacip zata nispetle huzurî ilim
sabit olursa. gerekir ki; zat künhü inkisaf ede ve oldugu gibi zat malum ola. Bu mana.
ulema katìnda takarrür eden durumun hilafìnadìr. Halbuki ben söyle derim:
-Vacip Tealâ`nìn zatìna taalluku olan huzurî ilim. Sübhan Hakka nispet edilen
rüyet kabilindendir. Bu manada dahi inkisaf mevcut oldugu halde idrak yine yoktur.
Anlatìlan bu manada inkisaf mevcut olup idrak yoktur. Vacip Tealâ`nìn zatìna rüyet
taalluk ettigine göre rüyetten daha latif olan ilim neden taalluk etmesin. Asìl mahzur.
ancak ihatayì gerektiren rüyette olup inkisafta degildir. Bu manada Allahu Tealâ söyle
buyurdu:
- ~Gözler O`na erisemez..¨
487
Allahu Tealâ ~Gözler onu göremez¨ demedi. Burada söyle bir soru sorulabilir. ~Îdrak
hasìl olmayìnca inkisaftan gelen fayda nedir? Derim ki; inkisaftan maksat görenin
lezzet almasìdìr ki; bu dahi hasìl olmaktadìr. Îdrak ister tahakkuk etsin. isterse etmesin.
Îdrak olmadan inkisaf lezzeti nasìl getirsin denirse derim ki; lezzet icin inkisafì bilmek
yeterlidir. Îdrak ister hasìl olsun veya olmasìn.
- Onu ilmen ihata edemezler.
488
~Anlamìndaki âyet husulî ilme münasiptir. Huzurî ilimde olmayan idrak husulî ilimde
neden olsun.¨
489
Sonuc olarak sunu söyleyebiliriz. Îmam-ì Rabbânî burada zikrettigimiz
sözleriyle ilimden bahsederek onun önemini dile getirmistir. Îlmin ve âlimin önemini
bilen Îmam-ì Rabbânî söyle der: ~Îlim adamlarì seriatì sonraki nesillere tasìyan
486
Nur 24/40.
487
Enam 6/103.
488
Taha 20/110.
489
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 460.
122
kimselerdir. Hz. Muhammed Mustafa`nìn getirdigi bu din onlarla ayakta durur.
Însanlar kìyamette seriattan sorguya cekilirler. yoksa tasavvuftan degil.¨
490
8.1. ÍIm-i Ledün
~Ledün¨ kelimesi. Türkcede kullandìgìmìz ~nezdinde. yanìnda¨ manasìnì ifade
eden ~inde¨ kelimesiyle es anlamlìdìr. Kur`an`da pek cok defa gecen bu kelime. Kehf
suresinde Hìzìr hakkìnda ~Biz ona tarafìmìzdan (ledün) bir ilim ögretmistik.¨
491
seklinde gecmektedir.
Îslam âlimlerine göre. zahir ilimlerinden baska Allahu Tealâ`nìn bazì has
kullarìna ögrettigi özel bilgiler vardìr. Ser`i ve zahirî ilimler. melek ve resul aracìlìgì ile.
ilham ise direk Hakk`tan gelir. Bu nedenle. ilhama. ilm-i ledün veya vehbi ilim
denmistir.
492
Bu ilim. Kur`ân-ì Kerim`de su âyetlerle dile getirilir. ~Onlara biz
ögretiriz.¨
493
; ~Onu ancak âlimler anlarlar¨
494
; ~Bana Rabbim ögretti.¨
495
~Allah
hadiselerin te`vilini sana ögretti.¨
496
Yine Hz. Musa`nìn Hz. Hìzìr`dan bu ilmi ögrenmek
istemesi. Kehf Suresi`nde ayrìntìlì olarak anlatìlìr. Zahirî ilim. konusarak. kitap. kalem.
defterle tahsil edilmesine ragmen. bu âyetlere göre. ilm-i ledün. susarak ve yasayarak
(kal ile degil hal ile) ögrenilir. Bu ilme sahip olanlar. bircok seyin aslìnì. hakikatini
bilirler. ancak bu bilgileri izinsiz acìklamazlar.
Sufiler. ilm-i ledünnün Kur`ani dayanagì olarak Hz. Musa ile Hìzìr arasìnda
gecen su kìssayì kullanìrlar:
~Bir vakit Musa genc arkadasìna. durmayacagìm. ta ki iki denizin birlestigi
yere kadar varacagìm. Yahut senelerce gidecegim` demisti. Bunun üzerine onlarda iki
denizin birlestigi yere varìnca balìklarìnì unuttular. O sìrada balìk denizde bir delige
dogru yolunu tutmustu. Bu suretle iki deniz kavsagìnì gectikleri zaman. Musa genc
arkadasìna dedi ki; kusluk yemegimizi getir. Biz bu yolculugumuzda gercekten
yorgun düstük.` Genc dedi ki; Gördün mü? Kayaya sìgìndìgìmìz vakit. dogrusu ben
bu balìgì unuttum ve onu söylememi. bana ancak seytan unutturdu. O acaib bir
sekilde denizdeki yolunu tutmustu.` Musa dedi ki; iste aradìgìmìz o ya!` bunun
üzerine izlerini takip ederek geriye döndüler. Derken tarafìmìzdan bir rahmet vermis
490
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 48.
491
Kehf. 18/65.
492
Tehanevi. Kessaf. c. II.. s. 1066; Ragìb. Müfredat. s. 198.
493
Tevbe 9/101.
494
Ankebut 29/43.
495
Yusuf 12/37.
123
ve katìmìzdan bir ilim ögretmis oldugumuz kullarìmìzdan birini buldular. Musa ona
dedi ki: Sana ögretilen ilimden bana ögretmen sartìyla. sana uyabilir miyim?` O da
Musa`ya dedi ki; dogrusu sen. benimle birlikte olmaya sabredemezsin. ic yüzünü
bilmedigin seye nasìl sabredeceksin?` Musa dedi ki; insaallah beni sabìrlì bulacaksìn
ve ben senin hicbir isinde sana karsì gelmem.` O halde` dedi. Eger bana tabi
olacaksan. ben sana söz acmadìkca bana hicbir sey sorma.` Böylece kalkìp gittiler.
Nihâyet gemiye bindikleri zaman. Hìzìr gemiyi yaraladì. Musa ona söyle dedi;
Geminin icindekileri bogasìn diye mi onu deldin? Dogrusu cok büyük is yaptìn!`
Hìzìr: Sen benimle asla sabredemezsin?` dedi. Musa dedi ki; Beni. unuttugum seyle
muaheze etme ve bu isimden dolayì bana bir güclük cìkarma.` Yine gittiler. Nihâyet
bir erkek cocuga rast geldikleri vakit. Hìzìr onu hemen öldürdü. Musa dedi ki: Bir
can karsìlìgì olmadan. temiz bir cana kìydìn ha? Dogrusu sen cirkin bir is yaptìn.`
Hìzìr dedi ki: Ben sana. sen benimle beraber bulunmaga dayanamazsìn dememis
miydim?` Musa dedi ki: Eger bundan sonra bir daha sana bir sey sorarsam. artìk
bana arkadas olma. O zaman benim tarafìmdan sana özür ulasmìstìr. (Artìk benden
ayrìlmakta mazur sayìlìrsìn)` Yine yürüdüler. Nihâyet. bir kent halkìna varìp
onlardan yemek istediler. Kent halkì onlarì konuklamaktan kacìndìlar. Derken orada
yìkìlmaya yüz tutmus bir duvar buldular. Hìzìr hemen onu dogrulttu. Musa dedi ki:
Îsteseydin buna karsìlìk bir ücret alìrdìn.` Hìzìr söyle dedi: Îste bu itiraz. seninle
benim aramìzìn ayrìlmasìna sebep olmustur. Simdi sana sabredemedigin seylerin ic
yüzünü haber verecegim.` O yaraladìgìm gemi. denizde calìsan yoksullarìndì. Onu
kusurlu yapmak istedim. cünkü onlarìn ilerisinde her saglam gemiyi zorla alan bir
kral vardì. Oglana gelince; onun anasì babasì mü`min insanlardì. onun onlarì da
kendisi gibi azgìnlìga ve küfre sürüklemesinden korktuk. Îstedik ki Rableri onun
yerine. onlara ondan daha temiz daha merhametli birini versin. Duvar ise sehirde iki
yetim cocugun idi. Altìnda onlara ait bir hazine vardì. Babalarì da iyi bir kimse idi.
Rabbin istedi ki. onlar büyüyüp güclü caglarìna ersinler ve Rabbinden bir rahmet
olarak hazinelerini cìkarsìnlar. Bunlarì ben kendiligimden yapmadìm. (Allah`ìn
emriyle yaptìm). Îste senin sabredemedigin seylerin ic yüzü budur.¨
497
Bu âyetlerin tefsirine baktìgìmìzda sebeb-i nüzulü olarak. ~Hz. Musa (a.)`nìn
Rabbine Ya Rab! Kullarìndan Sana en sevgili olanì hangisidir?` demis. O da Beni
496
Yusuf 12/6.
124
zikreden ve Beni unutmayandìr` buyurmus. yine Musa (a.) Ya Rabbi kullarìndan
benden daha âlim biri varsa bana göster` der. Allah ü Tealâ da var` buyurunca. Hz.
Musa (a.) O halde onu nerede arayayìm` demis. Allah (c.) da Mecmau`l-bahreynde
balìgì kaybedecegin yerde.` diye târif buyurmustur. Bunun üzerine Hz. Musa (a.) kìz
kardesinin oglu olan Yusa b. Nun`a. Allah. islerinin aslì olan batìn ilmini ögrettigi
Hìzìr isminde birisini bulup. kendisinden istifade etmek icin ona tabi olacagìnì ve bu
gayesinden asla vazgecmeyecegini söyledigini ve nihâyet onu bulup bir müddet arkadas
olduktan sonra. icyüzünü bilemedigi islerinin yüzünden sabredemeyip ona müdahale
etmesinden dolayì Hìzìr`ìn da onu terk ettigini bulmaktayìz.¨
498
Mutasavvìflar arasìnda yaygìn olan görüse göre Hz. Peygamber (s.a.v.)`in
Allah`tan aldìgì üc cesit ilim vardìr. Bunlardan biri. Hz. Peygamber`in ashabìnìn
hepsine ögrettigi. emir ve nehiylerden olusan seriat ilmi; digeri ashabìn bazìlarìna tâlim
buyurdugu özel ilim (buna. tasavvuf. ya da havass ilmi de denir); bir digeri de Allah ile
kendisi arasìnda bir sifre mesabesinde olan manasì sadece kendisine malum olan
ilimdir. Kur`an`da ki huruf-i mukataa ve mütesabih âyetler bu türdendir. Allah
Resulü`nün bizzat kendisi ~Siz benim bildiklerimi bilmis olsaydìnìz. cok aglar. az
gülerdiniz¨
499
hadis-i serifi Hz. Peygamber`in aldìgì her bilgiyi aktarmakla yükümlü
olmadìgìnì göstermektedir. Ayrìca su hadis-i serif. Peygamberimizin bazì sahabelere
mahrem sekilde ögrettigi öne sürülen bir bilginin var olduguna delil sayìlmaktadìr: Hz.
Ebu Hureyre (r.) der ki: ~Ben Allah Resulü`nden iki kap ilim aldìm. Bunlardan birini
halka anlattìm. Digerini eger meydana cìkarìp anlatacak olsaydìm. su boynum
giderdi.¨
500
Mutasavvìflara göre bu hadiste gecen ve anlatìlmayan ilim. ilm-i ledündür.
Îmam-ì Rabbânî bu hususta söyle der:
~Alem-i emir bilgilerini anlatmak yasak edilmistir. Cünkü cok ince bilgilerdir.
Dinleyenler yanlìs anlar.
-Sizlere. ilimden pek az verildi
501
buyruldu. Burada bildirilen ilim ile sereflenen. rasih âlimler. perde arkasìnì
seyretmektedirler¨
502
497
Kehf 18/60-82.
498
Taberi. Camiu`l-Beyan. c.XV.. s.277 vd.; Kurtubi. el-Camiu`l-Ahkamu`l-Kur`an. c.XI.. s.17 vd.; Îbn-i Kesir. c.III..
s.108 vd.; Begavi. Tefsiru Begavi. c.III.. s.172 vd.; Sevkani. Fethu`l-Kadir. c.III.. s.299 vd.;
499
Buhari. Îsmail b. Îbrahim. Sahihu`l-Buhari. Îstanbul trs.. Küsuf. 2; Müslim. Ebu`l-Huseyn el-Kuseyri. Sahihu`l-
Müslim. thk.: Muhammed Fuad Abdulbaki. I-IV. Beyrut 1983. Salat. 112.
500
Buhari. Îlim. 42.
501
Îsra 17/85.
125
Îmam-ì Rabbânî mütesabih âyetlerle ilgili olarak su yorumlarì yapar.
~Kur`ân-ì Kerimdeki (mütesabihat) denilen âyet-i kerimeler de. böyledir.
Bildirdikleri seylerin kendileri anlasìlmamalìdìr. Uygun olan baska seyler
anlasìlmalìdìr. Bu manada Allahu Tealâ söyle buyurdu:
- Halbuki onun tevilini Allah`tan baska kimse bilmez.
503
Demek ki. mütesabih olan âyet-i kerimelerin ne demek oldugunu. ancak Allahu Tealâ
bilir. Bu âyet-i kerime gösteriyor ki. mütesabih olan âyet-i kerimeler. gösterdiklerinden
baska seyleri bildirmektedir. Allahu Tealâ da. bu baska seyleri bilmektedir. Ulema-i
Rasihin denilen derin Ehl-i sünnet âlimlerine de. bu baska bilgiler ihsan olunmustur.
Bunun gibi. gayb olanlarì yalnìz Allahu Tealâ bilir. Peygamberlerin yükseklerine. bu
bilgisinden ihsan etmektedir.¨
504
~Mütesabihat`ìn tevili rasihun ulemanìn nasibidir. Bu konu ince ve gizlidir.
Saklamak uygun oldugundan. acìklayìp ortaya koymaya engel durum vardìr.
Mütesabihatì tevil ilmi. resullere mahsus muameleden kinayedir. Tebaiyet ve
veraset yolu ile bu ilimden. ümmetler arasìnda azdan aza kimselere az bir sey ihsan
olunur. Ama bu dünya hayatìnda onun cemalinden pece kalkmaz. Lakin ümit edilen
odur ki; ahiret hayatìnda ümmetlerden büyük bir cemaat bu devletle müserref olalar.
Bu. tebaiyyet yolu ile olacaktìr. Bunun dìsìnda dünya hayatìnda dahi bu devletle
müserref olan vardìr. Sahih olan da budur. Lakin ona muamelenin hakikati ihsan edilip
tevili dahi inkisaf etmez. Hulasa. caizdir ki; mütesabihatìn tevili bazìlarìna hasìl ola.
amma onda ne hasìldìr bilmeye. Cünkü Mütesabihat. muameleden kinayedir.¨
505
Bu
konuda Allahu Tealâ söyle buyurur:
- Ey Rabbimiz! Nurumuzu bizim icin tamamla. bizi bagìsla; cünkü senin her
seye hakkìyla gücün yeter.
506
Görüldügü gibi zikrettigimiz âyet-i kerimeler ve hadisi serifler ilm-i ledünnün
varlìgìnì ortaya koymaktadìrlar. Ancak bu ilme. ilim-amel bütünlügünü gerceklestirip.
nefsini ìslah ederek mutmainne derecesine ulasan bahtiyarlarìn nasip olacagì da bir
gercektir. Fakat kesf ve ilham diger bir ifade ile ilm-i ledün. mutasavvìflar icin hakikate
ulasmada bir yol ve bir arac olmakla birlikte. hicbir zaman gaye degildir. Cünkü ilm-i
502
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 34.
503
Al-i Îmran 3/7.
504
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 310.
505
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 348.
506
Tahrim 66/8.
126
ledün veya kesf ve ilham subjektiflik arz ettigi icin sadece sahibini baglar. Baskasì icin
delil teskil etmez. Ancak sufinin kesfi. müctehidin ictihadì gibi degerlendirilir. Hatada
edebilir isabette edebilir.
9. KaIb
Kalb. Arapca bir kelime olup. kalebe fiilinin mastarìdìr. Cogulu kulub. aklab.
kìlebe yada aklub olup. bir seyi bulundugu halden bir baska hale cevirmek gibi
manalara gelmektedir. Kalb kelimesi zaman zaman ~fuad¨. ~akìl¨. ~bir seyin özü. ortasì
ve hakikati¨ gibi anlamlarda kullanìldìgìna da isaret edilmistir.
507
Istìlâhta ise. iki anlamda kullanìlmìstìr: Birincisi. gögsün sol tarafìnda. sol
memenin altìnda cam kozalagìna benzeyen ve yapìsì. dokusu ve bizatihi müteharrik
olma gibi özellikleri itibariyle. bedendeki diger uzuvlardan farklì olan ve vücutta kan
deveranìnì gerceklestirmek suretiyle insan hayatìnìn devamìnì saglayan özel bir et
parcasìdìr. Dilimizde yürek diye meshur olan bu et parcasì. tìp ilminin mesgul oldugu
cismanî kalbdir.
508
Îkincisi ise birincisinin melekûti boyutu ve aynì zamanda suur.
vicdan. idrak. duygu. akìl ve irade gücünün merkezi olan ruhanî bir varlìktìr. Însanìn
asìl hakikati (benligi) de iste bu kalbdir. Bu yönü itibariyle insana. ~âlim¨. ~ârif¨ ve
~müdrik¨ denilmistir.
509
Kur`ân-ì Kerim`de. cesitli sekillerde yüz otuz iki kere gecen kalb
510
. insanìn
yüksek degerlere yönelen yanìdìr. Allah`ìn insanda kendisini muhatap aldìgì yön. yine
kalptir.
511
Kur`ân-ì Kerim`de kalbe verilen manalarì söylece hülasa etmemiz
mümkündür. Kalb. insanìn düsünen. kavrayan. anlayan. inanan. süphe eden yönü
512
kin
ve öfkenin saklandìgì yerdir.
513
Akìl manasìna da gelmektedir.
514
Kalb bu konumu ile insanìn madde ve mana yönünün birlestigi yer hüviyetinde
olup. varlìgìn bütün hareketlerinin fìskìrdìgì merkez olarak temayüz eder. Manevî
507
Îbn Manzur. Lisanu`l-Arap. c.I.. s.687; Zebidi. Tacü`l- Arus. c. IV.. s.68; Tehanevi. Kessaf. c. II.. s. 1170; Ragìb.
Müfredat. s.411; Asìm Efendi. Kamus. c.I. s.466.
508
Elmalìlì. Hak Dini. c.I.. ss.209-210.
509
Cürcani. Târifat. s.178; Asìm Efendi. a.g.e.. c.I.. s.445; Elmalìlì. a.g.e.. c.I.. ss.209-211; Gazalî. Îhya. c.III.. s.113.
510
Abdülbaki. Muhammed Fuat. el-Mu`cemu`l-Müfehres li-Elfazi`l-Kur`ani`l-Kerim. kahire 1987. ss.549-551.
511
Bakara 2/6; Al-i Îmran 3/151. 154; Araf. 7/101.179. vd.
512
Tevbe 9/64.67.
513
Tevbe9/ 15.
514
Hacc 22/46; Kaf 50/ 37.
127
yönüyle kalb. bir sezgi organì. Allah`ìn baktìgì yer durumundadìr: ~Allah sekillerinize
degil. kalb ve amellerinize bakar.¨
515
Her duyu organì. kendi yaratìlìsìna uygun seylerden zevk aldìgì gibi. kalb de
Allah`ìn cemalini yansìtan eserleri temasa etmekten zevk duyar. Peygamberimiz
(s.a.v.)`de su hadis-i serifinde kalbin durumuna isaret etmektedir:
~Kalbinden sìkìntì vereni (icini tìrmalayanì ) terk et.¨
516
Ebu Talib el- Mekki bu hadisi serifi söyle yorumlamaktadìr: ~Günah. kalbi sìkan
ve rahatsìz eden seydir. Yani. günah kalbde etkisini gösterince. kalbin ince. temiz.
yumusak ve latif olmasìndan dolayì onu büzer ve üzer.¨
517
Tasavvuf tarihine göz
attìgìmìzda bircok mutasavvìfìn da kalbi ~ruh¨ manasìnda
518
kullandìklarìnì görürüz.
Kalp Allahtan baskasìnì düsünmemelidir. Kalp Allah`ìndìr ve Allah icindir.
Kalbin Allahtan baska seylerle mesgul olmasì uygun degildir. Îmam-ì Rabbânî bunu
söyle acìklamaktadìr.
~Fakat kalbin Allah`tan baska seyleri düsünmesi hicbir zaman caiz degildir.
Cünkü kalp. yalnìz Allahu Tealâ icin yaratìlmìstìr. Însanìn kalbini ve zahirini ikiser
kìsma ayìrìrsak. bu dört parcadan ücü. Allah icindir. Yani kalbin iki kìsmì da ve zahirin
bir kìsmì. Allah icindir. Zahirin ikinci yarìsì. insanlarìn haklarìnì ödemek icindir. Bu
haklarì öderken de. Allahu Tealâ`nìn emrlerine uymak lazìm oldugundan. bu yarìm da.
Allahu Tealâ icin olur. Bu durum söyle anlatìlìr.
- Her is. Onun icindir. Öyle ise. Ona ibadet etmelidir. Ona sìgìnmalìdìr.
Însanlarìn yaptìklarìnìn hepsini Allahu Tealâ bilir.¨
519
Însanìn kalbi hasta olabilir. Bu. manevî bir hastalìktìr. Manevî yönden hasta olan
kalplerin sifasì da Allah`ì zikretmektir. Kalbin doktorlarì da tasavvuf büyükleridir. Kisi
nefsinin arzu ve isteklerinden sìyrìlarak gönlünü Allaha acmasì halinde bu hastalìktan
kurtulma ümidi vardìr. Bu durumu Îmam-ì Rabbânî su âyet ìsìgìnda acìklar:
- ~Kalplerinde hastalìk vardìr.
520
515
Ahmed Îbn Hanbel. el-Müsned. thk.: Abdullah Muhammed ed-Dervis I-X+I-II Fihrist. Beyrut 1991. c.II.. ss.285-
539; Îbn Mace. Muhammed b. Yezid el-Kazvini. Sünenü Îbn-i Mace. thk.: Muhammed Fuad Abdulbaki. I-II.
Beyrut trs.. c.II.. 1388.
516
Ahmed b. Hanbel. Musned. c. V. s.252.
517
Ebu Talib el-Mekki. Kutu`l-Kulub. s.17.
518
Bkz. Gazalî. Îhya. c.III. s. 3 vd.; Curcani. Târifat. s.119; Îmam-ì Rabbânî. c.I. (287. Mektup ) ; Uludag. Tasavvuf
Terimleri Sözlügü. s. 274.
519
Hud 11/123. Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 221.
520
Bakara 2/10.
128
~Bu âyet-i kerimedeki kalp hastalìgìna yakalanmìs olanlarìn hicbir ibadeti ve taati
fayda vermez. belki zarar verir. Cok Kur`ân-ì Kerim okuyanlar vardìr ki. Kur`ân-ì
Kerim bunlara lanet eder`
521
hadis-i serifi meshurdur. Cok oruc tutanlar vardìr ki.
onlarìn oructan kazancì. yalnìz aclìk ve susuzluktur`
522
hadis-i serifi de sahihtir. Kalp
hastalìklarìnìn mütehassìslarì olan tasavvuf büyükleri de. önce hastalìgìn giderilmesi
icin yapìlacak seyleri emrederler. Kalbin hastalìgì. Hak Tealâ`dan baskasìna tutulmasì.
baglanmasìdìr. Belki. kendisine baglanmasìdìr. Cünkü herkes. her seyi kendi icin ister.
Cocugunu sevmesi. kendini sevdigi icindir. Malì. mevki`i. rütbeyi hep kendi icin ister.
Onun mabudu. tapìndìgì sey. kendi nefsidir. Nefsinin istekleri arkasìnda kosmaktadìr.
Kalp. bu baglìlìklardan kurtulmadìkca. insanìn kurtulmasì cok güc olur. Bundan
anlasìlìyor ki. aklì basìnda olan ilim adamlarì ve kalbi uyanìk olan fen adamlarì. her
seyden önce. bu hastalìgìn giderilmesini düsünmelidirler.¨
523
Kalp nasìl mutmain olur sorusuna Îmam-ì Rabbânî söyle cevap verir.
~Kalbin o et parcasìnìn. itminanì havas (dìs duyular) ile idrake baglìdìr. Bir sey
havas ile idrak edilmedikce. ìstìraptan cìkìlamaz. Bu manada Hz. Îbrahim söyle
yalvarìr: ~Rabbim! Bana ölüleri nasìl dirilttigini göster.¨
524
Îmam-ì Rabbânî. Sultan`ì kalbe benzetir. Nasìl ki sultan iyi olursa millet iyi olur.
kalp iyi oldugunda da beden iyi olur ve bütün uzuvlar iyi isler yaparlar.
~Sultan. milletin yanìnda. bedendeki kalp gibidir. Kalp. temiz. iyi olunca. beden
iyi isler yapar. Kalp bozuk olunca. bütün uzuvlar. hep kötü is yapar. Bunun gibi. âlimler
iyi ise. millet de iyi olur. Îleriye gider. Onlar. bozuk olursa. millet de bozulur. Felakete
gider. Ekber Sah`ìn hükümeti zamanìnda. Müslümanlarìn basìna ne sìkìntìlar. ne
felaketler gelmisti. hepimiz biliyoruz. Bin yìl önce. Müslümanlar kendi dinlerinde
olacak. kafirler de kendi yollarìnda kalacaktì. Nitekim Kafirun suresi. bu hali haber
vermektedir.¨
525
- Sizin dininiz size. benim dinim de banadìr.
526
Evet. yalnìz Allah icin yaratìlmìs olan kalbi geregi gibi kullanmak gerekir.
Görünüste bir et parcasì olan kalbin gìdasì zikirdir. Kalp gìdasìnì alìrsa beden de güzel
olur.
521
Bu rivâyeti Gazalî Îhya`da Enes b. Malik`den rivâyet etmistir. Aslì yoktur.
522
Benzer lafìzlarla rivâyeti icin bk.. Îbnu Mace. 1690; Ahmed. Müsned. nr. 9683; Darimi. es-Sünen. nr.2720.
523
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 105.
524
Bakara 2/260. Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 334.(II-21)
525
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 47.
129
10. Ruh
Ruh. Arapca bir kelime olup. lügatte. insan vücudunda bulunan ve hayatìn temeli
ve sebebi olan gayr-i maddi cevher. manevî varlìk. manevî benlik. vahiy. Allah kelamì.
Kur`ân-ì Kerim. can. kuvvet. cevvallik. rahmet. Cebrail. hareket. faaliyet. tesir. hayat
veren sey. his. duygu. karakter. yaratìlìs. öz. can alìcì nokta. hayali varlìk. bir maddeden
elde edilen öz. ucucu sìvì. ucucu koku. gibi manalara gelmektedir.
527
Ruh kelimesi Kur`ân-ì Kerimde cesitli kalìplarda elli yedi yerde gecmektedir.
528
Mutasavvìflarìn bazìlarì. ruhun aslìnì ve özünü. idrak edilmesi mümkün olmayan
latif bir cevher seklinde târif etmislerdir.
529
Ebu Nasr es-Serrac (ö. 378/988) ise Luma`
adlì eserinde mutasavvìflarìn ruh meselesi hakkìnda yanlìs düsünceler ileri sürdügünü
söyle ifade etmektedir; ~Bazìlarì ruha. Allahu Tealâ`nìn zatìnìn nuru demis. helak
olmustur. Bazìlarì ruhu Allah`ìn hayatìndan bir hayattìr demisler. yine bazìlarì. ruhlarìn
mahluk oldugunu iddia etmisler. Ruhu`l-Kudüs`ü ise Allah`ìn zatìndan sanmìslardìr.
Bazìlarìnìn avamìn ruhlarìnìn mahluk. havassìn ruhlarìnìn ise mahluk olmadìgìna
inanmìslardìr. Bazìlarì da ruhl arì n kì demi ni . azap ol unmayacagì nì . sì kì ntì
cekmeyecegini. kafirin bir ruhu. mü`minin üc ruhu. peygamberlerin ve sìddìklarìn bes
ruhu oldugunu ileri sürmüslerdir. Bütün bunlar yanlìstìr. Bu yanlìs. Hak Tealâ`nìn
yasakladìgì bir sey üzerinde fikir yürütmekten ortaya cìkmìstìr. Ruhlarìn hepsi
yaratìlmìstìr ve Allah`ìn emir alemindedir. Bedenden bedene gecmez.(Yani reenkarne
olmaz).Ruhun bedenden ayrì varlìgì söz konusu degildir. Bedenle birlikte yasar. onunla
ölür ve yine onunla hasr olur. Cenab-ì Hak Adem`in bedenini topraktan. ruhunu
melekuttan yaratmìstìr.¨
530
Îzmirli Îsmail Hakkì (1868-1946) ise ruh konusunda söyle demektedir:
Beseriyetin tarih boyunca en cok fikir yogurdugu konularìn basìnda ruh. madde ve
Allahu Tealâ gelmektedir. Buna ragmen ne doguda ne batìda. ne Îslam âlimleri ne de
filozoflar arasìnda ruh konusu asla cözüme kavusturulamamìstìr. Ruhun mahiyeti.
varlìgì ve beden ile münasebeti gibi konularda âlimler ihtilaf etmislerdir.
531
526
Kafirun 109/6.
527
Îbn Manzur. Lisan. c. II.. ss. 458-68; er-Razi. Muhammed b. Ebi Bekr b. Abdulkadir. Muhtaru`s-Sìhah. thk.:
Muhammed Hatìr. Beyrut 1415/1995. s. 110; el- Cürcani. et-Târifat. by. trs s.. 271.
528
Abdulbaki. Mu`cemü`l-Müfehres. ss. 413-14.
529
Kuseyri. Risale. s.88; Gazalî. Îhya. c.III. s.6; Sühreverdi. Ömer b. Muhammed. Avârifu`l-Maârif. Îhya. c.5. s.218.
Beyrut 1992; Nesefi. Însan-ì Kamil. ss.19-31.
530
Serrac. Luma. ss.430-431
531
Îzmirli. Îsmail Hakkì. Yeni Îlm-i Kelam. Îstanbul. 1339. s.300.
130
Gercekten de Kur`ân-ì Kerim`de ruhun bilinemeyecegi su âyet-i kerime ile
vurgulanmìstìr; ~(Ey Muhammed) sana ruhtan sorarlar. De ki Ruh Rabbimin
emrindendir. Bu hususta size pek az bilgi verilmistir.¨
532
Tefsir kitaplarìnda bu âyetin sebeb-i nüzulü olarak söyle denilmektedir: Kureys
müsriklerinden bazì kimseler Medine`deki Yahudilere ugrayarak. Hz. Peygambere
sorup onu imtihan etmek icin bir takìm sorular vermelerini isterler. Bunu üzerine
Yahudiler de onlara söyle derler; ona Ashab-ì Kehf`ten. Zülkarneyn`den ve ruhun
hakikatinden sorun. sâyet ilk ikisine cevap verir sonuncu soruya cevap vermezse. o
peygamberdir. Cünkü Tevrat`ta da. ruh hakkìnda fazla bilgi verilmemis. insanlar
tarafìndan bilinemeyecegi bildirilmistir. Yine tefsir kitaplarìnda âyette gecen ~ruh¨
kelimesinin büyük melek manasìna gelecegi gibi bilgiler de aktarìlmaktadìr.
533
O halde ruh hakkìnda ileri sürülen görüsler sübjektif oldugundan kimsenin.
karsì görüs de olanlarì icma ve sünnete dayanmìyorlar diye tenkit etmesi dogru degildir.
Îmam-ì Rabbânî beden ile ruh arasìnda bir zìtlìk oldugunu. birine tatlì gelenin
digerine acì verdigini ifade ederek bu sìrrì ancak fenâ mertebesine nail olanlarìn
bilebilecegini ifade eder.
~Basa gelen belalar. sìkìntìlar. her ne kadar acì ve üzücü görünür ise de. batìna
yani kalbe. ruha tatlì gelmektedir. Cünkü beden ile ruh birbirinin zìddì. tersi gibidir.
Birine acì gelen. ötekine tatlì olmaktadìr. Yaratìlìsta duygusuz olanlar. bu ikisinin ters
oldugunu ve hallerini. özelliklerini ayìramaz. Böyle kimseleri hesaba katmìyoruz. Bu
sözlerimizi onlar icin bildirmiyoruz. A`raf suresinde söyle buyruldu:
- Îste bunlar hayvanlar gibi. hatta daha da asagìdadìrlar. Îste bunlar
gafillerin ta kendileridir.
534
Ruhu cisim mertebesine inerek. orada yerlesen ve emir alemine ait latifelerine tâbî olan
kisi bu muammanìn sìrrìnì nasìl bilebilir. Ruh asìl makamìna dönüp geri cekilmedikce
ve emir alemi ile halk aleminin arasì ayrìlmadìkca bu mârifetin güzelliginin üzerindeki
perde kalkmaz. Bu bahtiyarlìgìn elde edilmesi. tayin edilen vakit gelip catmadan önce
ölmege baglìdìr ki bu tarikatìn büyükleri buna fenâ demislerdir.
535
532
Îsra 17/85.
533
Bkz. Taberi. Camiu`l-Beyan. c. XV.. ss.154-56; Begavi. Tefsir. c. III.. s. 494; Sevkani. Fethu`l-Kadir. c. III..
ss.254-54; Beydavi. Tefsir. c.III.. s.464; Îbn-i Kesir. Tefsir. c.III.. s. 362; Alusi. Ruhu`l-Me`ani. c.XV.. ss. 151-
53; Bursevi. Ruhu`l-Beyan. c.V.. s. 51.
534
Araf 7/179.
535
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 159.
131
Îmam-ì Rabbânî. Molla Hüseyin Kesmiri`ye gönderdigi mektupta sordugu
soruya cevap verirken ruh ve ceset arasìndaki münasebeti ayrìntìsìyla acìklar. Soru
söyledir:
Huzurun devamì ve insanìn güc ve idrakini bastan sona devre dìsì bìrakan uyku
haline ragmen. huzur ve ictima halinin devam etmesi nasìl mümkün olmaktadìr?¨
Îmam-ì Rabbânî bu soruya söyle cevap verir: ~Bu soruyu cevaplamak icin
öncelikle birkac meselenin acìklanmasì gerekir. Însanìn ruhu. bu gördügümüz ceset ile
birlesmeden önce. terakki edemez. ilerleyemezdi. Kendine mahsus makamda. derecede
baglì ve mahpus gibi idi. Bu mana su âyette vardìr.
- Melekler derler ki ~Bizim her birimizin bilinen bir makamì vardìr.
536
Fakat bu cesede indikten sonra. yükselebilmek hâssasì ve kuvveti ona verilmistir. Bu
hassasì. onu melekten üstün ve serefli yapmìstìr. Allahu Tealâ lütfederek. ihsan ederek.
ruhu. bu hissiz. hareketsiz olan. hicbir seye yaramayan. karanlìk ceset ile birlestirdi.
Ruh ìsìgìnì. karanlìk ceset ile birlestiren. madde olmayan. zamanlì. mekanlì olmayan
ruhu. maddeden yapìlan ceset ile bir arada bulunduran. Allahu Tealâ. cok büyüktür.
Bütün büyüklük. üstünlükler. yalnìz O`na mahsustur. O`nda hic kusur olamaz. Bu sözün
manasìnì iyi kavramak lazìmdìr. Ruh ile ceset. her bakìmdan. birbirinin aksi. zìddì
oldugundan. bunlarìn bir arada kalabilmesi icin. Allahu Tealâ. ruhu nefise asìk etti. Bu
sevgi. bunlarìn bir arada kalmasìna sebeb oldu. Kur`ân-ì Kerim. bu hali bize haber
veriyor.
- Biz. gercekten insanì en güzel bir bicimde yarattìk. Sonra onu. asagìlarìn
asagìsìna indirdik.
537
Ruhun bu dereceye düsürülmesi ve bu aska tutulmasì. kötülemeye benzeyen bir
medihtir. Îste ruh. nefse karsì olan bu askì. sevgisi sebebi ile kendini nefis alemine attì
ve nefise tabi. esir oldu. Hatta kendinden gecti. Kendisini unuttu. Nefs-i emmare halini
aldì. Sanki nefs-i emmare oldu. Ruh. her seyden daha latif oldugundan. madde bile
olmadìgìndan. her ne ile birlesirse onun haline. sekline ve rengine girer. Kendini
unuttugu icin. evvela kendi aleminde derecesinde iken. Allahu Tealâ`ya olan bilgisini de
unuttu. Cahil ve gafil oldu. Nefis gibi cehalet karanlìgì ile karardì. Allahu Tealâ. cok
merhametli oldugu. cok acìdìgì icin. Peygamberler gönderip. bu büyükler vasìtasìyla
ruhu kendine cagìrdì ve masuku. sevgilisi olan nefise uymamasìnì. nefsi dinlememesini
536
Saffat 37/164.
132
ona emretti. Ruh bu emri dinleyip. nefse uymaz. ondan yüz cevirir ise. felaketten
kurtulur. Yok. eger. basìnì kaldìrmaz. nef.sle beraber kalmak. bu dünyadan ayrìlmamak
isterse. yolunu sasìrìr. saadetten uzaklasìr.
Bu giristen sonra sorunun cevabìna dönelim. Bu sözümüzden. ruhun. nefisle
birlesmis oldugu. hatta kendisini unutup. nefis halini almìs oldugu anlasìldì. Îste ruh. bu
halde kaldìkca. nefsin gafleti. cahilligi. ruhun da gafleti. cehaleti olur. Yok. eger. ruh.
nefisten yüz cevirir. ondan sogur. onun yerine Allahu Tealâ`yì severse ve kendi gibi. bir
mahluku sevmekten kurtulup. sonsuz var olan. hakiki Bakiye asìk olup. bu ask ile
kendinden gecerse. zahirîn. yani nefsin gafleti. cehaleti. batìna. yani ruha sirâyet etmez.
O. Allahu Tealâ`yì bir an unutmaz. Nefsin gafleti. ona nasìl tesir etsin ki. o nefisten.
tamamen ayrìlmìstìr. Zahirden. batìna hicbir sey gecmemistir. Îste bu vakit. zahir
gaflette iken. batìn agahtìr. uyanìktìr. Her an Rabbi iledir. Mesela. badem yagì. badem
cekirdeginde bulundugu müddetce ikisi de aynì bir sey gibidir. Yag. posadan ayrìlìnca.
her ikisinin hassalarì baskadìr ve her bakìmdan ayrì iki sey olurlar. Îste. bu hale
yükselmis olan. bir mesut. bir bahtiyar kimseyi. bazen. tekrar bu aleme indirirler.¨
538
Ruh ile nefsin birlikteligini böylece acìklayan Îmam-ì Rabbânî esfel-i safilînde
ruhun nefisle birlesip kendini unutup. nefis halini almasìnìn onun gafleti ve cehaleti
sebebiyle oldugunu ve bu durumun kendisini helake götürdügünü anlatìr. Ruh eger
nefisten yüz cevirir. onun yerine Allahu Tealâ`yì severse nefsin gafleti ve cehaleti ruha
sirâyet etmez ve ruh uyanìk kalmìs olur. Tasavvufta amaclanan hususlardan birisi de
budur.
Ezelden gelen saf ve berrak ruh. beden kafesine girince onu. aslì olan Allah`tan
uzaklastìrmìstìr. Îste tasavvufi egitimdeki seyr ü sülûk. ~düsüklerin en düsügüne
indirilen¨ yani beden kafesine itilen ruhun ~en güzel kìvam¨ diye belirlenen zaman
öncesi saflìgìna tekrar kavusmasìdìr. Cünkü ruh. arsa mensup oldugundan sürekli orayì
arar ve özler. bunun icinde ruhun meylinin devamlì olarak manevî hayata yani terakki
tarafìnadìr.
Îmam-ì Rabbânî Hace Cemaluddin Hüseyin`e cevaben yazdìgì mektupta insanda
mevcut bulunan yedi letaifden birisi olan ruhtan haberler aktarìr.
~Sana zahir olan bir vakìayì yazìp yorumunu istemissin. Diyorsun ki: bir gün
abdest alìrken bayìlarak yere düstüm. Sanki ruhum bedenimden ayrìlmìstì. Kendime
537
Tin 95/4-5.
133
geldigimde günes gibi parlayan bir nur gördüm. O nur bütün letaifleriyle beni kapladì.
Tìpkì sevgilisini görüp onun güzelliginin parìltìlarìnda eriyip giden ve böylece
kendinden geriye ne bir isim ne de nisan kalan kimse gibi oldum.
Degerli oglum. acìk bir sekilde anlaman gerekir ki Însan meshur olan yedi
letaifden mürekkeptir.
539
Her latifenin de kendine has bir muamelesi vardìr. Ona
mahsus haller ve vecdler vardìr. Oglumun halleri ve zevkleri su anda kalp latifesiyle
ilgiliydi ve kendisi kalp latifesinin cesitli hallerini yasamaktaydì. Su anda da bu kuvvetli
varidat ruhunun latifesine gelmis ve onu tasarrufu altìna almìstìr. Zira
- Krallar bir memlekete girdi mi. orayì harap ederler ve halkìnìn ileri
gelenlerini zelil hale getirirler
540
âyetindeki mana acìktìr. Îdrakin ve suurun kaynagì
olan ruh maglup olunca o zaman bayìlmak o anìn biricik kazanìmì oldu. Bu vakitte sana
ait muamele ruh haline taalluk eder. Bu günkü halka da bu nisbeti tamamlama
sadedinde bir tür inâyet ve yardìm hasìl oldu ve eserinin zuhuru müsahede edildi.
Böylece o nisbet icin bir genisligin olustugu ve bu genisligin henüz sirâyet sadedinde
oldugu anlasìldì. Allahu Tealâ tamamìna erdirsin.¨
541
Îmam-ì Rabbânî yedi letaiften birisi olan ve sol memenin iki parmak altìnda olan
kalp`in tam simetrigi olan sag memenin iki parmak altìnda bulunan ruh` latifesini ve
bu latifenin hallerini kìsaca anlatìr. Îmam-ì Rabbânî`nin dile getirmis oldugu bu fikirler.
Gazalî`nin görüslerine paralellik arz etmektedir. O`na göre; ruh nurdan yaratìlmìs ve
yücedir. Beden ise topraktan yaratìlmìstìr. Toprak ise süflidir. Bu nedenden dolayì ruh.
yücelmek icin yukarìlara cìkmayì arzu eder. beden ise asagìlara inip alcalmayì ister.
Allah Tealâ kendi keremi ile ikisini bir birine bagladì. Böylece ruh bedenin. beden de
ruhun bagì oldu. Bu bag ölüm anìnda cözülür. yani bedenle ruh birbirinden ayrìlìr.
542
Sonuc olarak sunu söyleyebiliriz. ruh. insana Allah (c.) tarafìndan ilka edilen
temyiz melekesine sahip bir varlìktìr. Sâyet insan ruhuna nisbetle bedenini beslerse
ruhun mümeyyizesi kalmaz. yani ruhunu rehine verip teniyle yasarsa onun temyizi
kalmaz. Bu suna benzer; cocukta temyiz özelligi olmadìgìndan iyi ve kötü hususlarì
ayìramaz. Örnegin onun önüne en degerli incileri ve yanìna da cikolata koysan acaba
hangisini almayì tercih eder? Tabii ki cikolatayì alìr. cünkü o anda onun isine o
538
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 99.
539
Bu yedi letaif sunlardìr: Nefis. kalp. ruh. sìr. hafi. ahfa. beden.
540
Neml 27/34.
541
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 493.
542
Gazalî. Mecma`u Resail. Beyrut. 1416. ss.21-36.
134
yaramaktadìr. Îste ruhun. bu mümeyyiz vasfì. beden tarafìndan anlasìlamaz. Demek ki
bedeni ile yasayan kimselerde bu temyiz özelligi gecici olarak zayìflìyor. O halde Însan.
bedende mahkum olan ruhunu hürriyetine kavusturmasì icin bir insan-ì kamilin
egitimine girmesi ve ona hizmet ederek seyr ü sülûkunu tamamlamasì gerekir. Aksi
takdirde ruhu ölünceye kadar. beden hapishanesinden kurtulamadìgì icin ömür boyu
mahkum ve asli benliginden uzak olarak yasamak zorunda kalabilir.
11. Nefs
Nefs. lügatte. can. ruh. kan. cesed. nazar degdiren göz. yanìnda. herhangi bir
seyin özü. cevheri. azamet. izzet. hamiyyet ve gayb gibi manalara gelmektedir.
543
Kasani. nefsi söyle tanìmlamaktadìr: ~Nefs. his. hayat ve bilincli hareket kuvvetlerini
tasìyan latif buharlì bir cevherdir. Hakim Tirmizi nefse. ruh-i hayvani demistir. O da
nefs-i natìka olan kalb ile beden arasìnda bir vasìtadìr.¨
544
Nefs. Kur`ân-ì Kerim`de üzerinde en cok durulan kavramlardan biridir. Kur`ân-ì
Kerim`de Zatullah.
545
insan ruhu.
546
kalb. sadìr.
547
insan bedeni.
548
bedenle beraber
ruh.
549
insan bedeninde bulunan ve insana kötülügü. fesadì emreden cevher.
550
zat (canlì
cansìz. cin. insan ve hayvanlardan bahsedilirken kullanìlìr.)
551
ve cins
552
gibi. cesitli
manalarda iki yüz altmìs sekiz yerde gecmektedir.
553
Mutasavvìflar. genellikle insan bedeninde bulunan ve ona fesadì. kötülügü
emreden cevher manasìna gelen nefisten bahsetmekte ve dikkatleri ona cekmektedirler.
Îmam-ì Rabbânî bu konuda Yusuf suresinin 53. âyetini yorumlar.
- Ben nefisimi temize cìkarmam. cünkü Rabbimin merhamet ettigi haric.
nefis asìrì derecede kötülügü emreder.
554
543
Îbn Manzur. Lisan. c. XV.. s. 117; c. IV.. s. 413; Razi. Sìhah. s. 280; Münavi. Teârif. s. 707; Cürcani. Târifat. ss.-
242 -43; Asìm Efendi. Kamus. c.II.. s. 1031.
544
Kasani. Istìlâhat. s. 115.
545
Al-i Îmran. 3/28; Maide 5/116; En`am 6/12.54.
546
En`am. 6/93; Zümer 39/42; Fecr 89/27.
547
Bakara 2/77.109.235; Al-i Îmran 3/154; Nisa. 4/113.
548
Al-i Îmran 2/146.185; Yusuf. 26; Îsra. 33.
549
Bakara 286; Enam 6/52; Yunus 10/23.30.44. 49..54.
550
Taha. 20/96; Maide 5/30; Yusuf12/18.53.
551
Bakara 2/48; Lokman 31/28.34; Müddessir 74/38.
552
A`raf 7/188; Tevbe 9/128; Rum 30/28; Sura41/11.
553
Nefs kelimesinin Kur`an`da kullanìmì ile ilgili olarak bkz. Ayni. Mehmet Ali. ~Nefs Kelimesinin Manalarì¨.
Darülfünun Îlahiyat Fakültesi Mecmuasì. Îstanbul 1930. sayì: 14. ss. 46-52; Regis Blachere. ~Nefs Kelimesinin
Kur`an`da Kullanìlìsì Hakkìnda Bazì Notlar¨. Cev.; Sadìk Kìlìc. Atatürk ÜÎFKD. Erzurum 1982. sy. 5. ss. 189-
966; Cebecioglu. Hacì Bayram Veli. s. 166-67.
554
Yusuf 12/53.
135
Îmam-ì Rabbânî Seyyid Mir Muhammed Numan`a gönderdigi mektupta kendi
yasadìgì bazì özel halleri anlatìr. Hapishanede karsìlastìgì manevî halleri ve bu esnada
katettigi bazì mesafeleri anlatìr ve söyle der:
~Bu dönemde tam olarak baskalarìnìn güzelliklerini kusur. kusurlarìnì güzellik
olarak göremiyordum. Henüz tam anlamìyla tevazuu ve boyun büküklügü halini
yasayamìyor. muhtaclìk duygusunu kalbimin derinliklerinde hissedemiyordum.
Însanlardan gördügüm fiili ya da sözlü eziyetler karsìsìnda memnuniyet duyup gassalìn
elindeki ölü misali. irademi kökten Allaha teslim edemiyordum. Afaki ve enfüsi
alakalardan tam olarak kurtulamìyor. tazarru. iltica. Înabe. istigfar. mezellet ve boyun
büküklügü hallerinin özünü idrak edemiyordum. Yine o dönemde sanì yüce Allah`ìn
esyaya olan ihtiyacsìzlìgìnìn ölcüsünün tam kavrayamamìs ve kendimi tam olarak alcak
ve miskin bir kul olarak görememistim.
- Ben nefisimi temize cìkarmam. cünkü Rabbimin merhamet ettigi haric. nefis
asìrì derecede kötülügü emreder.
555
Allaha hamd olsun ki; bela icinde bana afiyet ihsan eyledi. Cefa icinde bana kerem etti.
Darlìkta bana ihsanda bulundu. Darlìkta ve genislikte beni sükretmeye muvaffak
eyledi. Beni enbiyaya mütabaat edenlerden. evliyanìn da izinde gidenlerden olmayì
nasip etti. Ulemayì ve salihleri sevenlerden kìldì.¨
556
Îmam-ì Rabbânî`nin burada zikrettigi âyeti kerime. Mìsìr Azizi`nin hanìmì
Züleyha`nìn Hz. Yusuf`a attìgì iftirasìnì itiraf etmesini ve Hz. Yusuf`tan özür dilemesini
anlatìr. Îmam-ì Rabbânî nefsinin kendisini böyle kötü bir yola sürükledigini itiraf eder.
Züleyha`nìn itirafì gibi Îmam-ì Rabbânî de icinde bulundugu halet-i ruhîyeyi acìkca
ifade etmektedir.
Evet. nefis her zaman icin kötülügü emreder. Îste bundan dolayì. tasavvufta
üzerinde en cok durulan ve en cok eserler verilen konulardan biri de süphesiz nefsin bu
yönüdür.
557
Bu nedenle nefse muhalefet. bütün ibadetlerin basì ve bütün mücahedelerin
kemalidir.
558
Kul. bundan baska Hakk`a giden bir yol bulamaz. Cünkü nefse muvafakat.
kul icin helak olmaktìr. kurtulus ise ona muhalefet etmektir.
559
Nefsi hakkìnda bir sey
bilmeyen. baskasì hakkìnda bir sey bilemez. Ulu ve Yüce olan Allah`ì tanìmakla
555
Yusuf 12/53.
556
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 417.
557
Bkz. Sülemi a.g.e. (Ter.: Süleyman Ates) Îslam Îlimleri Enstitüsü Dergisi. Ankara 1977. ss. 233-38.
558
Kuseyri. Risale. s. 222.
559
Hucviri. Kesfu`l-Mahcub. s. 390.
136
mükellef olan kulun. nefsini de tanìmasì lazìmdìr. Bu suretle hudusunun sìhhati ile Aziz
ve Celil olan Allah`ìn Kìdemini ögrenmis olur. kendisinin fani bir varlìk olusuna istinad
ederek Allah Tealâ`nìn Baki oldugunu bilmis olur.
560
Gercekten nefis cok zâlim ve cahildir. Allah`a itimadì ve tevekkülü olmayan
rìzìk konusunda sürekli gelecegi düsünen bir özellige sahiptir. Tabii ki bu nefs-i
emmare derekesinde olan nefistir. O halde insan gecmis ve gelecek kaygìsìndan
soyutlanìp icinde bulundugu anì en güzel sekilde degerlendirerek nefs-i emmarenin
esaretinden kurtularak Rabbine kulluk yapìp. O`na vuslatì gerceklestirmeyi amaclamasì
gerekir. Nefsin doymak bilmeyen asìrì hìrsìna dikkat cekmekte ve salikin nefsin yularìnì
elinden bìrakìrsa. menzil-i maksuda ulasamayacagìna isaret etmektedir. Bunun icin
salik. bir mürsid-i kamilin kìlavuzluguna girmeli ki nefsin hile ve tuzaklarìnì ona
acìklayìp yardìmcì olsun. Aksi takdirde heva ve hevesin tuzagìndan kurtulamaz.
Însan düsmanì hep dìsarìlarda arar. halbuki en büyük düsmanì. kendi icindeki
nefsidir. Gercekten de dìsarìdaki düsmanlar insanìn malìna mevkiine hatta canìna
kastedebilirler. Fakat bütün bunlar bu dünyanìn nimetleri ile ilgili oldugu icin
mahrumiyet burada söz konusudur. Halbuki icimizdeki nefsin kötülügü öbür dünyaya
müteallik oldugundan daha siddetli olarak târif edilmistir. Nitekim Yusuf(a.s): ~Ben
nefsimi temize cìkarmìyorum. Cünkü nefis. gercekten kötülügü siddetle emreder.
Ancak Rabbimin merhamet ettigi müstesnadìr. cünkü Rabbim Gafur`dur.
Rahim`dir¨
561
demektedir.
Nitekim Sehl b. Abdullah`a ~Sìrru`n-nefs¨ ten soruldugunda su cevabì vermistir:
~Nefs. bir sìrdìr ki. Allah`ìn yaratìklarìndan Firavun`dan baskasìna zahir olmamìstìr.
Nitekim o: Ben sizin en yüce Rabbinizim`
562
deyivermisti. Nefsin yedi semavi. yedi de
arzi perdesi vardìr. Kul nefsini yavas yavas yere gömdükce. kalbi semalara dogru
yükselir. Nefsini topragìn altìna gömünce. kalbiyle arsa varìr.¨
Burada tasavvuf kitaplarìnda yer alan su kaide ortaya cìkmaktadìr. ~Kendini
bilen Rabbini bilir.¨
563
Hayatìn bütün karmasasì icinde bulunan insanìn kendine. nefsine
dönmesi gercekten büyük bir eylemdir. Bu hal tamamìyla ice dönüs metodudur. Însanìn
nefsini yani kendini tanìma isi. onu inceleyen olmaktan cìkarìp. aynì zamanda incelenen
560
Hucviri. a.g.e.. s. 310.
561
Yusuf 12/53.
562
Naziat 79/24
563
Es-Sülemi. Ebu Abdurrahman. Tasavvufun Ana Îlkeleri. Sülemi`nin Risaleleri. cev.: Süleyman Ates. Ankara
1981.. s. 118.; Ayrìca Bkz.. Acluni. Kesfu`l-Hafa. c. II. s. 343.
137
bir obje haline getirir. Bu durumda özne. aynì zamanda nesne olmakta ve böylece insan
birlige ulasmaktadìr.
12- Mürsid/ Seyh
Mürsid. Arapca lügatte. dogru yolu gösteren. uyaran. irsad eden. rehber olan
564
gibi manalara gelmektedir. Seyh de lügatte. önder. kabile baskanì. yaslì adam
565
gibi
anlamlara gelmektedir. Tasavvuf literatüründe her iki kelime de kullanìlmaktadìr.
Mürsid yahut seyh. Hakk`a ulasan yola girip. o yolun tehlikeli ve korkulacak yerlerini
bilen. müridi fayda ve zarar durumuna göre yönlendiren. uyaran. din ve seriatì müridin
kalbine yerlestiren. kullara Allah`ì. Allah`a da kullarì sevdiren kisi
566
olarak
tanìmlanmaktadìr.
Mürsid kelimesi Kur`ân-ì Kerim`de ~Mürsid¨ seklinde sadece bir yerde
gecmektedir.
567
Fakat türevleri ile birlikte on dokuz yerde gecmektedir.
568
Seyh kelimesi
ise Kur`ân-ì Kerim`de dört yerde gecmekte. dördü de sözlük manasìnda yaslì. ihtiyar
gibi anlamlarda kullanìlmìstìr.
569
Müridin. manevî olgunlasma süresince kendisini seyhine kayìtsìz sartsìz teslim
etmesi. aslìnda onun ileriki dönemde Allah`a teslimiyet ve tevekküle yönelmesi
acìsìndan. ön hazìrlìk gibi görülmektedir. Tevekkül veya Allah`a dayanmak. O`na
teslim olmak. tasavvufi olgunluk acìsìndan cok mühimdir. Cünkü mürsidine. baglìlìk ve
güvenme yahut teslimiyet konusunda zayìflìk gösteren bir mürid kolay kolay manevî
egitimini tamamlayamaz. Nitekim Hacì Bayram Veli`nin (1352-1429) halifesi ve Fatih
Sultan Mehmet`in Mürsidi. Aksemseddin (1389-1459) manevî egitimini cok kìsa sürede
tamamlayìp halife olunca. ondan daha önce bu tekkeye gelip halifelik makamìnì
kazanamayan müridlerin bunun sebebini sormalarì üzerine. Hacì Bayram Veli`nin
(1352-1429) verdigi cevap. bu durumu yeterince acìklamaktadìr: ~Bu bir zeyrek (akìllì)
köse imis. Her ne ki. gördü ve isitti. inandì. Hikmetin sonra kendi bildi. Ama kìrk yìldan
564
Îbn Manzur. Lisan. c.III.. ss.175-176; Cevheri. es-Sìhah. c.I.. s. 471;
565
Îbn Manzur. a.g.e.. aynì yer; Cevheri. a.g.e.. aynì yer;
566
Kasani. Istìlâhatu`s-Sufiyye. Kahire 1981. s.510; Cürcani. Târifat. s. 208; Esrefoglu Rumi. Müzekkinnüfus.
Îstanbul 1976. s.568; Tehanevi. Kessaf. c. II.. s. 736; Pakalìn. Osmanlì Deyimleri ve Terimleri Sözlügü. c.III.. ss.
346-47.
567
Bkz. Kehf. 17. ~... Allah kime hidâyet ederse. iste o. Hakk`a ulasmìstìr. Kimi de hidâyetten mahrum ederse. artìk
onu dogruya yöneltecek bir dost (mürsid) bulamazsìn.¨
568
Abdulbaki. Mu`cem. s. 407.
569
Bkz. Kasas 28/23; Hud 11/ 82; Yusuf 12/78; Tevbe9/ 67.
138
beri hizmet eden bu dervisler. gördüklerinin ve isittiklerinin hemen hikmetini ve aslìnì
sorarlar.¨
570
Gazalî de bu konuda söyle demektedir; bedeni hastalìklarda. hastalìga göre
tedavinin degistigi gibi. müridlerin kalplerini tedavi edecek olan seyhte herkesin
nabzìna. mizac ve bünyesine. hastalìgìnìn cinsine göre tedavi cihetine gitmelidir. Sâyet
seyh müridlerin hepsine aynì ögüt ve tavsiyede bulunursa. coklarìnì helak eder ve
kalplerini öldürür. Mesela; mürid seriatìn hududunu bilmeyen ve yeni bu yola sülûk
eden cahi l bi r ki mse i se. önce abdest. gusul ve namaz gibi zahirî ibadetler
ögretilmeli...
571
Îmam-ì Rabbânî tasavvufi egitimde mürsidin önemli oldugunu belirtmektedir.
Kendisine uyulacak mürsidin de hakiki bir mürsid olmasì gerektigini ifade eder. Han-ì
Hanan diye bilinen Seyh Abdurrahim`e gönderdigi mektupta Îbrahim suresinin 24. ve
26. âyetlerini delil getirerek yetersiz kimseden tarikat almanìn zararlarìnì söyle anlatìr:
~Dünya ahiretin ekim tarlasìdìr. Oraya bir sey ekmeyene yazìklar olsun. Yerin
bosa giderilip zayi edilmesi birkac türlüdür. Ya oraya hicbir seyin tohumu ekilmez. ya
da oraya habis ve fasit islerin tohumu ekilir. Bu durum daha kötüdür.
Tohumun habaseti ve fesadì söyle olur: noksan bir salikten tarikat alìnìr; onun
gittigi yola gidilir. O nakìs kimse hevasìna uyan bir kimsedir.
572
Bundan hasìl olan
zulmet üstüne zulmettir. Cünkü nakìs olan kimse Sübhan Allaha ulastìran yollarla o
yüce Sübhan Zata ulastìramayan yollarì ayìrt edemez. Zira kendisi oraya ulasan bir
kimse degildir. Sonra o talebelerdeki degisik istidatlarì da ayìrt edemez. Böyle olunca
cezbe yollarì ile sülûk yollarìnì da birbirinden ayìrt edemez. Halbuki cogu kez bir
talibin istidadì cezbe yoluna daha uygundur. sülûk yoluna uygun degildir.
Nakìs kimse yollarì. degisik istidatlarì ayrìntìlarì ile bilemedigi icin uygun
olmadìgì halde birini sülûk yoluna sokar. kendi saptìgì gibi yoldan saptìrìr. Kamil ve
mükemmil bir seyhe. anlatìlan hale ugrayan bir talibin terbiyesi ve sülûku düstügü
zaman önce sunu yapmalìdìr. Durumu belirtilen noksan seyhten kendine isabet eden
seyi izale ede. Onun sebebi ile fesad olan halini düzelte. Bundan sonra istidat topragìna
570
Cebecioglu. Hacì Bayram Veli. s. 163
571
Gazalî. Îhya. c.III.. ss. 140-41.
572
Bu ifadeler. ~Toplumda cimriligin hakim. nefsani arzularìn öncü oldugu. dünyalìklarìn tercih edildigi ve herkesin
kendi görüsünü begendigi vakit insanlarì bìrak. kendini düzeltmeye bak¨ hadisine isaret etmektedir.(Ebu Davud.
nr.4341)
139
onun kabiliyetine uygun yararlì tohumu ata. Îste o zaman orada güzel bitkiler biter.
Anlatìlan mana su âyetlerde ifadesini bulur.
-Kötü bir kelimenin misali topragìn üstünden koparìlmìs bir agac gibidir;
onun kararì yoktur.
573
- Görmez misin? Allah iyi bir kelimeye nasìl misal getirir? O. güzel bir agac
gibidir. Kökü sabittir. dallarì semada bir agac gibidir.
574
Kamil seyhin sohbeti kibriti ahmerdir. Onun nazarì devadìr. Sözü sifadìr. Anlatìlan
zatìn sohbetinden gayrisi. dikenli agac gibidir.¨
575
Îmam-ì Rabbânî`ye göre hakiki mürsid bulunmaz bir nimettir. Kendisinden her
yönüyle istifade edilebilecek bir kimsedir. Onun nazarì deva. sözleri sifadìr. Hakiki
mürsidin sohbeti kendisine intisap edenlere ilac gibi gelir. Bu yolda ilerlemenin. manevî
olarak mesafe kaydetmenin en güzel yolu budur. Böyle olmazsa isler zorlasìr.
Îmam-ì Rabbânî bu tarikat icerisinde seyri sülûkunu tamamlayan tarikat
büyüklerini örnek göstererek insanlarì tarikata tesvik etmektedir. Muhtesip Molla
Eyüp`e yazdìgì mektupta Nur suresi 37. âyetini delil getirerek Yüce Naksibendi
tarikatìna tesvik etmektedir.
~Bu büyüklere(Naksibendi tarikatìnìn büyükleri) hasìl olan haller gelip gecici
degildir. Gafletsiz gecen vakitleri cok uzun sürer. Masiva sevgisi. kalplerinden öyle
silinmistir ki. masivayì düsünmek icin bin sene ugrassalar. kalplerine getiremezler.
Baskalarìna simsek gibi cakìp gecen (Tecelli-i zati) bu büyüklerden hic ayrìlmaz. Cabuk
biten huzura hic kìymet vermezler. Bu durum su âyette anlatìlmìstìr:
-Öyle erlerdir ki; onlarì ne ticaret. ne de alìsveris Allahìn zikrinden
alìkoyar.
576
Bu âyet-i kerimede buyrulan kimseler bunlardìr. Böyle olmakla beraber. bu büyüklerin
yolu. yollarìn en kìsasìdìr. Elbette kavusturucudur. Baska yollarìn sonunda ele
gecenler. bu büyüklere baslangìcta verilir. Bunlarìn kalpleri. Hz. Ebu Bekrin (r.a)
mübarek kalbine baglìdìr. Kalplerini baglìyan bu zincir. bütün baska mesayihin
baglarìndan üstündür. Fakat herkesin aklì. bu büyüklerin aldìgì zevki anlayamaz. Bu
yolda bulunan kìsa görüslü kimseler bile. bunlarìn yüksekliklerine inanamazlar. Hace
Ahrar (k.s.) der ki: ~Bu tarikatìn büyükleri riyakar. raks eden kimselerle
573
Îbrahim 14/26.
574
Îbrahim 14/24.
575
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no;23.
140
kìyaslanmazlar. Onlarìn Allah ile olan iliskileri gercekten cok yüksektir.¨ Bu büyüklerin
özellikleri ve kemalatì kitaplara yazìlacak olsaydì ucsuz bucaksìz denizin yanìnda bir
damla gibi kalìrdì. ¨
577
Onlar hakikaten bu tarikatìn büyükleridir. Onlarì anlatmak icin kitaplar bile
yetmez. Onlara bu kadar büyük yapan sey bu yolun büyüklügüdür. Îmam-ì Rabbânî bu
yolun büyüklerini anlatmak suretiyle bu yola insanlarì davet etmektedir. Îslam sadece
sözle degil. hayatìn her anìnda yasanan bir dindir. Tasavvuf ise bu dini yasamanìn en
kolay ve en güzel seklidir.
Sonuc olarak sunu söyleyebiliriz; tasavvuf yoluna giren insan. mutlaka bir seyhe
baglanmalìdìr. Bu yolda seyhsiz tek basìna yol almak uygun karsìlanmadìgì hatta
mümkün olmadìgì kabul edilir. Nitekim Bayezìd-i Bistami; ~Seyhi olmayanìn seyhi
seytandìr¨
578
diyerek rehberin önemine dikkatleri cekmistir.
13. MuhabbetuIIah
Muhabbet. lügatte. hoslanìlan seye karsì duyulan meyil. sevgi. sevme. ask. ilgi.
alaka. dostluk. dostca konusma. sohbet. yarenlik
579
gibi manalara gelmektedir.
Sevmek anlamandaki ha-be-be ve türevleri Kur`ân-ì Kerim`de seksen bes yerde
gecmektedir.
580
Ancak ~muhabbet¨ olarak sadece bir yerde yer alìr
581
. Kasani. sevginin
özünü tanìmlarken söyle der: ~Tüm sevgi türlerinin aslì olmasì sebebiyle. zatìn kendi
aynìnì baska bir sey itibariyle olmaksìzìn (sìrf) zatì sebebiyle sevmesidir
582
. Yahya b.
Muaz sevginin önemini su sözü ile ne güzel dile getirmektedir: ~hardal tanesi kadar
muhabbet. muhabbetsiz yetmis yìllìk ibadetten daha cok hosuma gider.¨
583
Kur`ân-ì Kerim`e baktìgìmìz zaman Allah`ìn cebbar. Kahhar. Mütekebbir. Muiz.
Müzil. Seriu`l-hisab gibi ~Celal sìfatlarì¨ diye isimlendirilen vasìflarìnìn zikredildigini.
ama bunun yanìnda Allah`ìn kullarìna karsì sevgi. sefkat ve merhamet sahibi.
günahlarìnìn bagìslayan gibi ~cemal sìfatlarì¨ da vasfedildigini görürüz. Îste bu her iki
grup âyetinde. tasavvufun muhtelif gelisme merhalelerinde etkili oldugunu görürüz.
576
Nur 24/37.
577
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 243
578
Kuseyri. Risale. s. 592; Sühreverdi. Avârif. s. 127.
579
Îbn Manzur. Lisan. c.I.. ss.742-746.
580
Abdulbaki. el-Mu`cem. ss.243-245.
581
Taha. 20/39.
582
Kasani. Mu`cem. s. 98.
583
Kuseyri.. Risale. s. 504.
141
Mesela zühd döneminde ikinci grup âyetlerden ziyade birinci grupta olan âyetlerin daha
etkili oldugunu. bu nedenle. bu dönemde. her cesit günah mübalaga ile dile getirilmis.
Allah`ìn azab ve korkusu ibadet ve taatlerin en önemli saiki olmustur.
Îmam-ì Rabbânî Allah sevgisi hususunda söyle der:
~Allahu Tealâ`yì sevenler. Allahu Tealâ ile beraberdir. Cünkü Allah Resulü
söyle buyurmustur: Kisi sevdigi ile beraberdir.`
584
Însanìn aslì. ruhudur. Ruhun beden
ile birlesmesi. Allahu Tealâ ile olmasìna biraz mani` olmustur. Bedenden ayrìlìp. bu
karanlìk yerden kurtulunca. Rabbi ile beraber. Ona yakîn olur. Bunun icin. Ölüm.
sevgiliyi sevgiliye kavusturan bir köprüdür buyruldu. Su âyeti kerime Allah asìklarìna
tesellidir.
- Her kim Allah`a kavusmayì umarsa. bilsin ki Allah`ìn tayin ettigi o vakit
elbette gelecektir.
585
Fakat büyüklerin huzuru. sohbeti ile sereflenemeyen zavallìlarìn hali haraptìr.¨
586
Îmam-ì Rabbânî burada su inceliklere temas etmektedir. Allahì sevenler Allah
ile beraberdir. Bunu Hz. Peygamber acìkca ilan etmistir. Însanìn aslì olan ruhu her
zaman Allah isle beraber olmalìdìr. Bu gerceklesirse yakîn hali elde edilmis olur. Aksi
halde nefsin esiri olur. Allah dostlarì ölümü sevdiklerine kavusma icin bir vesile bilirler.
Ama Allah dostlarìnìn terbiyesinden mahrum olanlar bu incelikten haberdar degillerdir.
Aynì konuda Îmam-ì Rabbânî Al-i Îmran suresi 31. âyeti kerimesini de söyle
yorumlar.
~Sevgilinin ahlakì. sìfatlarì. her nerede bulunursa orasì da sevilir. Ali Îmran
suresi 31. âyeti kerimesi bu manadadìr..
- Eger Allah`ì seviyorsanìz bana uyun ki. Allah da sizi sevsin.
587
O halde. Sevgili Peygamberimize uymaga calìsmak. insanì. sevilenlerden olmaya sevk
eder. Aklì olanlarìn. iyi. dogru düsünebilenlerin zahirleri ile batìnlarì ile Habibullaha
tam uymaga calìsmasì gerekir.¨
588
Îmam-ì Rabbânî burada söylenmesi gerekenleri acìk ve net ifadelerle söyler.
Îmam-ì Rabbânî Molla Muhammed Sìdìk Bedahsi`ye yazdìgì mektupta bazì seylerin
Allahìn rìzasìna ve sevgisine engel oldugunu ve bunlardan kacìnmak gerektigini söyler.
584
Buhari. Edep.96. nr. 6168.6169; Müslim. Birr.50. nr. 2639.2640; Tirmizi.nr.3385; Ebu Davud. nr. 5127; Ahmed.
Müsned.nr 3718.13090.
585
Ankebut 29/5
586
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 45.
587
Ali Îmran 3/31.
142
~Seni (dünya sevgisi) belasìnìn icine düsüren. lezzetli yemekler yemek ve degerli
elbiseler giymek arzusudur. Henüz fìrsat elden kacmamìstìr. Îsin aslìnì düsünmek
gerekir. Bunlarì düsman biliniz! Onlardan kacìnìz! Cok sakìnìnìz! Allahu Tealâ söyle
buyurdu:
- Ey iman edenler! Eslerinizden ve cocuklarìnìzdan size düsman olabilecekler
vardìr. Onlardan sakìnìn.¨
589
Îmam-ì Rabbânî bu âyetin emrine uyarak gaflet uykusundan uyanmak
gerektigini belirtir. Dünyanìn gecici zevkleri. nefislerin heva ve hevesleri bizlerin
dünyaya meyletmesine sebep olur. Bunlara dalìp ahireti unutmaktan kacìnmalìyìz.
Tevbe 9/24 âyeti ile ilgili olarak da söyle der:
- De ki: ~Eger babalarìnìz. ogullarìnìz. kardesleriniz. esleriniz. asiretiniz.
kazandìgìnìz mallar. kesata ugramasìndan korktugunuz bir ticaret ve begendiginiz
meskenler size Allah`tan. peygamberinden ve onun yolunda cihattan daha sevgili ise.
artìk Allah`ìn emri gelinceye kadar bekleyin! Allah fasìk toplulugu dogru yola
erdirmez.
590
~Bu âyeti okumaktan cokca aglama geldi. korku bastì. Bu esnada hâlimi gözden
gecirdim. Kendimi söyle buldum: bunlarìn hicbiriyle taallukum yoktur. O kadar ki;
bunlarìn hepsi telef olup bir hic durumuna gelecek olsa. Seriatta yasak ve cirkin bir
isin cevazì vaki olmaz. Bunlarìn hicbiri o ise tercih edilmez.¨
591
Elmalìlì Muhammed Hamdi Yazìr bu âyetin tefsirinde söyle der: ~De ki. eger
babalarìnìz. ogullarìnìz. kardesleriniz. zevceleriniz ve asiretiniz. birlikte yasadìgìnìz.
düsüp kalktìgìnìz yakîn akrabalarìnìz ve aile fertleriniz ve kazanìp biriktirdiginiz mallar.
yani mal varlìgìnìz ve kesadìndan korkacagìnìz ticaret ve hosunuza giden meskenler.
iclerinde yasamak arzusunda bulundugunuz evler. konaklar. köskler. bahceler. iller.
obalar. yani bütünüyle bunlar. aile ve akrabalar. mal ve ticaret. vatan ve meskeninde
rahat ve huzur icinde oturmak. insan gruplarì arasìnda baslìca dostluk ve kaynasma
sebepleridir. Ve savasìn bunlardan ayìran bir hicran tarafì vardìr. Savas insanlarì. sevgili
babalardan. ogullardan. kardeslerden. zevcelerden. hìsìm ve akrabadan. konu komsudan.
esten dosttan ve hemsehrilerden ayìrìr. Ugrasìp kazandìgì kìymetli mallardan eder.
ticareti durdurur. rahat döseklerde yatmaya engel olur. Bu yüzden de savas sevilecek
588
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 41.
589
Tegabun 64/4. Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 132.
590
Tevbe 9/24.
143
seylerden degildir. Bundan dolayì durup dururken savas cìkarmak da iyi degildir. Fakat
rahatì sevmenin de bir sìnìrì vardìr. Bunlar insanoglu acìsìndan ne son gaye ve
maksattìr. ne de ebedi kurtulus icin yeterli olan seylerdir. Bunlara sevgi göstermek. din
ve Allah yoluna hizmete vesile oldugu müddetce güzel seydir. din sevgisine ve Allah
yolundaki hizmete ters düstükleri ve engel olduklarì zaman da birer bela ve
musibettirler. Bunlarì her sevgiye tercih edecek sekilde sevenler. insanlìkta ve ahlakta
yükselemezler. hakkì ve hukuku ihlal ederler. zulüm ve haksìzlìklara sebebiyet verirler.
her türlü bayagìlìga rìza gösterirler de gerektigi zaman Allah yolunda mücadele
edemezler. cihada gidemezler. Can ve mal. evlat ve iyal kaygìsìyla her zillete. her
alcaklìga boyun egerler. Onun icindir ki. bunlara söyle deniliyor: Eger bütün bu
sayìlanlar size Allah ve Resulü'nden ve O'nun yolunda cihad etmekten daha sevgili ise o
halde bekleyiniz ta ki. Allah'ìn emri gelsin. Bu durumda size yapacagìnì yapsìn.
basìnìza ne felaket verecekse versin. isinizi bitirsin. belasìnì basìnìza musallat etsin. ne
haliniz varsa görün. O vakit kurtulmak ümidi var mìdìr. yok mudur yakìndan
görürsünüz. Var mì zannediyorsunuz? Hayìr. asla yoktur. Biliniz ki. Allah fasìk bir
kavmi hidâyet etmez.
592
Bu âyeti kerime Allah ve Peygamber sevgisine aykìrì düsen ve dini görevlerin
yerine getirilmesini engelleyen her türlü sevgi ve iliskiden uzak durmayì emrediyor.
Îmam-ì Rabbânî bu âyeti okuduktan sonra Allah ve Resulünün sevgisini engelleyecek
bir durum olmadìgìnì müsahede ettigi icin gözyasì döküyor.
13.1- Muhabbet (Ask)
Ask Arapca bir kelime olup. sarmasìk manasìna gelen ~Isk¨ kökünden alìnmìs
olup. sevgi. asìrì derecedeki sevgi. iptila. tutkunluk gibi anlamlara gelmektedir.
593
Sarmasìk. sarìldìgì yeri nasìl kaplarsa. ask da girdigi kalbi hatta insanìn vücudunu ögle
kaplar.
Ask sevmenin ne oldugunu ögreten. feragat ve fedakarlìgìn yollarìnì gösteren.
gönülleri odda yanmaya mutad eyleyen bir lütuftur. Ask kelimesi Kur`ân-ì Kerim de
zikredilmemistir. Ancak Îbn-i Arabi`ye göre bu kelime Kur`ân-ì Kerim`de kinaye
591
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 430..
592
Yazìr. E. M.Hamdi. Hak Dini Kur`an Dili. Tevbe 9/24..
593
Îbn Manzur. Lisan. c.X.. ss. 251-52; Pakalìn. Mehmet zeki. Osmanlì Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlügü. c.I.. s.
100.
144
yoluyla ifade edilmistir. Cünkü o askì muhabbetin ifrat derecesi olarak târif etmistir.
594
Kur`ân-ì Kerim`de su âyet- kerime ile ~... Îman edenlere gelince onlarìn Allah`a
muhabbetleri her seyden güclüdür...¨
595
muhabbetin en siddetlisinden söz edilmekte ve
onu kamil imanìn belirtisi saymaktadìr.
Îslami literatürde ask. ilahî ve beseri olmak üzere baslìca iki anlamda
kullanìlmìs. ilahî aska. genellikle ~hakiki ask¨. beseri aska da ~mecazi¨ veya ~özürlü
ask¨ denilmistir. Îlahi ask. genis ölcüde tasavvufta ele alìnmìs. kelama dair bazì
kaynaklarda ise mutasavvìflarìn bu ask anlayìsì tenkit edilmistir.
596
Gazalî. Îhya adlì eserinin ~Kitabu`l-mahabbe ve`s-sevk ve`l-üns ve`r-rìza¨
baslìklì bölümünde söyle demektedir: Allah`ì tanìyan O`nu sever. Mârifet artìkca
sevgide gelisir ve güclenir. Îste bu sevgiye ask denir. Sevginin bu sekilde ask halini
almasì. kulun mârifette yetkinleserek ilahî güzelligi idrak etmesinden ileri gelir. bu
idrak artìkca askta güclenir. Nitekim Hz. Muhammed (s.a.v.)`in Hira`da ibadete
kapandìgìnì gören Mekke müsrikleri. ~Muhammed Tanrì`sìna asìk oldu¨ demislerdi.
Gercek asìk kalbindeki Allah sevgisine hicbir varlìgìn sevgisini ortak etmez. Bu yüzden
baska seylere karsì duyulan sevgiye ancak mecaz yoluyla ask denebilir. Cünkü ortagì
olmayan. dolayìsìyla ortaksìz sevilebilen tek varlìk Allah`tìr.
597
Ask. ahlaki ve ruhanî hastalìklar icin bir uzman doktor konumundadìr. Ask.
asìkìn kibir ve azamet hastalìklarìnìn ilacì olur ve onu her türlü ayìp ve noksanlardan
temizler. Ne mantìk. ne de akìl insan ruhunu harekete getiren kudret olamamìstìr. Bu
özellik yalnìz aska özgüdür. Bunu su sekilde de izah edebiliriz; tasavvuf yolunda
ilerlemek isteyen kimsenin. her seyden önce kendisine ayak bagì olan veya olacak
olanlardan kurtulmasì. kalbinde baglìlìk adìna zerre kadar bir seyin bulunmamasì
gerekir. Simdi zihnimizde iki kisi tasavvur edelim; bir kisi var ki onun dünyada mecazi
aska yakalanmamìs. Digeri ise bu mecazi aska tutulmus bir sevgili var. Aslìnda birinci
sahsìn. dünyada canlì cansìz sevmedigi hicbir sey yoktur. Kìsacasì dünyada mevcut olan
her seye gönül vermis. Digeri ise ask-ì mecazi ile birini sevmis. dünya ve icindekileri
kalbinden cìkarmìs. yalnìz sevgilisine gönlünü baglamìstìr. Acaba bu iki kisiden hangisi
daha kolay Rabbine vasìl olabilir. Hic süphesiz ask-ì mecazi sahibi daha kolay Hakk`a
ulasìr. Cünkü onun kalbi bir tek seye oda sevgilisine baglanmìstì. digeri ise yüzlerce
594
Îbn Arabi. Fütuhat. c. IV.. s. 104.
595
Bakara 2/165.
596
Bkz. Uludag. Süleyman. ~Ask¨ DÎA.. c. IV.. ss. 11-16.
145
sevgiliye gönül vermistir. Bir tek sevgiliden mi? Yoksa yüzlercesinden kurtulmak mì
daha kolay olacaktìr. Bu nedenle mecazi ask ilahî aska hazìrlìk devresi olarak kabul
edilir. Cünkü fani. gecici gönül iliskileri. sevgi denemeleri. fedakarlìklar. merhamet.
hosgörü bu hazìrlìk devresinde ögrenilir.
Muhammed Îkbal de akìl ve ask kavramlarìnì mukayese ederken söyle
demektedir: ~Akìl renk ve kokuya baglì kaldìgì sürece. dostun yoluna dogru o. yavasca
yürür. Onun eseri de ancak art arda gelen merhalelerde sekillenir... Ama sevgi. bu yolda
ne yìl tanìr ne ay. ne erken bilir ne gec. ne yakìn bilir ne uzak. Akìl dagì parcalar. yahut
etrafìnda dönüp dolasìr. Ama askìn karsìsìndaysa dag tìpkì bir saman cöpüdür... Askìn
Hayber`i bir parca arpa ekmeyi ile fetheder. Ask ayì ikiye yarar... Ruhumdaki ask.
gözlerimdeki görme gibidir. Dìsì gördügü gibi. ici de görür. O aynì zamanda hem kül.
hem de kìvìlcìmdìr. Ask bir hükümdar ve apacìk bir delildir. Îki dünyada. ona bagìmlì
olarak bulunur. O zaman ötesinde olup bununla birlikte. dün. yarìn ondan
kaynaklanìrlar.¨
598
Yani nefsi ile mücahede ederek basirete ulasan salik. olaylarìn ic yüzünü
kesfeder. Kalbi mükasefeye ulastìgìndan dìs alemi geren bedendeki göze ve onun elde
ettigi bilgiye ihtiyac duymaz cünkü bedendeki göz maddi alemdeki varlìklarì. olaylarì.
renkleri ve sekilleri görür. Halbuki gönül gözü dìs alemdeki esya ve olaylarìn ic yüzünü
ve manevî alemdeki hakikatleri görür.
~Kul Sübhan hak olamaz. Ne var ki. Sübhan Hakkìn fazlì ile sanì Yüce hak`tan
ayrìlmayacak bir makama ulasabilir. Zira ~Însan sevdigi ile beraberdir¨
599
sözünün
manasì dogrudur.
Sübhan Hakkìn esya ile maiyet (beraberlik) nispeti bulunsa da burada anlatmak
istedigimiz maiyet sevgi merkezli bir maiyettir ve genel anlamdaki maiyetten farklìdìr.
Muhabbetten mahrum olan kimsenin bu maiyeti anlamasì mümkün degildir.
Muhabbette insanlarìn mertebeleri farklì oldugu icin maiyet dereceleri de farklìdìr.
Sözünü ettigim bu maiyet Allah ile aramìzdaki gölgeleri asmamìzìn ve varlìgìmìzì
ortadan kaldìrmanìn yegane caresidir. Ayrìca maiyet. kulluk merkezinde gercek
hürriyete varmamìzì saglayarak bizleri kölelikten kurtaran bir aractìr. O bir yardan
kendi benligimizi yok ederken. Bir yandan da kemal mertebelerine yükseltmektedir.
597
Gazzali. Îhya. c. II.. ss. 279-80.
598
Îkbal. Muhammed. Benlik ve toplum. cev.: A. Yüksel. Eksen yay.. Îstanbul 1990. ss.31-32.
146
Allahu Tealâ esyayla olan genel beraberligi hakkìnda söyle buyurmustur.
- Nerede olsanìz. O sizinle beraberdir.
600
Böylece beraberligi kendisine isnat etmistir. Özel beraberlik icin kisi sevdigi ile
beraberdir`
601
hükmünce muhabbetin geregi olarak beraberligi bize isnat etmistir. Bu iki
beraberlik arasìnda ne kadar da cok fark vardìr. Özel beraberlik cift taraflìdìr. Genel
beraberlik ise tek taraflì ve sadece Allah katìndadìr. Bu bakìmdan genel beraberlik
vicdan (kavusma) halinde ayrìlìktìr.¨
602
Mevdudi bu âyeti söyle yorumlar: ~Yani. sizler hic bir surette O'nun
hükümranlìgìnìn ve bilgisinin dìsìnda kalamazsìnìz. Yeryüzünde. gökyüzünde. uzayda
veya her nerede olursanìz olunuz. Allah'ìn bilgisi dìsìnda olmanìz mümkün degildir.
Yeryüzünde hayatìnìzì idame ettiriyor olmanìz bile. Allah'ìn her yerde mevcut oldugunu
bizzat ispatlamaktadìr. Kalbinizin carpìntìsì. nefes almanìz. görme ve isitme
yetileriniz... Cigerlerinizin isleyisine kendiniz de sahitsiniz. Îste Allah size hikmet ile bu
imkanlarì verdigi icindir ki yasamaktasìnìz. Nitekim eceliniz geldiginde Allah bu
imkanlarì ortadan kaldìrìr ve sizler hayata veda edersiniz.¨
603
Kisi sevdigi ile beraberdir hadisi serifi maddi ve manevî beraberlige isaret
etmektedir. Însanlarla madden beraber olunabildigi gibi manen de beraber olmak
mümkündür ve asìl beraberlik de budur. Bu beraberligi saglayan da asktìr. muhabbettir.
Bu duygularì bizim kalbimize yerlestiren de Yüce Allah`tìr. Bizler Allahìn razì olacagì
bir hayat yasamak icin her an Allahu Tealâ ile birlikte olmalìyìz.
Îmam-ì Rabbânî bu hususta söyle der:
~Dostlukla muhabbet nispeti arasìnda umumi ve hususi bir mana vardìr.
Dostluk umumi manada olup muhabbet onun kamil bir ferde tahsilidir. Ünsün ve ülfetin
ifratì (asìrìsì) o muhabbettir ki; tam bir düskünlüge sebep olur. kararsìzlìk ve yerinde
duramamazlìk getirir. Dostluga gelince tamamìyla üns. ülfet ve istirahattìr. Muhabbet
ise. o Hullete arìz olan bir baska keyfiyettir. Sair hüllet fertlerinden de mümtaz kìlar.
Böylece o. bir baska cins gibi olur. Sair hüllet fertlerinden mümtaz kìlan hususiyet
sunlardìr. Hüzün ve elem.
599
Buhari. Edep.96. nr. 6168.6169; Müslim. Birr.50. nr. 2639.2640; Tirmizi.nr.3385; Ebu Davud. nr. 5127; Ahmed.
Müsned.nr 3718.13090.
600
Hadid 57/4.
601
Buhari. Edep. 96. nr. 6168.6169; Müslim. Birr.50. nr. 2639.2640; Tirmizi.nr.3385; Ebu Davud. nr. 5127; Ahmed.
Müsned.nr 3718.13090.
602
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 438.
603
Mevdudi. Hadid 57/4.
147
Dostluk bastan sona bir hayattìr. sevinc icinde bir sevinc. ünsiyet icinde bir
ünsiyettir. Her halde bundan olacak ki; Sübhan hak. dostunun amelinin ecrini. hem
mihnetler yeri olan bu dünyada hem de ahirette verdi. Allahu Tealâ söyle buyurdu:
- Onu dünyada mükaf at l andì rdì k. Süphesi z o. ahirette de salihler
(zümresin)dendir.
604
Muhabbet hüznün ve elemin kaynagì olduguna göre. muhabbet agìr basan her
fertte elem ve hüzün de fazla olur. Bundan dolayì Resulullah`ìn da daima hüzün
icerisinde yasadìgì söylenmistir.
605
O. Hi cbi r peygamber beni m kadar sìkìntì
cekmemistir`
606
buyurmustur. Cünkü muhabbete ulasma konusunda insanlarìn en kamili
Hz. Peygamberdir. Her ne kadar o mahbub (sevilen)ise de. arada muhabbet nisbeti
bulundugu icin mahbub. muhib(seven) gibi asìk ve tutkun oldu. Bir kutsi hadiste söyle
buyrulmustur. Dikkat edin! Ebrarìn (iyi kullarìn) bana olan sevki arttì. Benim onlara
olan sevkim daha siddetlidir.`¨
607
Îmam-ì Rabbânî ask ve muhabbetin karsìlìklì oldugunu burada acìkca
zikretmektedir. Zaten muhabbet tek taraflì olan bir olay degildir. Asìk-masuk (muhip-
mahbub) iliskisi her zaman icin söz konusudur. Burada önemli olan neye ve kime karsì
muhabbet beslendigidir. Allaha ve Resulüne karsì beslenen muhabbet degerlidir ve
karsìlìgì da yine sevgidir.
Sevgi insanìn yaratìlìsìnda var olan bir duygudur. Baba-ogul. karì-koca. aile
fertleri ve arkadaslar arasìnda bir sevginin olmasì tabiidir ve de gereklidir. Bu sevgi
insani ve Îslami bir sevgidir. Baba-ogul arasìndaki sevginin en müstesna örneklerinden
birisi olan Hz. Yakup ile Hz. Yusuf arasìndaki sevgi hakkìnda Îmam-ì Rabbânî söyle
der:
~Söyle bir soru sorulabilir: Yakup peygamberin Yusuf peygambere ifrat
derecesindeki muhabbetinin manasì nedir. Halbuki Allahu Tealâ onun hakkìnda ve
ecdadì kiram hakkìnda söyle buyurmustur.
-Kullarìmìz Îbrahim'i. Îshak'ì ve Yakup`u da an. Onlar eller ve gözler
sahipleri idiler. Cünkü biz onlarì temiz bir hasletle. halis yurt (ahiret) düsüncesine
604
Ankebut 29/27.
605
Daha genis bilgi icin bk. Beyhaki. Suabu`l-Îman. nr.143. Taberani. el-Kebir. nr. 414.
606
Tirmizi. es-Sünen. nr.2447; Îbn-i Mace. es-Sünen. nr.151; Ahmed. Müsned. 3/120. nr. 12236-37.
607
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no;500.
148
ermis has kullarìmìzdan kìlmìsìzdìr. Cünkü onlar. nezdimizde secilmis en hayìrlì
kimselerdendir.
608
Onlarìn durumu böyle olunca nasìl olur da Yüce haktan baskasìna taalluk(ilgi
duymak) enbiyanìn sanìna yakìstìrìlìr? Buna su cevabì veririm: Ahiretin hüsnü ve
cemali. nimetleri ve lezzetleri dünyanìn hüsnü ve cemali. nimetleri ve lezzetleri gibi
degildir. Zira ahiretin hüsnü ve cemali. hayìr icinde hayìrdìr. O nimetler ve lezzetler
dahi Sanì Yüce Mevla katìnda begenilmistir. makbuldür. Dünyanìn bütün hüsnü ve
cemali ise serdir. noksanlìktìr. Bütün bu nimetler ve lezzetler dahi. makbul degildir.
Makbul olmadìgì gibi iyi de görülmemektedir. Bu manada dünya Yüce Allah`ìn gazab
yeri. ahiret ise onun rìza yeri olmustur.¨
609
Peygamber de insandìr ve aile efradìnì sevmesinden daha dogal bir sey olamaz.
Onun bu sevgisi Yüce Allaha olan sevgisini azaltmaz aksine artmasìna vesile olur.
~Söyle bir soru sorulabilir.
- Allah onlarì sever.
610
Mealindeki âyeti kerimenin manasìna göre Sübhan
hakkìn muhabbeti. Resulullah efendimizden baskasìna da taalluk eder. Muhabbetin
Resulullah Efendimize mahsustur denilmesinin manasì nedir?
Bu soruya söyle cevap verebilirim: Muhabbet iki kìsìmdìr. Birincisi sevenin
zatìna digeri ise sevenin zatìndan baskasìna taalluk eder. Birinci kìsìm zati muhabbettir.
Ve bu muhabbet kìsìmlarìnìn en alasìdìr. Cünkü o: Hicbir seyi. kendi nefisi kadar
sevemez. Aynì sekilde muhabbetten bu kìsìm. en muhkem ve saglam olandìr. Sonra bu
muhabbet. arìzalarìn herhangi birinin gelmesi ile de zail olmaz. Bu anlatìlan kìsmìn
taalluk ettigi sìrf mahbuptur. Bunda muhibbiyet saibesi yoktur.
Îkinci kìsma gelince o bu manada degildir. Zira bu arìzidir. Zeval de kabul eder.
Bunun taalluk ettigi. bir yüzü ile her ne kadar mahbub olsa da; onda müteaddit
yüzlerden muhibbiyet vardìr. Resulullah Efendimizin hüsnü ve cemali; hazreti zat
hüsnüne istinat ettiklerinden zata taalluk eden birinci kìsìm. zaruri olarak Resulullah
Efendimize de taalluk etmektedir. Böylece Resulullah Efendimiz muhabbet taalluku ile
zat gibi sìrf mahbub olmaktadìr.
Anlatìlan devlet. Resulullah efendimizden baskasìna müyesser olmadìgìndan.
zati hüsünden yana da nasipleri azaldìgìndan kendilerine ikinci kìsìm muhabbet taalluk
608
Sad 38/45-47.
609
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no;512.
610
Maide 5/54.
149
etti. Kendilerini bir yönü ile mahbub eyledi. Mutlak mahbub. Resulullah efendimizdir.
Zira o. muhibbin zatì gibi. daima mahbuptur. Hissedilen mana su ki: Musa`da (sa)
Sübhan Hak icin. muhabbetin agìr basmasì vardì ve bu muhabbet sebebiyle de. reisi
muhibbin (sevenlerin basì) olmustu. Îste. Sübhan Hakkìn Resulullah sav. Efendimize
olan muhabbetinin misali de budur.
Bu fakir. iki muhabbet denizine ne zaman dalsa. ikisi arasìnda kuvvet ve zaaf
itibari ile degisiklik göstermektedir. Yaratandaki muhabbeti. yaratìlandaki muhabbetten
daha siddetli bulmaktadìr.
- Allah'ìn taraftarlarì galip geleceklerdir.
611
Mana hükmü de gecerli olup asla bir degisiklik zuhur etmez. Her iki muhabbet.
adalet mizanìnda tartìlmìs gibidir. Îkisi de esit gelmektedir. Aralarìnda kìl kadar
ziyadelik ve noksanlìk vaki olmamìstìr.¨
612
Buradan. Allah`ì sevenleri iki sìnìfta mütalaa edebiliriz. Birinci grupta olanlar.
garazsìz ve ivazsìz. yani hicbir karsìlìk beklemeksizin dogrudan dogruya Zat-ì Îlahiyi
sevenler. Zat`a olan bu muhabbet. muhabbet nevilerinin en yüksek derecesidir. Îkincisi
ise Cenab-ì Hakk`ì. bir lütuf ve kereminden. mesela rìzìk verdiginden. kendini yüksek
bir mevkiye getirdiginden dolayì sever ki. bu sevgi. Zat`a degil. sìfatadìr. Bunda baska
bir amac mevcut oldugundan. derece bakìmìndan birincisinin altìnda bulunmaktadìr. Bu
cesit sevgi hakkìnda Cüneyd; ~Maksada ve menfaate dayanan her sevgi. o maksadìn
ortadan kalmasì ile ortadan kalkar¨
613
der. Îbadet. takva. vera gibi ahlaki ve dini sìfatlar
sevginin fer`i ve neticesidir. Cennet icin Allah`a ibadet eden. sadece Allah`ìn fiil ve
yaratmasìndan olan cennet ile Allah`ìn sìfatlarìndan olan muhabbet arasìn da cok büyük
fark vardìr. Ebu`l-Kasìm Cüneyd. buna isaret ederek söyle demektedir:
~Cennet Allah`ìn ibkasì ile bakidir. Allah`ìn seni zikri. rahmeti ve sevgi ise.
O`nunla bakidir. Kendi Bekâsì ile baki olan ile ibkasìyla baki kìldìgì sey arasìnda ne
kadar büyük bir fark vardìr!¨
614
Bu sözü ile Cüneyd. cennetin hadis. Allah`ìn yaratmasì
ile baki oldugunu. istedigi zaman da yok edebilecegini. zikir. rahmet ve muhabbet ise
kadim ve ezeli oldugunu. cünkü onlarla muttasìf olan Zat-i Îlahiyyenin ebedi yani
kadim oldugunu dile getirmektedir.
611
Maide 5/56.
612
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 512.
613
Kuseyri. Risale. s.325.
614
Kuseyri. Risale. s.5.
150
Kìsacasì ifade edecek olursak mürid. dünyada acì tatlì her ne gibi bir olayla
karsìlassa muhabbetullah sayesinde onlar ona hos ve tatlì gelir. Cünkü salik. ~lütfun da
hos kahrìnda hos¨ makamìna vasìl olmustur. Fakat bu seviyeye ancak irfanla. yani
mârifetullah`a sahip olanlar cìkabilirler.
14- Íbadet
Îbadet. lügatte. boyun egmek. alcak gönüllülük. itaat. kulluk. tapìnma gibi
anlamlara gelir.
615
Bir terim olarak ise. insanìn Allah`a saygì. sevgi ve itaatini
göstermek. O`nun hosnutlugunu kazanmak niyetiyle ortaya koydugu belirli tutum.
gerceklestirdigi davranìs ve düsünüslerdir.
616
Fahreddin-i Razi. ibadeti ~Saygìnìn en ileri derecesi¨
617
diye tanìmlarken. Îbn-i
Kayyìm el-Cevziyye. ibadetin hem sevgi hem de itaat unsurlarìnì icerdigini. böylece bu
iki özelligin ikisini birden tasìmayan davranìslarìn ibadet sayìlmayacagìnì belirtir.
618
Îbadet. ruhun gìdasì. canìn safasì. kalbin ziyasì. gönlün cilasìdìr. Îbadet kulun
Cenab-ì Allah`a manevî rabìtasìdìr; bundan mahrum ve uzak kalan insanlarsa. Rabbine
muhabbet ve kurbiyyet irtibatì olmayan kimselerdir. Îbadetin zevki. magrur sultanlarì
bile Allah`a halis kul eder. Onun nuru ile kalpte bulunan bütün batìnî hastalìklar sifa
bulur.
~Sana yakîn (ölüm) gelinceye dek Rabb`ine kulluk et¨
619
âyet-i celile.
Peygamber (s.a.v)`ye ve dolayìsìyla her ferde. ölünceye dek Allah`a kullugu emrettigi
gibi: ~Ailene (ve ümmetine) namaz kìlmayì emret ve sen de ona sabìrla devam et.
Biz senden rìzìk istemiyoruz; seni besleyen Biziz. (Güzel) akibet takva sahiplerinin
(Allah`ìn emrine uygun yasayanlarìn/ karsì gelmekten sakìnanlarìn)dìr¨
620
âyeti de
aile bireylerini kulluga alìstìrmayì ve ibadetin rìzìk kazanmaktan daha önemli oldugunu
vurgulamaktadìr. Cünkü rìzìk. bedenin. ibadet ise ruhun gìdasìdìr. Birincisinin ömrü
gecici ve sìnìrlì. digerinin ise süreklidir. Bedeninin ihtiyacì olan gìdayì alamayan
kìsacìk ömrünü yitirir. Fakat ruhunun gìdasìnì vermeyen ebedi mutlulugunu kaybeder.
615
Îbn Manzur. Lisan. c. X.. s. 58; Îbn Abdülkadir er-Razi. Muhtaru`s-Sìhah. c.I.. s. 172.
616
Kasani. Istìlâhat. s. 107; Cürcani. et-Târifat. s. 146.
617
Razi. Fahreddin. Mefatihu`l-Gayb. c. XIV.. s. 159.
618
El-Cevziyye. Îbn Kayyìm. Medaricü`s-Salikin. c. I.. s. 58.
619
Hicr. 15/99.
620
Taha 20/132.
151
Îmam-ì Rabbânî insanlarìn ve bütün mahlukatìn bir yaratìlìs gayesi oldugunu.
basìbos yaratìlmadìgìnì söyler. Yüce Allah hicbir seye muhtac degildir. Aksine
yaratìlanlar Allaha muhtactìr. Îmam-ì Rabbânî seyhinin iki oglu Hace Abdullah ve Hace
Übeydullah`a gönderdigi mektupta bunu söyle acìklar.
~Allahu Tealâ. (Ganiyy-i mutlak)tìr. Yani. hicbir sey icin. hicbir seye muhtac
degildir. Ne kendine. ne sìfatlarìna. ne de fiillerine. hicbir suretle hicbir sey lazìm
degildir. Varlìkta muhtac olmadìklarì gibi. zuhurda. belli olmakta da. ihtiyaclarì yoktur.
Sôfiyyenin büyüklerinin. Allahu Tealâ. isimlerini ve sìfatlarìnì izhar icin. bize
muhtactìr` seklinde anlasìlan sözleri. bu fakire cok agìr geliyor. Yaratìlmakla. biz
kìymetlendik. sereflendik. Allahu Tealâ`da bir sey artmadì. Böyle seyler söylemek. cok
yersiz ve cirkindir. Su âyet bu manayì teyit eder.
-Ben cinleri ve insanlarì. ancak bana kulluk etsinler diye yarattìm.
621
Bu âyet gösteriyor ki; cinlerin ve insanlarìn yaratìlmasì. Allahu Tealâ`yì tanìmalarì
icindir ki. bunlar icin seref ve saadettir. Yoksa Onun bir sey kazanmasì icin degildir.
Hadis-i kutside. Allahu Tealâ`nìn. Maruf olmak. tanìnmak icin her seyi yarattìm`
622
buyurmasì. Onlarìn beni tanìmakla sereflenmesi icin` demektir. Yoksa Tanìnayìm ve
onlarìn tanìmasì ile kemal bulayìm` demek degildir. Bu mana. Allahu Tealâ`ya layìk
degildir.¨
623
Îmam-ì Rabbânî bu âyeti kerimenin insanlarìn ve cinlerin yaratìcìlarìnì
tanìmalarì maksadìyla yaratìldìklarìnì. Allaha ibadet etmekle de insanlarìn
serefleneceklerini bildirmektedir.
Îmam-ì Rabbânî aynì âyeti kerimeyi Seyyid Nakip Seyh Ferid`e gönderdigi
mektupta da zikreder ve söyle der:
- ~Ben cinleri ve insanlarì. ancak bana kulluk etsinler diye yarattìm.
624
~Îbadet Allah`a karsì tevazu ve boyun bükmeden ibarettir. Însanìn yaratìlìsìndan
maksat alcakgönüllülüktür. Özellikle Müslüman ve dindar olan kimselerin buna riâyet
etmesi gerekir. Cünkü dünya onlara (Cennetteki nimetlerine göre) bir zindan gibidir.
Müslümanlarìn. bu zindanda zevk ve safa aramalarì. akla uygun olmaz. O halde.
621
Zariyat 51/56.
622
Ali el-Kari bu rivâyetin hadis olmadìgìnì. Zariyat suresinin 56. âyetinin tefsirinde Îbn-i Abbas`tan rivâyet edilen
~beni bilmeleri icin yarattìm¨ sözüyle uyustugunu söyler. Bk..Esraru`l Merfua fi`l-Ahbari`l-Mevuza.. s.269.
623
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 266.
624
Zariyat 51/56.
152
dünyada eziyet. sìkìntì cekmege alìsmak gerekir. Onun bundan baska bir caresi de
yoktur.¨
625
Dünya Müslüman icin bir bakìma zindandìr. burada zevki sefanìn isi yoktur.
Bunlara alìsmak ve katlanmak zorundadìr.
Müfessirler bu âyetle ilgili su bilgileri vermektedirler; Ayetteki ~Liya`büdun¨
kelimesinin ~Liya`rifun¨ manasìna geldigi cinlerin insanlardan önce zikredilmesi
onlarìn insanlardan daha önce yaratìlmasìndan dolayì oldugu belirtilmis. yine insan ve
cinlerin cogunun ibadet yapmadìklarì halde. ibadet nasìl yaratìlìs sebebi olabilir?
Seklindeki bir soruya söyle cevap vermislerdir. ~Burada söz konusu olan mü`minlerdir.
Nitekim Îbn Abbas`ìn ~Ben mü`min olan cinleri ve insanlarì. ancak ibadet etsinler diye
yarattìm¨ anlamìna gelen kìraati. buna delildir. Ya da insanlarìn ve cinlerin O`na ibadete
tam anlamìyla yetenekli ve muktedir olarak yaratìlmìs olmalarìdìr. Kìsaca ifade edecek
olursak; insanlar ve cinler. hilkaten ve zorlayarak degil. teklifi ve ihtiyari olarak kulluk
icin yaratìlmìslardìr.
626
~Dìs düsmanì def etmek. Allahìn yardìmìyla nefisin inkìyadìndan halas
bulduktan sonra olur. Hem de pek kolay olarak. Cünkü
- Kullarìm üzerinde senin hicbir hakimiyetin yoktur¨
627
anlamìna gelen âyeti kerime nefisin köleliginden halas olanlara bir müjdedir. Ayrìca
bunlar. ibadeti mahbubu hakiki icin halis kìlmìslardìr.¨
628
Îmam-ì Rabbânî Seyh Dervis`e yazdìgì mektupta yine aynì konuya temas eder.
Însanìn yaratìlmasìnìn asìl sebebinin Rabbine ibadet etmek oldugunu söyler.
~Însanlarìn yaratìlmasìna sebeb. emr olunan ibadetleri yapmaktìr. Îbadetleri
yapmak da imanìn hakikati olan. yakîni elde etmek icindir.
- Sana ölüm gelinceye kadar Rabbine ibadet et.
629
Ayetin Arapca aslìnda yer alan (hatta) kelimesi. (ye kadar) demek oldugu gibi
sebeb olmak. yani. icin manasìnì da bildirir. Sanki ibadet yapmadan önce olan bu iman.
imanìn kendisi degil. görünüsüdür. Ayet-i kerimede. yakîn elde etmek icin yani Îmanìn
kendisini elde etmek icin buyruluyor.
625
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 64.
626
Bkz.Taberi. Camiu`l-Beyan. c. XXVII.. s. 11; Begavi. Tefsir. c. III.. s. 397; Sevkani. Fethu`l-Kadir. c. IV.. s. 90;
Beydavi. Tefsir. c. V.. s. 440; Îbn-i Kesir. Tefsir. c.II.. s. 439; Alusi. Ruhu`l-Me`ani. c. XXVII.. ss. 20-25;
Bursevi. c. VIII.. s. 282.
627
Hicr 15/42.
628
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 445.
629
Hicr 15/99.
153
-Ey iman edenler! . Îman edin.
630
Yani Ey sureten iman edenler! Emrolundugunuz ibadet vazifelerinizi yerine
getirerek hakikaten iman ediniz buyrulmustur.¨
631
Evet. tüm mü`minler yakîni yani imanìn kendisini elde etmek icin emrolundugu
vazifeleri yani ibadetleri yapmakla yükümlüdür. Bu görevi de (âyetin zahirî anlamìna
göre) ölüm gelinceye kadar sürdürmek zorundadìr. Îmam-ì Rabbânî Seyh Bediuddin`e
gönderdigi mektupta aynì âyeti zikrederek söyle der:
- ~Ve sana ölüm(yakîn) gelinceye kadar Rabbine ibadet et.
632
Burada yakîn demek. mevt. yani ölüm oldugunu. tefsir âlimleri bildirmektedir.
Al l ahu Teal â. bu âyet-i kerimede. ölüm gelinceye kadar ibadet yapìlmasìnì
emretmektedir. Ölüm de. bu dünyanìn sonu demektir. (Zira ölmüs kimsenin kìyameti
kopmus demektir) Cünkü hadis-i serifte. Bir kimse. ölünce. onun kìyameti kopmus olur`
buyruldu. Ahiret hayatìnda hakikatler meydana cìkacaktìr. Orada suretler
hakikatlerden ayrìlacaktìr. Dünya hayatì baskadìr. Ahiret hayatì baskadìr. Bu iki hayatì
birbiri ile karìstìran. ya cahildir veya zìndìktìr. Zìndìk. din perdesi altìnda islamì
yìkmaga calìsìr. Cünkü islamìn cahillere olan her emri. âlimlere de ve tasavvuf yolunun
sonuna varanlara da emredilmistir. Îslamìn emirlerini yapmakta. bütün mü`minler ve
âriflerin en yüksek derecede olanlarì arasìnda hic ayrìlìk yoktur. Tasavvufcularìn cahil
olanlarì ve mülhitler yani zìndìklar. islamìn emir ve yasaklarìndan kendilerini sìyìrmak
istiyorlar. Bu emirler ve yasaklar. yalnìz cahil kimseler icindir diyorlar. Tasavvufculara
ve tarikatcìlara yalnìz mârifet ve hakayìk-ì Kur`aniyyeyi ögrenmek emr olundu diyorlar.
O kadar cahildirler ki. amirlere. kumandanlara ve devlet adamlarìna da yalnìz adalet
ve insaf etmeleri emr olundu. Bunlara baska bir ibadet emr olunmadì diyorlar.
Îslamiyyet. mârifet elde etmek icin lazìmdìr. Mârifet elde edenlerin islama uymalarìna
lüzum yoktur diyorlar. Yukarìdaki âyet-i kerimede yakîn demek. mârifetullah demektir.
Sehl bin Abdüllah-i Tüsteri de böyle demistir diyorlar. Bu âyet-i kerime. Allahu
Tealâ`nìn mârifetine kavusuncaya kadar ibadet ediniz!` demektir diyorlar. Ehl-i sünnet
âlimlerinden bu âyet-i kerimedeki yakîne mârifetullah diyen olmus ise de. Mârifetullah
elde edinceye kadar. ibadet zahmeti. güclügü bulunur. Sonra bu güclük kalmaz`
demislerdir. Yoksa sonra ibadet etmek kalmaz dememislerdir. Böyle söylemek. ilhad.
630
Nisa 4/136.
631
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 97.
632
Hicr 15/99.
154
zìndìklìk olur. Bunlara göre. ârifler. ibadet yapmakla emr olunmadì. Bunlar. gösteris
icin ibadet ederler. Talebelere. kendilerine uyanlara ögretmek icin yaparlar. Yoksa
ibadet yapmaga. ihtiyaclarì yoktur derler. Bu sözlerine herkesi inandìrmak icin. Ehl-i
sünnet âlimlerinin. Üstad. münafìk ve mürai olmadìkca. talebe ondan bir sey
ögrenemez` sözünü ileri sürerler. Bu zìndìklarì. Allahu Tealâ yok eylesin! Bilmiyorlar
ki. âriflerin ibadete ihtiyaclarì o kadar coktur ki. cahillerin ihtiyacì bunun onda biri
kadar bile degildir. Cünkü ârifler. ibadet etmekle yükselebilirler. Onlarìn ilerlemeleri.
islama uymaga baglìdìr. Îbadetlerin cahillere kìyamette verilecek olan karsìlìgìna.
ârifler bu dünyada kavusmaktadìr. Bundan dolayì. âriflerin ibadet yapmasì daha cok
lazìmdìr. Bunlarìn islama uymaga ihtiyaclarì daha coktur.¨
633
Îbadet tüm mü`minlerin vazifesidir. Kisinin âlim veya ârif olmasì onu ibadet
mükellefiyetinden kurtarmaz. Aksine âlimlerin ve âriflerin daha cok ibadet etmeleri
gerekir. Cünkü onlar sahip olduklarì ilim ve hikmet sayesinde Allah`tan daha cok
korkar ve sakìnìrlar. Böylelikle ibadet ve taata daha cok sarìlìrlar.
Însan ve tüm mevcudat Allah`a kulluk ve ibadet icin yaratìlmìstìr. Însan kul
oldugu icin vardìr. Kulluk yapmak onun yaratìlìsìnda mevcuttur. Yani insan hayatta
oldugu sürece kulluktan kurtulus sansì yoktur. Ya Allah`a kuldur. ya da O`nun
mahlukatìna kuldur. Her seyi yaratìlìs amacìna uygun sekilde kullanmak gerekir.
Mesela; kìlìc düsmanla savasmak icin yapìlmìstìr. Fakat onu kasap dükkanìnda et
dogramak icin de kullanabilirsin. ama bu yaratìlìsìna uygun bir kullanma olmaz. yine bir
insanì bir yere belli bir isi yapmak icin gönderdiginde o arzu edilen isi degil de baska
isler yaparsa sizi memnun eder mi? Asìl yapmasì gereken seyi yapmayan bir insanìn.
onun dìsìnda hic lüzumsuz olan seyleri yapmasìnìn herhalde bir kìymeti olmasa gerek.
Îmam-ì Rabbânî bu hususta Saffat suresinin 95. âyetini söyle acìklar:
- Îbrahim söyle dedi: ~Yonttugunuz putlara mì tapìyorsunuz? Oysa Allah sizi
de. yaptìgìnìz seyleri de yaratmìstìr.¨
634
~Bizce yontulup yapìlan her sey. Sübhan Hakkìn mahlukudur. Hem de
bütünüyle. Bu yontulup yapìlan seyiniz. ister elimizle ister akìllarìmìzla. isterse
vehimlerimizle olsun durum degismez. Bunlarìn hic biri ibadete müstahak degildir.
Îbadete müstahak olan o zattìr ki. keyfiyetten ve misalden münezzehtir.¨
635
633
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 276.
634
Saffat 37/95.
635
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 322.
155
Kuseyri`nin hocasì Ebu Ali ed-Dekkak da söyle demektedir; ~Kulluktan daha
serefli bir sey yoktur. Mü`min icin. kulluk isminden daha yüce bir isim bulunamaz.
Bundan dolayì Allah. Peygamber (s.a.v.)`in. dünyada en serefli vakti olan Mirac
gecesindeki halini kullukla nitelendirerek; Sanì yücedir O Allah`ìn ki geceleyin kulunu.
Mescid-i Haram`dan. Mescid-i Aksa`ya yürüttü.`
636
Yine Hakk Tealâ. Kuluna
vahyettigini vahyetti`
637
buyurmustur. Sâyet kulluktan daha büyük ve yüce bir isim
olsaydì. Peygamberini onunla isimlendirirdi.¨
638
Allahu Tela bütün bu ibadetlerde kullarì icin hep kolaylìk diler. zorluk dilemez.
Îbadetlere baktìgìmìz zaman hicbirisi biz kullarìn gücünü asan ve yapamayacagì seyler
degildir. Îmam-ì Rabbânî bu hususu söyle acìklar:
~Allahu Tealâ. kullarìna yapabilecekleri seyleri emretmistir. Însanlarì zayìf
yarattìgì icin. her emrinde kolaylìk göstermistir. Bu konuda bir âyet meali:
- Allah din hususundaki agìr teklifleri sizden hafifletmek istiyor. Cünkü insan
sabìr ve tahammül bakìmìndan zayìf yaratìlmìstìr.
639
Allahu Tealâ. (Hakim)dir. (Her seyi yerinde. uygun olarak yapar.)(Rauf)dur.
(Acìmaga layìk olmayanlara da acìyìcìdìr). (Rahim)dìr. Ahirette sevdiklerine. yani
küfran-ì nimet etmeyenlere. yani mü`minlere Cenneti ihsan edicidir.] Kullarìna
yapamayacaklarì seyi emretmek hikmetine. re`fetine yakìsmaz. Kullarìna.
kaldìrìlamayacak. büyük kayayì kaldìrmagì emretmeyip. herkesin cok kolay yapacagì
kìyam. rüku`. secde. ufak bir âyet okumak ile meydana gelen namazì emretmistir.
Namaz kìlmak. herkes icin cok kolaydìr. Ramazan-ì serif orucu da. pek kolaydìr. Zekatì
da. cok hafif emretmis. malìn hepsini degil. kìrkta birini verin demistir. Hepsini veya
yarìsìnì vermegi emretseydi. kullarìna güc olurdu. Merhameti. pek fazla oldugundan.
emri tam yapìlamaz ise. daha da hafifletmistir. Mesela. abdest alamayanlara.
teyemmüm etmege. namazda ayak üzere duramayanlara. oturarak kìlmaga.
oturamayanlara da. yatarak kìlmaga. rüku` ve secde yapamayanlara. ima ile [oturup.
rüku` ve secde icin. az egilerek] kìlmaga. bunlar gibi. daha nice kolaylìklara izin
vermistir. Îslamìn emirlerine dikkatle ve insafla bakan. bu kolaylìklarì görür. Allahu
Tealâ`nìn. kullarìna ne kadar cok merhametli oldugunu. pek iyi anlar. Emirlerin pek
kolay olmasìnìn bir sahidi de. cok kimselerin. emr olunan ibadetlerin. daha artmasìnì
636
Îsra. 17/1.
637
Necm. 53/10.
638
Kuseyri. Risale. s. 200.
156
istemesidir. Namazìn. orucun artmasìnì isteyen. cok görülmüstür. Evet. ibadet yapmak
güc gelen kimseler de. yok degildir. Böyle kimseler. normal insan degildir. Böyle bozuk
kimselere. ibadetlerin zor gelmesine sebeb. nefislerinin karanlìgì ve sehvani arzularìnìn
kötülügüdür. Bu karanlìk ve kötülükler. nefisi emmareden hasìl olmaktadìr. Nefisi
emmare. Allahu Tealâ`nìn düsmanìdìr. Anlatìlan manalar üzerine Allahu Tealâ söyle
buyurdu:
- Fakat senin kendilerini cagìrdìgìn sey (Îslam dini). Allah`a ortak kosanlara
agìr geldi.
640
- Bir de sabìrla. namazla yardìm isteyin. Süphesiz bu. (Allah'a) saygìlì
olanlardan baskasìna agìr gelir.¨
641
Îmam-ì Rabbânî baska bir mektupta da insanlarìn ibadetlere güc yetirebilecegini
söyle acìklar:
~Însanlardan pek cogunun kudretini kesbin ve ihtiyarìn kulda varlìgì üzerinde
tereddütleri vardìr. Sanìrlar ki; kul aciz bir durumdadìr. Ulema kul. kendine emir
verilen bütün islerin uhdesinden gelmeye muktedirdir. Mesela (namaz. oruc. hac. zekat)
Allahu Tealâ tam manasì ile sefkat ve merhametinden ötürü kulunun zaafìna ve
iktidarìnìn azlìgìna bakarak. onun icin suhulete ve kolaylìga gitti. Bu manadaki âyetler
söyledir.
Allah size kolaylìk diler. zorluk dilemez.
642
Allah sizden (yükümlülükleri) hafifletmek istiyor. Cünkü insan zayìf
yaratìlmìstìr.
643
Yani Allahu Tealâ güc ibadet tekliflerini size hafifletme murad eder. Însanìn
yaradìlìsì zayìftìr. sehevi arzularìna karsì sabredemez. Agìr tekliflere de gücü
yetmez.¨
644
Allahu Tealâ zaaflarla dolu olarak yarattìgì biz kullarìnì tanìr ve zor gelmeyecek
ibadetlerle yükümlü tutmustur.
Îmam-ì Rabbânî Molla Muzaffer`e yazdìgì mektupta da aynì hususlara dikkat
ceker. Ve süpheli seylerden kacìnmak gerektigini bildirir.
639
Nisa 4/27-28.
640
Sura 42/13.
641
Bakara 2/45. Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 260.
642
Bakara 2/185.
643
Nisa 4/28.
644
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 380.
157
~Bu zamanda. süpheli olmayan kazanc kalmadì diyorsunuz. Evet öyledir. Fakat
elden geldigi kadar. süphelilerden kacìnmak lazìmdìr. Tarlayì abdestsiz sürmek.
tohumunu abdestsiz ekmek. rìzkìn bereketini. güzel olmasìnì giderir demislerdir.
Hindistan`da. böyle calìsan. hemen yok gibidir. Fakat Allahu Tealâ. kulundan. elinden
geldigi kadar yapmasìnì istemektedir.
- Allah bir kimseyi ancak gücünün yettigi seyle yükümlü kìlar.¨
645
Acaba nicin insan yaptìgì ibadetlerden tat ve zevk almaz? Bu sorunun cevabìnì
su âyet-i kerimenin tefsiri bize haber vermektedir. Söz konusu âyet-i kerimenin meali
söyledir:
~Hayì r! Bi l aki s onl arì n i sl emi s ol dukl arì (kötül ükl er) kal pl eri ni
kirletmistir.¨
646
Ayette gecen ~ran¨ kelimesi lügatte. ~kir. pas. örtü ve mühür¨ manalarìna
gelmektedir.
647
Tefsir kitaplarìnda da lügat manasì dogrultusunda tefsir edildigini
görüyoruz.
648
Nitekim Bursevi ise söyle demektedir: ~ Kalb. ser`i hitab yönünden ilahî
varlìgì kabul etmez de baskasìna yönelirse. bu hal pas. perde. örtü. ve benzeri baska
seyler olarak ifade edilir. Allah Tealâ: Bizi cagìrdìgìn seye karsì kalplerimiz
kapalìdìr`
649
âyetiyle buna isaret eder.
650
Mutasavvìflar da diger müfessirler gibi. günahlarìn kalpleri kirletecegi üzerinde
durmus. Fakat diger müfessirlerin deginmedigi bir konuya deginmekte. oda günahlarìn
insanìn ibadetlerinden zevk ve lezzet duymamasìna sebep olacagìnì ileri sürmesidir.
Gercekten de bu konu tasavvufi düsüncede önemli bir yer isgal etmektedir. Cünkü
günahlar. kalbin ilahî sìfatlarì yansìtma özelligini kaybettiren ve onu sadece fiziki
anlamda bir kalb olma derekesine indiren fiillerdir. Bu nedenle tasavvuftaki seyr u
sülûkün amacì salikin kalbini agyardan temizleyip. oraya Hakk`ì yerlestirmektir. Bu
ameliye yapìlmadìgì sürece yapìlan ibadet ve taatlardan gercek manada zevk ve lezzet
almak mümkün degildir.
645
Bakara 2/286. Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 102.
646
Mutaffifin. 14.
647
Îbn Manzur. Lisan. c. XIII.. ss. 4117-19; Asìm Efendi. Kamus. c. IV.. ss. 638-9.
648
Bkz. Taberi. Camiu`l-Beyan. c. XII.. ss. 489-90; Îbn Kesir. Tefsir. c. IV.. s. 518; Zemahseri. Kessaf. c.. s. 232;
Razi. Mefatih. c. XXXI.. s. 86; Alusi. Ruhu`l-Meani. c. XXX. ss. 72-3.
649
Fussilet.41/6
650
Bursevi. Ruhu`l-Beyan. c. X.. ss. 367-68.
158
14.1.Namaz
Namaz. Farsca bir kelime olup
651
Arapcasì ~salat¨tìr. Salat ise sözlükte. dua. Hz.
Peygamber icin yapìlan dua veya Hz. Muhammed (s.a.v.)`in adì anìldìgì zaman
söylenen söz gibi manalara gelmektedir.
652
~Salat¨ kelimesi ve türevleri Kur`ân-ì Kerimde doksan dokuz yerde gecmekte ve
hemen hemen hepsi de namaz manasìna gelmektedir.
653
Îbadetlerde niyet önemlidir. Niyetsiz ibadet olmaz. Namaz ibadetinden de en
güzel seklide istifade etmek icin kalpten gecirilen niyetin halis ve temiz olmasì gerekir.
Nefsin arzu ve istekleri dikkate alìnmamalìdìr.
Îmam-ì Rabbânî`nin Hanì Hanan`a yazdìgì mektupta konuyla ilgili olarak söyle
der:
~Lezzetli yemekleri yerken. güzel elbiseleri giyerken. nefisin hosnutlugunu. arzu
ve isteklerinin dikkate almamak gerekir. Bilakis yiyecek ve iceceklerde uygun olan
ibadet ve taatleri yerine getirmek icin kuvvet kazanmanìn dìsìnda bir seye niyet
edilmemesidir. Güzel elbiseleri giyerken Yüce Allahìn her namaz kìlìnìsìnìzda
süslerinizi alìnìz emrine niyet edilmelidir.
- Her mescide gidisinizde güzel giysilerinizi giyin.
654
Bunun dìsìnda baska bir niyet düsünülmemelidir. Bu niyet gerceklestirilmezse en
azìndan gerceklestirmeye calìsìlmalìdìr. Aglayamazsan. aglamaya calìsìn. sözü
meshurdur. Böyle niyet edebilmek icin. durmadan Allahu Tealâ`ya dua etmek.
yalvarmak gerekir.¨
655
Îbadetlerde niyetin önemli ve gerekli oldugu gibi ibadet esnasìnda da Yüce
Yaratìcìnìn huzurunda bulundugumuzun idrakinde olarak hareket etmemiz
gerekmektedir.
Cüneyd-i Bagdadi; ~Namazda iken düsüncen sadece namazì eda etmek olmasìn.
kendisine ulasmak icin namazdan baska vesile bulunmayan varlìga (Allah`a) vasìl olma
sevincini ve nesesini sakìn ihmal etme.¨
656
demistir. Yine aynì mana da olmak üzere.
651
Kanar. Mehmed. Büyük Farsca ve Türkce sözlük. s. 661.
652
Îbn Manzur. Lisan. c.XI.. s. 289; Razi. Muhtaru`s-Sìhah. s. 154.
653
Abdulbaki. el-Mu`cem. ss. 524-25.
654
Araf 7/31.
655
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 70.
656
Kelebazi. Taarruf. s. 201.
159
Îbn-i Ata; ~Seni namazda iken gören varlìgìn huzurunda duyman gereken hürmet ve
heybet hislerini bir tarafa bìrakìp. sadece namazì eda etmeyi düsünme.¨
657
demistir.
Îmam-ì Rabbânî kötü ahlaklì. günahkar bir kimseyi örneklemek suretiyle
gönlünü Yüce Hakka kapatan kimselerin halini anlatmaktadìr. Însanlara karsì dìsìnì
süsleyip de icini Allaha karsì süslemeyenlerin haline acìyarak ibadetten uzak bir hayat
yasayanlarì söyle elestirmektedir.
~Söyle bir kimsenin arzuhalidir: Kara yüzlü bir kacaktìr. Kötü huylu kusurludur.
Haline. zamanìna aldanmìstìr. Mevla`nìn muhalefetine tam manasì ile gayret eder.
Azimet (zor) ve uygun yollarì bìrakmìstìr. Halkìn gördügü yerleri süsler; ama Yüce
Hakkìn nazargahìnì harap etmistir. Bütün himmetini dìsìnìn süsüne harcamìs; batìn
ciheti ile. agyara dönmüstür. Sözü haline aykìrì olup hali dahi hayaline dayalìdìr.
Bu uykudan ve bu hayalden ne hasìl olur? Bu halden ve bu sözden ne cìkar?
Vaktini kacmakla ve ziyanla bitirdi. Sermayesi kabalìk ve dalalet oldu. Nefsi. serrin ve
fesadìn mebdei olup zulüm mensei oldu. Kullarìn Rabbine masiyet kaynagì haline geldi.
Hülasa bu kul: Mücessem günahlar. toplu ayìplarla doldu. Hayìr. isleri itilmeye ve
redde layìktìr. Hasenatì dahi atìlmaya ve tarda layìktìr. Nice Kur`an okuyan vardìr ki.
Kur`an ona lanet eder`
658
manasìndaki hadis-i serif. bunun adil sahididir.
Nice oruc tutan vardìr ki. oruc ona lanet eder
659
manasìna gelen hadis-i serif.
onun sanìnda dogru sahittir. Makamì. kemali. hali ve derecesi anlatìldìgì gibi olana
yazìklar olsun. Bunun istigfarì da günahtìr; diger günahlar gibi; hatta onlardan da
siddetlidir. Tevbesi dahi masiyettir; sair masiyetlere benzer. Belki onlardan daha
kötüdür. Her yaptìgì kötülügün neticesi. kötülük oluyor. Onun bu hastalìgì özüne
islemistir; ilac kar etmez. Derdi de yerlesmistir; ilacìn faydasì olmaz. Tìpkì: Mizacì
bozulan gibi. Bir seyin özü. kendi özünden ayrìlìr mì? Durum anlatìldìgì gibi olunca. biz
ne yapabiliriz? Bu manada su âyet-i kerime sarihtir:
- Allah onlara zulmetmedi; lakin onlar. kendi nefislerine zulmederler.
¨660
Evet. böyle kimseler en büyük kötülügü kendilerine yaparlar. Kisinin kendine
yaptìgì kötülügü baskasìnìn yapmasì mümkün degildir. Kisi kendi istikametini
düzeltirse bundan en büyük kazancì yine kendisi görecektir. Îste bu manalar
657
Kelebazi. a.g.e.. aynì yer.
658
Gazalî bu hadisi Enes b. Malik`in sözü olarak Îhya`da rivâyet etmistir. kitabìn hadislerini tahric edenler bu rivâyet
hakkìnda yorum yapmamìslardìr.
659
Benzer lafìzlarla rivâyetler icin bk.. Îbnu Mace. 1690; Ahmed. Müsned nr. 9683; Darimi. Sünen. 2720.
660
Nahl 16/33. Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 9.
160
dogrultusunda namazìnì eda eden. Müslim Îbn Yesar hakkìnda anlatìlan bir olay vardìr.
Rivâyet edilir ki bu zat. Basra`da camide namaz kìlarken. caminin bir tarafì yìkìldì.
insanlar gürültüden ne oldu diye camiye kostuklarì halde kendisinin. selam verinceye
kadar bu halden haberi bile olmadì.
661
Gercekten de namaz kìlmak. nefis icin bir ölümdür. Cünkü namaz. nefsin
hoslanmadìgì kendisine cok agìr gelen islerden birisi oldugunu Kur`ân-ì Kerim`de
cesitli âyetler dile getirmektedir. Onlardan bir kacìnìn meali söyledir: ~Sabìr ve namazla
(Hakk`dan) yardìm isteyin. (Gerci) bu. elbette büyük (agìr ve cetin) bir seydir. Ancak
(Allah`a karsì ) yüksek saygì gösterenlere göre öyle degil.¨
662
; ~(O münafìklar) namaza
kalktìklarìnda üsene üsene ve istemeyerek kalkarlar.¨
663
Yine münafìklar hakkìnda
söyle buyrulmaktadìr; ~Onlar Allah`ì ve peygamberi inkar ettiler; namaza da gelmezler.
ancak tembel tembel ve gösteris icin gelirler.¨
664
Îste bu âyetler de göstermektedir ki
namaz. tezkiye edilmemis nefisler icin gercekten cok agìr bir ibadettir.
Îbadetlerin icinde Namaz ibadetinin yeri farklìdìr. Allahu Tealâ`nìn biz kullarìna
günde bes vakit olarak farz kìldìgì bu ibadet kulun Rabbiyle günde bes defa mülaki
olmasìnì temin eder. Hz. Peygamberin miraca cìktìgì vakit ümmeti Muhammed`e farz
kìlìnmìs olmasì dolayìsìyla Namaz mü`minin miracìdìr` denmistir.
665
Îmam-ì Rabbânî
Mirza Fethullah Hakim`e gönderdigi mektupta bu kutlu ibadet hakkìnda söyle der:
~Îbadetlerin hepsini kendinde toplayan ve insanì Allahu Tealâ`ya en cok
yaklastìran yarar sey. namazdìr. Peygamberimiz Namaz dinin diregidir. Namaz kìlan
kimse. dinini kuvvetlendirir. Namaz kìlmayan. elbette dinini yìkar`
666
buyurdu. Namazì
dogru dürüst kìlmakla sereflenen bir kimse. cirkin kötü seyler yapmaktan korunmus
olur. Allah bu manada söyle buyurmustur.
-Namaz. insanì hayasìzlìktan ve kötülükten alìkoyar.
667
Însanì kötülüklerden uzaklastìrmayan bir namaz. dogru namaz degildir.
Görünüste namazdìr. Bununla beraber. dogrusunu yapìncaya kadar. görünüsü yapmayì
elden bìrakmamalìdìr. Büyüklerimiz. Bir seyin hepsi yapìlamazsa. hepsini de elden
661
Gazalî. Îhya. c.I.. s.414.
662
Bakara 2/45.
663
Nisa 4/142.
664
Tevbe 9/54.
665
Bu sözün hadis olduguna dair kaynaklarda bir bilgi yoktur.
666
Farklì bir rivâyet icin bk. Beyhaki. Suabu`l-Îman. nr. 2808.
667
Ankebut 29/45.
161
kacìrmamalìdìr` buyurdu. Sonsuz ihsan sahibi olan Rabbimiz. görünüsü hakikat olarak
kabul edebilir.¨
668
Bütün ibadetleri kendinde toplayan namaz ibadeti insanì kötülüklerden alìkoyar.
Kötülükten alìkoymayan namaz hakiki bir namaz degildir. Kisi namaz kìlmakla beraber
birtakìm kötülükleri de islemeye devam ediyorsa kìldìgì namazìn kendisine pek faydasì
yoktur diyebiliriz. Peki. bu durumda namazì terk etmek mi gerekir? Hayìr. yine namaz
kìlmaya devam edilmelidir. Îmam-ì Rabbânî bunu acìklar ve ardìndan namazlarì eda
etmede cemaate devamì tavsiye eder.
Namaz cemaatle kìlìnmasì gereken bir ibadettir. Cemaatin insana kazandìracagì
pek cok güzellik vardìr. Hz. Peygamber cemaatle namazì tavsiye etmistir. Onun varisi
olan Îmam-ì Rabbânî de aynì hususta tavsiyelerde bulunmaktadìr.
~Namazlarì cemaatle ve husu` ve hudu` ile kìlmalìdìr. Cünkü insanì
dünyada ve ahirette felaketlerden. sìkìntìlardan kurtaracak ancak namazdìr. Allahu
Tealâ bu manada söyle buyurmustur.
- Gercekten mü`minler kurtulusa ermistir. Onlar ki. namazlarìnda husu
icindedirler.
669
Namaz ibadeti esnasìnda husulu olmak gerekir. Allahu Tealâ namazlarìnda husu
icerisinde olan mü`minlerin felaha ulastìklarìnì haber vermektedir. Mutasavvìflar da
namaz kìlarken huzur-u kalbe dikkatleri cekerek yukarìdaki âyet-i- kerimeye isarette
bulunmuslardìr.
-~Mü`minler muhakkak felah bulmus (umduklarìna ermisler)dìr. Zira onlar
namazlarìnda husu icindedirler.¨
670
Müfessirler. sahabeyi kiramìn daha önceleri namaz kìlarken gözlerini semaya
diktiklerini. bunun üzerine ~Onlar namazlarìnda husu icindedirler¨ âyetinin nazil
oldugunu belirtmekte ve su haberi aktarmaktadìrlar; ~Rivâyet edildigine göre Allah`ìn
Resulü(s.a.v.). namaz kìlan birisini sakalìyla oynarken görmüs ve söyle buyurmustur;
Bunun kalbi husu duysaydì. organlarì da husu duyardì.¨
671
668
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 85.
669
Mü`minun 23/1-2. Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 85.
670
Mü`minun 23/1-2.
671
Bkz. Taberi. Camiu`l-Beyan. c. XVIII.. ss. 1-3; Begavi. Tefsir. c. III.. ss. 301-2; Sevkani. Fethu`l-Kadir. c. III.. ss.
473-75; Bursevi. Ruhu`l-Beyan. c. V.. ss. 430-31; Alusi. Ruhu`l-Meani. c.XVIII.. ss. 3-4; 73
162
~Namazda Husunun Fazileti¨ baslìgì altìnda Îmam Gazalî ~Sarhos oldugunuz
zaman. söylediginizi bilip anlayìncaya kadar namaza yaklasmayìn¨
672
âyetini zikrederek
su yorumu yapar. ~Bazìlarì bu âyetteki sarhosluk kelimesine dünya mesgalesi veya
dünya sevgisi ile sarhos oldugunuz vakitte de namaza yaklasmayìn manasìnì
vermislerdir.¨
673
Nitekim Vehb ibn Münebbih buyuruyor ki; ~Ayetten murad. zahir
manasìdìr. Bu âyette yalnìz icki degil. dünya mesgalesinin sarhosluguna da tembih
vardìr. Cünkü Allah Tealâ âyetin sonunda illeti beyan sadedinde. Ta ki dediginizi
bilinceye kadar` buyurmustur. Nice namaz kìlanlar var ki icki icmemisler. fakat
namazda ne okudugundan haberi yoktur.¨
674
Cünkü dünya mesgalesi. icmeden kendisini
sarhos etmistir.
Îste bu nedenlerden dolayì namazìn sahih olmasì icin huzur-u kalbi sart kosan
ve hususuz kìlìnan namazìn fasit olacagìnì kaydeden Îmam-ì Gazalî bu konuda sunlarì
kaydeder: ~Bisr Îbn Haris. Ebu Talib Mekki`nin Kutu`l-Kulub`unda Sufyani Sevri`den
naklettigi rivâyetinde. Husu ile kìlmayan kimsenin namazì fasittir.`demis ve Hasan
Basri`den Huzursuz kìlìnan namazìn. sevaptan daha ziyade ukubete sebep oldugu
rivâyet edilmistir. Yine Muaz b. Cebel: Kìlarken sagìnda ve solunda olanlarì bilmeye
calìsan kimsenin namazì namaz degildir.`diye bir rivâyette bulunmustur. Buna benzer
ve bu kabilden vera sahibi olan fakihlerden. sayìlmayacak kadar pek cok rivâyetler
vardìr. Hak olan bu hususta edille-i seriyyeye müracaat etmektedir. Halbuki huzurun
sart olmasì konusundaki haber ve eserler meydandadìr. Su kadar var ki zahirî teklifte
fetva. halkìn kusurlarì nispetinde takdir edilir. Namazlarìn tamamìnda huzur-ì kalbi sart
kosmak fetva makamì icin mümkün degildir. Cünkü tam bir huzur-ì kalpten insanlarìn
ekserisi acizdir. Buna ancak bazì kimselerin gücü yeter. Zaruret sebebiyle namazìn
tamamìnda huzur-ì kalbi sart kosmak mümkün olmazsa tamamen terk de edilmez. Hic
olmazsa cüzi bir miktarìnda huzur-ì kalbin bulunmasì zarureti vardìr. Buna da en
elverisli olan ilk tekbirdir. Bunun icin zaruri olarak bu kadar ile iktifa edilmistir.
Bununla beraber gaflet ile kìlan kimse ile hic kìlmayan müsavi olmamasìnì umarìz.
Cünkü gafletle de olsa namaz kìlan hic olmazsa zahirî fiile basvurmus. bir an olsun
kalbini hazìrlamìstìr.¨
675
672
Nisa. 4/43.
673
Gazalî. Îhya. c.I.. s. 410.
674
Gazalî. a.g.e.. aynì yer.
675
Gazalî. Îhya. c.I.. ss.439-440
163
Namaz Allaha yakînlìgì saglayan bir vesiledir. Îmam-ì Rabbânî bir mektubunda
söyle der:
~Allahu Tealâ ile öyle vaktim vardìr ki. o zaman hicbir melek ve hicbir
Peygamber bana ortak olamaz`
676
hadis-i serifini anlatìrken. tasavvuf büyükleri ikiye
ayrìlmìstìr: Bircogu. burada bildirilen vakit. sürekli. kesiksiz vakittir dedi. Baskalarì
ise. ara sìra olan vakittir dedi. Sözün dogrusu söyledir ki. sürekli olmakla beraber.
bunun ara sìra olan yerleri de vardìr. Yukarìda buna isaret etmistik. Bu fakire göre. ara
sìra olan vakit. namazda olmaktadìr. Belki. bunun icindir ki. hadis-i serifte. Namaz.
gözümün bebegidir`
677
buyrularak. buna isaret olunmustur. Baska bir hadis-i serifte.
Kulun Rabbine en yakîn oldugu zaman. namazdadìr.`
678
buyruldu. Bu manada Allahu
Tealâ söyle buyurdu:
- Secde et. Rabbine yaklas!
679
Allahu Tealâ`ya yakînlìk ne kadar cok olursa. baska seylerin araya karìsmasì o
kadar az olur.¨
680
Secde anì kulun Allaha en yakîn oldugu zamandìr. Allaha ne kadar cok ve
ihlasla secde edilirse yakînlìk derecesi o kadar artacaktìr. Îmam-ì Rabbânî Mir
Muhammed Numan`a gönderdigi mektupta bu hususta söyle der:
~Alnì yere koymak anlamìna gelen secde. alcalmanìn ve boyun büküklügünün en
son haddini ifade eder ve en yüksek tevazu seklidir. Bu sebeple âlimlerimiz secdeyi
sadece Allah`a mahsus görmüslerdir ve Allah`tan baska kimseye secde yapìlmasìna
müsaade etmemislerdir.
Rivâyete göre bir gün Peygamber Efendimiz yolda yürürken bir bedevi yanìna
gelerek iman etmek icin kendisinden mucize göstermesini ister. Peygamberimiz
kendisine Söyle su agaca peygamber seni istiyor` der. Bunun üzerine agac. köklerinden
kopup Resulullah`a dogru gelir ve Resulullah`ìn önünde bekler. Bunu gören bedevi
Peygamberimize dönerek izin verin. size secde edeyim ey Allah`ìn Resulü!` der.
Peygamberimiz arabiye Allah`tan baska kimseye secde edilmez. Eger bir kimsenin
676
Kari. Masnu`da bu sözün hadis olmayìp bazì sufiler ait oldugunu söyler. Bk. El-Masnu`. s. 151.
677
Hakim. el-Müstedrek. nr. 2676.
678
Müslim. Salat. 42. nr. 482; Ebu Davud. nr. 875; Nesai. nr. 1137.
679
Alak 96/19.
680
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 287.
164
baska bir kimseye secde etmesini emretseydim. kadìna. kocasìna secde etmesini
emrederdim` buyurur.
681
Fakihlerden bazìlarì her ne kadar devlet büyüklerine saygì secdesi cevazì icin
fetva vermislerse sultanlara yakìsan odur ki; bu iste Allaha karsì tevazu göstermeleri ve
Allah`tan baskasìna bu derece saygì gösterilmesine müsaade etmemeleridir. Allah alemi
sultana hizmetci kìlmìs ve onlarì kendisine muhtac etmistir. Bu nimete karsìlìk sultanlar
Allaha sükretmeli ve yüksek tevazu ifadesini sadece Allah mahsus görmeliler. Bu
konuda Allaha ortak kosulmasìna göz yummamalìdìrlar. Bir grup âlim bunu caiz görse
de sultanlar tevazularì geregi buna fìrsat vermemelidirler.
682
Bir âyeti kerime meali:
- Îyiligin karsìlìgì. yalnìz iyiliktir.
683
Kìlìnan namazlarìn Allahu Tealâ katìnda makbul olmasì icin farzlarìna.
vaciplerine. sünnetlerine ve müstehaplarìna uygun olarak eda edilmesi gerekir. Îmam-ì
Rabbânî bu hususta söyle der:
~Namazìn tamam olmasì ve kemal bulmasì. bu dört seyi(namazìn farzlarìnì.
vaciplerini. sünnetlerini. müstehaplarìnì) yapmakla olunca ve bundan baska bir sey ile
kamil olmayacagìna göre. baslangìcta bulunan bizim gibilerin namazì ile nihâyete
kavusmus büyüklerin namazlarì. hatta bu dört seyi yapan cahillerin namazlarì arasìnda
ne fark kalìr?
Bu sualin cevabìnda söyle de deriz ki; bunlarì kusursuz yapmak. ancak
nihâyettekilere nasip olur. Îsin basìnda olanlar ve cahiller. bunlarì tam yapamaz. Yani
yapmalarì mümkün ise de. yapabilmeleri cok güctür. Bir âyet meali:
- Namaz kìlmak. ibadet etmek. yalnìz mü`minlere güc gelmez.
684
Allahu Tealâ. dogru yolda olanlara selamet. rahatlìk versin!¨
685
Alimlerin namazlarì ile cahillerin namazlarì arasìnda mutlaka bir fark olacaktìr.
Alimler ibadet esnasìnda ibadetlerin gereklerini en güzel sekilde yerine getirirlerken
cahillerin ibadetlerinde mutlaka eksikler ve kusurlar olur. Onlarìn gayesi bu eksiklileri
telafi ederek Yaradan`a karsì en güzel sekilde ibadet etmeye gayret etmektir.
681
Darimi. es-Sünen. 1/10; el-Heysemi. Mecmaü`z-Zevaid. 8/292; es-Suyuti. Tahricü Ehadisi Serhu`l-Mevakif. s.140.
682
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 405.
683
Rahman 55/60.
684
Bakara 2/45.
685
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 305.
165
14.2. Oruç
Îslamìn bes temel esasìndan birisidir. Farsca'dan Türkceye gecmis bir isimdir.
Kelimenin aslì "Ruze"dir. Önceleri "Oruze" (günlük) olarak kullanìlmìs; daha sonra
"Oruc" seklinde telaffuz edilmeye baslanmìs ve bu sekliyle yaygìnlasmìstìr. Arapca
karsìlìgì "savm" veya "sìyam"dìr. Savm kelimesinin lügat manasì; yiyip-icmekten
kendini tutmak. imsak. hareketsiz kalmak ve her seyden el. etek cekmektir.
686
Kur`ân-ì
Kerim'de bazen "susmak" manasìna kullanìlmìstìr.
687
Îslami ìstìlâhta oruc. "Îkinci
fecirden (fecr-i sadìk'tan)" itibaren. günesin grubuna kadar yemekten. icmekten. cinsel
iliskiden ve orucu bozan diger seylerden. Allahu Tealâ`ya (c.c) kulluk niyetiyle nefsi
alìkoymaya verilen isimdir. Bilindigi gibi oruc. yalnìz bedenle yapìlan ibadetlerden
biridir. Dolayìsìyla her mükellefin kendi nefsi icin farzì ayn'dìr. Resul-u Ekrem`in
(s.a.s); "Bir kimse. baska bir mükellefin yerine oruc tutmaz. Yine bir kimse. baska bir
mükellefin yerine namaz kìlmaz"
688
buyurdugu bilinmektedir.
Kur`ân-ì Kerim'de; "Ey iman edenler! Sizden evvelki(ümmet)lere yazìldìgì gibi.
sizin üzerinize de oruc yazìldì (farz kìlìndì). Ta ki. korunasìnìz"
689
buyrulmustur. Oruc
ibadetinin; Hicret'ten sonra farz kìlìndìgì hususunda görüs birligi vardìr. Sahih olan
rivâyete göre. Bedir savasìndan kìsa bir süre sonra farz kìlìnmìstìr. Hz. Aise (r.a)
validemizden rivâyete göre; Resulullah (s.a.s) daha önce "Asure orucu"na devam etmis
ve Sahabe'ye tutmalarì tavsiyesinde bulunmustur. Muaz b. Cebel (r.a)'den rivâyet edilen
bir haberde de. Medine'de her ay üc gün oruc tutmustur. Îmam Merginani: "Ramazan
ayìnda oruc tutmak farzdìr. Cünkü Allahu Tealâ (c.c) "Sizin üzerinize oruc farz kìlìndì"
diye buyurur. Ayrìca farziyyeti hususunda kat'i icma tesekkül etmistir. Bundan dolayì.
Ramazan orucunun farziyetini inkar eden kimse kafir olur"
690
diyerek. meselenin
hassasiyetine isaret etmistir.
Oruc ibadetinin nedenine gelince; Usul ulemasì. ibadetlerde asìl olanìn Allahu
Tealâ (c.c)'ya ihlasla kulluk oldugunu. sebeplerinin tespit edilip edilememesinin önemli
olmadìgìnì; hikmetlerinden bazìlarìnì kavramanìn ve acìklamanìn mümkün. ancak
teabbüdi olan bu hususlarda illeti tespit etmenin güc oldugunu söylemisler ve ihlasla
Allah'a kullugun esas alìnmasìnì tavsiye etmislerdir.
686
Razi. Muhtaru`s-Sìhah. s. 374.
687
Meryem 59/26.
688
Îbnu`l-Hümam. Fethu`l-Kadir. Beyrut.1315. II. 85.
689
Bakara 2/183
690
Mergìnani. el-Hidaye. I. 118.
166
Oruc bizi dünyada kötülüklerden sakìndìran. ahirette cehennem atesinden
koruyan ve günahlarìmìzìn bagìslanmasìna vesile olan önemli bir ibadettir.
Peygamberimiz su müjdeyi veriyor: ~Kim inanarak ve mükafatìnì Allahtan bekleyerek
ramazan orucunu tutarsa gecmis günahlarì bagìslanìr.¨
691
Oruc ahlakìmìzì güzellestiren.
kötülüklerden koruyan. merhamet duygularìmìzì gelistiren. saglìgìmìzì koruyan.
nimetlerin kìymetini ögreten. sabìrlì olmayì ögreten bir ibadettir.
Îmam-ì Rabbânî ramazan ayì hakkìnda söyle der:
~Ramazan ayìnì orucla gecirmek islamìn farz kìldìgì vazifelerdendir. Bu
vazifenin yerine getirilmesinde gerekli titizlik gösterilmelidir. Muteber olmayan
mazeretlerle onu terk etmemelidir. Efendimiz(sav) söyle buyurmustur: Oruc. insanì
cehennemden koruyan bir kalkandìr.`
692
Eger. hastalìk ve yolculuk gibi muteber
özürlerden dolayì mazeretler gecer gecmez. uzun müddet gecmesine meydan vermeden
kaza edilmesi icap eder. Cünkü kulun. her seyi kapsayan bir iradesi yoktur. Onun bir
Mevlasì vardìr. Mevlasì`nìn emir ve yasaklarìnì eksiksiz yasamaya gayret etmelidir.
Böyle olursa kurtulusu tasavvur edebilir; aksi halde asi kullardan olur ki. onun cezasì
cezalarìn en acìsìdìr.¨
693
Evet. oruc Allahìn tüm mü`minlere farz kìldìgì bir ibadettir. Mazeretleri olanlara
da gerekli kolaylìklar saglanmìstìr. Mazereti olanlar oruc tutmayabilir. mazeretleri sona
erdiginde de bunlarì kaza etmeleri gerekir. Buna riâyet edenler Allahìn rìzasìnì. ecrini
ve mükafatìnì elde ederler. Aksi halde elim bir azap onlarì bekler. Oruc ibadetini icinde
barìndìran ramazan ayì tüm mü`minler icin önemli bir aydìr. Kameri aylardan
dokuzuncusunun ismidir. Müslümanlarìn oruc tutmakla mükellef olduklarì. dinimizce
yüce ve kutsal kabul edilen aydìr. Ramazan. arapca bir kelimedir. Bu mübarek ay'a
Ramazan isminin verilmesindeki hikmet söyle belirtilmistir:
1- Yaz sonunda. güz mevsiminin evvelinde yagìp yeryüzünü tozdan temizleyen
yagmur manasìna "ramda" kelimesinden alìnmìstìr. Bu yagmurun yeryüzünü
temizledigi gibi. Ramazan ay'ì da mü`minleri günah kirlerinden temizler. Nitekim bir
hadis-i serifte Peygamber Efendimiz (s.a.s); Kim inanarak ve alacagì sevabì Allah'tan
bekleyerek Ramazan orucunu tutarsa. gecmis günahlarì bagìslanìr"
694
buyurmustur.
691
Buhari. savm.7.
692
Müslim. c.I. nr. 806.
693
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 429.
694
Buhari. savm.7.
167
2- Günesin siddetli hararetinden taslarìn yanìp kìzmasì anlamìna olan "ramad"
kelimesinden alìnmìstìr. Böyle kìzgìn yerde yürüyenin ayaklarì yanar. zahmet ve
mesakkat ceker. Bunun gibi oruc tutan kimse de aclìk ve susuzlugun hararetine katlanìr.
mesakkat ceker. ici yanar. Kìzgìn yer orada yürüyenlerin ayaklarìnì yaktìgì gibi.
Ramazan da mü`minlerin günahlarìnì yakar. yok eder.
3- Kìlìcìn namlusunu veya ok demirini inceltip keskinlestirmek icin yalabìk iki
tasìn arasìna koyup dövmek anlamìna olan "ramd" dan alìnmìstìr. Bu ay'a Ramazan
i smi ni n veri l mesi de Arapl arì n bu ayda silahlarìnì bileyip hazìrladìklarìndan
dolayìdìr.
695
On bir ayìn sultanì olan mübarek ay hakkìnda Îmam-ì Rabbânî söyle der:
~Mübarek ramazan ayìnìn gelmesini bekliyorum. Bu ay. bütün zati ve suuni
kemalatì iceren ve asìl dairesine dahil olan Kur`ân-ì Kerim'le tam bir münasebeti
vardìr. Zìlliyyet (gölgelik) ona asla arìz olmaz. Îlk Kabiliyet` de onun gölgesidir. Îste
bu özelliklerinden dolayì Kur`ân-ì Kerim Ramazan ayìnda indirilmistir. Nitekim
- Ramazan ayì öyle bir aydìr ki; Kur`an. o ay icinde indirildi
696
âyet-i kerimesi bu sözün dogruluguna delildir.Bu münasebetle Ramazan ayì bütün hayìr
ve bereketleri kendinde toplamìstìr. Sene icerisinde herhangi bir yolla kisiye ulasan her
hayìr. kadri yüce ramazan ayìnìn bereket deryasìndan bir damladìr. Bu ayda saglanan
cemiyet hali. sene boyunca elde edilecek olan cemiyetin sebebidir. Bu ayda düsülen
tefrika hali. sene boyunca tefrikaya sebep olur.¨
697
Bu mübarek ayì en iyi sekilde degerlendirmek her mü`minin arzusudur. Bu
arzusunu yerine getirerek ramazan en güzel sekilde degerlendirenler hakkìnda
müellifimiz Îmam-ì Rabbânî söyle der:
~Ramazan ayìnìn hakkìnì veren ve onu razì eden kimseye ne mutlu! Ramazan
ayìnì küstüren kimseye yazìklar olsun. O kimse aynì zamanda muazzam bereketlerden ve
hayìrlardan mahrum kalmìstìr.¨
698
Mübarek kitabìmìz K.Kerim`in Ramazan ayìnda nazil olmasì bu aya bir deger
vermistir. Bundan dolayì Ramazan ayìnda tüm Müslümanlar Kur`an`a sarìlìrlar. Adeta
Kur`an okuma ve Kur`an hatmetme yarìsì icine girerler. Bu hususta Îmam-ì Rabbânî
söyle der:
695
Bk. M.Hamdi Yazìr. Hak Dini Kur`an Dili. I. 643-644.
696
Bakara 2/185.
697
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 4.
168
~Ramazan ayìnda Kur`ân-ì Kerimi hatmetmenin sünnet olusu. asli ve zìlli bütün
kemalata erismeye vesile olmasì sebebiyle olabilir. Bu iki kemalatì kendisinde toplayan
kimsenin. ramazan ayìnìn bereket ve hayìrlarìndan mahrum kalmamasì umulur. Bu ayìn
gündüzlerinde bulunan bereket diger aylarìnkine benzemez. Gecelerinde bulunan hayìr
da baska aylarìn geceleri ile kìyas edilemez. Belki de iftarì erken yapmanìn. sahuru da
geciktirmenin evla olusu hakkìndaki hüküm. gece ile gündüze ait vakitleri birbirinden
tam olarak ayìrmak icindir.¨
699
Îmam-ì Rabbânî bir baska mektubunda da Bakara 2/185 âyetinden hareketle
ramazan ayì ile Kur`an arasìnda bir münasebet oldugunu acìklar:
~Ramazan ayì da bütün hayìrlarì ve bereketleri toplar. O halde bu ramazan
ayìnda bulunan tüm hayìrlar ve bereketler. kelam se`ninde toplanan zati kemalatìn
neticesidir. Kur`ân-ì Kerimde bu cami (kapsayìcì) olan se`nin hakikatinin tamamìndan
hasìl olmustur. Dolayìsìyla Kur`an`ìn. tüm kemalatì toplamasì ve bu ayìn da o
kemalatìn sonuclarìnì ve semerelerini icermesi acìsìndan bu mübarek ayìn Kur`an`la
tam bir münasebeti vardìr Îste bu münasebet K. Kerimin bu ayda inmesinin sebebi
olmustur. Allahu Tealâ söyle buyurmustur:
- Ramazan ayì insanlara yol gösteren. hidâyeti. dogruyu ve yanlìsì ayìrt edip.
acìklayan Kur`an-ìn indirildigi aydìr.¨
700
Ramazan ayì icerisinde önemli bir yere sahip olan ve bin aydan daha hayìrlì olan
kadir gecesi de bu aya özel bir deger vermektedir. Îcinde kadir gecesi bulunmayan bin
aydan daha hayìrlì olan bu gece hakkìnda mutasavvìfìmìz söyle der:
~Bu ayda buluna kadir gecesi bu ayìn hülasasì ve özüdür. Kadir gecesi cekirdek
yerinde olup bu ay da o cekirdegin kabugu yerindedir. Ramazan ayì cemiyet haline
bürünmüs bir kimseye ugrasa ve o kisi de bu ayìn hayìrlarìndan ve bereketlerinden
nasiplenirse tüm sene boyunca cemiyete ulasmìs olur. O aydaki hayìrlarì ve bereketleri
elde etmis olur¨
701
.
Ramazan ayìnda tuttugumuz oruclarì genellikle hurma ile acmaya gayret ederiz.
Cünkü Hz. Peygamberin oruclarì hurma ile acmayì tavsiye eden hadisi serifi vardìr.
Sünnete uymak icin biz de buna azami gayret sarf ederiz. Îmam-ì Rabbânî mektubun
devamìnda bu konuya deginerek hurmanìn öneminden ve degerinden bahsetmektedir:
698
Îmam-ì Rabbânî. aynì yer.
699
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 4.
700
Bakara 2/185. Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 162.
169
~Peygamberlerin sonuncusu Hz. Muhammed (sav) Sizden biriniz orucunu
acacagì zaman hurma ile acsìn. Cünkü hurma berekettir`
702
buyurmus ve Hz.
Muhammed (sav)`de hurma ile orucunu acmìstìr.
Hur manì n be r e ke t l i ol mas ì ; agac ì ol an Nahl e ` ni n i ns an gi bi
camiiyet(kusatìcìlìk) ve a`deliyyet (adalet) vasfì üzerine yaratìlmìs olmasì sebebiyledir.
Bundan dolayì Adem(as)`in yaratìldìgì camurunun arta kalan kìsmìndan yaratìldìgì icin
Efendimiz (sav) hurma agacìnì Ademoglunun halasì` olarak isimlendirmistir.
Resulullah (sav) söyle buyurmustur: Halanìz hurma agacìna deger veriniz. Cünkü o
Adem`in topragìnìn arta kalanìndan yaratìlmìstìr.`
703
Hurmaya bereket denilmesi bu camiiyet özelligine itibarla olabilir. Cüziyyet
alakasìna itibarla nahlenin meyvesi olan hurma ile oruc acmak hurmayì oruc acan
kisinin bir parcasì yapar ve hurmanìn kapsayìcì olan hakikati hurma ile oruc acanìn
hakikatinden bir parca olur. Bu itibarla hurmayì yiyen kisi. cami (kusatìcì) vasfìnì
tasìyan hurmanìn hakikatinde var olan sonsuz üstünlükleri toplamìs olur.
Bu anlattìgìmìz mana mutlak olarak hurmanìn yenmesi ile gerceklesir. Ancak
oruclunun arzularìnìn önündeki engellerin kalktìgì ve fani lezzetlerden yararlanma anì
olan iftar vaktinde yenmesinin tesiri cok daha fazla olur. Bu mana iftar vaktinde en
mükemmel ve üstün sekliyle gerceklesir.
Hz. Peygamber(sav) Kisinin hurma ile sahur yapmasì ne güzeldir`
704
hadisiyle
kast olunan manada hurma. kendisini yiyen kisinin bir parcasì olmasì sebebiyle. insanìn
hakikatini tamamlamak olabilir. Yoksa bu hadisi seriften insanìn gercek anlamda ve
t am ol arak besl enmesi ni anl amamak gereki r. Bu mana oruc esnasìnda
gerceklesmeyince. bu manayì telafi etmek icin hurma ile sahur yapìlmasì tesvik
edilmistir. Yani yenilenin yiyeni olgunlastìrmasì. iftarda acele edip sahuru
geciktirmenin sìrrìdìr.
705
Hz. Peygamberin iftarda acele edip. sahuru geciktirme hususundaki tavsiyesinin
hikmetini böyle acìklayan Îmam-ì Rabbânî iftar ve sahurda yenmesi suretiyle hurmanìn
orucunu acan ya da oruca baslayan kisinin onun bir parcasì haline geldigini ve böylece
hurmanìn kapsayìcì olan hakikatinin. hurma ile oruc acanìn hakikatinden bir parca
701
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 162.
702
Tirmizi. nr. 658; Ebu Davud. nr. 2355.
703
Ebu Ya`la. Müsned. nr. 451; Deylemi. el-Firdevs. nr. 198; Ukayli. ed-Du`afa. nr. 1853;
704
Ebu Davud. nr. 2345; Îbn-i Hibban. nr. 3475; Beyhaki. es-Sünenü`l-Kübra. nr. 7906. Deylemi. el-Firdevs. nr.
6788.
170
oldugunu anlatìr. Bu itibarla hurmayì yiyen kisi. cami (kusatìcì) vasfìnì tasìyan
hurmanìn hakikatinde var olan sonsuz üstünlükleri toplamìs olur. Böylece yenilen
hurma yiyeni olgunlastìrìr.
14.3.Hac
Îslam'ìn temel ibadetlerinden birisidir. Arafat'ta belirli vakitte bir süre
durmaktan. daha sonra Kabe-i Muazzama'yì usulüne göre ziyaret etmekten ibaret olan
ve Îslam'ìn sartlarìndan birisini teskil eden hem malen hem de bedenen gerceklestirilen
bir ibadettir.
Hac. Hcc kökünden bir mastar olup; Müslümanlara göre. bir farzìn edasì.
hristiyanlara göre ise ibadet ve teberrük amacìyla mukaddes topraklarì ziyaret etmek.
demektir. Kur`ân-ì Kerim`in 22. suresinin adì da "Hac Suresi"dir.
Hac ibadeti maksadìyla ziyaret edilecek olan yerler; Kabe. Arafat ve cevresidir.
Zamanì ise hac aylarì diye isimlendirilen; Sevval. Zilkade ve Zilhicce aylarìdìr. Hac'da
her fiil icin özel zamanlar vardìr. Ziyaret tavafìnìn. kurban bayramì sabahìndan. ömrün
sonuna; Arafat'ta vakfenin ise. arefe günü zevalden. kurban bayramì sabahì safak
sökünceye kadar yapìlabilmesi gibi. Diger yandan bu büyük ziyarete hac niyetiyle ve
ihramlì olarak yönelmek de gereklidir.
Ebu Hureyre'den söyle nakledilmistir: "Allah elcisine hangi amelin daha faziletli
oldugu sorulunca söyle buyurdu: Allaha ve Resullüne iman'. Sonra hangisi? denildi.
Allah yolunda cihad'. buyurdu. Sonra hangisi sorusuna ise; "mebrur hac". cevabìnì
verdi"
706
Hac ibadetinin pek cok hikmetleri vardìr. Hac ibadeti. dünyanìn cesitli
yörelerinden. renk. dil ve ülke ayìrìmì gözetilmeksizin. milyonlarca Müslümanì bir
araya getirir. Tanìsìp. görüsmelerine. ekonomik bakìmdan bütünlesmelerine. düsmanlarì
karsìsìnda tek saf halinde yardìmlasmalarìna zemin hazìrlar. Böylece. su âyetlerdeki
mana tecelli eder. "Însanlarì hacca davet et ki. gerek yaya olarak ve gerekse uzak
yollardan gelen cesitli vasìtalarla sana varsìnlar. Böylece onlar dünyevi ve uhrevi
menfaatlerini görsünler ve belli günlerde. Allah'ìn kendilerine rìzìk olarak verdigi
hayvanlarì kurban ederken. Allah'ìn adìnì ansìnlar. Siz de onlardan yiyin. yoksula ve
705
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 162.
171
fakire yedirin"
707
Hac. dünyanìn cesitli bölgelerinde yasayan mü`minler arasìndaki
kardeslik baglarìnì güclendirir. Însanlar. gercekten esit olduklarìnì birlikte yasayarak
gösterirler. Arap olanla olmayanìn. beyazla siyahìn takva dìsìnda bir üstünlügünün
bulunmadìgì inancì vicdanlara yerlesir.
Îmam-ì Rabbânî hac ibadeti hususunda söyle der:
~Îslamìn temellerinden birisi de Beyti Haram`ì ziyarettir. Bunun fìkìh
kitaplarìnda acìklanmìs bulunan sartlarì vardìr. Sartlar bulununca edasì farz olur.
Resülullah Efendimiz Hac. kendisinden önce yapìlan günahlarìn affìna sebep olur¨
708
buyurmustur.¨
709
Îmam-ì Rabbânî Allahu Tealâ`nìn Kabe-i muazzama ile olan muamelesini söyle
acìklar:
~Arsa ait zuhur her ne kadar bütün zuhurlarìn üstünde olsa da Allah`ìn Kabe-i
Muazzama ile olan münasebeti zuhur ve tecellilerin ötesindedir. O kadar ki. burada
zuhur ve tecelli kelimesini kullanmak edebe aykìrì olabilir. Tecelli ve zuhuratìn hükmü
dairenin kenarlarì gibidir. Bu muamele ise dairenin merkezi mesabesindedir.
Unutulmamalì ki. dairenin kenarlarì ne kadar genis olsa da dairenin merkezinin bir
gölgesidir. Zira dairenin merkez noktasì. gölgesi yayìlan ve yüz nokta sìfatìnda tezahür
edip dairenin kenarìnì olusturan seydir.¨
710
Îmam-ì Rabbânî Kudüs`teki Mescidi Aksa`nìn kemalatìnìn Kabe`nin kemalatìna
katìldìgìnì ve böylece Kabe`nin kemalatìnìn daha da arttìgìnì belirtir.
~Beni Îsrail peygamberlerinin Kabe`si. Beyti Makdis`in (Kudüs) M.
Aksa`sìndaki büyük tasì idi. Onun kemalatì ve zuhuratì sonunda bu Kabe`nin
kemalatìna katìlmaktadìr. O kemalat dahi. bu kemalata mülhak olmaktadìr. Zira etrafìn
merkeze katìlmasì mutlaktìr. Etraf merkeze katìlmadìgì takdirde matluba ulasma yolunu
bulamaz. Zira o. sìratì müstakimdir.¨
711
Bunlarì zikrettikten sonra Kabe`ye olan sevgi ve muhabbetini söyle acìklar:
~Ah. ah! Kabe-i Muazzama`ya ne kadar sevkim arttì. Allah söyle buyurdu:
706
Buhari. Cihad. 1; Hac. 4. 34. 102; Umre. 1; Müslim. Îman. 135. 140; Tirmizi. Mevakìt. 13. Hac. 6. 14. 88; Darimi.
Menasik. 8. Salat. 24. 135.
707
Hacc 22/27-28.
708
Aynì mealdeki hadisler icin bk. Miskat. c.2. s.3.
709
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 429.
710
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 385.
711
Îmam-ì Rabbânî. aynì yer.
172
- Süphesiz. insanlar icin kurulan ilk ibadet evi elbette Mekke`de. alemlere
rahmet ve hidâyet kaynagì olarak kurulan Kabe`dir.
712
- Onda apacìk deliller. Makam-ì Îbrahim vardìr. Oraya kim girerse. güven
icinde olur. Yolculuguna gücü yetenlerin haccetmesi. Allah`ìn insanlar üzerinde bir
hakkìdìr. Kim inkar ederse (bu hakkì tanìnmazsa). süphesiz Allah bütün alemlerden
müstagnidir. (Kimseye muhtac degildir. her sey ona muhtactìr.)
713
Sübhan Allahìn fazlì ile Kabe`nin hakikatine katìlmak müyesser olur ise bu
katìlmadan sonra sonsuz terakkiler hasìl olur. Ne var ki; suretten surete mülakatìn sevki
de mevcuttur. Hac farz oldu. Yol emniyeti dahi selametin cokca olusundan tahakkuk etti.
Haccìn farz olusundan dolayìsì. sevk dahi pek arttì. cogaldì. Hal böyle iken. erteleme
üzerine erteleme olmaktadìr. Îstihare. sefere müsaade etmiyor. Hüsnü teveccühle her ne
zaman teveccüh edecek olsam. yola girme isi acìlmìyor. Kabe`ye vusul dahi nazarda
zahir olmuyor. Ne yapabiliriz. Bütün bu özürler haccìn edasìnìn tehirinde bir ise
yaramìyor. Hangi halde olursa olsun. Allahìn tevfiki ile farz olan haccì eda etmek niyeti
ile evden cìkmamìz gerek. Merhaleler kat edip gitmeliyiz. Eger kavusmak müyesser
olursa ne büyük nimettir. Sâyet yolda kalìrsak. ümit vaktin kazancìdìr.¨
714
Îmam-ì Rabbânî Kabe`ye olan sevgisini acìklar. haccìn kendisine farz oldugunu
ama yaptìgì istihareler neticesinde hacca izin cìkmadìgìnì. Allahìn tevfikiyle de farz
olan haccì yerine getirmek istedigini bildirmektedir.
Îmam-ì Rabbânî hac yapmìs mìdìr? 1008 senesinin Rabiül ahir ayìnda (Ekim
1599) 37 yasìnda iken hacca gitmek icin Sehend`den yola cìkan Îmam-ì Rabbânî
Delhi`ye geldiginde dostu Mevlâna Hasan Kesmiri`nin tavsiyesi ile Naksibendi seyhi
Baki Billah`ì ziyaret eder. Orada Baki Billah`a intisap ederek 2-3 ay kalìr. Hac zamanì
gectigi icin memleketine geri döner. O sene hacca gidemeyen Îmam-ì Rabbânî`nin daha
sonra bu vazifeyi yapabildigine dair kaynaklarda bir bilgi yoktur. Muhtemelen hac
ziyaretini yapamamìstìr. Yukarìdaki mektupta Kabe`ye olan sevkinin altìnda yatan
hikmet de budur.
712
Al-i Îmran 3/96.
713
Al-i Îmran 3/97.
714
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 385.
173
14.4. Dua
Dua. sözlükte. yalvarma. yakarma. niyaz. cagrì. nida. davet. Allah`tan dilekte
bulunma gibi manalara gelmektedir.
715
Tasavvuf ìstìlâhìnda ise. kulun Allah`a sadece
dille yalvarmayìp. bütün haliyle niyazda bulunmasìdìr.
716
Allah Tealâ. insanla vahiy aracìlìgìyla konusur.
717
Fakat Allah ile insan
arasìndaki bu lisani münasebet. tek taraflì degildir. Baska bir degisle insan bu
münasebette daima pasif kalmaz. bazen o da Allah ile sözlü iliski baslatìr ve onunla
dilsel isaretler kullanmak suretiyle konusmak ister. Normal olarak insan. dogrudan
dogruya Allah`a hitap etme vasìtasìna sahip degildir. Normal kelime alìs verisi
olabilmek icin iki taraf arasìnda ontolojik esitlik bulunmalìdìr. Bu dilin temel
prensibidir. Halbuki Allah ile insan arasìnda bu esitlikten bahsetmemiz mümkün
degildir. Îste bu prensibi bozacak bir hal vuku buldugu zaman insan Allah`a hitab
edebilir. Bu. öyle olagan üstü bir haldir ki bu halde insan kafasì gerilir. gerilir. kìrìlma
derecesine varìr. Îste bu noktaya gelen insan. Allah`la dogrudan dogruya söz söyleme
noktasìna varmìs olur. Böyle bir durumda insan normal manada insan degildir; o anda o.
kendi benliginden üstün bir varlìga dönüsmüstür. Îste olagan üstü durum icinde gecen
böyle bir konusma olayìna dua denir.
718
Însanìn. Rabbi ile iliskisi. ibadet vasìtasì ile oluyor. Îbadetin özü ve hedefi ise
duadìr. Nitekim bir hadis-i serifte ~Dua ibadetin özüdür¨
719
buyrulmaktadìr.
Dua kelimesi ve türevleri cesitli kalìplarda. Kur`ân-ì Kerim`de iki yüz on bir
yerde gecmektedir.
720
Bu âyetlerde dua ve türevleri. Allah`a yakarma. istek ve
ihtiyaclarìnì arz ederek O`nun lütfunu dileme. cagìrma seslenme. davet etme. ibadet
etme. yardìma cagìrma. bir durumu arz etme. Allah`ìn birligini tanìma. isnad ve iddia
etme anlamlarìnda kullanìlmìstìr.
~Rabbiniz buyurdu ki: Bana dua edin. size karsìlìgìnì vereyim. Bana ibadet
etmekten büyüklenip yüz cevirenler. muhakkak ki kücülmüs kimseler olarak
cehenneme gireceklerdir.¨
721
715
Îbn Manzur. Lisan. c. XIII. s. 550; Razi. Sìhah. c. I.. s. 154; Cürcani. Târifat. s. 139; Asìm Efendi. Kamus. c. IV..
s.954.
716
Cahid. Baltacì. Tasavvuf Istìlâhlarì. Îstanbul 1981. s. 53.
717
~Allah bir insanla ancak vahiy yoluyla veya perde arkasìndan konusur. Yahut bir elci gönderip izniyle ona
diledigini vahyeder.¨ Sura. 51.
718
Izutsu. Toshihiko. Kur`an`da Allah ve Însan. cev.: Süleyman Ates. Yeni Ufuklar Nesriyat. trs.. s.182.
719
Tirmizi. Dua. 1.
720
Abdulbaki. el-Mu`cem. ss. 326-331.
721
Mü`min 40/60.
174
Müfessirler. ~dua edin¨ cümlesini. ~ibadet edin¨ seklinde yorumlamìslar ve bu
konuda söyle demislerdir: ~Hicbir mü`min yoktur ki Allah Tealâ`ya dua etsin ve O`ndan
herhangi bir sey istesin de Allah Tealâ da ona. ya dünyada. ya da ahirette vermesin.
Allah (c.) bazen dualarìn karsìlìgìnì ahirette verir. Yüce Allah. dua eden kuluna söyle
der: ~Bu senin dünyada iken talep ettigin seydi ve Ben onu senin icin muhafaza ettim.¨
Kul. karsìlasmìs oldugu bu sevabì görünce. keske Yüce Allah bana dünyada hicbir sey
vermeseydi. diye temenni eder.¨
722
Îmam-ì Rabbânî Seyh Muhammed Bakibillah`a gönderdigi mektupta bu âyeti
kerimeyi delil göstererek duanìn mahiyetini söyle acìklar:
~Bu yolda sasìlacak durum sudur: Her ne zaman bela ve musibet vaki olsa;
öncelikle feraha ve sürura sebeb oluyor. O zaman söyle diyorum:- Daha yok mu?
Dünya metaì cinsinden bir seyim benden gitse. gönlüm hos oluyor; aynìsìnìn olmasìnì
temenni ediyorum. Sebepler alemine indirildigim an. nazarìn aczime ve fakrìma ilisti.
Bu da. benim icin bir nevi hüzün oldu. Bu dahi. ilk bastan gelen az zarar dolayìsì ile
oluyordu. Anlattìgìm üzüntü devam ediyordu. isterse o az zarar. tezce gitsin; hic
gelmemis gibi olsun. Bir belanìn. ya da musibetin defi icin Sübhan Allah'a dua ettigim
zaman; bundan maksat. o belanìn veya musibetin kalkmasì degildi. Gercek olan:
- Bana dua ediniz
723
emrine imtisaldi. Ne var ki. su anda duadan maksat. bela ve musibetlerin kalkmasìdìr.
Bundan önce zail olup giden korku ve hüzün geri döndü. Bu da. bana malum olduguna
göre: Sekir halinden geliyor. Ayìklìk haline gelince. avam insanlarda bulunan acz.
korku. hüzün. gam. ferahtan yana ne varsa.. ayìklìk hali sahibinde mevcuttur.
Baslangìcta duadan gaye: Belanìn kalkmasì degildi; ama bu mana gönlüme pek hos
gelmiyordu. Ancak. icinde bulundugum bir hale maglup olmustum. Bu arada aklìma
gelen su oldu: Peygamberlerin dualarì. yalnìz niyetlerinin hasìl olmasì yönünde degil
Allahu Tealâ`nìn dua edin` emrine uymak icin oldugunu düsünüyordum.
Son anlatìlan hale erdikten sonradìr ki: Îsin hakiki yüzü meydana cìktì. O zaman
bildim ki: Peygamberlerin dualarì yalnìz ilahî emir geregi degil. Yüce Hakka karsì
acziyet. ihtiyac. korku ve boynu bükük halde bulunmalarìndan kaynaklanìyormus.¨
724
722
Bkz. Beydavi. Tefsir. c. I.. ss. 83-4; Kurtubi. Ahkam. c. II.. ss. 309-10; Taberi. Camiu`l-Beyan. c. IX.. ss. 214-15;
Begavi. Tefsir. c. IV.. ss. 103-4; Sevkani. Fethu`l-Kadir. c. I.. ss. 185-86; Bursevi. Ruhu`l-Beyan. c. VII.. ss.
372-73; Alusi. Ruhu`l-Meani. c.XVII.. ss. 150-51.
723
Mü`min 40/60.
724
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 6.
175
Yüce Allah`a karsì yapìlan dualar. sadece ilahî emir oldugu icin degil.
acziyetten. korkudan ve boynu büküklükten kaynaklanmaktadìr. Her kim olursa olsun.
dua ederken bu haller icerisinde dua etmeli ki duasì Allah katìnda makbul olsun. Duanìn
kabul olmasì icin öncelikle dua sahibinin samimi duygular icerisinde olmasì gerekir. Bu
sekilde yapìlan tüm dualar karsìlìksìz kalmayacaktìr.
Bu âyet-i kerime ile ilgili Abdulkadir Geylani. söyle der: ~Allah Tealâ: Bana
dua edin ki. bende size icabet edeyim` ve Kulum sana benden sorarsa bilsin ki ben
yakînìm. Bana dua edenin duasìna icabet ederim. Öyle ise benim davetime uyun Bana
dua edin. benden isteyin`
725
âyetlerinde kulundan kendisine dua etmesini. kendisini dua
ile hatìrlamasìnì emretmektedir. O halde kul da Rabbi`nin bu davetine uymalì. Rabbi`ni
anmalì. ihtiyaclarìnda ondan yardìm istemelidir.¨
726
Kuseyri de tefsirinde. duanìn kabulünün bir sartìnìn dua eden kimsenin helal
lokma ile beslenmesi gerektigi ve duanìn bütün hacetlerin anahtarì oldugu üzerinde
durur.
727
Duanìn kabul olmasìna mani olan günahlarìn basìnda zulüm gelmektedir. Bir
kimse duasìnìn kabul olmadìgìnì düsünüyorsa hemen kendisini sorgulamasì gerekir.
Acaba ben kime zulmettim. haksìz yere kimin malìna canìna el uzattìm? Bunu tespit
ettikten sonra en kìsa zamanda o sahsì veya sahìslarì arayìp bulup onlarla helallesmesi
gerekir ki Allah`a karsì yapìlan dualar müstecab olsun. Yine haram lokma yiyenlerin.
dedikodu. gìybet yapanlarìn dualarìnìn kabul olmaz. reddedilir.
Duanìn kabulüne en büyük engel. insanìn damarlarìnda dolasan haram lokmadan
olusmus kandìr. O halde. Allah(c.)`a acìk alìnlì kul olarak yönele bilmek icin mal ve
bedenimizden haram lokmalarì temizlemek zorundayìz. Cünkü Kur`ân-ì Kerim. iyi ve
temiz amel yapabilmeyi helal ve temiz rìzìkla gìdalanmaya baglìyor. ~Helal ve temiz
rìzìklardan yiyip iyi ameller isleyin.¨
728
Yine Kur`ân-ì Kerim kul hakkìnì cehennem
atesi olarak tanìmlamaktadìr. ~Haksìzlìkla yetimlerin mallarìnì yiyenler süphesiz
karìnlarìna ancak ates tìkìnmìs olurlar; zaten onlar alevlenmis atese gireceklerdir.¨
729
Bu
nedenle cehennem atesi ile dolu bir gögüsten yükselen dua ve niyazlar süphesiz Allah`a
ulasmayacaktìr. Bundan dolayì. ilk is olarak bu sìkìntìnìn ortadan kaldìrìlmasì gerekir.
725
Bakara. 2/186.
726
Geylani. Abdulkadir. el-Gunye li Talibi Tariki`l-Hakk. Dìmesk. trs.. c.I.. s.118.
727
Kuseyri. Letaif. c.III.. s.313.
728
Mü`minun. 23/51.
729
Nisa. 4/10.
176
Kul hakkìnì. o hakkìn sahibinden baska hic kimse bizim omuzlarìmìzdan alamaz.
Peygamber (s.a.v.) söyle buyurmaktadìr: ~Kisi ellerini göge kaldìrìr ve Rabbim.
Rabbim` diye yalvarìr. Eger yedigi haram. giydigi haramsa onun duasìna Allah nasìl
olurda cevap verir?¨
730
Demek ki günahsìz bir agìzla dua edersek kabul olunacagìndan süphe
etmemeliyiz. Fakat bu biraz imkansìz gibidir. Cünkü insan beser oldugu icin günah
isleme ihtimali büyüktür. Ve ismet sìfatì da sadece peygamberlere verilmistir.
Mü`minin mü`min kardesine yaptìgì dua ise Allah katìndan geri cevrilmez.
731
Însan canì gönülden Allah (c.)`a yönelip elini acar yalvarìrsa. Allah dua eden kimsenin
mü`min. münafìk veya kafir olmasìna bakmaksìzìn -bu dünyada Rahman sìfatìnìn bir
tecellisi olarak- duasìna icabet edip ihtiyacìnì gidermektedir.
Îmam-ì Rabbânî Allahu Tealâ`dan gelebilecek olan musibetlere karsì yine
Allah`tan yardìm istenmesi gerektigini söyle belirtir:
~Musibetlere karsì Allahtan afiyet dilemeli ve Allahìn gazabìndan yine Allaha
sìgìnmalìyìz. Zira Allahìn rìzasì kulun duasìndadìr. Nitekim âyeti kerime de
- Rabbiniz söyle dedi: ~Bana dua edin. duanìza cevap vereyim¨
732
buyrulmustur.
733
Allahìn rìzasì kulun duasìnda ise kul dua etmeyi hicbir zaman terk etmemelidir.
Duanìn terki Allahu Tealâ`yì gücendirir.
Îmam-ì Rabbânî Seyyid Nizam`a yazdìgì mektupta Hz. Peygamberi öven âyeti
kerimeyi zikrederek Allahu Tealâ`dan duasìnìn kabul edilmesini istiyor.
~- Göz (gördügünden) sasmadì ve (onu) asmadì.
734
~Bu ifadelerle Kur`ân-ì Kerimde övülen. Allahìn resulü Muhammed Mustafa
hürmetine bu duamìzì kabul buyursun! Amin.¨
735
730
Darimi. c.II.. s.300.
731
Duanìn adabì konusunda Îmam-ì Gazalî on edep sayar ki. onlarda sunlardìr: 1- Serefli vakitleri aramak. (Arefe.
Cuma günleri. seher vakitleri. Ramazan ayì gibi) 2- Serefli hallerden istifade etmek. (islam ordularì kafirlerle
karsìlastìgì zaman. yagmur yagarken. farz namaz kìlìnìrken) 3- Kìbleye yönelerek. koltuklarìnìn altì görünecek
sekilde elleri kaldìrmak. 4- Duayì gizlice veya hafif sesle yapmak. 5- Duada yapmacìk sözleden kacmak. 6-
Huzu ve husu icinde Allah`tan korkarak ve kabulünü umarak istedigi seyde ìsrarla durmak. 7- Duasìnìn kabulü
hususunda hüsn-ü zann sahibi olmak. 8- Tekrar. takra duasìnda ìsrar etmek. 9- Duaya besmele ile baslamak. 10-
Duanìn kabul olmasìnda asìl olan batìnî edebe riâyet etmek. Bu edepte tövbe etmek. helallesmek ve bütün
himmetini Allah`a baglamaktìr. Duanìn kabul olmasìnda en kuvvetli amil budur.¨ Bkz. Gazalî. Îhya. c.I.. s.887.
732
Mü`min 40/60..
733
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 401.
734
Necm 53/17.
735
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 129
177
Îmam-ì Rabbânî tasavvufta tevessül diye tabir edilen bir yöntem kullanarak
Allaha dua etmektedir. Bu durum tasavvufi hayat icerisinde cokca karsìlasìlan bir
durumdur. Hadisi seriflerde de benzer örnekler görülmektedir.
Duanìn mü`minin hayatìnda cok önemli bir yeri vardìr. Aynì zamanda cok
büyük gücü de vardìr. Samimi olarak dua edenlerin duasì mutlak surette kabul edilir.
Dua her alanda fayda verir. Îmam-ì Rabbânî duanìn gücüne vatan savunmasìndaki
rollerini hatìrlatarak dervislerin duasìnì örnek olarak gösterir:
~Herkes bir iste yaratìlmìstìr. Genellikle de yaratìlìsìna uygun olan her iste
basarìlì olur. Zira Allahu Tealânìn bos yere bir is yapmasì mümkün degildir. Mücahit
askerlere verilen is `seriat kìlìclarìn altìndadìr` sözüne uygun olarak. dini yasanmasìnì
sagl ayan devl eti ayakta tutan esasl arì ve muhtesem sal tanatì n esasl arì nì
güclendirmektir. Bu cok yüce olan is aynì zamanda. belalarla sìnanan zatlarla ve
dervislerden olusan dua ordusuna da baglìdìr. Cünkü fetih ve zafer iki kìsìmdìr.
Birincisi sebeplere baglì olan kìsìmdìr ki bu. fethin ve zaferin savasan orduyla ilgili
olan suretidir. Îkincisi. sebepleri yaratan Allahu Tealâ`nìn katìndan gelen. fethin ve
zaferin hakikatidir. Nitekim Allahu Tealâ`nìn
- Yardìm ve zafer ancak mutlak güc sahibi. hüküm ve hikmet sahibi Allah
katìndadìr
736
âyeti de bu manaya isaret etmektedir. Bu da dua ordusuyla ilgilidir. Dua
ordusu cehdi ve inkisarìyla. savasan orduyu gecerek sebepten müsebbibe (Allahu
Tealâ`ya) yükselmistir. Üstelik dua. kazayì bile geri cevirebilir. Nitekim Peygamber
Efendimiz Kazayì duadan baska hicbir sey geri ceviremez` buyurmustur. Kìlìc ve
cihada ise geri cevirme gücü yoktur. Dolayìsìyla zafiyet ve inkisar hallerine ragmen dua
ordusu. savasan ordudan daha güclüdür. Ayrìca dua ordusu savasan ordunun ruhu
gibidir. Savasan ordu onun bedeni yerindedir. O halde savasan ordunun ardìnda
mutlaka bir ordunun da bulunmasì gerekir. Zira ruhsuz bir beden güclenmeye ve zafere
ulasmaya elverisli olmaz.
737
Basa gelebilecek kaza ve belalarì geri cevirme gücüne sahip olan dua.
mü`minlerin ihmal etmemesi gereken bir silah konumundadìr. Yeri geldiginde
kullanìlmalìdìr ve kullanìlmìstìr.
736
Al-i Îmran 3/126.
737
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 459.
178
Îmam-ì Rabbânî yazdìgì mektuplarìn sonunda dua cümlesi olarak bazì âyeti
kerimeleri sìkca tekrar etmektedir. Ali Îmran 3/8. 3/147. Bakara 2/286. Saffat 37/180-
182. Tahrim 66/8 bunlardan bazìsìdìr.
738
Günümüz toplumunda dua. faydasìz ve bos bir inanc olarak algìlanabilir. Ancak
gercekte birey duanìn etkilerini cogu kez farkìnda olmadan yasar.
739
Îslam âlimlerinin bu
konuda dikkat cektikleri bir husus da. bazì insanlarìn. her seyin. kaza ve kadere göre
gerceklesecegini ileri sürerek duanìn manasìz ve faydasìz bir sey oldugunu iddia
etmeleridir. Bu iddiaya karsì su cevap verilmistir. duadan maksat. Allah`ìn bilmedigi bir
seyi O`na hatìrlatmak degil. kisinin kullugunu göstermesi. aczini ve ihtiyacìnì Allah`a
arz etmesidir; bundan dolayìdìr ki dua. büyük bir kulluk makamìdìr.
740
Kìsaca ifade edecek olursak; dua. insanìn görünmez bir varlìkla. mevcudatìn
yaratìcìsì ile. hepimizin kurtarìcìsì ve hamisiyle fikren ve hissen münasebete gecmek
icin yapìlan gayreti temsil eder.
741
15. Zikir
Zikir. nisyanìn zìttì olan hatìrlama manasìna gelmektedir. Ayrìca. sözlüklerde.
elde edilen bilgiyi ezberlemek anlamìna geldigi gibi. mecaz olarak da söhret. seref. san.
namaz. söz. acìklamak. itaat. dua ve ilahî kitaplar gibi manalara da gelmektedir.
742
Tasavvufun en önemli özelliklerinden olan zikir. saliki gafletten koruyan. manevî bir
zìrhtìr. Zikre devam eden müridlerin kalbinde dünyaya karsì duyulan ragbet zayìflar ve
yerini Allah sevgisine terk eder.
743
Zikir kelimesi. Kur`ân-ì Keri m`de fi i l sekl i nde i ki yüz el l i al tì yerde
gecmektedir.
744
Mastar halinde yani ~ez-Zikr¨ seklinde ise altmìs sekiz yerde
gecmektedir.
745
Bu âyetlerin bazìlarìnda ~zikir¨ bizzat ~Kur`an¨
746
bazìlarìnda ise
~namaz¨
747
manasìnda kullanìlmìssa da bu kullanìmlar da zikrin mutlak ve genel
kapsamì icine girmektedir. Zira Kur`an. kendisi bizzat Allah (c.) ile iliskimizi hatìrlatan
ve O`nunla elest bezminde yaptìgìmìz sözlesmeyi önümüze koyan bir uyarìcì misak ve
738
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 119. 306. 356. 371. 372. 380.384.vs.
739
Carrel. Alexis. Dua. cev.: M. Alper Yücetürk. Yagmur Yay.. Îstanbul 1961. s. 27.
740
Razi. Mefatih. c. V.. s. 97; Elmalìlì. Hak Dini Kur`an Dili. c.I.. ss. 664-67.
741
Carrel. Alexis. Yarìnlara Dogru Dua. s. 193.
742
Îsfehani. Müfredat. ss. 179-180; Îbn-i Manzur. Lisan. c.IV. s.308; Tehanevi. Kessaf. c.I. s.512; Asìm Efendi.
Kamus. Îstanbul 1305. cII. s.346
743
Uludag. Tasavvufi Terimler Sözlügü. s. 539.
744
Bkz. Bakara. 40.47.63 vb.
745
Bkz. Al-i Îmran 3/36.58; En`am 6/68; Hicr 15/6. 9; Nahl 16/9; vb.
746
Bkz. Hìcr 15/9.
179
zikirdir. Namaza gelince; insan onda zikrin en mükemmelini icra etmekte. kulluga
yakìsan en uygun bir bicimde Rabbi önünde arz-ì ubudiyet etmektedir.
Hakiki zikir. zikir esnasìnda mezkurdan baskasìnì unutmaktìr. Nitekim
~Unuttugun zaman Rabbini zikret¨
748
buyrulmustur. Bu âyeti ile ilgili Kelabazi;
~Allah`tan baskasìnì unuttugun zaman. O`nu zikretmis olursun¨ dedikten sonra zikir
konusundaki acìklamalarìnì söyle sürdürür; ~Büyük sufilerden biri; zikir. gafleti tard
etmektir. gafletleri ortadan kaldìrdìgìn zaman sükut da etsen zikir halindesin.
demistir.¨
749
Zaten sufilere göre zikirden maksat zikredileni. yani Allah Tealâ`yì zikir
icinde aramak ve bulmaktìr.
750
Îmam-ì Rabbânî`ye göre zikrin gayesi. kalpten gafletin giderilmesidir. Ayrìca
zikir. sadece belli virdleri okumak degildir. Dini kurallara ve adabìna riâyetle yapìlan
alìs veris de zikir sayìlìr. Keza bir âmâyì yoldaki cukura düsmekten kurtarmak da aynen
zikir gibidir. hatta daha faziletlidir. Ancak Allahìn isim ve sìfatlarìnì anarak yapìlan
zikir cabuk tesir edici olup Allaha karsì sevgi olusturur ve O`na cabuk ulastìrìr.
751
Müellifimiz Îmam-ì Rabbânî Naksibendiyye`nin Müceddidiyye kolunda yapìlan
zikri tesis eden kisidir. Buna göre iki tür zikir vardìr:
1- Îsmi zat(Allah) zikri
2- Nefyu Îsbat (Kelime-i tevhid. La Îlahe Îllallah) zikri.
Bu zikir usulleri. önceki Naksibendi seyhlerinden tevarüs etmistir. Ahmed Faruk
Serhendi`ye göre. ismi zat zikri daha ziyade ~cezbe¨. Nefyu Îsbat zikri ise ~sülûk¨ ile
irtibatlìdìr. Naksibendiler önce ~Allah¨ ismini zikrederler. belli bir olgunluga ulastìktan
sonra ~La Îlahe Îllallah¨ zikrine gecerler. Dolayìsìyla bu tarikatta cezbe. sülûktan önce
gelir.
752
Îmam-ì Rabbânî mektuplarìnda zikre önem vermis ve zikri tavsiye etmistir.
Kalpleri tatmin eden tek seyin de zikir oldugunu Rad suresindeki su âyeti delil getirerek
zikretmistir.
- ~Biliniz ki. kalpler ancak Allah`ì anmakla huzur bulur.
753
747
Bkz. Ankebut 29/45; Cuma 62/9.
748
Kehf. 24.
749
Kelebazi. Taarruf. s.154.
750
Kelebazi. Taaaruf. s. 122./ Necmeddin Kubra zikri söyle tanìmlar: ~Zikir. kalb huzuru icinde. cok kuvvetli
sekilde. sesi fazla yükseltmeden dili ile - damarlara ve atar damarlara tesir edecek sekilde- Allah Tealâ`yì
anmaktìr. Bkz. Necmeddin Kübra. Tasavvufi Hayat. s. 78.
751
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 338; 359.
752
Kìsmi. Berekat-ì Ahmediyye. s. 247. Tosun. s.52.
753
Rad 13/28.
180
~Kalbi itminana kavusturan tek yol vardìr. Bu tek yol. Allahu Tealâ`yì
zikretmektir. Akìl ile incelemekle ve düsünmekle kalp itminana kavusamaz. Cünkü
zikrederken. O mukaddes zat ile bir baglìlìk hasìl olur. her ne kadar. Onunla hicbir
baglìlìk kurulamaz. Ayaklar altìndaki toprak yani insan nerede. her seyin sahibi olan
Allahu Tealâ nerede? Fakat hatìrlayan ile. hatìrlanan arasìnda az bir baglantì hasìl
olur. Bu baglìlìktan da. sevgi dogar. Zikredenin kalbini sevgi kaplayìnca. kalpte itminan
hasìl olur. Kalpte itminan hasìl olmasì. insanì sonsuz saadetlere kavusturur.¨
754
Îmam-ì Rabbânî`ye göre Bu öyle bir olaydìr ki yaratan ile yaratìlanì bulusturur.
aralarìnda bir bag kurulmasìnì saglar. Bu da arada sevginin dogmasìna sebep olur. Kul
Allah`ì Allah da kulu sever ve ondan razì olur. Îmam-ì Rabbânî Ahirette kurtulusun
yolunun zikir oldugunu söyle acìklar.
~Sözün kìsasì sudur ki. ahirette kurtulmak. cok zikretmeye baglìdìr. Bu manada
Allah söyle buyurdu.
- Ey iman edenler! .. Allah`ì cok anìn ki kurtulusa eresiniz.
755
Bunun icin. cok zikretmek lazìmdìr. Buna mani` olan her seyi düsman bilmelidir.
Ahirette kurtulmanìn ilacì. iste budur. Bizden. ancak söylemektir.
- Peygamberin üzerine düsen ancak tebligdir.
756
Rad suresinde Allahu Tealâ söyle buyurdu.
- Biliniz ki. kalpler ancak Allah`ì anmakla huzur bulur.
757
Allahu Tealâ. size bundan basarì nasib eylesin! Cünkü. en lüzumlu ve en karlì is
budur.¨
758
Bir baska mektupta da Allah`ì zikretmenin imanìn kalpte tam olarak
yerlesmesini saglamanìn en kolay yolu oldugunu zikreder.
~Aklìn Peygambere kolay inanmasì ve kalpte tam iman hasìl olmasì icin en yakîn
yol. Allahu Tealâ`yì zikretmektir. Bu manada Allahu Tealâ söyle buyurdu
- Biliniz ki. kalpler ancak Allah`ì anmakla huzur bulur. Înanan ve Salih amel
isleyenler icin. mutluluk ve güzel bir dönüs yeri vardìr.
759
Düsünerek. akìl ile ölcerek. bu yüksek makama kavusmak. güc. hem de cok güctür.¨
760
754
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 92.
755
Enfal 8/45.
756
Maide 5/99.
757
Rad 13/28.
758
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 206.
759
Rad 13/28-29.
760
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 448.
181
Îmam-ì Rabbânî`ye göre akìl ile ulasìlmasì cok güc olan bu yol zikirle cok kolay
gerceklesir. Îmam-ì Rabbânî ölümü hatìrlatarak bu dünyadan göcmeden ahiret icin
calìsmak gerektigini bunun en kolay yolunun da Allahì zikretmek oldugunu ve bu yolla
kalbi manevî hastalìklardan kurtarmak gerektigini söyle acìklar.
~Yakînda. elbet öleceksin! O halde! Kendini ve herkesi ölmüs bil! Duymaz.
kìmìldamaz bir tas gibi düsün!
- Sen meyyitsin; onlar dahi meyyitlerdir.
761
Hükmü bu manada kesindir. Bu kìsa zamanda. yapìlmasì gerekli en mühim sey. cok
Zikir yaparak. kalbi hastalìktan kurtarmagì düsünmektir. Cabuk biten bu zamanda.
Allahu Tealâ`yì hatìrlayarak. manevî hastalìga ilac yapmak en büyük vazife olmalìdìr.
Allahtan baskasìna düskün olan bir gönülden hic hayìr umulur mu? Dünyaya egilmis
olan ruhtan. nefisi emmare daha iyidir. Orada. hep kalbin selametini isterler. Ruhun.
kurtulmus olmasìnì ararlar. Biz. kìsa görüslüler ise. hic durmadan ruhumuzu ve
kalbimizi bu dünyaya baglayacak sebepleri elde etmegi düsünmekteyiz. Yazìklar olsun!
Yazìklar olsun! Ne yapâlim?
-Allah onlara zulmetmedi. Fakat onlar kendi kendilerine zulmediyorlar.¨
762
Demek ki Allah`ì zikirden uzak durup nefsani arzu ve isteklerinin pesinden
gidenler ancak kendilerine zulmederler.
Îmam-ì Rabbânî zikrin önemin anlattìktan sonra zikrin nasìl yapìlmasì
gerektigini de Mir Numan Bedahsi`nin ogullarìndan birine yazdìgì mektupta söyle dile
getirir.
~Îyi bil ki. senin saadetin ve belki bütün insanlarìn saadeti ve herkesin dünya ve
ahiret sìkìntìlarìndan kurtulmasì. sahibimizin zikri ile olur. Elden geldikce her zaman
zikir yapmalìdìr. Ondan bir an gafil kalmamalìdìr. Cenabì Hakka cok hamd ve sükürler
olsun ki. her an zikretmek. bu büyüklerin yolunda. daha baslangìcta nasip olmaktadìr.
Sonda kavusulabilecek nimetler. baslangìcta tattìrìlmaktadìr. Bunun icindir ki. tasavvuf
yolunda ilerlemek isteyenlerin bu yolu secmeleri en uygundur ve en dogrudur. Hatta
lazìmdìr. Bunun icin. sana önce lazìm olan. her seyden yüz cevirip. bu yüksek yolun
büyüklerine baglanmandìr! O büyüklerin kalplerinden. ruhlarìndan faydalanmak icin
yalvarmalìsìn! Önce zikir lazìmdìr. Zikir. hatìrlamak. anmak demektir. Gögsün sol
tarafìndaki kalp. yürek denilen et parcasìnì düsünürsün. Bu et parcasì. gönül denilen
761
Zümer 39/30.
182
hakiki kalbin yuvasì gibidir. ALLAH mübarek ismini. hayalin ile bu kalp üzerinden
gecirirsin. Bu anda. hicbir uzvunu oynatmazsìn. Yalnìz kalbini düsünerek oturursun.
Kalbin seklini. anatomik yapìsìnì düsünmezsin. Cünkü kalbin yerini düsünmek lazìmdìr.
Kalbin kendisini tasavvur etmek. hatìrlamak lazìm degildir. Allah ismini. kalbin
bulundugu yerde hatìrlarken. hicbir seye benzemez diye düsünürsün! Bu mübarek
ALLAH lafzìnì
- Onun benzeri hicbir sey yoktur.
763
Ayetindeki mana üzere düsünesin. Allahu Tealâ`nìn sìfatlarìnì da düsünmezsin.
Hazìr ve nazìr oldugunu dahi düsünmezsin. Böylece. Zat-i Tealâ yüksekliginden;
sìfatlara düsmemis olursun ve kesretde vahdet-i görmek derecesine inmezsin.
Mahluklarì görüp. bunlara baglì kalìp avunarak. hicbir seye benzemeyen varlìga
baglanmaktan mahrum kalmayasìn. Cünkü mahluklarda görülen. anlasìlan her sey. o
olamaz. Coklukta görülenler. bir olanì görmek olamaz. Hicbir seye benzemeyeni.
bilinen. anlasìlan seylerin dìsìnda aramak lazìmdìr. Ayrìlmayan. bölünmeyen. hic
degismeyen bir sey. cok olan. baska baska olan seylerde bulunamaz. Zikrederken. bir
Velinin görünüsü. kendiliginden hasìl olursa. o görünüsü de kalpte durdurmalìdìr.
Böylece zikre devam etmelidir. Veli dedigimiz zat. Allahu Tealâya kavusturan yolu
gösterendir. Yolda. ondan yardìm. imdat gelen zattìr. Yoksa cübbe. külah. diploma
edinip. seyh efendi olarak kösede oturan cahil degildir. Adetlere. gösterislere. yaldìzlì
sözlere aldanmamalìdìr. Evet. kamil ve mükemmil bir zattan. bereketlenmek.
faydalanmak icin elbise. camasìr gibi sey almak. onu inanarak ve saygì ile kullanmak
cok fayda ve feyiz verir. Fakat veren olgun. alan uygun olmak lazìmdìr.¨
764
Mürsidi kamilin verdigi zikir dersini bu sekilde yapanlar ve devam edenler
bundan büyük fayda görürler. Îmam-ì Rabbânî bu sekilde zikri anlatarak insanlarì Allahì
zikretmeye cagìrmaktadìr.
Allahì zikretmenin belli bir sekli ve kalìbì yoktur. Degisik sekillerde yapìlabilir.
Mürsidi kamilin müridin seviyesine ve manevî durumuna uygun olarsak tavsiye edecegi
zikir. o mürid tarafìndan yerine getirilmelidir. Mürid kendi kafasìna göre belli bir zikri
takip edemez; bu uygun olmaz.
762
Al-i Îmran 3/117. Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 166.
763
Sura 42/11.
764
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 190.
183
Îmam-ì Rabbânî müritlerinden Abdulhayy`a
765
gönderdigi mektupta ümmeti
Muhammed icin en faziletli zikrin ~La ilahe illallah¨ demek oldugunu acìklar.
~Bu ümmet Muhammed Ümmeti` hayìrlì ümmettir. Bu Kelime-i Tayyibe La
ilahe illallah` onlarìn sefaatcisidir. En faziletli zikir budur. Peygamberleri
sefaatcileridir. Nebilerin efendisi olarak su ilahî hitaba nail olmustur.
- Allah iste onlarìn kötülüklerini iyiliklere cevirir. Allah cok bagìslayandìr.
cok merhamet edendir.
766
Bu mana Allah icin kolaydìr.¨
767
Demek ki insan. kalbini ancak Allah`ì tesbih ve zikirle mutmain hale getirebilir.
Ebedi nimetlere ulasmak ve Allahìn razì olacagì bir kul haline gelmenin yolu zikirden
gecmektedir.
16. Ínsan
Însan. Arapca kökenli bir kelime olup. gözbebegi anlamìna gelmektedir. Unutma
kelimesinden türedigi de kaydedilmektedir.
768
Tasavvufi olarak insan. toplayìcì. cami`
varlìk. cismanî olmayan mevcuttur.
Însan kelimesi Kur`ân-ì Kerim`de ~insan. ins ve ünas¨ seklinde seksen sekiz
yerde gecmektedir.
769
Kur`ân-ì Kerim. mutlak ifadelerle insanì. daima zayìf ve Allah`a
muhtac.
770
topraktan yaratìlmìs.
771
bir ümmet iken ihtilafa düsüp dagìlan.
772
cok
aceleci.
773
isyana mütemayil ve magrur.
774
sìmarìk ve nankör.
775
bazen cahil ve zâlim
gibi sìfatlarla anmìstìr.
Allahu Tealâ k. Kerim`de söyle buyurmustur.
765
Abdlhay el Hisari: fazìl ve Salih bir kimsedir. Aslen Îsfahan kasabalarìndan birine baglì Samdan köyündendir.
Genc yaslarda memleketinden ayrìlmìs ve Hindistan`a gelerek Îmam-ì Rabbânî`den Naksi tarikatìnìn egitimini
almìstìr. Kaynaklarda ilim ve manevî makam sahibi olarak tanìtìlan Seyh Abdülhayy. tasavvufta istikamet. takva
ve vera konusunda emsali bulunmayan bir kimsedir. Seyh Abdülhayy ömrünün sonlarìna dogru Hindistan`ìn
Patna sehrine yerlesmis ve orada vefat etmistir. Seyh Abdülhayy Îmam-ì Rabbânî`nin mektuplarìnì derleme
calìsmalarìnì üstlenmis ve ~Nuru`l-Halaik¨ adìyla doksan dokuz mektuptan ibaret olan Mektubât`ìn ikinci cildini
hazìrlamìstìr.
766
Furkan 25/70.
767
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 350.
768
Îbn-i Manzur. Lisanu`l-Arap. c.VI. ss. 12-13; Tehanevi. Kessaf. c.II. ss.1468-69; Asìm Efendi. Kamus. c.II.
ss.871-72.
769
Bkz. Abdulbaki. Mu`cemu`l-Müfehres. ss. 119-120.
770
Nisa 4/28.
771
En`am.6/ 2.
772
Bakara. 2/213.
773
Îsra.17/11.
774
Nahl 16/4.
775
Îsra.17/67.
184
~Biz insanì hakikaten en güzel bicimde yarattìk. Sonra onu asagìlarìn
asagìsìna gönderdik. Ancak iman edip. salih amel isleyenler icin eksilmeyen devamlì
bir ecir vardìr.¨
776
Müfessirler. insanìn en güzel bicimde yaratìlmasìnì. boyunun dosdogru olmasì.
iki ayaklì. organlarì birbiriyle uyumlu ve suretinin güzel olarak yaratìlmasì. gencligi ve
bedeni kuvveti. seklinde tefsir etmislerdir. Hatta ~takvim¨ kelimesini güzel suret olarak
tefsir etmislerdir.
777
Fakat bazì müfessirler. zahirî güzelligin yanìnda insanìn en güzel
bicimde yaratìlmasìnìn. onun ilahî sìfatlarla bezeli olarak yaratìlmasì seklinde tefsir
etmislerdir.
778
Hamdi Yazìr`ìn yorumu söyledir: ~Hasìlì insanìn güzelligi ahsen-i
takvimde olmasì duygusuz olan sekli suretinde degil. duygusunda ve bahusus hüsn
denilen manayì anlamasìnda ve o duygudan güzellerin güzeli olan Ahsenü`l-Halikin`in
sìfatlarìnì tanìyìp. O`nun ahlakìyla ahlaklanmasìdìr. Însanìn fìtratìnìn kìvamì. namzet
oldugu tekamülü budur.¨
779
Însanoglu fani bir varlìktìr. Bu dünyaya gelen her canlì gibi bütün insanlar
ölümü tadacaktìr. Îmam-ì Rabbânî Seyh Bahaeddin`e yazdìgì mektupta Tegabün 64/14
âyetini delil göstererek bu hususu söyle acìklar:
~Sonunda kadìndan ve cocuklardan ayrìlacaksìn. Bunlarìn idaresini Allahu
Tealâ`ya bìrak! Bugün. kendini ölmüs bilmelidir. Onlarìn islerini Allahu Tealâ`ya
bìrakmalìdìr. Bir âyette Allah söyle buyuruyor.
-Ey iman edenler! Eslerinizden ve cocuklarìnìzdan size düsman olabilecekler
vardìr. Onlardan sakìnìn.
780
Bunu iyi anlayìnìz! Tavsan gibi. gözleri acìk uyku ne zamana kadar sürecek! Bir
gün gelip uyanìlacak! Dünyaya düskün olanlarla arkadaslìk etmek. onlarla görüsmek.
öldürücü zehirdir. Bu zehirle öldürülen kimse. sonsuz olarak ölür. (Aklì olana bir isaret
yetisir) demislerdir. Biz ise. acìkca ve üzerine düserek anlatìyoruz. Bunlarìn yaglì. tatlì
yemekleri. kalbin hastalìgìnì artìrìr. Kalbin iyiligi. hastalìktan kurtulmasì nasìl
düsünülebilir? Sakìn! Sakìn! Cok sakìn!¨
781
776
Tin. 95/4-5.
777
Bkz. Taberi. Camiu`l-Beyan. c. XXX.. ss.238-49; Begavi. Tefsir. c. IV.. s. 504; Sevkani. Fethu`l-Kadir. c.V.. ss.
465-66; Beydavi. Tefsir. c.V.. ss.507-8; Îbn-i Kesir. Tefsir. c.IV.. s. 528; Kurtubi. Ahkam. c. XX.. ss. 114-16;
Alusi. Ruhu`l-Meani. c.XXX.. ss. 175-77; Elmalìlì. Hak Dini. c. VIII.. ss. 5935-38.
778
Kurtubi. Ahkam. c. XX.. ss. 114-16; Bursevi. Ruhu`l-Beyan. c. X.. s. 96
779
Elmalìlì. a.g.e.. c. VIII.. s. 3937.
780
Tegabün 64/14.
781
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 138.
185
Îmam-ì Rabbânî insanìn her an gaflet icinde bulundugunu ve bu halden
kurtulmasì gerektigini bildirmektedir. Dünyanìn gecici zevkleri kalbin hastalìgìnì artìrìr.
Bundan kacìnmak gerekir.
Însanoglu zor bir görev yüklenmistir. Yeryüzü ve gökyüzünün kabul etmedigi bu
görevi bizzat Allahu Tealâ`nìn ifadesiyle zâlim ve cahil olan insanoglu üstlenmistir.
Ahzab suresindeki su âyeti kerimeyi delil getiren Îmam-ì Rabbânî söyle der:
- Biz o emaneti göklere. yere ve daglara arz ettik. onlar. onu yüklenmeye
yanasmadìlar. ondan korktular da onu insan yüklendi. O gercekten cok zâlim ve cok
cahildir.
782
~Însan kendine cok zulmetti. Varlìgìndan ve kendi ile birlikte var olanlardan bir
iz. bir eser kalmadì. Cok cahil oldu. Cünkü maksadì kavrayamadì. Aranìlandan bilgi
edinemedi. O mekanda. anlayamamak. idraktir. Bilmedigini söylemek. mârifettir. Allahu
Tealâ`yì en cok bilenler O`nda en cok hayrete düsenlerdir.¨
783
Yine Îmam-ì Rabbânî baska bir mektupta aynì âyeti söyle yorumlar:
- Süphesiz biz emaneti göklere. yere ve daglara teklif ettik de onlar onu
yüklenmek istemediler. ondan cekindiler. Onu insan yüklendi. Cünkü o cok zâlimdir.
cok cahildir.
784
Bu âyetin tahlili: ~Bilinmelidir ki; Allah Ademi kendi suretinde yarattì. Halbuki
Allah suretten münezzehtir.
¨Allah Ademi kendi sureti üzerine yarattì¨
785
sözünün manasì söyledir. Misal
aleminde bir suret vardìr. Însan da bu suret üzerine mevcuttur. Însan Yüce Hakkìn
halifesi olmaya hak kazandì. Zira bir sey. bir seyin sureti üzerine yaratìlmaz ise. onun
halifesi olmaya hak kazanamaz. Zira bir seyin hilafeti. o seyin devamì ve naibidir. Însan
rahmanìn halifesi olunca zarureten emanet yükünü tasìmak onun icin taayyün etti. Zira
sultanìn ihsanlarìnì ancak onun tasìyìcìlarì cekebilir.
Semalar. yer ve daglar nereden camiiyyet durumuna nail olmuslardìr ki; onun
sureti üzerine yaratìlmìs olsunlar ve onun hilafetine dahi hak kazansìnlar. Onun
emanetini tasìyabilsinler. Eger bu emanetin agìrlìgì semalara ve yere bìrakìlacak
olsaydì. parca parca olurlardì ve onlardan hicbir eser kalmazdì.
782
Ahzab 33/72.
783
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 287.
784
Ahzab 33/72.
785
Buhari. Îstizan. 1.nr. 6227; Müslim Cennet. 12.nr. 2841; Ahmed. Müsned. nr. 7319.7414; Îbnu Hibban. nr. 571.
6162.
186
Faki ri n kanaat i ne göre bu emanet . büt ün esyanì n ni hâyet yol uyla
kayyumiyetidir. (kìyamìnì ve kìvamìnì saglamaktadìr)Bu niyabet de. insan fertlerinin
pek kamil manada olanlarìna mahsustur. Yani insanì kamilin derecesi öyle bir dereceye
cìkar ki; hilafet hükmüne göre. bütün esyanìn ayakta durmasìnì saglar. Varlìk feyzinin
hasìl olmasì. zahire ve batìna baglì bulunan diger kemalatìn bekâsì her seyde onun
tavassutu iledir. Hakikatte bütün esyanìn teveccühü. onun canibinedir. her sey ona
maildir. Onlar bu manayì ister bilsinler. ister bilmesinler. Zira o
-Zalum ve cehul diye anlatìlmaktadìr. Yani nefisine cok zulmeder. O kadar ki;
vücudundan ve vücudun tevabiinden hicbir eser ve bir hüküm bìrakmaz. Însan nefisine
böyle bir zulüm yapmamìs olsaydì. bu emanetin agìrlìgì tasìmaya hak kazanamazdì.
Însanìn cehaleti de coktur. Matluptan yana onun bir bilgisi ve idraki de yoktur.
Îdrakten yana bir aczi vardìr. maksut bilgisi sonunda dahi cehli vardìr. O yerde böyle
bir acz ve cehalet kemal manada mârifettir. O makamda en cahil. en fazla irfana sahip
olandìr. Hic süphesiz onlarìn en cok irfan sahibi bulunanì emaneti tasìmaya en cok
layìk olandìr. Anlatìlan bu iki sìfat emaneti tasìmak icin iki sebep gibidir. Bu irfan
sahibi öyledir ki; bütün esyanìn kìyamìnì saglamak makamìna oturmak serefine
kavusmustur. Onun hükmü dahi vezir hükmündedir. Bütün mahlukatìn önemli isleri ona
bìrakìlmìstìr. Nimetler her ne kadar sultandan gelse de onun sahiplerine ulasmasì vezir
vasìtasì iledir. Bu devletin reisi ebul beser Adem`dìr. Bu makam ulul-azm olan enbiyaya
mahsustur. Bu büyüklerin tebaiyeti ve veraseti ile kimin icin murad edilirse o dahi
onunla müserref olur.¨
786
Suretten münezzeh olan Allahu Tealâ Hz. Adem`i misal aleminde mevcut olan
bir suretten yaratmìstìr. Böylece insan yüce Allahìn halifesi olmaya hak kazanmìstìr. Bu
sebepten dolayì yerlerin ve göklerin tasìyamadìgì bu ilahî görevi zâlim ve cahil olan
insan yüklendi. -insan nefisine o kadar cok zulmetmistir ki; vücudundan ve vücudun
tevabiinden hicbir eser ve bir hüküm kalmamìstìr. Însan nefisine böyle bir zulüm
yapmamìs olsaydì. bu emanetin agìrlìgì tasìmaya hak kazanamazdì.
Însanìn meleklerden üstün olabilir. Kendisine halifelik verilmesi de bunun bir
göstergesidir. Îmam-ì Rabbânî kardesi Miyan Gulam Muhammed`e yazdìgì mektupta
söyle der:
786
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no;387.
187
~Beser zümresinin havassì. melek zümresinin havassìndan daha faziletli oldu.
Bütün bunlarla birlikte onun icin hilafet hakkì meydana geldi. Ayet meali:
- Oysa Allah rahmetini diledigine tahsis eder. Allah. büyük lütuf sahibidir.
787
Bu nimet de insana sahip oldugu toprak latifesi vesilesiyle nasip olmustur.
Kalbin Allahìn arsì olmasì da yine bütün unsurlarì kusatan ve imkan dairesinin merkezi
olan toprak unsuru vesileyledir.¨
788
Îmam-ì Rabbânî insanìn sahip oldugu toprak latifesi insanìn manevî yönden
meleklerden bile daha üstün bir seviyeye ulasabilecegini ifade etmektedir.
Însanìn basìna birtakìm musibetler gelebilir. Însanìn bu musibetlerle
karsìlasmasìnìn en büyük sebebi insanìn nefsine düskün olmasìdìr. Îmam-ì Rabbânî
Miyan Müzzemmil`e gönderdigi mektupta bunu söyle acìklar:
~Însanìn basìna belalarìn gelmesine sebeb. kendine düskün olmasìdìr. Kendi
kendisinden kurtulursa. Allahu Tealâ`dan baska seylere düskün olmaktan kurtulur. Puta
tapanlar. kendilerine tapmaktadìrlar. Bu mana bir âyette söyle anlatìldì:
- Nefsinin arzusunu ilah edinen. Allah`ìn; (halini) bildigi icin saptìrdìgì ve
kulagìnì ve kalbini mühürledigi. gözüne de perde cektigi kimseyi gördün mü?
789
Kendini bìrak. bana gel! Kendinden gecmek. farz oldugu gibi. kendinde
ilerlemek de lazìmdìr.¨
790
Îmam-ì Rabbânî nefsini ilah edinerek onun pesinden gidenlerin ve bundan dolayì
kalpleri ve gönülleri perdelenen kimseleri misal vererek insanìn kurtulusunun yolunu
anlatìr.
Îmam-ì Rabbânî ümmeti Muhammed icerisinde bazìlarìnìn kendilerine
zulmederken bazìlarìnìn da hayìrlì islerde öne gectigini bildiren Fatìr suresinin 35.
âyetini söyle yorumlar:
- ~Sonra biz o kitabì kullarìmìzdan sectigimiz kimselere (Muhammed`in
ümmetine) miras olarak verdik. Onlardan kendine zulmedenler vardìr. Onlardan
ortada olanlar vardìr. Yine onlardan Allah`ìn izniyle hayìrlì islerde öne gecenler
vardìr.
791
787
Bakara 2/105.
788
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no;325.
789
Casiye 45/23.
790
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no;154.
791
Fatìr 35/32.
188
Kitaba varis olanlardan birinci taife: Allahìn sectigi kullarì olup nefislerine
zulmedenlerdir. Ve bunlar vezaret ve kayyumiyet makamì ile müserref olurlar. Îkinci
taifeye gelince Allahìn muktesit (mutedil) olarak bahsettigi secilmis kullardan olanlar.
Bunlar hullet devleti ile müserref olmuslardìr. Bunlar sìr mesveret sahipleridir.
Melik ve sultanlìgìn muamelesi her ne kadar vezire baglì olmakta ise de lakin
halil dahi nedim ve üns. ülfet sahibidir. Bu (Halil) nefisini ferahlandìrmak icin. öbürü
de (vezir) digerlerinin önemli islerini gördürmek icindir. Îkisi arasìnda o kadar cok fark
vardìr ki.Bu büyük makam erbabìnìn basì Îbrahim Halilürrahman`dìr. Hullet
makamìnìn üstünde muhabbet makamì vardìr. Bununla da ücüncü taife müserref
olmuslardìr. Bunlar dahi hayra kosup önder olanlardìr.¨
792
Îmam-ì Rabbânî hayìr yolunda kosup önder olanlarìn Hullet makamìnda ve
muhabbet makamìnda olanlar oldugunu belirtmektedir.
Îmam-ì Rabbânî oglu Hace Muhammed Masum`a yazdìgì mektupta Însan
suresinin ilk âyetini zikreder.
~- Gercekten insan üzerine dehirden (zamandan) öyle bir müddet geldi ki o
zaman o. anìlmaya deger bir sey degildi.
793
~Bu sure Müfessirlerin coguna göre Mekki bir suredir. Zemahseri. Razi. Kadì
Beydavi. Allame Nisaburi. Îbn Kesir ve pek coklarì bu görüstedir. Bu surenin konusu
insanìn bu dünyadaki hakiki degerinden kendisini haberdar etmektir. O. kendi degerini
gercekten dogru bilirse. anlarsa ve buna sükür ederse akìbetinin nasìl olacagì ve aksine
hareket ederek inkar ve küfür yolunu tutarsa nasìl olacagì konusunda haber
verilmektedir. Evvela insana. bir zamanlar bir hic oldugu. mevcut olmadìgì. sonra bir
karìsìk pìhtìdan annesinin bile onu vücudunda tasìdìgìnìn farkìnda olmayacagì önemsiz
bir vaziyetten var olusunun baslangìcìnìn ortaya cìktìgì hatìrlatìlmaktadìr.¨
794
Îmam-ì Rabbânî bu âyeti söyle yorumlar.
~Evet Ya Rab! Gercekten insanìn üzerinden. henüz kendisinin anìlan bir sey
olmadìgì uzun bir süre gecmistir. Bu süre icerisinde insanìn. ne kendisi ne de eseri.
vücud ve sühud olarak anìlmamaktadìr. Sonra eger sen dilersen onu hayatìnla diri.
bekân ile baki kìlar ve ahlakìnla ahlaklandìrìrsìn. Hatta senin lütfunla o. fenânìn
kendisinde baki. sen de bekânìn özünde fani olur. Cünkü bunlar birbirine baglìdìr;
792
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no;387.
793
Însan 76/1.
794
Tefhimul Kur`an. c.6. 255.
189
birinin kemali digerinin varlìgìyla gerceklesmektedir. Tìpkì tuz madenine düsen bir
insan gibi. yavas yavas tuzun özelliklerini almaya baslar. Sonunda bütünüyle tuza
dönüsür. Geride ne kendisi ne de eseri kalìr. Artìk onu tüketmek ve kesmek mubahtìr.
Yemek. almak ve satmak helaldir. Sâyet onun kendisinden ya da onun eserinden bir sey
kalsaydì bunlarìn hic biri caiz olmazdì.¨
795
17. Dünya
Dünya. Arapca bir kelime olup. ~yakîn olmak¨ manasìna gelen ~dünüv¨
kökünden türemistir. ~En yakîn¨ anlamìndaki ~edna¨ kelimesinin müennesidir. Yine
dünya kelimesinin ~alcak. kötülük¨ manasìndaki ~denaet¨ kökünden geldigi de ileri
sürülmüstür.
796
Tasavvufta dünya. Allah`tan alìkoyan her sey. imtihan yeri. ahiretin
tarlasì. gecici. fani yer gibi manalara gelmektedir.
Dünya kelimesi. Kur`ân-ì Kerim`de yüz on dört âyette gecmekte. ahiret ve ahiret
hayatìnìn karsìlìgì olmak üzere cok defa ~yakîn hayat¨ anlamìndaki ~el-hayatü`d-
dünya¨ tamlamasìndaki hayat kelimesinin sìfatì olarak. bazen de mârife seklinde isim
olarak kullanìlmìstìr.
797
Îbn Arabi dünyayì. ilahî güzelligi yansìtan bir ayna olmasì itibariyle fevkalade
güzeldir
798
seklinde tanìmlamaktadìr.
Kuseyri. mutasavvìflarìn dünyaya karsì farklì tavìrlar alìp leh ve aleyhindeki
sözlerini söyle yorumlamaktadìr. Îsin basìnda dünyayì kötüleyen mutasavvìflar. mârifet
makamìna ulasìp ârif olduklarì zaman. artìk dünyanìn leh ve aleyhinde konusmazlar.
Cünkü bu makamda ârifler. dünya gibi. ahireti de Hakk`a vuslata engel sayarlar. Zahid
dünyaya bakìsìyla sirke. ârif ise. misk koklatìr. Zahid dünyayì cirkinlestirir. Arif ise
onunla hic ilgilenmez.
799
Ebu Talib Mekki`ye göre dünya. süfli arzularìndan aldìgì paydan ibarettir. Kötü
arzularìndan uzaklasmak anlamìnda dünyayì terk etmek farz. ihtiyac fazlasì olan mubah
ve mesru arzularìndan yüz cevirmek suretiyle dünyayì terk etmek ise fazilettir.
800
Gazalî dünyayì. mevcut maddi varlìklarla insanìn bu maddi varlìklara yönelttigi
795
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no;465.
796
Razi. Sìhah. s. 89; Îbn Manzur. Lisanu`l-Arab. c. XII.. s. 454.
797
Fuad. Mucem. ss.332-35.
798
Îbn Arabi. Fütuhat. c.II.. s. 714.
799
Kuseyri. Risale. ss. 296-97.
800
Mekki. Kutu`l-Kulub. Kahire 1961. c.I.. s. 537.
190
ilgilerinden. onlarì kendi hesabìna faydalì kìlmak icin sarfettigi cabalardan ibaret
sayar.
801
Mutasavvìflar dünyayì genelde kötü görürler. Îmam-ì Rabbânî de aynì
görüstedir. Bir mektubunda ~ Akìllì adam o kimsedir ki. dünyanìn satìlmaz metaìna
aldanmaya. Böyle bos bir ise gönül baglamaya. Yukarìda anlatìldìgì sekilde fakihler
söyle demistir: birisi malìmì akìllìlara veriniz dese. onu zahidlere vermek gerekir. Zira
zahidler. dünyadan gönüllerini cekip almìslardìr. Onlarìn dünyayì sevmemeleri.
akìllarìnìn ve zekalarìnìn olgunlugunu gösterir.¨
802
Sonuc olarak sunu söyleyebiliriz; Eger insan. Allah`tan gafil olursa. sahip
oldugu mal-mülk. evlat. kadìn. altìn ve gümüs ona zarar verir. Fakat uyanìk bir gönle
sahip olan kimseye dünya ve icindekiler hic bir zaman zarar vermez. Cünkü bu
kimsenin sahip oldugu para pul. cebindedir. gönlünde degil. Bu suna benzer. su geminin
altìnda oldugu sürece büyük bir nimet. ama icine girmeye baslayìnca felakettir. Cünkü
onu batìrìr. Bu bakìmdan gönlümüz dünya sevgisine ve muhabbetine kapalì olmakla
birlikte. ona hakim olmamìz gerekir. Yani. dünya bize sahip olmamalì. Biz mala sahip
olmalìyìz. mal bize degil. Tasavvufta. masivadan alakayì kesmek önemli bir husustur.
Dünyanìn Allah katìnda hicbir degeri yoktur. Degerli olan ahiret hayatìdìr. Fani
olan dünyaya karsìlìk baki olan ahiret hicbir zaman degisilmez. Îmam-ì Rabbânî bu
hususta söyle der:
~Resülullah Dünya ve ahiret. birbirinin zìddì. tersidir. Bu ikisinden birisini razì
edersen. öteki gücenir`
803
buyurdu. Bu hadis-i serif de gösteriyor ki. dünyanìn güzelligi
ile ahiretin güzelligi birbirinin zìddìdìr. Birbirine uymaz. Herkes bilir ki. dünya
güzelligini. Îslamiyet begenmez. Ahiret güzelligini begenir. O halde. dünya güzelligi
kötüdür. Ahiret güzelligi iyidir. Birincisi ademden. ikincisi vücuddan hasìl olmaktadìr.
Evet. bazì seyler vardìr ki. bir bakìmdan dünyadandìr. baska bir bakìmdan ahirettendir.
Bu seyler. birinci bakìmdan cirkindir. Îkinci bakìmdan güzeldir. Bu iki bakìmì
birbirinden ayìrmak ve her birinin güzelligini ve cirkinligini anlamak. islamiyyeti
bilmekle olur. Bu manada Allahu Tealâ söyle buyurmustur.
801
Gazalî. Îhya. c.III.. s. 194-95.
802
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 50.
803
Benzer rivâyetler icin bk.. Ahmed. Müsned. 6/638. nr.19933.19934; Kitabü`z-Zühd. nr. 162; Îbnu Hibban. nr. 709;
Hakim. el-Müstedrek. nr. 7853.7897.
191
- Peygamber size ne verdiyse onu alìn. neyi de size yasak ettiyse ondan
vazgecin. Allah`a karsì gelmekten sakìnìn.
804
Resülullah (sav)buyurdu ki. Dünya yaratìldìgì zamandan beri. Hak Tealâ ona
begenerek bakmamìstìr. Hak Tealâ onu begenmez`
805
. Bu hadis-i serifte dünyada
ademden hasìl olan kötülüklerin. cirkinliklerin ve bozukluklarìn begenilmedigi
bildirilmektedir. Adem her kötülügün ve her bozuklugun yeridir. Bunun icin dünyanìn
güzelligi. tatlìlìgì ve tazeligi kìymetsizdir. Allahu Tealâ. bunlardan razì degildir. Allahu
Tealâ. ahiretin güzelliginden razìdìr. Ahiret güzelligine bakar. Enfal suresinde Allahu
Tealâ`nìn dünyaya düskün olanlarì begenmedigini bildirmektedir.
- Siz dünyayì istiyorsunuz. Allahu Tealâ ise. ahireti istiyor
806
Ya Rabbi! Dünyayì. gözümüzde kücült! Ahireti de kalplerimizde büyült!¨
807
Evet biz insanoglu dünyayì isteriz. Halbuki asìl istenmesi gereken yer ahiret ve
ahiretin güzellikleridir. Fakat su unutulmamalìdìr. Bizleri ve dünyayì yaratan Allah`tìr.
Kalplerimize dünyayì sevme ve ona meyletme hissiyatìnì veren de Allahu Tealâ`dìr. Bu
durum imtihanìn sìrrì ve hikmetidir. Îmam-ì Rabbânî bu cercevede Allaha dua ederek
dünyanìn kalplerimizde kücülerek ahiretin sevgisinin de büyümesini istiyor. Bizlerde
aynì dualarla dilerimizi senlendirmeliyiz.
Îmam-ì Rabbânî`ye göre dünya mü`minin zindanìdìr. Zindanda eza ve cefa
cekmek normaldir. Hace Alican`ìn oglu Muhammed Mü`min`e gönderdigi mektupta
söyle der:
~Bilesiniz ki dünya mü`min kulun zindanìdìr.
808
Zindanìn haline münasip olan
elem ve sìzìdìr. musibettir. Ancak hallerdeki degisiklikten. maksatlarì elde edememekten
dolayì sìzlanmamak. sabìrsìzlanmamak gerekir. Zira Allah söyle buyurdu.
- Süphesiz güclükle beraber bir kolaylìk vardìr. Gercekten. güclükle beraber
bir kolaylìk vardìr.
809
Bu manada Allahu Tealâ bir zorluga iki kolaylìk beraber verdi. Burada murad
olan mana dünya ve ahiret kolaylìgìdìr.¨
810
804
Hasr 59/7.
805
Beyhaki. Suabu`l-Îman. nr. 10501.
806
Enfal 8/76.
807
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 234.
808
Bu manadaki hadis icin bk. Müslim. Zühd. 1.nr. 2956
809
Însirah 94/5-6.
810
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 377.
192
Ahmed Faruk Hazretleri Însirah suresindeki bu âyete dayanarak zorlugun
ardìndan verilen kolaylìgìn dünya ve ahiret kolaylìgì oldugunu söylemektedir.
Muhakkak ki. dünyadaki sìkìntì karsìlìksìz degildir. Dünya ve ahiret cekilen sìkìntìlarìn
karsìlìgìnìn alìndìgì yerdir.
Îmam-ì Rabbânî dünya`nìn zevk icin yaratìlmadìgìnì dünyada alìnan zevklerin
ve lezzetlerin aslìnìn ahirette oldugunu belirtir. Mir Muhammed Numan Îmam-ì
Rabbânî`ye mektup yazar ve bazì sorular sorar: Îmam-ì Rabbânî cevaben yazdìgì
mektupta söyle cevap verir:
~Mektubunuzda Peygamberler ve Velilerin. hep dert ve bela icinde yasadìgìnì.
Hatta hadisin serifte Belalar. mihnetler. en cok Peygamberlere. sonra Evliyaya. sonra
bunlara benzeyenlere gelir`
811
buyruldugunu ifade etmissiniz. Allahu Tealâ da bir
âyette;
-Basìnìza her ne musibet gelirse kendi yaptìklarìnìz yüzündendir
812
buyurdu.
Bu âyet-i kerimeye göre. dertlerin coklugu. günahìn coklugunu gösterir. Peygamber ve
Veli olmayanlarìn. cok sìkìntì cekmesi icab eder. Dostlarìna. neden dert. bela veriyor?
Düsmanlarì rahat ve nimetler icinde. dostlarì mihnetler. belalar icinde nasìl olur; diye
soruyorsunuz.
Bu soruya söyle cevap verilebilir: Dünya. zevk icin. lezzet icin yaratìlmadì.
Ahiret. bunun icin yaratìlmìstìr. Dünya ile ahiret. birbirinin zìddì. tersidir. Birini
sevindirmek. ötekinin gücenmesine sebeb olur. Yani. birinde zevk aramak. ötekinde elem
cekmege sebeb olur. O halde. dünyada nimetleri. lezzetleri cok olanlar. ahirette cok
korkacak. cok acì cekecektir. Bunun gibi. dünyada cok acì ceken mü`min. ahirette cok
lezzete kavusacaktìr. Dünyanìn ömrü. ahiretin uzunlugu yanìnda. deniz yanìnda bir
damla kadar bile degildir. Daha dogrusu. sonu olan. sonsuz ile ölcülebilir mi? Bunun
icin dostlarìna merhamet ederek. sonsuz nimetlere kavusmalarì icin. dünyada birkac
gün sìkìntì cektiriyor. Düsmanlarìna. hile. istidrac yaparak. biraz lezzet verip. cok
elemlere sürüklüyor.¨
813
Îmam-ì Rabbânî mektubunda mü`minlerin bu dünyaya nicin meyletmemesi
gerektigini acìklamaktadìr. O`na göre Dünya mü`minlerin rahatca yasayìp zevkü safa
sürecekleri bir yer degildir. Dünyada sìkìntìlar yasanmasì ve dünyanìn gecici
811
Nesai. el-Kübra. nr.7382; Ahmed b. Hanbel. el-Müsned nr.369;Hakim el-Müstedrek. nr. 8231.
812
Sura 42/30.
813
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 412.
193
lezzetlerinden mahrum kalìnmasì mü`min icin normaldir. Mü`min bilir ki fani olan bu
dünya yok olacak ve herkes ebedi olan ahiret aleminde bu dünyada yaptìklarìna göre
ceza görecek veya mükafat alacaktìr. Bundan dolayì mü`min dünyaya ehemmiyet
vermemelidir
Îmam-ì Rabbânî aynì mektuptaki bir baska soruya söyle cevap veriyor:
~Sual: Allahu Tealâ. her seye kadirdir. Dostlarìna. hem dünyada. hem de
ahirette nimetler. lezzetler verseydi ve dünyada verdigi lezzetler. ahirette. bunlarìn elem
cekmesine sebeb olmasaydì. daha iyi olmaz mì idi?
Cevap: Bunun cesitli cevaplarì vardìr: Dünyada. birkac gün dert. bela
cekmeselerdi. Cennetin lezzetlerinin kìymetini anlamazlardì ve ebedi nimetlerin
kìymetini bilmezlerdi. Aclìk cekmeyen. yemegin lezzetini anlamaz. Acì cekmeyen.
rahatlìgìn kìymetini bilmez. Dünyada bunlara elem vermek. sanki daimi lezzetleri
artìrmak icindir. Bu elemler. bir nimet olup. cahil halkì denemek icin. büyüklere verilen
nimetler. elem olarak gösterilmektedir. Yabancìlara elem seklinde gösterilen. dostlar
icin nimettir. B u manada bir âyeti kerime söyledir.
- (Allah) onunla bir coklarìnì saptìrìr. bir coklarìnì da dogru yola iledir.¨
814
Îmam-ì Rabbânî`ye göre dünyada cekilen ìstìraplar cennetin nimetlerinin
kìymetini bilmek icindir. Aclìk cekmeyenin yemegin lezzetini alamayacagì gibi acì
cekmeyen de rahatlìgìn kìymetini bilemez. Dolayìsìyla dünyada mü`minlere verilen
elemler cennette kavusulan nimetleri artìrmak icin vesiledir.
Îmam-ì Rabbânî Memrizhan Afgan`a yazdìgì mektupta zenginligin nimetlerine
heves etmemek gerektigini söyler. Bu durumun akìldan uzak bir davranìs oldugunu
belirten Îmam-ì Rabbânî müritlerini bundan men eder:
~Kardes Memrizhan fakirligin sìkìntìsìndan zenginlere iltica etmis. zenginlik
nimetlerine ve lezzetlerine heveslenmis.
- Biz süphesiz (her seyimizle) Allah`a aidiz ve süphesiz O`na dönecegiz.
815
Bu. akìldan ne kadar uzak bir davranìstìr. Zenginlerin sohbetinden dünyada bir
sey hasìl olursa. bu binlik olur. Söyle farz ediniz ki; en yüksek makama ulastìnìz.
Düsününüz bundan elinize ne gecer. Bundan hangi hasmeti kazanabilirsiniz. Bir lokma
ekmek. fakr halinde de ulasìr. Su anda da ondan daha yaglì lokma yersiniz. O da yok
olacak. bu da yok olacak. Hele bir düsününüz. elinizden zayi olup cìkan ne istir.
814
Bakara 2/26. Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 412.
194
Îlerisisinde en müflisi olmaktasìnìz. Zarara razì olan iltifata müstahak olmaz. Bununla
da iptilaya ugramìs durumdasìnìz. Son nasihat:
- Elcinin (Peygamberin) üzerine düsen ancak tebligdir.¨
816
Îmam-ì Rabbânî`ye göre dünyanìn gecici nimetlerine heves etmek mü`minlere
yakìsmaz. Însan bir lokmayla da olsa karnìnì doyurabilirken daha lezzetli yemekler
yemek icin ugrasmak akla uygun bir davranìs degildir. Cünkü bu dünya gecicidir ve
herkes bir gün ölecektir. Önemli olan ahiretin güzellikleridir. Peygamberlere ve onun
varislerine düsen ancak tebligdir.
Herkesin gönlünde dünyaya ait birtakìm sevgiler bulunur. Bu yaratìlìstan gelen
bir durumdur ve imtihanìn hikmetini olusturur. Fakat bir grup vardìr ki onlarìn
gönüllerinde dünya sevgisinin bulunmasì pek hos karsìlanmaz. O grup da peygamber
varisleri olan âlimlerdir. Îmam-ì Rabbânî Hace Muhammed Lahori`ye yazdìgì mektupta
dünyaya baglanan âlimleri yermekte ve zahid olanlarì övmektedir.
~Alimlerin dünyayì sevmesi ve ona düskün olmasì. güzel yüzlerine siyah leke
gibidir. Böyle olan ilim adamlarìnìn. insanlara faydasì olur ise de. kendilerine olmaz.
Hadis-i serifte buyruldu ki. Kìyamet gününde. en siddetli azap görecek kimse. Allahu
Tealâ`nìn kendi ilminden. kendisini faydalandìrmadìgì âlimdir.`
817
Allahu Tealâ`nìn
kìymet verdigi ve her seyin en sereflisi olan ilmi. mal. mevki` kapmaga ve basa gecmege
vesile edenlere. bu ilim zararlì olmaz mì? Halbuki dünyaya düskün olmak. Allahu
Tealâ`nìn hic sevmedigi bir seydir. O halde. Allahu Tealâ`nìn kìymet verdigi ilmi. Onun
sevmedigi yolda harcamak. cok cirkin bir istir. Onun kìymet verdigini kötülemek.
sevmedigini de kìymetlendirmek. yükseltmek demektir. Acìkcasì. Allahu Tealâ`ya karsì
durmak demektir. Ders vermek. vaaz etmek ancak. Allah rìzasì icin oldugu vakit ve
mevkì`. mal ve söhret kazanmak icin olmadìgì zaman faydalì olur. Böyle halis. temiz
düsünmenin alameti de. dünyaya düskün olmamaktìr. Bu belaya düsmüs. dünyayì seven
din adamlarì. hakikatte dünya adamlarìdìr. Kötü âlimler bunlardìr. Însanlarìn en alcagì
bunlardìr. Din. iman hìrsìzlarì bunlardìr. Halbuki bunlar. kendilerini din adamì. ahiret
adamì ve insanlarìn en iyisi sanìr ve tanìdìr. Su âyet onlarìn durumunu anlatìr:
- Onlar. kendilerini Müslüman sanìyor. Onlar son derece yalancìdìr. Seytan
onlara musallat olmustur. Allahu Tealâ`yì hatìrlamaz ve ismini agìzlarìna almazlar.
815
Bakara 2/156.
816
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 467. Maide 5/99.
817
et-Taberani. es-Sagir. nr.507; es-Sihab. el-Müsned. nr. 1121; Beyhaki. Suabu`l-Îman. nr.1777.
195
Seytana uymuslar. seytan olmuslardìr. Biliniz ki. seytana uyanlar ziyan etti. Ebedi
saadeti bìrakìp sonsuz azaba atìldì.
818
Büyüklerden biri seytanì bos oturuyor. insanlarì aldatmakla ugrasmìyor görüp.
sebebini sorar. Seytan cevap olarak. Zamanìn din adamì gecinen. kötü âlimleri.
insanlarì yoldan cìkarmakta. bana o kadar yardìm ediyor ki. bu mühim isi yapmama
lüzum kalmìyor` demistir.¨
819
Evet. Îmam-ì Rabbânî dünyaya düskün olan âlimleri seytanìn oyuncagì ve onun
yardìmcìsì olarak görür ve hakiki âlimleri bundan uzak durmaya cagìrìr. Böyle olanlar
âlimleri Allaha karsì duran kisiler olarak görmektedir.
Însan kalbinden dünya sevgisini tamamen söküp atamaz. Allah dostlarì bundan
istisnadìr. Onlar zenginlikler icinde yasìyor görünseler bile kalpleri dünyadan uzak.
Allaha yakîndìr.
~Tasavvuf büyüklerinden bazìsì. kendilerini ve dünyayì tamamen unuttuktan
sonra. bircok sebepler. faydalar icin. dünya adamì seklinde görünürler. Dünyayì
seviyor. istiyorlar sanìlìr. Halbuki iclerinde hic dünya sevgisi. arzusu yoktur. Su âyet
onlarìn sanìnda gelmistir.
- Bunlarìn ticaretleri. alìs verisleri. Allahu Tealâ`yì hatìrlamalarìna hic mani
olmaz.
820
Onlar Dünyaya baglì görünürler. Halbuki. hic baglìlìklarì yoktur. Hace
Behaeddin-i Naksibend Buhari buyuruyor ki. Mekke-i Mükerreme`de Mina pazarìnda.
genc bir tacir. asagì yukarì. elli bin altìn degerinde alìs veris yapìyordu. O esnada.
kalbi. Allahu Tealâ`yì bir an unutmuyordu`.¨
821
Evet iste hakiki âlimin kalbi durumu böyledir. Alimlere düsen böyle bir kalbe
sahip olmaya gayret etmektir. Biz mü`minler de bunlarì kendimize örnek alarak hicbir
zaman Allahì hatìrìmìzdan cìkarmamalìyìz.
Îmam-ì Rabbânî Seyh Zekeriya`nìn oglu Abdulkadir`e yazdìgì mektupta
dünyanìn cok kìsa oldugunu ve bu dünyanìn güzelligine ve tadìna aldanmamak
gerektigini. akìllì olanlarìn ahirete yönelik calìsmasì gerektigini söyler:
~Dünya hayatì cok kìsadìr. Ahiretin azaplarì pek acì ve sonsuzdur. Îleriyi gören
akìl sahiplerinin. hazìrlìklì olmasì lazìmdìr. Dünyanìn güzelligine ve tadìna
818
Mücadele 58/18-19.
819
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 33.
820
Nur 24/37.
196
aldanmamalìdìr. Însanìn serefi ve kìymeti dünyalìkla ölcülse idi. dünyalìgì cok olan
kafirlerin herkesten daha kìymetli ve daha üstün olmalarì lazìm gelirdi. Dünyanìn
görünüsüne aldanmak akìlsìzlìktìr. ahmaklìktìr. Birkac günlük zamanì büyük nimet
bilerek. Allahu Tealâ`nìn begendigi seyleri yapmaga calìsmalìdìr. Allahu Tealâ`nìn
kullarìna ihsan. iyilik etmelidir. Kìyamette azaplardan kurtulmak icin. iki büyük temel
vardìr: Birisi. Allahu Tealâ`nìn emirlerine kìymet vermek. saygì göstermektir. Îkinci.
Allahu Tealâ`nìn kullarìna. yarattìklarìna sefkat. iyilik etmektir. Hz. Peygamber her ne
söyledi ise. hepsi dogrudur. Saka. eglence. sayìklama sözler degildir. Tavsan gibi gözü
acìk uyku ne kadar sürecek. Bu uykunun sonu rezil. rüsva olmak ve eli bos. mahrum
kalmaktìr. Allahu Tealâ söyle buyurdu.
-Sizi bosuna yarattìgìmìzì ve bize tekrar döndürülmeyeceginizi mi sandìnìz.¨
822
Bu âyeti kerimeyi delil getiren Îmam-ì Rabbânî insanoglunun basìbos
yaratìlmadìgìnì. Allahtan gelip yine Allah`a döndürülecegimizi belirtir. Ebedi ahiret
hayatìna karsìlìk kìsacìk dünya hayatìnì tercih etmek akìlsìzlìk ve ahmaklìktìr.
Îmam-ì Rabbânî Pehlivan Mahmut`a yazdìgì mektupta ebedi saadete kimlerin
ulasabilecegini anlatìr. Bunlarìn en basta gelen özelligi dünyadan uzak durmalarìdìr.
Bunlar kalbi dünyaya baglì olmayan ve Allah sevgisi ile carpan kimselerdir.
~En iyi kimse. kalbi dünyaya baglì olmayan ve Allah sevgisi ile carpandìr.
Dünya muhabbeti. günahlarìn basìdìr. Dünyayì sevmekten kurtulmak da. ibadetlerin
basìdìr. Cünkü Allahu Tealâ. dünyaya düskün olmagì sevmez. Onu yarattìgì zamandan
beri. hic sevmemistir. Dünya ve dünyaya düskün olanlar. melundur ve Allahu Tealâ`nìn
merhametinden uzaktìrlar. Hadis-i serifte buyruldu ki. Dünya melundur ve dünyada.
Allah icin yapìlmayan her sey de melundur`
823
Cünkü Allahu Tealâ`yì hatìrlayanlar.
hatta onlarìn her zerresi. Allahu Tealâ`yì zikretmektedir. Bunun icin. Allahu Tealâ`yì
zikredenler. melun degildir. Bunlara. dünya adamì denilmez. Cünkü dünya demek. kalbi
Allahu Tealâ`dan gafil eden. Onu unutturan. kalbe Allahtan baskalarìnì getiren seyler
demektir. Allahu Tealâ`yì unutturan mallar. sebepler. mevki`ler. serefler hep dünya
olur.
821
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 33.
822
Mü`minun 23/115. Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 98.
823
Tirmizi. nr. 2322; Darimi. nr. 322; Îbni Mace. nr. 4112. Taberani. el-Evsat. nr.4072.
197
- Öyle ise bizim zikrimizden (Kur`an`dan) yüz ceviren ve dünya hayatìndan
baska bir sey istemeyen kimselerden yüz cevir.
824
Bu âyet böyle oldugunu acìkca göstermektedir. Îste bu dünya. insanìn can
düsmanìdìr. Bu dünyanìn düskünleri. hic toparlanamaz. kendilerine gelemezler. Ahirette
de. pisman olacaklar. cok acìlarla karsìlasacaklar.¨
825
Allahu Tealâ Kur`an`dan ve dünya hayatìndan baska bir sey istemeyenlerden
yüz cevirmemiz gerektigini bildiriyor. Dünya bu yönüyle insanìn can düsmanì gibidir.
Dünya sevgisiyle dolu olanlar ahirette hüsrana ugrarlar.
Dünya bir oyun ve eglenceden ibarettir. Hadid suresinin 20. âyeti buna delildir.
Allah bu dünya hayatìnìn alcaklìgìnì acìklamìs ve bizlere de bunda uzak durmamìz
gerektigini bildirmistir. Îmam-ì Rabbânî bu hususta söyle der:
~Hak Sübhanehü ve Tealâ. hic sevmedigi bu alcak dünyanìn icyüzünü ve onun
asagì olan süslerinin ve yaldìzlarìnìn cirkinligini. gönül gözünüze göstersin. Bu
alcagìn cirkinligi anlasìlmadìkca. ona düskünlükten kurtulunamaz. Ona baglanmaktan
kurtulmadìkca. ahirette felaketten kurtulus ve saadete kavusmak olamaz. Dünyayì
sevmek günahlarìn basìdìr`
826
hadis-i serifi sasmaz bir formüldür. Zararlarì gidermek.
tersini yapmakla oldugundan. bu alcagìn sevgisinden kurtulmak icin. ahirete yarayan
islere yapìsmak. islamiyyetin iyi olarak bildirdigi isleri yapmak lazìmdìr. Hak
sübhanehü ve Tealâ. dünyanìn bes sey. hatta dört sey oldugunu bildirdi. Söyle buyurdu:
- Biliniz ki dünya hayatì bir oyun. bir eglence. bir süs ve kendi aranìzda
övünme. mal ve evlat cogaltma yarìsìndan ibarettir.
827
Îslamiyyetin (A`mal-i saliha) diyerek övdügü seyler yapìlìnca. dünyanìn büyük
parcasì olan oyun ve eglence icin zaman kalmaz. Bu ikisi azalìr. Erkekler ipek elbise
giymez ve ziynet esyasìnìn yapìldìgì madde olan altìnì ve gümüsü kullanmazsa.
dünyanìn ücüncü parcasì olan ziynet de azalìr. Allahu Tealâ. üstünlügün ve kìymetin
vera ve takva ile oldugunu. say ile. mal ile olmadìgìnì bildirmistir diyen kimse. hic
ögünmez. Evladìn ve malìn. mülkün artmasì. Allahu Tealâ`yì zikretmeyi azaltacagìnì ve
Onu unutturacagìnì bilen. bunlarì cogaltmak icin ugrasmaz. bunlarìn cogalmasìnì ayìp
sayar. Sözün kìsasì. zararlardan kurtulmak icin. Hasr suresinin yedinci âyetinin.
hükmüne göre amel ediniz ki size zararì dokunmasìn.
824
Necm 53/29.
825
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 197.
826
Beyhaki. Suabu`l-Îman. nr.10501..
198
- Peygamber size ne verdiyse onu alìn. Size neyi yasakladìysa ondan
sakìnìn.¨
828
Evet. dünya hayatì bir oyun ve eglenceden ibarettir. Hz. Peygamber âyeti
kerimelerin öncülügünde nasìl yasamamìz gerektigini göstererek bize örnek olmus. bu
dünyanìn cirkinliklerinden uzak durmak icin salih ameller yapmamìzì istemistir. Kisinin
isledigi güzel davranìslar isleyene hem dünyada hem de ahirette fayda saglar.
Evet Îmam-ì Rabbânî genel olarak dünyayì böyle algìlarken. uzlet. inziva ve
insanlardan uzak kalmak yerine. insanlar arasìna girip onlarla sohbet etmenin iyi ve
karlì oldugunu savunur. Ancak Îmam-ì Rabbânî erken dönem Tasavvuf tarihinde
görülen zühdü. bütün bir hayatìnda sergilemesiyle halk icinde Hak ile olmak prensibine
baglì kalmìstìr.
829
Sonuc olarak dünya hayatì Allahu Tealâ`nìn ifadesiyle bir oyun ve eglenceden
ibarettir. Dünya fanidir ve kìsacìktìr. Ve bu dünyaya basìbos gönderilmedik. Dünyaya
gelisimizin bir gayesi var. Allahìn ve Resulünün yerdigi bu dünya hayatìna ilgi
göstermek. onun gecici zevklerinin pesinde bir ömür harcamak akìllì insanìn isi
degildir. Îmtihanì basarmak ve ebedi ahiret hayatìnìn güzelliklerini kazanmak bizim
elimizdedir. Îmam-ì Rabbânî caglara ìsìk tutan mektuplarìnda hem müridlerine hem de
kendisinden sonra gelen nesillere bunun yolunu göstermekte ve tavsiyelerde
bulunmaktadìr.
18-Seytan
Seytan. Arapca "setane" kökünden rahmetten uzaklastì. hak'dan uzak oldu;
"Sata" kökünden ise. öfkeden tutustu. helak olacak hale geldi gibi manalara gelip
insanlardan. cinlerden ve hayvanlardan isyan eden ve zarar veren her seyin adì
olmustur. Bu manada bir canavar veya yìlana da seytan denilir. Aynì sekilde haset. öfke
gibi insana mahsus olan her kötü huy ve davranìs da seytan diye isimlendirilmistir.
830
Seriat örfünde ise. Yüce Allah'ìn Adem'e secde emrine karsì gelip isyan ettigi
icin ilahî rahmetten kovulan ve insanlarìn amansìz düsmanì olan. cin taifesinin inkarcì
kesiminden gizli bir varlìktìr. Diger isimleri ise Garur. Vesvs. Hannas. Kafir. Sagir.
827
Hadid 57/20.
828
Hasr 59/7. Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 232.
829
Cebecioglu. Ethem. a.g.e.. s.120.
830
Razi. Muhtaru`s-Sìhah. s. 338.
199
Marid. Taif. Fatin. Mel'un. Mez'um. Medhur. Mekzu. Kefr. Hazul. Adüvv. Mudill.
Merid'dir.
831
Seytan kelimesi Kur`ân-ì Kerim`de seksen sekiz yerde gecmekte
832
ve insanì
aldatan
833
. dogru yoldan uzaklastìran
834
. aralarìnì bozan
835
. ona Allah`ì bile unutturan.
kötü amelleri süsleyip iyi gösteren
836
. bir varlìk olarak gösterilmekte ve onun izinden
gidilmemesi
837
. ondan Allah`a sìgìnìlmasì gerektigi
838
emrolunmaktadìr.
Seytan insana cesitli yollardan sokulup onu Hakk yoldan uzaklastìrmaya calìsìr.
Bircok insanì kendi saflarìna cekerek onlarì da seytanlastìrìr. kendi istek ve arzularìnì
onlar vasìtasìyla diger insanlara yaptìrmaya calìsìr. Seytanìn insanlarì saptìrmak icin
kullandìgì vasìtalardan birisi de vesvese vermektir. Nas suresinde de insanlarìn ve
cinlerin serrinden Allaha sìgìnmamìz bunun delilidir.
839
Îmam-ì Rabbânî bir mektubunda Hac 22/52. âyetini zikrederek bu konuda söyle
der:
~Her seyi dogru olarak ancak Allahu Tealâ bilir. Bilgisini seytanìn
karìstìrmadìgì kimse yoktur. Peygamberlere bile karìsabilecegi. hatta karìstìgì halde.
840
Evliyaya karìsmaz olur mu? Nerde kaldì ki. acemi taliplere karìsmasìn. Su kadar var ki.
Peygamberlere seytanìn karìstìrdìgì. haber verilir ve yanlìs dogrudan ayìrt olunur.
Nitekim Hac suresinde Allah söyle buyurur.
- Allah seytanìn vesvesesini giderir. Sonra Allah âyetlerini saglamlastìrìr.
841
831
Îbn Manzur. Lisanu`l-Arap. c.Xlll. s.238; Asìm Efendi. Kamus-i Türki. c.lV. s.665; el-Îsfehani. Müfredat. s.261.
832
Bkz. Abdulbaki. Mucem. ss. 485-86.
833
Nisa. 4/120; Îsra. 17/64.
834
Nisa 4/ 60; Neml. 27/24.
835
Maide 5/91. 12. 100; Îsra. 17/53.
836
Enam 6/43; Enfal 8/48; Nahl 16/63; Neml 27/24; Ankebut 29/38.
837
Bakara 2/169. 208; Enam. 6/142; Îbrahim 14/21.
838
Araf 7/200; Nahl 16/142; Îbrahim 14/98.
839
Nas 114/5-6
840
Garanik hadisesi: Bazì rivayetlerde Hz. Peygamber`in Necm suresini okurken müsriklerin hosuna
gidecek bazì sözler söyledigi rivayet edilir. Fakat bu olayìn aslì yoktur.rivayete göre Hz. Peygamber
~Gördünüz mü o Lat ve Uzza`yì ve ücüncü(leri olan) öteki (put) Menat`ì¨ seklindeki 19 ve 20.
âyetlerini okuduktan hemen sonra seytanìn. Hz. peygambere musallat oldugu ve Hz. Peygambere.
farkìnda olmaksìzìn ~Bunlar yüce kugu kuslarì (veya turnalar)dìr ve sefaatleri umulur¨ cümlelerini
vahyin devamì gibi söyletip Necm suresini okumaya devam ettigi iddia edilir. Surenin sonuna gelince
secde âyeti oldugu icin Hz. Peygamber ve orada bulunan Müslümanlar secdeye kapanìrlar. Müsrikler
de Hz. Peygamberin okudugu bu cümleler sebebiyle son derece sevinerek ~Artìk Muhammed
ilahlarìmìzìn sefaatini kabul ettigine göre aramìzda önemli bir ayrìlìk kalmadì¨ deyip hepsi secdeye
kapanmìslardì. Ancak bu olayìn ardìndan Cebrail(a.s) gelerek hatasì dolayìsìyla Hz. Peygamberi ikaz
etmis. bu arada nazil olan Hac suresinin ~.Senden önce gönderdigimiz hicbir Resul ve Nebi Yoktur
ki bir seyi arzuladìgì zaman seytan onun arzusuna (vesvese) atmamìs olsun. Allah kendi âyetlerini
saglamlastìrìr.¨ mealindeki 52. âyeti ile önceki cümle gecersiz kìlìnmìstì.
841
Hac 22/52.
200
Evliyaya. seytanìn karìstìrdìgìnì haber vermek lazìm degildir. Cünkü Veliler.
Nebilerin izinde yürümektedir. Bunlar. Peygamberlerin bildirdigine uymayan
buluslarìnì ret ederler. kìymet vermezler. Fakat Peygamberin dininin bildirmedigi.
dogru veya yanlìs demedigi bilgilerin dogrusunu. egrisinden ayìrmak güctür. Cünkü
ilham zannidir. süphelidir. Fakat dogru ilhamlarì egrilerinden ayìramamak. Veliler
icin. bir kusur olmaz. Cünkü dünya ve ahiret saadetlerine kavusmak. islama uymakla
olur. Îslam`ìn bildirmedigi seyler. ehemmiyetli degildir. Însanlara. ehemmiyetsiz seyleri
yapmak emr olunmadì.¨
842
Seytan insanlara karsì cesitli yollardan sokulup onlarì yoldan cìkarmak icin
ugrasìr. Îmam-ì Rabbânî yazdìgì mektupta müridlerini seytanìn bu tuzagìna karsì
uyarmakta ve seytanìn hilesinin zayìf oldugunu belirterek korunma yollarìnì da
göstermektedir.
~Yazdìgìnìz rüya. cin görünmesidir. Onun bos isleridir. Cinlerin böyle. bozuk
isleri. taliplerde cok görülmektedir. Buna hic üzülmeyiniz! Seytan icin bir âyette söyle
buyruldu.
- Süphesiz seytanìn hilesi zayìftìr.
843
Eger yine gelirse. Kelime-i temcid` okuyunuz! Yani. La havle ve la kuvvete illa
billahil`aliyyil`azim` deyiniz! Bunu okumak. cinleri dagìdìr. kovar.¨
844
Îmam-ì Rabbânî bizleri her türlü seytanìn serrinden korunabilmek icin ~la havle
ve la kuvvete illa billahil`aliyyil`azim¨ cümlesini can-ì gönülden cok-cok zikretmemizi
tavsiye etmektedir. Bu dua bizlere manevî bir zìrh gibi saracaktìr.
Îmam-ì Rabbânî Nisa 76 âyetinin yorumunda seytanì söyle tanìmlìyor:
- Süphesiz seytanìn hilesi zayìftìr.
845
~Seytan bir fitne ve beladìr. Allah onu kullarìna iptila ve imtihan icin musallat
etmistir. Onu kullarìnì nazarìndan sakladì ve kendilerini onun hallerine muttali kìlmadì.
Seytanì da kullarìn hallerini görür eyledi. Onlarìn kan dolasan damarlarìnda yürüttü.
Durum böyle olmasìna ragmen Allah onun tuzaklarìnì zayìf olarak tanìttì. Böylece
Allahìn inâyetiyle bu gibi belalardan muhafaza edilen saidlere cesaret verip
842
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 107.
843
Nisa 4/76.
844
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 174.
845
Nisa 4/76.
201
güclendirdi. Seytanìn hükmü bu tasallut ile Allahìn kuluna yardìmì olursa tilki hükmüne
girer. Amma onun fazlìndan yardìm olmayìnca fìrsat kollayan bir aslana benzer.¨
846
Allah seytanì bela ve fitne olarak yaratmìstìr. Kullar icin imtihan sebebidir.
Însanìn damarlarìnda bile yürüme imkanì verilerek insanì yoldan cìkarmaya calìsan
seytan. amacì ugrunda her türlü cabayì göstermektedir. Fakat seytan bunu her zaman
basaramaz. Cünkü onun hilesi zayìftìr. Seytan yoldan cìkarmak istedigi kimsenin
kalbine kötülük ve düsmanlìk bìrakìr. Seytanìn vaadi üzerine su âyeti kerime vardìr.¨
847
~Seytan onlara (bircok) vaatte bulunur ve onlarì kuruntulara sürükler. Oysa
seytan. ancak aldatmak icin onlara vaatte bulunuyor.¨
848
Sonuc olarak sunu söyleyebiliriz. Seytan insana cesitli yollardan sokulup onu
Hak yoldan uzaklastìrabilir. hatta bircok insanì kendi saflarìna cekerek onlarì da
seytanlastìrìp. kendi istek ve arzularìnì onlar vasìtasìyla diger insanlara yaptìrmaya
calìsìr. Însanì Allahìn emrettigi sekilde yasamaktan uzaklastìrarak kendi istegi
dogrultusunda yönlendirmek icin gayret gösterir. Bu amacla kalplere vesvese verir.
birtakìm vaatlerde bulunur. kuruntulara sürükler. birtakìm hileleri ve desiseleri kullanìr.
Ama onun bu cabalarì her zaman basarìya ulasamaz. Cünkü onun tüm hileleri zayìftìr.
19- Kaza ve Kader
Kaza sözlükte. hükmetmek. muhkem ve saglam yapmak. emretmek. yerine
getirmek anlamlarìna gelmektedir.
849
Istìlâhta ise; Allah`ìn nesne ve olaylara iliskin
ezeli planìnì gerceklestirmesi seklinde tanìmlanìr.
850
Kader. sözlükte gücü yetmek. planlamak. ölcü ile yapmak. bir seyin seklini ve
niteligini belirlemek. kìymetini bilmek; rìzkìnì daraltmak. gibi anlamlara gelmektedir.
851
Terim olarak ise. Allah`ìn bütün nesne ve olaylarì ezeli. ilmi ile bilip belirlemesi
seklinde târif edilebilir.
852
Nitekim Tahavi`de söyle demektedir: Însanlarìn yapacaklarì fiilleri Allah.
ezelde toptan bilmektedir. Herkese. kendi icin yaratìlan isleri yapmaya imkan verilir.
Ameller ise son islenen amele göre degerlendirilir. Kaderin sìrrì; Allah Tealâ`nìn.
mahlukatì hakkìndaki sìrrìndan ibarettir. Bu sìrra ne bir melek-i mukarreb ve ne de
846
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 445.
847
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 439.
848
Nisa 4/120.
849
Îbn Manzur. Lisan. c. XIV.. s.139;
850
Ragìb. Müfredat. ss. 251-282; Tehanevi. Kessaf. c.I.. ss. 695-96.
851
Îbn Manzur. a.g.e.. c. XI.. ss.148-162; er-Razi. Muhtaru`s-Sìhah. s. 523.
202
nebiyy-i mürsel muttali olmus degildir. Bu konuda derinlesmek ve düsünceye dalmak.
basarìsìzlìgìn sebebi. sapìklìga götüren merdiven ve azgìnlìga giden bir yoldur. Cünkü
Allah Tealâ. kader ilmini insanlardan gizlemis ve kader hakkìnda bilgi edinme
isteginden de onlarì menetmistir. Nitekim Allah Tealâ serefli kitabìnda söyle buyurur:
~Allah yaptìgìndan sorumlu tutulmaz. insanlar ise yaptìklarìndan dolayì sorguya
cekileceklerdir.¨
853
Öyleyse Allah. bir seyi neden böyle yaptì. diye soran kimse kitabìn
hükmünü reddetmis olur. Kitabìn hükmünü reddeden ise artìk kafirlerden sayìlìr.
854
Gercekten kaza ve kader konusu. insan aklìnìn aciz kaldìgì. tamamen kavrayìp
halledemedigi cok zor bir meseledir. Bu sebeple akìl seviyesinde kalìp ruh ve gönül
boyutuna ulasamayan kimseler icin ilahî bir sìr olarak kìyamete kadar kalacaktìr. Cünkü
gönül boyutunu yakalayanlar. ilmi ledünne diger bir ifade ile vehbi ilme sahip
olduklarìndan onlar icin kaza ve kader konusu bir sìr olmaktan cìkmìstìr. Bu hususlar
Îmam-ì Rabbânî tarafìndan da anlasìlmìstìr. Ahmed Faruk es-Serhendi Hz`leri bu
konuda söyle der:
~Kaza ve kader meselesinin sìrrìna da muttali oldum. Bunlarla. Seriat-ì
garranìn esasìna aykìrì olmayan bir yolla bu meseleyi bildim. Sekillerin hic biri ile
onlarìn arasìnda aykìrìlìk yoktur. Hem ele. icab noksanlìgìndan ve cebir saibesinden
münezzeh ve beri olarak. Îsbu mana zuhurda; mehtaplì gecedeki ayìn on dördü gibidir...
Asìl sasìlacak durum su ki: Seriatìn esasìna aykìrì bir durumu olmadìgì halde. bu
meselenin gizli tutulmasìna sebeb nedir? Sâyet onda. bir aykìrìlìk saibesi olsaydì; gizli
saklì tutma isinde bir baglantì kurulabilirdi. Belki de bu sìr su âyet-i kerimede saklìdìr:
- Yaptìgìndan sual olunmaz.¨
855
Bu meseleler ilmi ledün sahipleri tarafìndan bilinebilen meselelerdir. Fakat
bunlarìn acìklanmasì izne baglìdìr. Îmam-ì Rabbânî de bu gizli meselelere muttali olmus
fakat bunlarìn acìklanmasìyla ilgili izin verilmedigi icin gizli tutmustur. Nicin böyle
yapìlmìstìr denirse verilecek tek bir cevap vardìr. Allahìn yaptìgìndan sual olunmaz.
Yine mutasavvìflar ittifakla söyle derler: Süphesiz insanlarìn bedenlerini yaratan
Allah oldugu gibi. onlarìn bütün fiillerini yaratanda Hak`tìr. Hayìr olsun ser olsun
852
Ragìb. a.g.e.. Aynì yer; Tehanevi. a.g.e.. c.II.. ss.1324-1325; Cürcani. Târifat. c. 174.
853
Enbiya 21/23.
854
Tahavi. Akidetü`t-Tahavi. Tahkik ve Terceme. Arif Yetkin. Îstanbul 1985. s.49.
855
Enbiya 21/23. Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 18.
203
insanlarìn yaptìklarì fiillerin hepsi Allah`ìn kaderi. kazasì. mesiyeti ve iradesi iledir.
Böyle olmasaydì. insanlarìn Allah`ìn kulu. kölesi ve mahluku olmamalarì gerekirdi.
856
Îmam-ì Rabbânî bir baska mektubunda müridlerine Allahtan gelecek seylere razì
olmalarì ve sabretmeleri hususunda tavsiyede bulunmaktadìr.
~Yüce hikmet sahibinin isi hikmetsiz olmaz. Allah basìmìza gelen bu durumla
süphesiz bizim hayrìmìzì diliyordur. Bu manada bir âyet meali:
- Savas. hosunuza gitmedigi halde. size farz kìlìndì. Olur ki. bir sey sizin icin
hayìrlì iken. siz onu hos görmezsiniz. Yine olur ki. bir sey sizin icin kötü iken. siz onu
seversiniz. Allah bilir. siz bilmezsiniz.
857
Allahu Tealâ`dan gelen belalara karsì sabredin ve onun takdirine razì olun.
O`na itaatten ayrìlmayìn. isyana kalkìsmayìn.¨
858
20- Cennet ve Cehennem
20.1- Cennet ve Cehennem
Cennet. ~örtmek. gizlemek¨ anlamìndaki ~cenne¨ kökünden isim olup. lügatte.
bitki ve agaclarì ile örten bag. bahce. ferah yer gibi manalara gelmektedir.
859
Ahiret
hayatìnda mü`minlerin ebedi saadet yurdu olan yerin bu sekilde adlandìrìlmasìnìn
sebebi. genel görünümüyle dünya bahcelerine benzemesi veya essiz nimetlerini insan
idrakinden gizlemis olmasì seklinde acìklanmìstìr.
Cennet. Kur`ân-ì Kerim`de müfred. tesniye ve cemi sekilleriyle yüz kìrk yedi
yerde gecmektedir. Bunlarìn yirmi bes yerdekiler dünyadaki bag bahce. altì yerde Hz.
Adem ve Havva`nìn iskan edildigi mekan. bir yerde Hz. Peygamberin. yanìnda Cebrail`i
gördügü sidretü`l-müntehanìn civarìnda bulunan me`va cenneti
860
. diger yerlerde ise
ahirette mü`minlerin girecegi cennet anlamìnda kullanìlmìstìr.
861
Cehennem kelimesi derin kuyu anlamìna gelir. Istìlâhi olarak ise; ahirette kafir
ve günahkar kimselerin azap cekecekleri ceza yeridir. Kur`ân-ì Kerim`de inanan ve
güzel amel isleyen kimselere Cennet vaat edildigi gibi kafir ve günahkar kimselere de
Cehennem vaat edilmistir. Kafir. münafìk ve müsrikler Cehennem'de ebedi kalìrlar.
orada ölmezler ve azaplarì hafifletilmez. Tövbe etmeden günahkar olarak ölen ve
856
Kelebazi. Taarruf. s.73.
857
Bakara 2/216.
858
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 431.
859
Îbn Manzur. Lisan. c.XIII.. ss. 94-6; Razi. Muhtaru`s-Sìhah. s. 48.
860
Necm. 57/13-15.
861
Bkz. Abdulbaki. Mucem. ss. 229-232.
204
Allah'ìn kendilerini affetmedigi mü`minler ise Cehennem'de ebedi kalmazlar.
Kendilerine günahlarì kadar azap edilir. Sonra oradan kurtulup Cennet'e girerler ve
orada ebedi kalìrlar.
Cehennem. Kur`ân-ì Kerim`de yetmis yedi yerde gecmektedir. Bu âyetlerde
gecen cehennem. herhangi bir sözlük anlamì tasìmaktan cok kafirlerin. münafìklarìn.
zâlimlerin. gercege boyun egmeyenlerin azap görecekleri yer olarak tasvir
edilmektedir.
862
Cennet ve cehennem hakkìndaki bu giristen sonra bunlar hakkìnda
Îmam-ì Rabbânînin görüslerine bir göz atâlim.
Îmam-ì Rabbânî ogl u Muhammed Sai d`e yazdì gì mektupta peygamber
gönderilmesinin faydalarìnì anlatìrken dagìn basìnda yetismesi sebebiyle peygamberden
haberdar olmayan ve puta tapanlarìn durumunun ne olacagìyla ilgili soruyu cevaplarken
Araftakilerin halinin ne olacagì ile ilgili olarak söyle der:
~Söyle bir soru soruluyor. Dagda yetisip. hicbir din duymayìp puta tapan
müsrikler. Cehennemde sonsuz kalmayacaksa. dogal olarak cennete girecek demektir.
Bu da caiz degildir. Cünkü müsriklere. Cennet haramdìr. yani yasaktìr. Bunlarìn yeri
Cehennemdir. Nitekim Allahu Tealâ. Maide suresinde Hz. Îsa`dan hikaye yollu söyle
buyurdu.
- Kim Allah'a ortak kosarsa. süphesiz Allah ona cenneti haram kìlmìstìr ve
onun varacagì yer cehennemdir.
863
Ahirette Cennet ile Cehennemden baska yer de yoktur. Araf`da kalanlar. bir
müddet sonra Cennete gideceklerdir. Sonsuz kalìnacak yer. ya Cennettir. ya Cehennem!
Bunlar hangisinde kalacaktìr?`
Cevaben söyle deriz: Buna cevap vermek cok güc! Kìymetli yavrum! Biliyorsun
ki. cok zaman bunu. bana sormustun. Kalbe rahat verecek bir cevap bulunmamìstì. Bu
sual i . hal et mek i ci n. Füt uhat -i Mekkiyye sahibi Muhyiddin-i Arabi`nin:
Peygamberimiz. kìyamet günü. bunlarì dine davet eder. Kabul eden Cennete. etmeyen
Cehenneme sokulur` sözü. bu fakire iyi gelmiyor. Cünkü ahiret. mükafat yeridir. hesap
yeridir. Emir yeri. is yeri degildir ki. oraya Peygamber gönderilsin! Cok zaman sonra.
Allahu Tealâ. merhamet ederek. bu meselenin hallini ihsan eyledi ve bu muamma
cözüldü. Söyle bildirdi ki. bu müsrikler. ne Cennette. ne Cehennemde kalmayacak.
ahirette dirildikten sonra. hesaba cekilip. kabahatleri kadar mahser yerinde azab
862
Abdulbaki. Mucem. ss. 234-35.
205
cekecektir. Herkesin hakkì verildikten sonra. bütün hayvanlar gibi. bunlar da. yok
edileceklerdir. Bir yerde sonsuz kalmayacaklardìr. Bu cevabìmìz Peygamberlerin
huzurunda söylenseydi. hepsi begenir. kabul buyururdu. Her seyin dogrusunu Allahu
Tealâ bilir.¨
864
Cennet ve cehennem haktìr. Allaha ve Resulüne iman edenler cennete giderken
inkar edenler de cehenneme gidecektir. Fakat herhangi bir sebeple kendisine ilahî mesaj
ulasmamìs kisilerin durumunun ne olacagì hep tartìsìlan bir konudur. Bu durum Îmam-ì
Rabbânînin kalbine Vehbi olarak bildirilmis o da mektubunda buna yer vermistir. Bu
konuyu en iyi bilen Allahu Tealâ`dìr.
Îslam âlimlerinin tartìstìgì bir konu da Cennet ve cehennemin su anda var olup
olmadìklarì ve sonsuz olmalarì konusudur. Müellifimiz Îmam-ì Rabbânî de bu hususta
söyle der:
~Cennet mü`minlerin nimetlendirilmesi icin hazìrlanmìstìr. Cehennem de
kafirlere azap edilmesi icin hazìrlanmìstìr. Her ikisi de su an icin yaratìlmìslardìr.
Sonsuza kadar baki kalacaklardìr. fani olamazlar. Mü`minler muhasebe edildikten
sonra cennete girince orada daim kalìrlar. oradan cìkarìlmazlar. Küffar da cehenneme
girdikten sonra orada daim kalìrlar. Sonsuza kadar orada azap görürler. Onlar icin
azabìn hafifletilmesi caiz degildir. Bu manada âyet söyledir:
-Onlar ebedi olarak lanet icinde kalìrlar. Artìk ne kendilerinden azap
hafifletilir. ne de yüzlerine bakìlìr.
865
Kalbinde zerre miktar imanì olan bir kimse masiyette ifratì sebebiyle cehenneme
girerse isyanì kadar orada azap görür. Sonunda cìkar. Kafirlerin gibi onlarìn yüzü
kararmaz. Îmanìna hürmeten kendine bukagì ve zincir vurulmaz.¨
866
Îmam-ì Rabbânî`ye göre cennet ve cehennem su anda yaratìlmìstìr. Halen
varlìklarìnì sürdürmektedir. Her ikisi de bakidir ve sonsuza kadar kalacaktìr. Mü`minler
cennette. kafirler de cehennemde ebedi kalacaklardìr. Yukarìda zikredilen Bakara
suresindeki âyet bu hususta delildir. Ama kalbinde zerre miktar iman olan kimse
cehennemde cezasìnì cektikten sonra mutlaka cennete gidecektir.
Îmam-ì Rabbânî seyhinin iki oglu Hace Abdullah ile Hace Ubeydullah`a
gönderdigi mektupta kelami bazì meseleleri ehlisünnet ve`l-cemaat`e göre yorumlar. Bu
863
Maide 5/72.
864
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 259.
865
Bakara 2/162.
206
meselelerden biriside cennet ve cehennem konusudur. Müellifimiz cennet ve
cehennemin var oldugunu bildirdikten sonra Muhyiddin-i Arabi`nin Araf suresindeki
~Rahmetim ise her seyi kapsamìstìr¨ âyetini yorumlarken hata ettigini belirterek söyle
der:
~Cennet ve Cehennem vardìr. Kìyamet günü. hesabdan sonra. bircoklarì
Cennete gönderilecek. bircogu da. Cehenneme sokulacaktìr. Cennetin sevabì. nimetleri
ve Cehennemin azabì ebedidir. sonsuzdur. Bunlar. Kur`ân-ì Kerimde ve hadis-i
seriflerde acìkca bildirilmektedir. Muhyiddin-i Arabi Füsus kitabìnda. Sonunda herkes
rahmete kavusacaktìr` diyor ve su âyeti ekliyor.
- Rahmetim ise her seyi kapsamìstìr..
867
Bu âyet-i kerimeyi bildirip. Kafirler. Cehennemde üc bin sene kalarak. sonra
Cehennem. bunlara serin ve rahat olacaktìr. nasìl ki ates. dünyada Îbrahim
aleyhisselama selamet olmustu. Allahu Tealâ`nìn azab vad ettigi sözünden dönmesi
caizdir` diyor. Gönül ehlinden hic kimse. kafirlerin Cehennemde ebedi olarak
kalacagìnì söylememistir` diyerek. burada da. dogru yoldan ayrìlmaktadìr. Araf
suresindeki.
- Rahmetim her seyi kapsamìstìr.
Ayetinin. dünyada rahmetin. mü`minlere ve kafirlere beraber oldugunu
gösterdigini anlayamadì. Ahirette. kafirlere rahmetin zerresi bile yoktur. Cenabì Hak.
Kur`ân-ì Kerimde bunu bildiriyor ve
- Rahmetim her seyi kaplamìstìr. Rahmetim. özellikle korunanlara. zekatìnì
verenlere ve âyetlerimize inananlara mahsus kìlacagìm.
868
buyuruyor. Muhyiddin-i Arabi âyet-i kerimenin basìnì okuyup. sonunu bìrakìyor. Allah
bu manada söyle buyurur.
- Allah'ìn rahmetinden ümit kesmeyin; zira kafir kavimden baskasì Allah'ìn
rahmetinden ümit kesmez."
869
- Rahmetim ise her seyi kapsamìstìr..
870
- O halde sakìn Allah'ìn peygamberlerine olan vaadinden cayacagìnì sanma!
871
866
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 380.
867
Araf 7/156.
868
Araf 7/156.
869
Yusuf 12/87.
870
Araf 7/156.
207
Bu âyetin manasì digerlerine verdigi sözden döner demek degildir. Burada.
yalnìz Peygamberlerine verdigi sözden dönmez buyurmasì belki. Peygamberlerinin
kafirlerden daha kuvvetli ve onlara galip olmasì icin verdigi sözden demektir ki. böylece
hem Peygamberlerine. hem de bunlarìn düsmanì olan kafirlere söz verilmektedir. O
halde. bu âyet-i kerime. hem Peygamberlerine. hem de düsmanlarìna verdigi sözden
dönmeyecegini bildiriyor ki. sözünü ispat icin yazdìgì bu âyet-i kerime. onun yanìldìgìnì
meydana cìkarìyor. Sunu da söyleyelim ki. düsmanlarìna verdigi sözden dönmesi.
dostlarìna verdigi sözden dönmek gibi. yalancìlìk olur ki. Allahu Tealâ`ya bunu
söylemek cok yersizdir. Cünkü kafirlere azab etmeyecegini biliyorken. bir fayda icin.
bilgisinin aksine olarak. sonsuz azab edecegim diyor demek. cok cirkin bir sözdür.
- Senin güc ve kuvvet sahibi Rabbin. onlarìn yakìstìrdìklarì vasìflardan
münezzeh ve yücedir. Gönderilen bütün peygamberlere selam olsun.
872
Ehl-i dilin. kafirlerin Cehennemde kalmayacaklarìnì söylemeleri de. Muhyiddin-
i Arabi`nin kesif ile yani kalbi ile anlayarak. söyledigi sözlerdendir. Kalbe dogan
seylerde. cok hata olur. Din büyüklerinin. Peygamberimizden ve Ashabì kiramdan
alarak yazdìklarìna muhalif olan. böyle kesiflerin. kìymeti ve ehemmiyeti yoktur.¨
873
Îmam-ì Rabbânî Muhyiddin-i Arabi`nin kafirlerin de Allahìn rahmetinin bir eseri
olarak cennete girecekleri ni görüsünün yanl ì s ol dugunu ve bunun âyet ve
hadislere(naslara) apacìk aykìrìlìk oldugunu belirtir. Bu görüs muhtemelen Muhyiddin-i
Arabi`nin kalbine dogan bir görüstür. fakat bu görüsler sadece sahibini baglar. Ayrìca
bu tip görüslerde cok hata görülür. Îmam-ì Rabbânî bu durumu net bir sekilde ifade
eder.
20.2. Cennetin NimetIeri
Allahu Tealâ kendine inanarak Salih amel isleyen kullarìnì cennetle
mükafatlandìracagìnì bildirmektedir. Însanìn dünyada yaptìgì her amel ahirette bir
mükafat olarak karsìsìna cìkacaktìr. Bu da cennet ve icindeki nimetler olarak
vasìflandìrìlmaktadìr. Kur`ân-ì Kerim`de söyle anlatìlìr:
~ (Günahlardan) korunanlara söz verilen cennetin durumu sudur: icinde rengi.
kokusu. hicbir vasfì bozulmayan su ìrmaklarì. tadì degismeyen süt ìrmaklarì. icenlere
871
Îbrahim 14/47.
872
Saffat 37/180-181.
873
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 266.
208
lezzet veren sarap ìrmaklarì ve süzme bal ìrmaklarì vardìr ve onlar icin orada her cesit
meyve ve Rablerinden de bagìslama vardìr.¨
874
Îste insan. nasìl ki dünyada kendi iradesi ile bu amelleri tercih edip yaptìgì gibi
bu amellerin karsìlìgì olan cennet ve icindekiler de insanìn emrine verilecek ve onu
istedigi gibi kullanabilecektir.
Îmam-ì Rabbânî de oglu Hace Muhammed Masum`a yazdìgì mektupta cennetin
nimetleriyle ilgili olarak söyle der:
~Cennetin agaclarì. nehirleri ve hurileri. gìlmanì. dünyada olanlara hic
benzemez. Bunlarla hicbir ilgileri yoktur. Hatta bunlarìn zìddì. tersidirler. Kìzmak ile
begenmek birbirinin tersi olduklarì gibidirler. Cennetin agaclarì. nehirleri ve orada
olan her sey. dünyadaki ibadetlerin. iyiliklerin sonuclarì. meyveleridir. Peygamberimiz
buyurdu ki. ~Cennette ovalar vardìr. O ovalarìn fidanlarì SübhanAllahi velhamdü
lillahi ve la ilahe illallahü vallahü ekber` tesbihini okumaktìr.¨
875
Bir baska hadis-i
serifte ise. ~Bir kimse. SübhanAllahil`azim ve bi-hamdihi derse. onun icin Cennette bir
agac fidanì dikilir¨
876
buyurdu. Görülüyor ki. Cennet agacì. dünyada harfler ve sesler
seklinde. bu kelimeye yerlestirilmis oldugu gibi. Cennette. bu kemaller agac seklinde
bulunmaktadìr. Bunun gibi. Cennette bulunan her sey. dünyadaki ibadetlerin. iyi islerin
neticeleridir. Allahu Tealâ`nìn kemallerinden herhangi biri. bu dünyada. iyi sözlerde ve
iyi islerde yerlestirilmis oldugu gibi. bu kemalat. Cennette. lezzetler. nimetler perdesi
altìnda meydana cìkar. Bunun icindir ki. oradaki lezzetleri. nimetleri Allahu Tealâ
begenir. Bunlarì tatmak. Cennette sonsuz kalmaga ve Allahu Tealâ`ya kavusmaga sebeb
olur. Zavallì Rabia eger bu inceligi anlamìs olsaydì. Cenneti yakìp yok etmegi
düsünmezdi. Ona baglìlìgì. Allahu Tealâ`ya baglìlìktan baska sanmazdì!
877
Dünya lezzetleri. dünya nimetleri böyle degildir. Bunlarìn baslangìcì hep
kötülük ve asagìlìktìr. Bunlarìn neticeleri. ahiret nimetlerinden mahrumluktur. Allahu
Tealâ. bizi bundan korusun! Dünya lezzetleri. eger islamiyyetin mubah ettiklerinden ise.
ahirette bunlarìn hesabì olacaktìr. Allahu Tealâ. eger merhamet etmezse. hesaba
874
Muhammed 47/15.
875
Tirmizi. nr.3462; Heysemi. Mecmau`z-Zevaid. 10/91.
876
Tirmizi. nr.3464; el-Hakim. el-Müstedrek. nr. 1847; Îbn Hibban. nr. 826; Taberani. es-Sagir. nr.287.
877
Rabi`a el-Adeviye (k.s) hasbi bir tarzda sevmeyi. bir eline ates diger eline su alarak hizmet etmeyi telkin ve tâlim
ediyordu. Bu hareketin manasì soruldugunda söyle diyordu: ~Cenneti atese verecegim ve cehennemi su ile
söndürecegim; öyle ki. Allaha dogru gidenler icin her iki yerde de perdeler kalksìn; yollarì emin olsun ve onlar
hicbir ümit veya korku olmaksìzìn Rablerini temasa edebilsinler. Cennet ümidi ve cehennem korkusu olmadan.
kimse Rabbine tapmayacak. ona itaat göstermeyecek mi? (Semsüddin Ahmed el-Eflaki. Menakìbü`l-Arifin. Thk.
Tahsin Yazìcì. I. s. 397. Ankara 1976)
209
cekilenlerin vay haline! Eger mubah olmayan lezzetler ise. azab yapìlacaktìr. Ya Rabbi!
Kendimize zulmettik. Eger bizi af ve magfiret etmezsen. bizlere acìmazsan cok ziyan
ederiz. Görülüyor ki. dünya lezzetleri baska. ahiret lezzetleri baskadìr. Dünya lezzetleri
zehirdir. Ahiret lezzetleri. faydalì ilactìr. Ahireti. ya mü`minlerin cahilleri düsünür
yahut da. en yüksek olanlar düsünür. En yüksek olmayanlar ahiret icin üzülmezler.
Keramet. ahiret icin üzülmemektir derler.¨
878
Sonuc olarak Îmam-ì Rabbânî`nin cennet ve cehennem hakkìndaki görüsü ehli
sünnet vel cemaatin görüsüyle aynìdìr. Cennet ve cehennem haktìr. her ikisi de su anda
yaratìlmìstìr ve sonsuza kadar kalacaklardìr. Cennet ve cehennem dünyada yapìlan
islerin karsìlìgìnìn verilecegi yerdir. Dünyada islenen Salih amellerin karsìlìgì olarak
ebedi nimetler verilirken. kötülüklerin karsìlìgì da cehennemdir. Îlahi adalet de bunu
gerektirir.
21- AkìI
Akìl. sözlükte mastar olarak. menetmek. engellemek alìkoymak. baglamak gibi
anlamlara gelmektedir. Akìl. insanì diger canlìdan ayìran ve onu sorumlu kìlan temyiz
gücü. düsünme ve anlama melekesidir.
879
Terim olarak varlìgìn hakikatini idrak eden.
maddi olmayan. fakat maddeye tesir eden basit bir cevher; maddeden sekilleri
soyutlayarak kavram haline getiren ve kavramlar arasìnda iliski kurarak önermelerde
bulunan. kìyas yapabilen güc demektir.
880
Akìl kelimesi. Kur`ân-ì Kerim`de biri gecmis. digerleri genis zaman kipinde
olmak üzere kìrk dokuz yerde fiil seklinde gecmektedir.
881
Bu âyetlerde aklì kullanarak
dogru düsünmenin önemi üzerinde durulmustur.
Îslam tefekkür tarihine baktìgìmìzda hemen hemen cogu Îslam düsünürleri. aklìn
vazgecilmesi imkansìz bir fonksiyonunun bulundugunu kabul etmislerdir. Ancak basta
mutezile olmak üzere bazì mezhepler aklì. sìnìrsìz bir güvenme ve mutlak bir bilginin
kaynagì olarak degerlendirirken. ehl-i sünnet ve bazì mezhep mensuplarì aklìn önemini
878
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 302.
879
er-Razi. es-Sìhah. s.187; Îbn Manzur. Lisan. c. XI. s. 458; Cürcani. Târifat. 197.
880
Cürcani. a.g.e.. Aynì yer.; Bolay. Süleyman Hayri. DÎA.. c.I. s.238.
881
Abdulbaki. Mucem. ss. 594-95.
210
inkar etmemekle beraber bütün bilgileri. mesela. gayb alemi ve ahiret halleri ile ilgili
hususlarì anlamakta aklìn. tek basìna yetersiz oldugu üzerinde durmuslardìr.
882
Îmam-ì Rabbânî de eserlerinde aklìn öneminden ve lüzumundan bahsetmekte ve
aklìn Allah tarafìndan her seyden önce yaratìlan bir güc oldugunu vurgulanmaktadìr;
Akìl. Allah`ìn yarattìgì en yüce seydir; Allah akìlla tanìnìr ve ona kulluk ancak
akìl ile yapìlabilir.
Canlìlarìn bütün hareketlerini akìl idare eder. Aklìn görünmeyen gücü bütün
organlarìmìzìn görevlerini tam olarak yapmalarìnì saglar; eger bu güc olmazsa organlar
calìsmaz. canlì canlìlìgìnì sürdüremez bir hale gelir. Mesela el. akìl sayesinde isini
yapar; akìl komut vermezse ayak yürümez. göz dogru göremez. kulak yanlìs isitir.
Hakikatte bütün isler akìldan hasìl olur; organlar aklìn emrinde calìsan aletlerdir.
883
Aynì sekilde akìl dini konularda hüküm vermeye yardìmcì olur. Hüküm vermede
etken bir faktör olan kìyas ve ictihad aklìn eseridir. Bunlar aklìn yardìmìyla yapìlarak
naslar acìklanìr ve cözüm yollarì ortaya konur. Îmam-ì Rabbânî bu hususta söyle der:
~Kìyas ve ictihad. bid`at degildirler. Cünkü bunlar. (Nusus)un. yani âyetlerin
ma`nalarìnì meydana cìkarmaktadìrlar. Bu ma`nalara baska birsey eklemezler.
- Ey basiret sahipleri ibret alìn.
884
Bu âyet-i kerime. kìyas ve ictihadì emr etmekdedìr.¨
885
Müellifimize göre bu âyeti kerime kìyas ve ictihadì emretmektedir. Yani Yüce
Allah bize bir baska ifadeyle aklìmìzì kullanmamìzì istemektedir. Însanìn aklì her seye
ermeyebilir. Müslümana düsen Allahìn emrettigi seylere inanmaktìr. Alimler bunlarì
ispat etmeye gayret etmislerdir. Îspat etseler ya da edemeseler yine de fark etmez. Onlar
aklì ermese de emirlere ve yasaklara uymuslardìr. Îmam-ì Rabbânî bu hususta söyle der:
~Ehl-i sünnet âlimleri. dinimizin bildirdiklerini. aklì ersin ermesin. ispat ettiler.
Bu bilgilerden hicbirine. akìl ermedigi icin. karsì gelmediler. Böylece. kabir azabìna.
kabirde (Münker) ve (Nekir) denilen iki melegin sual soracaklarìna. sìrat köprüsüne.
kìyametteki teraziye hemen inandìlar. Akìl ermedigi icin olmaz demediler. Cünkü bu
büyükler. Kur`ân-ì Kerime ve hadis-i seriflere uydular. Aklì bu iki temel kaynaga
bagladìlar. Anlayabildiklerini anlattìlar. Anlayamadìklarìna öylece inandìlar.
882
Bkz. Kadi. Abdulcebbar. Serhu Usuli`l-Hamse. s.121; Îbn-i Teymiye. Takìyyuddin Ahmed. Mecmeu`l-Feteva.
Tertib. Abdurrahman b. Muhammed el-Asìmi I-XXXVII. Riyad 1991. c. VII. s. 24. 539; Taftazani. Serhu`l-
Akaid. s.12.
883
Mevlâna. Fihi Mafih. s.166.
884
Hasr 59/2.
211
Anlamadìklarìna. aklìmìz ermedigi icin anlayamadìk dediler. Eski Yunan felsefecileri
gibi yapmadìlar. Onlar. akìl eren seylere inanìp. akìllarìnìn ermediklerine.
anlayamadìklarìna inanmadìlar. Peygamberlerin gönderilmeleri. Allahu Tealâ`nìn
begendigi seylerden bircoguna aklìn eremedigi icin oldugunu bilemediler. Akìl
hüccettir. Fakat tam hüccet degildir. Peygamberlerin gönderilmeleri ile tam hüccet
olmustur. Bu manada Allahu Tealâ söyle buyurdu:
- Biz. bir peygamber göndermedikce azap edici degiliz.¨
886
Îmam-ì Rabbânî`ye göre akìl delildir. Fakat tam bir hüccet degildir. Akìl ancak
Peygamberlerin gönderilmesiyle hüccet olmustur. Artìk kendisine akìl verildikten sonra
peygamber de ulasmìs olan insanoglu bunun geregini yaparak iman serefine ermelidir.
Îste akìl bu sekilde hüccet olma özelligi kazanìr.
Îmam-ì Rabbânî Seyh Abdullah`a gönderdigi mektupta Kur`an âyetlerini
felsefecilerin anlayìsìna göre tefsir ve tevil etmekten menetmektedir. Mektubunda
felsefecilerin Kur`an âyetlerini kendi akìlarìna ve mantìklarìna göre acìklamaya
calìstìklarìnì ve bunun da olumsuz sonuclara sebebiyet verebilecegini belirtmektedir.
Seyh Abdullah`ìn kendisine gönderdigi kitap ve felsefeciler hakkìndaki görüslerini
söyle anlatìr:
~(Tebsir-ür-rahman) adìndaki kitabì göndermissiniz. Bazì yerlerini okudum.
Geri gönderiyorum. Kìymetli kardesim! Bu kitabì yazanìn. eski yunan felsefecilerinin
yoluna oldukca kaymìs oldugu anlasìlìyor. Hemen hemen. onlarì Peygamberlerle bir
derecede tutacak. Hud suresindeki bir âyet-i kerimeye verdigi mana gözüme ilisti.
-Fakat onlar öyle kimselerdir ki. ahirette kendilerine atesten baska bir sey
yoktur.
887
Bu âyete. Peygamberlerin haline uymayarak eski yunan felsefecileri gibi mana
vermektedir. Peygamberlerin sözü ile felsefecilerin sözünü bir degerde tutmakta. Fakat
onlar öyle kimselerdir ki; ahirette kendilerine atesten baska bir sey yoktur`
888
âyet-i
kerimesine Peygamberlerin ve felsefecilerin söz birligi ile` hissi ve aklî oldugunu
söylemektedir.
Peygamberlerin sözbirligi(icmasì) bulunan yerde. eski yunan felsefecilerinin
sözlerinin ne kìymeti vardìr? Ahiretteki azabì bildiren ve hele Peygamberlerin sözlerine
885
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 186.
886
Îsra 17/15. Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 456.
887
Hud 11/16.
212
uymayan sözlerinin ne ehemmiyeti olur. Onun bildirdigi gibi felsefeciler. Cehennem
azabìnìn aklî. nazari oldugunu söylüyor. Bu sözleri. cesedin azabì his edecegine
inanmadìklarìnì göstermektedir. Halbuki Peygamberler. azabìn his edilecegini söz
birligi ile bildirmislerdir. Bu kitap. baska yerlerinde de. Kur`ân-ì Kerimin âyetlerini.
felsefecilerin bildirdikleri gibi yazmaktadìr. Peygamberlerin yolunda olanlara uymayan
yazìlarìndan dolayì bu kitap. gizli hatta apacìk zararlarì tasìmaktadìr.¨
889
Îmam-ì Rabbânî`ye göre felsefecilerin sözleri ile peygamberlerin sözleri bir
tutulamaz. Felsefeci kendi görüslerini aktarìrken. peygamberler Allahu teladan gelen
ilahî mesajlarì aktarmaktadìrlar. Bunun her ikisi bir tutulamaz. Kim ki böyle davranìrsa
cok büyük hata etmis olur.
Îmam-ì Rabbânî aklì ön plana alan felsefecilerden mektuplarìnda sìkca konu
edinir. Hace Îbrahim el-Kabadiyani`ye gönderdigi mektupta Allahìn zatì ve sìfatlarì
hakkìnda bilgiler verdikten sonra Allahìn razì oldugu ve olmadìgì fiilleri peygamberler
aracìlìgìyla haber vermesini anlatarak bunlara aykìrì görüsler ortaya koyan felsefecileri
elestirir.
~Filozoflarìn öncüsü Eflatun Hz. Îsa`nìn peygamberligine yetistigi halde onu
tasdik etmemis ve cahilliginden ona ihtiyacì olmadìgìnì söylemistir.
890
Eflatun bu
kararìyla peygamberligin bereketinden mahrum olmustur. Allahu Tealâ söyle buyurur:
- Allah bir kimseye nur vermemisse. artìk o kimsenin aydìnlìktan nasibi
yoktur.
891
- Andolsun. peygamber olarak gönderilen kullarìmìz hakkìnda su sözümüz
gecmisti~ Onlara mutlaka yardìm edilecektir.¨ ~Süphesiz ordularìmìz galip
gelecektir.¨
892
~Sasìrtìcì bir seydir ki. nakìs felsefecilerin akìl tavrì. mebde ve maada (yaratìlìs
ve ahiret). nübüvvet tavrìnìn menfi tarafìna düsmüs gibidir. Onlarìn hükümleri dahi
enbiyanìn hükümlerine muhaliftir. Zira onlar. ne Allaha imanì. ne de ahirete imanì
saglama cìkarmìslardìr. Halbuki alemin bütün yönleriyle hadis (sonradan) oldugu
husussunda icma vardìr.
888
Hud 11/16.
889
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 513.
890
Burada söz konusu olan Eflatun`un. M.S. III. Asìrda yasamìs olan Îskenderiyeli Plotinos (M.S. 205-270) olmasì
mümkündür. Ancak buradaki ifadeyi böyle bir daveti Îsa`dan cok sonralarì Hìristiyan din adamlarì tarafìndan
Plotinos`a ulastìrìlmìs oldugu seklinden anlamak gerekir. (Mektubât Tercümesi. Yasin Yay. c.III. S.243.)
891
Nur 24/40.
892
Saffat 37/171-173.
213
Felsefecilere Kur`an`da haber verilen göklerin yarìlmasì. yìldìzlarìn dagìlmasì.
daglarìn parcalanmasì ve denizlerin yarìlmasì gibi kìyamet hallerini kabul etmezler.
Bunlar gibi bedenlerin dirilisini de kabul etmeyerek Kur`an âyetlerine muhalefet
etmislerdir. Kendilerini Müslümanlardan addeden son dönem felsefecileri felsefi
esaslarì aynen kabul etmis ve alemin ezeli oldugunu ve asla sonu gelmeyecegini
savunmuslardìr. Onlarìn tek besin kaynagì Kur`an âyetlerini inkar ve dinin zorunlu
olan bilgilerini reddetmektir. Allaha ve resulüne iman ediyorlar. fakat Allahìn ve
Resulünü emirlerini yerine getirmiyorlar. Bundan daha büyük ahmaklìk olur mu?¨
893
Evet. Îmam-ì Rabbânî bu sekilde hareket eden felsefeciler ahmak olarak
adlandìrmaktadìr. Kendilerine ilahî mesaj ulastìrìlan peygamberleri kabul etmeyerek.
onlarìn görüslerine aykìrì fikirler ortaya koyan ve Allahìn razì olmadìgì hareketler
icinde olan felsefeciler yanlìs bir yol tutmuslardìr.
Aynì mektupta Îmam-ì Rabbânî felsefecileri ve onun yolundan gidenler ile
peygamberleri ve onun yolundan gidenleri iki ayrì grup olarak degerlendirmekte ve
insanlarìn bu ikisi arasìnda tercih yapmalarì gerektigini söylemektedir.
~Însanlardan bazìlarìnìn felsefe ilimlerine ragbeti vardìr. Hülasa; bu zümreyi
tasdik etmek. ilimlerini dahi dogru bilmek. enbiyayì ve enbiyanìn ilmini tekzip etmeyi
gerektirir. Anlatìlan her iki ilim de nakzedici bir tarafa düsmektedir. Birini tasdik
etmek. digerini tekzip etmeye varìr. Mana böyle olunca. dileyen enbiyanìn yolunu
tutsun. Allah hizbinden ve necat ehlinden olur. Dikleyen felsefecilerden osun. seytan
hizbine girer ve kaybedip hüsranda kalanlardan olur. Bu manada bir âyet meali:
-De ki: ~Hak. Rabbinizdendir. Artìk dileyen iman etsin. dileyen inkar etsin.¨
Biz zâlimlere öyle bir ates hazìrladìk ki. onun alevden duvarlarì kendilerini cepecevre
kusatmìstìr. (Susuzluktan) feryat edip yardìm dilediklerinde. maden eriyigi gibi.
yüzleri yakìp kavuran bir su ile kendilerine yardìm edilir. O ne kötü bir icecektir!
Cehennem ne korkunc bir yaslanacak yerdir.¨
894
Îmam-ì Rabbânî Felsefecilerin yolunu tutanlarìn elim verici bir azaba dücar
olacagìnì bildirmektedir.
Sonuc olarak Îmam-ì Rabbânî`ye göre akìl her seyin basìdìr. Akìlsìz kisinin
zaten sorumlulugu yoktur. Allahu Tealâ Kur`ân-ì Kerimde pek cok defa aklìmìzì
kullanmamìzì emretmektedir. Düsünmeyen Allaha isyan etmis olur. Ayrìca aklìnìn
893
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 435.
214
pesinden kosan felsefeci grubu da hos karsìlamaz ve onlarì siddetli bir seklide tenkide
tabi tutar. Onlarìn islamìn nurundan uzaklasan bir grup olarak degerlendirir. tüm
müritlerine felsefeden ve felsefecilerden uzak durmalarìnì tavsiye eder.
22- Sükür
Sükür. Arapca bir kelime olup. sözlükte iyiligin kìymetini bilme ve iyilik yapana
bu hissi gösterme. nimet ve iyiligi anìp sahibini övme
895
gibi manalara gelmektedir.
Sükür; ihsanda bulunanìn nimetini ona boyun egerek itiraf etmektir. Sekur; cok
sükreden. bütün cabasìnì sükre sarf eden kalbi. dili ve diger organlarì her vakitte sükürle
mesgul olan kimsedir. Denilmistir ki Allah Tealâ`nìn sükründen maksat. az amele cok
sevap vermesidir. Bu nedenle Araplar. verilen otun azlìgìna ragmen semizligini fazla
gösteren hayvana ~Sekur hayvan¨ tabirini kullanìrlar. Hakiki manada kulun sükrüne
gelince; Allah`ìn kendisine verdigi nimeti dili ile ikrar ve kalbi ile tasdik etmektir.
896
Gazalî ise. sükrü. nimeti bilme. elde edilen nimet sebebiyle sevinc duyma.
nimete karsìlìk olarak yapìlmasì gereken dil. beden ve kalb ile terine getirmek
897
seklinde tanìmlar. Bu kelime. Kur`ân-ì Kerim`de cesitli türevleri ile birlikte yetmis bes
yerde gecmektedir.
898
Sükür; dilin. kalbin ve diger organlarìn sükrü olmak üzere üc kìsma ayrìlìr. Dille
Sükür; Bu kulun tevazu ve boyun büküklügü icinde kendisine verilen nimeti
zikretmesidir. Kalple Sükür; bu nimeti verene karsì hürmeti muhafaza ederek kalbi
(nimete degil) sürekli onu vereni müsahedeye baglamaktìr. Beden ve diger organlarla
sükür; Bu nimet sahibine vefa gösterip hizmet etmektir.
899
Sakirle sekur arasìndaki fark ise söyle tanìmlanabilir; Sakir. ihsana ve kendisine
faydasì dokunana sükreden kimsedir. Sekur ise. verilmeyene hatta belaya da sükreden
kimseye denir.
900
Îmam-ì Rabbânî mektuplarìnda devamlì olarak sükretmenin gerekliligini ve
önemini anlatmaktadìr. Bu konuda Îbrahim suresindeki su âyeti kerimeyi zikreder.
-~Eger sükrederseniz elbette size nimetimi artìrìrìm.
901
894
Kehf 18/29. Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 435.
895
Îbn-i Manzur. Lisan. c.IV.. s.433; Asìm Efendi. Kamus. c.II.. s447.
896
Kuseyri. Risale. s. 144; Elmalìlì. Hak Dini Kur`an Dili. c. VI.. s. 3953.
897
Gazzali. Îhya. c.IV.. s. 78.
898
Bkz. Muhammed Fuad. Mucem. ss. 489-91.
899
Kuseyri. a.g.e.. s.363.
215
~Îstemek. kavusmanìn müjdecisidir. Yanìp yakìlmak da. kavusmanìn baslangìcì
demektir. Büyüklerden biri buyuruyor ki. Vermek istemeseydi. istek vermezdi`. Îstek
nimetinin kìymetini bilip. bunun elden kacmasìna sebeb olacak seylerden sakìnmalìdìr.
Îstegin gevsememesine ve atesin sogumamasìna dikkat etmelidir. Bu nimetin elden
cìkmamasìna en cok yarayan sey. buna sükretmektir. Îbrahim suresindeki âyet bu
manadadìr.
Hem sükretmek. hem de. Ona sìgìnmak ve baska bir seyi sevmemek icin aglamak
yalvarmak lazìmdìr. Îcten. aglamak. yalvarmak gelmezse. kendini zorlamalìdìr. Eger
aglayamìyorsanìz aglar gibi yapìnìz` hadisi
902
bu manayì beyan eder.¨
903
Îmam-ì Rabbânî Seyhzade Muhammed`e Abdullah`a yazdìgì mektupta elde
ettikleri manevî güzelligi tebrik eder. mübarek olmasìnì diler ve söyle der:
~Bu devlet size üc ay gibi bir müddet icinde müyesser oldu. Diger silsilelerde 10
(on) senede müyesser olsaydì. onu büyük bir nimet sayar ve büyük bir is olarak
tasavvur ederlerdi. Bu nimetin sükrünü eda etmek gerekir. Îbrahim 14/7 âyeti bu
hususta kesin bir delildir.
904
- Eger sükrederseniz elbette size nimetimi artìrìrìm.
905
Allahu Tealâ diledigi kimseleri maddi ve manevî güzellikleri ve nimetleri verir.
Bizlere düsen bunlara karì gereken sükrü en güzel sekilde eda edebilmektir. Eger sükür
hakkìyla eda edilemezse Allahu Tealâ bu nimetleri bir gün elimizden alabilir.
Sükredilmesi gereken bir baska hususta isledigimiz günahlara karsì pismanlìk
duyabilmektir. Bu cok önemli bir husustur. Cünkü günah islendigi halde kalpte bir sìzì
duyulmuyorsa o kalp ölmüs demektir. Îmam-ì Rabbânî bu hususta söyle der:
~Bana soruyorsun: Sâyet benden seriat hilafì is zuhur etse o zaman kendisini
miskin ve muhtac birisi olarak tahayyül ediyorum. Bunlarìn caresi nedir?
~Bu durumda hasìl olan muhtaclìk ve pismanlìk hali büyük bir nimettir. Allah
korusun seriatìn yasakladìgì bir seyi isledikten sonra yapìlan tevbenin subelerinden
olan pismanlìk eger ortaya cìkmamìs olsaydì. nefis günahì islemekten hoslanmìs ve
memnuniyet duymus olurdu. Günah islemekten hoslanmak kuskusuz günahta ìsrar
etmektir. Günah islemekte ìsrar etmek. günah kücük ise bu durum kisiyi büyük günaha
900
Kuseyri. a.g.e.. s. 176; Kelebazi. Taarruf. s. 150.
901
Îbrahim 14/7.
902
Îbnu Mace. 4/467. nr. 4197.
903
Rabbanî. Mektubât. mektup no; 61.
904
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 348.
216
götürür. Büyük günahta ìsrar ise küfrün baslangìcìdìr. Pismanlìgìn daha da artmasì ve
böylece seriata aykìrì seyleri islemeye engel olmasì bu en büyük nimetin (pismanlìk
halinin) sükrünü yerine getirmek gerekir. Allahu Tealâ söyle buyuruyor.
- Eger sükrederseniz elbette size nimetimi artìrìrìm.¨
906
Evet. müellifimize göre; günah isledikten sonra kalpte bir sìzì hissedip
pismanlìk duymak da imanìn göstergesidir. Bu durum daha büyük günahlarì islemekten
kisiyi uzak tutar. Mü`mine düsen bu halinin sükrünü hakkìyla eda etmektir. Rabbim
cümlemizi günah isledikten sonra pisman olan kullarìndan eylesin.
Îmam-ì Rabbânî Mevlâna el-Hac Muhammed el-Firketi`ye yazdìgì mektupta
zikir ve tevbe-istigfardan bahsetmektedir. Burada Tekbir kelimesindeki manayì ifade
ederken Allahu Tealâ`nìn kullarìn yapmìs oldugu sükürden yüksek oldugunu ve ona
yakìsan sükrün anacak bizzat kendisi tarafìndan yapìlabildigini ifade eder:
~Tekbir` kelimesi. Allahu Tealâ`nìn. kullarìn yaptìgì sükürlerden cok yüksek
oldugunu. Ona yakìsan sükür yapìlamayacagìnì göstermektedir. Cünkü Ona yapìlan
istigfarlar. af dilemekler icin de. cok istigfar etmek lazìmdìr. Ona yakìsan hamd. ancak
Onun tarafìndan yapìlabilir. Bunun icindir ki kendisi. Saffat suresinde
- Senin güc ve kuvvet sahibi Rabbin. onlarìn yakìstìrdìklarì vasìflardan
münezzeh ve yücedir. Gönderilen bütün peygamberlere selam olsun. Hamd. alemlerin
Rabbi Allah'a mahsustur.
907
(Sübhane Rabbike Rabbil`izzeti...) buyurmustur. Kendini hesaba cekmek
isteyenler. bu âyet-i kerimeyi cok okumalìdìr. Böylece istigfar ve sükür etmis olurlar.
Îstigfar ve sükür edemediklerini de ve kusurlarìnì da bildirmis olurlar.
-Ey Rabbimiz. bizden kabul buyur. hic süphesiz isiten sensin. bilen sensin.
908
Ya Rabbi! Bizim kusurlu. bozuk olan dualarìmìzì. tövbelerimizi kabul buyur!
Sen her seyi isitir ve bilirsin. Efendimiz. yüce Peygamberimiz Muhammed aleyhisselama
ve onun Aline ve hepsi temiz. secilmis olan Ashabìnìn her birine salat ve selam
olsun.¨
909
Bu âyeti kerimeyi cokca okumalì. kendimizi hesaba cekip sükretmeliyiz.
Allahu Tealâ`nìn bizden istedigi kendisini Rab olarak kabul edip. Kur`an`ìn
905
Îbrahim 14/7.
906
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 366; Îbrahim 14/7.
907
Saffat 37/180-182
908
Bakara 2/127.
909
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 309.
217
hükümlerini yerine getirmektir. Bizlere böyle davranìr ve sükredersek Yüce Rabbimiz
bize niye kìzsìn. niye cezalandìrsìn ki? Îmam-ì Rabbânî Nisa 147. âyeti zikrederek söyle
der:
- Eger sükreder ve iman ederseniz. Allah size niye azab etsin ki?
910
~Allahu Tealâ`ya sükretmek. Onun dinini kabul etmek ve Îslamiyetin ahkamìnì
yapmak yani geregince amel etmekten ibarettir. Cehennemden kurtulmak icin. itikatta
ve amelde. dinin sahibi olan Hz. Peygamber uymaktan baska care yoktur.¨
911
Îmam-ì Rabbânî burada sükrün tanìmìnì yaparak bize nasìl sükretmemiz
gerektigini anlatìr. Bizler kullar olarak cokca sükretmek zorundayìz. Ama hakkìyla
Allahu Tealâ ya karsì sükredebildigimiz söylenemez. Îmam-ì Rabbânî oglu Hace
Muhammed Said ile Muhammed Masum`a yazdìgì mektupta söyle der:
~Allahu Tealâ söyle buyurdu:
-Calìsìn ey Davut hanedanì. sükür icin calìsìn. Ama kullarìm icinde
sükreden azdìr.
912
~Bilesiniz ki sükür; kulun Allah tarafìndan kendisine vermis oldugu zahirî ve
Batìnî azalarìnìn ve güclerinin hepsini. ne icin yaratìlmìs ve kula ne icin verilmisse
onun icin kullanmaktìr.¨
913
Sonuc olarak sunu söyleyebiliriz. Însan her an Allah`ìn nimetleri icerisinde
yasamaktadìr. Sahip oldugumuz maddi ve manevî tüm nimetler rabbimizin bize
armaganìdìr. Kul olarak bize düsen her an Rabbimize karsì sükretmektir.
23 - ÖIüm
Ruhun bedenden ayrìlmasì olayìna verilen isimdir. Ölüm insan varlìgì icin bir
alemden digerine intikal etmektir. Bu anlamda ölüm yok olmak degildir. kelam
bilginlerinin cogunluguna göre ruh. suyun yas agaca nüfuz etmesi gibi bedenle ic ice
olan latif bir varlìktìr. Ehli sünnete göre ruh bakidir. yok olmaz. Îslam bilginleri; ~Allah.
Ruhlar öldüklerinde onlarì vefat ettirir"
914
âyetini "cesetleri ölünce" seklinde
anlamìslardìr.
910
Nisa 4/147.
911
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 453.
912
Sebe 34/13.
913
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 516.
914
Zümer 39/42
218
Her canlì varlìk icin ölüm kacìnìlmaz bir gercektir. Canlìlar dogar. büyür ve
ölürler. Kur`ân-ì Kerim'de ölümle ilgili pek cok âyet vardìr
915
.
Allah'ìn diriligi ve ölümü yaratmasìnìn sebebi söyle acìklanìr: "O. hanginizin
daha güzel amel yapacagìnìzì denemek icin ölümü de dirimi de takdir edip
yaratandìr"
916
Ölüm ancak Yüce Allah'ìn belirledigi zaman vuku bulur. Ölüm konusundaki
kader yazgìsì âyette söyle ifade buyrulur: "Allah'ìn emir ve kazasì olmadìkca hic bir
kimseye ölmek yoktur. O. vadesiyle yazìlmìs bir yazìdìr"
917
Hic bir kimsenin ölümden kacìp kurtulma imkanì yoktur: "Binlerce kisinin ölüm
korkusuyla beldelerini terkettiklerini görmedin mi? Allah onlara "ölün" dedi. sonra da
kendilerini diriltti"
918
"Nerede olursanìz olun. tahkim edilmis yüksek kalelerde bile
bulunsanìz ölüm sizi bulur"
919
Hayatìn bu gercegi karsìsìnda ölüme hazìrlìklì olmak her insanìn siarì olmalìdìr.
Ölümü anmak ve hazìrlìklì bulunmak her mü`min icin müstehap sayìlmìstìr. Hz.
Peygamber söyle buyurmustur: ~Lezzetleri yok eden ölümü cok anìn"
920
Baska bir
hadiste. kabir icinde olanlarìn hatìrlanmasì istenir: "Ölümü ve öldükten sonra
kemiklerin ve cesedin cürümesini hatìrlayìn. Ahiret hayatìnì isteyen dünya hayatìnìn
süsünü terk eder"
921
Îmam-ì Rabbânî`ye göre ölüm mü`min icin bir son degildir. Aksine yeni bir
baslangìctìr. Her nefis ölümü tadacaktìr ve ölüm dostu dosta kavusturur. Mevlâna Seb-
i Aruz` diyerek ölümü sevgiliye kavusma olarak degerlendirmistir. Allah dostlarì ve
Allaha hakkìyla kulluk yapanlar icin sebep yoktur. Müellifimiz Mirza Ali Can`a yazdìgì
annesinin vefatì dolayìsìyla yazdìgì taziye mektubunda söyle der:
~Bilmek gerekir ki;
- Her canlì ölümü tadacaktìr.
922
âyetinde de ifade edildigi gibi ölüm insan icin kacìnìlmazdìr. Ölümden kurtulus
yoktur. Hadis-i serifte. Ömrü uzun. ibadetleri de cok olana müjdeler olsun`
923
915
Bk. Al-i Îmran 3/185. Îsra 17/99. Enbiya 21/34. Rahman 55/26.
916
Mülk 67/2.
917
Al-i Îmran 3/145
918
Bakara 2/243.
919
Nisa 4/78.
920
Tirmizi. Zühd. 4; Kìyame 26. Nesai. Cenaiz. 3; Îbn Mace. Zühd. 31.
921
Tirmizi. Kìyame. 24; Müsned. A. Hanbel. I. 387.
922
Al-i Îmran 3/185.
923
Deylemi. nr. 3925.
219
buyruldu. Dostu dosta ölümle kavusturuyorlar. Bunun icin. Allahu Tealâ`nìn asìklarì.
ölümü düsünerek teselli buluyor. üzüntüleri azalìyor. Ankebut suresinin su âyeti bu
manadadìr.
- Her kim Allah`a kavusmayì umarsa. bilsin ki Allah`ìn tayin ettigi o vakit
elbette gelecektir.
924
Evet. biz geride kalanlar ve nefise esir olanlar ve Allahu Tealâ`nìn rìzasìna
kavusmus olanlarìn ve dünyaya düskün olmaktan kurtulanlarìn sohbetlerinden mahrum
kalanlar. zararda ve basì yerdeyiz.¨
925
Îmam-ì Rabbânî bunlarì dedikten sonra Mirza Ali Can`a nasihatte bulunarak
ölümden ibret almasìnì ister:
~Merhumenin ölümünden ibret almalì. kendi ölümünüzü düsünmelisiniz.
Tamamen Hak Sübhanehu`nun razì oldugu seylere yönelmeli ve bu dünya hayatìnì
aldatìcì bir metadan ibaret görmelisiniz.¨
926
Îmam-ì Rabbânî`nin yapmìs oldugu nasihatler sadece Mirza Ali Can`a degil tüm
ümmeti Muhammed`edir. Ölüm hepimiz icin bir nasihattir. Allah Resulünün ifadesiyle
agzìmìzìn tadìnì bozan bir hadisedir. Bizi dünya hayatìnìn cazibesinden kurtaran ve
ahireti hatìrlatan bir olaydìr. Ölümü düsünmek ve ibret almak her mü`minin vazifesidir.
Îmam-ì Rabbânî üc oglunu; büyük oglu Muhammed Sadìk ile henüz kücük yasta
olan Muhammed Ferruh ve Muhammed Îsa`yì 1024/1615 veya 1025/1616 senesindeki
taun salgìnì esnasìnda kaybeder. Bir anda üc oglunu birden kaybetmek cok acì bir
durumdur. Îmam-ì Rabbânî de bir insandìr ve babadìr. Evlatlarìnìn acìsìnì yüreginde
hisseder. Mevlâna Salih`e yazdìgì mektupta bu ogullarìndan ve onlarìn manevî
hallerinden ve kemalatlarìndan bahseder ve söyle der:
~Allahu Tealâ`nìn nimetlerine Hamd olsun ve Onun sectigi kullarìna selam
olsun! Kardesim molla Salih! Serhend`de bulunanlarìn basìna gelenleri dinle! Büyük
oglum iki kücük kardesi Muhammed Ferruh ve Muhammed Îsa ile birlikte ahirete
gittiler.
- Biz Allah`a aidiz; ona dönecegiz.
927
924
Ankebut 29/5.
925
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 89.
926
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 89.
927
Bakara 2/156.
220
Allahu Tealâ`ya sonsuz hamd olsun ki. önce geride kalanlara sabretmek gücünü
ihsan eyledi. Ayrìca. bu belanìn icine bir sìr yerlestirdigi icin Allahu Tealâ ya
hamdolsun.
928
¨
Canì veren Allah bir emaneti bir gün geri alacaktìr. Bunu bilmekle beraber ölüm
acì bir olaydìr. Fakat Allahu Tealâ geride kalanlara bir sabìr ve metanet vermektedir.
Îmam-ì Rabbânî`nin ifade ettigi gibi Allahu Tealâ ölümün icine bir sìr yerlestirmis ve
bu sìrrì ancak Allah dostlarì cözebilmislerdir.
Îmam-ì Rabbânî Mevlâna Ahmet el-Berki`ye yazdìgì mektupta oglu Hace
Muhammed Sadìk ve kìz kardesi Ümmü Gülsüm icin taziye makasìyla 70 bin kelime-i
tevhid okumalarìnì ister:
-~Biz süphesiz (her seyimizle) Allah`a aidiz ve süphesiz O`na dönecegiz.¨
929
Îmam-ì Rabbânî taziye maksadìyla bu âyeti zikreder. Ve söyle der: ~Arkadaslar
merhum Hace Muhammed Sadìk`ìn ruhu icin 70 bin LA ÎLAHE ÎLLALLAH kelime-i
tevhit ceksinler. Ayrìca merhume kìz kardesi Ümmü Gülsüm`ün ruhu icin dahi 70 bin
defa kelime-i tevhidini tekrar etsinler. Kelime-i tevhitlerin sevabìnì bu ikisinin
ruhanîyetlerine bagìslasìnlar. Zira ahbaptan dua ve fatiha beklenir.¨
930
Kültürümüzde ölünü ardìndan hatim ve mevlit okumak. kelime-i tevhit cekmek.
ölenin adìna hayìr ve hasenatta bulunmak gibi güzel adetlerimiz vardìr. Bütün bunlar
umulur ki ölen kisinin ruhunun sad olmasìna vesile olur. Îmam-ì Rabbânî de vefat eden
evlatlarì icin dostlarìndan kelime-i tevhid cekmelerini istemektedir.
Îmam-ì Rabbânî bir baska mektubunda insanìn basìna gelen ölüm ve diger
sìkìntìlarìn manevî yönden güzel semerelerinin görülecegini söylemektedir:
-~Biz süphesiz (her seyimizle) Allah`a aidiz ve süphesiz O`na dönecegiz.¨
931
~Musibetler zahirde yara durumundadìr. Lakin hakikatte onlar merhemler
gibidir ve manevî yükselise vesile olurlar. Üstelik bu musibetlerin arkasìndan dünyada
elde ettigimiz mükafatlar ahirette elde etmeyi ümit ettigimiz mükafatlarìn yüzde biri
mesabesindedir. Evlat sahibi olmak rahmetlerden bir rahmettir. Zira onlarìn yasamasì
bize bircok yarar saglamaktadìr. Onlarìn ölmeleri üzerine de bircok mükafat elde
edilmektedir.¨
932
928
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 306.
929
Bakara 2/156.
930
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 327.
931
Bakara 2/156.
932
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 330.
221
Îmam-ì Rabbânî`ye göre evlatlarìn yasamasì da ölümü de manevî yönden
rahmete ve berekete kavusmak icin bir vesiledir. Allahu Tealâ mü`minleri malla.
evlatla. ölümle. aclìkla ve yoklukla imtihan etmektedir. Bu imtihanlardan basarìyla
cìkanlar manevî yönden mükafatì hak ederler. Îmam-ì Rabbânî mektuplarìnda ölüm
haberi aldìgì kisilerin yakînlarìna bassaglìgì diler. Bakara 2/156 âyetini okuyarak onlara
taziyede bulunur.
933
Îmam-ì Rabbânî müritlerinden Saliha bir hanìma yazdìgì mektupta inanc
esaslarìnì izah ederek ibadetlere tesvik eder. Ona ölümü hatìrlatarak ölüme hazìr
olmasìnì kendisini cehenneme götürecek amellerden uzak durmasìnì tavsiye eder:
~Cehennemden kurtulmak isteyen. helal ve haramlarì iyi ögrenmeli. helal
kazanìp. haramdan kacìnmalìdìr. Îslamiyetin sahibinin yasak ettigi seylerden
sakìnmalìdìr. Îslamiyetin hududunu asmamalìdìr. Gaflet uykusu ne zamana kadar
sürecek. kulaklardan pamuk ne vakit atìlacak? Ecel gelince. insanì uyandìracaklar.
gözleri kulaklarì acacaklar. Fakat o zaman pismanlìk ise yaramayacak. Rezil olmaktan
baska. ele bir sey gecmeyecektir. Hepimize ölüm yaklasìyor. Ahiretin cesit cesit
azaplarì. insanlarì bekliyor. Însan öldügü zaman. kìyameti kopmus demektir. Ölüm
uyandìrmadan ve is isten gecmeden önce uyanâlim! Allahu Tealâ`nìn emrlerini ve
yasaklarìnì ögrenip. su birkac günlük ömrümüzü. bunlara uygun gecirelim. Kendimizi
ahiretin cesitli azaplarìndan kurtarâlim.¨
934
Allahu Tealâ söyle buyurdu:
- Ey iman edenler! Kendinizi ve ailenizi. yakìtì insanlar ve taslar olan atesten
koruyun.
935
Evet tüm mü`minler kendilerini cehennemden uzak tutacak ameller icerisinde
olmak zorundadìr. Aksi halde ahiretleri berbat olur. Îmam-ì Rabbânî Tahrim suresinin
66. âyetini zikrederek bu yönde nasihat eder.
Îmam-ì Rabbânî Molla Bedruddin`e yazdìgì mektupta Uyku ile ölüm arasìnda
mukayese yapar. Uyku da bir nevi ölümdür. Uykuya dalan kisi bu dünyadan koparak
baska bir aleme dogru yol alìr. Uyanìnca da tekrar bu dünyadaki hayatìna döner. Zümer
39/42 âyetini zikrederek bu konuyla ilgili soruyu sorarak cevabìnì verir:
-Allah (ölen) insanlarìn ruhlarìnì öldüklerinde. ölmeyenlerinkini de
uykularìnda alìr.
936
933
Bk. Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 343. 327. 345.
934
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 429.
935
Tahrim 66/6.
222
~Nefislerin ölümü ölümde nasìlsa. uykuda da öyledir. Mana böyle olunca. birini
ahiret azabì sayìp digerini dünya azabì saymanìn manasì nedir sorusuna söyle cevap
veririm.
Uykuda ölüm su kabildendir: bir sahìs kendi alìstìgì vatanìndan gezip görmek
icin askla sevkle isteyerek cìkar. Ta ki kendine ferah ve sürur hasìl ola. Sonra da ferah
ve mesrur olarak vatanìna döner. Sonra onun mesire yeri misal alemidir ki orasì mülk
ve melekutun acayip hallerini tazammum etmektedir. Amma ölüm sìrasìnda ölmek böyle
degildir. Onda alìsìlan vatanìn yìkìlmasì ve mamur binanìn tahribi vardìr. Bu mana
icabìdìr ki; uyku ölümünde sìkìntì ve zorlama olmadìgì gibi aksine sevinc ve rahatlama
söz konusudur. Ölüm sìrasìndaki ölmekte ise siddet ve sìkìntì vardìr. Uykuda ölenin
vatanì dünyadìr. Haliyle kendisine acìlacak muamele dahi dünya muamelelerinden
olacaktìr. Amma ölüm anìnda canì alìnan kisi ise alìsmìs oldugu vatanì tahrip olduktan
sonra ahirete gececek ve orada kendisine ahiret muameleleri uygulanacaktìr. Kisi
öldügünde kìyameti kopmustur` sözünü belki duymussunuzdur.¨
937
Îmam-ì Rabbânî`ye göre ölüm ile uyku bazì yönlerden benzemekle beraber cok
farklì seylerdir. Her ikisinde de nefisler ölür fakat uykuda bir sahsìn vatanìnda gezip
görmek amacìyla cìkìp bazì yerleri görüp dolasarak tekrar yurduna dönmesi gibidir.
Ölümde ise vatanì ve yasadìgì yerler yìkìlìp yok olur. Uykuda ölen kisi yine dünyadadìr
ama hakikaten ölen kisi artìk ahirettedir ve artìk dönüsü olmayan bir yola girmistir.
Böylece o kisinin kìyameti kopmustur.
Ölümle ilgili bir konu da kabir azabì konusudur. Bir kisi öldügü zaman kabre
konulur. Artìk o Rabbiyle bas basadìr. Münker-nekir melekleri gelerek dünyada yaptìgì
amellere göre hesaba ceker. Artìk onun kabri ya cennet bahcelerinden bir bahce ya da
cehennem cukurlarìndan bir cukur olur. Îmam-ì Rabbânî bu hususta söyle der:
~Kafirlere ve iman ile gidenlerden asilere. mezarda kabir azabì oldugunu.
Resulullah haber vermistir. Kafirler ve mü`minler kabre konulunca. Münker ve Nekir
ismindeki iki melek gelip sual soracaklardìr. Kabir. dünya ile ahiret arasìnda bir köprü.
bir gecit oldugundan. kabir azabì bir bakìmdan dünya azaplarìna benziyor ki. sonsuz
degildir. Bir bakìmdan da. ahiret azaplarìna benzer ki. ahiret azabì cinsindendir.
- Onlar. sabah aksam atese arz olunurlar.
938
936
Zümer 39/42.
937
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 443.
938
Mü`min 40/46.
223
Bu âyet kabir azabìnì bildirmektedir. Kabirdeki nimetler de. hem dünya. hem de
ahiret rahatlìklarìna benzer. Îyi bir kimse. talihli bir insan. kusurlarì. günahlarì. lütuf
ve ihsan ile af olunan ve yüzüne vurulmayan kimsedir. Eger günahì yüzüne vurulursa ve
bunun icin de. merhamet olunarak. yalnìz dünya sìkìntìlarì cektirilip günahlarì. böylece
temizlenen kimse de. cok talihlidir. Bununla da temizlenmeyip. geri kalan günahlarì
icin. kabir sìkmasì ve kabir azabì cekerek günahlarì biten. kìyamet gününe. mahser
meydanìna günahsìz olarak götürülen de. ne kadar cok talihlidir. Eger böyle yapmayìp.
ahirette de cezalandìrìlìrsa. yine insaftìr ve adalettir. Fakat o gün. günahlì olan ve
mahcup ve yüzleri kara olan. ne kadar güc durumdadìr.. Fakat bunlardan. Müslüman
olanlara yine acìnacak. bunlar. sonunda yine merhamete kavusacak. Cehennem
azabìnda. sonsuz kalmaktan kurtulacaklardìr ki. bu da. ne kadar büyük nimettir.¨
939
Îmam-ì Rabbânî`ye göre yukarìda zikredilen Mü`min 40/46 âyeti kabir azabìna
isarettir. Bu âyeti kerime Firavun ve ailesi hakkìnda nazil olmustur. Onlarìn öldükten
sonra ugrayacagì azap anlatìlmaktadìr. Fakat buradaki hükümler geneldir ve ölen tüm
insanlar icin gecerlidir. Hayatìnì Allaha isyanla geciren kimselerin kabir azabìna
ugramalarì haktìr. Yukarìdaki âyeti kerime de buna isaret etmektedir.
Sonuc olarak ölüm haktìr. öldükten sonra kabirde azap görmek ya da mükafat
bulmak da haktìr. Kisinin dünyada islemis oldugu fiillerin neticesi kabirde ve ahirette
karsìlìk olarak kendisine verilecektir. Akìlì olan insan kendisini bu mukadder sona en
iyi sekilde hazìrlayandìr.
939
Îmam-ì Rabbânî. Mektubât. mektup no; 266.
224
II. AYETLERÎN KONULARINA GÖRE ÎNDEKS FÎHRÎSTÎ
Arastìrmamìz esnasìnda Mektubât`da isâret edilen âyetleri konularìna göre tasnif
edip degerlendirdik. Bu âyetlere kolay bir sekilde ulasabilmeleri icin indeks fihristini
göstermek istiyoruz.
Tevhid
Zümer 39/3. 30. 65; Sura 42/11; Nur 24/35. 40; Tevbe 9/129; Fussilet 41/9. 12; Araf
7/54; Hud 11/7. 123; Bakara 2/26. 55. 105. 186; Mücadele 58/7; Ankebut 29/6;
Secde 32/4; Nahl 16/60; Müzzemmil 73/8; Necm 53/32; Rad 13/11. 39; Kaf 50/29;
Al-i Îmran 3/191; Yusuf 12/67. 68; Enfal 8/64; Îbrahim 14/20
Ru`yetullah
En`am 6/103; Taha 51/52; Hadid 57/4; Sura 42/11; Tevbe 9/94; Cuma 62/4.
Kur`ân-ì Kerim
Araf 7/43; Maide 5/15; Suara 26/13. 196; Vakìa 56/77-79; Al-i Îmran 3/7; Tahrim
66/8.
Hz. Peygamber
Maide 5/67; Necm 53/3-4. 32; Fussilet 41/6; En`am 6/9. 153; Kalem 68/4; Yasin
36/3-4; Fetih 48/29; Hicr 15/9; Saffat 37/171-173; Ahzab 33/57; Al-i Îmran 3/110;
Tevbe 9/97; Nur 24/39; Nisa 4/113.
Ashab-ì Kiram
Fetih 48/29; Nahl 16/26; Hadid 57/10; Bakara 2/85; Sura 42/13; Maide 5/63. 79;
Hucurat 49/2. 13; Hasr 59/2; Al-i Îmran 3/159; Leyl 92/36; Zümer 39/46; Enfal 8/64.
Enbiya ve Evliyanìn Özellikleri
Maide 5/59; Tegabun 64/6; Furkan 25/7; Taha 20/110. 115; Saf 61/6; Fussilet 41/6;
Îsra 17/15; Kasas 28/38; Suara 26/29; Saffat 37/171-173; Bakara 2/26. 179; Nisa
4/165; Hac 22/75; Araf 7/43; Enbiya 21/8; Mücadele 58/18-19.
Mümin. Kâfir. Münafìk. Müsrik
En`am 6/125; Nahl 16/33; Sems 91/9-10; Yunus 10/62; Hucurat 49/18; Hasr 59/7;
Nisa 4/28. 59. 60. 79. 80. 150; Sura 42/13; Bakara 2/10. 45. 185; Maide 5/5. 99;
Tevbe 9/28. 73; Mücadele 58/11; Yusuf 12/106.
Îlim
Bakara 2/31; Nur 24/40; En`am 6/103; Taha 20/110; Kehf 18/60-82; Îsra 17/85; Al-i
Îmran 3/7; Tahrim 66/8.
225
Kalp
Hud 11/123; Bakara 2/10. 260; Kafirun 109/6.
Ruh
Îsra 17/85; Araf 7/179; Saffat 37/164; Tin 95/4-5; Neml 27/34.
Nefs
Yusuf 12/153.
Mürsid/Seyh
Îbrahim 14/24. 26; Nur 24/37.
Muhabbetullah
Ankebut 29/5. 27; Al-i Îmran 3/31; Tegabun 64/4; Tevbe 9/24; Hadid 57/4; Sad
38/45-47; Maide 5/54. 56.
Îbadet
Hicr 15/42. 99; Taha 20/132; Zariyat 51/56; Nisa 4/27-28. 136; Saffat 37/95; Sura
42/13; Bakara 2/45. 185; Mutaffifin 83/14; Araf 7/31; Nahl 16/33; Ankebut 29/45;
Müminun 23/1-2; Alak 96/19; Rahman 55/60; Al-i Îmran 3/96-97. 126; Mümin
40/60; Necm 53/17.
Zikir
Rad 13/28; Enfal 8/45; Maide 5/99; Zümer 39/30; Al-i Îmran 3/117; Sura 42/11;
Furkan 25/70.
Însan
Tin 95/4-5; Tegabun 64/14; Ahzab 33/72; Bakara 2/105; Casiye 45/23; Fatìr 35/32;
Însan 76/1.
Dünya
Hasr 59/7; Enfal 8/76; Însirah 94/5-6; Sura 42/30; Bakara 2/26. 156; Maide 5/99;
Mücadele 58/18-19; Nur 24/37; Müminun 23/115; Necm 53/29; Hadid 57/20.
Seytan
Hac 22/52; Nisa 4/76. 120.
Kaza- Kader
Enbiya 21/23; Bakara 2/216.
226
Cennet-Cehennem
Maide 5/72; Bakara 2/162; Araf 7/156; Yusuf 12/87; Îbrahim 14/47; Saffat 37/180-
181; Muhammed 47/15.
Akìl
Hasr 59/2; Îsra 17/15; Hud 11/16; Nur 24/40; Saffat 37/171-173; Kehf 18/29.
Sükür
Îbrahim 14/7; Saffat 37/180-182; Bakara 2/127; Nisa 4/147; Sebe 34/13.
Ölüm
Al-i Îmran 3/185; Ankebut 29/5; Bakara 2/156; Tahrim 66/6; Zümer 39/42; Mümin
40/60.
Arastìrmamìz esnasìnda Îmam-ì Rabbânî`nin Mektubât`da ücyüz elli âyete isâret
ettigini ve bu sayìnìn tekrarlarla birlikte yedi yüz elliye kadar cìktìgìnì tespit ettik.
zikredilen ayetlerin her biri ayrì ayrì yorumlanmìs degildir. Biz calìsmamìzda bu
ayetlerden isari olarak yorumlananlarì tasnif ederek yukarìdaki âyet-i kerimelere yer
verebildik.
227
SONUC
Îslam dünyasìnìn en önde gelen mutasavvìf sahsiyetlerinden Îmam-ì Rabbanî`nin
Mektubâtì Rabbanî`si. tasavvufî düsünce. mefhumlar. ìstìlâhlar ve kavramlarìn izahì.
yorumu hususunda cok degerli kaynak eserlerden biridir.
Müel l i fi mi zi n asì l adì Ahmed el -Faruki es-Serhendi olmakla beraber
Naksibendiyye tarikatì mensuplarì arasìnda Îmam-ì Rabbani (ilahi bilgilere sahip alim)
ve müceddid-i elf-i sâni(hicri II. bin yìlìn müceddidi) ünvanlarìyla tanìnìr. Soyu Hz.
Ömer`e kadar dayanan Îmam-ì Rabbani Îbn-i Arabi`nin bayraktarlìgìnì yaptìgì vahdet-i
vücud fikrine karsì vahdet-i sühud fikrini savunmustur. Yazdìgì eserlerde tasavvufu
düsünceyi vahdet-i sühud düsüncesi cercevesinde anlatmaya gayret etmistir. Bu caba
icinde Mektubat`ìn ayrì bir yeri vardìr.
Biz bu calìsmamìzda Mektubat`da isâret edilen âyetleri tasavvufî ìstìlâhlar
baslìgì altìnda tasnif edip. Îmam-ì Rabbanî`nin bu âyetleri nasìl yorumladìgì konusunu
arastìrdìk. Îmam-ì Rabbanî`nin isârî tefsir sayìlabilecek farklì yorumlarìnì tespit ederek.
diger müfessirlerin bu âyetleri nasìl yorumladìklarìna kìsaca isarette bulunduk.
Mutasavvìflarìn acìklamalarìna göre te`vîl. âriflerin kalplerine dogan bilgilerdir.
Sulûk erbâbìnca kesf olunan ince manalara da ~isârât-ì sûfiyye¨ denilmektedir. Bunlar
kitap ve sünnetin zahirîne aykìrì olmamak sartìyla. kìymetli bilgiler sayìlmaktadìr. Kesf.
perdenin acìlmasì ve sìr perdesinin yükselmesi sûretiyle bazì seylere muttali olunmasì.
gizli olan birtakìm hususlarìn zâhir ve acìk olmasì. gayb olan bazì hususlarìn görünür
hale gelmesidir. Yani karanlìk bir gecede cakan bir simsegin ortalìgì aydìnlatmasì gibi.
kesf de ani bir aydìnlanma ile bazì örtülü ve karanlìk seyleri ortaya cìkarìr. Kesf.
genellikle belli riyazat ve mücâhedeler sonucu bir takìm kabiliyet ve melekelerin iyice
gelistirilmesi ve ruhî bazì güclerin meydana cìkarìlmasìdìr. Îste mutasavvìflar da ruhî
bir egitim sonucunda böyle bir bilgiye ulasmaktadìrlar. Fakat tasavvufta amac sâlikin.
kesf ve kerametlere ulasarak bir takìm olaganüstü bilgi ve meziyetleri elde etmesi
degildir. Cünkü âriflerin en büyük kesf ve kerâmeti. seriat-ì Muhammediye yolunda
yürümektir.
Bu acìklamalar ìsìgìnda. Îmam-ì Rabbanî`nin Mektubat`ìndaki Kur`ân âyetlerine
ait yorumlarìn bir kìsmìnìn te`vil kìsmìna girdigini söylemek dogru olsa gerektir. Cünkü
Îmam-ì Rabbanî. bazì yerlerde âyetlerin zâhirî mana ve tefsirlerine yer vermisse de. bu
228
isi diger zahir ehli müfessirler yaptìgì icin. kendisi. özellikle âyetlerdeki isâri
manalardan ve gizli sìrlardan bahsetmistir. Hatta zahirî manayì ilgili tefsirlere havale
ederek. kendisi isâri mana üzerinde durmaktadìr. Zahirî ve batìnî manalarìn her ikisini
de diger bircok mutasavvìf gibi övmekte ve zahirî mananìn kesinlikle gerekli oldugunu
söylemektedir. Ancak. yine de Îmam-ì Rabbanî`ye göre. isâri tasavvufi tefsirler zahirî
tefsirlerden üstündür.
Burada unutulmamasì gereken bir husus da. isârî tasavvufi tefsirin. diger tefsir
cesitleri gibi. mutasavvìflarìn zuhurundan sonra ortaya cìkmìs yeni bir tefsir cesidi
olmadìgìdìr. Ta Hz. Peygamber (s.)`in devrinden beri bilinmekte oldugunu. Kur`ân-ì
Kerîm. sünnet ve sahabenin söz ve fiilleri bize göstermektedir.
Îmam-ì Rabbani Cistiyye ve Kadiri seyhi olan babasìndan aldìgì tasavvufi
egitimi seyhi Baki-i Billah`a intisabìyla zirveye cìkarmìstìr. Burada pekcok manevi
makama ulasìr ve bunlarìn inceliklerine muttali olur. Daha önceden benimsedigi vahdet-
i vucud görüsünü terkederek vahdet-i sühud görüsünü kabul eder. Vahdet-i vücud fikrini
elestirmesine ragmen hic bir zaman Îbn-i Arabi`ye muhalif olmamìstìr.
Îmam-ì Rabbani Îslam tasavvuf düsüncesinde cok önemli bir yeri vardìr.
Vahdet-i sühud nazariyesinden baska yeni düsünceler de ortaya koymustur. O`na göre
velinin velayeti ile nebinin velayeti farklìdìr. Cünkü nebinin Allah`a yakìnlìgì caba
sarfetmeve sülukta ilerleme sonucu olmadìgì gibi degisim ve dönüsüme ugramasì da
sözkonusu degildir. Ayrìca nebilerin kendine has bir vahiy alìs sekli vardìr. Bundan
dolayì nebi olan veli nebi olmayan veliden daha üstündür. Yine Îmam-ì Rabbani`ye
göre tarikat seriatìn hizmetcisidir. Seriatìn üc kìsmì vardìr: Îlim. amel. ihlas. Bu ücü tam
olarak bulunmadìkca ieriat tam manasìyla tatbik edilmez.
Îmam-ì Rabbanî`nin en önemli eseri olan Mektubat`ì Rabbanî. yazìldìgì tarihten
itibaren büyük bir önem kazanmìs. bütün tasavvuf erbabì tarafìndan begenilerek
okunmus ve okunmasì tavsiye edilmistir. Tasavvuf alanìnda yazìlmìs eserlerde cesitli
konularla ilgili kaynak olarak kullanìlmìstìr. Kendisinden cok faydalanìlan bir eser
oldugu icin bircok dillere terceme edilmistir.
Mektubat. Îmam-ì Rabbanî`nin en büyük eseridir. Bu eser. kendisinin yazdìgì
mektuplardan olusur. Bu mektuplar müridleri tarafìndan bir araya toplanìp kitap haline
getirilmistir. Bu eser. Allah yoluna girmek. tarîkat âdâbì ile yetismek isteyenler icin bir
seyr ü sülûk rehberidir. Seyr ü sülûk. ilahî yolda bir mürsidin egitimi ile özel bir surette
229
yetismek icin girilen yol demektir. Mektubat`ìn bu yönü. calìsmamìzìn ikinci
bölümünde detaylì olarak ortaya koymaya calìstìk.
Îmam-ì Rabbanî mektuplarìnda Îslami kaideler ve Ehli sünnet mezhebine baglì
kalmayì sìkca vurgulamìs. yasadìgì tasavvufi halleri ve seyru sülûk esnasìndaki ruhî
tecrübelerini aktarmìs. ayrìca varlìk konusunu derinlemesine tartìsmìstìr. ibn-i Arabi ve
takipcilerine katìldìgì ve katìlmadìgì hususlarì belirtirken konuyu ulema gibi zihni
yaklasìmlarla degil. yasadìgì tasavvufi tecrübelerle temellendirmistir. Mektuplarìnda
zaman zaman Hindistan`ìn dini ve sosyal yapìsìndaki akasaklìklara da isaret etmis ve
yöneticileri de bu konuda uyarmìs ve olumlu icraatlarìnì övmüstür. Müridlerine yazdìgì
mektuplarda tasavvufi konulara agìrlìk veren Îmam-ì Rabbanî`nin devlet yöneticilerine
yazdìgì mektuplarda genelde dini ve sosyal konularla yetindigi görülmektedir.
Îmam-ì Rabbanî tarafìndan yazìlan mektuplarìn farklì zamanlarda ve farklì
kisilere yazìldìgì bilinen bir husustur. Dolayìsìyla mektuplar arasìnda sekil ve muhteva
acìsìndan farklar vardìr. Birinci ciltte yazìlan haller müellifimizin ilk hallerine aitken.
ücüncü ciltte yazìlanlar son zamanki hallerini yansìtìr. Gencliginde yazdìgì mektuplarla
ihtiyarlìgìnda yazdìgì mektuplar arasìnda farklì görüsler oldugu ifade edilmektedir.
Ayrìca mektubun yazìldìgì kisi de cok önemlidir. Muhatabìn tasavvufi ve zihni yapìsì
ve kapasitesine göre de degisiklik göstermektedir.
Biz calìsmamìzda mektuplarda gecen ayet-i kerimeler ìsìgìnda Îmam-ì
Rabbani`nin yorumlarìnì tesbit etmeye gayret ettik. Kur`ân`dan referans alarak
yorumlamìs oldugu âyetleri tasavvufî terimler altìnda tasnif ederek bir araya getirip
ortaya koyarak. onun da. diger ilim ehli mutasavvìflar gibi fikirlerini Kur`ân-ì Kerim`e
dayandìrdìgìnì tesbit ettik.
Sonuc ol arak sunu söyl eyebi l i ri z: Mektubat`ì tam ol arak anl ayì p
yorumlayabilmek icin. keskin bir zeka ve anlayìsla birlikte tefsir. hadis. kelam ve
tasavvuf gibi ilimlerin yanì sìra felsefe. psikoloji. sosyoloji ve antropoloji gibi ilimler
hakkìnda da malumat sahibi olmak gerekir. Îste bu sartlarìn hepsine sahip olmadìgìmìz
icin. yaptìgìmìz bu calìsmanìn tam ve mükemmel oldugunu söylememiz imkansìzdìr.
Calìsmamìz sonucunda. Mektubat`ìn. dini ve beseri ilimlerde uzmanlasmìs
kisiler tarafìndan incelenmesi ve bu konuda calìsmalar yapìlmasìnìn uygun olacagì
kanaatine vardìk. Bu nedenle bizim bu calìsmamìzìn bu alanlarda yapìlacak kapsamlì
calìsmalar icin kücük bir katkì saglamasìnì diliyoruz.
230
KAYNAKCA
Abdülbaki. Muhammed Fuâd. el-Mu`cemu`l-Müfehres li-Elfâzi`l-Kur`âni`l-Kerîm.
Kahire 1987.
Aclûnî. Îsmail b. Muhammed. Kesfü`l-Hafâ ve Muzilu`l-Îlbâs an Ma Îstehere Mine`l-
Ehâdîs ala Elsineti`n-Nâs. I-II Beyrut 1405/ 1985.
Afîfî. Ebu`l-Alâ. Tasavvuf. ter.: Ekrem Demirli. Abdullah Kartal. Îz Yay.. Îstanbul
1996.
Ahmed Îbn Hanbel. el-Müsned. thk.: Abdullah Muhammed ed-Dervîs I-X+I-II Fihrist.
Beyrut 1991.
Ahmed Îbni Hanbel. el-Müsned. thk.. Abdullah Mahmud ed-Dervis I-X. Beyrut 1991.
Ali Turgut. Tefsir Usûlü ve Kaynaklarì. MÜÎFVY. Îstanbul 1991.
Aliyyü`l-Kâri. Ali b. Muhammed el-Kârî. el-Masnû` fî Ma`rifeti`l-Hadisi`l-Mevdû. thk.:
Abdulfettah Ebû Gudde. Beyrut trs.
Alûsî. Sihâbüddîn es- Seyyid Mahmud. Ruhu`l-Meânî fî Tefsîri`l-Kur`âni`l-Azîm ve`s-
Seb`i`l-Mesânî. I-XXX. Beyrut 1405/ 1985.
Asìm Efendi. Kamus Tercemesi. I- IV. el-Matbaatu`l-Bahriyye. Îstanbul 1305/1887.
Askar. Mustafa. Molla Fenârî ve Vahdet-i Vücûd Anlayìsì. Muradiye Vakfì Kültür Yay..
Ankara 1993.
Ates. Ahmed. ~Îbn-i Arabi¨ Î:A.. c.VIII.
Ates. Süleyman. Îsârî Tefsir Okulu. AÜÎFY. Ankara 1974.
-------------. Cüneyd-i Bagdâdî ve Mektuplarì. Îstanbul 1969.
-------------. Sülemî ve Tasavvufî Tefsiri. Sönmez Nesriyat. Îstanbul 1969.
Aydemir. Abdullah. Tefsirde Îsrâiliyât. Diyanet Îsleri Baskanlìgì Yayìnlarì. Ankara
1979.
Aynî. Mahmet Ali.. ~Nefs Kelimesinin Mânâlarì¨. Darülfünûn Îlâhiyât Fakültesi
Mecmuasì. Îstanbul 1930. sayì: 14.
Begavî. Hüseyin b. Mes`ûd el-Ferrai Ebû Muhammed. Me`âlimü`t-Tenzîl I-IV. Beyrut
1407/1987.
231
Beydâvî. Nasìruddin. Abdullah b. Ömer b. Muhammed b. Ali. Envaru`t`-Tenzil ve
Esraru`t- Te`vil I-V. Beyrut 1998.
Beyhakî. Ebûbekr Ahmed b. El-Huseyn. Suabu`l-Îman. thk.: Muhammed es-Said b.
Besyonî Zaglol. I-IX. Beyrut 1990.
Beyhakî. Ebu Bekir Ahmed b. Hüseyin . Sünenül Kübra. thk: Muhammed Abdülkadir
Ata. Beyrut. 1994.
Bilmen. Ömer Nasûhî. Büyük Tefsir Tarihi ve Tabakâtu'l-Müfessirîn. Îstanbul 1973.
------------. Hukûk-i Îslâmiyye ve Istìlâhât-ì Fìkhiyye Kamûsu. c.I-VIII. Îstyanbul 1985.
Bolay. Süleyman Hayri. TDVÎA.
Buhârî. Îsmâil b. Îbrâhim. Sahîhu`l-Buhârî. Îstanbul trs.
Bursalì. Mehmed Tahir. Osmanlì Müellifleri. (Tìpkìbasìm). I-III. haz.: Mustafa Tatcì.
Cemâl Kurnaz. Bizim Büro Basìmevi. Ankara 2000.
Bursevî. Îsmail Hakkì. Rûhu`l-Beyân. I-X. Beyrut 1405/1985.
------------. Rûhu`l-Beyân. I-X. ter.: Heyet. Damla Yay. Îstanbul 1995.
Bûtî. Said Ramazan. Îslam Akaidi. Ter: Mehmed Yolcu. Hüseyin Altìnalan. Madve
Yay. Îstanbul 1986.
Cahid. Baltacì. Tasavvuf Istìlahlarì. Îstanbul 1981.
Câmî. Molla. Nefehâtü'l Üns. Terceme ve Serh. Lamiî Celebi. Sadelestiren. Abdulkadir
Akcicek. Îstanbul trs.
Carrel. Alexis. Dua. cev.: M. Alper Yücetürk. Yagmur Yay.. Îstanbul 1977.
-------------. Yarìnlara Dogru ve Dua. cev.: Refik Özdek. Yagmur Yay.. Îstanbul 1981.
Cebecioglu. Hacì Bayram-ì Veli ve Tasavvuf Anlayìsì. Ankara 2002.
-----------. Îmâm-ì Rabbânî Hareketi ve Tesirleri. Erkam Yay.. Îstanbul 1999.
-----------. Tasavvuf Terimleri ve Deyimleri Sözlügü. Rehber Yayìnlarì. Ankara 1997.
Cerrahoglu. Îsmail. Tefsir Tarihi I-II. DÎBY. Ankara 1988.
-------------. Tefsir Usûlü. TDV Yay.. Ankara 1983.
232
Cevherî. Îsmâil b. Hammâd. es-Sìhâh I- VI. Kahire 1982.
Cevziyye. Îbn Kayyìm. Sifâu`l-Alîl fî Mesâili`l-Kada ve`l-Kader ve`l-Hikme ve`t-Ta`lîl.
Dâru`l-Kütübi`l-Îlmiyye. Beyrut 1987.
Cürcânî. es-Serîf Ali b. Muhammed. et-Ta`rifât. by. trs.
Celebî. Katib Hacì Halife. Kesfü`z-Zünûn an Esâmi`l-Kutub ve`l-Fünûn I-VI. Mekke
1401/ 1981.
Cubukcu. Îbrahim Agah. Gazali ve Batìnîlik. Ankara 1988.
Dârimi. Abdullah b. Abdurrahman es-Semerkandî. Sünenü`d-Dârmî. thk.: Fevzâ Ahmed
Zenrelî. Halid es-Seb` el-Alemî. I-II. Beyrut 1987.
Düzen Îbrahim. Aziz Nesefî`ye Göre Allah Kâinât ve Însan. Ankara. 1991.
Ebû Dâvûd. Süleyman b. el-Es`âs. Sünenü Ebû Dâvûd. haz.: Kemal Yusuf el-Hût. I-II.
Beyrut 1988.
Ebu Mansûr el-Maturîdî. Kitabu`t-Tevhîd. tah. : Fethullah Huleyf (el-Mektebetü`l-
Îslâmiyye) Îstanbul 1979.
Eflâkî. Ahmed. Ariflerin Menkìbeleri. I-II. cev.:Tahsin Yazìcì. Ankara 1995.
Esrefoglu. Rûmî. Müzekki`n-Nüfûs. Îstanbul 1976.
Fîruzâbâdî. Muhammed b. Ya`kûb. el-Kâmûsu`l-Muhît I-IV. Beyrut 1991.
Gazalî. Ebu Hamid Muhammed b. Muhammed. Îhyâu Ulûmi`d-Dîn. I-IV. Mìsìr 1358/
1939.
-----------. Mecmu`u Resâil. Beyrut. 1416.
-----------. el- Munkìzu min`d-Dalâl. cev.: Hilmi Güngör. MEBY. Îstanbul 1990.
Geylânî. Abdulkadir. el-Gunye li Tâlibî Tarîki`l-Hakk. Dìmask. trs.
Güllüce. Hüseyin. Kur`an Tefsiri Acìsìndan Mesnevî. Ötüken Yay.. Îstanbul 1999.
Hakim Neysâbûrî. Muhammed b. Abdullah. el-Müstedrek ale`s-Sahihayn. thk.: Mustafa
Abdulkadir Ata. I-IV. Beyrut 1992.
Hakim Suad. el-Mu`cemu`s-Sûfî. nsr.:Dâru`n-Nedre. Beyrut 1981.
Hucvirî. Ali b. Osman Cullâbî. Kesfu`l-Mahcûb. Beyrut 1980.
233
-----------. Kesfü`l- Mahcûb/ Hakikat Bilgisi. haz.: Süleymen Uludag. Îstanbul 1982.
Hüdayi. Aziz Mahmud. . Îlim-Amel Sery ü Sülûk......
Îbn Arabi. Muhyidin. el-Fütûhât el- Mekkiye I-XIV. thk.. Osman Yahya. Kahire 1972.
Îbn Haldun. Abdurrahman. Mukaddime. Beyrut 1409/ 1988. 2. Baskì. Dâru`l-Fikr.
Îbn Kayyìm el-Cevziyye. Medâricu`s-Sâlikîn Beyne Menâzili ~Îyyâkena`budu ve
Îyyâkeneste`în¨. Kahire trs.
Îbn Mace. Muhammed b. Yezîd el-Kazvinî. Sünenü Îbn-i Mâce. thk.: Muhammed Fuâd
Abdulbâkî. I-II. Beyrut trs..
Îbn Manzûr. Ebu`l-Fadl Muhammed b. Mükerrem el-Mìsrî. Lisânu`l-Arab. I-XV. Beyrut
trs.
Îbn Teymiyye. Takìyüddîn Ebu`l-Abbas Ahmed b. Adulhalim. "er- Risâle fî 'Îlmi'z-
Zâhir ve'l-Bâtìn". Mecmu'atu'r-Resâili'l-Münîriyye. I-IV. nsr.: M. Emin Demc.
Berut 1390/01970.
-----------. Mecmeu`l-Fetevâ. Tertib. Abdurrahman b. Muhammed el-Asìmî I-XXXVII.
Riyâd 1991.
Îbn-i Kesîr. Tefsîru`l-Kur`âni`l-Azîm I-IV. Beyrut 1401.
--------------. terc: B. Karlìga. B. Cetiner. 1-18. Îstanbul 1998.
Îbnu`l- Îmâd. Abdulhayy b. Ahmed. Sezerâtu`z-Zeheb fî Ahbâri men Zeheb. I -X.
Beyrut 1986.
Îbnu`l-Cevzî. Cemâlüddîn. Ebu`l-Ferec Abdurrahman b. Ali b. Muhammed el-Bagdâdî.
Zâdu`l-Mesîr fî Îlmi`t-Tefsîr. thk.: Muhammed b. Abdurrahman. Beyrut
1407/1987.
-----------. Sìfatu`s-Safve. thk.: Mhmud Fahûrî I-IV. Beyrut 1986.
Îkbâl. Muhammed. Benlik ve Toplum. cev.: A. Yüksel. Eksen yay.. Îstanbul 1990.
Îlhân Kutluer. ~Îlim¨ DÎA.. c. XXII.
Îmâm-ì Rabbânî. Ahmed Serhendî. Mektûbât I-II. Îstanbul trs.
Îsfehânî. Ebu Nuaym Ahmed ibn Abdullah. Hilyetü`l-Evliyâ. Mìsìr 1352/1933.
Îsfehani. Hüseyin b.Muhammed Ragìb. el-Müfredât fî Garîbi`l-Kurân. Îstanbul 1986.
Îzmirli Îsmail Hakkì. Yeni ilmi Kelâm. I-II. Îstanbul 1340-1343.
234
Îzutsu. Toshihiko. Kur`ân`da Allah ve Însan. cev.: Süleyman Ates. Yeni Ufuklar
Nesriyat. Îstanbul trs.
Kadì Abdülcebbâr. Serhu Usûli`l-Hamse. Kahire 1988.
Kâmil Mîras. Tecrid-i Sarih Tercemesi. Îstanbul 1945
Kanar. Mehmed. Büyük Farsca-Türkce Sözlük. Îstanbul 1998
Kasânî. Abdurrazzak. Istìlâhâtu`s-Sûfiyye. Kahire 1992.
Keklik. Nihat. Allah Kâinât ve Însan. Îstanbul 1967.
Kelâbâzî. et-Ta`arruf li Mezhebi Ehli`t-Tasavvuf. Beyrut 1414/ 1993. s.163.
Kìsmi. Hasim Kìsmi. Berekat. Îmamì Rabbani ve Yolundakiler. ter: A. Faruk Meyan.
Îstanbul.1980.
Köprülü. Fuad. Türk Edebiyatìnda Îlk Mutasavvìflar. DÎB Yay.. Ankara 1991.
Kurtubî. Ebû Abdillah Muhammed b. Ahmed el- Ensârî. el-Câmiu li Ahkâmi`l-Kur`ân I-
XX. Beyrut 1372.
Kuseyri. Abdulkerim b. Havâzin. er-Risaletü`l-Kuseyriyye. thk. Ali Abdulhamid
Baltacì-Ma`rûf Zerîk. Beyrut trs.
----------. Letâifü`l-Îsârât I-III. Mìsìr 2000.
Mekkî. Ebû Tâlib. Îlmu`l-Kulûb. thk.: Abdulkadir Ahmed Atâ. Kahire trs.
--------. Kûtu`l-Kulûb. Kahire 1961.
Menna`u`l-Kattân. Mebâhis fî Ulûmi`l-Kur`ân. Beyrut 1411/ 1990 Müessesetu`r-Risâle.
Mevlânâ Celâleddîn Muhammed b. Muhammed b. El-Hüseyin el-Belhî er-Rûmî.
Mesnevî. ( Tìbkì Basìm) I-VI. (Konya Mevlânâ Müzesinde 677/1278 Tarihli.
No: 51 de Kayìtlì Bulunan Nusha). KB Yay. Ankara 1993.
-----------. Fihi Mâ Fîh. cev: Meliha Ülker Anbarcìoglu. MEB Yay.. Îstanbul 1990.
Münavî. Abdurraûf. el-Kevâkibu`d-Dürriyye. Mìsìr 1357/1938.
Münâvî. Muhammed Abdurraûf. et-Tevkîf ala Mühimmâti`t Te`ârîf. thk. : Dr.
Muhammed Rìdvân ed-Dâye. Beyrut 1410.
Müsl i m. Ebu`l-Hüseyi n el -Kuseyrî. Sahîhu`l-Müslim. thk. : Muhammed Fuâd
Abdulbâkî. I-IV. Beyrut 1983.
235
Necmeddin Kübrâ. Tasavvufî Hayat. haz.: Mustafa Kara. Îstanbul 1980.
Nedvî. Hasan. Îslam Önderleri Tarihi I-IV. cev.: Yusuf Kraca. Îstanbul 1992.
Nesâî. Ahmed b. Suayb. Sunenu`n-Nesâî. I-VIII. Beyrut 1992.
Okic. M. Tayyib "Hadiste Tercüman". Îlâhiyât Fak. Dergisi. Yìl 1966. c. XIV.
Pakalìn. M. Zeki. Osmanlì Tarih ve Deyimleri Sözlügü. Îstanbul 1993.
Râzî. Fahreddîn Muhammed b. Ömer b. Hüseyib el-Bekrî. et-Tefsîru`l-Kebîr ve
Mefâtîhu`l-Gayb I- XXXII. Beyrut 1411/ 1990
----------- et-Tefsîru`l-Kebîr ve Mefâtîhu`l-Gayb . ter: Komisyon. Akcag Yay. Ankara
1993.
Râzî. Muhammed b. Ebî Bekr b. Abdulkâdir. Muhtâru`s-Sìhâh. thk.: Muhammed Hatìr.
Beyrut 1415/1995.
Regis Blachere. ~Nefs Kelimesinin Kur`ân`da Kullanìlìsì Hakkìnda Bazì Notlar¨. cev.;
Sadìk Kìlìc. Atatürk ÜÎFKD. Erzurum 1982. sayì. 5.
Sâbûnî. Muhammed Ali . et-Tìbyân fî Ulûmi`l Kur`ân. Beyrut 1405/ 1985.
Sâbûni. Nûreddîn. el-Bidâye Fi Usûli`d-Dîn. Dimesk 1979.
Safer Baba. Tasavvuf Terimleri. Keten Yay. Îstanbul trs..
Sami. Semseddin. Kamusu`l-Alâm I-VI. Îstanbul 1308.
Serinsu. Kur`ân`ìn Anlasìlmasìnda Esbâb-ì Nüzûl`ün Rolü. Sule Yay.. Îstanbul 1994.
Serrâc. Ebû Nasr et-Tûsî. el-Lüma`. thk. Abdulhalim Mahmud- Taha Abdulbâkî Surur
Mìsìr/Kahire 1380/1960.
---------. el-Lüma`. Ter.: H. Kâmil Yìlmaz. Altìnoluk. Îstanbul 1417/ 1996.
Sunar. Cavit. Vahdet-i Vücûd ve Vahdet-i Sühûd Meselesi. Ankara 1960.
Suyûti. Celâluddîn Abdurrahman b. Ebîbekr. el-Câmiu`s-Sagîr fî Ehâdîsi`l-Besîri`n-
Nezîr. I-II. Beyrut 1981.
Suyûtî. Celâlüddin Abdurramân. el-Îtkân fî 'Ulûmi'l-Kur'ân. Dìmesk 1407/1987. c.II..
Sühreverdî. Ömer b. Muhammed. Avârifu`l-Maârif. Îhyânìn Besinci cildinde. Beyrut
1992.
236
-------------. Avârifu`l-Maârif. ter.: Hasan Kamil Yìlmaz- irfan Gündüz. Îstanbul 1990.
SÜLEMÎ. EBÛ ABDURRAHMAN MUHAMMED B. HUSEYN. ~UYÛBU`N-NEFS
VE MUDAVATUHA¨ TER. : SÜLEYMAN ATES. ÎSLAM ÎLÎMLERÎ ENSTÎTÜSÜ
DERGÎSÎ. ANKARA 1977.
---------.Tabakâtu`s-Sûfiyye. Haleb 1986.
---------. Tasavvufun Ana Îlkeleri. Sülemi`nin Risaleleri. cev.: Süleyman Ates. Ankara
1981.
Süleyman Uludag. Tasavvuf Terimleri sözlügü. Marifet Yayìnlarì. Îstanbul 1995.
Sa`rânî. Tabakâtu`l-Kübrâ I-II. Beyrut trs.
Sahinler. Necmeddin. Hz. Mûsâ ile Yürümek. bsy. trs.
SATÎBÎ. EBU ÎSHAK ÎBRAHÎ B. MUSA. EL-MUVAFAKAT FÎ USÛLÎ`S-SERÎA.
THK. ABDULLAH DRAZ VE DÎGERLERÎ. I-IV. BEYRUT TRS.
Sevkânî. Muhammed b. Ali b. Muhammed. el-Fethu`l-Kadîr Câmiu Beyne Fenni`r-
Rivâyeti ve`d-Dirâyeti min Îlmi`t-Tefsîr. Beyrut trs.
Taberî. Ebû Cafer Muhammed. b. Cerir. Camiu`l-Beyân fî Te`vili`l-Kur`ân I-XXX.
Beyrut 1412/1992.
Taftazanî. Sa'duddîn Mes`ud b. Ömer. Serhü'l-Akaid. Îstanbul 1315.
Tahâvî. Akîdetü`t-Tahâvî. Tahkîk ve Terceme. Arif Yetkin. istanbul 1985.
Taylan. Necip. Gazzâlî`nin Düsünce Sisteminin Temelleri. ÎFAV Yay.. Îstanbul 1989.
Tehânevî. Muhammed A`lâ b. Ali. Kessaf li Istìlâhâti`l-Funûn. I-II. tash.. Muhammed
Vecih-Abdulhak-Gulam Kadir. Kalküta 1862.
Tìblevî Mahmud Said. Îbn Teymiye`de Tasavvuf. cev.: Ali Durusoy. Îstanbul 1989.
Tirmizi. Ebu Îsâ Muhammd b. Îsâ b. Sûre. el-Câmiu`s-Sìhîh. I-V. Beyrut 1408/1987.
Topaloglu. Bekir. Mâturîdiyye Akaidi. Diyanet Îsleri Baskanlìgì Yayìnlarì. Ankara trs.
Uludag. Süleyman. ~Ask¨ DÎA.. c. IV.
-------. Fahreddin Razî. KB Yay.. Ankara 1991.
-------. Îslam Acìsìndan Mûsikî ve Semâ. Uludag Yay. Bursa 1992.
-------.Tasavvuf terimleri sözlügü
Yazìr. Elmalì`lì Hamdi. Hak Dini Kur`ân Dili. I-X. Eser Nesriyat. Îstanbul trs.
237
Yüce. Abdulhakim. Râzî`nin Tefsirinde Tasavvuf. Îzmir 1996.
Zebidî. Muhammed Murtazâ el-Huseynî. Tacu`l-Arûs min Cevheri`l-Kâmûs thk.:
Îbrahim et-Terezî. I-XXV. Beyrut 1965.
Zehebi. Muhammed Hüseyin. et-Tefsir ve'l-Müfessirûn. Beyrut. ts.
Zemahserî. Ebû`l-Kasìm Cârullah Mahmûd b. Ömer el-Harzemî. el-Kessâf an
Hakâiki`t-Tenzîl ve Uyûni`l- Ekâvîl fi Vücûhi`t-Te`vîl. I-IV. Beyrut trs.
238
Karaca. Zekeriya. Mektûbat-ì Rabbâni`de Kur`anî Referanslar ve Kur`an
Ayetlerine Getirilen Îsâri Yorumlar. Yüksek Lisans Tezi. Danìsman: Prof. Dr.
Ethem Cebecioglu. 237 s.
TEZ ÖZETÎ
MEKTÛBAT-I RABBANÎ`DE KUR`ANÎ REFERANSLAR
VE
KUR`AN AYETLERÎNE GETÎRÎLEN ÎSARÎ YORUMLAR
Îmam-ì Rabbani. Îslam tasavvuf düsünce hayatìnda cok önemli bir yeri olan
sahsiyettir. Îslam dünyasìnìn en önde gelen mutasavvìflarìndan olan Îmam-ì
Rabbani`nin asìl adì Ahmed el-Faruki es-Serhendi olmakla beraber müceddid-i elf-i sani
(hicri II. bin yìlìn müceddidi) unvanlarìyla tanìnmaktadìr.
Îmam-ì Rabbani vahdet-i sühud fikrini savunmustur. Yazdìgì eserlerde tasavvufi
düsünceyi vahdet-i sühud düsüncesi cercevesinde anlatmaya gayret etmistir. Bu caba
icinde Mektubat`ìn ayrì bir yeri vardìr.
Mektubat-ì Rabbani adlì eseri. bu alanda cok degerli kaynak eserlerden biridir.
Mektubat. Îmam-ì Rabbani`nin yazdìgì mektuplardan olusur. Bu mektuplar müridleri
tarafìndan bir araya toplanìp kitap hâline getirilmistir. Yazìldìgì tarihten itibaren önem
verilen ve bütün tasavvuf erbabì tarafìndan begenilerek okunan ve okunmasì tavsiye
edilen bir eserdir.
Biz bu calìsmamìzda Mektubat icerisinde yer alan ayet-i kerimeleri inceleyerek
onlarìn yorumlarìnì tespit etmeye gayret etti k. Önce tefsi r. tevi l ve tercüme
kelimelerinin anlamlarì ve tefsir metotlarìnìn ve bunlar icinde tasavvufi tefsirin yerinin
neler oldugunu aktardìk. Ardìndan birinci bölümde Îmam-ì Rabbani`deki tasavvufi
muhteva incelenmis ve ilgili Kur`an ayetleri degerlendirmeye tabi tutulmustur. Bu
degerlendirme 23 ana baslìk altìnda incelenmistir.
Yapìlan degerlendirmeler Îmam-ì Rabbani`nin bu ayetleri nasìl yorumladìgì
konusunda yapìlmìstìr. Mektuplarda gecen ayet-i kerimeler genel olarak zahiri
anlamlarìnda yorumlanmìstìr. Bazen de batìni anlamda yorumlanmìstìr. Îmam-ì Rabbani
kendisine malum olan bazì meseleleri. ilgili ayetleri zikrederek mektuplarìnda
acìklamìstìr. Bu yorumlar isari tefsir örnekleri olarak tespit edilerek tezimizin konusunu
teskil etmistir.
239
Calìsmamìz sonucunda. Mektubat`ìn. dinî ve beseri ilimlerde uzmanlasmìs
kisiler tarafìndan incelenmesi ve bu konuda calìsmalar yapìlmasìnìn uygun olacagì
kanaatine vardìk. Bu nedenle bizim bu calìsmamìzìn bu alanlarda yapìlacak kapsamlì
calìsmalar icin kücük bir katkì saglamasìnì diliyoruz.
240
Karaca. Zekeriya. References to Ayats of Kor`an in Mektubat-ì Rabbani and Îsari
Commends on them. Master`s Thesis. Advisor: Assoc.Prof. Ethem Cebecioglu. 237
p.
THE SUMMARY OF THE THESÎS
REFERENCES TO AYATS OF KOR`AN ÎN MEKTUBAT-I RABBANÎ
AND ÎSARÎ COMMENTS ON THEM
Imam-ì Rabbani is one of the most important figure in Islamic mysticisms
called as Tasavvuf. His real name was Ahmed el-Faruki es-Serhendi. but he was
popular with his titular name müceddid-i elf-i sâni (innovator of the second
millennium).
Imam Rabbani supported the idea of "vahdet-i sühud". He tried to explain
Islamic mysticisms in the context of idea of vahdet-i sühud. Maktubat has a
distinguished place for the idea of vahdet-i sühud.
His work Mektubâtì Rabbanî` is one of the reference book on this field.
Mektubat consist of the letters which are written by Imamì Rabbani. His followers
(mürid) has collected there letters and formed as a book. Mektubat is a respected
and very important resource for Tasavvuf. It is well known and recommended in
the circle of Tasavvuf.
We examine the Koran words (ayet-i kerime) used in the Mektubat. Firstly
we describe the definition such as tefsir (commentary of the Koran). te`vil and
terceme (translation) and show the methods of tefsir (commentary of the Koran).
First part of the thesis is about the life and works of Rabbani. Second part of the
thesis is about mystic content of Mektubat. We examine under 23 main title how
Rabbani comments Koran words (ayet).
241
We di scuss how Imam-ì Rabbani comments the ayet. Ayet used i n
Mektubat commented some where as it seen (zahiri). some where as asoteric
(batìni). Comments of Rabbani is a good sample of isari tefsir which is the main
subject of our thesis
At the conclution we underline that Mektubat should be examined by
theology and social science. Our work is only a small contribution for the
researches on this field.