Sosyal Değişim Derneği

Nisan 2010
1
Ulusal Basında Nefret Suçları:
10 yıl, 10 Örnek
Ulusal Basında Nefret Suçları:
10 Yıl, 10 Örnek
Sosyal Değişim Derneği
1. Baskı
Nisan 2010, İstanbul
İstiklal Caddesi, Bekâr Sokak, 16/3
34435 Beyoğlu - İstanbul, Turkey
Tel: 0212-292 34 39
Web sitesi: www.sosyaldegisim.org
E-Posta: bilgi@sosyaldegisim.org
Editörler:
T. Cengiz Alğan
F. Levent Şensever
Düzeltmeler:
Emine Algan
Tasarım:
Sosyal Değişim Derneği
Baskı:
Yön Matbaası
Davutpaşa Caddesi, Güven Sanayi Sitesi,
B-Blok, Kat: 1, No: 366
Topkapı - İstanbul
Tel: 0212-544 66 34
Sponsorlarımıza teşekkür ederiz.
2
İçindekiler
Giriş
6 Nefret suçu ve nefret söylemi nedir?
Niçin önemlidir?
7 Nefret suçları diğer suçlardan niçin farklıdır?
9 Nefret suçları teriminin ortaya çıkışı
10 Uluslararası hukukta nefret suçları
- ABD hukukunda nefret suçları
- AGİT katılımcısı ülkelerde nefret suçları
- Avrupa Birliği hukukunda nefret suçları
15 Nefret söylemi, önyargılar ve medyanın rolü
20 Nefret suçları ve nefret söylemi üzerine verilerin
toplanmasının önemi
22 Ulusal Basında Nefret Suçları: 10 Yıl, 10 Örnek -
Metodoloji - Proje ve çalışma hakkında bilgi
26 Çalışmanın sınırları
29 Bulgular - Çalışmanın sonuçları
50 Vakit Gazetesi ve köşe yazıları
72 Tavsiyeler
78 Kaynaklar
3
Giriş
“Ulusal Basında Nefret Suçları: 10 Yıl, 10 Örnek” projesi, Sosyal Değişim Derneği’nin
yürüttüğü ilk proje olması bakımından bizim için özel bir anlam ifade ediyor. Proje fikri,
henüz dernek kurulmadan gündemimize girdi. Derneğin kuruluşundan iki ay sonra da projeye
fiilen başlandı. Projenin gerçekleşmesi, Açık Toplum Vakfı, Hollanda İstanbul
Başkonsolosluğu ve Global Dialogue kurumunun sağladığı finansman desteği olmadan
mümkün olamazdı. Sponsorlarımıza verdikleri destekten dolayı teşekkür ederiz.
Projenin içeriğinin saptanması, çalışmanın derinleştirilerek, zenginleştirilmesine yönelik
aldığımız destekler projenin başarısı açısından büyük önem taşıyordu. Bu konuda başta Proje
Danışma Kurulu üyeleri olmak üzere, çalışmaya ilişkin bizimle düşüncelerini ve deneyim-
lerini paylaşan tüm dostlarımıza verdikleri destekten dolayı teşekkür borçluyuz.
Nefret suçlarının tespit edilmesi, bu sorunla mücadele açısından son derece önemlidir.
Ancak en az bunun kadar önemli olan, toplumda bu tür suçlara eğilimin güçlü, mevzuatın
yetersiz, farkındalığın ve duyarlılığın düşük olduğu günümüz koşullarında yapılması
gerekenlerdir. Altı ay gibi kısa bir sürede ve bir proje çerçevesinde böylesine boyutlu bir
soruna yönelik kapsamlı çözümler üretmenin olanaksızlığı ortada. Dolayısıyla bu çalışmanın
kapsamının, sorunun kamuoyunun gündemine taşınması ve farkındalığın artırılmasıyla sınırlı
tutulması planlandı.
Bu medya tarama çalışması, çalışmayı yürüten ekip açısından çok zengin bir deneyim oldu.
Medyanın nefret suçları bağlamında eleştirel bir gözle okunuşu, bir anlamda Türkiye’nin
sosyo-politik durumunu gözler önüne sermektedir. Çalışmamızın bu açıdan bir bakıma
Türkiye’nin “nefret haritasının” çıkarılması anlamını taşıdığı, başta kültürel kimlikler olmak
üzere, farklılıklara yönelik algıların ve önyargıların boyutunu gözler önüne serdiği
söylenebilir.
Medyadaki nefret söyleminin araştırılması ve analizi, kaçınılmaz olarak öznel yargılar ü-
zerinden gerçekleşmektedir. Bu sınırlamanın farkında olarak, çalışma boyunca olanaklar
4
ölçüsünde en geniş kesimlere danışılması ve farklı deneyimlerin paylaşılması için özel bir
çaba harcandı. Çalışma sırasında amacımız, medya kurumları ve çalışanlarını yargılamaktan
ziyade, dikkatleri nefret suçları ve nefret söylemine çekmek ve bu konuda toplumsal bir
duyarlılığın oluşmasına ufak da olsa bir katkıda bulunmaktı.
Çalışmanın sınırlı çerçevesine rağmen, elde edilen bulgular nicel anlamda son derece
kapsamlı oldu. Bununla birlikte, sonuçlar, çalışmanın önceden saptanan çerçevesi içinde
kalınması amacıyla bu kitapta paylaşıldığı haliyle sınırlı tutuldu. Ancak elde edilen bu bul-
gular ve deneyimlerin, başta sivil toplum kuruluşları ve akademisyenler olmak üzere, konuya
ilişkin çalışma yürüten tüm kesimlerle paylaşılmak üzere değerlendirilmesi planlanmaktadır.
Nefret suçları ve bu suçlara karşı mücadelenin çok boyutlu yapısı; hukuk, medya, eğitim
alanları başta olmak üzere, toplumsal bütün yapıların sorgulanmasını ve bu bağlamda gözden
geçirilmesini gerektirmektedir. Dolayısıyla bu mesele sadece nefret söyleminin ve nefret
suçlarının hedefi olan grupların sorunu olarak görülemez; herkes için yaşanabilir bir dünya
isteğini dile getiren her türden iradenin öncelikli hedefi ve sorumluluğu olmak zorundadır.
Bu bağlamda Sosyal Değişim Derneği’nin nefret suçları ve nefret söylemi konusundaki
çalışmaları uzun erimli ve çok boyutlu olarak planlanmaktadır. Dernek, 2010-13 yıllarını
kapsayan geniş bir strateji çerçevesinde, nefret suçları ve nefret söyleminin tespiti ve
raporlanmasına ilişkin güncel yayınların izlenmesi; yasal mevzuatın oluşturulmasına katkı
amacıyla kampanya ve lobi faaliyetleri düzenlenmesi; konuya ilişkin farkındalık yaratılması
çabaları çerçevesinde nefret suçları karşıtı bir festival ve uluslararası bir konferans düzen-
lenmesi; nefret suçlarına karşı daha etkin bir işbirliği ve mücadele amacıyla nefret suçları
karşıtı bir platform oluşturulması; nefret suçlarına karşı farkındalığın artırılması amacıyla
çeşitli yayınların çıkarılması ve eğitim seminerleri düzenlenmesi gibi çalışmalar yürütmek-
tedir.
T. Cengiz Alğan ve F. Levent Şensever
(Sosyal Değişim Derneği Yönetim Kurulu Üyeleri
ve Proje Eş-koordinatörleri)
5
6
1 Combating Hate Crimes in the OSCE Region, An Overview of Statistics, Legislation and
National Initiatives, OSCE - ODIHR, 2005, s.12
Nefret suçu ve nefret söylemi nedir?
Niçin önemlidir?
Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı (AGİT), nefret suçunu şöyle tanımlamaktadır:
Mağdurun, mülkün ya da işlenen bir suçun hedefinin, gerçek veya hissedilen ırk, ulusal ya
da etnik köken, dil, renk, din, cinsiyet, yaş, zihinsel ya da fiziksel engellilik, cinsel yönelim
veya diğer benzer faktörlere dayalı olarak benzer özellikler taşıyan bir grupla gerçek ya da
öyle algılanan bağı, bağlılığı, aidiyeti, desteği ya da üyeliği nedeniyle seçildiği, kişilere veya
mala karşı suçları da kapsayacak şekilde işlenen her türlü suçtur.
1
Irkçı saikle işlenen suçlar, halkın bir kısmına karşı kin ve düşmanlığa tahrik fiilleri ve
“namus” saikiyle işlenen cinayetlerin de bu bağlamda nefret suçları kapsamına girdiği
düşünebilir.
Nefret suçlarının özelliklerini iyi kavramak, bu suçlara karşı verilecek mücadele açısından
son derece önemlidir.
Bir nefret suçu şu unsurları kapsar:
• Ceza hukukuna göre işlenmiş olan bir suçun mevcut olması,
• Failin, suçu bir önyargı/nefret saikiyle gerçekleştirmiş olması.
Dolayısıyla fail, kurbanını kurbanın belirli bir gruba üyeliği ya da bunun böyle algılanmış
olması nedeniyle seçmektedir. Aynı şekilde şayet suç oluşturan fiil bir mülke yönelik ger-
çekleşmişse, söz konusu mülk, bir grup ile olan bağıntısı nedeniyle seçilmiştir. Bunlar ibadet
yerleri, cemaatin veya grubun buluşma alanları, araçlar ya da konutlar olabilir.
Nefret suçu örneklerinden bazıları şunlardır:
• Fiziksel saldırı,
• Şiddet ya da saldırı tehditleri,
• Taciz,
• Mülke ya da eşyalara zarar verme,
• Irkçı, nefret içerikli ya da saldırgan duvar yazıları,
• Kundaklama,
• Saldırgan broşürler ve posterler,
• Okulda ya da iş yerinde zorbalık yapma vb.
Önyargı, genel anlamda peşin hükümlere dayanan olumsuz fikirler, hoşgörüsüzlük ya da
belirli bir gruba yönelmiş olan nefret olarak tanımlanabilir.
Saldırganın hedefindeki kişiye yönelik nefret veya önyargı besliyor olması, söz konusu
suçun tek başına nefret suçu kapsamına girmesi için yeterli değildir. İşlenen suçun doğrudan,
somut bir şekilde önyargılı bir motivasyonla işlenmiş olması esastır.
Kuşkusuz çok sayıda önyargı saiki söz konusu olabilir. Yaygın önyargılar etnik veya ulusal
kökene, din veya inanca, cinsel yönelime, engellilik durumuna yönelik olanlardır. Ancak
zenginlere, yoksullara, uzun saçlı ve kulağı küpeli gençlere, içki içenlere, AİDS’lilere,
rock’çılara, vb. yönelik önyargılar da söz konusudur.
Nefret suçları, saldırganın hedefine yönelik önyargılarının yanı sıra, aynı zamanda söz ko-
nusu suçun neden olduğu etkiyle de önem kazanmaktadır. Saldırgan, hedefini o kişinin ait
olduğu grup nedeniyle seçmektedir. Dolayısıyla burada asıl olan hedefteki kişi değil, onun
belirli ortak karakteristikleri paylaştığı gruptur. Yani, saldırgan açısından böyle bir suçun iş-
lenmesi için aynı nedenle herhangi bir başkası da seçilebilirdi. Bir başka deyişle, saldırgan
açısından mağdurun kim olduğu değil, ne olduğu, neyin parçası olduğu önemlidir.
Burada verilmek istenen mesaj sadece doğrudan saldırıya uğrayan kişiye yönelik olmayıp,
o kişinin ait olduğu tüm gruba yöneliktir. Aynı şekilde saldırgan belli bir kurbana karşı özel
bir nefret veya önyargı beslemiyor olsa da, o kişinin sahip olduğu özelliklere ve aidiyetlerine
yönelik beslediği önyargılarla hareket etmiş olmalıdır. Nefret suçları kapsamında saldırgan,
hedefine şu nedenlerle saldırmış olabilir:
• Fail kurbanına içerlediği, kıskandığı ya da kendisini kanıtlamak için saldırmış olabilir.
• Fail, hedefindeki kişiye yönelik özel bir duygu beslemiyor olabilir, ancak hedef aldığı
kişinin ait olduğu gruba yönelik düşmanca düşünceler veya duygulara sahip olabilir.
• Fail, kendisini içinde gördüğü grubun dışında kalan tüm kişilere karşı düşmanca duy-
gular besliyor olabilir.
• Daha soyut bir düzeyde, kurban, saldırganın zihninde olumsuzluk ifade eden, örneğin
göç veya mülteci gibi bir kavramı temsil ediyor olabilir.
Nefret suçları diğer suçlardan niçin farklıdır?
Nefret suçlarının, özellikle mağdur bireyler ve bu bireylerle ortak karakteristik özelliklere
sahip daha geniş kesimler üzerinde yaratacağı etki, herhangi bir önyargı saikiyle işlenmeyen
suçlara göre çok daha fazla olabilmektedir. Söz konusu olan bu daha derin etki, nefret suç-
larının herhangi bir önyargı saiki olmadan işlenecek benzeri suçlardan ayrı olarak ele alın-
7
masını gerekli kıldığı için kilit bir öneme sahiptir.
Nefret suçlarının bireyler üzerindeki etkisi
Nefret suçları çoğu kez kurbanlarının gelecekte de benzeri saldırılara maruz kalması ve şid-
detin daha da artacağı konusunda bir korkuya sevk eder. Bu korku, nefret suçlarının verdiği
mesaj olan, kurbanın kimliğinin inkâr edilmesinden kaynaklanmaktadır. Buna ek olarak bu
tür suçlar, kurbanın içinde yaşadığı toplumda istenmediği, bu topluma ait olarak görülmediği
mesajını verir. Bunun sonucunda, saldırıya uğrayan mağdurlar bir yandan kendilerini son
derece tecrit edilmiş hissederken, öte yandan işlenen diğer suçların mağdurlarına göre çok
daha uzun ve daha derin bir korku duymalarına yol açar. Nefret suçları kurbanlarına destek
olunmaması ya da mağdurların kişiliği veya durumlarının iftira edilecek şekilde yansıtılması,
zaten travma yaşayan mağdurların durumunu daha da kötüleştirir. Yaşanan bu tür bir ikinci
mağdurlaştırma, özellikle de polis, sosyal hizmet uzmanları, doktor veya yargıç gibi devleti
temsil ettiği varsayılan konumlardaki kişilerin bildirilen nefret suçlarını ciddiye almamala-
rıyla birlikte ortaya çıkar. Nefret suçu mağdurlarının birçoğu açısından yaşanan bu tür ikinci
bir mağduriyet, çok daha büyük bir aşağılama, küçük düşürülme veya tecrit anlamına gelir.
Nefret suçlarının toplum üzerindeki etkisi
Nefret suçları, mağdurun ailesi, arkadaşları ile söz konusu önyargılar veya nefretin hedefi
olan kurban ve ortak karakteristik özelliklere sahip diğer kesimler üzerinde de aynı ölçüde
yıkıcı etki yaratabilir. Böyle bir durumda hedef seçilen grubun diğer üyeleri de benzeri saldırı
riski altında oldukları korkusu yaşayacaklardır. Aynı zamanda tıpkı mağdurun kendisi gibi
bu durumdan psikolojik olarak etkileneceklerdir. Bu tür etkiler, (Türkiye sözkonusu
olduğunda) uzun yıllardır ayrımcılığa uğramakta olan ve önyargıların hedefi durumundaki
gayrimüslim, LGBT (lezbiyen, gay, biseksüel, transseksüel) bireyleri vb. grup üyesi
mağdurların üzerinde çok daha fazla olacaktır.
Nefret suçları gerektiği şekilde incelenip, kovuşturulmadığında, bu durum başkalarının da
benzeri suçları işlemesini teşvik edecek şekilde faillerin cezasız kaldığı mesajını verecektir.
Nefret suçu faillerinin cezasız kalması, şiddet olaylarının artmasına neden olur. Nefret suçu
kapsamına giren ve şiddet içeren olaylara karşı herhangi bir korumanın söz konusu olma-
ması, dezavantajlı gruplara mensup vatandaşların hukuka ve kamu kurumlarına olan güven-
lerini yitirmesine ve böylece daha da tecrit olmalarına yol açar.
Nefret suçları, diğer suçlardan farklı olarak hem mağdurlar hem de genel olarak toplum
üzerinde psikolojik hasarlara yol açabilmektedir. Kurbanların maruz kaldıkları fiziksel za-
rarların dışında, fiziksel zarar görme korkusu ve kalıcı stres gibi olumsuz psikolojik sonuçlar
doğurabilmektedir.
Psikolojik sonuçları açısından uzun süreli travmatik etkiler ve bu travmatik etkiler sonucu
ruh sağlığında ortaya çıkan bozulmalar bazen intihara varan sonuçlar doğurabilmektedir. Bu
gibi durumlarda gerginlik, depresyon, stres, güvenlik endişesi, öfke ve toplumdan uzaklaş-
8
9
2 Melek Göregenli, Nefret suçları kimin sorunu? http://www.kaosgl.com/content/nefret-
suclari-kimin-sorunu
3 Irk kavramı bizim açımızdan bilimsel olarak kanıtlanmamış biyolojik özelliklere atfen
kullanılan ideolojik bir kavram olması itibariyle, bize ait cümlelerde bu kelimeyi tırnak içinde
ifade ettik.
4 The Blackwell Encyclopedia of Sociology, Editör: George Ritzer, Blackwell Publishing,
4'üncü Baskı (2009), s. 2048.
5 Hate Crime: Impact, Causes and Responses, Neil Chakraborti ve Jon Garland, SAGE Publi-
cations Ltd, 2009
6 Hate crimes: New Social Movements and the Politics of Violence, Valerie Jenness ve Kendal
Broad, Aldine Transaction, Üçüncü Baskı, 2009
maktan nefrete kadar varan olumsuz duygulara yol açan sonuçlar da ortaya çıkabilmektedir.
Saldırının etkileri saldırı anından çok daha uzun bir sürece yayılarak ortaya çıkmaktadır.
Mağdurlar, yoğun suçluluk duyguları yaşamaktadır. Kendilerini, davranışları ya da belirli
özellikleri nedeniyle suçlarken, diğer insanlar tarafından da, saldırıdan kendi davranışları
nedeniyle sorumlu tutularak suçlanmaktadırlar.
2
Nefret suçları teriminin ortaya çıkışı
Terim medyada ilk kez 1986 yılında Amerika’da, New York’ta beyaz bir grup öğrenci
tarafından siyah bir kişiye yönelik gerçekleşen ırkçı saldırının haberlere yansıması sırasında
yaygın olarak kullanılmaya başlandı. Terimin içeriği 1990’ların başından itibaren ise “ırk”
3
,
din ve inanca yönelik saldırıların dışında, aynı zamanda cinsel yönelim, ulusal köken, en-
gellilik durumu ve toplumsal cinsiyet rollerini de kapsamaya başladı.
4
Nefret suçları teriminin Avrupa’da kullanılmaya başlanması ise çok daha yakın bir tarihte
söz konusu oldu. Örneğin Britanya’da 1993 yılından itibaren kullanılmaya başlandı.
5
“Nefret suçları” teriminin görece bu kadar yakın bir tarihte kullanılmaya başlanması, bu
suçların daha önceki tarihlerde işlenmediği anlamına gelmiyor. Nefret suçları 20. yüzyıl bo-
yunca yaygın olarak işlenen bir suç. Asıl yeni olan şey, ırkçılık, milliyetçilik, antisemitizm
ve cinsiyetçilik gibi konularda ortaya çıkan yeni toplumsal hareketler ve bu hareketlerin nef-
ret suçlarına yönelik vermeye başladığı mücadele oldu. Bu bağlamda özellikle 1960’larda
ABD’de başlayan medeni haklar, mağdurlarla dayanışma, kadın, eşcinsel ve lezbiyen vb.
hareketler, siyasi alandaki mücadeleyi yeniden şekillendirdi. Bu hareketlerin oluşturduğu si-
yasi zemin ve mücadele anlayışı, modern toplumsal hareketlerin başta ABD olmak üzere
batı ülkelerinde önyargılı motivsyonla işlenen ve şiddet içeren suçlar konusunda farkındalık
yaratılması, bunlara tepki verilmesi ve suç olarak teşhir edilmesinde ilham kaynağı oldu.
6
Yakın zamana kadar Batı Avrupa ceza hukukunda nefret suçları kavramına yer verilmi-
yordu. Nefret suçları kavram alanı altındaki suçlar, kendilerine özgü kategorilerde ayrı ayrı
değerlendiriliyordu. Ancak artık nefret suçlarının farklı bir sosyo-kriminolojik gerçekliği
yansıttığı, oldukça ciddi bir toplumsal sorun olduğu Avrupa’da da kabul edilmiş ve bu konuda
10
gerek kuramsal gerek pratik çalışmalar artmaya başlamıştır. Nefret suçları kategorisinin
yaratılmasında, azınlık kesimlerinin güçlenmesinin ve haklarına sahip çıkma konusunda ses-
lerini çıkarmaya başlamalarının da önemli bir rolü vardır.
Nefret suçları, çoğu kez toplumsal ve siyasi olgularla teşvik edilmekte ve bu tür şiddeti
meşru kılan bir inanç sistemi (erkek egemen namus anlayışı gibi) tarafından da desteklen-
mektedir.
Bu bakımdan nefret suçları aynı zamanda toplum içindeki iktidar ilişkilerinin de bir yan-
sımasıdır. Bu tür saldırganlıklar, söz konusu düzen içinde sarsılan iktidar ilişkilerinin yeniden
teyit edilmesine katkı sağlamakta, tehdit altında olan mağdur grubun toplum içinde ait olduğu
ikincil konumunun yeniden vurgulanmasına hizmet etmektedir. Dolayısıyla fail bir bakıma
işlediği nefret suçuyla, kendisi ve ötekileştirdiği kişi veya grup arasındaki ilişkiyi, daha geniş
ideolojik, siyasi ve toplumsal modele, görece uygun bir çerçeveye oturtma çabasındadır.
Dolayısıyla nefret suçlarının gruplar değil de, daha çok bireyler tarafından işleniyor olması,
söz konusu suçun toplumsal boyutunun gözden kaçmasına yol açmamalıdır. Öte yandan,
suçlar her ne kadar bireysel düzeyde işleniyor olsa da, gerek medyanın söyleminin, gerekse
nefret gruplarının propaganda faaliyetlerinin nefret suçu işleyen faillerin motivasyonunda
önemli bir rol oynadığı kuşkusuzdur. Söz konusu grupların önde gelenlerinin birçoğu, bunun
bir suç olduğunun farkında olması nedeniyle nefret içeren mesajlarını çok daha ince ve örtülü
bir şekilde yaymaktadır.
Nefret suçlarının kişisel olmaktan çok toplumsal, ideolojik bir arka plandan beslendiği
gerçeği, saldırıları gerçekleştiren faillerin, ideolojik olarak belirli benzerliklere sahip
olmasıyla da desteklenmektedir. ABD’de hüküm giymiş suçlular üzerinde yapılan çalışmalar,
saldırıların maddi bir çıkar ya da belirli bir amaç için gerçekleştirilmediğini, yanlılığın türü
ne olursa olsun, nefret duyulan gruba üstünlük sağlamak amacı taşıdığını göstermektedir.
Mağdurların özellikle cinsel yönelimleri nedeniyle hedef seçildikleri suçlar açısından,
saldırganların dini inançlarının da etkili olduğu ortaya çıkmıştır.
7
Uluslararası hukukta nefret suçları
Nefret suçları, hukuki bir kavramdan ziyade, bir olguyu ifade etmek üzere kullanılmaktadır.
Bu bağlamda nefret suçları, özel nefret suçları yasası olmayan ülkelerde de
gerçekleşmektedir. Bazı ülkelerde nefret suçlarına yönelik özel düzenlemelerin olmaması,
vuku bulan nefret suçlarının yetkililer tarafından tespit edilmesinin önünde engel
oluşturmaktadır. Bu nedenle de hukuk önünde daha ciddi suçlar olarak ele alınmasını
engellediği gibi, bu suçlara karşı etkin bir mücadeleyi de son derece zorlaştırmaktadır.
Nefret suçları, ayrımcılığın bir parçası olarak görülebilir. Ancak nefret suçları genel an-
lamda ayrımcılıktan farklı ele alınmalıdır. Nefret suçlarına karşı mücadele eden birçok sivil
7 Nefret suçları kimin sorunu?, Melek Göregenli, Kaos GL web sitesi, (İndirme tarihi: 13
Şubat 2010), http://www.kaosgl.org/content/nefret-suclari-kimin-sorunu
11
toplum kuruluşu aynı zamanda ayrımcılığa karşı mücadele ediyor olsa da, bu iki kavram
arasında bir ayrım yapmak önemlidir. Ayrımcılık büyük oranda, nefret suçlarında temel un-
suru oluşturan ceza yasası kapsamında ele alınmamaktadır. Bazı ülkelerde ayrımcılık yasağı
ile ilgili yaptırımlar arasında cezai yaptırımlar yer alsa da, ayrımcılık ile ilgili meseleler ceza
hukukundan ziyade, özel hukuk çerçevesinde ele alınmaktadır. Bu nedenle de ayrımcılık ve
nefret suçlarını düzenleyen yasal çerçeve farklıdır.
Nefret suçlarına yönelik alınacak yasal önlemlerin neler olabileceği konusu henüz tartış-
malı. Bu konuda düzenlemeler genel olarak şu kategorilere göre yapılmaktadır:
• Önyargılarla işlenen suçları özel olarak nefret suçları olarak tanımlayan ayrı yasalar,
• Ceza yasasında nefret suçlarına yönelik ağırlaştırıcı hükümler,
• Özel hukukta nefret suçlarına yönelik tazminat vb. yaptırımlar öngören maddeler,
• Kamu kurumlarının nefret suçları konusunda istatistikî verileri toplamasını öngören ya-
salar, vb.
Farklı ülkelerde özel olarak korunan dezavantajlı grupların durumuna göre farklı yasal dü-
zenlemeler söz konusudur. Mevzuatın kapsamı içinde yer alan en yaygın gruplar, “ırk”, din
veya inanç, etnik veya ulusal köken etrafında bir araya gelen gruplar olmaktadır. Ancak gi-
derek daha çok sayıda ülke cinsel kimlik, cinsel yönelim ve engellilik durumunu da yasa
kapsamına almaktadır.
Nefret suçlarının varlığını kabul eden bazı ülkelerde bile yetkililer, bazen özel yasalar veya
var olan yasaların daha etkin bir şekilde kullanılmasının gerekliliğini kabul etmeyebilmek-
tedir. Böyle durumlarda birçok ülkede sivil toplum kuruluşları, yetkilileri nefret suçlarına
yönelik özel yasal düzenlemelerin gerekliliğine ikna etmek konusunda son derece başarılı
çalışmalar yürütmektedir.
AGİT, nefret suçları konusunda hazırladığı bir broşürde yasal düzenlemelerin yararlarını
şöyle sıralamaktadır:
• Yasal düzenlemeler olası kurbanlar, failler ve toplumun geri kalanına nefret suçlarının
ciddiye alındığına dair sembolik bir mesaj vermektedir,
• Yasal düzenlemelerin kabul edilmesi süreci, meselenin ciddi olarak tartışılmasına olanak
vermekte ve bu durum nefret suçları konusunda kamuoyunda farkındalığın artmasına
yardımcı olmaktadır,
• Yasal düzenlemeler, yasaların uygulanmasından sorumlu kamu kurumlarının nefret
suçlarını ciddiye almaya lişkin motivasyonunu artırırken, aynı zamanda meseleye
odaklanmalarına yardımcı olmaktadır,
• Mağdurların, yasaların gerektiği şekilde uygulanıp uygulanmadığını görmelerine ve
uygulanmadığı durumlarda, yetkilileri kaşılaştıkları mağduriyetler konusunda bil-
gilendirmelerine olanak vermektedir,
• Nefret suçları konusunda çok daha sağlıklı verilerin toplanmasını sağlamaktadır.
8
Öte yandan nefret suçları konusunda yasal mevzuatın olması ya da bu konuda özel yasa-
8 Preventing and responding to hate crimes - A resource guide for NGOs in the OSCE region,
OSCE - Office for Democratic Institutions and Human Rights (ODIHR), 2009
12
ların çıkarılması da tek başına yeterli olmayacaktır. ABD’de ve bazı batı Avrupa ülkelerinde
olduğu gibi, nefret suçları vakalarına ilişkin verilerin toplanması ve bunların kamuoyu ile
paylaşılması, yargı mensuplarının eğitimi ve mağdurlara adli ve gerektiğinde rehabilitasyon
desteği sağlayacak düzenlemelere de ihtiyaç vardır.
Avrupa Konseyi’nin ırkçılık ve hoşgörüsüzkükle mücadele alanında oluşturduğu Irkçılık
ve Hoşgörüsüzlüğe Karşı Avrupa Komisyonu (European Commission Against Racism and
Intolerance – ECRI), 2002 yılında yayımladığı “7 No’lu Genel Politika Tavsiyesi” ile ara-
larında Türkiye’nin de bulunduğu 47 Avrupa Konseyi üyesi ülkeyi “ulusal mevzuatlarında
ırkçılık ve “ırk” ayrımcılığına karşı mücadele” amacıyla, ırkçı saiklerle işlenen suçları ağır-
laştırıcı bir faktör olarak ceza yasalarına eklemesi yönünde teşvik etmektedir.
ECRI, 29 Haziran 2007 tarihinde yayımladığı “Kolluk Güçlerinin Görevini Yerine Getir-
mesinde Irkçılık ve Irk Ayrımcılığına Karşı Mücadele” konulu “11 Nolu Genel Politika Tav-
siyesi” belgesi de bu tür olayların daha iyi rapor edilmesini tavsiye etmektedir.
Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nin bazı kararları da şiddet içeren vakalarda olası ırkçı
saikin incelenmesi ve saldırganların yargılanmasını teşvik etmektedir.
2008 yılı itibariyle önyargı/nefret saikiyle işlenmiş ve şiddet içeren suçlara yönelik özel
yasaları olan ya da ceza yasalarında ağırlaştırılmış hükümlere yer veren 39 ülkede söz konusu
yasalar “ırk”, etnik ayrımcılık ve/veya ulusal kökene yönelik saldırıları kapsarken, 32 ülkenin
yasal mevzuatı ise dini inançlara yönelik önyargılı saikleri de kapsamaktaydı. Ancak cinsel
yönelime ilişkin önyargılı saikle işlenen nefret suçlarını kapsayan sadece 12 ve engellilere
yönelik olarak sadece 7 ülkede yasal mevzuat söz konusuydu. 23 ülkenin yasal mevzuatında
ise önyargı saikiyle işlenmiş şiddet suçlarına yönelik ağırlaştırıcı hükümler söz konusu de-
ğildi.
9
ABD hukukunda nefret suçları
ABD’de mevzuat açısından durumun diğer tüm ülkelere göre nispeten daha iyi olduğu
görülmektedir. Dünyada nefret suçlarına karşı ilk yasal düzenleme ABD’de gerçekleşti. Kali-
forniya eyaleti 1978 yılında yasal mevzuatına önyargı/nefret saikiyle işlenen ve ölümle
sonuçlanan suçlara ağırlaştırıcı hükümler ekledi. Eyalet, söz konusu mevzuat hükümleri
9 2008 Hate Crime Survey, "Framework of Criminal Law", www.humanrightsfirst.org. Yasal
mevzuatında cinsel yönelime ilişkin önyargı saikiyle işlenen suçlara karşı ağırlaştırıcı hüküm-
lere yer veren ülkeler: ABD, Andora, Belçika, Britanya, Danimarka, Fransa, Hırvatistan, İs-
panya, İsveç, Kanada, Portekiz ve Romanya.
Engellilik durumuna yönelik önyargı saiki ise şu ülkelerde ağırlaştırıcı hüküm gerekçesi: ABD,
Andora, Belçika, Britanya, İspanya, Kanada ve Romanya.
Nefret suçları konusunda yasal mevzuata sahip olmayan ülkeler şunlar: Almanya, Arnavutluk,
Bosna Hersek, Bulgaristan, Estonya, Hollanda, İrlanda, İsviçre, İzlanda, Karadağ, Kıbrıs, Lit-
vanya, Lüksemburg, Macaristan, Makedonya, Monako, Polonya, San Marino, Sırbistan,
Slovenya, Türkiye, Vatikan ve Yunanistan.
13
kapsamında dört “temel statü” belirlemişti: “Irk”, din, (ten) rengi ve ulusal köken. Bu
temeller, 1981 yılında Washington’da (soy) ve 1982 yılında Alaska’da (inanç ve toplumsal
cinsiyet) kabul edilen yeni nefret suçları yasaları ile genişletildi. Bu gelişmenin ardından
Kaliforniya eyaleti 1987 yılında, “tüm suçları” olası nefret suçları kapsamına alarak, mezuat
kapsamını genişletti. Ardından 1990’lı yıllarda bazı diğer eyaletler de mevzuata yaş, medeni
durum, silahlı kuvvetler veya bir sivil toplum kuruluşunun üyesi olmak gibi temeller ekle-
yerek, kapsamı genişletti.
1980 yılında New York Kenti Polis Departmanı (NYPD), bir Önyargıları Araştırma Birimi
oluşturdu ve birimin adı daha sonra Önyargı Vakalarını Araştırma Birimi olarak değiştirildi.
Birimin görevi, adli vakalarda “ırk”, din ve etnik kökene ilişkin önyargı/nefretin söz konusu
olup olmadığını araştırmaktı. Bu görev 1985 yılında cinsel yönelim ve 1993 yılında engellilik
durumunu da kapsayacak şekilde genişletildi.
10
ABD’de 1990 yılında federal düzeyde kabul edilen Nefret Suçları İstatistik Yasası, dünyada
bir ülkenin kabul ettiği ilk nefret suçları yasası olma özelliğini taşıyor. Söz konusu yasa, nü-
fusu 10 binin üzerinde olan yerleşim yerlerinde gerçekleşen suçların nefret suçları kapsamı
içinde olup olmadığının araştırılması ve bu suçlara ilişkin verilerin toplanması için Adalet
Bakanlığı ve Federal Soruşturma Bürosu’na (FBI) görev vermektedir. Söz konusu yasa, ABD
nüfusunun yüzde 85’inden fazlasının yaşadığı yerleşim yerlerini kapsamaktadır. Bu yasanın
ardından 1994 yılında Nefret Suçlarında Ağırlaştırıcı Hükümler Yasası kabul edildi. Yasa,
federal düzeyde açılan davalarda nefret suçu söz konusu olduğunda uygulanabilirlik taşı-
yordu. Ancak bu yasanın etki alanı sınırlıydı, zira ABD’de adli vakaların büyük çoğunluğu
eyalet yasaları çerçevesinde ele alınmakta ve davalar eyalet mahkemelerinde açılmaktadır.
Son olarak Kongre’de on yıl kadar gecikmenin ardından, 2007 yılında Senato’da onaylanan
Nefret Suçlarını Önlemede Yerel Yasaların Güçlendirilmesi Yasası (Matthew Shepard Ya-
sası
11
olarak biliniyor), Başkan Barrack Obama’nın onaylamasıyla birlikte 28 Ekim 2009 ta-
rihinde yürürlüğe girdi. Bu yasa, daha önceki federal yasaların kapsamını cinsel yönelim,
toplumsal cinsiyet, cinsel kimlik ve engellilik alanlarını da kapsayacak şekilde genişletti ve
daha önce söz konusu nefret suçunun yargıya taşınması için federal düzeyde korunan haklara
yönelik işlenmiş olması önkoşulunu kaldırdı. ABD’de yukarıda belirtilen nefret suçları ya-
salarının dışında ayrıca 1997’de, üniversite kampuslarında güvenlik birimlerinin “ırk”, top-
lumsal cinsiyet, din, cinsel yönelim, etnik köken ve engellilik durumuna yönelik işlenen
nefret suçları hakkında veri toplanması yükümlülüğünü getiren, “Kampuslarda Nefret Suç-
larını Bilme Hakkı Yasası” yürürlüğe girdi.
ABD’de yönetim sistemi federal bir düzene dayandığı için, yukarıda değinilen nefret suç-
ları konusunda federal düzeydeki yasal mevzuatın dışında uygulanan yasalar, eyaletlere göre
değişiklik arz ediyor. ABD’de 46 eyalette önyargılı saiklere dayalı şiddet olayları veya sin-
dirme girişimlerine karşı düzenlenmiş yasal mevzuat söz konusuyken, beş eyalette henüz
böyle bir düzenleme yok. Yasal düzenlemesi olan 46 eyaletin hepsi “ırk”, din ve etnik özel-
liklere yönelik nefret suçlarına ilişkin yasal düzenlemeye sahipken, engellilere yönelik suçları
10 Library in a Book - Hate Crimes, Tom Streissguth, Facts On File, Inc., 2003, s. 21-23
11 Matthew Shepard, 1998 yılında nefret suçu kurbanı olan, 21 yaşında işkence edilerek
öldürülen bir eşcinseldir.
14
düzenleyen 32, toplumsal cinsiyete yönelik 28, yaşa yönelik önyargı/nefret saikiyle işlenen
suçları düzenleyen 13, cinsiyet değiştirenlere veya cinsel yönelime ilişkin 11 ve siyasi aidi-
yetlere ilişkin 5 eyalette yasal düzenlemeler söz konusu. Ayrıca 28 eyalet, devletin ilgili bi-
rimlerinin nefret suçları konusunda istatistik veriler toplamasına ilişkin yasal mevzuata sahip.
Bu eyaletlerden 16’sında söz konusu istatistikler cinsel yönelime ilişkin nefret suçlarını da
kapsıyor.
12
AGİT katılımcısı ülkelerde nefret suçları
Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı, katılımcı ülkelere nefret suçlarına ilişkin yasal düzen-
lemeler konusunda zorunluluk getirmemekle birlikte, hoşgörüsüzlük ve ayrımcılığı yasak-
layan ve herkese eşitlik sağlayan yasal düzenlemeler konusunda çabaların artırılmasını teşvik
etmektedir.
AGİT’in Demokratik Kurumlar ve İnsan Hakları Bürosu (Office for Democratic Instituti-
ons and Human Rights) nefret suçları konusunda yasaların geliştirilmesi, uyarlanması ve
uygulanması konusunda pratik bilgiler vermektedir.
13
AGİT katılımcısı 56 ülke arasında giderek daha çok sayıda ülke, nefret suçlarına karşı
yasal düzenlemeler öngörmektedir. Bu düzenlemelerin çoğu ceza yasalarında ağırlaştırıcı
hükümler şeklinde yer almaktadır.
2008 yılı itibariyle bazı önyargı/nefret saikiyle işlenmiş ve şiddet içeren suçlara karşı dü-
zenlenmiş ve bu saikle işlenmesini ağırlaştırıcı hükümler için gerekçe gören yasal mevzuata
sahip 30’dan fazla ülke söz konusuydu. Ancak AGİT katılımcısı 22 ülkenin ceza yasalarında
nefret suçlarını ağırlaştırıcı bir gerekçe olarak ele alan somut hükümler yoktu. Bu ülkeler
arasında Arnavutluk, Bosna-Hersek, Bulgaristan, İzlanda, İrlanda, Lüksemburg, Litvanya,
Makedonya, Monako, Karadağ, Hollanda, Polonya, San Marino, Sırbistan, Slovenya, İsviçre
ve Türkiye de yer alıyor.
Yine AGİT katılımcısı ülkeler nefret suçları konusunda istatistikî bilgileri derleme taah-
hüdünde bulunmuş olmasına karşın, bunu 56 ülkeden sadece 14’ü gerçekleştiriyor: Avus-
turya, Belçika, Kanada, Çek Cumhuriyeti, Danimarka, Almanya, Finlandiya, Fransa, İrlanda,
Polonya, Slovakya, İsveç, Britanya ve ABD. 40’ın üzerinde ülke ise ya çok sınırlı ya da
hiçbir veri toplamıyor. Şiddet içeren nefret suçlarına ilişkin verilerin yayımlanması ve ka-
muoyu ile paylaşılmasına ilişkin yükümlülüklerini yerine getirmeyen ülkeler arasında Tür-
kiye de yer alıyor.
14
12 Wikipedia, (Alınma tarihi: 10 Şubat 2009),
http://en.wikipedia.org/wiki/Hate_crime_laws_in_the_United_States
13 http://www.osce.org/odihr/item_11_16251.html
14 Statement by Human Rights First, Working Session 10: Tolerance and nondiscrimination, 5
Ekim 2009, www.HumanRightsFirst.org/Discrimination
15
Avrupa Birliği hukukunda nefret suçları
Avrupa Birliği’nde Temel Haklar Ajansı (Fundamental Rights Agency – FRA), AB’de kayıt
altına alınan ırkçı suçlara ilişkin toplanan verilerle ilgili düzenli değerlendirmede
bulunmaktadır. Bu değerlendirmede dört farklı nitelikte veri kategorisi mevcut. FRA’nın bu
konudaki son değerlendirmesinde, 27 AB üyesi ülkeden sadece 11’inin (bir önceki
değerlendirmesinde 12 ülke söz konusuydu) “kapsamlı” veya “iyi” kategorilerine girecek
şekilde veri toplama sistemlerine sahip olduğu tespit edildi. Bu ülkeler şunlar:
“Kapsamlı” (mağdur ve failin karakteristiklerini de kapsayan ayrıntılı veriler): Finlandiya,
İsveç ve Britanya.
“İyi” (ırkçı fiilleri, suçları kayıt altına alan ve/veya aşırı sağ üzerine odaklanan bir sistem):
Avusturya, Çek Cumhuriyeti, Danimarka, Fransa, Almanya, İrlanda, Polonya ve Slovakya.
15
Avrupa Birliği tarafından 20 Nisan 2007’de kabul edilen Irkçılığa ve Yabancı Düşmanlığına
Karşı Mücadelede Çerçeve Karar (“Framework Decision on Combating Racism and Xe-
nophobia”) üye ülkeler tarafından iç hukuklarına aktarılmak zorunda. Söz konusu karara
göre, ırkçı ve yabancı düşmanı (xenophobic) saiklerle işlenen suçların ağırlaştırıcı bir faktör
olarak ele alınması gerekiyor.
Nefret suçlarına ilişkin düzenlenmiş yasal mevzuat içinde görece seyrek yer alan cinsel
yönelim ve cinsel kimliklerin nefret suçları tanımının içinde yer alması AB’nin resmi pozis-
yonunu oluşturuyor. Nitekim AB, 2 Aralık 2009 tarihinde gerçekleşen 17’nci AGİT Bakanlar
Konseyi toplantısı kapanış açıklamasında bunun altını bir kez daha çizdi: “AB, nefret suç-
larına ilişkin alınan kararda, ‘cinsel yönelim ve cinsel kimliğin’ nefret suçlarının tanımının
ayrılmaz bir unsuru olduğu konusunda ısrar etmektedir.”
16
Nefret söylemi, önyargılar ve medyanın rolü
Nefret söyleminin temelinde önyargılar, ırkçılık, yabancı korkusu veya düşmanlığı, taraf
tutma, ayrımcılık, cinsiyetçilik, homofobi, vb. yatar. Kültürel kimlikler ve grup özellikleri
gibi unsurlar nefret söyleminin kullanılmasını etkiler; yükselen milliyetçilik ve farklı olana
tahammülsüzlük gibi koşullarda, nefret dili yükselir ve etkisini arttırır.
1997 yılında Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesi nefret söylemiyle ilgili bir “Tavsiye
Kararı” kabul etti. Bu kararda nefret söylemi şöyle tanımlanmıştır: “Irkçı nefret, yabancı
düşmanlığı, antisemitizm veya hoşgörüsüzlük ifade eden saldırgan milliyetçilik de dâhil
olmak üzere, hoşgörüsüzlüğe dayalı diğer nefret biçimlerini yayan, teşvik eden, savunan ya
15 Systems of Monitoring and Reporting, 2008 Hate Crime Survey, Human Rights First,
http://www.humanrightsfirst.org/pdf/fd/08/fd-080924-systems-of-monitoring-and-reporting.pdf
16 http://www.se2009.eu/en/meetings_news/2009/12/2/eu_closing_statement_at_the_
17th_osce_ministerial_council_december_2_2009
16
da haklı gösteren her türlü ifade biçimidir.
17
Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, içtihatlarında net bir tanımı kabul etmemiş olsa da, bu
kavramı dini hoşgörüsüzlük dâhil, hoşgörüsüzlükten kaynaklanan nefreti yayan, teşvik eden,
savunan ya da haklı çıkaran ifade biçimleri için kullanmaktadır.
Nefret suçları ve nefret söylemini şu şekilde karşılaştırabiliriz:
Nefret Suçu: Suç + Önyargı/Nefret = Nefret Suçu
Nefret Söylemi: Önyargı/Nefret = Suç olarak düzenlenmiş olabilir de olmayabilir de.
Ancak nefret söylemi çoğu kez nefret suçlarının önünü açmakta, bu suçları teşvik etmekte-
dir.
Nefret söylemi tahammülsüzlüğün ve hoşgörüsüzlüğün dışavurumu olarak nitelendirile-
bilir. Nefret söylemi içerisinde aşırılık barındırır, aşırılık taşıyan önyargılardan oluşur.
18
Bu
tahammülsüzlük ve hoşnutsuzluk adaletsizliklere, başkalarının haklarının gasp edilmesine,
barışı yaralamaya yol açabilme potansiyeline de sahiptir.
Nefret söyleminin çeşitli boyutları vardır. Bunlardan biri olan politik boyutu itibariyle,
“demokratik mücadele ile mağlup edilen tüm gerici fikir ve teorileri yeniden canlandırma
amacı güden, dolayısıyla demokratik mücadelenin kazanımlarını yıkmayı amaçlayan bir
söylem”dir. Buradan hareketle, nefret söyleminin yozlaştırıcı ve demokratik düzeni yarala-
yıcı bir yönü olduğunu da söylemek mümkün.
19
Nefret söyleminin bir boyutu da salt söylem olarak kalmaması, teşvik veya provoke edici
bir yönünün de olmasıdır. Nefret söyleminin oluşmasında, dile gelmesinde belirli bir artalan
vardır ve bu arka planda aşırılaşan önyargılar rol oynar. Tarlach McGonagle nefret söylemini
şu şekilde tanımlar: “Nefret söylemi geniş bir spektruma yayılan olumsuz bir söylemdir.
Bu söylem esnektir, çünkü nefretten yola çıkarak nefreti teşvik etmeye varabilen, suiistimale,
aşağılamaya, hakarete, yermeye dayanan kelimeler ve sıfatlardan oluşan öte yandan da aşırı
önyargılardan bağımsız olmayan bir söylemdir”.
20
Nefret söyleminin demokratik bir topluma olumsuz yansımaları çeşitli şekillerde sirayet
eder.
Nefret söyleminin en belirgin sonuçlarından bir tanesi mağdurlarını sessizleştirmesidir.
Nefret söylemini gerçekleştirirken telaffuz edilen kelimeler belirli gruplar hakkında çeşitli
17 Council of Europe - Committee of Ministers, Recommendation No. R (97) 20 of the Com-
mittee of Ministers to Member States on "Hate Speech", (Adopted 30 October 1997 at the
607th meeting of the Ministers' Deputies)
18 Robert Post, “Hate Speech” in Extreme Speech and Democracy, eds I. Hare & J. Wein-
stein, Oxford University Press, New York, 2009, p.123
19 Kevin, Boyle “Hate Speech - The United States Versus the Rest of the World?” , Maine
Law Review, vol. 53, 2001, p.493
20 Tarlach McGonagle, “Wresting (Racial) Equality from Tolerance of Hate Speech”, Dublin
University Law Journal (ns) 21, 2001, p 23.
17
klişeler yaratarak onların ötekileşmesine sebep olabilir ve bu söylemin devam ettirilerek ye-
niden üretilmesi halinde çeşitli gruplar üzerindeki baskı artar. Tüm bu faktörler hedefteki
grupları sinikleştirir, pasifleştirir ve demokratik bir sisteme eşit bir şekilde katılma cesaret-
lerini veya motivasyonlarını kırar.
Demokratik bir toplum, müzakerelerin gerçekleştiği ve farklı bakış açılarının açık görüş-
lülükle ifade edildiği bir toplumsal alanı gerektirir. Farklı düşüncelerin temsili ve farklı gö-
rüşlerin değerlendirilmesi karşılıklı saygı kültürünün ve hoşgörü ortamının var olmasını
gerekli kılar. Nitekim nefret söylemi karşılıklı saygıyı zehirler, nefret söyleminin hedefindeki
gruplar müzakere süreçlerine, demokratik yaşama katılımda yavaş yavaş geri çekilmeye baş-
lar. Nefret söylemi, hedefindeki gruplara toplumun bir parçası olmadıklarını dikte eder, do-
layısıyla bu grupların tartışma, müzakere etme sürecine katılmaları için şevkleri kırılmış
olur. Hedefteki gruplar demokratik bir toplumda katkılarını sunamaz hale gelir ve tüm mü-
zakereler, onların katkıları olmadan devam eder.
Öte yandan katkılarını sunmak için hedefteki gruplar çaba gösterse dahi adil bir şekilde
seslerini duyuramazlar, hor görüldükleri için sundukları tüm katkılar taraflı bir şekilde de-
ğerlendirilir.
21
Dolayısıyla nefret söylemi karşılıklı saygıyı, hoşgörü kültürünü zedeler ve çeşitli bakış
açılarının adil bir şekilde değerlendirilmesini, mütalaa edilmesini engeller.
Nefret söylemi, içinde potansiyel şiddeti de barındırır. Nefret söyleminin işlevlerinden
birisi de şiddetin altyapısını hazırlamasıdır. Bunu, çeşitli inançlar veya yargılar ağı yaratarak
gerçekleştirir. Tsesis’e göre şiddet sosyal inançlar, gelenekler, metaforlar ve çeşitli grupları
aşağılayan ve nesneleştiren klişeler aracılığıyla meşru kılınır.
22
Dolayısıyla nefret söylemi, içinde suç potansiyelini de barındırır; kelimeler, cümleler taş-
lara, mermilere dönüşebilir. Azınlıklara karşı gerçekleştirilen nefret söylemine göz yumul-
dukça “nefret edilen grupların” en temel insan haklarına sahip olmak için dahi değersiz
görüleceği riski ortaya çıkar.
***
Toplumsal algılarımızı şekillendiren önemli unsurlardan biri medyadır. Bu bağlamda
medya, dünyada ve Türkiye’de olumlu ve yapıcı olabileceği gibi, aynı zamanda nefret suç-
larına yol açan ayrımcılığı oluşturan ve besleyen önyargıların, kısaca nefret söyleminin oluş-
masında ve yaygınlaştırılmasında en etkili araçlardan biri olabilmektedir. Medyanın nefret
suçları kapsamında ele alınabilecek eylemleri haberleştirme, kullanılan dil ve mağdurları ya
da olayı sunma şekli, eylemi meşrulaştırmaya ve suçun altında yatan ayrımcılığı gizlemeye
21 David O. Brink, “Millian Principles, Freedom of Expression and Hate Speech”, Legal The-
ory, vol 7,2001, p.140-1
22 How hate speech paves the way for harmful social movements, Alexander Tsesis, New
York, New York University Press, 2002.p 81-82
18
yol açabilmektedir.
Çeşitli araştırmalar, medyada da önyargıların varlığını ortaya çıkarmaktadır. Medyanın ta-
rafsızlığına ilişkin pratik sınırlar, gündelik yaşamda vuku bulan tüm hikâyelerin ve olguların
haber olarak verilmesinin imkânsızlığı ve bu nedenle de bir seçiciliğin zorunlu olmasıyla
başlar. Siyasi baskılar, sansür vb. olgular da medyanın eğilimleri üzerinde etki yaratır. Med-
yanın piyasa koşullarına tabi olması, hedef kitlenin beklentileri, reklam veren kurumların
baskısı, medya kurumu sahibinin dünya görüşü ve kuruma alınan personelin seçimi gibi fak-
törler de medyanın yayın çizgisini belirler. Medyanın siyasi çizgisi ise çoğu kez kurumun
sahibi ve çalışan gazetecilerin siyasi aidiyetleri ve buna bağlı ideolojik tutumlarıyla belirlenir.
Medya, içinde bulunduğu coğrafyadaki hâkim sınıfsal, siyasi, kültürel, bölgesel olgular et-
rafında bölünmüş ve çoğu kez de taraf konumundadır.
İdeolojiler kendilerini dil ile ifade edip biçimlendirir. Dili kullananların seçtiği sözcükler,
sözcük öbekleri, konuşma biçimi, anlatımı hatta cümle kurma yetileri söylemin (diskur) oluş-
masında çok büyük bir etkendir. Medya, dil konusunda da önemli zaaflara sahiptir. Dünya
hızla küreselleşirken, haberler çok sınırlı sayıda dil kaynağı üzerinden yansıtılmaktadır. Aynı
ulusal sınırları paylaşan çok kültürlü bir yapıya sahip toplumlarda bile bölgeler arasında dil
önemli bir bariyer olabilmektedir.
Dolayısıyla etnik kimlikler, din veya dile dayalı azınlık grupları hakkındaki haberlerde,
dikkate alınacak özel bir yaklaşımın olması kaçınılmazdır. Reuters’in şu uyarısı bu konudaki
temel yaklaşımı net bir şekilde tarif ediyor: “Bir kişinin ırk, renk, etnik veya dini aidiyeti,
sadece konuyla bir bağlantısı olduğu takdirde belirtilmelidir.”
23
Ancak medyada haberlerin yansıtılışına bakıldığında, bu temel ilkeye uyulmadığını görmek
zor değil. Dil aynı zamanda üstü örtülü bir önyargıyı da yansıtabilir. Kelimelere yüklenen
ek anlamlar bu konuda çoğu kez etkili bir yöntem olabilmektedir. Örneğin, medyanın bir
grubu “terörist”, “özgürlük savaşçıları” veya “isyancılar” olarak belirtmesi büyük fark ya-
ratmaktadır.
Gerek Avrupa’da gerekse Türkiye’de medya kurumları ve meslek örgütlerinin dilin kulla-
nımına dair örnek teşkil edecek bazı girişimleri mevcut.
Gazetecilerin bu konuda dikkat etmesi gereken noktalar bakımından, Türkiye Gazeteciler
Cemiyeti’nin hazırladığı “Türkiye Gazetecileri Hak ve Sorumluluk Bildirgesi” şöyle diyor:
“Gazeteci başta barış, demokrasi, insan hakları olmak üzere insanlığın evrensel değerle-
rini, çok sesliliği, farklılıklara saygıyı savunur. Milliyet, ırk, etnisite, cinsiyet, din, dil, sınıf
ve felsefi inanç ayrımcılığı yapmadan tüm ulusların, tüm halkların ve tüm bireylerin haklarını
ve saygınlığını tanır. İnsanlar, topluluklar ve uluslararası nefreti, düşmanlığı körükleyici ya-
yından kaçınır. Bir ulusun, bir topluluğun ve bireylerin kültürel değerlerini ve inançlarını
veya inançsızlığını doğrudan saldırı konusu yapamaz.”
24
23 Aktaran: Richard Keeble, Ethics for journalists, Routledge, 2001, (“Google Books”
çevrimiçi hizmeti üzerinden okunmuştur)
24 http://www.tgc.org.tr/bildirge.html
19
Örneğin Britanya’da Ulusal Gazeteciler Sendikası (NUJ), üyelerinin “ırk” ilişkilerine dair
konuları nasıl ele almaları gerektiği konusunda ayrıntılı bir kılavuz yayımlamıştır.
25
Söz ko-
nusu kılavuzda, göçmenler, ilticacılar, “ırk” meseleleri, ırkçı örgütler ve Romanların nasıl
ele alınması gerektiği konusunda oldukça pratik ve yararlı bazı stratejilere yer verilmektedir.
Uluslararası Gazeteciler Federasyonu’nun (FIJ) hazırladığı “İnsan Hakları Haberciliği El
Kitabı” ise “etnik kimlikler” konusunda gerekli yaklaşımı şöyle belirtiyor:
“Gazetecilerin etnik olarak bölücü habercilikle ilgili daha keskin ve net bir yaklaşım
geliştirmeye ihtiyacı var. Bu, devlete medyayı sansürleme ve yasaklama yolunda daha fazla
güç vererek yapılamaz. İnsanların etnisitelerini onları onlar yapan şeyin bir parçası olarak
gören gazeteciliği öne çıkararak, aynı etnisiteden olan insanların arasında büyük farklar
olduğunu gösteren ve ihtilafları körükleyen etnik mitleri soruşturan (dolayısıyla da genellikle
dağıtan) bir gazetecilikle yapılabilir. Etnisite ve kimlik üzerine daha az yerine daha çok
yazar ve yayın yaparsak, anlayışa da daha çok katkıda bulunabiliriz.”
26
Tüm bu etik kurallar ve yaklaşımlara rağmen, pratikte medya çalışanları arasında çok farklı
önyargı saikleri söz konusu olabilmektedir. Bu konuda yapılan bazı araştırmalarda, tartışmalı
konularda yapılan haberlerde gazetecilerin kendi eğilimlerini yansıttıkları tespit edilmiştir.
Önyargıların yansıtıldığı bazı konuları şöyle sıralayabiliriz:
Siyasi önyargılar: Belirli siyasi partiler, adaylar veya politikalara yönelik önyargılar.
Şirketler lehine önyargılar: Siyasi haberlerin, belirli şirketlerin lehine sonuçlar elde ede-
cek ve medya kurumu sahibinin çıkarları doğrultusunda yansıtılması.
İnançlara yönelik önyargılar: Belli bir inancın, diğerlerine göre kayrılarak yansıtılması.
Belli gruplara yönelik önyargılar: “Irk”, cinsel kimlik, yaş, sınıf, cinsel yönelim veya et-
nisite gibi karakteristik özelliklere dayalı gruplara ait haberlerin önyargılı verilmesi.
27
Kamuoyunun duyarlılığını ve farkındalığını arttırma konusunda medyaya önemli görevler
düşmektedir. Medya nefret suçlarını insan hakları odaklı habercilik bağlamında ele almalı,
haber üretim ve sunum aşamalarında nefret suçlarının hedefi konumundaki grupların tem-
silini ve katılımını gözardı etmemelidir. Sorumlu ve demokratik bir medya “biz” ve “onlar”
kutuplaşmasını beslemek ve pekiştirmek yerine, karşılıklı iyi niyet, anlayış ve saygıya dayalı
kültürlerarası diyaloğa zemin hazırlamalıdır.
Sonuç itibariyle nefret söylemi sadece insan hakları bakımından değil meslek ilkeleri ba-
kımından da engellenmelidir. Medya kurumu veya gazeteci bunu engellemezse, suç olan ve
yasaklanması gereken eylemlere destek vermek, yardımcı olmak anlamında rol oynamış sa-
yılır.
25 http://www.nuj.org.uk/getfile.php?id=388
26 http://bianet.org/bianet/bianet/90912-irkci-ayrimci-yorumlari-yayinlamayin
27 http://en.wikipedia.org/wiki/Media_bias
20
Nefret suçları ve nefret söylemi üzerine
verilerin toplanmasının önemi
Nefret suçları ve nefret söylemi konusunda veri toplamak ve bu bilgilerin kamuoyu ile
paylaşılması, bu tür suçlara karşı bir tepki verilmesi ve önlenmesi çabalarının en önemli
unsurlarından birini oluşturmaktadır. Sorunla gerektiği şekilde yüzleşilebilmesi için yerel
ve ulusal düzeyde yetkililerin ve kamuoyunun sorunun gerçek doğasını, boyutunu ve toplum
açısından oluşturduğu tehditleri iyi bilmesi gerekiyor.
Bazı kesimler günlük yaşamlarında şiddete ve önyargılara maruz kalırken, toplumun geri
kalan kesimleri büyük oranda bu durumun vahameti veya farklı ayrımcılık pratikleriyle olan
ilintisinin farkında olmayabilmektedir. Türkiye gibi, nefret suçlarına yönelik verilerin resmi
olarak toplanmadığı ve kamuoyuyla paylaşılmadığı ülkelerde, sivil toplumun çabalarıyla
elde edilecek veriler, sorunun çözümü için siyasi adımlar ve yeni yasal düzenlemeler gerek-
tiğini göstermek yönünde önemli bir kaynak teşkil eder. Sivil toplumun veri toplama kay-
nakları sınırlı olsa da, bazen çok etkin olabilmektedir. Sivil toplum kuruluşları açısından bu
tür verilerin toplanmasında en yaygın yöntemler, kamuoyu araştırmaları, anketler ve medya
izlemedir. Türkiye’de henüz yaygın olmasa da, özellikle ABD’de, nefret suçlarına maruz
kalan mağdurların paylaştığı bilgiler de etkin bir şekilde kullanılmaktadır. Örneğin nefret
suçları konusunda etkin bir mücadele veren Amerika merkezli sivil toplum kuruluşu Southern
Poverty Law Center, ABD’de işlenen nefret suçları konusunda aktif faaliyet yürüten örgütlere
ilişkin bilgilerin paylaşıldığı, “Nefret Haritası” adıyla bir haritalama sistemi kullanmaktadır.
28
Başka ülkelerde olduğu gibi, Türkiye’de de birçok sivil toplum kuruluşu, grup veya cemaat
kendi alanlarına ilişkin ayrımcılık ve nefret suçları konusunda bilgi toplamakta ve veri der-
lemektedir. Bunlar, resmi verilerin yerini almasa da benzeri bir işlev görebilir. Elde edilen
veriler, şiddet içeren fiillerin hedefi olan kesimler, söz konusu suçların karakteristikleri, bu
tür suçları işleyenler ve alınması gereken acil önlemlerin belirlenmesi için kullanılabilir. Bu
tür bilgiler sivil toplum kurumları ve polisin vereceği uzun vadeli tepkiler ve nefret suçlarını
önleme çabalarında son derece yararlı olabilir. Aynı şekilde, bu tür bilgiler güçlü bir lobi ve
savunuculuk faaliyetiyle beslendiğinde, yasaların ve pratiklerin şekillenmesine katkıda bu-
lunabilir.
Sivil toplum kuruluşları, mağdurlara yönelik şiddet fiillerinin yanı sıra, bu tür suçların söz
konusu olduğu durumlarda polisin, savcıların ve hukuk sisteminin verdiği tepkileri de izle-
yerek, bu bilgileri kamuoyuyla paylaşabilir. Bu tür bir çalışma, sivil toplumun, hükümetin
attığı adımları gözden geçirmesi ve işlenen nefret suçlarının cezasız kalmaması için gerekli
zemini oluşturabilir.
Öte yandan nefret suçları konusunda toplanan veriler sadece yetkililer ve kamuoyunun ge-
neli değil, bu tür suçların mağduru olan kesimlerin de işine yarayabilir.
Toplanacak verilerin özellikle mağdur kesimler açısından şu yararları olabilir:
28 http://www.splcenter.org/get-informed/hatemap
21
• Mağdur durumdaki gruplar ve toplulukların tetikte olmasını sağlar ve böylece güvenlik-
lerini arttırır.
• Mağdurların nefret suçlarını ilgili mercilere bildirme olasılığını arttırır.
• Mağdur kesimlerin kendilerine yönelik saldırıları kamuoyuna ifşa etme fırsatı sunar.
• Mağdur kesimlerin, maruz kaldığı nefret suçları karşısında sessiz kalmasıyla topluma ve-
rilecek olan çaresizlik mesajı yerine, bu tür suçlara karşı mücadele edileceği mesajı ve-
rilir.
• Nefret suçlarının gerçekte yaygınlığı konusunda kamuoyunu bilgilendirir.
• Mağdur kesimlerin karşı karşıya olduğu nefret suçlarıyla baş edilebilme yollarının tartı-
şılmasına olanak verir.
• Yasa koyucu ve hükümet yetkililerinin, bu tür suçlara karşı mücadele için gerekli eğitim
ve mağdurlara destek gibi hizmetler için kararların alınmasında gerekli olan bilgileri edin-
melerini sağlar.
Ulusal Basında Nefret Suçları: 10 Yıl, 10 Örnek -
Metodoloji - Proje ve çalışma hakkında bilgi
Özellikle kamu kurumlarının nefret suçlarına dair verileri toplamadığı ülkelerde sivil toplum
kuruluşlarının medya izleme faaliyetleri, nefret suçları ve söylemi konusunda bilgilerin
toplanması bakımından yaygın bir yöntemdir. Türkiye’de nefret suçlarına dair veri toplayan
sivil toplum kurumlarının hemen hepsi, bunu medya izleme faaliyetiyle gerçekleştirmektedir.
Medyanın taranarak nefret suçları ve nefret söylemine ilişkin verilerin toplanmasında da iki
yaklaşım söz konusu. Birincisi, medyanın nefret suçlarına dair bilgiye erişimde sadece bir
araç olarak kullanılması. İkincisi, medyanın nefret söyleminin yaygınlaşmasındaki rolünün
araştırılması, özellikle bu konuda veri toplanması.
2008 yılının sonundan itibaren geriye doğru 10 yıllık bir dönemi kapsayan ve 20 gazetenin
internet sitelerinin taranmasına dayanan bu çalışma, 2009 yılının 1 Mayıs - 31 Aralık tarihleri
arasında gerçekleştirildi. Çalışma çerçevesinde, medyanın nefret suçları konusundaki rolü
üzerinden bir tarama yapıldı. Yani, vakanın doğrudan kendisinden ziyade, gerçekleşen bir
suç fiilinin medyaya yansıması sırasında, medyanın bu suçu ele alış biçimi üzerine odakla-
nıldı. Bu nedenle de köşe yazıları tarama çalışmasının sonuçları itibariyle dikkate alınmadı,
zira bilindiği gibi köşe yazarlarının önemli bir kısmının dünya görüşleri, gazetelerin genel
yayın çizgisiyle birebir örtüşmeyebilmektedir.
Projenin çalışma alanı olarak medyanın seçilmesi bir yandan kolaylık sağlarken, bir yandan
da özellikle teknik boyutta olmak üzere bazı dezavantajlar barındırıyordu.
Sağladığı kolaylıkları şöyle sıralayabiliriz:
• Medyada işlenen veya yansıtılan nefret suçlarının tespit edilmesi görece kolaydır,
• Bu suçların geriye dönük olarak araştırılması görece kolaydır,
• Medyanın, okuyucunun duyarlılıklarını dikkate alması gerektiği için, proje hedefleri
açısından olumlu yönde etkilenmesi söz konusudur.
22
Türkiye’de ulusal düzeyde günlük basılan gazete sayısı 39 olup, bunların toplam günlük
tirajları yaklaşık olarak 5 milyon düzeyindedir. Tarama çalışması söz konusu gazetelerden
20 tanesi ile sınırlandırıldı. Seçilen gazetelerin toplam tirajı, tüm gazetelerin toplam tirajının
yaklaşık yüzde 80’i düzeyinde. Gazetelerin seçiminde, tirajlarının yanı sıra yayın çizgileri
ve okur kitlesi bakımından toplumun çeşitli kesimlerini temsil yeteneği de dikkate alındı.
Gazeteler, 2008 yılı sonundan başlayarak, internet arşivlerinin elverdiği ölçüde geriye gide-
rek, son 10 yılı kapsayacak şekilde tarandı.
Nefret suçlarının Batı’daki yasal mevzuat çerçevesinde tanımı göz önüne alındığında, ta-
ranacak alanın hayli geniş olduğu tespit edilerek, proje çalışması sırasında “nefret suçları”na
ilişkin kategorilerin kapsamı daraltıldı ve böylece daha etkin bir çalışma hedeflendi.
Tarama çalışmasının ardından, seçilen “nefret suçları” kapsamına giren haberler veya yo-
rumlardan (hem gazetenin yansıttığı haliyle hem de haber içeriği açısından) geniş bir havuz
oluşturuldu. Yaklaşık 30 bin haberi kapsayan bu liste, proje ekibi tarafından elenerek, pro-
jenin hedeflerine uygun olan yaklaşık 5 bin civarında bir kısa liste haline getirildi.
Ardından yine proje ekibi tarafından ikinci bir eleme daha yapılarak, projenin hedefleri
doğrultusunda öne çıkan 200 örnek haber belirlendi.
Danışma Kurulu, bu son seçilen 200 haber üzerinden projenin nihai hedefi olan “10 örnek”
haberi seçti.
Seçilen yöntem ve projenin yürütülmesi sırasında dikkate alınan temel unsurlar özet olarak
şunlardır:
• Proje hedefleri açısından kamuoyunda farkındalığı arttırmada en etkin araç olarak
medya seçilmiştir.
• Nefret suçlarının tesbitinde ve tüm süreç boyunca nesnel olunmasına özen gösterilmiştir.
Ancak seçilen yazılar sonuç itibariyle nefret söylemi kapsamında olduğu için, sübjek-
tiflik kaçınılmaz olmuştur.
• Nefret suçları konusunda medyadan beklenen önleyici tavır ve pozitif ayrımcılıktır. Bu
kapsamda medya kuruluşlarının sosyal sorumlulukları önem kazanmaktadır.
• Proje kapsamında geniş kitlelerin konuya ilişkin farkındalığının arttırılmasına çaba gös-
terilmiştir. Bu doğrultuda çeşitli toplantılar düzenlenmiş ve bir web sitesi oluşturul-
muştur. Bu çabalar proje çalışmasının ardından da sürdürülecektir.
Tarama çalışması kapsamında incelenen gazeteler:
Nefret suçları, çeşitli grupların şu karakteristik özelliklerine yönelik söz konusu olabil-
mektedir:
23
• Akşam
• Birgün
• Cumhuriyet
• Fotomaç
• Gündem
• Hürriyet
• Milli Gazete
• Milliyet
• Ortadoğu
• Posta
• Radikal
• Sabah
• Star
• Taraf
• Türkiye
• Vakit
• Vatan
• Yeni Şafak
• Yeniçağ
• Zaman
• Etnik ve “ırk” bağları temelinde,
• Cinsiyet ve genetik özellikler temelinde,
• Ulusal özellikler, köken, din ve inançlar temelinde,
• Eğitim, kanaatler, siyasi eğilimler, kişisel veya toplumsal statü temelinde,
• Engellilik, yaş ve cinsel yönelim temelinde,
• Aile ve mülkiyet temelinde, vb.
Dolayısıyla nefret suçlarının kapsamı çok geniştir. Bu nedenle, proje çalışması çerçevesinde
şu grup karakteristikleri dikkate alındı:
Çalışmada yer alan kişiler
Tarama ekibi: Örnek suçların tesbiti için çevrimiçi kaynakları tarayan ekip toplam dört
kişiden oluşmaktaydı. Bu çalışma grubunun yanı sıra toplam dört öğrenci de çalışmalara
gönüllü destek sağladı.
Danışma Kurulu: Projenin hedefleri doğrultusunda taranan nefret suçlarının elenerek, nihai
liste olarak seçilmesine karar veren kuruldur. Bu kurulda yer alan kişilerin seçiminde, gerek
konuya ilişkin bilgi birikimi, gerekse seçimlerin olabildiğince nesnel gerçekleştirilmesi
bakımından dağılım dikkate alınmıştır. Danışma Kurulu’nun, konunun kapsamı göz önünde
bulundurularak, akademisyen, iletişimci, hukukçu, gazeteci, sanatçı gibi geniş bir yelpazeden
oluşmasına özen gösterildi.
Proje kapsamında Danışma Kurulu’nu oluşturan isimler şunlardır:
• Aydın Engin (gazeteci)
• Ayşe Hür (Tarihçi, yazar)
• Bağış Erten (gazeteci)
• Prof. Dr. Baskın Oran,
• Dr. Cengiz Aktar (Bahçeşehir Üniversitesi AB Bölüm Başkanı)
• Işın Eliçin (gazeteci)
• Kerem Kabadayı (müzisyen)
• Yrd. Doç. Kerem Rızvanoğlu (GSÜ İletişim Fakültesi - Öğretim üyesi)
• Sefa Kaplan (gazeteci)
• Prof. Dr. Turgut Tarhanlı (İ. B. Ü. Hukuk Fakültesi Dekanı)
• Prof. Dr. Yasemin İnceoğlu (GSÜ İletişim Fakültesi - Öğretim üyesi)
• Zeynep Tanbay (sanatçı)
24
• Etnik kökene ve “ırk”a
• Ulusal özelliklere
• Cinsel kimliklere
• Cinsel yönelime
• Din ve inanca
• Siyasal eğilimlere
• Mülkiyete
• Bedensel engelliliğe
• Eğitim durumuna
• Toplumsal statüye
Destek alınan uzmanlar: Proje çerçevesinde gerçekleştirilen atölye çalışmaları, nefret
suçlarının kavramsallaştırılması, taramada dikkate alınan kıstasların oluşturulması gibi konu-
larda uzmanlardan destek alınmıştır. Bu konuda danışılan ve destek alınan uzmanlar
şunlardır: Uluslararası Azınlık Hakları Grubu’nun (Minority Rights Group International)
Türkiye Koordinatörü Nurcan Kaya, Global Dialogue’tan Nayat Karaköse, İstanbul Bilgi
Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dekanı Prof. Dr. Turgut Tarhanlı, İstanbul Bilgi Üniversitesi
Hukuk Fakültesi’nden Yrd. Doç. Dr. Asuman Aytekin İnceoğlu ve Ulaş Karan, İstanbul Bilgi
Üniversitesi’nin İnsan Hakları Hukuku Uygulama ve Geliştirme Merkezi’nden Gökçeçiçek
Ayata ve Burcu Yeşiladalı, İstanbul Bilgi Üniversitesi Medya ve İletişim Sistemleri Bölüm
Başkanı Doç. Dr. Aslı Tunç ve aynı bölümden öğretim üyesi Esra Ercan Bilgiç, Galatasaray
Üniversitesi, İletişim Fakültesi’nden Prof. Dr. Yasemin İnceoğlu, Lambdaistanbul gönüllüsü
olan ve nefret suçları konusunda bir çalışması bulunan Özlem Çolak, İnsan Hakları Gündemi
Derneği üyesi ve nefret suçları konusunda araştırmaları bulunan Hakan Ataman.
Bunun yanı sıra, “medyada nefret söylemi” konusunda bir çalışma yürüten Uluslararası Hrant
Dink Vakfı Proje Koordinatörü Özlem Dalkıran ile yapılan çalışmalar üzerine deneyimler
paylaşılırken, aynı zamanda vakfın konuya ilişkin düzenlendiği atölye çalışmalarına da
katılındı.
Atölyeler ve paneller
Medyanın nefret suçlarını ele alış biçimi üzerinden değerlendirilerek seçilen “10 yıl 10
örnek” her ne kadar tarama kıstasları belirlenmiş ve nefret suçu somut bir şekilde
tanımlanmış olsa da, nihai noktada kuşkusuz sübjektif bir değerlendirmeye dayanmaktadır.
Dolayısıyla, bu seçimin mümkün olduğunca sağlıklı olabilmesi açısından çalışmada şu iki
noktaya dikkat edildi:
1. Tarama yapan teknik ekibin nefret suçları konusunda eğitilmesine özen gösterildi.
Bunun için konunun uzmanlarının katıldığı eğitim atölye çalışmaları ve konuya ilişkin
panel toplantılar düzenlendi.
2. Nihai seçimi yapacak olan Danışma Kurulu üyeleri, konunun önemi ve kapsamı göz
önüne alınarak belirlendi. Ayrıca Danışma Kurulu üyeleri ile düzenlenen iki çalışma
toplantısında, taramaya ilişkin teknik bilgiler ve nefret suçlarının kapsamı ayrıntılı
olarak ele alındı ve bu konuda ortak değerler saptandı.
Nefret suçları kavramı tüm dünyada olduğu gibi, henüz Türkiye’de de yeterince bilinmiyor.
Türkiye’de bu konuda yapılan akademik çalışmalar son derece sınırlı. Türkçe kaynaklar ise
yok denecek kadar az. Bu nedenle nefret suçlarını kavramsallaştırmak ve bu konuda yapılan
çalışmaların kamuoyu ile paylaşılması son derece önemlidir. Bu amaçla elinizdeki çalışma
yürütülürken nefret suçlarını konu eden toplam üç atölye çalışması ve dört panel toplantı
gerçekleştirildi.
Gerçekleştirilen atölye çalışmalarında, nefret suçları kavramına yaklaşım, bu suçların kap-
samı, Avrupa ve ABD’de yapılan çalışmalardan örnekler, Türkiye’de güncel durum ve medya
taraması çalışmasında dikkat edilmesi gereken noktalar ele alındı.
Yapılan atölye çalışmalarının sonucunda, proje kapsamında gerçekleştirilecek olan tarama
25
için gerekli kıstaslar belirlendi ve çalışmanın pratik olarak yürütülmesinde gerekli olan stan-
dartlar saptandı.
Bu çalışmaların yanı sıra, yapılan ikili görüşmelerde çalışmamızın kapsamı içinde bilgisine
başvurulan isimler de söz konusuydu.
Medya taraması ile sınırlı, altı ay gibi kısa bir sürede ve bir proje çerçevesinde böylesine
bir soruna yönelik kapsamlı çözümler üretmenin olanaksızlığı ortadadır. Dolayısıyla yürü-
tülen bu pilot proje çerçevesinde sorunun medya ile ilgili kısmı ele alınarak, meselenin ka-
muoyunun gündemine taşınması ve farkındalığın arttırılması hedeflenmiştir.
Medyanın soruna ilişkin farkındalık yaratmak bakımından çok önemli bir işlevi olabileceği
kuşkusuzdur.
Bu çalışmanın nefret suçlarına karşı Türkiye’de verilecek uzun vadeli mücadeleye küçük
bir katkı sağlaması umut edilmektedir.
Çalışmanın sınırları
Nefret suçları konusunda veri toplamanın en önemli amaçlarından biri, toplanan verilerin
nefret suçlarına karşı etkin bir mücadeleye destek amacıyla değerlendirilmesidir. Ancak
gerekli bazı bilgileri medya izleme yöntemi ile toplamak son derece zordur. Örneğin, faillerin
karakteristik özelliğini medyaya yansıyan haberler üzerinden derlemek pek mümkün değildir.
Faillerin önyargılı olup olmadığını haber üzerinden tespit etmek de her zaman kolay değildir.
İşlenen nefret suçlarının ne kadarının medyaya yansıdığı bilinememektedir. Zira ya mağdur
korktuğu için bunu paylaşmayabilir ya da medya kurumları nefret suçlarına duyarsız davra-
narak veya haber değeri görmeyerek, bazı vakaları yansıtmayabilir.
Bu çalışma son on yılda medyaya yansımış olan nefret suçlarının araştırılmasına dayan-
maktadır. Ulusal günlük gazetelerin basılı kopyalarının son on yıla dönük olarak taranmasının
zorluğu göz önüne alınarak, tarama internet üzerinden çevrimiçi olarak yapılmıştır. Çoğu
gazetelerin çevrimiçi arşivleri 1999 yılından daha geriye gitmemekte, bir kısmının arşivi
daha yakın tarihlerde başlamaktadır. Bazı gazetelerin arşivlerinde tarihe göre arama yapmak
mümkün olmadığından, bu tür sorunları aşmak için yaklaşık 100 kelimelik bir anahtar kelime
listesi oluşturularak tarama gerçekleştirildi. Bu kelimeler, tarih sırasına göre tarama yapıla-
bilen gazetelerden derlenen örneklerde en sık geçen kelimeler de gözetilerek belirlendi.
Bu çalışmada sonuçları etkileyecek bazı durumlarla da karşılaşıldı. Bunları şöyle sırala-
yabiliriz:
• Bazı gazetelerin internet arşivleri son derece sınırlı. Bu da, internet arşivleri görece iyi
olan gazetelerde, ele alınacak vakaların sayısı açısından dezavantajlı bir durum yarat-
maktadır.
• Bazı gazetelerin sahiplerinin zaman içinde değişmiş olduğu ve bu durumun gazetenin
söylemine de doğrudan yansıdığı tespit edilmiştir. Dolayısıyla bazı gazetelerde nefret
söylemi dönemlere göre farklılık arz etmektedir.
• Bazı gazeteler diğerlerine göre daha sonraki tarihlerde yayımlanmaya başlamıştır. Bu
26
durum, yine daha uzun bir süredir yayımlanmakta olan gazeteler açısından, nefret söy-
lemini içeren toplam örnek sayısı bakımından dezavantajlı bir durum yaratmaktadır.
• Gazetelerin internet sayfaları, basılı nüshalarından farklılıklar arz etmektedir. Web say-
faları gün içinde güncellenebilmekte, web sitelerinde yayımlanan yazıların bir kısmı
basılı olan yayında yer almamakta, çoğu kez de basılı yayına göre daha dar kapsamlı
olarak yer almaktadır. Bazen de web sitesinde yer alan bir yazı ileri tarihlerde güncel-
lenebilmekte veya yayından bütünüyle kaldırılabilmektedir.
• Medyanın yansıttığı vakaların bir kısmında gerekli ayrıntılı bilgilere ulaşmak olanaklı
olmayabilmektedir.
Tarama sonuç itibariyle internet üzerinden yukarıda belirtilen kısıtların sınırlılığı içinde
yürütüldü. Tarama sonuçları incelenirken çalışmanın teknik anlamda yaşanan bu sorunlarının
göz önünde bulundurulması gerekmektedir.
27
28
29
Bulgular - Çalışmanın sonuçları
Çalışmanın sonucunda nefret söylemi ve nefret suçları ve genel olarak ayrımcılık kapsamında
yaklaşık 30 bin kadar örnek incelendi. İncelenen bu örneklerin büyük bir kısmı, projede
kapsamı daraltılarak tespit edilen tarama ve değerlendirme kıstaslarına girmediği için, bunlar
yaklaşık 5 bin örnek vakaya kadar elendi. Yukarıdaki tabloda yer alan veriler, çalışmanın bu
elenmiş halini yansıtmaktadır. Ancak burada dikkat edilmesi gereken husus, elenmiş olan
örneklerin nefret suçu veya nefret söylemi kapsamına girmediği anlamına gelmediğidir.
Eleme sadece projenin sağlıklı yürütülebilmesi açısından oluşturulan daha dar çerçeveye
oturtulması için yapılmıştır.
Medya taramasì topIam veriIeri
Kategori Nefret suçIarì Nefret
söyIemi
TopIam
TopIam % TopIam % TopIam %
Etnik köken 245 23.76 1861 46.98 2106 42.18
Din ve inanç 163 15.80 829 20.92 992 19.87
UIusaI kimIik 29 2.81 524 13.2 553 11.07
SiyasaI egiIim 194 18.80 211 5.32 405 8.11
TopIumsaI statü 123 11.93 186 4.69 309 6.18
CinseI kimIik 167 16.19 114 2.87 281 5.62
CinseI yöneIim 71 6.88 199 5.0 270 5.40
BedenseI engeIIiIik 23 2.23 28 0.7 51 1.02
MüIkiyet 16 1.55 5 0.12 21 0.42
Egitim durumu 0 0 4 0.10 4 0.08
TopIam: 1031 100 3961 100 4992 100

30
Nefret suçları ve nefret söylemi oranları
Nefret suçları paylaşımı
31
Nefret söylemi paylaşımı
Nefret suçları ve nefret söylemi paylaşımı
Çalışma sonucunda elde edilen bulgular
• Gazetelerin bir kısmında bazı kategorilere yönelik nefret söylemi diğerlerine göre daha
yoğundur.
• Türkiye, Cumhuriyet, Yeni Şafak, Milli Gazete, Vakit ve Zaman’da inançlara yönelik
nefret söylemi daha yoğun yer almaktadır.
• Yeniçağ ve Ortadoğu gazetelerinde ise etnik ayrımcılık, ırkçı ve ulusal kimliklere yöne-
lik nefret söylemine daha yoğun yer verilmektedir.
• Sabah, Hürriyet ve Milliyet gibi yüksek gazeteler aynı zamanda en fazla örneğe sahip.
(Bunda internet arşivlerinin diğerlerinden daha eskiye dayanmasının rolü de hesaba
katılmalı).
• Cinsel yönelimlere ilişkin nefret söylemi hemen her gazetede yer almaktadır. Örneğin
travestilerle ilgili nefret suçu haberlerinde, nefret söylemine en az rastlanan gazetelerde
bile en azından “özensiz” bir dil kullanılmakta, bu konudaki ajans haberleri çoğu zaman
nefret söylemi “giderilmeden” verilmekte, hatta bazı durumlarda başlıkta ve içerikte
negatif eklemeler yapılmaktadır.
• Gazetelerde yayımlanan ajans haberlerinin nefret söylemi içermesi durumunda bir başka
sorun ile karşı karşıya kalınmaktadır. Zira bu haberi olduğu gibi veren birden fazla
gazete olması halinde, örnek vaka olarak tek bir gazetenin seçimi söz konusu
olamayacaktır. Oysa gazetenin nefret söylemi içeren bir haberi aynen vermesi, nefret
suçuna katkı olarak değerlendirilebilir.
• Birgün, Taraf, Gündem gibi bazı gazetelerde nefret suçları genellikle eleştirel, yani poz-
itif bir tutumla verilmektedir. Bu gazetelerde nefret söylemine görece çok daha az
rastlanmaktadır.
• Çok yaygın tepki gören ve ses getiren nefret suçları hakkındaki haberler genellikle daha
dikkatli dille yazılmaktadır.
• Belli bazı dönemlerde belli bazı gruplara yönelik nefret söyleminin yoğunlaştığı, ilgili
gruplara yönelik nefret suçu haberlerinin de taraflı biçimde verildiği tespit edilmiştir.
Örneğin her yılın 24 Nisan tarihi yaklaşırken gazetelerde Ermenilere yönelik söylem
yoğunlaşarak, sertleşmektedir. Nevroz öncesi ve sırasında (21 Mart), Kürtlere dönük
oldukça saldırgan bir dil kullanılmaktadır. Medyanın sadece olumsuz yaklaştığı durum-
larda değil, olumlu yaklaştığı olaylarda da milliyetçi söylemle yaygın bir biçimde
karşılaştığımız tespit edilmiştir. Örnek vermek gerekirse Çanakkale Savaşı (18 Mart),
Mustafa Kemal’in ölüm yıldönümü (10 Kasım), Cumhuriyet Bayramı, İstanbul’un fethi
ve buna benzer yıldönümlerinde medyada milliyetçi bir söylem hâkim olmaktadır.
• Bazı nefret suçları vakalarının medyada yansıtılması sırasında, yansıtılan vaka bariz
bir şekilde nefret suçu unsurlarını taşıyor olmasına karşın, medyanın bu haberi yansıtış
biçimi tarafsız olabilmektedir. Böyle durumları çalışmamızın sonuçları itibariyle
dikkate almadık.
• Bazı vakalarda (örneğin cezaevlerine yönelik “Hayata Dönüş” operasyonu veya işkence
iddiaları) doğrudan kamu kurumları veya yetkilileri fail durumunda olabilmektedir. Bu-
rada “önyargı” saikinin söz konusu olup olmadığının belirlenmesi imkânsız olduğundan
bu gibi vakaları nefret suçu kapsamında ele almadık.
• Taramalarda nefret söyleminin ve önyargıların sıradanlaştırılmış, günlük hayatın bir
32
parçası haline getirilmiş tarzlarını da dikkate almadık. Bunları dikkate alsaydık, bulgular
önemli ölçüde artardı. Örneğin “Teröristler imha edildi” ifadesi neredeyse medyanın
bütününün ortak dili. Ya da “Maganda dehşeti”, “Tacizci”, “Tecavüzcü”, “Alçak” ve
benzeri ifadelerle bireyler, medya tarafından çok sık bir şekilde yargılanmadan suçlu
konumuna itilebilmektedir. Bu açıdan bakıldığında, medya mağdurları da ayrı bir
çalışmanın konusu olabilir.
• “Töre” ve “namus cinayetleri” meselesi, nefret suçları kavramı içine oturtulması
bakımından tartışmalı. Bu konuda farklı görüşler söz konusu. Ancak bu olgu içinde
“töre” teriminin kullanılmasının kadın hareketi içinde sakıncalı olduğuna ilişkin ortak
bir kanı da söz konusu. Zira töre denildiğinde, sorunun sadece belli bir coğrafya ve be-
lirli etnik gruplarla sınırlanması riski var. Oysa bu tür cinayetler Türkiye’nin hemen
her yerinde görülebiliyor ve failleri hemen her kesimden olabiliyor.
• Bir suç işlenmiş ve medya bunu nefret söylemi içerecek biçimde vermiş olsa bile, kimi
vakalarda, suçun bizzat kendisi nefret suçu kapsamına girmiyor. Örneğin, “Su testisi
suyolunda kırıldı” başlıklı bir haberde, sabıkası bulunan bir kişi öldürülüyor. Haberde
‘adam öldürme’ fiilini gerçekleştiren kişi veya kişilerin bu suçu nefret suçlarına temel
teşkil eden “önyargı” ile işleyip işlemediklerine dair bir bilgi yok. Ama yayın organı
kişinin eskiden suç işlemiş olmasını temel alarak, bir başka deyişle önyargılı bir şekilde
onu baştan mahkûm ediyor. Çalışmamızda bu haber “toplumsal statü”ye yönelik bir
nefret söylemi olarak değerlendirilirken, cinayetin kendisinin nefret suçu olup olmadığı
tespit edilemedi.
• Bazı yazılarda birden fazla gruba yönelik nefret
suçu veya nefret söylemi söz konusu olabilmekte-
dir. Örneğin: “Kızıl döneğin utanmazlığı” şeklinde
atılan bir haber başlığı. Bu durumda, aslında ele
alınan temel konu “sözde Ermeni soykırımı” iken,
yazı içinde önyargı saikiyle “kızıl”, “dönek” ve
“utanmaz” sıfatları da kullanılmaktadır. Bu du-
rumda, a) Ermeni meselesi: Etnik, b) Kızıl:
Siyasal, c) Dönek: Siyasal görüş veya kanaatler,
d) Utanmaz: Ahlak bakımından önyargı saiklerini
içermekte ve bu bağlamda yazı nefret suçunun
unsurlarını taşımaktadır. Ancak biz çalışmamızın
sonuçlarının sağlığı açısından bu gibi birden fazla
önyargı saikinin olduğu durumlarda, temel teşkil
eden tek bir saiki ele almanın daha doğru olduğu
sonucuna vardık. Zira yukarıdaki örnekte de
görüleceği gibi, yazarın asıl meselesi “Ermeni
meselesi” iken, diğer tüm önyargı saiklerini bu
meseleye ilişkin vurgusunu pekiştirmek üzere
kullanıyor.
• Tarama sırasında dikkate aldığımız bazı karakteristik özellikleri, örneğin AIDS gibi
hastalıklarla ilgili söylemleri hangi kategoride değerlendirmemiz gerektiği konusunda
da ikilemde kaldık. Bu tür söylemler sağlık sorunları açısından mı (ya da bedensel en-
gellilik), yoksa (bazı durumlarda olduğu gibi) cinsel yönelimler açısından mı ele
alınmalıydı? Bilindiği gibi, AIDS’lilerin bedeni bir bütün olarak tehdit gibi algılanıyor.
33
Bazı durumlarda AIDS hastalarıyla aynı mekânda bulunmaktan bile kaçınılabiliyor. Bu
durumlarda AIDS’li kişi, bedeniyle ilgili bir durumdan dolayı nefret söyleminin nesnesi
oluyor. Ya da AIDS hastalığı ile eşcinsellik arasında doğrudan bir bağ olduğu
varsayımıyla, eşcinsellere “potansiyel AIDS’li” gözüyle bakılabiliyor. Ancak
HIV/AIDS konusunda toplumu bilinçlendirme çalışmaları yürüten Pozitif Yaşam
Derneği yetkilileriyle yaptığımız değerlendirme sonucunda, bunu “sağlık” açısından
ele almak gerektiği sonucuna vardık. Dolayısıyla bu tür haberleri bedensel özelliklere
yönelik nefret suçu/söylemi olarak değerlendirdik.
• Çok yaygın tepki gören ve ses getiren nefret suçları hakkındaki haberler genellikle daha
dikkatli bir dille yazılmaktadır. Bu, bazı vahim örnekleri elememizi gerektirdi. Örneğin
Hrant Dink veya Malatya Zirve Yayınevi vakaları belki de son 10 yıl içinde işlenmiş
“en kötü” nefret suçları arasında sayılabilirdi. Ancak toplumda geniş ve yaygın bir tep-
kiye yol açan bu olayları gazeteler genellikle olumlamadan verdiler. En azından nefret
söylemine en uzak noktada durarak yansıttılar. Bu durum bu vakaları kategori dışında
bıraktı. Oysa bu cinayetlere giden yolda pek çok gazetede sistematik olarak işlenen
misyonerlik ve gayrimüslim karşıtı söylem bulunuyordu.
• Dikkat çekici bir nokta da gazetelerde manşet veya sürmanşetlere kadar çıkan nefret
söyleminin haberlerde giderek “satır aralarına” ve daha çok da köşe yazılarına kaymaya
başlamasıdır. Medyanın dilinde son 2-3 yılda nefret söylemi açısından olumlu yönde
bir değişiklik görülmektedir.
• Medya üzerinden yapılan taramalarda, vakaların tekerrür etmesi de ciddi bir sorun teşkil
etmektedir. Aynı haber birçok gazetede yer almasının yanı sıra, birkaç gün üst üste
yayımlanabilmektedir. On binlerce yazı ve haberin ele alındığı ve çok sayıda kişinin
yer aldığı bir çalışmada bundan kaçınmak ise son derece zordur.
34
“10 Yıl, 10 Örnek”
Proje Danışma Kurulu’nun seçtiği on örnek şu haberlerden oluşmaktadır:
Not: Buradaki sıralama haber başlıklarının alfabetik sıralamasına göre yapılmıştır, ağırlık
açısından herhangi bir anlam ifade etmemektedir.
Ahmet Kaya’ya Madam şefkati
Sabah – 02 Kasım 1999
35
Haber/yazì/yorum basIìgì Gazete Kategori
1 Ahmet Kaya'ya Madam sefkati Sabah Etnik köken
2 Bu kez iyice azìttìlar! Milliyet Cinsel yönelim
3 Ermeniler kudurdu Yeni Çag Ulusal kimlik
4 Hainler yakalandì Star Etnik köken
5 Kapìcì sarkìcìya tecavüz davasì Hürriyet Toplumsal statü
6 Koreli rehbere Osmanlì tokadì! Radikal Ulusal kimlik
7 Rahipler uçkuru kilisede çözüyor Vatan Dini inanç
8 Roth Ayvaz hocaya havale Aksam Cinsiyet
9 Sünnetsiz kundakçì DTP adìna kurban derisi toplamìs Zaman Dini inanç
10 Travesti zehir kuryeleri havalimanìnda yakalandì Türkiye Cinsel yönelim

Magazin Gazetecileri Derneği’nin 12 Şubat
1999’daki ödül gecesinde Kürtçe şarkı yapmak
istediğini söyleyen Ahmet Kaya’ya, küfür ve
hakaretler eşliğinde çatal bıçak fırlatılmış, toplu
halde 10. Yıl Marşı söylenmiş ve bu olay
Kaya’nın yurtdışına kaçmasına sebep olmuştu.
Ahmet Kaya 16 Kasım 2000’de Fransa’da sürgün
olarak hayatını kaybetti. Kaya’ya karşı medyada
da nefret içeren söylemlerle pek çok haber
çıkmıştı.
Bunlardan biri olan yandaki haber, toplam 8
cümle ve (başlık ve ara başlıklarla birlikte) 102
kelimeden oluşuyor. Haberi yapan kişi nefret söy-
lemi açısından her cümleyi ‘iyi değerlendirmiş’.
Başlıktaki “madam” kelimesi Türkçe’de, evli
kadın anlamının yanı sıra argoda kadın genelev
patronu anlamına da sahip. Yani başlığın meali
“Ahmet Kaya’ya bir genelev patronu kucak açtı”.
Burada aynı zamanda cinsiyete yönelik bir nefret
söylemi var.
İkinci cümleye, “bir süre Almanya’da oyala-
nan” Kaya’nın terörü övdüğü izlenimini yarat-
mak için konserlerini “Dağdakilere selam”la
bitirdiği eklenmiş. Kaya’nın Fransa’ya yerleşme-
siyle bunun ilgisini kurmak zor.
“5 bin mark verip bir de 91 model araba alan” Kaya “Avrupa’yı dolaşıyor”. ‘Türkiye’ye
böyle kötülükler yapan’ birinin sefahat içinde yaşadığı anlatılmak isteniyor. Onlarca albüm
yapmış ve albümleri yüz binler satmış bir sanatçının 8 yaşında bir arabayı pek de yüksek ol-
mayan bir fiyata satın almış olmasına tahammül gösterilemiyor. Burada toplumsal statüye
yönelik bir nefret söylemi işlendiği söylenebilir.
Ara başlıkta “madam” yaftası tekrar devreye girdikten sonra Fransa Cumhurbaşkanı’nın
eşine “bölücülerin anası” diye hakaret ediliyor. Bu arada Kaya’yı kabul eden hükümetin sos-
yalist olduğu her nedense vurgulanıyor.
“Kürtçe şarkı istismarından vazgeçmeyen” Kaya’nın Kürtçe de bilmediğini “itiraf etmesi”
bilgisiyle haber sona eriyor. Böylece “genelev patronu, kaçak şarkıcı, Kürtçe, sefahat içinde
yaşam, sosyalist, bölücülerin anası” kavramları harmanlanarak okurun hayal gücünde toptan
bir nefret yaratılmaya çalışılıyor.
Konunun çıkış noktası Kürtçe şarkı söyleme isteği olduğu ve Ahmet Kaya’yı sürgünde
ölüme götürenin bu isteğine yapılan saldırılar olduğundan hareketle, bir etnik gruba gözdağı
verilmek istendiğini tespit ediyor ve bu haberi etnik kökene yönelik nefret söylemi katego-
risinde değerlendiriyoruz.
» Kaynak: http://arsiv.sabah.com.tr/1999/11/02/g01.html
36
Ahmet Kaya’ya Madam şefkati*
Kaçak şarkıcı Ahmet Kaya Bayan
Mitterrand'ın yardımıyla Fransa'dan
oturma izni aldı.
Yurt dışına çıktıktan sonra bir süre Al-
manya'da oyalanan ve konserlerini
"Dağdakilere selam"la bitiren şarkıcı
Ahmet Kaya artık Paris'te oturuyor. 5
bin mark verip bir de Chrysler 91
model araba aldı, Avrupa'yı dolaşıyor.
Madam'ın desteği Ahmet Kaya,
sosyalist Fransız Hükümeti'nden bir
yıllık oturma belgesi aldı. Ülkeye kaçak
gireni anında sınırdışı eden Fransa,
bölücülerin anası Danielle Mitterrand'ın
girişimleri sonucu Ahmet Kaya'ya
kollarını açtı.
"Kürtçe şarkı" davası Ahmet Kaya,
Türkiye'de DGM'lik olmasına yol açan
"Kürtçe şarkı" istismarından
vazgeçmedi. Şarkıyı yaptığını, sıranın
klip çekimine geldiğini söyledi. Ama bu
arada, Kürtçe bilmediğini de itiraf etti.
* Kutu içindeki yazılar, orijinal
metindir.
Bu kez iyice AZITTILAR!
Milliyet – 23 Şubat 2002
Bu haberi şöyle yazmayı deneyelim:
“Bu kez iyice AZITTILAR!
Gözaltına alınan arkadaşlarını ‘kurtarmaya’
gelen bir grup, polislerle boğuşup karakolun ca-
mını çerçevesini indirdi...
İzmir’in Alsancak semtinde dün sabaha karşı
arkadaşlarıyla eğlenen Ragıp Aktaca, eve dönerken
yolunu kesen bazı kişilerin cep telefonunu aldığını
ve dayak yediğini öne sürerek polise başvurdu.
Bunun üzerine polis ekipleri, ‘Güneş’ takma adlı
Ümit Katlav’ı (32) yakaladı. Katlav’ın ifadesi
alınırken Alsancak Karakolu’na gelen Murat Hasırcı
(26) ve Mustafa Ergün (24) adlı kişiler
arkadaşlarının serbest bırakılmasını istedi.
Takviye geldi
İstekleri reddedilince öfkelenen Hasırcı ve Ergün
bekleme salonunun camlarını kırarak yaralandı. Bu
kişilerin cep telefonundan haber vermesi üzerine karakola gelen bir grup da soba ve masaları
devirdi. Karakoldaki görevlilerin yetersiz kalması üzerine takviye kuvvet istendi. Polis grubu
güçlükle kontrol altına aldı. Gözaltına alınanlardan Katlav, kolundaki kesik nedeniyle has-
taneye kaldırıldı. Polis ekipleri, olayın ardından sabaha kadar Alsancak bölgesinde devriye
gezerken olayla ilgili soruşturma başlatıldı.”
37
Bu kez iyice AZITTILAR!
Gözaltına alınan arkadaşlarını ‘kurtar-
maya’ gelen bir grup travesti, polislerle
boğuşup karakolun camını çerçevesini
indirdi...
TAYLAN YILDIRIM İzmir DHA
İzmir’in Alsancak semtinde dün sabaha
karşı arkadaşlarıyla eğlenen Ragıp Aktaca,
eve dönerken yolunu kesen travestilerin cep
telefonunun aldığını ve dayak yediğini öne
sürerek polise başvurdu.
Bunun üzerine polis ekipleri, ‘Güneş’
takma adlı Ümit Katlav’ı (32) yakaladı.
Katlav’ın ifadesi alınırken Alsancak
Karakolu’na gelen Murat Hasırcı (26) ve
Mustafa Ergün (24) adlı travestiler
arkadaşlarının serbest bırakılması istedi.
Takviye geldi
İstekleri reddedilince öfkelenen Hasırcı ve
Ergün bekleme salonunun camlarını kırarak
yaralandı. Bu kişilerin cep telefonundan
haber vermesi üzerine karakola gelen bir
grup travesti de soba ve masaları devirdi.
Karakoldaki görevlilerin yetersiz kalması
üzerine takviye kuvvet istendi. Polis travesti-
leri güçlükle kontrol altına aldı. Gözaltına
alınan travestilerden Katlav, kolundaki kesik
nedeniyle hastaneye kaldırıldı.
Polis ekipleri, olayın ardından sabaha
kadar Alsancak bölgesinde devriye gez-
erken olayla ilgili soruşturma başlatıldı.
Haber böyle yazılmış olsaydı başlıkta büyük harflerle verilen AZITANLARın haberde
isimleri geçen bazı kişiler ve onların arkadaşı olan bir grup insan olduğunu düşünmek zo-
runda kalırdık. Çünkü verilen isimler kamuoyunca yakından tanınan isimler değil. Ancak
adları basında sık sık benzer hadiselerle gündeme gelmişse aşina olabileceğimiz bu gibi ki-
şilerin karıştığı bir olayın haberleştirilmesinde, “Bu kez iyice AZITTILAR!” başlığı oku-
yucuya pek bir şey ifade etmeyen, abartılı bir başlık olacaktı. Mesela, “olayın sabaha karşı”
ve İzmir’in eğlence merkezi Alsancak’ta meydana geldiği bilgisine dayanarak “sarhoşların”
azıttığını düşünebilirdik.
Ancak bu haberde kimlerin AZITTIĞI açık biçimde belirtiliyor: travestiler. “Bu kez”
“AZITTIKLARI” başlığa taşınarak da travestilerin sürekli benzer suçlara karıştığı, bu olayda
yaptıklarının ise öncekilerden çok daha ‘büyük’ bir suç olduğu vurgulanmış oluyor.
Haber yazımında yeterli bilgi vermemekten kaynaklı özensizlik sayılabilecek bir ifade bi-
çimi de haberin ikinci paragrafının hemen başında yer alıyor. İlk paragrafta, bir şahıs tra-
vestiler tarafından saldırıya uğradığı iddiasıyla polise başvuruyor. Haber şöyle devam ediyor:
“Bunun üzerine polis ekipleri, ‘Güneş’ takma adlı Ümit Katlav’ı (32) yakaladı”. Neyin
üzerine? Bir kişinin “bana travestiler saldırdı” iddiası üzerine. Haberde, şikâyetçinin polise
kendisine saldıranları ayrıntılı biçimde tarif edip etmediği bilgisinin bulunmamasının, yer
darlığı veya başka bir nedene bağlanması kabul edilebilir bulunsa dahi, “yakaladı” fiili
niyeti sezdiriyor. Adı geçen kişi gözaltına ya da gözlem altına alınmıyor, yakalanıyor. Yani
habere göre bu vakada, yargı sürecine gerek duyulmaksızın suçlunun kim olduğu belirlenmiş.
Bu haberi cinsel yönelime dönük nefret söylemi kapsamında değerlendirdik.
» Kaynak: http://www.milliyet.com.tr/2002/02/23/yasam/yas04.html
Ermeniler kudurdu
Yeniçağ – 17 Kasım 2009
Haberin “ERMENİLER KUDURDU” başlığı ve “Ermeni’den
kahpe saldırı” ara başlığı bir ulusa yaklaşımdaki düşmanlığı yeter-
ince net ifade ediyor. Her iki başlıkta da açıkça hakaret ve hatta
küfür kullanılıyor.
Haber iki ülke arasında geçen bir askeri çatışma ile ilgili. Söz-
gelimi Kolombiya ile Venezüella arasında çıkacak bir askeri ça-
tışma ile ilgili olarak aynı başlıkların kullanılması için bir neden
görünmüyor. Oysa incelediğimiz vakada yayın organı açıkça taraf
tutuyor, taraf tuttuğunun altını çizmek istiyor ve “muhaliflerine”
hakaret ve küfür ediyor. Öfkenin tarihsel bir nedeni olduğu rahat-
lıkla tahmin edilebiliyor.
İki ülke arasındaki bu askeri çatışma haberinde ülkenin ismi (Er-
menistan) değil ulusun ismi kullanılmaya özen gösteriliyor. Ör-
neğin:
38
“Ermeni güçlerinin ateşkesi ihlal etmesi sonucu 4 Azerbaycan askerinin şehit olduğu bil-
dirildi” cümlesinde “dört Azerbaycan askeri şehit” olurken onları öldüren “Ermeni güçleri”
ateşkesi ihlal ediyor. Haberde Ermeniler kelimesi 8 kez (ayrıca sayfadaki spotta 2 kez), Er-
menistan kelimesi ise 1 kez geçiyor. Buna karşılık Azerbaycan/lı kelimesi 6 kez (ayrıca say-
fadaki spotta 1 kez), Azeri kelimesi ise 1 kez geçiyor.
Türkiye’deki Ermeni sorunu göz önüne alındığında etnik kökene yönelik nefret söylemi
de sayılabilecek bu haberi, bir ulus ve o ulusun ülkesine yönelik bir nefret söylemi katego-
risinde değerlendirdik.
» Kaynak: http://www.yenicaggazetesi.com.tr/haberdetay.php?hit=5649
Hainler yakalandı
Star – 24 Mart 2005
Medyada uzun süreler genişçe yer bulan, tepki olarak
çeşitli şehirlerde “bayrak mitingleri” düzenlenmiş
olan “Mersin’de bayrak yakma” hadisesiyle ilgili bir
haber. Haberin girişi (ilk spottan hemen sonra) şöyle:
“Mersin’de 20 Mart günü Nevruz kutlamaları sı-
rasında Türk Bayrağı’nı yakma girişiminde bulu-
nan iki kişi, dün sabah gözaltına alındı.”
Devamında bu “iki kişi”nin “Bayrak yakma olayı-
nın failleri oldukları bildirilen C.S. (12) ve V.S. (14)
isimli çocuklar” olduğunu öğreniyoruz.
Yani, haber başlığına göre, 12 ve 14 yaşlarında iki
39
Ermeniler kudurdu
Bölgedeki köylere havan topu ve uzun nam-
lulu silahlarla saldıran Ermeniler, Azerbaycanlı
2 sivili de yaraladı.
Ermeni’den kahpe saldırı Bir kez daha
ateşkesi ihlal eden Ermeni güçleri 4 Azerbay-
can askerini şehit etti Önemli kesimi
Azerbaycan’ın Ermeni işgali altında bulunan
topraklarında, Azeri-Ermeni cephe hattında
dün sabah Ermeni güçlerinin ateşkesi ihlal
etmesi sonucu 4 Azerbaycan askerinin şehit
olduğu bildirildi. Merkezi Bakü’de bulunan
Turan ajansının Savunma Bakanlığına daya-
narak verdiği haberde, Ermenistan’a bağlı
güçlerin Terter bölgesi Talış köyü ile Goran-
boy bölgesi Tapgaragoyunlu köyü
yakınlarında dün sabah erken saatlerde Azer-
baycan güçlerine ateş açtığı ve Yusuf
Gasımov ve Nemat Dusayev ile ismi
açıklanmayan 2 Azerbaycan askerinin şehit
düştüğü belirtildi.
Çatışmalar sürüyor
Söz konusu köylere uzun namlulu silahlarla
ateş açıldığı, ayrıca birkaç havan topu mer-
misi düştüğü de ifade edilen haberde, iki
sivilin de yaralandığı belirtildi. Azerbaycan
Savunma Bakanlığı da ateşkes ihlalinin
ardından bölgede Ermeni güçlerle
çatışmaların aralıksız devam ettiğini duyurdu.
“hain” çocuk ile karşı karşıyayız.
Habere göre, Mersin Emniyet Müdürlüğü’nden yapılan açıklamada:
“Bu grupların yanlarında bulundurdukları Türk bayrağını yere attıkları, çiğnedikleri,
yakmaya çalıştıkları nefretle müşahede edilmiştir”.
Açıklamanın devamının şöyle getirildiğini okuyoruz:
“Yapılan çalışmalar neticesinde bağımsızlığımızın ve özgürlüğümüzün sembolü olan ay
yıldızlı bayrağımızı yakma ve çiğnemeye cüret eden şahıslar yakalanmış, böylesi bir gaflet
ve hıyanete neden olan teşvik ve tahrikçileri yakalama çalışması sürmektedir”.
Güvenlik güçlerinin suçluları ararken “gaflet ve hıyanet” gibi soyut kavramlar yerine daha
somut gerekçelerle hareket etmelerinin beklenmesi doğaldır. Örneğin bu vakada işlendiği
iddia olunan suç “Türk Bayrağı Kanunu’na Muhalefet” çerçevesinde ele alınıp somut ceza
maddesi belirtilerek gerekli işlemler yapılabilir. Polisin suçlu ararken elde ettiği bulguları
“nefretle müşahede” etmesi düşünülemez.
40
Hainler yakalandı
Mersin’de Türk Bayrağı’nı yakma girişiminde
bulunan 12 ve 14 yaşlarındaki iki çocuk ile
olaylara karışan 30 kişi yakalandı. Mersin
polisi, ‘Gaspçılara, tinercilere slogan attırıldı’
açıklaması yaptı...
MERSİN’DE 20 Mart günü Nevruz
kutlamaları sırasında Türk Bayrağı’nı yakma
girişiminde bulunan iki kişi, dün sabah göz
altına alındı. Mersin Emniyet
Müdürlüğü’nden yapılan açıklamada,
Nevruz öncesi ve sonrası yaşanan olaylara
karışan 30 kişi, sevk edildikleri adliyede
tutuklandı. Bayrak yakma olayının failleri
oldukları bildirilen C.S. (12) ve V.S. (14)
isimli çocuklarla ilgili soruşturmanın ise
sürdüğü kaydedildi.
Sabıkalı ve tinerciler önde
Açıklamada, Metropol Miting Alanı’ndaki
toplantının sona ermesinin ardından örgüt
yandaşları ile birlikte genellikle 18 yaşından
küçük ve aralarında gasp, hırsızlık
suçlarından sabıkalı olanlarla, tiner ve bali
gibi madde bağımlısı olan kişilerin de
bulunduğu grupların bölücü örgüt lehine
slogan attıkları, taşkınlık yaptıklarının
gözlendiği bildirildi. Açıklamada şöyle de-
nildi: ‘Bu grupların yanlarında
bulundurdukları Türk bayrağını yere attıkları,
çiğnedikleri, yakmaya çalıştıkları nefretle
müşahede edilmiştir.’
Teşvik ve tahrikçiler var
‘Olaya müdahale eden güvenlik görevlileri
ile gazetecilere taşlı sopalı saldırılarda
bulunulmuştur. Bir polis memurumuz atılan
taşlara rağmen bayrağımızı saldırganın elin-
den almayı başarmıştır. Yapılan çalışmalar
neticesinde bağımsızlığımızın ve
özgürlüğümüzün sembolü olan ay yıldızlı
bayrağımızı yakma ve çiğnemeye cüret
eden şahıslar yakalanmış, böylesi bir gaflet
ve hıyanete neden olan teşvik ve tahrikçileri
yakalama çalışması sürmektedir.’
Aksu: Operasyonlar sürüyor
İçişleri Bakanı Abdülkadir Aksu da bölücü
terör örgütünün gövde gösterisine dönüşen
olayları kınadıklarını ve lanetlediklerini be-
lirterek, ‘Yalnız bayrağımıza uzanan el değil,
böyle bir fikri düşünen kafalara bile taham-
mülümüz yok. Mersin, Diyarbakır ve diğer
illerde yasadışı eylem girişiminde
bulunanların tek tek tespit edildi. Güvenlik
güçlerimiz tanımalar sonucu şahısları
yakalama gayreti içindeler’ açıklaması yaptı.
Gazetenin haberi veriş biçimine bakıldığında, emniyet güçlerinin bu yaklaşımından ve ha-
berin devamında görüşlerine başvurulan siyasi parti temsilcilerinin beyanlarından etkilenmiş
olabileceği şüphesi doğmaktadır. “Hainler yakalandı” başlığının 12 ve 14 yaşında iki çocuk
için kullanılması ise iyice düşündürücüdür. Bu haberi etnik kökene yönelik nefret söylemi
kategorisinde değerlendirdik.
» Kaynak: http://www.stargazete.com/politika/hainler-yakalandi-haber-32779.htm
Kapıcı şarkıcıya tecavüz davası
Hürriyet – 3 Temmuz 1999
Bu kısa haberde toplumsal statüye yönelik bariz
bir nefret söylemi var. Hayatlarını apartman
görevlisi olarak idame ettiren kişilere yakıştırılan
“kapıcı” kavramı, toplumda çok yaygın olarak
‘eğitimsiz’, ‘cahil’, ‘yoksul’, ‘başkalarının ayak
işlerini yapan’ anlamında, bir tür hor görme
hissiyle kullanılıyor. Nisan 2005’te bir futbol
maçı esnasında, babası apartman görevlisi olarak
çalışan futbolcu Rıza Çalımbay’a yönelik,
stadyumda “Rıza Efendi, 2 ekmek, 1 süt”
pankartının açılmış olması bu önyargının toplum-
sal yaygınlığını göstermesi bakımından uygun bir
örnektir.
Haber yargıya taşınmış adli bir vakayla ilgili
fakat “şarkıcı”nın “kapıcı”lığıyla tamamen ilgi-
siz. Üstelik şarkıcı haberin yapıldığı dönemde
41
Kapıcı şarkıcıya tecavüz davası
Kapıcılık yaparken şarkıcı olan Ertuğrul
Polat'ın, kolasına ilaç katıp uyuttuğu kız
arkada-şı Ş.K.'nın (16) ırzına geçtiği iddiasıyla
20 yıl ağır hapsi isteniyor. Mahkemede,
Polat'ın 25 Temmuz 1998 tarihinde, Ş.K.'yı,
‘Ailemle tanıştıracağım’ diye kandırıp evine
götürerek ırzına geçtiği belirtildi. Suçlamaları
reddeden Polat, ‘‘Bir gün halı sahada top oy-
narken Ş. İmzalı resmimi istedi, verdim.
Yanında bir kız arkadaşı vardı.
Arkadışı Ş.'yi kıskanmış, onu dolduruşa
getirmiş. Ş. De benim aleyhimde ifade
vermiş’’ dedi.
Şantaj yapılmış
Kendisine bu olaydan ötürü şantaj da
yapıldığını öne süren Polat şöyle konuştu:
‘‘Bağcılar'da bir hastanede çalıştığını
söyleyen ve kendini Urfalı Mustafa olarak
tanıtan bir şahıs telefon etti. ‘Ş. hamile. Bize
ya 10 milyar lira verirsin ya da seni basına
veririm. Akrabalarım arasında bir gazeteci var.
Rezil olursun' dedi.’’ Mahkeme verdiği
adreste bulunamayan şikáyetçi Ş.K.’nın
adresinin tespit edilmesi için duruşmayı
erteledi.
“kapıcı”lık da yapmıyor. Haberi yapan kişi toplumsal statüde alt sıralarda gördüğü meslek-
lerde çalışanların adi suçlar işleyeceği önyargısına sahip gibi görünüyor. Haber, “kapıcı”
şarkıcının ‘boynu bükük’ bir fotoğrafıyla süslenerek taçlandırılıyor.
“Habere konu olan Ertuğrul Polat’ın ünlü isimlere beste yapmaya başlayıp şöhreti yaka-
lamadan önce 2,5 yıl nükleer tıp, 1 yıl da edebiyat okuduğunu, sonunda müzikte karar kıl-
dığını da merak edip araştırsaydı yine de bu haberi yapar mıydı?”, sorusu ise konumuzla
doğrudan ilgili değil.
» Kaynak: http://webarsiv.hurriyet.com.tr/1999/07/03/128425.asp
Koreli rehbere Osmanlı tokadı!
Radikal – 06 Mayıs 2005
Google’da “Osmanlı Tokadı” girişiyle arama yaptığınızda yaklaşık 79.900 sonuç
çıkmaktadır. Osmanlı Tokadı terimi gündelik hayatta genellikle ‘övünç’ vurgusuyla
kullanılmaktadır. Vikipedi’de Osmanlı tokadı başlığı altında verilen açıklamada şöyle
yazıyor:
“Osmanlı kültüründe bir kavgada taraflar asla birbirlerine yumrukla müdahale etmezlerdi.
Yüze kalıcı zararlar verme ihtimalinden dolayı birine yumrukla saldırmak son merhalede
yer alır ve yumrukla ilk saldıran ayıplanırdı. Tıpkı yatağan kılıcı olanların dövüşlerde kar-
şılarındakini aşağılamak için kılıcın kesmez yanı ile saldırmaları gibi, tokat ancak yeri za-
manı, kavgadaki taraflarca bilinen kurallarla kullanılırdı. Kavgada büyük olan karşısındakini
sesi etraflıca duyulan şiddetli bir tokatla uyarır ve bu durum genellikle yeterli olurdu.”
Söz konusu ajans haberine göre, Japon turistleri gezdiren Koreli rehbere Türk bir rehber
saldırıp yumruklamıştır. Jandarmanın müdahalesinden sonra alınan ifadelerde Türk rehber,
42
Koreli rehbere Osmanlı tokadı!
Türkiye turuna çıkan Japon turistlerin Koreli
rehberi, Türk rehber tarafından dövüldü.
Japon turistler dün, Afyonkarahisar'ın
Sultandağı ilçesine bağlı Deriçi beldesi
yakınlarındaki dinlenme tesislerinde mola
verdi. İddiaya göre, Koreli Doung Keunjoo,
turistlere bilgi verirken Türkiye'nin
Güneydoğu Anadolu Bölgesi'nden 'Kürdis-
tan' olarak söz etti.
Bu sırada grubun Türk rehberi İsmail
Tunca, Keunjoo'yu diğer turistlerin gözü
önünde yumrukladı. Japon turistlerin
şaşkın bakışları arasında yaşanan dayak
olayına çevredekiler tepki gösterdi. Olay
yerine gelen jandarma ekipleri İsmail
Tunca'yı gözaltına aldı. Sol gözü şişen re-
hber Keunjoo karakolda ifade verdi. Keun-
joo, Türk rehber ile aralarında turistlerden
alınan bahşiş yüzünden tartışma çıktığını
Tunca'nın iftira attığını ileri sürdü.
Tunca ise, "Ben Japonca biliyorum. Bu
rehberin Türkiye'nin üniter yapısını yanlış
aksettirmesine çok sinirlendim. 'Bunların
peygamber olarak andıkları ve inandıkları
kişi sargılar içinde gezen birisi' diyerek Hz.
Muhammed hakkında da ileri geri
konuşuyordu" dedi. Tunca tutuksuz
yargılanmak üzere serbest bırakıldı.
Koreli rehberin, Türkiye’nin Güneydoğu bölgesinden Kürdistan diye
söz etmesine sinirlenip saldırıyı gerçekleştirdiğini beyan etmiştir.
Buna ek olarak da Koreli rehberin Hz. Muhammed’e de hakaret etti-
ğini öne sürmektedir. Oysa mağdur kendisine bambaşka bir gerekçe
ile (turistlerin verdiği bahşiş) saldırıldığını öne sürmektedir.
Bir turist rehberinin, “Türkiye’nin üniter yapısı” hakkında duydu-
ğunu iddia ettiği bir söz üzerine, bir başka turist rehberine saldırıp
yumruklamasındaki önyargının, bu saldırıya zemin hazırladığı, bizzat
kendi ifadeleriyle sabittir. Bu saldırganlığı, genellikle övünme amaçlı
kullanılan “Osmanlı Tokadı” başlığıyla vererek adeta yücelten yayın
organının yaklaşımı ise düşündürücüdür. Ajans haberini “geldiği gibi”
yayınlamış olsalar bile nefret suçları ve söylemi konusunda yeterli
duyarlılığın gösterilmediği anlaşılmaktadır. Bu haberi ulusal özellik-
lere yönelik nefret suçları kategorisi içinde değerlendirmeyi uygun
gördük.
» Kaynak: http://www.radikal.com.tr/haber.php?haberno=151815
Rahipler uçkuru kilisede çözüyor
Vatan – 6 Ocak 2003
Bu haberi seçmemizin nedeni gazetelerde zaman
zaman yayınlanan çeşitli araştırma sonuçlarının bile
nasıl taraflı verildiğini ve nefret söylemi açısından
örnek teşkil edebileceğini göstermeye çalışmak.
Bu kısa haberde sözü edilen araştırma, ABD’nin bir
eyaletinde yayınlanan yerel bir gazeteden alınmış. Ve-
rilen rakamlara göre;
123 kilisede 1164 rahibe arasında araştırma yapılmış.
Gazete araştırmanın bulgularını şu sıralamayla vermiş:
“Buna (araştırmaya – b.n.) göre, Amerika genelinde
en az 34 bin rahibe rahiplerin cinsel tacizine uğruyor.
Bu da toplam sayının neredeyse yüzde 40’ına denk dü-
şüyor”.
Oysa istatistik verilerin sonucunda, önce 1164 rahi-
benin %40’ının cinsel tacize maruz kaldığı sonucunun
çıkması ve buradan yola çıkılarak, ülkedeki toplam ra-
hibe sayısının %40’ının tekabül ettiği sayının (34 bin)
43
verilmesi gerekir. Çünkü cinsel tacize uğradığı
kesinleşmiş “en az” 34 bin kişi değil, araştırma
yapılmış 1164 kişinin %40’ı söz konusu.
Bir araştırmanın sonuçlarını haberleştiren habe-
rin devamında “Bu tacizlerin yüzde 90’ı rahi-
benin aile üyelerince ve himayesinde olduğu
rahip ve diğer baş rahibelerce gerçekleştiril-
miş” olduğu belirtiliyor. Yani cinsel tacizi ger-
çekleştiren üç grup var: Rahibelerin aile üyeleri
(ki bu grup en başa yazılmış), rahipler ve baş ra-
hibeler. Bu üç grup cinsel tacizlerin %90’ını ger-
çekleştirmiş. Ancak üç gruptan hangisinin cinsel
tacizlerin yüzde kaçını gerçekleştirdiği bilgisi
yok. Geriye kalan %10’luk tacizi kimlerin ger-
çekleştirdiği hakkında da bir bilgi yok. Oysa baş-
lık da dâhil olmak üzere, haberde, %90 verisinin
geçtiği cümle dışında, tacizleri rahiplerin gerçek-
leştirdiğini okuyoruz. Hatta bu cümlede de rahip-
ler diğer iki grupla birlikte yine anılıyor.
Bu istatistik veri eksikliğine rağmen gazetenin
doğrudan rahipleri hedef alması, özellikle başlık-
taki kaba ifadeyle birlikte okunduğunda, dinsel
inanca yönelik nefret söylemi açığa çıkıyor. Cin-
sel tacizlerin ‘nerede’ gerçekleştiğine dair bir
bilgi olmaksızın “Rahipler uçkuru kilisede çözü-
yor” başlığının atılması da bu kanıyı güçlendiri-
yor. Bir dinsel inancın sadece dini görevlileri
değil, kutsal mekânı da cinsel taciz suçu ile iliş-
kilendirilmiş oluyor.
Haberde önemli görülerek öne çıkarılan olgu-
nun cinsel taciz ve mağdurları değil, bir dinsel inancın din görevlileri ve kutsal mekânları
olması da gazetenin cinsel taciz konusundaki duyarsızlığını ayrıca sergiliyor. Gazeteye göre
“en az 34 bin” kadın cinsel tacize uğruyor. Ancak bu vaka ‘rahiplerin uçkuru nerede çöz-
düklerine’ odaklanmaktan daha fazla önem taşımıyor. Bu haberi, dini inanca yönelik nefret
söylemi kategorisinde değerlendirdik.
» Kaynak: http://www10.gazetevatan.com/root.vatan?exec=yazareskiyazilar&wid
=0&@@=15033&kelime=
44
Rahipler uçkuru kilisede çözüyor
St. Louis Üniversitesi'nin yaptığı
araştırma Amerika'da rahibelerin
yüzde 40'ının rahiplerin cinsel ta-
cizine maruz kaldığını ortaya çıkardı
Roma Katolik Kilisesi'ni yıllardır
meşgul eden seks skandallarına bir
büyük halka daha eklenmek üzere. St.
Louis Üniversitesi tarafından 1996
yılında yapılan ancak şimdiye kadar gi-
zlenen kapsamlı bir araştırma, basına
sızdı. Buna göre, Amerika genelinde en
az 34 bin rahibe rahiplerin cinsel tacize
uğruyor. Bu da toplam sayının
neredeyse yüzde 40'ına denk düşüyor.
Missouri eyaletinin yerel St. Louis
gazetesinde yayınlanan 15 sayfalık
araştırma ülke genelinde 123 ayrı kilis-
eye mensup 1164 rahibe arasında
yapılmış. Sonuçlar ise Katolik kilisesinin
bir hayli başını ağrıtacak gibi... Buna
göre, her 5 rahibeden biri daha 18
yaşına varmadan tacize uğramış. Bu ta-
cizlerin yüzde 90'ı rahibenin aile üyeler-
ince ve himayesinde olduğu rahip ve
diğer baş rahibelerce gerçekleştirilmiş.
Üniversite yetkilileri Katolik Kilisesi "Kirli
çamaşırlarımızı halkın ortasında
yıkayamayız, ancak soruna eğileceğiz"
garantisi vermesine rağmen bir şey
yapmayınca araştırma sonuçlarını
basına vermeye karar verdi.
Roth, Ayvaz hocaya havale
Akşam – 25 Kasım 2000
Haber başlığında ismi geçen iki kişiden Claudia Roth bir
dönem Avrupa Parlamentosu’nda (AP) Yeşiller Grubu’nun
sözcülüğünü, Almanya’daki Birlik 90/Yeşiller partisinin
başkanlığını yapan, milletvekilliği de yapmış bir
siyasetçidir. Haberde “hoca” lakabıyla anılan Ayvaz
Gökdemir birkaç dönem milletvekilliği ve devlet bakanlığı
görevlerinde bulunmuştur. 1980 öncesinde MHP’nin ko-
mando kamplarıyla ilişkisi dolayısıyla “Komando Ayvaz”
olarak tanınmıştır.
Bu haberde gönderme yapılan olay ise kısaca şudur:
Haziran 1995’te AP’den üç parlamenter Türkiye’ye gele-
rek çeşitli temaslarda bulunmuş ve hüküm giyen bazı DEP milletvekillerinin serbest bıra-
kılması konusunda görüş bildirmişlerdir. O dönemde devlet bakanlığı görevini sürdüren
45
Roth, Ayvaz hocaya havale
DİYARBAKIR'ın HADEP'li belediye
başkanına 'büyükelçi' diyen Claudia Roth,
sabırları taşırdı. DYP'li Kozakçıoğlu, 'Ayvaz
hoca ona ne yapacağını bilir' derken, Roth'a
tazminat ödeyen Gökdemir kendini zor
tuttu: Beni muhatap etmeyin.
Diyarbakır'ın HADEP'li Belediye Başkanı
Feridun Çelik'ten 'büyükelçi' diye bahseden
ve 'Kürt güneşi parlıyor' diyen Alman Parla-
mentosu İnsan Hakları Komisyonu Başkanı
Claudia Roth, siyasileri kızdırdı. Siyasiler,
Roth'un siyasi terbiyeyi aşan tahriklerde
bulunduğu söylediler.
Roth'un sözlerine en sert tepki DYP'den
geldi. DYP Genel Başkan Yardımcısı Hayri
Kozakçıoğlu, Roth'un Avrupalı'nın bugüne
kadar saklamaya çalıştığı gerçek zihniyetini
ortaya koyduğunu söyledi. Amacın üzüm
yemek değil, bağcıyı dövmek olduğunu be-
lirten Kozakçıoğlu, 'Roth'un yaptığına
dünyanın her tarafında 'bölücülük' derler'
diye konuştu. Kozakçıoğlu, şöyle devam
etti:
'Roth'u Ayvaz Gökdemir'e havale ediyo-
rum. Ayvaz Hoca ne yapacağını bilir.'
Gökdemir de, 'Beni o kadınla muhatap et-
meyin' dedi. CHP Genel Başkan Yardımcısı
İnal Batu da, Roth'un sözlerinin en hafif
tabirle 'densizlik' olduğunu söyledi. MHP
Genel Başkan Yardımcısı Murat Şefkatli ise,
'Herkes işine baksın. Bizim işimize
karşmasınlar' dedi.
En akılsızdan akılsız
Türkiye AB Karma Parlamento Türk
Komisyonu Başkanı ve MHP Aksaray Mil-
letvekili Kürşat Eser da, 'Yurtdışından gelen
bir şahsın, böyle hareketlerde bulunması
hoş değil. AB'ye hiçbir katkısı olmayan
davranışlar. Toplumumuzu bu tür
davranışlar, ajite eder' diye konuştu.
MHP Ezurum Milletvekili Mücahit Dimoğlu
ise, Türkiye'deki en akılsız insanın Claudia
Roth'dan daha akıllı olduğunu öne sürdü.
Etnik ayrımcılık yaparak kimsenin Türkiye'yi
bölemeyeceğini vurgulayan Dimoğlu,
'Roth'a en güzel cevabı Diyarbakırlılar vere-
cektir' dedi.
Roth'u kınayan ANAP Genel Başkan
Yardımcısı Selçuk Pehlivanoğlu da, Alman
arlamenterin bu tür temaslar yapmasına izin
verilmemesini istedi.
Gökdemir buna cevaben şu açıkla-
mayı yapmıştı:
“Avrupa’dan gelen bilmem ne
temsilcileri fahişelerin hatırı için
biz bu hainleri serbest bırakma-
yız.”
Roth’un açtığı hakaret davası so-
nucunda Gökdemir 6 Mayıs
1997’de tazminata mahkûm edildi.
Yani işlediği suç sabit görülmüş
oldu.
Bu zorunlu açıklamadan sonra habere dönecek olursak:
Yukarıdaki olaydan beş yıl sonra aynı parlamenter tekrar Türkiye’ye geliyor ve “Diyarba-
kır’ın HADEP’li Belediye Başkanı Feridun Çelik’ten ‘büyükelçi’ diye bahsediyor” ve “Kürt
güneşi parlıyor” diyor. Haberin devamında çeşitli siyasi figürlerin bu ifadeler hakkındaki
görüşlerine yer veriliyor. Ancak haberde bu ifadelerin ne zaman, nerede, hangi temasta, hangi
konuşmada ve ne uzunlukta bir konuşmada dile getirildiğine dair en ufak bir bilgi bulunmu-
yor. Önemli olanın “büyükelçi” ve “Kürt güneşi” ifadeleri olduğu hemen haberin girişinde
anlaşılıyor.
Roth “sabırları taşırırken”, “Roth’a tazminat ödeyen Gökdemir kendini zor tutuyor”.
Haberi yapan, “Siyasiler, Roth’un siyasi terbiyeyi aşan tahriklerde bulunduğunu söyledi-
ler”, diye bir ifade kullanıyor. Ancak haberin devamında görüşlerine başvurulan siyasetçi-
lerin beyanlarının hiçbirinde bu ifadelere rastlanmıyor. Yani gazete bir tarafı tutarak kendi
yorumunu yapıyor ve bunu siyasetçiler söylemiş gibi yansıtıyor.
Burada daha önce işlenmiş ve kanunen cezalandırılmış olan bir nefret suçu olumlanıyor
hatta tekrarı teşvik ediliyor. Haberin dili, Roth’un “Ayvaz hocaya havale” edilmesini başlığa
taşıyor ve cinsiyete yönelik bir nefret söylemini benimseyerek yayıyor.
» Kaynak: http://arsiv.aksam.com.tr/arsiv/aksam/2000/11/25/politika/politika1.html
Sünnetsiz kundakçı DTP adına
kurban derisi toplamış
Zaman - 17 Ocak 2008
Araç yakmakla suçlanan bir kişinin tutuklanmasıyla ilgili
bir haber yapılmış. Araç yakmakla ilgisi olmayan bir bilgi
(kurban derisi toplamak) ile birleştirilerek de bir siyasi
parti işaret edilmiş. Tutuklanan kişinin “bir bez parçası”
46
ile temsil olunan yasadışı bir örgütün üyesi
olduğu da haberin içeriğinde yer alıyor.
Ancak hem başlıkta hem de ilk ve son paragraf-
larda verilen ‘ek’ bir bilgi haberi nefret söylemi
açısından ele almamızı gerektiriyor. Daha ilk pa-
ragrafta, tutuklanan kişinin “yapılan sağlık kont-
rolünde sünnetsiz olduğu ortaya çıkıyor”. Son
paragrafta da bu bilgi “sünnetsiz olduğu belir-
lendi” biçiminde tekrarlanarak pekiştiriliyor. Bu
pekiştirmenin ardından habere konu olan İsa
B.’nin “ayrıca” “…terör olaylarına karıştığına
ilişkin kaydının bulunduğu bilgisine yer veriliyor.
Yani DTP adına kurban derisi de toplayan kun-
dakçı sünnetsiz olmakla da kalmıyor “ayrıca”
önceden de suç kayıtları bulunuyor.
Basında “ölü ya da yaralı olarak ele geçirilen
PKK’lıların bazılarının “sünnetsiz çıktı”ğına dair
çok sayıda haber yapıldığı hatırlanırsa, bu habere
konu olan kişinin sünnetsiz olmasını özellikle be-
lirtmenin, başlığa çıkartmanın ve iki kez vurgu-
lamanın belirli bir amaca yönelik olduğu
sonucuna varılabilir. Araç yakarken ya da kurban
derisi toplarken sünnetli ya da sünnetsiz olmak
fiziki olarak bir fark yaratamayacağına göre, ha-
berde kişinin bu özelliğinin vurgulanmasıyla
okuyucunun dikkati bir başka şeye çekilmek is-
teniyor.
Anılan örgütlerde gayrimüslimlerin yer aldığı,
işlenen suçlarda onların ‘parmaklarının bulun-
duğu’ hissi verilmeye çalışılıyor. Benzer haber-
lerde “sünnetsiz çıkan” kişilerin genellikle
Ermeni olduğu iddiasına yer verildiği düşünüle-
cek olursa, bu haber ile kundaklama yapan, ya-
sadışı kurban derisi toplayan, bir “terör örgütü”
üyesi olan kişiler ile başta Ermeniler olmak üzere
gayrimüslimler arasında bir paralellik kurulması,
en azından bir çağrışım yapılmasının hedeflen-
diği ileri sürülebilir.
Vurgunun “sünnetsiz” olmak üzerine kurulduğu
kanaati ile bu haberin dilinin dinsel inanca yö-
nelik nefret söylemi içerdiğini öne sürüyoruz.
» Kaynak: http://www.zaman.com.tr/
haber.do?haberno=638911
47
Sünnetsiz kundakçı DTP adına
kurban derisi toplamış
İstanbul Sultanbeyli'de, araç
kundakladığı gerekçesiyle çıkarıldığı
adliyede tutuklanıp cezaevine gön-
derilen terör örgütü PKK üyesi İsa
B.'nin yapılan sağlık kontrolünde
sünnetsiz olduğu ortaya çıktı.
İsa B.'nin Kurban Bayramı'nda
Demokratik Toplum Partisi (DTP) Adına
yaklaşık 7 bin YTL'lik deri topladığı be-
lirtildi.
Abdurrahman Gazi Mahallesi'nde
meydana gelen araç kundaklama
olaylarının faili olduğu belirlenen İsa
B.'nin Sultanbeyli'de bir evde gizlendiği
bilgisini alan istihbarat ve terör birim-
leri, ilçe emniyet müdürlüğü ekipleriyle
eve baskın düzenledi.
Baskında, yakalanan İsa B. (30)
gözaltına alındı. Evde yapılan ara-
malarda; DTP İl Saymanlığı'na sunul-
mak üzere hazırlanmış kurban derisi
toplama bilgileri ve Sultanbeyli
Demokratik Toplum Partisi'nin (DTP)
ilçe örgütünün gelir-gider bilgilerini
gösteren rapor ele geçirildi.
Evdeki incelemede ayrıca, PKK'yı
temsil eden bir de bez parçası bu-
lundu. İsa B., sorgulanmak üzere polis
merkezine götürüldü. Sorgusu tamam-
lanan zanlının Sultanbeyli'de iki ayrı
araç yakma olayının faili olduğu da
tespit edildi. Emniyetteki işlemleri
tamamlanan İsa B., sevk edildiği
mahkemede 'yasadışı örgüt üyesi
olmak' suçundan tutuklanarak ceza-
evine gönderildi.
Öte yandan, İsa B.'nin hapishaneye
girerken yapılan sağlık kontrolünde
sünnetsiz olduğu belirlendi. İsa B.'nin
ayrıca, daha önceden İstanbul Terörle
Mücadele Şube Müdürlüğü'nde terör
olaylarına karıştığına ilişkin kaydının
bulunduğu, şu anda da DTP'nin Sul-
tanbeyli Mehmet Akif Mahallesi'nde
gönüllü konsey üyeliği yaptığı bildirildi.
Travesti zehir kuryeleri
havalimanında yakalandı
Türkiye – 30 Nisan 2006
Ülkeye kaçak uyuşturucu madde sokulmasıyla il-
gili bu haberde, yakalanan üç kişiden ikisinin cin-
sel yönelimlerini belirtmeye gerekçe olabilecek
bir durum söz konusu değil. Ortada cinsellikle,
cinsel kimlikle ilgili bir olay yok. Burada
“uyuşturucu kuryeleri”nin travesti olduğunun
özellikle belirtilmesinde travesti bireylerin genel
olarak suçla ilişkilendirilmesi niyeti seziliyor.
Haber metnindeki bir başka ifade de sorunlu:
“Ele geçen uyuşturucunun İstanbul’da bulu-
nan zencilere verilmek üzere getirdiği iddia
edildi.” Burada siyahlara “zenci” diyerek kulla-
nılan genel ırkçı söylemin yanı sıra bütün siyah-
lar da yine suç ile ilişkilendiriliyor: “Zenciler
uyuşturucu kullanır ve satar.” Haberde uyuşturu-
cunun “zencilere verilmek üzere” getirildiği kim
tarafından “iddia edildi”, belli değil. Gazetecilik
diline sığınılarak bütün siyahlara karşı beslenen
bir önyargı burada açığa çıkıyor.
Haberin sonunda Afrikalı kadının olayla ilişkisi
bulunmadığı ve serbest bırakıldığı yazıyor. Poli-
sin de bu kişiyi gözaltına almasındaki temel ön-
yargının kadının siyah olması olduğu tahmin
edilebilir.
Hem cinsel yönelime hem de “ırk” özelliklerine
yönelik nefret söylemi tespit edilen bu haberde
öne çıkan “travesti zehir kuryeleri” olduğu için,
haberi cinsel yönelime dönük nefret söylemi ka-
tegorisine dâhil ettik.
» Kaynak: http://www.turkiyegazetesi.com/HaberDetayPrint.aspx?haberid=286388
48
Travesti zehir kuryeleri
havalimanında yakalandı
İSTANBUL - Atatürk Havalimanı’nda
düzenlenen bir operasyonda, 2 travesti
kurye üzerinde 2 kilo 289 gram kokain
ele geçirildi. İsviçre gümrük görevliler-
ince Brezilya’dan gelen ve Atatürk
Havalimanı’ndan Türkiye’ye giriş
yapacağı bildirilen 3 şüpheliye yönelik,
İstanbul Gümrük Müdürlüğü ve Gümrük
Muhafaza Müdürlüğü ortak bir op-
erasyon yaptı. 1’i Afrika, 2’si Güney
Amerika ülkelerinden olduğu açıklanan
3 kişi gözaltına alındı. Güney
Amerikalıların üzerlerinde yapılan ara-
mada bacaklarına sarılı ve midelerinde
190 kapsül halinde 2 kilo 289 gram
kokain maddesi ile 12 bin 550 dolar ele
geçirildi. Brezilya uyruklu 2 uyuşturucu
kuryesinin travesti oldukları ve daha
önce de Türkiye’ye giriş çıkış kayıtlarının
olduğu öğrenildi. Şüphelilerin
midelerindeki kokain kapsüllerini, has-
tanede yapılan kontrol sonrasında ilaç
verilerek çıkardıkları belirtildi. Ele geçen
uyuşturucunun İstanbul’da bulunan
zencilere verilmek üzere getirdiği iddia
edildi. Uyuşturucu kuryesi Ronald S. ile
Alex M. emniyetteki sorgularının
ardından adliyeye sevk edildi. Afrika
kökenli kadının ise sorgulama sonrası
bu şahıslar ile irtibatı bulunmadığı belir-
lenerek serbest bırakıldı.
49
50
Vakit Gazetesi ve köşe yazıları
Gerçekleştirilen bu medya tarama çalışmasının diğer tüm benzeri çalışmalardan ayırt edici
özelliği, geriye dönük yapılmış olmasıdır.
Çalışmamızda nefret suçu ile nefret söylemini ayırmak zorunda kaldık. Bu konuda ABD
ile AB yaklaşımları arasında ifade özgürlüğü bağlamında ciddi bir fark var. Bu durumda ça-
lışmamızı sonuçları itibariyle nefret suçu kapsamına giren veya adli vakalarda medyanın
yaklaşımını ele almakla sınırladık. Böylece taramada bir yandan nefret suçu fiilini belirler-
ken, böyle somut bir fiil karşısında medyanın bunu nasıl yansıttığını da tespit etmeye çalıştık.
Adli vakaları seçmek ise bize, medyanın bir adli vakada çeşitli dezavantajlı grupları suçlu
olarak etiketleyip etiketlemediğini tespit etme fırsatı verdi.
Tarama çalışması sırasında “okur yorumlarını” dikkate almadık. Ancak gazetelerin bu bö-
lümlerinde bariz bir şekilde nefret söylemine yer verildiği görülmektedir. Okur yorumlarının
gazeteyi bağlamayacağı savunulabilecek olmakla birlikte, yorumlar gazetenin yayın politi-
kası hakkında ipucu vermesi açısından önemli. Zira okur yorumları gazete görevlileri tara-
fından gözden geçirilerek, onaylanmaktadır.
Okur yorumlarını köşe yazılarında olduğu gibi çalışmamız içinde değerlendirmemiş ol-
mamız, bunun ayrı bir çalışmanın konusu olmasından ve bu konuda özel bir çalışma yürü-
tülmesi gerekliliğinden kaynaklanmaktadır. Gazetenin yayın çizgisi, en azından okuyucuların
bir kısmının, gazetenin daha ‘ince’ bir dille yansıttığı nefret söylemiyle karşılaştırıldığında
çok kaba bir şekilde yorum yapmasına yol açıyor. Örnek vermek gerekirse, Malatya Zirve
Yayınevi olayından sonra okuyucu yorumlarında, “Müslüman mahallesinde salyangoz sa-
tılmaz” gibi ifadelere rastlanabilmektedir.
***
51
Sınırlı tarama, zorunlu açıklama - Vakit Gazetesi
Tarama çalışmasının yürütülmesi sırasında Vakit gazetesi ile sadece bu gazeteye özel sorunlar
yaşandı. Çalışmamız sırasında bu gazetenin gerek kamuoyuna açık gerekse abonelere yönelik
internet arşivi olmadığını öğrendik. Bu durumda, web sitesine ücretli abone olarak, anahtar
kelimelerle arama yapma yoluna gittik. Ancak yaşadığımız teknik sorunlar nedeniyle site
yöneticileriyle yaptığımız bir görüşme sırasında, “nefret suçları konusunda medya taraması”
yaptığımızı belirtmemizin hemen ardından, abone olarak bize verilen kullanıcı adımızla
gazetenin internet sayfalarına girişte sorun yaşamaya başladık. Her gün kamuoyuna sunulan
bir gazetenin içeriğinin araştırmacılardan bu şekilde gizlenilmeye çalışılmasını yadırganacak
bir davranış olarak görüyoruz.
Çalışmamızın başında, taranacak gazeteler arasında belirlemeyi, belli bir kitleyi temsiliyet
kabiliyeti bakımından zorunlu gördüğümüz Vakit gazetesinden sağlıklı bir istatistik belirle-
mek bu nedenle mümkün olamadı. Ancak bu gazetede rastlanan nefret söylemine örnekler
bulabilmek amacıyla Ankara’da Milli Kütüphane arşivinden ve internette hizmet sunan bir
siteden (www.netgazete.com) rastgele örnekler seçip taradık. Bu siteden derleğimiz haberler
ise Vakit gazetesinin sadece ilk sayfasına ait. Site hizmetini bununla sınırlı tutuyor. Aşağıda
Vakit gazetesinden seçtiğimiz üç haberi ve bunların analizlerini sunuyoruz.
***
Bunu Moskof Yapmaz
Vakit - 1 Haziran 2007
İstanbul Bağcılar Lisesi’nde, lise öğrencilerinin
okul içerisinde namaz kılmalarına dair çeşitli
gazetelerde çıkan haberlere gösterilen tepki,
gazetenin birinci sayfasında, manşetten “BUNU
MOSKOF YAPMAZ” şeklinde verilmiş. Birinci
sayfanın 2/3’ünü kaplayan haberde, çeşitli
gazetelerin bu habere yer veren kupürleri aynı
kare içinde gösteriliyor. Vakit gazetesinin sertçe
eleştirdiği hedef “kartel” diye adlandırdığı medya
kuruluşları.
Ancak Vakit “kartel”e ‘çatarken’ birkaç kesime
yönelik nefret söylemini aynı anda kullanıyor.
Manşet hem Rus düşmanlığını hem de SSCB da-
ğılmadan önceki ‘komünist’ rejim düşmanlığını
sergiliyor. Kabaca şöyle çözümlenebilir:
“O kadar kötü bir şey yapıyorsunuz ki en
kötü işleri yapan Moskof bile bu yaptığınızı
yapmaz. Moskof’tan daha betersiniz.”
Manşetin hemen altındaki spotta başka kesim-
ler de hedefe konuluyor:
“Çıplaklığı bile özgürlük diye savunup, ‘Hepimiz Ermeniyiz’ çığırtkanlığına dahi
alkış tutan kartelin birkaç öğrencinin namazı karşısında saldırıya geçmesi, ‘Bu kada-
rını Moskof bile yapmaz’ dedirtti.”
Gazete, hedef aldığı medya kuruluşlarını ‘suçlamak’ için, “çıplaklık” diye bir kategori üre-
tip bunu “bile özgürlük diye savunan” nitelemesinde bulunuyor. Vakit bu nitelemeyle önce
“çıplakları” (?), sonra da bu “çıplakları” (?) savunanları hedef gösteriyor. Çıplaklıktan kastın
ne olduğu bu haberde tamamen belirsiz olmakla birlikte, gazetenin daha önceki yayınlarında,
23 Nisan veya 19 Mayıs törenlerinde etek giyen kız öğrencileri benzer sıfatlarla nitelediği
biliniyor.
Spotta aynı cümlenin devamında, 19 Ocak 2007’de öldürülen gazeteci Hrant Dink’in ce-
naze törenindeki “Hepimiz Ermeniyiz” sloganına atıfta bulunuluyor. Öncelikle bu slogan
“çığırtkanlık” olarak adlandırılıyor ve kullananlar aşağılanıyor. Sonra da bu slogana “dahi”
“alkış tutan” medya suçlanıyor.
Bu her iki örneğin “BUNU MOSKOF YAPMAZ” manşeti altında birleştirilmesi, sadece
eleştirinin hedefine konulan medya kuruluşlarını değil, çıplakları (?), Ermenileri (ve bir Er-
meni gazetecinin öldürülmesini onun etnik kimliğiyle empati kurarak protesto edenleri) ve
52
“Moskofları” bir potada eritme amacını sergiliyor. Böylece okur kitlesinin tepkisini maksi-
muma yükseltme gayretini ortaya koyuyor. Bu üç gruba yönelik nefret söyleminin ise okulda
namaz kılınması haberiyle ne ilgisi olduğu hiç anlaşılmıyor.
Birinci sayfanın sağ tarafında yer alan “İspiyoncu babadan küstahlık” başlığını taşıyan
haber ve hemen üzerindeki karikatür de haberin içeriğini zenginleştirmekten çok ‘saldırının’
dozunu yükseltiyor. Karikatürdeki şeytan figürü, gazetelerden oluşmuş havlayan köpeğe bir
noktayı işaret ediyor. Eleştirilen “kartel” şeytanın köpeği biçiminde gösterilerek hitap ettiği
muhafazakâr kesimin dini duyguları bir de bu dinsel saikle kışkırtılıyor. Karikatürdeki hilal
ve yıldızların yerleştirilme biçimi, propagandasında dinsel saikleri yoğun kullanan bir siyasi
partinin amblemini anımsatıyor. Karikatürdeki “şeytan”ın amblemi çağrıştıran bu hilal ve
yıldızları mı yoksa başka bir noktayı mı işaret ettiği ise tam olarak belli olmuyor. Vakit ga-
zetesi tek bir haber içinde birden çok kesime yönelik bir nefret söylemini kullanıyor.
Ermeni’nin yerli uşakları
Vakit - 12 Ekim 2007
Ermeni soykırımı yasa tasarılarının ABD Kon-
gresi’nde her gündeme gelişinde medyada oku-
maya alışkın olduğumuz haberlerden biri
yapılmış. Yine manşetten verilen bu haberde me-
dyada ve toplumda yerleşik kalıplar kullanılıyor:
“Türkiye’nin dış düşmanları”, “sözde Ermeni
soykırımı”, “uşak”, “ihanet”, “gaflet”, “mason
kafalı monşerler”.
Manşetteki “Ermeni” (Ermeniler, Ermenistan
veya Ermeni lobisi değil, sadece Ermeni) pek çok
çevre açısından ezeli düşman olarak görülür. Top-
lumda da belli bir karşılığı vardır bunun. Günde-
lik dile kadar yerleşmiş çeşitli deyimlerden de
(“Ermeni dölü”, “Madem ki Ermeni’sin…” vb)
bunu anlamak mümkündür. Haber başlığından bu
“ezeli düşman” ile ülke içinde işbirliği yapan,
hatta “uşaklık” yapanların kimler olduğunun
açıklanacağını anlıyoruz. ‘Dışarıdakiler’ zaten
“Türkiye’nin dış düşmanları” denilerek baştan
ayrı bir yere konulmuş. ‘Dış’ olduğuna göre bir
de ‘iç’ düşmanlar var ki zaten gazete bize bunları ‘açıklayacak’.
Vakit, “bu zamana kadar Ermeni meselesinde” yaptıkları “ihanet derecesindeki yanlışlar
ve gaflet” unutulmayacak olan; “yaptığı veya yapmadığı işlerle adeta Ermeni diasporasının
yerli şubeleri gibi işlev gören” “Ermeni uşakları”nı 3 başlıkta sayıyor (“yaptıkları ve yap-
53
madıkları” demekle bu kesimlerin bu meselede bir görev ve sorumlulukla donatılmış olduk-
larını varsayıyor. ‘Görevi ihmalden’ suçlu da ilân ediyor).
Buna göre “Türkiye’nin dış düşmanlarının değirmenine su taşıyan”, “diasporanın yerli şu-
beleri şunlar:
“Üniversite çevreleri ve aydınlar”: “YÖK’çü bilim adamlarımız” “başörtülü öğrenci ko-
valamaktan” (haberle ilgisi olmasa da arada başörtüsü sorunu da hatırlatılıyor) “milli mese-
lelere zaman” ayırmamakla suçlanıyor. Üniversitedeki uzmanlık alanlarının yanı sıra milli
meselelere zaman ayırmanın da sosyal bir sorumluluk olduğu fikrine sahip bir anlayış var.
Herhalde “YÖK’çü” olmayanların meseleye zaman ayırdığı da ayrıca söylenmek isteniyor.
“Aydın geçinenler” ise “ne tezlerimizi anlatan bir sinema filmi ortaya koydular, ne de bir
edebiyat eseri”. “Tezlerimizi” anlatan eserler ortaya koymayanlar aydın olamaz, ancak aydın
geçinir. “Tezlerimiz”den kasıt ise Türkiye’nin resmi tezleri olmalı. Aydın/sanatçının görevi
devletin resmi tezlerini anlatan eserler ortaya koymaktır.
“Dışişleri’ne çöreklenmiş mason kafalı monşerler”: Ne yaptıkları ya da yapmadıklarından
öte bu tanımlamalar diplomatların Vakit açısından zaten ‘makbul’ olmadıklarını apaçık an-
latıyor.
“Medya”: “Ermeni diasporasına lojistik destek” sağlamakla suçlanan medyaya burada
‘haksızlık’ ediliyor. Söz konusu sorun Ermeni sorunu olduğunda Türk medyasının hemen
bütün unsurlarının benzer bir dil kullandığı bir sır değil.
Habere eşlik eden soldaki karikatürde, ABD’yi temsil eden cellât figürü, bir ‘kan gölü’
içine beline kadar batmış, elindeki kan damlayan baltayı havaya kaldırmış ve öfkeyle “Türk-
ler soykırım yaptı!” diyor. ‘Kan gölü’nün içinde Irak, Afganistan, Vietnam gibi ülkelerin
isimleri yazılı. Ermeni soykırımı yasa tasarısını oylayan ABD’nin kendi tarihindeki savaşlar
hatırlatılıyor. Bu da bir klişe. Konu her gündeme geldiğinde bu ve benzeri analojiler medyada
daima kuruluyor.
Son olarak, sayfanın sağında, üzerinde “Hepimiz Hrant’ız”cıların kına yakma zamanı”
ibaresi bulunan bir fotoğraf karesi var. Bu kare Hrant Dink’in cenaze töreninde yürüyen
‘meşhur’ kalabalığın bir bölümünü gösteriyor. Böylece cenazede yürüyen büyük kalabalıklar
da “diasporanın yerli şubeleri” arasına dâhil edilerek Vakit’in nefret söyleminin hedef tah-
tasına oturtulmuş oluyor.
54
Mişon ahlâksızlığı
Vakit – 24 Ağustos 2007
Birinci sayfada manşetten verilen haberi
okuduğumuzda ABD’deki bir lobinin Ermeni
soykırımı yasa tasarısına destek vermekte
olduğunu anlıyoruz. Lobilerin çeşitli konular ve
politikalar etrafında yaptıkları faaliyetler onların
asli işleridir. Şu ya da bu konu hakkında ya
desteklemek ya da karşı çıkmak üzere çeşitli lobi
faaliyetleri yürütürler. Örneğin ABD’deki Türk
lobileri ABD Kongresi’nde Ermeni soykırımı
yasa tasarılarının kabul edilmemesi politikası
çerçevesinde ciddi faaliyetler yürütür ve bunların
giderleri Türkiye Cumhuriyeti devleti ve bazı
kuruluşlar tarafından karşılanır. Bunlar yasal
faaliyetlerdir.
Buna karşı yapılan lobi faaliyetleri de yasal faa-
liyetlerdir ve giderleri de büyük oranda yine
başka devletler ve bazı kuruluşlar tarafından kar-
şılanır. Siz savunduğunuz tez doğrultusunda ça-
lışma yürütürken başkalarının da kendi
savundukları tezler doğrultusunda çalışma yürüt-
meleri kadar doğal bir şey yoktur.
Ama Vakit gazetesi bu ‘karşı lobi’ faaliyetini “ahlâksızlık” olarak yorumluyor. Çünkü bu
faaliyeti yürüten kuruluş bir İsrail lobisi. Vakit’e göre “Filistin’de bir asırdır soykırım
yapan Siyonistler” yasa tasarısına “arka çıkarak, ahlâksızlıkta sınır tanımadıklarını”
ortaya koyuyorlar. Gazete, haberin girişinde bu faaliyetin “Yeni beklenti ve oyunlar doğrul-
tusunda Türkiye’yi sıkıştırma taktiği” olarak yorumlandığını iddia ediyor ama bu yorumu
kimin yaptığı belirtilmiyor. Bir lobi faaliyetinin değil, bir komplonun söz konusu olduğu iz-
lenimi yaratıyor.
Haberde işlenen görüş, ‘kan gölü’ içinde yükselen Filistinlilerin iskeletleri üzerine çıkmış,
kan damlayan baltasını arkasına gizlemeye çalışan bir Musevi’nin resmedildiği bir karika-
türle pekiştirilmeye çalışılmış.
Manşetin, sık rastlanan bir Musevi ismi kullanılarak, “Mişon ahlâksızlığı” biçiminde atıl-
ması ise gazetenin yayın politikasındaki güçlü antisemitizmi açığa çıkarıyor.
55
56
Köşe yazıları
Tarama çalışması kapsamında köşe yazıları da değerlendirmeye alınmadı. Zira köşe
yazarlarının bir kısmının, yazdıkları yayınların genel çizgisinden farklı bir dünya görüşüne
sahip olduğu malum. Bu durumda söz konusu köşe yazarının yazılarından medya kurumunun
sorumlu tutulamayacağı, aksi takdirde “ifade özgürlüğü” tartışmasına girmemiz gerektiği
ortada. Ayrıca yazarların zaman zaman gazete değiştirdiğine de tanık oluyoruz. Ancak
çalışmamızda köşe yazılarının değerlendirilmemiş olması, bu yazılarda nefret suçlarının söz
konusu olmadığı anlamına gelmiyor. Aksine, köşe yazılarında çok sık olarak nefret söylemi
ve nefret suçlarını tespit etmek mümkün. Bu bakımdan aşağıdaki bölümde örnek olarak
seçtiğimiz bir haber, üç köşe yazısı ve analizlerine yer vermenin yararlı olacağını düşündük.
***
57
TWO SİZE!
Star – 7 Nisan 2000
Spor haberleri, yorumları, değerlendirmeleri ve köşe yazıları Türkiye’de çok büyük oranda
futbola ayrılıyor. Nefret söylemi çerçevesinden bakıldığında, bu tür haberler, yorumlar vb.
yazılarda genellikle cinsiyetçi, homofobik, milliyetçi ve hatta kimi zaman ırkçı bir dilin
yaygın biçimde kullanıldığına tanık oluyoruz. Öyle ki salt spor haberleri, yorumları vb. üz-
erinden bir medya izleme çalışması yapmak mümkün.
Bu yazıya konu olan haberi çalışma kapsamında incelememizi ısrarla öneren spor yazarı,
yorumcusu ve editör Bağış Erten’i burada bir kez daha anmak isteriz. Çünkü çalışmamızın
sınırları, elinizdeki kitapçığın önceki bölümlerinde belirtildiği gibi, gazetelerin internet say-
falarıyla belirlenmişti. Oysa önerilen örnek haber Star gazetesinin internet sayfasında yoktu.
Gazetenin internet arşivi bu haberi kapsayacak kadar geriye gitmiyordu. Taramalarımızda
bu haberin farkına varmamız olanaksızdı. Oysa çok önemli bir örnekti.
Bu çalışmanın sınırlarını belirlemek ve medya izlemede boşlukta bırakılması muhtemel
alanlara işaret etmekte emsal teşkil edebileceği için TWO SİZE! başlıklı bu haberi çalış-
mamızda ele almaya karar verdik. Ama bunlardan önce, bariz bir nefret suçunu yine bariz
bir nefret söylemi ile övmenin söz konusu olması, bu örneği seçmemizde asıl etken oldu.
Standart bir günlük gazetenin birinci
sayfasının tamamını kaplamasına ve say-
fada başka bir habere yer verilmemiş ol-
masına rağmen, manşet dâhil toplam 50
kelimeden oluşan bu haberi önemli kılan
ise işlenmiş iki cinayet. Daha doğrusu
nefret saikiyle işlenen iki cinayetin üze-
rine ‘cömertçe’ kullanılabilen dil.
İnternet üzerinden aslı elde edilemediği
için, bu örneği, Ankara’daki Milli Kütüp-
hane’den aldığımız sayfa fotoğrafları üze-
rinden inceleyebiliyoruz. Manşet; büyük
harfler ve ünlem işareti ile “TWO
SİZE!”. Galatasaray-Leeds United futbol
takımları arasında oynanan bir maçın so-
nucu üzerine yapılmış bir haber. Gazeteye
göre o kadar önemli bir haber olmalı ki o
günün nüshasındaki birinci sayfa bütü-
nüyle bu habere ayrılmış. Türk takımı
olan Galatasaray İngiliz takımı olan
Leeds United’ı 2 (TWO)-0 yenmiş.
Ancak bir ‘ayrıntı’ var. Maçtan ve gaze-
tenin baskıya girmesinden önceki akşam,
58
Taksim civarında Türk taraftarların İngiliz ta-
raftarlara linç girişimi sonucu iki (TWO) İn-
giliz taraftar öldürülmüş. Gazete bu manşeti
ve bu haber dilini işlenen iki cinayeti bilerek
ve bilhassa bu iki cinayetin üzerine bina ede-
rek kullanıyor.
Sayfanın tamamını alt alta iki büyük fotoğraf
ve manşet kaplıyor. Üstteki fotoğrafta, birkaç
kişi tarafından saçlarından bastırılarak yere diz
çöktürülmüş, tekmelenerek dövülen bir İngiliz
taraftar görülüyor. Alttakinde de (takımı gol
yediği ya da kaçırdığı için) futbol sahasındaki
çimlerin üzerine (dövülen kişinin duruşuna
çok benzer bir fotoğraf seçilmiş) çökmüş bir
İngiliz futbolcu var. İki fotoğrafın özenle se-
çildiği belli. Her iki fotoğrafın sol üst köşe-
sine, fotoğrafı işaret eden ok işaretleri içinde
şunlar yazılı: “Sokakta böyle”, “Sahada
böyle”.
Spotlar fotoğrafların üzerine ve manşet al-
tına yerleştirilmiş. Manşetin hemen sağ alt kö-
şesindeki spotun ilk cümlesi şöyle:
“Holiganların sokakta da sahada da ağzını burnunu kırdık…”. Kim kırdı? Buradaki “biz”
kimdir? Açık ki takım değil ülke ‘tutulmaktadır’. Linç ile iki cinayetin işlendiği bir vakada
bir gazete “ağız burun kırmakla” övünebilir mi? Muhabirlerini olayları izlemeye değil de
linççilere destek kuvveti olmaya mı yollamışlardır?
Manşet altı yazısı şöyle devam ediyor:
“Biz Türkler, Avrupalı rakiplerimizi çiçeklerle karşılar, alkışlarla uğurlarız… Ama sizi su-
ratınıza TÜKÜREREK gönderiyoruz! Two… Two… İngiltere’ye kadar yolunuz var!”
Kolayca anlaşılabileceği gibi, burada (ve manşette de) kullanılan “two”, hem ‘Türk tara-
fı’nın attığı iki gole, hem işlenen iki cinayete, hem de ses benzerliğinden yararlanılarak ‘tü-
kürme’ye referans veriyor.
İlk fotoğrafın içine yerleştirilen spotta da şunlar yazılı:
“Leeds’li holiganlara Taksim’de kafasına vura vura vatan toprağını öptürdüler…”
Dizleri üzerine çöktürülüp tekme tokat dövülen birinin fotoğrafına bakarak “vatan toprağını
öptürme” ‘eylemi’nin gerçekleştirildiği sonucunu, haberi yapanların muhayyilesine bağla-
mak mümkün. Çünkü böyle bir bilgi yok, sadece görüntü var. Ama bu durum haberin mani-
pülatif özelliğini daha açık sergiliyor. Üstelik saldırgan milliyetçilik açıkça kutsanıyor.
İkinci fotoğrafın içine yerleştirilen ve tüm sayfanın son cümleleri olan spot ile haber ‘taç-
landırılıyor’. İki ölüm ile ilgili kanaat de burada çok daha açık biçimde dile getiriliyor.
59
“Leeds’li futbolculara Ali Sami Yen’in çimlerinde cenaze namazı kıldırdılar. Hem de two
rekat…”
Bu aşırı saldırgan nefret dili karşısında soğukkanlılıkla yorum yapmak gerçekten zor. Va-
kada sergilenen bütün şiddet ve iki cinayet açıkça sahipleniliyor, aklanıyor ve yüceltiliyor.
İki Türk takımı arasında oynanan bir maçta yaşanacak olsa, bu haberin böylesi bir dille ve-
rilmesinin olanaksız olacağını tahmin ediyoruz. Bir başka ülkenin takımı ve taraftarlarına
yönelik, ırkçılığa varan bu haberin dili ceza yasasının alanına girecek kadar ağır. 50 kelimeye
bu kadar yoğun ırkçı bir dili sığdıran bu haber tipik bir nefret suçu savunusu olarak iletişim
fakültelerine ders malzemesi bile olabilir.
(Not 1: İki cinayetin işlendiği linç olayında 20 kişi gözaltına alınmış, bunlardan 13’ü serbest
bırakılmış, 7’si ise ufak cezalar almıştı. En ağır cezayı alan sanık ise 4 yıl 9 ay hapis yattıktan
sonra, 2005 yılında serbest bırakıldı.
Olayın üzerinden 10 yıl geçtikten sonra 5 Nisan 2010’da, İngiltere’de oynanan bir maçta
düzenlenen anma töreninde, Leeds United kulübü başkanı bir konuşma yaptı. Kulüp başkanı
olayın ağırlığıyla orantılı olmayan cezalar nedeniyle Türkiye devletini eleştirdi (Sabah, 5
Nisan 2010).
(Not 2: Bu bilgiyi aldığımız Sabah gazetesi haberi birinci sayfasında “BİR BU EKSİKTİ!
TÜRKİYE’YE KARŞI YENİ GEREKÇE” başlığı ile verdi.)
Suçlu İngilizler
Akşam – 09 Nisan 2000
Emin Pazarcı – Bakış
Köşe yazısı, 2000 yılında Galatasaray-Leeds United futbol
takımları arasındaki maç için İstanbul’a gelen İngiliz taraftarlara
Taksim’de saldırılması ve çıkan olaylar sonucu iki İngiliz taraftarın
öldürülmesiyle ilgili.
Yazıda, bir maç için geldikleri ülkede saldırıya uğrayıp linç so-
nucu öldürülmüş iki insan ve diğer İngiliz taraftarlar için kullanılan
11 dolaysız hakaret şunlar:
“Sokak serserileri, vahşi hayvan sürüleri, cani, anarşist (bu ifa-
denin, siyasi bir görüşü ifade ettiğinden bihaber, hakaret olarak
kullanılmış olduğunu tespit edelim), ayyaş, küfürbaz, İngiliz top-
lumunun ürettiği tortu, serseriler, it-kopuk takımı, sabıkalı, insanlık
düşmanı.”
Köşe yazarına göre “bunlar” “tahrik konusunda uzman”, “gittik-
leri ülkenin değerlerini çok iyi bilen” kişilerdir. Yazıda, sıradan ta-
raftarlar değil de herhangi bir ülkede oynanacak maçlara gitmeden
önce o ülkenin “değerleri” hakkında sosyolojik araştırmalar yapan
60
homojen bir insan grubu oldukları varsayımına
dayanılıyor. “Tahrik konusunda uzman” olduk-
ları söylendiğine göre bu konuda yetkin bir eği-
tim almış oldukları da varsayılıyor denilebilir.
Herhangi bir konuda “uzman” olmak için ol-
dukça iyi bir eğitimden geçmiş olmak gerektiği
tartışmasızdır.
Bunun hemen ardından köşe yazarı dünyayı
doğu-batı şeklinde ikiye ayırarak, bu “uzmanla-
rın” “Batılı ve kendilerinden olmayan her türlü
değeri ayaklar altına” aldıklarını iddia ediyor.
Bu iddiasını kanıtlamak için de yine bazı varsa-
yımlar öne sürüyor:
“Hindistan’a gitseler, ‘kutsal’ sayılan inekle-
rin ırzına geçmeye yeltenirler.
Arabistan’da olsalar, Zemzem Kuyusu’na işer-
ler.
İran’da bulunsalar, Humeyni’nin mezarını pis-
leyebilirler...”
Köşe yazarının iddiasına göre İngiliz taraftar-
lar daha çok Türk bayrağı, Türk parası gibi milli
sembollere ‘sataşıyor’ ve cinsel içerikli mesajlar
veren bazı davranışlar sergiliyor, bir taksinin de
camlarını kırıyor. Verilen üç doğu ülkesi örne-
ğinde ise dinsel saikler işleniyor. Üstelik bu ül-
kelerden ikisi İslami kurallarla yönetilen
ülkelerden seçilmiş. Köşe yazarı belli ki okur
üzerinde yaratmak istediği etkiyi güçlendirmek
için ‘dinsel hassasiyetleri’ de harekete geçirmek
istiyor.
Köşe yazarına göre “Görüntüler, ‘Ben Tür-
küm’, ‘Ben insanım’ diyen herkesi çileden çıka-
racak cinsten”. Burada, ‘Ben Türküm’ milliyetçi
ifadesini biraz yumuşatıp, bir başka ve daha
(fazla okuru) kapsayıcı bir sıfatı (insan) da pe-
kiştirici biçimde yanına eklemek suretiyle, bir
tür ‘fikrine bulacağı taraftar sayısını arttırma’
hissiyatıyla hareket edildiği izlenimi uyanıyor.
Köşe yazarı, iki cinayetle sonuçlanan bu va-
kada, okuru kendi milletinin aşağılandığı ve ci-
nayetlerin bu kışkırtma sonucu meydana geldiği
fikrine inandırmak için, çok sert hakaretlere va-
61
Suçlu İngilizler
Emin Pazarcı
Kim bunlar?
Bunlar, sokak serserileri.
Bunların vahşi bir hayvan sürüsünden
farkları yoktur. Sürekli toplu dolaşırlar,
toplu saldırırlar...
Cani ve anarşisttirler. Ayyaş ve
küfürbazdırlar. İngiliz toplumunun ürettiği
birtortudurlar.
***
Neler yaptılar?
Yıllardır her türlü vahşet ve saldırganlığı
sergilediler.
Cinayetlerini tek tek saymanın imkanı
yok. Pek çok masum insanın ölümüne
sebep oldular. Sergiledikleri vahşet,
1985 Mayıs ayında Brüksel'in Heysel
Stadı'nda zirveye çıktı. Bir duvara yük-
lenerek çökmesine yol açtılar. Tam 45
İtalyan'ı öldürdüler.
Bu takımın oyuncularının da
taraftarlarından pek farkları yok. Onlar da
Leeds'te bir Asyalı'yı evire çevire
dövdüler.
Çünkü, rengi onlardan farklıydı.
Asyalı'ydı...
***
Nedir özellikleri?
Tahrik konusunda uzmandırlar. Gittik-
leri ülkenin değerlerini çok iyi bilirler.
O değerlere saldırırlar. Batılı ve kendi-
lerinden olmayan her türlü değeri ayak-
lar altına alırlar.
Hindistan'a gitseler, 'kutsal' sayılan in-
eklerin ırzına geçmeye yeltenirler.
Arabistan'da olsalar, Zemzem
Kuyusu'na işerler.
İran'da bulunsalar, Humeyni'nin
mezarını pisleyebilirler...
***
Ve Türkiye'ye geldiler...
Akla hayale gelmeyecek densizlikler
sergilediler. Dayanılması güç tahriklerde
bulundular.
İğrenç el-kol hareketleri yaptılar.
Pantolonlarını indirip, edep yerlerini
gösterdiler.
racak kadar elinden geleni yapıyor. Bir insanın
‘milli duygularının’ yine de iki cinayeti hoş gör-
meye yetmeyebileceğini düşündüğü için olsa
gerek, aynı zamanda, ‘dinsel duygularını’ da ha-
reketlendirebilecek referanslara başvuruyor.
Güvenlik güçlerinin (cinayetler işlenmeden
önce) görevlerini yerine getirmedikleri “bütün
bunlar yapılırken” diye vurgulandıktan sonra,
köşe yazarı “Sonra, olaylar çıktı” diyor. Yazının
buraya kadarki bölümüne hâkim olan hiddetli
dil, şaşırtıcı biçimde yumuşuyor. Taşlar, sopalar,
bıçaklar vb ile bir taraftar grubuna saldırılıp iki-
sinin bıçaklanarak öldürüldüğü bir linç anı
“Sonra, olaylar çıktı” diye özetleniyor.
Okur bunca ‘hafifletici neden’e ikna edildikten
sonra ortada duran iki cinayetle ilgili yargı açık-
lanıyor:
“Bu serserilerden ikisi öldürüldü.
Sonuç çok normal. Ortada yadırganacak
bir durum yok.”
Okur önce öldürülen bu insanların, dünyadaki
yokluklarının varlıklarından daha ‘hayırlı’ bir tür
haşere olduklarına inandırılıyor. Sonra da olan-
ları yadırgamaması isteniyor. Cinayet kanıksa-
tılmaya, meşrulaştırılmaya çalışılıyor. Bunu
yaparken belli bir gruba ve başka alt gruplara
mensup bir insan topluluğu hedef gösteriliyor.
Köşe yazarının mensup olunan grup veya top-
luluklardan hangisini hedef tahtasına oturttuğu
bir sonraki cümlede ortaya çıkıyor:
“Asıl ‘suçlu’ olan İngilizler.”
İki ülkenin iki futbol kulübü arasında oynanan
bir maç yüzünden iki kişi öldürülüyor. Ölenler
“sokak serserileri, vahşi hayvan sürüleri, cani”
vb. Ama asıl suçlu “İngilizler”. Köşe yazarı
‘milli hassasiyetler’in altını çizmeye devam edi-
yor.
Ancak bu hâlâ yeterli gelmeyebilir. Rakip fut-
bol kulübünün yönetimini de “Bu it-kopuk takı-
mını, yanınızda ‘taraftar’ diye getirmeye
utanmıyor musunuz?” diyerek suça ortak ediyor.
62
Türk Bayrağı'nı cinsel organlarına
sürdüler.
Türk parasının üzerindeki Atatürk'e
sakal bıyık yaptılar. Ardından,
çakmaklarını çıkarıp, yaktılar.
Kadınlara, genç kızlara laf attılar.
Hızlarını alamayıp, elle sarkıntılıkta bu-
lundular.
Bir taksiye saldırıp, camlarını kırdılar...
Görüntüler, 'Ben Türküm', 'Ben insanım'
diyen herkesi çileden çıkaracak cins-
tendi.
Üstelik, bütün bunlar yapılırken,
ortalıkta hiçbir polis gücü yoktu. Güven-
lik kuvvetleri onları engellemedi.
Sonra, olaylar çıktı.
Bu serserilerden ikisi öldürüldü.
Sonuç çok normal. Ortada
yadırganacak bir durum yok.
***
Asıl 'suçlu' olan İngilizler.
Üstelik, ortalığı birbirine katan 'Holigan-
lar' kadar, Leeds yöneticileri de suçlu.
Birinin kalkıp, Leeds yöneticilerine
sorması lazım:
- Siz, Avrupa'nın dört büyük takımı
arasındasınız. Bu it-kopuk takımını,
yanınızda 'taraftar' diye getirmeye
utanmıyor musunuz?
Ama, soran yok!
***
Bazı basın organları, bunları yerden
yere vurdu. Ölen iki taraftar ile ilgili
olarak 'Burası Türkiye' başlıkları atıldı.
Gazeteciler Cemiyeti de hemen
harekete geçti.
Bir 'açıklama' kaleme alındı.
Bu basın organları kınandı:
'Şiddeti kışkırtan yayın yapılamaz...'
Doğru, hiç itirazım yok.
Ancaaaak, Gazeteciler Cemiyeti'nin
gözden kaçırdığı, olayın çok önemli bir
tarafı var. 'Şiddeti kışkırtan' davranışlarda
da bulunulamaz.
Cemiyet, önce asıl suçluların üzerine
gitmeliydi. 'Şiddeti kışkırtan' bu sabıkalı
insanlık düşmanı 'holiganları' da
kınamalıydı.
Onları da yerden yere vurmalıydı!
Köşe yazarının söylediğine göre o tarihte “Avrupa’nın dört büyük takımı arasında” olan söz
konusu futbol takımının, tüm yazı boyunca hakaretlerle anılan “holiganları” “yanında taraftar
diye getirdiği” iddia olunuyor ve yöneticileri utanmaya davet ediliyor.
“Ölen iki taraftar ile ilgili olarak ‘Burası Türkiye’ başlıkları” atılması karşısında Gazeteciler
Cemiyeti’nin ‘Şiddeti kışkırtan yayın yapılamaz...’ ‘açıklama’sına (açıklama kelimesi yazıda
tırnak içinde) sitemli bir dille değiniliyor. Ve açıklama şöyle karşılanıyor:
“Doğru, hiç itirazım yok.
Ancaaaak, Gazeteciler Cemiyeti’nin gözden kaçırdığı, olayın çok önemli bir tarafı
var. ‘Şiddeti kışkırtan’ davranışlarda da bulunulamaz.
Cemiyet, önce asıl suçluların üzerine gitmeliydi. ‘Şiddeti kışkırtan’ bu sabıkalı insan-
lık düşmanı ‘holiganları’ da kınamalıydı.
Onları da yerden yere vurmalıydı!”
Köşe yazarı sokakta “şiddeti kışkırtan” bir futbol kulübü taraftarı ile “şiddeti kışkırtan”
bir medya kuruluşunu eşdeğer etki gücündelermiş gibi yansıtıyor. Köşe yazarının mesleki
alanındaki en önemli örgütlenmelerden biri olan Gazeteciler Cemiyeti’nin, olaya dair yapılan
yayınlar hakkında “şiddeti kışkırtan yayın” kanaatine varmış olmasına da adeta içerlenerek
“Ancaaaak, …” diye başlayan bir cümleyle cevap veriliyor. “Önce asıl suçluların üzerine”
gitmesi, “‘Şiddeti kışkırtan’ bu sabıkalı insanlık düşmanı ‘holiganları’ da kınaması” gerektiği
belirtiliyor. Cemiyetin “Onları da yerden yere vurma”sı gerekiyor.
Köşe yazarı böylece, okuru ikna etmeye çalıştığı fikir hakkında itiraz edilebilecek bütün
noktalara, kendince cevap vermiş oluyor. İtiraz etme ihtimali olan herkesi baştan sorumlu
tutuyor.
Bu vakada ulusal özelliklere yönelik nefret önyargısı ile işlenmiş bir nefret suçunu belir-
leyebiliriz. Köşe yazarının bu nefret suçuna yönelik yaklaşımı, bariz biçimde, suç işleyenleri
belli bir ortak özellikleri (Türk ve Müslüman olmak) nedeniyle haklı göstermek, savunmak
yönünde açıklanabilir. Bu köşe yazısında ulusal özelliklere yönelik nefret söylemi tespit
ediyoruz.
***
63
Lale Mansur’un bayraktan donu
Akşam – 13 Nisan 2005, Burhan Ayeri
Köşe yazarının yazıya girişte kullandığı “Entel-Dantellerimiz” yakıştırması bir entelektüel
karşıtlığı klişesi olarak toplumda da sık kullanılmaktadır. Bir küçümseme anlamı barındırır.
Zaten cümlenin devamında “Neyin ve kimin aydını bunlar?” sorusuyla da bu niyet daha be-
lirgin biçimde sergileniyor.
Köşe yazarı az sonra adını anacağı üç “entel-danteli” “milliyetçiliğe ve bu vatanın toprak
bütünlüğüne saldırı halinde” olmakla itham ediyor. İlk hedef alınan yazar Çetin Altan’ın
“Sıra milli değerlere gelince, çarpık çarpık sırıtıyor” olduğunu öğreniyoruz. Ancak hangi
milli değerlerle, nasıl bir yolla ve hangi sözlerle ‘dalga geçtiğini’ öğrenemiyoruz. Çünkü bu
konuda bir bilgi verilmiyor.
Sonraki paragrafta köşe yazarının hedefinde “Gazeteci-Yazar kimlikli” Oya Baydar ve si-
nema oyuncusu Lale Mansur var. Köşe yazarının Oya Baydar’ı gazeteci-yazar olarak kabul
etmediği, sadece bu kimlikleri kullanan biri olarak gördüğü seziliyor. Baydar’ın ‘Trab-
zon’daki linççiler’, ‘Hiçbiri tutuklanmadı’ sözlerini beğenmediği, bir sonraki cümlede hedefe
koyacağı Mansur için “Lale Mansur ise tam bir felaket” sözlerinden anlaşılıyor.
Baydar’ın sözünü ettiği olay kamuoyunda çok tartışılan, bir grup TAYAD üyesinin Trab-
zon’da bildiri dağıtmak istemeleri üzerine linç girişimine maruz kalmaları. Basında o tarih-
lerde daha sonra çıkan haberlere göre, Trabzon ve çevresinde yayın yapan bazı yerel medya
kuruluşlarının, TAYAD üyeleri henüz bildiri dağıtmaya gelmemişken, onlar hakkında kış-
kırtıcı haberler yaptıkları anlaşılmıştı. Nitekim yazının devamında Mansur’un “en şaşırtıcı
çıkışı” olarak lanse edilen “RTÜK, Trabzon’daki yerel televizyonları bile kapatmadı” cüm-
lesindeki televizyonlar bu yerel medya kuruluşlarıdır. Köşe yazarına göre bildiri dağıtmak
isteyen bir STK’nın üyelerine yönelik linç girişimi değil, linç girişimini yapanların tutuk-
lanmamasını eleştirmek yanlış.
“Özgürlükçü artizz” olarak da küçümsenen Lale Mansur’un sözlerini aktarırken ilginç bir
tespitte de bulunuluyor:
“Sütçüler Kaymakamı hâlâ görevden alınmadı. ‘Milliyetçileri Türk Adaleti kollarında piş-
pişliyor’ diyecek kadar gözü kara.”
Sözü geçen Sütçüler Kaymakamı, Orhan Pamuk’un çok yankı bulan “30 bin Kürt, bir mil-
yon Ermeni öldürüldü” sözlerinden sonra, ilçedeki kütüphanelerde bulunan Orhan Pamuk
kitaplarını toplatıp imha ettirmesiyle gündeme gelmişti. Mansur’un bu durumu eleştirmesi
ve milliyetçileri adaletin koruduğu yolundaki fikrini dile getirmesi, köşe yazarına göre, “gözü
kara” olmayı gerektiriyor. Yani böyle sözler sarf etmek için cesaret gerektiği tesbitinde bu-
lunuyor.
Bunun ardından köşe yazarı Lale Mansur hakkında hükmünü veriyor:
“Mansur’a tavsiyemiz, beğenmediği bu ülkeye uğramaması. Sevmediğine göre, kalmasına
da gerek yok. Hatta geldiği İngiltere en uygunu. İster çıplak, ister arzu ettiği bayraktan yap-
64
tırdığı donu giyip ortalarda dolaşabilir. Bizim artık onunla işimiz olmaz.”
Bildik “ya sev ya terk et” argümanı. Ama ülkeden kovmakla yetinilmiyor. Sanatçının
“‘Ben Londra’dan geldim, orada bayraktan don yapıp, giyiyorlar’” sözlerine atıfla bu kez
cinsel çağrışımları olan sözler sarf ediliyor. Köşe yazarı izin veriyor:
“İster çıplak, ister arzu ettiği bayraktan yaptırdığı donu giyip ortalarda dolaşabilir.” Lale
Mansur’un bu sözleri hangi bağlamda söylediğini, tam olarak ne söylediğini, hatta söyleyip
söylemediğini bilemiyoruz. Artık Mansur’la işi kalmadığını (daha önce ne işi olduğunu da
açıklamıyor) belirten köşe yazarı, şair Attila İlhan’dan bir alıntıyla yazıda sözü geçen kişileri
“batının ajanı” ilân ettikten sonra “en önemli konuya” geliyor.
Bundan sonraki beş cümlede iki ayrı vaka aynı olayın parçalarıymış gibi yansıtılıyor. Köşe
yazarına göre “malum gruplar”ın (TAYAD üyeleri kastediliyor) “daha kalabalık olarak Trab-
65
Lale Mansur'un bayraktan donu...
Burhan Ayeri
Entel-Dantellerimizin 'Aydınlar Bildirisi'ne -
Neyin ve kimin aydını bunlar?- imza atanlar
müthiş bir kampanya başlattılar. Girebildik-
leri her kanalda milliyetçiliğe ve bu vatanın
toprak bütünlüğü ve sembollerine saldırı
halindeler. SKY TÜRK'ü açıyorsunuz
karşınızda Çetin Altan.
Mehmet Tacettinoğlu'nun da katkılarıyla
'Bayrak Sevgisi' ile dalga geçiliyor. Altan,
'Geri kalmışlık, yolsuzluk ve hırsızlık' diyor.
Sıra milli değerlere gelince, çarpık çarpık
sırıtıyor.
CNN TÜRK'e geçiyorsunuz, beşN birK'da
önce Liz Hurley'le bant söyleşi var. Ardından
Oya Baydar-Meşhur bildiriyi kaleme alanlar-
dan- yanında oyuncu Lale Mansur düete
başlıyorlar. Gazeteci-Yazar kimlikli Oya Bay-
dar 'Trabzon'daki Linççiler' diye söze girip,
'Hiçbiri tutuklanmadı' diye çıkış yapıyor. Lale
Mansur ise tam bir felaket. 'Ben Londra'dan
geldim, orada bayraktan don yapıp, giyiyor-
lar' diye lafa başlıyor. Sütçüler Kaymakamı
hala görevden alınmadı. 'Milliyetçileri Türk
Adaleti kollarında pişpişliyor' diyecek kadar
gözü kara. Özgürlükçü artizz'in en şaşırtıcı
çıkışı 'RTÜK, Trabzon'daki yerel
televizyonları bile kapatmadı' şeklindeki
konuşmasıydı. Cüneyt Özdemir bile 'Hop,
hop fren yap' demek durumunda kaldı.
Mansur'a tavsiyemiz, beğenmediği bu ülk-
eye uğramaması. Sevmediğine göre,
kalmasına da gerek yok. Hatta geldiği İn-
giltere en uygunu. İster çıplak, ister arzu
ettiği bayraktan yaptırdığı donu giyip orta-
larda dolaşabilir. Bizim artık onunla işimiz
olmaz. Atilla İlhan'ın sözü aklımızdan
çıkmıyor; 'Türk aydını, batının ajanıdır'.
Gelelim en önemli konuya. Malum gruplar,
daha kalabalık olarak Trabzon'a gitme kararı
almıştı. Son anda vazgeçtiler. Demek ki or-
tada provokasyon varsa, bunu düzenleyen-
ler apaçık meydanda. Bayrağa saldıranlara
'Masum çocuk' denmekte, 'Sözde Vatandaş'
diyen Türk Ordusu için 'Suç duyurusu'
yapılmakta. Artık herkes kimin ne
olduğunun farkında.
Donald Trump'un Türkiye Şubesi Tuncay
Özilhan, 'Santra' programında Yiğiter
Uluğ'un konuğuydu. Efes Pilsen Basketbol
Takımı'nın bugünlere gelişini anlattı.
Doğrusu biz de Kadıköyspor ve Pano
Natof'la alınan startı hatırlayanlardanız. Avru-
pa'da kupa kaldıran ilk ekibimiz oluşunu un-
utmak mümkün mü? Atina'da yeter ki
tarafsız hakemlik yapılsın, ekibimiz Mosko-
va'daki 'Final Four'a kalacak güçte.
Özilhan'ın cümle aralarında verdiği önemli
mesajları da yakaladık. Kapalı salon için
arsa verin yapalım diyor. Kimseden ses yok.
İstanbul'daki seyirciden şikayetçi.
'Otobüsle alıp yine otobüsle bırakıyoruz.
Sandviçlerini bile sağlıyoruz' diye yakınıyor.
Anadolu Endüstri Holding Yönetim Kurulu
Başkanı'nın oturuşuna ise şaşırdık. Kollarını
bir bağladı, söyleşi sonuna kadar öyle kaldı.
Kızılderili reislerini hatırlattı!
zon’a gitme kararı” alıp “son anda vazgeçmeleri” provokasyonu “apaçık meydana” çıkarıyor.
Kışkırtma sonucu linç girişimine uğradıkları yere gitmekten “son anda” vazgeçmeleri aynı
şeyin başlarına bir kez daha gelmesinden çekinmeleri sonucu değil, zaten baştan bir provo-
kasyon düzenlemiş olmaları sonucu olarak gösterilmeye çalışılıyor. Buradaki yaklaşımın bir
mantık hatası değil bilinçli bir çarpıtma olduğu yargısına varmamız için gereken malzeme
bu beş cümlenin son ikisinde veriliyor.
Yukarıdaki olay başka bir şehirde, başka bir zamanda ve tamamen ilgisiz bir başka olayın
parçası gibi gösterilerek, okurda katlanan bir etki yapması hedefleniyor. “Bayrağa
Saldıranlara ‘Masum çocuk’ denmekte, ‘Sözde Vatandaş’ diyen Türk Ordusu için ‘Suç du-
yurusu’ yapılmakta. Artık herkes kimin ne olduğunun farkında.”
Burada sözü edilen vaka, kamuoyunu yine uzun süre meşgul eden Mersin’deki ‘bayrak
yakma’ olayı. Köşe yazarının ‘masum çocuk’ denmesine sinirlendiği 12 ve 14 yaşlarında iki
çocuğun (ve başkalarının) tutuklandığı tamamen farklı bir vaka. Bu olaya karıştıkları iddia
edilen kişiler için ‘sözde vatandaş’ kavramını kullanan kişi dönemin Genelkurmay Başkanı
idi. Köşe yazarına göre ise bu sözleri kullanan “Türk Ordusu”dur ve suç duyurusu “Türk
Ordusu”na karşı yapılmaktadır. Suçlananların ‘suç’larına böylece ordu düşmanlığı da ek-
lenmiş olmaktadır.
Yoğun bir milliyetçilik ve aydın düşmanlığı işleniyor. Çetin Altan’la başlayıp Oya Baydar
ve Lale Mansur’un bazı fikirleriyle devam ettirilen yazı, TAYAD üyelerinin linç edilmesi
ile Mersin’deki ‘bayrak yakma olayı’ da harmanlanarak okurun zihninde bunlar arasında
bağlantılar kurmayı hedefliyor.
“Entel- dantel”, “neyin ve kimin aydını” yaklaşımıyla toplumsal statüye yönelik bir nefret
söylemi;
TAYAD üyelerinin provokatör olduğu iddiasıyla siyasal kanaatlere yönelik bir nefret söy-
lemi;
“İster çıplak, ister arzu ettiği bayraktan yaptırdığı donu giyip ortalarda dolaşabilir” sözle-
riyle de cinsiyete yönelik nefret söylemi geliştiriliyor.
TAYAD üyelerine yönelik linç girişimi aynı zamanda siyasi kanaatlere yönelik bariz bir
nefret suçudur. Köşe yazarı bunu savunmakla kalmıyor, mağdurları suçlu gibi göstermeye
çalışarak da bu suçu teşvik ediyor.
Lale Mansur’la ilgili söylem başlığa da çekildiği için bu yazıda cinsiyete yönelik nefret
söylemini ön planda sayıyoruz.
66
Tesettürlü yüzmek
Hürriyet – 16 Temmuz 2005
Zeynep Göğüş
Ele alınan konu hakkında kararsızlık içinde
kalınmış izlenimi yaratan bir yazıyla karşı
karşıyayız. Yazı bir soruyla başlıyor: “ACABA
onlar hayatlarından memnun mu?”. “Sebebi her
ne olursa olsun tesettür giysisiyle denize girmek
zorunda kalan genç kızlar ve kadınlar” ele
alınacak. Bu ‘sebepler’, hepsi de “Denize girmek
istiyor; ama…” diye başlayan dört cümle içinde
şöyle sıralanıyor: Baba, erkek kardeş, koca,
inançlar. Bu kişilerin kendi tercihlerinin de bu
yönde olabileceği ihtimali göz önüne alınmıyor.
Köşe yazarı bu “genç kızlar ve kadınlar”ın de-
nize girme ‘hakkını’ savunuyor. Ama denize ken-
disinin standartlarına göre girilmesi kaydıyla. “Ve
sonunda astronot giysisi kumaşından yapılma o
çizgi roman kıyafetini, bir su ninjasına benzemeyi
dahi göze alarak giyiyor”, cümlesiyle söz konusu
kişiler açıkça alaya alındıktan bir cümle sonra, bir
başka köşe yazarının konu hakkındaki görüşü şu
sözlerle eleştiriliyor:
“Denize girmek istiyor; ama alternatif çözüm
olarak üretilen kıyafetini Ahmet Hakan kardeşi-
miz sakil buluyor. ‘Denize girmeseniz ölür mü-
sünüz?’ demeye getiriyor.
Yok ya?”
Burada şüpheye düşüyoruz: Acaba bundan ön-
ceki cümleler Ahmet Hakan’ın bir yazısından mı
alınmış ve buradan itibaren ona yönelik bir eleştiri
mi yapılacak? Çünkü hem “alternatif çözüm ola-
rak üretilen kıyafetini” “sakil” bulan bir yazara
“Yok ya?” diye itiraz edip hem de söz konusu kı-
yafete insanı “bir su ninjasına” benzeten “çizgi roman kıyafeti” demek mantıksal olarak tu-
tarlı değil. Ama önceki cümlelerin Ahmet Hakan’a ait bir yazıdan alındığına dair bir uyarı
yok. Bu cümleler tırnak işareti içinde de verilmemiş.
Okumaya öyle olduğunu (söylenenlerin alıntı olduğunu) varsayıp devam ettiğimizde bu
kez şaşırıyoruz. Çünkü kıyafetleri kendisinin de “sakil”, hatta komik bulduğu anlaşılıyor.
67
Şu cümleyi okuyunca öncekilerin başkasına
değil köşe yazarına ait olduğunu anlıyoruz:
“İyi de, bu kadınları bu hale sokan her kim
ve her ne ise siz neden onu sorgulamıyorsu-
nuz?”. Çünkü “bu kadınları bu hale sokan her
kim ve her ne ise” daha en başta sorgulan-
mıştı; baba, erkek kardeş, koca, inançlar. “Bu
hale sokmak” ifadelerinden de kıyafetlerin
köşe yazarınca da tasvip edilmediği ve kadın-
ların zorla bu kıyafetlere büründürüldüğü
inancını taşıdığını anlıyoruz. Köşe yazarına
göre “Bundan âlâ özgürlük kısıtlaması ve ya-
sakçılık” olmaz. Zaten “o kadınlara o kılıkta
yüzmenin, güneşin altında oturmanın nasıl
bir his olduğunu” sormalıyız. Bu soruları so-
racak olan ‘biz’ kimdir? Bu kıyafetleri giy-
meyenler. Bu ‘biz ve onlar’ bölümlemesinde
daima bir ötekileştirme potansiyeli var. Üste-
lik denizin içinde, yüzme sırasında ‘bedenen’
rahat hissetmenin, denizden çıkınca plajda
yürürken veya uzanırken, sahil kahvesinde,
kıyı restoranında otururken ‘ruhen’ rahat his-
setmeye feda edilemeyeceği yaklaşımı, top-
lumu oluşturan her birey açısından geçerli
değildir.
Köşe yazarı bu sorgulamayı yapmış gibi
devam ediyor yazısına:
“Hemen hepsi, giysilerin içine yüzerken su
kaçtığını, aslında hiç de rahat etmediklerini
söylüyorlar. Tabii zahmet edip soruşturursa-
nız.”
Bu tip kıyafetlerle denize giren insanlarla
kapsamlı bir araştırma yapılmış da bunun so-
nuçlarına göre “hemen hepsi” rahatsızlıkla-
rını belirtmişler gibi bir gönül rahatlığıyla
devam ediliyor söze. Üstelik “ben soruştur-
dum, siz de zahmet edip soruşturun” gibisin-
den biraz suçlayıcı bir cümle de eklenmiş.
Böylece kendisine daha rahat inanacağımızı
hesaplıyor olmalı. Ne de olsa konuyu soruş-
turmuş.
Bu noktadan sonra köşe yazarı bu kıyafet-
lerle denize giren insanlardan gelebilecek
68
Tesettürlü yüzmek
Zeynep GÖĞÜŞ
Acaba onlar hayatlarından memnun mu?
Sebebi her ne olursa olsun tesettür giy-
sisiyle denize girmek zorunda kalan genç
kızlardan ve kadınlardan söz ediyorum.
Denize girmek istiyor; ama babası mayo
giymesini yasaklıyor.
Denize girmek istiyor; ama erkek kardeşi
mayo giymesini yasaklıyor.
Denize girmek istiyor; ama kocası mayo
giymesini yasaklıyor.
Denize girmek istiyor; ama inançları
yasaklıyor.
Ve sonunda astronot giysisi kumaşından
yapılma o çizgi roman kıyafetini, bir su
ninjasına benzemeyi dahi göze alarak
giyiyor.
Denize girmek istiyor; ama alternatif
çözüm olarak üretilen kıyafetini Ahmet
Hakan kardeşimiz sakil buluyor. ‘Denize
girmeseniz ölür müsünüz?’ demeye ge-
tiriyor.
Yok ya?
***
İyi de, bu kadınları bu hale sokan her kim
ve her ne ise siz neden onu
sorgulamıyorsunuz? Bundan álá özgürlük
kısıtlaması ve yasakçılık olur mu? Ve ayrıca
neden o kadınlara o kılıkta yüzmenin,
güneşin altında oturmanın nasıl bir his
olduğunu sormuyoruz?
Hemen hepsi, giysilerin içine yüzerken su
kaçtığını, aslında hiç de rahat etmediklerini
söylüyorlar. Tabii zahmet edip
oruşturursanız.
İçlerinden ‘inançlarım nutku’ çekenleri de
çıkacak arada elbette...
(Bu arada; yaptığı filmi beğenmeyip
Hollandalı sinema yönetmeni Theo van
Gogh’un sokak ortasında boğazını kesen
radikal İslamcı Faslı genç, bu hafta
çıkarıldığı mahkemede ‘Bunu inançlarım
nedeniyle yaptım’ dediğinden beri benim
‘inançlarım’ gerekçesine olan alerjim
yeniden nüksetti, bunu da belirtmekte
‘inançlarım gereği böyle giyiniyorum’ eleş-
tirilerini baştan bertaraf etmek için “İçlerin-
den ‘inançlarım nutku’ çekenleri de
çıkacak arada elbette...” diyor. ‘Bunu söyle-
yecekler nutuk çekmektedir. “Arada” çıka-
bilirler. Ama gerçek nedenler benim
yukarıda saydıklarımdır’ şeklinde çözümle-
nebilir bu cümle.
Fakat tam burada köşe yazarı nefret suçları
açısından çok tehlikeli sularda kulaç atmaya
başlıyor. Bu konuda “inançlarım nutku”
çekecek kişiler ile bir başka kişi arasında hiç
de bilinçsizce olmayan bir analoji kuruyor.
Parantez içine aldığı ve sanki ‘geçerken’
söylemiş gibi ‘bu arada’ diye başladığı ana-
lojiyi yaratan cümleleri bir kez daha okuya-
lım:
(Bu arada; yaptığı filmi beğenmeyip Hol-
landalı sinema yönetmeni Theo van
Gogh’un sokak ortasında boğazını kesen ra-
dikal İslamcı Faslı genç, bu hafta çıkarıldığı
mahkemede ‘Bunu inançlarım nedeniyle
yaptım’ dediğinden beri benim ‘inançla-
rım’ gerekçesine olan alerjim yeniden nük-
setti, bunu da belirtmekte yarar var.)
Yazının başında hayatlarından memnun
olup olmadıklarını merak ettiği “genç kızlar
ve kadınlar” ile bir insanın “sokak ortasında
boğazını kesen radikal İslamcı Faslı genç”
arasında kurulan bu analoji ötekileştirmenin
ne boyutlara varabileceğini gayet net açıklı-
yor. Davranışlarını inançlarıyla açıklayan in-
sanlara toptancı bir yaklaşım söz konusu. Bu
örtünmek de olabilir, sokak ortasında boğaz
kesmek de. Köşe yazarının konuya yakla-
şımı şöyle de yorumlanabilir:
Yazıya konu olan “genç kızlar ve kadınlar” ‘Ben aslında denize mayoyla girmek istiyorum
ama babam/erkek kardeşim/kocam/inançlarım buna izin vermiyor’ diye ‘nedamet getirirlerse’
kabul görebilirler. Zaten yazının sonuna doğru bu giysilerle denize girmek “zorunda kal-
maları” ile alay etmenin çözüm olmadığını söylüyor ve “Türkiye’nin marjinal renkleri diye
düşünüp geçmeyi” öneriyor. Ancak bu giyim tarzını inançları gereği benimsediklerini söy-
lüyorlarsa tehlike çanları çalıyor demektir. İşte o zaman “’inançlarım’ gerekçesine olan
alerji”si yeniden nükseder. “Yeniden” nüksettiğine göre bu “alerji” zaten hep pusuda bekle-
69
yarar var.)
Bu zorlama özel plaj kıyafetiyle kıyıda otu-
ran kadınlar, elbiseyle denize giren fukara
takımından değil. Tam tersine üst gelir
grubundan. Bir kere o özel kıyafet, Türk
standartlarına göre oldukça pahalı. Bunları
giyenler de tatil köylerindeler. Üstelik normal
mayoyla denize girseler kimsenin
ilgilenmeyeceği kadınlar, böyle dikkat çekiy-
orlar.
Örneğin, 6.5 yaşındaki oğlum bile ‘x ışını
teleskobu’ ile tesettürlü giysinin ardını
görebileceğini iddia ediyor.
Geçen hafta sonu Mudanya ile Gemlik
arasındaki pet şişeli, bol çöplü bakımsız
halk plajlarını dolaştım, oralarda böyle
giysilerle denize giren kimse görmedim;
ama Antalya’da çokmuş. 20 yıl önce Balkan
göçmenlerinin yaşadığı Kurşunlu Köyü’nde
elbiseyle denize girerlerdi, bugün köyün
tüm genç kadınları mayolu.
***
Kadınların tesettürlü giysiler içinde denize
girmek zorunda kalmaları, sebebi her ne
olursa olsun benim için adil değil.
Alay etmek de çözüm değil.
Bence bunu da Türkiye’nin marjinal renk-
leri diye düşünüp geçelim.
Ve geçen yüzyılın başında Fransa’nın
güneyinde, ilk kez kadınlar denize girmeye
başladıklarında giydikleri fırfırlı uzun şortları
hatırlayalım.
Bu bir süreç...
Ve biz bu konularda rahata, huzura ne
zaman ereceğiz biliyor musunuz? Erkekler,
kadınların giysileri üzerinde ahkám kesmeyi
bıraktıkları gün.
mektedir.
Yazıda sona yaklaşıldıkça sınıf farkları gibi noktalar da vurgulanıyor ve satır aralarına giz-
lenmiş başka ayrımcı ifadeler de ortaya çıkıyor. “Zorlama özel plaj kıyafetiyle kıyıda oturan
kadınlar, elbiseyle denize giren fukara takımından değil. Tam tersine üst gelir grubundan”.
Köşe yazarının da belirttiği gibi bunlar “özel plaj kıyafeti”. Vücut hatlarının ortaya çıkma-
ması için özel kumaşlardan üretilmiş. Bu giysileri satın alanların tercihi de zaten bu. Denize
girdiklerinde üzerlerine yapışıp hatlarını belirginleştiren “fukara takımı” elbiselerini değil
de bu özel giysileri tercih etmelerinin nedeni zengin olmaları değil. Bu giysilerin amaca en
uygun kumaşlardan üretilmiş olması.
Yazının geneli dikkate alındığında pek de önemli görülmeyebilecek olan bir ayrıntı, dikkatli
bakıldığında, satır arasında sırıtıyor. “Normal mayoyla denize girseler kimsenin ilgilenme-
yeceği kadınlar”ın dikkat çektiğini küçük oğlunun bir iddiasıyla kanıtlamaya çalışıyor köşe
yazarı. Onun 6,5 yaşındaki oğlu “bile” (burada ‘bile’ kelimesi önemli) “‘x ışını teleskobu’
ile tesettürlü giysinin ardını görebileceğini iddia ediyor”. Modernitenin gereklerini harfiyen
yerine getiren çağdaş bir ailenin 6,5 yaşındaki çocuğu bile ileri teknoloji ürünü aletlerin
hangi alanlarda kullanılabileceği konusunda oldukça yaratıcı olabiliyorken, bu gerici zihniyet
hâlâ denizde “tesettürlü yüzüyor”. Köşe yazarı yazının sonunda söz konusu ettiği kişilere
‘hoşgörü ve tevazu’ gösterirken de bu geri kalmışlığı bir kez daha vurgulamayı ihmal etmi-
yor. Geçen yüzyılın başında, Fransa’nın güneyinde denize giren ilk (?) kadınların (siyah-
beyaz ilk sessiz filmlerde görülen) “fırfırlı şortlarını” hatırlatıyor. Ama denize girmek için
21. yüzyılın başında, üstelik de “astronot giysisi kumaşından” çözüm üreten ihtiyacın nere-
den doğduğunu açıklamakta yetersiz kalıyor.
Köşe yazarı, bazı “genç kızlar ve kadınlar”ın giysilerini konu edinen yazısını gerçekten il-
ginç (burada köşe yazarının bir kadın olduğunu söylemek gerekiyor) bir soru ve cevapla bi-
tiriyor:
“Ve biz bu konularda rahata, huzura ne zaman ereceğiz biliyor musunuz? Erkekler, kadın-
ların giysileri üzerinde ahkâm kesmeyi bıraktıkları gün.”
Köşe yazarı, denize kendisinden farklı kıyafetlerle giren bazı kadınları, sırf kıyafetlerinden
dolayı bu biçimde eleştirseydi, bu yazıda muhtemelen toplumsal statüye yönelik bir nefret
söyleminin ağır bastığı kanaatine varacaktık. Ancak kıyafetler üzerinden yürütülen bu eleş-
tiride dinsel inanca yönelik nefret söylemi çok daha ağır basıyor. Bu yazıda kullanılan sa-
ikler belli bir dinsel inanç biçimini hedef alıyor ve o inancın simgelerini taşıyan kişilere karşı
doğacak/var olan önyargıları besliyor.
70
71
Tavsiyeler
Nefret suçları ve nefret söyleminin önlenmesi ve kamuoyunun bu konuda bilgilendirilmesi
çabalarının kapsamlı, çok boyutlu ve uzun erimli olması gerekiyor. Bu konuda hükümet,
kamu kurumları, sivil toplum kuruluşları ve siyasi partilerin üzerine düşen görevler olduğu
gibi, meselenin toplumsal, kültürel, hukuki ve psikolojik boyutları söz konusu. Aşağıda nefret
suçlarının önlenmesinde en etkin olabilecek taraflara yönelik tavsiye niteliğinde önerilerimizi
paylaşmak istedik.
Danışma Kurulu toplantılarında ve projenin yürütülmesi sırasında dile getirilen, bir kısmı
yürüttüğümüz çalışma kapsamının dışında olmasına karşın, ileride yapılacak benzeri çalış-
malara yardımcı olması bakımından önerilere yer vermenin yararlı olacağını düşündük. Ben-
zeri medya izleme ve tarama çalışması yürütecek kişilerin dikkat etmesinde yarar görülen
hususlar:
• Taranan yıllar içinde gazetelerin söyleminde ve nefret suçlarına yaklaşımlarında değişen
bir şey olmuş mu? Neler değişmiş? Örneğin Öcalan’ın yakalanması, bayrak mitingleri
gibi kamuoyunu yakinen ilgilendiren olayların yaşandığı zamanlarda ne gibi söylem
farklılıklarına rastlıyoruz?
• Söylemde “kırılma” addedebileceğimiz değişiklikler oluyorsa bu nasıl bir konjonktüre
rastlıyor?
• Gazete sahibi/editoryal ekibin değişmesi durumlarında nefret suçları ile ilgili haberler
ya da nefret söylemine giren haber iletme tarzında ne gibi değişikliklere rastlıyoruz?
• Aynı haberin farklı gazetelerde ne şekilde verildiği saptanabilirse, buradan hareketle
72
şiddet ve nefreti körükleyen tarzları analiz etmek olanaklı olabilir. Bunun için örnek
vaka takibi iyi bir yöntem olabilir.
• Kimi sözler veya terimlerin hangi şekilde ve hangi durumda tırnak içine alındığına,
bunu yapanın gazete mi haberi yazan kişi mi olduğuna dikkat edilmesi önemli.
• Gazetelerin “yayın politikaları” veya “ilkeleri”ni açıklaması durumunda, bunun öncesi
ve sonrası dönemler karşılaştırılarak içerik ve söylemde nasıl bir farklılık olduğunu in-
celemek anlamlı olabilir.
• Çoğu kez haber/yazı başlığı ile içeriği iki ayrı değerlendirme konusu olabilmektedir.
Zira bazı haber/köşe yazılarında başlıkta nefret söylemi söz konusu olmasa da, yazının
kendisi nefret söylemi içerebilmekte veya bunun tam tersi, başlık nefret söylemini yan-
sıtırken, yazının içeriğinde nefret söylemi yer almayabilmektedir.
Okura yönelik tavsiyeler
• Bir haberde nefret söylemini tespit edebilmek kişinin kendisini nefretin nesnesi, yani
olayın mağduru yerine koyması işe yarayabilir. Kullanılan söylemi kendinize yönelik
düşündüğünüzde rahatsızlık duyuyor ve bir önyargı seziyorsanız büyük olasılıkla
karşınızda bir nefret söylemi örneği bulunmaktadır.
• Bir haberde veya yazıda, kurbanın ya da mağdurun nefret suçu veya söylemine konu
olmuş özelliğini ifade eden kelimeleri (“Kürt, Ermeni”, “Sapık”, “Yahudi”, “Travesti”,
“Eşcinsel”, “Türbanlı”, “Hain” vb) çıkarıp yerine aynı nitelikleri anlatan başka ke-
limeleri (“Türk”, “Müslüman”, “Heteroseksüel”, “Başı açık”, “Laik”, “Kahraman” vb)
koyup yeniden okumak da işe yarayabilir.
• Gazetelerin özellikle internet sayfalarında yayımlanan yazılarının altında yorum
yapılabilmektedir. Bu olanak kullanılarak, nefret söylemi yayan yazılar protesto
edilebilir. Aynı şekilde gazetelerin ilgili birimleri uyarılabilir.
Medya kurum ve mensuplarına yönelik tavsiyeler
• Medya kurumunun yetkilileri ve gazeteciler, haberlerin dilinden seçilen konu
başlıklarına, manşetlerden sayfa düzenine kadar, ırkçılığa, ayrımcılığa ve nefret söylem-
ine izin vermemeli, bunun için gerekli altyapı oluşturmalıdır,
• Medyada çalışan herkesin özellikle ırkçılık, milliyetçilik, ayrımcılık, cinsiyetçilik, nefret
suçları ve nefret söylemi gibi kavramlar konusunda bilgilenmesi gerekir; kuşkuya
düştükleri ya da bilgiye gerek duydukları konularda konunun uzmanlarından destek
almalıdır,
• Gazeteciler sonuç itibariyle kurumun genel yayın politikası çerçevesinde mesleğini icra
edebildiği için, basın organlarının ırkçılık, ayrımcılık, nefret söylemine karşı kurumsal
bir politika belirlemesi zorunludur,
• Bu doğrultuda medya kurumunun sosyal sorumluluk anlayışıyla etik kurallar belir-
lemesi, bunların uygulanmasını sağlaması ve çalışanlarını meslekiçi eğitimden
geçirmesi gerekir,
• Gazeteci meslek örgütleri, gazetecilik ilkelerinin uygulanmasında daha fazla müdahil
olmalıdır.
73
Sivil toplum kuruluşlarının yapabilecekleri
• Nefret söylemi ve nefret suçlarına karşı mücadelede öncelikli sorumluluk yerel ve ulusal
resmi yetkililerde olmakla birlikte, sivil toplumun çalışmaları da hükümetin bu konulara
ilişkin adım atmaya ikna edilmesi konusunda belirleyici olabilir. Bunun için
yapılabilecek birçok şey var:
• Yasal mevzuatın geliştirilmesi için çalışmalar yürütülmesi, siyasi partiler ve TBMM’ye
yönelik lobi çalışmaları yapılması,
• Nefret suçu ve nefret söylemi vakalarının izlenerek, rapor edilmesi,
• Nefret suçu mağdurlarının sesinin çıkmasına destek olunması,
• Nefret suçu mağdurlarına adli yardım hizmeti verilmesi ve gerektiğinde rehabilitasyon
desteği sağlanması için baskı grubu oluşturulması (ya da çaba gösterilmesi),
• Nefret suçları ve nefret söylemi konusunda farkındalık yaratılması,
• Nefret ve hoşgörüsüzlüğe karşı mücadele için kültürel çeşitliliği destekleyen, uzun
vadeli yaklaşımların geliştirilmesi,
• Ders kitaplarındaki nefret söylemlerinin tespit edilerek ayıklanması için çalışmalar
yürütülmesi,
• Konu üzerinde çalışmalar yürüten sivil toplum kurumlarının çalışmalarının sonuçlarının
ortak bir havuzda toplanarak daha yaygın biçimde duyurulması ve etkin olarak
kullanılması,
• Nefret suçu ve nefret söylemine karşı durmak için gerekli kampanyalar ve etkinlikler
düzenlenmesi,
• Ulusal ve uluslararası düzeyde işbirliğinin artırılması.
Hükümete yönelik tavsiyeler
» Uluslararası sözleşmeler
• Hükümet, ayrımcılık, nefret suçları ve nefret söylemi konusunda Türkiye’nin taraf
olduğu uluslararası sözleşmelerden doğan yükümlülüklerini bütünüyle ve etkin bir
şekilde yerine getirmelidir. Gerektiğinde bu konuda uluslararası işbirliğini arttırmalıdır.
Bu doğrultuda;
• Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’ne Ek 12 No’lu Protokol onaylanmalıdır,
• Gözden Geçirilmiş Avrupa Sosyal Şartı’na toplu şikâyet başvurusu yolunu öngören
beyanda bulunulmalıdır,
• Her Türlü Irk Ayrımcılığının Ortadan Kaldırılmasına İlişkin Uluslararası Sözleşme’nin
bireysel şikâyet başvurusu yolunu öngören 14. maddesi ile ilgili beyanda
bulunulmalıdır,
• Eğitimde Ayırımcılığa Karşı UNESCO Sözleşmesi’ne taraf olunmalıdır,
• Avrupa Bölgesel ve Azınlık Dilleri Şartı’na taraf olunmalıdır,
• Ulusal Azınlıkların Korunmasına Dair Çerçeve Sözleşme’ye taraf olunmalıdır,
• Bilgisayar Sistemleri Yoluyla Gerçekleştirilmiş Irkçı ve Yabancı Düşmanlığı İçeren
Eylemlerin Suç Sayılmasıyla İlgili Siber Suçlara Dair Sözleşmeye Ek Protokol’e taraf
olunmalıdır.
74
» Yasal mevzuat ve uygulamalar
• Anayasa’nın 10. maddesinde belirtilen devletin yükümlülükleri (Örneğin, geçici olumlu
önlemler) net biçimde ifade edilecek şekilde değiştirilmelidir,
• Nefret suçlarının yol açtığı hasar göz önüne alınarak, nefret suçları ve nefret söylemi
konusunda kapsamlı, orantılı ve caydırıcı, medeni hukuk, ceza ve idare hukukuna dair
hükümler içeren yasal düzenlemeler yapılmalı ve mevzuat etkili bir şekilde
uygulanmalıdır,
• Çeşitli yeni medya ve iletişim hizmetlerinde ve ağlarında mevcut yasal çerçevenin yeter-
ince uygulanması güvence altına alınmalıdır,
• Özel hukuk yoluyla nefret söylemi ile mücadele olanakları güçlendirilmelidir. Örneğin,
ilgili sivil toplum kuruluşlarının hukuk davası açma hakkının tanınması, nefret söylemi
mağdurlarına tazminat hakkının tanınması, mahkemelere mağdurlar için cevap hakkı
veya nefret söylemi kullanan kişinin sözünü geri alması yönünde karar yetkisi
tanınması,
• Kamuya ve medya çalışanlarına yönelik, nefret söylemi ile ilgili yasal mevzuat hakkında
bilgi akışı sağlanmalıdır,
• Türk Ceza Kanunu’nun tanımlar bölümünde nefret suçları tanımlanmalıdır,
• Türk Ceza Kanunu’nda nefret suçları ile ilgili genel bir ağırlaştırıcı neden öngörülmeli
veya belli suç tiplerinde nefret suçları ile ilgili ayrı ayrı ağırlaştırıcı neden öngörülme-
lidir,
• Adli makamlara ve kolluk güçlerine nefret suçlarının belirlenmesi, soruşturulması ve
kayıt altına alınması için gerekli eğitimler verilmeli ve kaynaklar sağlanmalıdır, ulusal
çapta oluşturulan ve koordine edilen bir ceza kovuşturması politikası geliştirilmelidir,
• Nefret söylemi ve nefret suçları konusunda çalışma yapmak üzere uluslararası standart-
larda uzman kurumlar oluşturulmalı, Meclis’te bir “Nefret Suçları Komisyonu”
kurulmalıdır,
• Mağdurların başvurabileceği ve hukuki destek alabileceği merkezler oluşturulmalı;
gerektiğinde nefret suçu mağdurlarının rehabilitasyonu için destek sağlanmalıdır.
Kamu görevlileri, siyasi partiler
ve siyasetçilere yönelik tavsiyeler
• Siyasetçiler, resmi kurumlar ve kamu görevlilerinin, özellikle medyada, nefret söylemi
olarak algılanabilecek veya ırkçı, nefret, yabancı düşmanlığı, antisemitizm veya
hoşgörüsüzlük temelli nefret veya ayrımcılığın diğer biçimlerini yayan, meşru gören,
geliştiren bir etkiyi doğuran görüşlerden özel olarak kaçınmalıdır,
• Şiddet içeren nefret suçlarının vuku bulması durumunda, bu suçların varlığı kabul edil-
erek, kınanmalı. Üst düzey siyasi yetkililer, kamuoyuna nefret suçlarının
soruşturulacağına ve bu tür suçları işleyen failler hakkında yasaların tam olarak
uygulanacağına dair açık mesajlar vermelidir,
• Sivil toplum kuruluşlarının nefret suçları ve nefret söylemine karşı yürüttükleri
faaliyetler teşvik edilmelidir.
75
76
Dernek çalışmaları hakkında
Nefret suçları, Sosyal Değişim Derneği’nin öncelikli çalışma alanını oluşturmaktadır. Der-
nek, nefret suçları konusunda 2010-13 yıllarını kapsayan 3 yıllık bir strateji çerçevesinde,
sorunun çeşitli boyutlarını ele alan çalışmalar yürütmeyi planlamaktadır.
Planlanan bu çalışmaları şöyle sıralayabiliriz:
• Nefret suçları konusunda yasal mevzuat oluşturulması için kampanya ve lobi faaliyet-
lerinin düzenlenmesi,
• Irkçılık ve nefret suçları konusunda bir izleme merkezinin oluşturulması,
• Nefret suçları, ırkçı ve etnik ayrımcılık karşıtı bir network kurulması,
• Nefret suçları karşıtı bir festival düzenlenmesi,
• Nefret suçları karşıtı bir konferans düzenlenmesi,
• Çeşitli bilgilendirici broşür, bülten, vb yayınlar hazırlanması ve dağıtılması,
• Eğitim seminerleri örgütlenmesi,
• Ulusal ve yerel medya ile işbirliği yapılması, vb.
Güncel etkinlik ve bilgiler için: www.sosyaldegisim.org
77
Kaynaklar
- 2008 Hate Crime Survey, www.humanrightsfirst.org
- Hate crime: The global politics of polarization, Robert J. Kelly, Jess Maghan, SIU Press,
1998
- Hate Crime: Impact, Causes and Responses, Neil Chakraborti ve Jon Garland, SAGE
Publications Ltd, 2009
- Hate crimes: New Social Movements and the Politics of Violence, Valerie Jenness ve
Kendal Broad, Aldine Transaction, Üçüncü Baskı, 2009
- Library in a Book - Hate Crimes, Tom Streissguth, Facts On File, Inc., 2003
- Preventing and responding to hate crimes - A resource guide for NGOs in the OSCE re-
gion, OSCE - Office for Democratic Institutions and Human Rights (ODIHR), 2009
- Richard Keeble, Ethics for journalists, Routledge, 2001
- The Blackwell Encyclopedia of Sociology, Editör: George Ritzer, Blackwell Publishing,
4’üncü Baskı (2009)
- Nefret Suçları ile Mücadele: Ceza Hukukunun Olanakları ve Sınırları, Öykü Didem
Aydın, (İndirme tarihi: 13 Şubat 2010),
- Nefret suçları kimin sorunu?, Melek Göregenli, Kaos GL web sitesi, (İndirme tarihi: 13
Şubat 2010), http://www.kaosgl.org/content/nefret-suclari-kimin-sorunu
İnternet kaynakları
www.en.wikipedia.org
www.humanrightsfirst.org
http://www.osce.org/odihr
http://www.splcenter.org
http://www.nuj.org.uk
http://www.edebiyatvehukuk.org
http://www.turkhukuksitesi.com
www.nefretsoylemi.org
www.nefretme.org
78

Ulusal Basında Nefret Suçları: 10 yıl, 10 Örnek

Sosyal Değişim Derneği Nisan 2010
1

Ulusal Basında Nefret Suçları: 10 Yıl, 10 Örnek
Sosyal Değişim Derneği 1. Baskı Nisan 2010, İstanbul İstiklal Caddesi, Bekâr Sokak, 16/3 34435 Beyoğlu - İstanbul, Turkey Tel: 0212-292 34 39 Web sitesi: www.sosyaldegisim.org E-Posta: bilgi@sosyaldegisim.org Editörler: T. Cengiz Alğan F. Levent Şensever Düzeltmeler: Emine Algan Tasarım: Sosyal Değişim Derneği Baskı: Yön Matbaası Davutpaşa Caddesi, Güven Sanayi Sitesi, B-Blok, Kat: 1, No: 366 Topkapı - İstanbul Tel: 0212-544 66 34

Sponsorlarımıza teşekkür ederiz.
2

Proje ve çalışma hakkında bilgi Çalışmanın sınırları Bulgular . önyargılar ve medyanın rolü Nefret suçları ve nefret söylemi üzerine verilerin toplanmasının önemi Ulusal Basında Nefret Suçları: 10 Yıl.Çalışmanın sonuçları Vakit Gazetesi ve köşe yazıları Tavsiyeler Kaynaklar 15 20 22 26 29 50 72 78 3 .İçindekiler Giriş 6 7 9 10 Nefret suçu ve nefret söylemi nedir? Niçin önemlidir? Nefret suçları diğer suçlardan niçin farklıdır? Nefret suçları teriminin ortaya çıkışı Uluslararası hukukta nefret suçları .AGİT katılımcısı ülkelerde nefret suçları .ABD hukukunda nefret suçları .Avrupa Birliği hukukunda nefret suçları Nefret söylemi. 10 Örnek Metodoloji .

çalışmayı yürüten ekip açısından çok zengin bir deneyim oldu. Medyanın nefret suçları bağlamında eleştirel bir gözle okunuşu. sorunun kamuoyunun gündemine taşınması ve farkındalığın artırılmasıyla sınırlı tutulması planlandı. Nefret suçlarının tespit edilmesi. Bu sınırlamanın farkında olarak. Açık Toplum Vakfı. Ancak en az bunun kadar önemli olan. Altı ay gibi kısa bir sürede ve bir proje çerçevesinde böylesine boyutlu bir soruna yönelik kapsamlı çözümler üretmenin olanaksızlığı ortada. 10 Örnek” projesi. Sponsorlarımıza verdikleri destekten dolayı teşekkür ederiz. Medyadaki nefret söyleminin araştırılması ve analizi. çalışma boyunca olanaklar 4 . Derneğin kuruluşundan iki ay sonra da projeye fiilen başlandı. zenginleştirilmesine yönelik aldığımız destekler projenin başarısı açısından büyük önem taşıyordu. farklılıklara yönelik algıların ve önyargıların boyutunu gözler önüne serdiği söylenebilir. Proje fikri. Bu konuda başta Proje Danışma Kurulu üyeleri olmak üzere. Bu medya tarama çalışması. Sosyal Değişim Derneği’nin yürüttüğü ilk proje olması bakımından bizim için özel bir anlam ifade ediyor. bu sorunla mücadele açısından son derece önemlidir. Projenin gerçekleşmesi. çalışmanın derinleştirilerek. Dolayısıyla bu çalışmanın kapsamının. bir anlamda Türkiye’nin sosyo-politik durumunu gözler önüne sermektedir.Giriş “Ulusal Basında Nefret Suçları: 10 Yıl. Çalışmamızın bu açıdan bir bakıma Türkiye’nin “nefret haritasının” çıkarılması anlamını taşıdığı. Projenin içeriğinin saptanması. Hollanda İstanbul Başkonsolosluğu ve Global Dialogue kurumunun sağladığı finansman desteği olmadan mümkün olamazdı. çalışmaya ilişkin bizimle düşüncelerini ve deneyimlerini paylaşan tüm dostlarımıza verdikleri destekten dolayı teşekkür borçluyuz. kaçınılmaz olarak öznel yargılar üzerinden gerçekleşmektedir. toplumda bu tür suçlara eğilimin güçlü. henüz dernek kurulmadan gündemimize girdi. mevzuatın yetersiz. başta kültürel kimlikler olmak üzere. farkındalığın ve duyarlılığın düşük olduğu günümüz koşullarında yapılması gerekenlerdir.

Levent Şensever (Sosyal Değişim Derneği Yönetim Kurulu Üyeleri ve Proje Eş-koordinatörleri) 5 . medya. yasal mevzuatın oluşturulmasına katkı amacıyla kampanya ve lobi faaliyetleri düzenlenmesi. hukuk. Çalışmanın sınırlı çerçevesine rağmen. nefret suçlarına karşı daha etkin bir işbirliği ve mücadele amacıyla nefret suçları karşıtı bir platform oluşturulması. konuya ilişkin çalışma yürüten tüm kesimlerle paylaşılmak üzere değerlendirilmesi planlanmaktadır. Dernek. çalışmanın önceden saptanan çerçevesi içinde kalınması amacıyla bu kitapta paylaşıldığı haliyle sınırlı tutuldu. eğitim alanları başta olmak üzere. medya kurumları ve çalışanlarını yargılamaktan ziyade. dikkatleri nefret suçları ve nefret söylemine çekmek ve bu konuda toplumsal bir duyarlılığın oluşmasına ufak da olsa bir katkıda bulunmaktı. Bu bağlamda Sosyal Değişim Derneği’nin nefret suçları ve nefret söylemi konusundaki çalışmaları uzun erimli ve çok boyutlu olarak planlanmaktadır. Nefret suçları ve bu suçlara karşı mücadelenin çok boyutlu yapısı. Çalışma sırasında amacımız. Ancak elde edilen bu bulgular ve deneyimlerin. Dolayısıyla bu mesele sadece nefret söyleminin ve nefret suçlarının hedefi olan grupların sorunu olarak görülemez. nefret suçları ve nefret söyleminin tespiti ve raporlanmasına ilişkin güncel yayınların izlenmesi. Cengiz Alğan ve F. sonuçlar. 2010-13 yıllarını kapsayan geniş bir strateji çerçevesinde.ölçüsünde en geniş kesimlere danışılması ve farklı deneyimlerin paylaşılması için özel bir çaba harcandı. T. toplumsal bütün yapıların sorgulanmasını ve bu bağlamda gözden geçirilmesini gerektirmektedir. başta sivil toplum kuruluşları ve akademisyenler olmak üzere. elde edilen bulgular nicel anlamda son derece kapsamlı oldu. herkes için yaşanabilir bir dünya isteğini dile getiren her türden iradenin öncelikli hedefi ve sorumluluğu olmak zorundadır. konuya ilişkin farkındalık yaratılması çabaları çerçevesinde nefret suçları karşıtı bir festival ve uluslararası bir konferans düzenlenmesi. nefret suçlarına karşı farkındalığın artırılması amacıyla çeşitli yayınların çıkarılması ve eğitim seminerleri düzenlenmesi gibi çalışmalar yürütmektedir. Bununla birlikte.

Nefret suçu ve nefret söylemi nedir? Niçin önemlidir?
Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı (AGİT), nefret suçunu şöyle tanımlamaktadır: Mağdurun, mülkün ya da işlenen bir suçun hedefinin, gerçek veya hissedilen ırk, ulusal ya da etnik köken, dil, renk, din, cinsiyet, yaş, zihinsel ya da fiziksel engellilik, cinsel yönelim veya diğer benzer faktörlere dayalı olarak benzer özellikler taşıyan bir grupla gerçek ya da öyle algılanan bağı, bağlılığı, aidiyeti, desteği ya da üyeliği nedeniyle seçildiği, kişilere veya mala karşı suçları da kapsayacak şekilde işlenen her türlü suçtur.1
Irkçı saikle işlenen suçlar, halkın bir kısmına karşı kin ve düşmanlığa tahrik fiilleri ve “namus” saikiyle işlenen cinayetlerin de bu bağlamda nefret suçları kapsamına girdiği düşünebilir. Nefret suçlarının özelliklerini iyi kavramak, bu suçlara karşı verilecek mücadele açısından son derece önemlidir. Bir nefret suçu şu unsurları kapsar: • Ceza hukukuna göre işlenmiş olan bir suçun mevcut olması, • Failin, suçu bir önyargı/nefret saikiyle gerçekleştirmiş olması. Dolayısıyla fail, kurbanını kurbanın belirli bir gruba üyeliği ya da bunun böyle algılanmış olması nedeniyle seçmektedir. Aynı şekilde şayet suç oluşturan fiil bir mülke yönelik gerçekleşmişse, söz konusu mülk, bir grup ile olan bağıntısı nedeniyle seçilmiştir. Bunlar ibadet yerleri, cemaatin veya grubun buluşma alanları, araçlar ya da konutlar olabilir. Nefret suçu örneklerinden bazıları şunlardır:

1 Combating Hate Crimes in the OSCE Region, An Overview of Statistics, Legislation and National Initiatives, OSCE - ODIHR, 2005, s.12 6

• Fiziksel saldırı, • Şiddet ya da saldırı tehditleri, • Taciz, • Mülke ya da eşyalara zarar verme, • Irkçı, nefret içerikli ya da saldırgan duvar yazıları, • Kundaklama, • Saldırgan broşürler ve posterler, • Okulda ya da iş yerinde zorbalık yapma vb. Önyargı, genel anlamda peşin hükümlere dayanan olumsuz fikirler, hoşgörüsüzlük ya da belirli bir gruba yönelmiş olan nefret olarak tanımlanabilir. Saldırganın hedefindeki kişiye yönelik nefret veya önyargı besliyor olması, söz konusu suçun tek başına nefret suçu kapsamına girmesi için yeterli değildir. İşlenen suçun doğrudan, somut bir şekilde önyargılı bir motivasyonla işlenmiş olması esastır. Kuşkusuz çok sayıda önyargı saiki söz konusu olabilir. Yaygın önyargılar etnik veya ulusal kökene, din veya inanca, cinsel yönelime, engellilik durumuna yönelik olanlardır. Ancak zenginlere, yoksullara, uzun saçlı ve kulağı küpeli gençlere, içki içenlere, AİDS’lilere, rock’çılara, vb. yönelik önyargılar da söz konusudur. Nefret suçları, saldırganın hedefine yönelik önyargılarının yanı sıra, aynı zamanda söz konusu suçun neden olduğu etkiyle de önem kazanmaktadır. Saldırgan, hedefini o kişinin ait olduğu grup nedeniyle seçmektedir. Dolayısıyla burada asıl olan hedefteki kişi değil, onun belirli ortak karakteristikleri paylaştığı gruptur. Yani, saldırgan açısından böyle bir suçun işlenmesi için aynı nedenle herhangi bir başkası da seçilebilirdi. Bir başka deyişle, saldırgan açısından mağdurun kim olduğu değil, ne olduğu, neyin parçası olduğu önemlidir. Burada verilmek istenen mesaj sadece doğrudan saldırıya uğrayan kişiye yönelik olmayıp, o kişinin ait olduğu tüm gruba yöneliktir. Aynı şekilde saldırgan belli bir kurbana karşı özel bir nefret veya önyargı beslemiyor olsa da, o kişinin sahip olduğu özelliklere ve aidiyetlerine yönelik beslediği önyargılarla hareket etmiş olmalıdır. Nefret suçları kapsamında saldırgan, hedefine şu nedenlerle saldırmış olabilir: • Fail kurbanına içerlediği, kıskandığı ya da kendisini kanıtlamak için saldırmış olabilir. • Fail, hedefindeki kişiye yönelik özel bir duygu beslemiyor olabilir, ancak hedef aldığı kişinin ait olduğu gruba yönelik düşmanca düşünceler veya duygulara sahip olabilir. • Fail, kendisini içinde gördüğü grubun dışında kalan tüm kişilere karşı düşmanca duygular besliyor olabilir. • Daha soyut bir düzeyde, kurban, saldırganın zihninde olumsuzluk ifade eden, örneğin göç veya mülteci gibi bir kavramı temsil ediyor olabilir.

Nefret suçları diğer suçlardan niçin farklıdır?
Nefret suçlarının, özellikle mağdur bireyler ve bu bireylerle ortak karakteristik özelliklere sahip daha geniş kesimler üzerinde yaratacağı etki, herhangi bir önyargı saikiyle işlenmeyen suçlara göre çok daha fazla olabilmektedir. Söz konusu olan bu daha derin etki, nefret suçlarının herhangi bir önyargı saiki olmadan işlenecek benzeri suçlardan ayrı olarak ele alın7

masını gerekli kıldığı için kilit bir öneme sahiptir.

Nefret suçlarının bireyler üzerindeki etkisi
Nefret suçları çoğu kez kurbanlarının gelecekte de benzeri saldırılara maruz kalması ve şiddetin daha da artacağı konusunda bir korkuya sevk eder. Bu korku, nefret suçlarının verdiği mesaj olan, kurbanın kimliğinin inkâr edilmesinden kaynaklanmaktadır. Buna ek olarak bu tür suçlar, kurbanın içinde yaşadığı toplumda istenmediği, bu topluma ait olarak görülmediği mesajını verir. Bunun sonucunda, saldırıya uğrayan mağdurlar bir yandan kendilerini son derece tecrit edilmiş hissederken, öte yandan işlenen diğer suçların mağdurlarına göre çok daha uzun ve daha derin bir korku duymalarına yol açar. Nefret suçları kurbanlarına destek olunmaması ya da mağdurların kişiliği veya durumlarının iftira edilecek şekilde yansıtılması, zaten travma yaşayan mağdurların durumunu daha da kötüleştirir. Yaşanan bu tür bir ikinci mağdurlaştırma, özellikle de polis, sosyal hizmet uzmanları, doktor veya yargıç gibi devleti temsil ettiği varsayılan konumlardaki kişilerin bildirilen nefret suçlarını ciddiye almamalarıyla birlikte ortaya çıkar. Nefret suçu mağdurlarının birçoğu açısından yaşanan bu tür ikinci bir mağduriyet, çok daha büyük bir aşağılama, küçük düşürülme veya tecrit anlamına gelir.

Nefret suçlarının toplum üzerindeki etkisi
Nefret suçları, mağdurun ailesi, arkadaşları ile söz konusu önyargılar veya nefretin hedefi olan kurban ve ortak karakteristik özelliklere sahip diğer kesimler üzerinde de aynı ölçüde yıkıcı etki yaratabilir. Böyle bir durumda hedef seçilen grubun diğer üyeleri de benzeri saldırı riski altında oldukları korkusu yaşayacaklardır. Aynı zamanda tıpkı mağdurun kendisi gibi bu durumdan psikolojik olarak etkileneceklerdir. Bu tür etkiler, (Türkiye sözkonusu olduğunda) uzun yıllardır ayrımcılığa uğramakta olan ve önyargıların hedefi durumundaki gayrimüslim, LGBT (lezbiyen, gay, biseksüel, transseksüel) bireyleri vb. grup üyesi mağdurların üzerinde çok daha fazla olacaktır. Nefret suçları gerektiği şekilde incelenip, kovuşturulmadığında, bu durum başkalarının da benzeri suçları işlemesini teşvik edecek şekilde faillerin cezasız kaldığı mesajını verecektir. Nefret suçu faillerinin cezasız kalması, şiddet olaylarının artmasına neden olur. Nefret suçu kapsamına giren ve şiddet içeren olaylara karşı herhangi bir korumanın söz konusu olmaması, dezavantajlı gruplara mensup vatandaşların hukuka ve kamu kurumlarına olan güvenlerini yitirmesine ve böylece daha da tecrit olmalarına yol açar. Nefret suçları, diğer suçlardan farklı olarak hem mağdurlar hem de genel olarak toplum üzerinde psikolojik hasarlara yol açabilmektedir. Kurbanların maruz kaldıkları fiziksel zararların dışında, fiziksel zarar görme korkusu ve kalıcı stres gibi olumsuz psikolojik sonuçlar doğurabilmektedir. Psikolojik sonuçları açısından uzun süreli travmatik etkiler ve bu travmatik etkiler sonucu ruh sağlığında ortaya çıkan bozulmalar bazen intihara varan sonuçlar doğurabilmektedir. Bu gibi durumlarda gerginlik, depresyon, stres, güvenlik endişesi, öfke ve toplumdan uzaklaş8

maktan nefrete kadar varan olumsuz duygulara yol açan sonuçlar da ortaya çıkabilmektedir. Saldırının etkileri saldırı anından çok daha uzun bir sürece yayılarak ortaya çıkmaktadır. Mağdurlar, yoğun suçluluk duyguları yaşamaktadır. Kendilerini, davranışları ya da belirli özellikleri nedeniyle suçlarken, diğer insanlar tarafından da, saldırıdan kendi davranışları nedeniyle sorumlu tutularak suçlanmaktadırlar.2

Nefret suçları teriminin ortaya çıkışı
Terim medyada ilk kez 1986 yılında Amerika’da, New York’ta beyaz bir grup öğrenci tarafından siyah bir kişiye yönelik gerçekleşen ırkçı saldırının haberlere yansıması sırasında yaygın olarak kullanılmaya başlandı. Terimin içeriği 1990’ların başından itibaren ise “ırk”3, din ve inanca yönelik saldırıların dışında, aynı zamanda cinsel yönelim, ulusal köken, engellilik durumu ve toplumsal cinsiyet rollerini de kapsamaya başladı.4 Nefret suçları teriminin Avrupa’da kullanılmaya başlanması ise çok daha yakın bir tarihte söz konusu oldu. Örneğin Britanya’da 1993 yılından itibaren kullanılmaya başlandı.5 “Nefret suçları” teriminin görece bu kadar yakın bir tarihte kullanılmaya başlanması, bu suçların daha önceki tarihlerde işlenmediği anlamına gelmiyor. Nefret suçları 20. yüzyıl boyunca yaygın olarak işlenen bir suç. Asıl yeni olan şey, ırkçılık, milliyetçilik, antisemitizm ve cinsiyetçilik gibi konularda ortaya çıkan yeni toplumsal hareketler ve bu hareketlerin nefret suçlarına yönelik vermeye başladığı mücadele oldu. Bu bağlamda özellikle 1960’larda ABD’de başlayan medeni haklar, mağdurlarla dayanışma, kadın, eşcinsel ve lezbiyen vb. hareketler, siyasi alandaki mücadeleyi yeniden şekillendirdi. Bu hareketlerin oluşturduğu siyasi zemin ve mücadele anlayışı, modern toplumsal hareketlerin başta ABD olmak üzere batı ülkelerinde önyargılı motivsyonla işlenen ve şiddet içeren suçlar konusunda farkındalık yaratılması, bunlara tepki verilmesi ve suç olarak teşhir edilmesinde ilham kaynağı oldu.6 Yakın zamana kadar Batı Avrupa ceza hukukunda nefret suçları kavramına yer verilmiyordu. Nefret suçları kavram alanı altındaki suçlar, kendilerine özgü kategorilerde ayrı ayrı değerlendiriliyordu. Ancak artık nefret suçlarının farklı bir sosyo-kriminolojik gerçekliği yansıttığı, oldukça ciddi bir toplumsal sorun olduğu Avrupa’da da kabul edilmiş ve bu konuda

2 Melek Göregenli, Nefret suçları kimin sorunu? http://www.kaosgl.com/content/nefretsuclari-kimin-sorunu 3 Irk kavramı bizim açımızdan bilimsel olarak kanıtlanmamış biyolojik özelliklere atfen kullanılan ideolojik bir kavram olması itibariyle, bize ait cümlelerde bu kelimeyi tırnak içinde ifade ettik. 4 The Blackwell Encyclopedia of Sociology, Editör: George Ritzer, Blackwell Publishing, 4'üncü Baskı (2009), s. 2048. 5 Hate Crime: Impact, Causes and Responses, Neil Chakraborti ve Jon Garland, SAGE Publications Ltd, 2009 6 Hate crimes: New Social Movements and the Politics of Violence, Valerie Jenness ve Kendal Broad, Aldine Transaction, Üçüncü Baskı, 2009 9

Nefret suçları. (İndirme tarihi: 13 Şubat 2010). Söz konusu grupların önde gelenlerinin birçoğu. Mağdurların özellikle cinsel yönelimleri nedeniyle hedef seçildikleri suçlar açısından. ABD’de hüküm giymiş suçlular üzerinde yapılan çalışmalar. söz konusu düzen içinde sarsılan iktidar ilişkilerinin yeniden teyit edilmesine katkı sağlamakta. ayrımcılığın bir parçası olarak görülebilir. Nefret suçlarının kişisel olmaktan çok toplumsal. Bu bağlamda nefret suçları. Melek Göregenli. suçlar her ne kadar bireysel düzeyde işleniyor olsa da. Bu nedenle de hukuk önünde daha ciddi suçlar olarak ele alınmasını engellediği gibi.gerek kuramsal gerek pratik çalışmalar artmaya başlamıştır.7 Uluslararası hukukta nefret suçları Nefret suçları.kaosgl. Kaos GL web sitesi. bunun bir suç olduğunun farkında olması nedeniyle nefret içeren mesajlarını çok daha ince ve örtülü bir şekilde yaymaktadır. hukuki bir kavramdan ziyade. Bu tür saldırganlıklar. nefret duyulan gruba üstünlük sağlamak amacı taşıdığını göstermektedir. ideolojik olarak belirli benzerliklere sahip olmasıyla da desteklenmektedir. söz konusu suçun toplumsal boyutunun gözden kaçmasına yol açmamalıdır. görece uygun bir çerçeveye oturtma çabasındadır. Bu bakımdan nefret suçları aynı zamanda toplum içindeki iktidar ilişkilerinin de bir yansımasıdır. çoğu kez toplumsal ve siyasi olgularla teşvik edilmekte ve bu tür şiddeti meşru kılan bir inanç sistemi (erkek egemen namus anlayışı gibi) tarafından da desteklenmektedir. ideolojik bir arka plandan beslendiği gerçeği. Bazı ülkelerde nefret suçlarına yönelik özel düzenlemelerin olmaması. saldırganların dini inançlarının da etkili olduğu ortaya çıkmıştır. Nefret suçları. tehdit altında olan mağdur grubun toplum içinde ait olduğu ikincil konumunun yeniden vurgulanmasına hizmet etmektedir. Öte yandan. daha geniş ideolojik. Dolayısıyla nefret suçlarının gruplar değil de. yanlılığın türü ne olursa olsun. gerekse nefret gruplarının propaganda faaliyetlerinin nefret suçu işleyen faillerin motivasyonunda önemli bir rol oynadığı kuşkusuzdur. saldırıların maddi bir çıkar ya da belirli bir amaç için gerçekleştirilmediğini. http://www. Nefret suçlarına karşı mücadele eden birçok sivil 7 Nefret suçları kimin sorunu?. gerek medyanın söyleminin. bu suçlara karşı etkin bir mücadeleyi de son derece zorlaştırmaktadır. daha çok bireyler tarafından işleniyor olması. Dolayısıyla fail bir bakıma işlediği nefret suçuyla. Ancak nefret suçları genel anlamda ayrımcılıktan farklı ele alınmalıdır. vuku bulan nefret suçlarının yetkililer tarafından tespit edilmesinin önünde engel oluşturmaktadır.org/content/nefret-suclari-kimin-sorunu 10 . bir olguyu ifade etmek üzere kullanılmaktadır. saldırıları gerçekleştiren faillerin. azınlık kesimlerinin güçlenmesinin ve haklarına sahip çıkma konusunda seslerini çıkarmaya başlamalarının da önemli bir rolü vardır. siyasi ve toplumsal modele. Nefret suçları kategorisinin yaratılmasında. kendisi ve ötekileştirdiği kişi veya grup arasındaki ilişkiyi. özel nefret suçları yasası olmayan ülkelerde de gerçekleşmektedir.

“ırk”. AGİT. yasaların uygulanmasından sorumlu kamu kurumlarının nefret suçlarını ciddiye almaya lişkin motivasyonunu artırırken. yetkilileri kaşılaştıkları mağduriyetler konusunda bilgilendirmelerine olanak vermektedir. • Nefret suçları konusunda çok daha sağlıklı verilerin toplanmasını sağlamaktadır.toplum kuruluşu aynı zamanda ayrımcılığa karşı mücadele ediyor olsa da. nefret suçlarında temel unsuru oluşturan ceza yasası kapsamında ele alınmamaktadır. • Mağdurların. • Yasal düzenlemelerin kabul edilmesi süreci.Office for Democratic Institutions and Human Rights (ODIHR). aynı zamanda meseleye odaklanmalarına yardımcı olmaktadır. özel hukuk çerçevesinde ele alınmaktadır. Mevzuatın kapsamı içinde yer alan en yaygın gruplar. ayrımcılık ile ilgili meseleler ceza hukukundan ziyade. Nefret suçlarına yönelik alınacak yasal önlemlerin neler olabileceği konusu henüz tartışmalı.8 Öte yandan nefret suçları konusunda yasal mevzuatın olması ya da bu konuda özel yasa- 8 Preventing and responding to hate crimes . din veya inanç. etnik veya ulusal köken etrafında bir araya gelen gruplar olmaktadır. OSCE . Ancak giderek daha çok sayıda ülke cinsel kimlik. • Özel hukukta nefret suçlarına yönelik tazminat vb. Böyle durumlarda birçok ülkede sivil toplum kuruluşları. vb. • Ceza yasasında nefret suçlarına yönelik ağırlaştırıcı hükümler. Bazı ülkelerde ayrımcılık yasağı ile ilgili yaptırımlar arasında cezai yaptırımlar yer alsa da. 2009 11 . failler ve toplumun geri kalanına nefret suçlarının ciddiye alındığına dair sembolik bir mesaj vermektedir. • Kamu kurumlarının nefret suçları konusunda istatistikî verileri toplamasını öngören yasalar. • Yasal düzenlemeler. Farklı ülkelerde özel olarak korunan dezavantajlı grupların durumuna göre farklı yasal düzenlemeler söz konusudur. Bu konuda düzenlemeler genel olarak şu kategorilere göre yapılmaktadır: • Önyargılarla işlenen suçları özel olarak nefret suçları olarak tanımlayan ayrı yasalar. bazen özel yasalar veya var olan yasaların daha etkin bir şekilde kullanılmasının gerekliliğini kabul etmeyebilmektedir. cinsel yönelim ve engellilik durumunu da yasa kapsamına almaktadır. bu iki kavram arasında bir ayrım yapmak önemlidir. nefret suçları konusunda hazırladığı bir broşürde yasal düzenlemelerin yararlarını şöyle sıralamaktadır: • Yasal düzenlemeler olası kurbanlar.A resource guide for NGOs in the OSCE region. yasaların gerektiği şekilde uygulanıp uygulanmadığını görmelerine ve uygulanmadığı durumlarda. Nefret suçlarının varlığını kabul eden bazı ülkelerde bile yetkililer. Ayrımcılık büyük oranda. yetkilileri nefret suçlarına yönelik özel yasal düzenlemelerin gerekliliğine ikna etmek konusunda son derece başarılı çalışmalar yürütmektedir. Bu nedenle de ayrımcılık ve nefret suçlarını düzenleyen yasal çerçeve farklıdır. yaptırımlar öngören maddeler. meselenin ciddi olarak tartışılmasına olanak vermekte ve bu durum nefret suçları konusunda kamuoyunda farkındalığın artmasına yardımcı olmaktadır.

Nefret suçları konusunda yasal mevzuata sahip olmayan ülkeler şunlar: Almanya. Bulgaristan. Kaliforniya eyaleti 1978 yılında yasal mevzuatına önyargı/nefret saikiyle işlenen ve ölümle sonuçlanan suçlara ağırlaştırıcı hükümler ekledi. Hırvatistan.humanrightsfirst. İzlanda. Avrupa Konseyi’nin ırkçılık ve hoşgörüsüzkükle mücadele alanında oluşturduğu Irkçılık ve Hoşgörüsüzlüğe Karşı Avrupa Komisyonu (European Commission Against Racism and Intolerance – ECRI). Karadağ. Polonya. İsviçre.org. Litvanya. Kanada ve Romanya. "Framework of Criminal Law". Kıbrıs. 12 . nefret suçları vakalarına ilişkin verilerin toplanması ve bunların kamuoyu ile paylaşılması. Danimarka. www. Ancak cinsel yönelime ilişkin önyargılı saikle işlenen nefret suçlarını kapsayan sadece 12 ve engellilere yönelik olarak sadece 7 ülkede yasal mevzuat söz konusuydu. Arnavutluk. Lüksemburg. Portekiz ve Romanya. Kanada. Monako. Makedonya. etnik ayrımcılık ve/veya ulusal kökene yönelik saldırıları kapsarken. 2008 yılı itibariyle önyargı/nefret saikiyle işlenmiş ve şiddet içeren suçlara yönelik özel yasaları olan ya da ceza yasalarında ağırlaştırılmış hükümlere yer veren 39 ülkede söz konusu yasalar “ırk”. Macaristan. İsveç. Sırbistan. Yasal mevzuatında cinsel yönelime ilişkin önyargı saikiyle işlenen suçlara karşı ağırlaştırıcı hükümlere yer veren ülkeler: ABD. Dünyada nefret suçlarına karşı ilk yasal düzenleme ABD’de gerçekleşti. Engellilik durumuna yönelik önyargı saiki ise şu ülkelerde ağırlaştırıcı hüküm gerekçesi: ABD. İrlanda. Türkiye. Vatikan ve Yunanistan. Fransa. ECRI. Belçika. İspanya. 32 ülkenin yasal mevzuatı ise dini inançlara yönelik önyargılı saikleri de kapsamaktaydı. 29 Haziran 2007 tarihinde yayımladığı “Kolluk Güçlerinin Görevini Yerine Getirmesinde Irkçılık ve Irk Ayrımcılığına Karşı Mücadele” konulu “11 Nolu Genel Politika Tavsiyesi” belgesi de bu tür olayların daha iyi rapor edilmesini tavsiye etmektedir.ların çıkarılması da tek başına yeterli olmayacaktır. San Marino. yargı mensuplarının eğitimi ve mağdurlara adli ve gerektiğinde rehabilitasyon desteği sağlayacak düzenlemelere de ihtiyaç vardır. Belçika. 23 ülkenin yasal mevzuatında ise önyargı saikiyle işlenmiş şiddet suçlarına yönelik ağırlaştırıcı hükümler söz konusu değildi. söz konusu mevzuat hükümleri 9 2008 Hate Crime Survey. Slovenya. İspanya. Britanya. ırkçı saiklerle işlenen suçları ağırlaştırıcı bir faktör olarak ceza yasalarına eklemesi yönünde teşvik etmektedir. Andora. Bosna Hersek. Britanya. Hollanda.9 ABD hukukunda nefret suçları ABD’de mevzuat açısından durumun diğer tüm ülkelere göre nispeten daha iyi olduğu görülmektedir. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nin bazı kararları da şiddet içeren vakalarda olası ırkçı saikin incelenmesi ve saldırganların yargılanmasını teşvik etmektedir. Estonya. Eyalet. 2002 yılında yayımladığı “7 No’lu Genel Politika Tavsiyesi” ile aralarında Türkiye’nin de bulunduğu 47 Avrupa Konseyi üyesi ülkeyi “ulusal mevzuatlarında ırkçılık ve “ırk” ayrımcılığına karşı mücadele” amacıyla. Andora. ABD’de ve bazı batı Avrupa ülkelerinde olduğu gibi.

bir Önyargıları Araştırma Birimi oluşturdu ve birimin adı daha sonra Önyargı Vakalarını Araştırma Birimi olarak değiştirildi. (ten) rengi ve ulusal köken. 1998 yılında nefret suçu kurbanı olan. toplumsal cinsiyet. Bu gelişmenin ardından Kaliforniya eyaleti 1987 yılında. din. engellilere yönelik suçları 10 Library in a Book . Inc. s. Başkan Barrack Obama’nın onaylamasıyla birlikte 28 Ekim 2009 tarihinde yürürlüğe girdi. mezuat kapsamını genişletti. Yasal düzenlemesi olan 46 eyaletin hepsi “ırk”. 1980 yılında New York Kenti Polis Departmanı (NYPD). federal düzeyde açılan davalarda nefret suçu söz konusu olduğunda uygulanabilirlik taşıyordu.kapsamında dört “temel statü” belirlemişti: “Irk”. eyaletlere göre değişiklik arz ediyor. Facts On File. Bu yasanın ardından 1994 yılında Nefret Suçlarında Ağırlaştırıcı Hükümler Yasası kabul edildi. ABD’de yönetim sistemi federal bir düzene dayandığı için. beş eyalette henüz böyle bir düzenleme yok. “tüm suçları” olası nefret suçları kapsamına alarak. 1981 yılında Washington’da (soy) ve 1982 yılında Alaska’da (inanç ve toplumsal cinsiyet) kabul edilen yeni nefret suçları yasaları ile genişletildi. Birimin görevi.. Ancak bu yasanın etki alanı sınırlıydı. Söz konusu yasa. Söz konusu yasa. ABD nüfusunun yüzde 85’inden fazlasının yaşadığı yerleşim yerlerini kapsamaktadır. 13 . cinsel kimlik ve engellilik alanlarını da kapsayacak şekilde genişletti ve daha önce söz konusu nefret suçunun yargıya taşınması için federal düzeyde korunan haklara yönelik işlenmiş olması önkoşulunu kaldırdı. dünyada bir ülkenin kabul ettiği ilk nefret suçları yasası olma özelliğini taşıyor. Bu temeller. Ardından 1990’lı yıllarda bazı diğer eyaletler de mevzuata yaş. nüfusu 10 binin üzerinde olan yerleşim yerlerinde gerçekleşen suçların nefret suçları kapsamı içinde olup olmadığının araştırılması ve bu suçlara ilişkin verilerin toplanması için Adalet Bakanlığı ve Federal Soruşturma Bürosu’na (FBI) görev vermektedir. 2003.10 ABD’de 1990 yılında federal düzeyde kabul edilen Nefret Suçları İstatistik Yasası. yukarıda değinilen nefret suçları konusunda federal düzeydeki yasal mevzuatın dışında uygulanan yasalar. Bu görev 1985 yılında cinsel yönelim ve 1993 yılında engellilik durumunu da kapsayacak şekilde genişletildi. toplumsal cinsiyet. 21 yaşında işkence edilerek öldürülen bir eşcinseldir. zira ABD’de adli vakaların büyük çoğunluğu eyalet yasaları çerçevesinde ele alınmakta ve davalar eyalet mahkemelerinde açılmaktadır. daha önceki federal yasaların kapsamını cinsel yönelim. Son olarak Kongre’de on yıl kadar gecikmenin ardından. kapsamı genişletti.Hate Crimes. “Kampuslarda Nefret Suçlarını Bilme Hakkı Yasası” yürürlüğe girdi. ABD’de 46 eyalette önyargılı saiklere dayalı şiddet olayları veya sindirme girişimlerine karşı düzenlenmiş yasal mevzuat söz konusuyken. ABD’de yukarıda belirtilen nefret suçları yasalarının dışında ayrıca 1997’de. Bu yasa. cinsel yönelim. Yasa. din ve etnik özelliklere yönelik nefret suçlarına ilişkin yasal düzenlemeye sahipken. din ve etnik kökene ilişkin önyargı/nefretin söz konusu olup olmadığını araştırmaktı. adli vakalarda “ırk”. Tom Streissguth. üniversite kampuslarında güvenlik birimlerinin “ırk”. 2007 yılında Senato’da onaylanan Nefret Suçlarını Önlemede Yerel Yasaların Güçlendirilmesi Yasası (Matthew Shepard Yasası11 olarak biliniyor). medeni durum. din. 21-23 11 Matthew Shepard. silahlı kuvvetler veya bir sivil toplum kuruluşunun üyesi olmak gibi temeller ekleyerek. etnik köken ve engellilik durumuna yönelik işlenen nefret suçları hakkında veri toplanması yükümlülüğünü getiren.

Slovenya. 40’ın üzerinde ülke ise ya çok sınırlı ya da hiçbir veri toplamıyor.wikipedia.org/odihr/item_11_16251. http://en. 5 Ekim 2009. Danimarka. Almanya. uyarlanması ve uygulanması konusunda pratik bilgiler vermektedir. İsviçre ve Türkiye de yer alıyor. İrlanda.html 14 Statement by Human Rights First. www.org/Discrimination 14 . devletin ilgili birimlerinin nefret suçları konusunda istatistik veriler toplamasına ilişkin yasal mevzuata sahip. Ayrıca 28 eyalet. bunu 56 ülkeden sadece 14’ü gerçekleştiriyor: Avusturya. Karadağ. Makedonya. San Marino. Slovakya. Lüksemburg. Britanya ve ABD. Sırbistan. Finlandiya. yaşa yönelik önyargı/nefret saikiyle işlenen suçları düzenleyen 13.HumanRightsFirst. Litvanya. Polonya. Working Session 10: Tolerance and nondiscrimination. nefret suçlarına karşı yasal düzenlemeler öngörmektedir. Bulgaristan. AGİT’in Demokratik Kurumlar ve İnsan Hakları Bürosu (Office for Democratic Institutions and Human Rights) nefret suçları konusunda yasaların geliştirilmesi. Şiddet içeren nefret suçlarına ilişkin verilerin yayımlanması ve kamuoyu ile paylaşılmasına ilişkin yükümlülüklerini yerine getirmeyen ülkeler arasında Türkiye de yer alıyor. 2008 yılı itibariyle bazı önyargı/nefret saikiyle işlenmiş ve şiddet içeren suçlara karşı düzenlenmiş ve bu saikle işlenmesini ağırlaştırıcı hükümler için gerekçe gören yasal mevzuata sahip 30’dan fazla ülke söz konusuydu. Polonya. İzlanda. cinsiyet değiştirenlere veya cinsel yönelime ilişkin 11 ve siyasi aidiyetlere ilişkin 5 eyalette yasal düzenlemeler söz konusu.osce.düzenleyen 32. Bu ülkeler arasında Arnavutluk. Bu eyaletlerden 16’sında söz konusu istatistikler cinsel yönelime ilişkin nefret suçlarını da kapsıyor. katılımcı ülkelere nefret suçlarına ilişkin yasal düzenlemeler konusunda zorunluluk getirmemekle birlikte. İsveç. Yine AGİT katılımcısı ülkeler nefret suçları konusunda istatistikî bilgileri derleme taahhüdünde bulunmuş olmasına karşın. Hollanda. İrlanda.org/wiki/Hate_crime_laws_in_the_United_States 13 http://www. Çek Cumhuriyeti. toplumsal cinsiyete yönelik 28.14 12 Wikipedia. Ancak AGİT katılımcısı 22 ülkenin ceza yasalarında nefret suçlarını ağırlaştırıcı bir gerekçe olarak ele alan somut hükümler yoktu.12 AGİT katılımcısı ülkelerde nefret suçları Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı. hoşgörüsüzlük ve ayrımcılığı yasaklayan ve herkese eşitlik sağlayan yasal düzenlemeler konusunda çabaların artırılmasını teşvik etmektedir. (Alınma tarihi: 10 Şubat 2009). Bosna-Hersek. Fransa. Monako. Kanada. Bu düzenlemelerin çoğu ceza yasalarında ağırlaştırıcı hükümler şeklinde yer almaktadır.13 AGİT katılımcısı 56 ülke arasında giderek daha çok sayıda ülke. Belçika.

önyargılar ve medyanın rolü Nefret söyleminin temelinde önyargılar. savunan ya 15 Systems of Monitoring and Reporting. yükselen milliyetçilik ve farklı olana tahammülsüzlük gibi koşullarda. Nitekim AB. nefret suçlarına ilişkin alınan kararda. suçları kayıt altına alan ve/veya aşırı sağ üzerine odaklanan bir sistem): Avusturya. Almanya. 27 AB üyesi ülkeden sadece 11’inin (bir önceki değerlendirmesinde 12 ülke söz konusuydu) “kapsamlı” veya “iyi” kategorilerine girecek şekilde veri toplama sistemlerine sahip olduğu tespit edildi. http://www. AB’de kayıt altına alınan ırkçı suçlara ilişkin toplanan verilerle ilgili düzenli değerlendirmede bulunmaktadır. Fransa. İsveç ve Britanya. İrlanda.humanrightsfirst. “İyi” (ırkçı fiilleri.org/pdf/fd/08/fd-080924-systems-of-monitoring-and-reporting. vb. homofobi. antisemitizm veya hoşgörüsüzlük ifade eden saldırgan milliyetçilik de dâhil olmak üzere. Human Rights First. 2008 Hate Crime Survey.se2009. Kültürel kimlikler ve grup özellikleri gibi unsurlar nefret söyleminin kullanılmasını etkiler. cinsiyetçilik. Bu ülkeler şunlar: “Kapsamlı” (mağdur ve failin karakteristiklerini de kapsayan ayrıntılı veriler): Finlandiya. 1997 yılında Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesi nefret söylemiyle ilgili bir “Tavsiye Kararı” kabul etti. taraf tutma. yabancı korkusu veya düşmanlığı.eu/en/meetings_news/2009/12/2/eu_closing_statement_at_the_ 17th_osce_ministerial_council_december_2_2009 15 . hoşgörüsüzlüğe dayalı diğer nefret biçimlerini yayan. Danimarka. Çek Cumhuriyeti. FRA’nın bu konudaki son değerlendirmesinde. Bu kararda nefret söylemi şöyle tanımlanmıştır: “Irkçı nefret. ayrımcılık. yabancı düşmanlığı. Söz konusu karara göre. Polonya ve Slovakya.pdf 16 http://www. yatar.Avrupa Birliği hukukunda nefret suçları Avrupa Birliği’nde Temel Haklar Ajansı (Fundamental Rights Agency – FRA). 2 Aralık 2009 tarihinde gerçekleşen 17’nci AGİT Bakanlar Konseyi toplantısı kapanış açıklamasında bunun altını bir kez daha çizdi: “AB. ‘cinsel yönelim ve cinsel kimliğin’ nefret suçlarının tanımının ayrılmaz bir unsuru olduğu konusunda ısrar etmektedir. ırkçı ve yabancı düşmanı (xenophobic) saiklerle işlenen suçların ağırlaştırıcı bir faktör olarak ele alınması gerekiyor. Nefret suçlarına ilişkin düzenlenmiş yasal mevzuat içinde görece seyrek yer alan cinsel yönelim ve cinsel kimliklerin nefret suçları tanımının içinde yer alması AB’nin resmi pozisyonunu oluşturuyor.”16 Nefret söylemi. Bu değerlendirmede dört farklı nitelikte veri kategorisi mevcut. teşvik eden. nefret dili yükselir ve etkisini arttırır.15 Avrupa Birliği tarafından 20 Nisan 2007’de kabul edilen Irkçılığa ve Yabancı Düşmanlığına Karşı Mücadelede Çerçeve Karar (“Framework Decision on Combating Racism and Xenophobia”) üye ülkeler tarafından iç hukuklarına aktarılmak zorunda. ırkçılık.

19 Nefret söyleminin bir boyutu da salt söylem olarak kalmaması. içtihatlarında net bir tanımı kabul etmemiş olsa da. Nefret söyleminin oluşmasında. çünkü nefretten yola çıkarak nefreti teşvik etmeye varabilen. Dublin University Law Journal (ns) 21. R (97) 20 of the Committee of Ministers to Member States on "Hate Speech". “Hate Speech” in Extreme Speech and Democracy.123 19 Kevin. Nefret söyleminin çeşitli boyutları vardır. Nefret söylemi içerisinde aşırılık barındırır. (Adopted 30 October 1997 at the 607th meeting of the Ministers' Deputies) 18 Robert Post.da haklı gösteren her türlü ifade biçimidir.18 Bu tahammülsüzlük ve hoşnutsuzluk adaletsizliklere. teşvik veya provoke edici bir yönünün de olmasıdır. bu kavramı dini hoşgörüsüzlük dâhil. hakarete. Bunlardan biri olan politik boyutu itibariyle.20 Nefret söyleminin demokratik bir topluma olumsuz yansımaları çeşitli şekillerde sirayet eder. Nefret söyleminin en belirgin sonuçlarından bir tanesi mağdurlarını sessizleştirmesidir.Committee of Ministers. Tarlach McGonagle nefret söylemini şu şekilde tanımlar: “Nefret söylemi geniş bir spektruma yayılan olumsuz bir söylemdir. savunan ya da haklı çıkaran ifade biçimleri için kullanmaktadır. yermeye dayanan kelimeler ve sıfatlardan oluşan öte yandan da aşırı önyargılardan bağımsız olmayan bir söylemdir”. suiistimale. bu suçları teşvik etmektedir. Boyle “Hate Speech . vol. “Wresting (Racial) Equality from Tolerance of Hate Speech”.The United States Versus the Rest of the World?” . dile gelmesinde belirli bir artalan vardır ve bu arka planda aşırılaşan önyargılar rol oynar. Weinstein. Buradan hareketle. Maine Law Review. Nefret suçları ve nefret söylemini şu şekilde karşılaştırabiliriz: Nefret Suçu: Suç + Önyargı/Nefret = Nefret Suçu Nefret Söylemi: Önyargı/Nefret = Suç olarak düzenlenmiş olabilir de olmayabilir de. 2001. 2001. Oxford University Press. dolayısıyla demokratik mücadelenin kazanımlarını yıkmayı amaçlayan bir söylem”dir. Ancak nefret söylemi çoğu kez nefret suçlarının önünü açmakta. teşvik eden. Bu söylem esnektir. eds I. p. Nefret söylemini gerçekleştirirken telaffuz edilen kelimeler belirli gruplar hakkında çeşitli 17 Council of Europe . 53. barışı yaralamaya yol açabilme potansiyeline de sahiptir. 2009. aşağılamaya. başkalarının haklarının gasp edilmesine.493 20 Tarlach McGonagle. 16 . Hare & J. hoşgörüsüzlükten kaynaklanan nefreti yayan.17 Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi. Nefret söylemi tahammülsüzlüğün ve hoşgörüsüzlüğün dışavurumu olarak nitelendirilebilir. Recommendation No. New York. aşırılık taşıyan önyargılardan oluşur. nefret söyleminin yozlaştırıcı ve demokratik düzeni yaralayıcı bir yönü olduğunu da söylemek mümkün. p. “demokratik mücadele ile mağlup edilen tüm gerici fikir ve teorileri yeniden canlandırma amacı güden. p 23.

Farklı düşüncelerin temsili ve farklı görüşlerin değerlendirilmesi karşılıklı saygı kültürünün ve hoşgörü ortamının var olmasını gerekli kılar. New York.p 81-82 17 . içinde suç potansiyelini de barındırır. Nefret söylemi. Medyanın nefret suçları kapsamında ele alınabilecek eylemleri haberleştirme.140-1 22 How hate speech paves the way for harmful social movements. hoşgörü kültürünü zedeler ve çeşitli bakış açılarının adil bir şekilde değerlendirilmesini. dolayısıyla bu grupların tartışma. Nitekim nefret söylemi karşılıklı saygıyı zehirler. metaforlar ve çeşitli grupları aşağılayan ve nesneleştiren klişeler aracılığıyla meşru kılınır. Nefret söyleminin işlevlerinden birisi de şiddetin altyapısını hazırlamasıdır. Nefret söylemi. Legal Theory. *** Toplumsal algılarımızı şekillendiren önemli unsurlardan biri medyadır. vol 7. Alexander Tsesis. müzakere etme sürecine katılmaları için şevkleri kırılmış olur. p. eylemi meşrulaştırmaya ve suçun altında yatan ayrımcılığı gizlemeye 21 David O. kullanılan dil ve mağdurları ya da olayı sunma şekli. kısaca nefret söyleminin oluşmasında ve yaygınlaştırılmasında en etkili araçlardan biri olabilmektedir. onların katkıları olmadan devam eder. nefret söyleminin hedefindeki gruplar müzakere süreçlerine. Hedefteki gruplar demokratik bir toplumda katkılarını sunamaz hale gelir ve tüm müzakereler.2001. “Millian Principles. pasifleştirir ve demokratik bir sisteme eşit bir şekilde katılma cesaretlerini veya motivasyonlarını kırar. Tsesis’e göre şiddet sosyal inançlar. New York University Press. içinde potansiyel şiddeti de barındırır. mermilere dönüşebilir. Öte yandan katkılarını sunmak için hedefteki gruplar çaba gösterse dahi adil bir şekilde seslerini duyuramazlar.22 Dolayısıyla nefret söylemi. Freedom of Expression and Hate Speech”. 2002. dünyada ve Türkiye’de olumlu ve yapıcı olabileceği gibi. gelenekler. müzakerelerin gerçekleştiği ve farklı bakış açılarının açık görüşlülükle ifade edildiği bir toplumsal alanı gerektirir. kelimeler. aynı zamanda nefret suçlarına yol açan ayrımcılığı oluşturan ve besleyen önyargıların.klişeler yaratarak onların ötekileşmesine sebep olabilir ve bu söylemin devam ettirilerek yeniden üretilmesi halinde çeşitli gruplar üzerindeki baskı artar. demokratik yaşama katılımda yavaş yavaş geri çekilmeye başlar. Bunu. Bu bağlamda medya. Tüm bu faktörler hedefteki grupları sinikleştirir. cümleler taşlara. Azınlıklara karşı gerçekleştirilen nefret söylemine göz yumuldukça “nefret edilen grupların” en temel insan haklarına sahip olmak için dahi değersiz görüleceği riski ortaya çıkar. hor görüldükleri için sundukları tüm katkılar taraflı bir şekilde değerlendirilir. Demokratik bir toplum. çeşitli inançlar veya yargılar ağı yaratarak gerçekleştirir. Brink. mütalaa edilmesini engeller. hedefindeki gruplara toplumun bir parçası olmadıklarını dikte eder.21 Dolayısıyla nefret söylemi karşılıklı saygıyı.

renk. Dili kullananların seçtiği sözcükler. anlatımı hatta cümle kurma yetileri söylemin (diskur) oluşmasında çok büyük bir etkendir. Bir ulusun. Reuters’in şu uyarısı bu konudaki temel yaklaşımı net bir şekilde tarif ediyor: “Bir kişinin ırk. dil. İdeolojiler kendilerini dil ile ifade edip biçimlendirir. Dünya hızla küreselleşirken. haberler çok sınırlı sayıda dil kaynağı üzerinden yansıtılmaktadır.”23 Ancak medyada haberlerin yansıtılışına bakıldığında. din veya dile dayalı azınlık grupları hakkındaki haberlerde. dikkate alınacak özel bir yaklaşımın olması kaçınılmazdır. sınıf ve felsefi inanç ayrımcılığı yapmadan tüm ulusların. gündelik yaşamda vuku bulan tüm hikâyelerin ve olguların haber olarak verilmesinin imkânsızlığı ve bu nedenle de bir seçiciliğin zorunlu olmasıyla başlar. kültürel. olgular da medyanın eğilimleri üzerinde etki yaratır. (“Google Books” çevrimiçi hizmeti üzerinden okunmuştur) 24 http://www. demokrasi. çok sesliliği. etnisite. ırk. tüm halkların ve tüm bireylerin haklarını ve saygınlığını tanır. Türkiye Gazeteciler Cemiyeti’nin hazırladığı “Türkiye Gazetecileri Hak ve Sorumluluk Bildirgesi” şöyle diyor: “Gazeteci başta barış. insan hakları olmak üzere insanlığın evrensel değerlerini. “özgürlük savaşçıları” veya “isyancılar” olarak belirtmesi büyük fark yaratmaktadır. Medya. farklılıklara saygıyı savunur.tr/bildirge. medyada da önyargıların varlığını ortaya çıkarmaktadır. Çeşitli araştırmalar.org. reklam veren kurumların baskısı.yol açabilmektedir. topluluklar ve uluslararası nefreti.tgc. cinsiyet. siyasi. konuşma biçimi. Örneğin. bu temel ilkeye uyulmadığını görmek zor değil. Medyanın piyasa koşullarına tabi olması. içinde bulunduğu coğrafyadaki hâkim sınıfsal. medyanın bir grubu “terörist”. Dolayısıyla etnik kimlikler. bir topluluğun ve bireylerin kültürel değerlerini ve inançlarını veya inançsızlığını doğrudan saldırı konusu yapamaz. Gerek Avrupa’da gerekse Türkiye’de medya kurumları ve meslek örgütlerinin dilin kullanımına dair örnek teşkil edecek bazı girişimleri mevcut. Ethics for journalists. 2001. Medyanın siyasi çizgisi ise çoğu kez kurumun sahibi ve çalışan gazetecilerin siyasi aidiyetleri ve buna bağlı ideolojik tutumlarıyla belirlenir. bölgesel olgular etrafında bölünmüş ve çoğu kez de taraf konumundadır. hedef kitlenin beklentileri. medya kurumu sahibinin dünya görüşü ve kuruma alınan personelin seçimi gibi faktörler de medyanın yayın çizgisini belirler. Milliyet.html 18 . Medya. sansür vb. Siyasi baskılar.”24 23 Aktaran: Richard Keeble. düşmanlığı körükleyici yayından kaçınır. Gazetecilerin bu konuda dikkat etmesi gereken noktalar bakımından. sözcük öbekleri. sadece konuyla bir bağlantısı olduğu takdirde belirtilmelidir. etnik veya dini aidiyeti. din. İnsanlar. Medyanın tarafsızlığına ilişkin pratik sınırlar. Kelimelere yüklenen ek anlamlar bu konuda çoğu kez etkili bir yöntem olabilmektedir. Aynı ulusal sınırları paylaşan çok kültürlü bir yapıya sahip toplumlarda bile bölgeler arasında dil önemli bir bariyer olabilmektedir. Dil aynı zamanda üstü örtülü bir önyargıyı da yansıtabilir. dil konusunda da önemli zaaflara sahiptir. Routledge.

üyelerinin “ırk” ilişkilerine dair konuları nasıl ele almaları gerektiği konusunda ayrıntılı bir kılavuz yayımlamıştır. belirli şirketlerin lehine sonuçlar elde edecek ve medya kurumu sahibinin çıkarları doğrultusunda yansıtılması. diğerlerine göre kayrılarak yansıtılması. yaş. haber üretim ve sunum aşamalarında nefret suçlarının hedefi konumundaki grupların temsilini ve katılımını gözardı etmemelidir. Medya kurumu veya gazeteci bunu engellemezse. cinsel yönelim veya etnisite gibi karakteristik özelliklere dayalı gruplara ait haberlerin önyargılı verilmesi. İnançlara yönelik önyargılar: Belli bir inancın. pratikte medya çalışanları arasında çok farklı önyargı saikleri söz konusu olabilmektedir. cinsel kimlik. Belli gruplara yönelik önyargılar: “Irk”. karşılıklı iyi niyet. 25 http://www. Etnisite ve kimlik üzerine daha az yerine daha çok yazar ve yayın yaparsak. suç olan ve yasaklanması gereken eylemlere destek vermek.org/bianet/bianet/90912-irkci-ayrimci-yorumlari-yayinlamayin 27 http://en.php?id=388 26 http://bianet. anlayış ve saygıya dayalı kültürlerarası diyaloğa zemin hazırlamalıdır. “ırk” meseleleri. aynı etnisiteden olan insanların arasında büyük farklar olduğunu gösteren ve ihtilafları körükleyen etnik mitleri soruşturan (dolayısıyla da genellikle dağıtan) bir gazetecilikle yapılabilir.27 Kamuoyunun duyarlılığını ve farkındalığını arttırma konusunda medyaya önemli görevler düşmektedir. Şirketler lehine önyargılar: Siyasi haberlerin. Medya nefret suçlarını insan hakları odaklı habercilik bağlamında ele almalı. Önyargıların yansıtıldığı bazı konuları şöyle sıralayabiliriz: Siyasi önyargılar: Belirli siyasi partiler.org. Bu. Uluslararası Gazeteciler Federasyonu’nun (FIJ) hazırladığı “İnsan Hakları Haberciliği El Kitabı” ise “etnik kimlikler” konusunda gerekli yaklaşımı şöyle belirtiyor: “Gazetecilerin etnik olarak bölücü habercilikle ilgili daha keskin ve net bir yaklaşım geliştirmeye ihtiyacı var.wikipedia. Sonuç itibariyle nefret söylemi sadece insan hakları bakımından değil meslek ilkeleri bakımından da engellenmelidir. anlayışa da daha çok katkıda bulunabiliriz. devlete medyayı sansürleme ve yasaklama yolunda daha fazla güç vererek yapılamaz.org/wiki/Media_bias 19 . sınıf.uk/getfile. yardımcı olmak anlamında rol oynamış sayılır.25 Söz konusu kılavuzda.Örneğin Britanya’da Ulusal Gazeteciler Sendikası (NUJ). İnsanların etnisitelerini onları onlar yapan şeyin bir parçası olarak gören gazeteciliği öne çıkararak. göçmenler. Bu konuda yapılan bazı araştırmalarda.nuj. Sorumlu ve demokratik bir medya “biz” ve “onlar” kutuplaşmasını beslemek ve pekiştirmek yerine. ırkçı örgütler ve Romanların nasıl ele alınması gerektiği konusunda oldukça pratik ve yararlı bazı stratejilere yer verilmektedir. ilticacılar. tartışmalı konularda yapılan haberlerde gazetecilerin kendi eğilimlerini yansıttıkları tespit edilmiştir. adaylar veya politikalara yönelik önyargılar.”26 Tüm bu etik kurallar ve yaklaşımlara rağmen.

Nefret suçları ve nefret söylemi üzerine verilerin toplanmasının önemi Nefret suçları ve nefret söylemi konusunda veri toplamak ve bu bilgilerin kamuoyu ile paylaşılması. kamuoyu araştırmaları. yasaların ve pratiklerin şekillenmesine katkıda bulunabilir. Bunlar. sivil toplumun çabalarıyla elde edilecek veriler. Sorunla gerektiği şekilde yüzleşilebilmesi için yerel ve ulusal düzeyde yetkililerin ve kamuoyunun sorunun gerçek doğasını. Bu tür bir çalışma. bu tür suçlara karşı bir tepki verilmesi ve önlenmesi çabalarının en önemli unsurlarından birini oluşturmaktadır. “Nefret Haritası” adıyla bir haritalama sistemi kullanmaktadır. anketler ve medya izlemedir. Bu tür bilgiler sivil toplum kurumları ve polisin vereceği uzun vadeli tepkiler ve nefret suçlarını önleme çabalarında son derece yararlı olabilir. Elde edilen veriler. Sivil toplumun veri toplama kaynakları sınırlı olsa da. hükümetin attığı adımları gözden geçirmesi ve işlenen nefret suçlarının cezasız kalmaması için gerekli zemini oluşturabilir. grup veya cemaat kendi alanlarına ilişkin ayrımcılık ve nefret suçları konusunda bilgi toplamakta ve veri derlemektedir. bu tür suçların söz konusu olduğu durumlarda polisin. Aynı şekilde. mağdurlara yönelik şiddet fiillerinin yanı sıra. Sivil toplum kuruluşları. nefret suçlarına maruz kalan mağdurların paylaştığı bilgiler de etkin bir şekilde kullanılmaktadır. söz konusu suçların karakteristikleri. sorunun çözümü için siyasi adımlar ve yeni yasal düzenlemeler gerektiğini göstermek yönünde önemli bir kaynak teşkil eder. bu bilgileri kamuoyuyla paylaşabilir.splcenter. ABD’de işlenen nefret suçları konusunda aktif faaliyet yürüten örgütlere ilişkin bilgilerin paylaşıldığı.org/get-informed/hatemap 20 . nefret suçlarına yönelik verilerin resmi olarak toplanmadığı ve kamuoyuyla paylaşılmadığı ülkelerde. Türkiye’de henüz yaygın olmasa da.28 Başka ülkelerde olduğu gibi. Türkiye gibi. Toplanacak verilerin özellikle mağdur kesimler açısından şu yararları olabilir: 28 http://www. savcıların ve hukuk sisteminin verdiği tepkileri de izleyerek. boyutunu ve toplum açısından oluşturduğu tehditleri iyi bilmesi gerekiyor. Sivil toplum kuruluşları açısından bu tür verilerin toplanmasında en yaygın yöntemler. Öte yandan nefret suçları konusunda toplanan veriler sadece yetkililer ve kamuoyunun geneli değil. toplumun geri kalan kesimleri büyük oranda bu durumun vahameti veya farklı ayrımcılık pratikleriyle olan ilintisinin farkında olmayabilmektedir. özellikle ABD’de. bazen çok etkin olabilmektedir. bu tür suçların mağduru olan kesimlerin de işine yarayabilir. şiddet içeren fiillerin hedefi olan kesimler. bu tür bilgiler güçlü bir lobi ve savunuculuk faaliyetiyle beslendiğinde. sivil toplumun. Bazı kesimler günlük yaşamlarında şiddete ve önyargılara maruz kalırken. resmi verilerin yerini almasa da benzeri bir işlev görebilir. Örneğin nefret suçları konusunda etkin bir mücadele veren Amerika merkezli sivil toplum kuruluşu Southern Poverty Law Center. bu tür suçları işleyenler ve alınması gereken acil önlemlerin belirlenmesi için kullanılabilir. Türkiye’de de birçok sivil toplum kuruluşu.

• Mağdur kesimlerin kendilerine yönelik saldırıları kamuoyuna ifşa etme fırsatı sunar. • Mağdur kesimlerin karşı karşıya olduğu nefret suçlarıyla baş edilebilme yollarının tartışılmasına olanak verir. • Mağdur kesimlerin. bu tür suçlara karşı mücadele için gerekli eğitim ve mağdurlara destek gibi hizmetler için kararların alınmasında gerekli olan bilgileri edinmelerini sağlar.• Mağdur durumdaki gruplar ve toplulukların tetikte olmasını sağlar ve böylece güvenliklerini arttırır. • Nefret suçlarının gerçekte yaygınlığı konusunda kamuoyunu bilgilendirir. bu tür suçlara karşı mücadele edileceği mesajı verilir. • Yasa koyucu ve hükümet yetkililerinin. 21 . • Mağdurların nefret suçlarını ilgili mercilere bildirme olasılığını arttırır. maruz kaldığı nefret suçları karşısında sessiz kalmasıyla topluma verilecek olan çaresizlik mesajı yerine.

medyanın bu suçu ele alış biçimi üzerine odaklanıldı. Yani. • Bu suçların geriye dönük olarak araştırılması görece kolaydır. bunu medya izleme faaliyetiyle gerçekleştirmektedir. nefret suçları ve söylemi konusunda bilgilerin toplanması bakımından yaygın bir yöntemdir. • Medyanın. bir yandan da özellikle teknik boyutta olmak üzere bazı dezavantajlar barındırıyordu. medyanın nefret suçlarına dair bilgiye erişimde sadece bir araç olarak kullanılması. 10 Örnek Metodoloji . özellikle bu konuda veri toplanması. proje hedefleri açısından olumlu yönde etkilenmesi söz konusudur. Projenin çalışma alanı olarak medyanın seçilmesi bir yandan kolaylık sağlarken. zira bilindiği gibi köşe yazarlarının önemli bir kısmının dünya görüşleri. medyanın nefret suçları konusundaki rolü üzerinden bir tarama yapıldı. medyanın nefret söyleminin yaygınlaşmasındaki rolünün araştırılması. vakanın doğrudan kendisinden ziyade. Bu nedenle de köşe yazıları tarama çalışmasının sonuçları itibariyle dikkate alınmadı. Çalışma çerçevesinde. okuyucunun duyarlılıklarını dikkate alması gerektiği için. 22 . gazetelerin genel yayın çizgisiyle birebir örtüşmeyebilmektedir.Proje ve çalışma hakkında bilgi Özellikle kamu kurumlarının nefret suçlarına dair verileri toplamadığı ülkelerde sivil toplum kuruluşlarının medya izleme faaliyetleri. Medyanın taranarak nefret suçları ve nefret söylemine ilişkin verilerin toplanmasında da iki yaklaşım söz konusu. Sağladığı kolaylıkları şöyle sıralayabiliriz: • Medyada işlenen veya yansıtılan nefret suçlarının tespit edilmesi görece kolaydır. İkincisi. gerçekleşen bir suç fiilinin medyaya yansıması sırasında. 2008 yılının sonundan itibaren geriye doğru 10 yıllık bir dönemi kapsayan ve 20 gazetenin internet sitelerinin taranmasına dayanan bu çalışma. Türkiye’de nefret suçlarına dair veri toplayan sivil toplum kurumlarının hemen hepsi. 2009 yılının 1 Mayıs .Ulusal Basında Nefret Suçları: 10 Yıl. Birincisi.31 Aralık tarihleri arasında gerçekleştirildi.

tüm gazetelerin toplam tirajının yaklaşık yüzde 80’i düzeyinde. proje ekibi tarafından elenerek. internet arşivlerinin elverdiği ölçüde geriye giderek. sübjektiflik kaçınılmaz olmuştur. • Nefret suçları konusunda medyadan beklenen önleyici tavır ve pozitif ayrımcılıktır. Tarama çalışması kapsamında incelenen gazeteler: • Akşam • Birgün • Cumhuriyet • Fotomaç • Gündem • Hürriyet • Milli Gazete • Milliyet • Ortadoğu • Posta • Radikal • Sabah • Star • Taraf • Türkiye • Vakit • Vatan • Yeni Şafak • Yeniçağ • Zaman Nefret suçları. Tarama çalışması söz konusu gazetelerden 20 tanesi ile sınırlandırıldı. projenin hedeflerine uygun olan yaklaşık 5 bin civarında bir kısa liste haline getirildi. Yaklaşık 30 bin haberi kapsayan bu liste. seçilen “nefret suçları” kapsamına giren haberler veya yorumlardan (hem gazetenin yansıttığı haliyle hem de haber içeriği açısından) geniş bir havuz oluşturuldu. Bu çabalar proje çalışmasının ardından da sürdürülecektir. tirajlarının yanı sıra yayın çizgileri ve okur kitlesi bakımından toplumun çeşitli kesimlerini temsil yeteneği de dikkate alındı. Nefret suçlarının Batı’daki yasal mevzuat çerçevesinde tanımı göz önüne alındığında. Gazetelerin seçiminde. Tarama çalışmasının ardından. projenin hedefleri doğrultusunda öne çıkan 200 örnek haber belirlendi. Danışma Kurulu.Türkiye’de ulusal düzeyde günlük basılan gazete sayısı 39 olup. Bu kapsamda medya kuruluşlarının sosyal sorumlulukları önem kazanmaktadır. Gazeteler. • Proje kapsamında geniş kitlelerin konuya ilişkin farkındalığının arttırılmasına çaba gösterilmiştir. 2008 yılı sonundan başlayarak. Ardından yine proje ekibi tarafından ikinci bir eleme daha yapılarak. çeşitli grupların şu karakteristik özelliklerine yönelik söz konusu olabilmektedir: 23 . bunların toplam günlük tirajları yaklaşık olarak 5 milyon düzeyindedir. • Nefret suçlarının tesbitinde ve tüm süreç boyunca nesnel olunmasına özen gösterilmiştir. proje çalışması sırasında “nefret suçları”na ilişkin kategorilerin kapsamı daraltıldı ve böylece daha etkin bir çalışma hedeflendi. Ancak seçilen yazılar sonuç itibariyle nefret söylemi kapsamında olduğu için. bu son seçilen 200 haber üzerinden projenin nihai hedefi olan “10 örnek” haberi seçti. son 10 yılı kapsayacak şekilde tarandı. Seçilen gazetelerin toplam tirajı. Bu doğrultuda çeşitli toplantılar düzenlenmiş ve bir web sitesi oluşturulmuştur. taranacak alanın hayli geniş olduğu tespit edilerek. Seçilen yöntem ve projenin yürütülmesi sırasında dikkate alınan temel unsurlar özet olarak şunlardır: • Proje hedefleri açısından kamuoyunda farkındalığı arttırmada en etkin araç olarak medya seçilmiştir.

iletişimci. akademisyen. yaş ve cinsel yönelim temelinde. gerekse seçimlerin olabildiğince nesnel gerçekleştirilmesi bakımından dağılım dikkate alınmıştır. Dr. kanaatler. Danışma Kurulu’nun. Kerem Rızvanoğlu (GSÜ İletişim Fakültesi . gerek konuya ilişkin bilgi birikimi. konunun kapsamı göz önünde bulundurularak. vb.Öğretim üyesi) • Sefa Kaplan (gazeteci) • Prof. Ü. Bu kurulda yer alan kişilerin seçiminde. Danışma Kurulu: Projenin hedefleri doğrultusunda taranan nefret suçlarının elenerek. Dolayısıyla nefret suçlarının kapsamı çok geniştir. köken. din ve inançlar temelinde. Hukuk Fakültesi Dekanı) • Prof. • Cinsiyet ve genetik özellikler temelinde. Dr. Doç. Baskın Oran. • Aile ve mülkiyet temelinde.• Etnik ve “ırk” bağları temelinde. proje çalışması çerçevesinde şu grup karakteristikleri dikkate alındı: • Etnik kökene ve “ırk”a • Ulusal özelliklere • Cinsel kimliklere • Cinsel yönelime • Din ve inanca • Siyasal eğilimlere • Mülkiyete • Bedensel engelliliğe • Eğitim durumuna • Toplumsal statüye Çalışmada yer alan kişiler Tarama ekibi: Örnek suçların tesbiti için çevrimiçi kaynakları tarayan ekip toplam dört kişiden oluşmaktaydı.Öğretim üyesi) • Zeynep Tanbay (sanatçı) 24 . • Engellilik. sanatçı gibi geniş bir yelpazeden oluşmasına özen gösterildi. • Ulusal özellikler. B. siyasi eğilimler. Bu çalışma grubunun yanı sıra toplam dört öğrenci de çalışmalara gönüllü destek sağladı. Turgut Tarhanlı (İ. Dr. yazar) • Bağış Erten (gazeteci) • Prof. nihai liste olarak seçilmesine karar veren kuruldur. gazeteci. • Eğitim. Cengiz Aktar (Bahçeşehir Üniversitesi AB Bölüm Başkanı) • Işın Eliçin (gazeteci) • Kerem Kabadayı (müzisyen) • Yrd. kişisel veya toplumsal statü temelinde. hukukçu. Proje kapsamında Danışma Kurulu’nu oluşturan isimler şunlardır: • Aydın Engin (gazeteci) • Ayşe Hür (Tarihçi. Yasemin İnceoğlu (GSÜ İletişim Fakültesi . • Dr. Bu nedenle.

Doç. Bu amaçla elinizdeki çalışma yürütülürken nefret suçlarını konu eden toplam üç atölye çalışması ve dört panel toplantı gerçekleştirildi. Turgut Tarhanlı. taramaya ilişkin teknik bilgiler ve nefret suçlarının kapsamı ayrıntılı olarak ele alındı ve bu konuda ortak değerler saptandı. İletişim Fakültesi’nden Prof. İnsan Hakları Gündemi Derneği üyesi ve nefret suçları konusunda araştırmaları bulunan Hakan Ataman. Türkiye’de güncel durum ve medya taraması çalışmasında dikkat edilmesi gereken noktalar ele alındı. Türkçe kaynaklar ise yok denecek kadar az. Aslı Tunç ve aynı bölümden öğretim üyesi Esra Ercan Bilgiç. İstanbul Bilgi Üniversitesi Medya ve İletişim Sistemleri Bölüm Başkanı Doç. nefret suçlarının kavramsallaştırılması. proje kapsamında gerçekleştirilecek olan tarama 25 . Nihai seçimi yapacak olan Danışma Kurulu üyeleri. Ayrıca Danışma Kurulu üyeleri ile düzenlenen iki çalışma toplantısında. Tarama yapan teknik ekibin nefret suçları konusunda eğitilmesine özen gösterildi. bu seçimin mümkün olduğunca sağlıklı olabilmesi açısından çalışmada şu iki noktaya dikkat edildi: 1. Galatasaray Üniversitesi. bu suçların kapsamı. Lambdaistanbul gönüllüsü olan ve nefret suçları konusunda bir çalışması bulunan Özlem Çolak. Bu konuda danışılan ve destek alınan uzmanlar şunlardır: Uluslararası Azınlık Hakları Grubu’nun (Minority Rights Group International) Türkiye Koordinatörü Nurcan Kaya. konunun önemi ve kapsamı göz önüne alınarak belirlendi. nihai noktada kuşkusuz sübjektif bir değerlendirmeye dayanmaktadır. Dr. Atölyeler ve paneller Medyanın nefret suçlarını ele alış biçimi üzerinden değerlendirilerek seçilen “10 yıl 10 örnek” her ne kadar tarama kıstasları belirlenmiş ve nefret suçu somut bir şekilde tanımlanmış olsa da.Destek alınan uzmanlar: Proje çerçevesinde gerçekleştirilen atölye çalışmaları. “medyada nefret söylemi” konusunda bir çalışma yürüten Uluslararası Hrant Dink Vakfı Proje Koordinatörü Özlem Dalkıran ile yapılan çalışmalar üzerine deneyimler paylaşılırken. İstanbul Bilgi Üniversitesi’nin İnsan Hakları Hukuku Uygulama ve Geliştirme Merkezi’nden Gökçeçiçek Ayata ve Burcu Yeşiladalı. aynı zamanda vakfın konuya ilişkin düzenlendiği atölye çalışmalarına da katılındı. Dolayısıyla. Yapılan atölye çalışmalarının sonucunda. Dr. Bunun için konunun uzmanlarının katıldığı eğitim atölye çalışmaları ve konuya ilişkin panel toplantılar düzenlendi. Avrupa ve ABD’de yapılan çalışmalardan örnekler. Bunun yanı sıra. henüz Türkiye’de de yeterince bilinmiyor. Nefret suçları kavramı tüm dünyada olduğu gibi. İstanbul Bilgi Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dekanı Prof. İstanbul Bilgi Üniversitesi Hukuk Fakültesi’nden Yrd. Gerçekleştirilen atölye çalışmalarında. Dr. Dr. Türkiye’de bu konuda yapılan akademik çalışmalar son derece sınırlı. Bu nedenle nefret suçlarını kavramsallaştırmak ve bu konuda yapılan çalışmaların kamuoyu ile paylaşılması son derece önemlidir. taramada dikkate alınan kıstasların oluşturulması gibi konularda uzmanlardan destek alınmıştır. Global Dialogue’tan Nayat Karaköse. nefret suçları kavramına yaklaşım. Yasemin İnceoğlu. Asuman Aytekin İnceoğlu ve Ulaş Karan. 2.

Dolayısıyla bazı gazetelerde nefret söylemi dönemlere göre farklılık arz etmektedir. Bu çalışmaların yanı sıra. ele alınacak vakaların sayısı açısından dezavantajlı bir durum yaratmaktadır.için gerekli kıstaslar belirlendi ve çalışmanın pratik olarak yürütülmesinde gerekli olan standartlar saptandı. Medyanın soruna ilişkin farkındalık yaratmak bakımından çok önemli bir işlevi olabileceği kuşkusuzdur. faillerin karakteristik özelliğini medyaya yansıyan haberler üzerinden derlemek pek mümkün değildir. altı ay gibi kısa bir sürede ve bir proje çerçevesinde böylesine bir soruna yönelik kapsamlı çözümler üretmenin olanaksızlığı ortadadır. bir kısmının arşivi daha yakın tarihlerde başlamaktadır. Medya taraması ile sınırlı. Bu çalışmada sonuçları etkileyecek bazı durumlarla da karşılaşıldı. tarama internet üzerinden çevrimiçi olarak yapılmıştır. Ulusal günlük gazetelerin basılı kopyalarının son on yıla dönük olarak taranmasının zorluğu göz önüne alınarak. Bunları şöyle sıralayabiliriz: • Bazı gazetelerin internet arşivleri son derece sınırlı. bazı vakaları yansıtmayabilir. internet arşivleri görece iyi olan gazetelerde. Bu çalışma son on yılda medyaya yansımış olan nefret suçlarının araştırılmasına dayanmaktadır. Bu kelimeler. bu tür sorunları aşmak için yaklaşık 100 kelimelik bir anahtar kelime listesi oluşturularak tarama gerçekleştirildi. İşlenen nefret suçlarının ne kadarının medyaya yansıdığı bilinememektedir. toplanan verilerin nefret suçlarına karşı etkin bir mücadeleye destek amacıyla değerlendirilmesidir. Bu 26 . Dolayısıyla yürütülen bu pilot proje çerçevesinde sorunun medya ile ilgili kısmı ele alınarak. Çalışmanın sınırları Nefret suçları konusunda veri toplamanın en önemli amaçlarından biri. tarih sırasına göre tarama yapılabilen gazetelerden derlenen örneklerde en sık geçen kelimeler de gözetilerek belirlendi. Örneğin. • Bazı gazetelerin sahiplerinin zaman içinde değişmiş olduğu ve bu durumun gazetenin söylemine de doğrudan yansıdığı tespit edilmiştir. Bu da. Bazı gazetelerin arşivlerinde tarihe göre arama yapmak mümkün olmadığından. Çoğu gazetelerin çevrimiçi arşivleri 1999 yılından daha geriye gitmemekte. meselenin kamuoyunun gündemine taşınması ve farkındalığın arttırılması hedeflenmiştir. Bu çalışmanın nefret suçlarına karşı Türkiye’de verilecek uzun vadeli mücadeleye küçük bir katkı sağlaması umut edilmektedir. Zira ya mağdur korktuğu için bunu paylaşmayabilir ya da medya kurumları nefret suçlarına duyarsız davranarak veya haber değeri görmeyerek. yapılan ikili görüşmelerde çalışmamızın kapsamı içinde bilgisine başvurulan isimler de söz konusuydu. • Bazı gazeteler diğerlerine göre daha sonraki tarihlerde yayımlanmaya başlamıştır. Ancak gerekli bazı bilgileri medya izleme yöntemi ile toplamak son derece zordur. Faillerin önyargılı olup olmadığını haber üzerinden tespit etmek de her zaman kolay değildir.

• Medyanın yansıttığı vakaların bir kısmında gerekli ayrıntılı bilgilere ulaşmak olanaklı olmayabilmektedir.durum. çoğu kez de basılı yayına göre daha dar kapsamlı olarak yer almaktadır. Bazen de web sitesinde yer alan bir yazı ileri tarihlerde güncellenebilmekte veya yayından bütünüyle kaldırılabilmektedir. Web sayfaları gün içinde güncellenebilmekte. Tarama sonuç itibariyle internet üzerinden yukarıda belirtilen kısıtların sınırlılığı içinde yürütüldü. Tarama sonuçları incelenirken çalışmanın teknik anlamda yaşanan bu sorunlarının göz önünde bulundurulması gerekmektedir. 27 . web sitelerinde yayımlanan yazıların bir kısmı basılı olan yayında yer almamakta. nefret söylemini içeren toplam örnek sayısı bakımından dezavantajlı bir durum yaratmaktadır. yine daha uzun bir süredir yayımlanmakta olan gazeteler açısından. • Gazetelerin internet sayfaları. basılı nüshalarından farklılıklar arz etmektedir.

28 .

Yukarıdaki tabloda yer alan veriler. 29 . İncelenen bu örneklerin büyük bir kısmı. çalışmanın bu elenmiş halini yansıtmaktadır. elenmiş olan örneklerin nefret suçu veya nefret söylemi kapsamına girmediği anlamına gelmediğidir. bunlar yaklaşık 5 bin örnek vakaya kadar elendi.Bulgular . Eleme sadece projenin sağlıklı yürütülebilmesi açısından oluşturulan daha dar çerçeveye oturtulması için yapılmıştır. Ancak burada dikkat edilmesi gereken husus.Çalışmanın sonuçları Çalışmanın sonucunda nefret söylemi ve nefret suçları ve genel olarak ayrımcılık kapsamında yaklaşık 30 bin kadar örnek incelendi. projede kapsamı daraltılarak tespit edilen tarama ve değerlendirme kıstaslarına girmediği için.

Nefret suçları ve nefret söylemi oranları Nefret suçları paylaşımı 30 .

Nefret suçları ve nefret söylemi paylaşımı Nefret söylemi paylaşımı 31 .

Örneğin travestilerle ilgili nefret suçu haberlerinde. Örneğin her yılın 24 Nisan tarihi yaklaşırken gazetelerde Ermenilere yönelik söylem yoğunlaşarak. Taraf. yani pozitif bir tutumla verilmektedir. İstanbul’un fethi ve buna benzer yıldönümlerinde medyada milliyetçi bir söylem hâkim olmaktadır. • Taramalarda nefret söyleminin ve önyargıların sıradanlaştırılmış. Böyle durumları çalışmamızın sonuçları itibariyle dikkate almadık. Cumhuriyet. nefret söylemine en az rastlanan gazetelerde bile en azından “özensiz” bir dil kullanılmakta. • Çok yaygın tepki gören ve ses getiren nefret suçları hakkındaki haberler genellikle daha dikkatli dille yazılmaktadır. • Birgün. Gündem gibi bazı gazetelerde nefret suçları genellikle eleştirel. • Sabah. medyanın bu haberi yansıtış biçimi tarafsız olabilmektedir. Vakit ve Zaman’da inançlara yönelik nefret söylemi daha yoğun yer almaktadır. • Cinsel yönelimlere ilişkin nefret söylemi hemen her gazetede yer almaktadır. yansıtılan vaka bariz bir şekilde nefret suçu unsurlarını taşıyor olmasına karşın. Medyanın sadece olumsuz yaklaştığı durumlarda değil. • Belli bazı dönemlerde belli bazı gruplara yönelik nefret söyleminin yoğunlaştığı. • Bazı vakalarda (örneğin cezaevlerine yönelik “Hayata Dönüş” operasyonu veya işkence iddiaları) doğrudan kamu kurumları veya yetkilileri fail durumunda olabilmektedir. nefret suçuna katkı olarak değerlendirilebilir. Örnek vermek gerekirse Çanakkale Savaşı (18 Mart). bu konudaki ajans haberleri çoğu zaman nefret söylemi “giderilmeden” verilmekte. günlük hayatın bir 32 . (Bunda internet arşivlerinin diğerlerinden daha eskiye dayanmasının rolü de hesaba katılmalı). Milli Gazete.Çalışma sonucunda elde edilen bulgular • Gazetelerin bir kısmında bazı kategorilere yönelik nefret söylemi diğerlerine göre daha yoğundur. Kürtlere dönük oldukça saldırgan bir dil kullanılmaktadır. Burada “önyargı” saikinin söz konusu olup olmadığının belirlenmesi imkânsız olduğundan bu gibi vakaları nefret suçu kapsamında ele almadık. ırkçı ve ulusal kimliklere yönelik nefret söylemine daha yoğun yer verilmektedir. • Yeniçağ ve Ortadoğu gazetelerinde ise etnik ayrımcılık. örnek vaka olarak tek bir gazetenin seçimi söz konusu olamayacaktır. Cumhuriyet Bayramı. • Türkiye. Bu gazetelerde nefret söylemine görece çok daha az rastlanmaktadır. • Gazetelerde yayımlanan ajans haberlerinin nefret söylemi içermesi durumunda bir başka sorun ile karşı karşıya kalınmaktadır. • Bazı nefret suçları vakalarının medyada yansıtılması sırasında. Mustafa Kemal’in ölüm yıldönümü (10 Kasım). ilgili gruplara yönelik nefret suçu haberlerinin de taraflı biçimde verildiği tespit edilmiştir. Zira bu haberi olduğu gibi veren birden fazla gazete olması halinde. hatta bazı durumlarda başlıkta ve içerikte negatif eklemeler yapılmaktadır. sertleşmektedir. Nevroz öncesi ve sırasında (21 Mart). Yeni Şafak. Hürriyet ve Milliyet gibi yüksek gazeteler aynı zamanda en fazla örneğe sahip. Oysa gazetenin nefret söylemi içeren bir haberi aynen vermesi. olumlu yaklaştığı olaylarda da milliyetçi söylemle yaygın bir biçimde karşılaştığımız tespit edilmiştir.

• Bazı yazılarda birden fazla gruba yönelik nefret suçu veya nefret söylemi söz konusu olabilmektedir. temel teşkil eden tek bir saiki ele almanın daha doğru olduğu sonucuna vardık. • Tarama sırasında dikkate aldığımız bazı karakteristik özellikleri. medya tarafından çok sık bir şekilde yargılanmadan suçlu konumuna itilebilmektedir. c) Dönek: Siyasal görüş veya kanaatler. AIDS’lilerin bedeni bir bütün olarak tehdit gibi algılanıyor. örneğin AIDS gibi hastalıklarla ilgili söylemleri hangi kategoride değerlendirmemiz gerektiği konusunda da ikilemde kaldık. sabıkası bulunan bir kişi öldürülüyor. a) Ermeni meselesi: Etnik. Bunları dikkate alsaydık. Bu açıdan bakıldığında. Örneğin “Teröristler imha edildi” ifadesi neredeyse medyanın bütününün ortak dili. “Tacizci”. Zira töre denildiğinde. Çalışmamızda bu haber “toplumsal statü”ye yönelik bir nefret söylemi olarak değerlendirilirken. diğer tüm önyargı saiklerini bu meseleye ilişkin vurgusunu pekiştirmek üzere kullanıyor. “Tecavüzcü”. sorunun sadece belli bir coğrafya ve belirli etnik gruplarla sınırlanması riski var. • “Töre” ve “namus cinayetleri” meselesi. Zira yukarıdaki örnekte de görüleceği gibi. “Alçak” ve benzeri ifadelerle bireyler. bir başka deyişle önyargılı bir şekilde onu baştan mahkûm ediyor. “Su testisi suyolunda kırıldı” başlıklı bir haberde. Bu konuda farklı görüşler söz konusu. Ancak bu olgu içinde “töre” teriminin kullanılmasının kadın hareketi içinde sakıncalı olduğuna ilişkin ortak bir kanı da söz konusu. • Bir suç işlenmiş ve medya bunu nefret söylemi içerecek biçimde vermiş olsa bile. 33 . b) Kızıl: Siyasal.parçası haline getirilmiş tarzlarını da dikkate almadık. Örneğin: “Kızıl döneğin utanmazlığı” şeklinde atılan bir haber başlığı. d) Utanmaz: Ahlak bakımından önyargı saiklerini içermekte ve bu bağlamda yazı nefret suçunun unsurlarını taşımaktadır. Bu durumda. “dönek” ve “utanmaz” sıfatları da kullanılmaktadır. Bu tür söylemler sağlık sorunları açısından mı (ya da bedensel engellilik). Örneğin. Haberde ‘adam öldürme’ fiilini gerçekleştiren kişi veya kişilerin bu suçu nefret suçlarına temel teşkil eden “önyargı” ile işleyip işlemediklerine dair bir bilgi yok. suçun bizzat kendisi nefret suçu kapsamına girmiyor. yazarın asıl meselesi “Ermeni meselesi” iken. kimi vakalarda. Ya da “Maganda dehşeti”. cinayetin kendisinin nefret suçu olup olmadığı tespit edilemedi. aslında ele alınan temel konu “sözde Ermeni soykırımı” iken. Bu durumda. nefret suçları kavramı içine oturtulması bakımından tartışmalı. bulgular önemli ölçüde artardı. Oysa bu tür cinayetler Türkiye’nin hemen her yerinde görülebiliyor ve failleri hemen her kesimden olabiliyor. Ancak biz çalışmamızın sonuçlarının sağlığı açısından bu gibi birden fazla önyargı saikinin olduğu durumlarda. yazı içinde önyargı saikiyle “kızıl”. medya mağdurları da ayrı bir çalışmanın konusu olabilir. Ama yayın organı kişinin eskiden suç işlemiş olmasını temel alarak. yoksa (bazı durumlarda olduğu gibi) cinsel yönelimler açısından mı ele alınmalıydı? Bilindiği gibi.

birkaç gün üst üste yayımlanabilmektedir. vakaların tekerrür etmesi de ciddi bir sorun teşkil etmektedir. On binlerce yazı ve haberin ele alındığı ve çok sayıda kişinin yer aldığı bir çalışmada bundan kaçınmak ise son derece zordur. Ancak HIV/AIDS konusunda toplumu bilinçlendirme çalışmaları yürüten Pozitif Yaşam Derneği yetkilileriyle yaptığımız değerlendirme sonucunda. bedeniyle ilgili bir durumdan dolayı nefret söyleminin nesnesi oluyor. Bu durumlarda AIDS’li kişi. Medyanın dilinde son 2-3 yılda nefret söylemi açısından olumlu yönde bir değişiklik görülmektedir. Ancak toplumda geniş ve yaygın bir tepkiye yol açan bu olayları gazeteler genellikle olumlamadan verdiler. Ya da AIDS hastalığı ile eşcinsellik arasında doğrudan bir bağ olduğu varsayımıyla. Örneğin Hrant Dink veya Malatya Zirve Yayınevi vakaları belki de son 10 yıl içinde işlenmiş “en kötü” nefret suçları arasında sayılabilirdi. Dolayısıyla bu tür haberleri bedensel özelliklere yönelik nefret suçu/söylemi olarak değerlendirdik. Bu. bunu “sağlık” açısından ele almak gerektiği sonucuna vardık. • Dikkat çekici bir nokta da gazetelerde manşet veya sürmanşetlere kadar çıkan nefret söyleminin haberlerde giderek “satır aralarına” ve daha çok da köşe yazılarına kaymaya başlamasıdır. Oysa bu cinayetlere giden yolda pek çok gazetede sistematik olarak işlenen misyonerlik ve gayrimüslim karşıtı söylem bulunuyordu. 34 . bazı vahim örnekleri elememizi gerektirdi. Bu durum bu vakaları kategori dışında bıraktı. • Medya üzerinden yapılan taramalarda.Bazı durumlarda AIDS hastalarıyla aynı mekânda bulunmaktan bile kaçınılabiliyor. eşcinsellere “potansiyel AIDS’li” gözüyle bakılabiliyor. En azından nefret söylemine en uzak noktada durarak yansıttılar. Aynı haber birçok gazetede yer almasının yanı sıra. • Çok yaygın tepki gören ve ses getiren nefret suçları hakkındaki haberler genellikle daha dikkatli bir dille yazılmaktadır.

Ahmet Kaya’ya Madam şefkati Sabah – 02 Kasım 1999 35 . ağırlık açısından herhangi bir anlam ifade etmemektedir. 10 Örnek” Proje Danışma Kurulu’nun seçtiği on örnek şu haberlerden oluşmaktadır: Not: Buradaki sıralama haber başlıklarının alfabetik sıralamasına göre yapılmıştır.“10 Yıl.

html 36 . “bir süre Almanya’da oyalanan” Kaya’nın terörü övdüğü izlenimini yaratmak için konserlerini “Dağdakilere selam”la bitirdiği eklenmiş. Ahmet Kaya 16 Kasım 2000’de Fransa’da sürgün olarak hayatını kaybetti. kaçak şarkıcı. küfür ve hakaretler eşliğinde çatal bıçak fırlatılmış. Ara başlıkta “madam” yaftası tekrar devreye girdikten sonra Fransa Cumhurbaşkanı’nın eşine “bölücülerin anası” diye hakaret ediliyor. Haberi yapan kişi nefret söylemi açısından her cümleyi ‘iyi değerlendirmiş’. Şarkıyı yaptığını. sıranın klip çekimine geldiğini söyledi. Onlarca albüm yapmış ve albümleri yüz binler satmış bir sanatçının 8 yaşında bir arabayı pek de yüksek olmayan bir fiyata satın almış olmasına tahammül gösterilemiyor. toplam 8 cümle ve (başlık ve ara başlıklarla birlikte) 102 kelimeden oluşuyor. sosyalist Fransız Hükümeti'nden bir yıllık oturma belgesi aldı. Türkiye'de DGM'lik olmasına yol açan "Kürtçe şarkı" istismarından vazgeçmedi.tr/1999/11/02/g01. sefahat içinde yaşam. Ama bu arada.Magazin Gazetecileri Derneği’nin 12 Şubat 1999’daki ödül gecesinde Kürtçe şarkı yapmak istediğini söyleyen Ahmet Kaya’ya.sabah. “5 bin mark verip bir de 91 model araba alan” Kaya “Avrupa’yı dolaşıyor”. Burada toplumsal statüye yönelik bir nefret söylemi işlendiği söylenebilir. sosyalist. İkinci cümleye. Kaya’ya karşı medyada da nefret içeren söylemlerle pek çok haber çıkmıştı. Kaya’nın Fransa’ya yerleşmesiyle bunun ilgisini kurmak zor. Yıl Marşı söylenmiş ve bu olay Kaya’nın yurtdışına kaçmasına sebep olmuştu. Madam'ın desteği Ahmet Kaya. ‘Türkiye’ye böyle kötülükler yapan’ birinin sefahat içinde yaşadığı anlatılmak isteniyor. Bu arada Kaya’yı kabul eden hükümetin sosyalist olduğu her nedense vurgulanıyor. orijinal metindir. * Kutu içindeki yazılar. bir etnik gruba gözdağı verilmek istendiğini tespit ediyor ve bu haberi etnik kökene yönelik nefret söylemi kategorisinde değerlendiriyoruz. evli kadın anlamının yanı sıra argoda kadın genelev patronu anlamına da sahip. Yani başlığın meali “Ahmet Kaya’ya bir genelev patronu kucak açtı”. bölücülerin anası” kavramları harmanlanarak okurun hayal gücünde toptan bir nefret yaratılmaya çalışılıyor. toplu halde 10. Ülkeye kaçak gireni anında sınırdışı eden Fransa. Avrupa'yı dolaşıyor. Başlıktaki “madam” kelimesi Türkçe’de. Kürtçe bilmediğini de itiraf etti. bölücülerin anası Danielle Mitterrand'ın girişimleri sonucu Ahmet Kaya'ya kollarını açtı. Burada aynı zamanda cinsiyete yönelik bir nefret söylemi var. “Kürtçe şarkı istismarından vazgeçmeyen” Kaya’nın Kürtçe de bilmediğini “itiraf etmesi” bilgisiyle haber sona eriyor. Kürtçe. Konunun çıkış noktası Kürtçe şarkı söyleme isteği olduğu ve Ahmet Kaya’yı sürgünde ölüme götürenin bu isteğine yapılan saldırılar olduğundan hareketle. "Kürtçe şarkı" davası Ahmet Kaya.com. Bunlardan biri olan yandaki haber. Yurt dışına çıktıktan sonra bir süre Almanya'da oyalanan ve konserlerini "Dağdakilere selam"la bitiren şarkıcı Ahmet Kaya artık Paris'te oturuyor. Böylece “genelev patronu. » Kaynak: http://arsiv. Ahmet Kaya’ya Madam şefkati* Kaçak şarkıcı Ahmet Kaya Bayan Mitterrand'ın yardımıyla Fransa'dan oturma izni aldı. 5 bin mark verip bir de Chrysler 91 model araba aldı.

İzmir’in Alsancak semtinde dün sabaha karşı arkadaşlarıyla eğlenen Ragıp Aktaca. Katlav’ın ifadesi alınırken Alsancak Karakolu’na gelen Murat Hasırcı (26) ve Mustafa Ergün (24) adlı travestiler arkadaşlarının serbest bırakılması istedi. Bunun üzerine polis ekipleri. ‘Güneş’ takma adlı Ümit Katlav’ı (32) yakaladı. Takviye geldi İstekleri reddedilince öfkelenen Hasırcı ve Ergün bekleme salonunun camlarını kırarak yaralandı. Polis grubu güçlükle kontrol altına aldı. Bunun üzerine polis ekipleri. olayın ardından sabaha kadar Alsancak bölgesinde devriye gezerken olayla ilgili soruşturma başlatıldı. Bu kişilerin cep telefonundan haber vermesi üzerine karakola gelen bir grup da soba ve masaları devirdi.” Bu kez iyice AZITTILAR! Gözaltına alınan arkadaşlarını ‘kurtarmaya’ gelen bir grup travesti. polislerle boğuşup karakolun camını çerçevesini indirdi. polislerle boğuşup karakolun camını çerçevesini indirdi.. 37 ...Bu kez iyice AZITTILAR! Milliyet – 23 Şubat 2002 Bu haberi şöyle yazmayı deneyelim: “Bu kez iyice AZITTILAR! Gözaltına alınan arkadaşlarını ‘kurtarmaya’ gelen bir grup. Polis travestileri güçlükle kontrol altına aldı. olayın ardından sabaha kadar Alsancak bölgesinde devriye gezerken olayla ilgili soruşturma başlatıldı. Gözaltına alınanlardan Katlav. Polis ekipleri. Katlav’ın ifadesi alınırken Alsancak Karakolu’na gelen Murat Hasırcı (26) ve Mustafa Ergün (24) adlı kişiler arkadaşlarının serbest bırakılmasını istedi.. eve dönerken yolunu kesen bazı kişilerin cep telefonunu aldığını ve dayak yediğini öne sürerek polise başvurdu. Gözaltına alınan travestilerden Katlav. ‘Güneş’ takma adlı Ümit Katlav’ı (32) yakaladı. kolundaki kesik nedeniyle hastaneye kaldırıldı. TAYLAN YILDIRIM İzmir DHA İzmir’in Alsancak semtinde dün sabaha karşı arkadaşlarıyla eğlenen Ragıp Aktaca. Bu kişilerin cep telefonundan haber vermesi üzerine karakola gelen bir grup travesti de soba ve masaları devirdi. Takviye geldi İstekleri reddedilince öfkelenen Hasırcı ve Ergün bekleme salonunun camlarını kırarak yaralandı. Karakoldaki görevlilerin yetersiz kalması üzerine takviye kuvvet istendi. eve dönerken yolunu kesen travestilerin cep telefonunun aldığını ve dayak yediğini öne sürerek polise başvurdu. kolundaki kesik nedeniyle hastaneye kaldırıldı. Polis ekipleri. Karakoldaki görevlilerin yetersiz kalması üzerine takviye kuvvet istendi.

‘Güneş’ takma adlı Ümit Katlav’ı (32) yakaladı”.html Ermeniler kudurdu Yeniçağ – 17 Kasım 2009 Haberin “ERMENİLER KUDURDU” başlığı ve “Ermeni’den kahpe saldırı” ara başlığı bir ulusa yaklaşımdaki düşmanlığı yeterince net ifade ediyor. İlk paragrafta. “olayın sabaha karşı” ve İzmir’in eğlence merkezi Alsancak’ta meydana geldiği bilgisine dayanarak “sarhoşların” azıttığını düşünebilirdik.milliyet. Haber şöyle devam ediyor: “Bunun üzerine polis ekipleri. Sözgelimi Kolombiya ile Venezüella arasında çıkacak bir askeri çatışma ile ilgili olarak aynı başlıkların kullanılması için bir neden görünmüyor. Oysa incelediğimiz vakada yayın organı açıkça taraf tutuyor. Ancak bu haberde kimlerin AZITTIĞI açık biçimde belirtiliyor: travestiler. Adı geçen kişi gözaltına ya da gözlem altına alınmıyor. Her iki başlıkta da açıkça hakaret ve hatta küfür kullanılıyor.com. Öfkenin tarihsel bir nedeni olduğu rahatlıkla tahmin edilebiliyor. bu olayda yaptıklarının ise öncekilerden çok daha ‘büyük’ bir suç olduğu vurgulanmış oluyor. Örneğin: 38 . abartılı bir başlık olacaktı. » Kaynak: http://www. yer darlığı veya başka bir nedene bağlanması kabul edilebilir bulunsa dahi. “Bu kez iyice AZITTILAR!” başlığı okuyucuya pek bir şey ifade etmeyen. Haber yazımında yeterli bilgi vermemekten kaynaklı özensizlik sayılabilecek bir ifade biçimi de haberin ikinci paragrafının hemen başında yer alıyor. Haberde. İki ülke arasındaki bu askeri çatışma haberinde ülkenin ismi (Ermenistan) değil ulusun ismi kullanılmaya özen gösteriliyor. Yani habere göre bu vakada.tr/2002/02/23/yasam/yas04. Ancak adları basında sık sık benzer hadiselerle gündeme gelmişse aşina olabileceğimiz bu gibi kişilerin karıştığı bir olayın haberleştirilmesinde. yakalanıyor.Haber böyle yazılmış olsaydı başlıkta büyük harflerle verilen AZITANLARın haberde isimleri geçen bazı kişiler ve onların arkadaşı olan bir grup insan olduğunu düşünmek zorunda kalırdık. Bu haberi cinsel yönelime dönük nefret söylemi kapsamında değerlendirdik. Neyin üzerine? Bir kişinin “bana travestiler saldırdı” iddiası üzerine. “yakaladı” fiili niyeti sezdiriyor. “Bu kez” “AZITTIKLARI” başlığa taşınarak da travestilerin sürekli benzer suçlara karıştığı. Çünkü verilen isimler kamuoyunca yakından tanınan isimler değil. yargı sürecine gerek duyulmaksızın suçlunun kim olduğu belirlenmiş. Haber iki ülke arasında geçen bir askeri çatışma ile ilgili. şikâyetçinin polise kendisine saldıranları ayrıntılı biçimde tarif edip etmediği bilgisinin bulunmamasının. bir şahıs travestiler tarafından saldırıya uğradığı iddiasıyla polise başvuruyor. Mesela. taraf tuttuğunun altını çizmek istiyor ve “muhaliflerine” hakaret ve küfür ediyor.

Ermeni’den kahpe saldırı Bir kez daha ateşkesi ihlal eden Ermeni güçleri 4 Azerbaycan askerini şehit etti Önemli kesimi Azerbaycan’ın Ermeni işgali altında bulunan topraklarında.yenicaggazetesi. bir ulus ve o ulusun ülkesine yönelik bir nefret söylemi kategorisinde değerlendirdik. ayrıca birkaç havan topu mermisi düştüğü de ifade edilen haberde. Çatışmalar sürüyor Söz konusu köylere uzun namlulu silahlarla ateş açıldığı. Ermenistan’a bağlı güçlerin Terter bölgesi Talış köyü ile Goran- boy bölgesi Tapgaragoyunlu köyü yakınlarında dün sabah erken saatlerde Azerbaycan güçlerine ateş açtığı ve Yusuf Gasımov ve Nemat Dusayev ile ismi açıklanmayan 2 Azerbaycan askerinin şehit düştüğü belirtildi. Azerbaycanlı 2 sivili de yaraladı. dün sabah gözaltına alındı.Ermeniler kudurdu Bölgedeki köylere havan topu ve uzun namlulu silahlarla saldıran Ermeniler. haber başlığına göre.tr/haberdetay. (12) ve V. Azeri-Ermeni cephe hattında dün sabah Ermeni güçlerinin ateşkesi ihlal etmesi sonucu 4 Azerbaycan askerinin şehit olduğu bildirildi. Azeri kelimesi ise 1 kez geçiyor.S.com. Türkiye’deki Ermeni sorunu göz önüne alındığında etnik kökene yönelik nefret söylemi de sayılabilecek bu haberi. » Kaynak: http://www. 12 ve 14 yaşlarında iki 39 .S.” Devamında bu “iki kişi”nin “Bayrak yakma olayının failleri oldukları bildirilen C. Merkezi Bakü’de bulunan Turan ajansının Savunma Bakanlığına dayanarak verdiği haberde. Haberin girişi (ilk spottan hemen sonra) şöyle: “Mersin’de 20 Mart günü Nevruz kutlamaları sırasında Türk Bayrağı’nı yakma girişiminde bulunan iki kişi. Haberde Ermeniler kelimesi 8 kez (ayrıca sayfadaki spotta 2 kez).php?hit=5649 Hainler yakalandı Star – 24 Mart 2005 Medyada uzun süreler genişçe yer bulan. (14) isimli çocuklar” olduğunu öğreniyoruz. “Ermeni güçlerinin ateşkesi ihlal etmesi sonucu 4 Azerbaycan askerinin şehit olduğu bildirildi” cümlesinde “dört Azerbaycan askeri şehit” olurken onları öldüren “Ermeni güçleri” ateşkesi ihlal ediyor. tepki olarak çeşitli şehirlerde “bayrak mitingleri” düzenlenmiş olan “Mersin’de bayrak yakma” hadisesiyle ilgili bir haber. Azerbaycan Savunma Bakanlığı da ateşkes ihlalinin ardından bölgede Ermeni güçlerle çatışmaların aralıksız devam ettiğini duyurdu. Ermenistan kelimesi ise 1 kez geçiyor. Buna karşılık Azerbaycan/lı kelimesi 6 kez (ayrıca sayfadaki spotta 1 kez). Yani. iki sivilin de yaralandığı belirtildi.

’ Aksu: Operasyonlar sürüyor İçişleri Bakanı Abdülkadir Aksu da bölücü terör örgütünün gövde gösterisine dönüşen olayları kınadıklarını ve lanetlediklerini belirterek. Güvenlik güçlerinin suçluları ararken “gaflet ve hıyanet” gibi soyut kavramlar yerine daha somut gerekçelerle hareket etmelerinin beklenmesi doğaldır. Diyarbakır ve diğer illerde yasadışı eylem girişiminde bulunanların tek tek tespit edildi. hırsızlık suçlarından sabıkalı olanlarla. Polisin suçlu ararken elde ettiği bulguları “nefretle müşahede” etmesi düşünülemez. Mersin Emniyet Müdürlüğü’nden yapılan açıklamada. tiner ve bali gibi madde bağımlısı olan kişilerin de bulunduğu grupların bölücü örgüt lehine slogan attıkları. Mersin polisi. tinercilere slogan attırıldı’ açıklaması yaptı..S. böyle bir fikri düşünen kafalara bile tahammülümüz yok. böylesi bir gaflet ve hıyanete neden olan teşvik ve tahrikçileri yakalama çalışması sürmektedir”. Açıklamanın devamının şöyle getirildiğini okuyoruz: “Yapılan çalışmalar neticesinde bağımsızlığımızın ve özgürlüğümüzün sembolü olan ay yıldızlı bayrağımızı yakma ve çiğnemeye cüret eden şahıslar yakalanmış. sevk edildikleri adliyede tutuklandı. Mersin Emniyet Müdürlüğü’nden yapılan açıklamada: “Bu grupların yanlarında bulundurdukları Türk bayrağını yere attıkları. Metropol Miting Alanı’ndaki toplantının sona ermesinin ardından örgüt yandaşları ile birlikte genellikle 18 yaşından küçük ve aralarında gasp. MERSİN’DE 20 Mart günü Nevruz kutlamaları sırasında Türk Bayrağı’nı yakma girişiminde bulunan iki kişi. Yapılan çalışmalar neticesinde bağımsızlığımızın ve özgürlüğümüzün sembolü olan ay yıldızlı bayrağımızı yakma ve çiğnemeye cüret eden şahıslar yakalanmış.. Güvenlik güçlerimiz tanımalar sonucu şahısları yakalama gayreti içindeler’ açıklaması yaptı. böylesi bir gaflet ve hıyanete neden olan teşvik ve tahrikçileri yakalama çalışması sürmektedir. Nevruz öncesi ve sonrası yaşanan olaylara karışan 30 kişi. ‘Yalnız bayrağımıza uzanan el değil. ‘Gaspçılara. “hain” çocuk ile karşı karşıyayız. Sabıkalı ve tinerciler önde Açıklamada. dün sabah göz altına alındı. yakmaya çalıştıkları nefretle müşahede edilmiştir”. çiğnedikleri. Habere göre. Bayrak yakma olayının failleri oldukları bildirilen C.S. Mersin. (14) isimli çocuklarla ilgili soruşturmanın ise sürdüğü kaydedildi. çiğnedikleri. Açıklamada şöyle de- nildi: ‘Bu grupların yanlarında bulundurdukları Türk bayrağını yere attıkları. 40 . Örneğin bu vakada işlendiği iddia olunan suç “Türk Bayrağı Kanunu’na Muhalefet” çerçevesinde ele alınıp somut ceza maddesi belirtilerek gerekli işlemler yapılabilir.Hainler yakalandı Mersin’de Türk Bayrağı’nı yakma girişiminde bulunan 12 ve 14 yaşlarındaki iki çocuk ile olaylara karışan 30 kişi yakalandı. Bir polis memurumuz atılan taşlara rağmen bayrağımızı saldırganın elinden almayı başarmıştır. yakmaya çalıştıkları nefretle müşahede edilmiştir. (12) ve V.’ Teşvik ve tahrikçiler var ‘Olaya müdahale eden güvenlik görevlileri ile gazetecilere taşlı sopalı saldırılarda bulunulmuştur. taşkınlık yaptıklarının gözlendiği bildirildi.

41 . Hayatlarını apartman görevlisi olarak idame ettiren kişilere yakıştırılan “kapıcı” kavramı. ‘cahil’.’’ Mahkeme verdiği adreste bulunamayan şikáyetçi Ş.Gazetenin haberi veriş biçimine bakıldığında. Bu haberi etnik kökene yönelik nefret söylemi kategorisinde değerlendirdik. Suçlamaları reddeden Polat.stargazete.K. ‘‘Bir gün halı sahada top oynarken Ş. babası apartman görevlisi olarak çalışan futbolcu Rıza Çalımbay’a yönelik. “Hainler yakalandı” başlığının 12 ve 14 yaşında iki çocuk için kullanılması ise iyice düşündürücüdür. hamile.htm Kapıcı şarkıcıya tecavüz davası Hürriyet – 3 Temmuz 1999 Bu kısa haberde toplumsal statüye yönelik bariz bir nefret söylemi var.'yı. Ş. Nisan 2005’te bir futbol maçı esnasında. stadyumda “Rıza Efendi. Polat'ın 25 Temmuz 1998 tarihinde.K.K.'yi kıskanmış. Haber yargıya taşınmış adli bir vakayla ilgili fakat “şarkıcı”nın “kapıcı”lığıyla tamamen ilgisiz. Mahkemede. ‘Ailemle tanıştıracağım’ diye kandırıp evine götürerek ırzına geçtiği belirtildi. emniyet güçlerinin bu yaklaşımından ve haberin devamında görüşlerine başvurulan siyasi parti temsilcilerinin beyanlarından etkilenmiş olabileceği şüphesi doğmaktadır. Rezil olursun' dedi. Akrabalarım arasında bir gazeteci var.'nın (16) ırzına geçtiği iddiasıyla 20 yıl ağır hapsi isteniyor. bir tür hor görme hissiyle kullanılıyor. ‘yoksul’. Ş. » Kaynak: http://www. Şantaj yapılmış Kendisine bu olaydan ötürü şantaj da yapıldığını öne süren Polat şöyle konuştu: ‘‘Bağcılar'da bir hastanede çalıştığını söyleyen ve kendini Urfalı Mustafa olarak tanıtan bir şahıs telefon etti. Yanında bir kız arkadaşı vardı. ‘Ş.com/politika/hainler-yakalandi-haber-32779. Üstelik şarkıcı haberin yapıldığı dönemde Kapıcı şarkıcıya tecavüz davası Kapıcılık yaparken şarkıcı olan Ertuğrul Polat'ın. kolasına ilaç katıp uyuttuğu kız arkada-şı Ş. Arkadışı Ş. 2 ekmek. verdim. De benim aleyhimde ifade vermiş’’ dedi.’nın adresinin tespit edilmesi için duruşmayı erteledi. 1 süt” pankartının açılmış olması bu önyargının toplumsal yaygınlığını göstermesi bakımından uygun bir örnektir. İmzalı resmimi istedi. toplumda çok yaygın olarak ‘eğitimsiz’. onu dolduruşa getirmiş. ‘başkalarının ayak işlerini yapan’ anlamında. Bize ya 10 milyar lira verirsin ya da seni basına veririm.

Koreli Doung Keunjoo. sonunda müzikte karar kıldığını da merak edip araştırsaydı yine de bu haberi yapar mıydı?”. Tıpkı yatağan kılıcı olanların dövüşlerde karşılarındakini aşağılamak için kılıcın kesmez yanı ile saldırmaları gibi.com. Sol gözü şişen rehber Keunjoo karakolda ifade verdi. Olay yerine gelen jandarma ekipleri İsmail Tunca'yı gözaltına aldı. Koreli rehbere Osmanlı tokadı! Türkiye turuna çıkan Japon turistlerin Koreli rehberi. 'Bunların peygamber olarak andıkları ve inandıkları kişi sargılar içinde gezen birisi' diyerek Hz. Japon turistlerin şaşkın bakışları arasında yaşanan dayak olayına çevredekiler tepki gösterdi. Yüze kalıcı zararlar verme ihtimalinden dolayı birine yumrukla saldırmak son merhalede yer alır ve yumrukla ilk saldıran ayıplanırdı. Vikipedi’de Osmanlı tokadı başlığı altında verilen açıklamada şöyle yazıyor: “Osmanlı kültüründe bir kavgada taraflar asla birbirlerine yumrukla müdahale etmezlerdi. Keunjoo. Haber.” Söz konusu ajans haberine göre. Bu rehberin Türkiye'nin üniter yapısını yanlış aksettirmesine çok sinirlendim. Haberi yapan kişi toplumsal statüde alt sıralarda gördüğü mesleklerde çalışanların adi suçlar işleyeceği önyargısına sahip gibi görünüyor. Tunca ise. Türk rehber ile aralarında turistlerden alınan bahşiş yüzünden tartışma çıktığını Tunca'nın iftira attığını ileri sürdü.hurriyet. Bu sırada grubun Türk rehberi İsmail Tunca. Osmanlı Tokadı terimi gündelik hayatta genellikle ‘övünç’ vurgusuyla kullanılmaktadır. tokat ancak yeri zamanı. kavgadaki taraflarca bilinen kurallarla kullanılırdı.900 sonuç çıkmaktadır.asp Koreli rehbere Osmanlı tokadı! Radikal – 06 Mayıs 2005 Google’da “Osmanlı Tokadı” girişiyle arama yaptığınızda yaklaşık 79. “kapıcı” şarkıcının ‘boynu bükük’ bir fotoğrafıyla süslenerek taçlandırılıyor. Muhammed hakkında da ileri geri konuşuyordu" dedi. Kavgada büyük olan karşısındakini sesi etraflıca duyulan şiddetli bir tokatla uyarır ve bu durum genellikle yeterli olurdu. İddiaya göre. Japon turistleri gezdiren Koreli rehbere Türk bir rehber saldırıp yumruklamıştır. Keunjoo'yu diğer turistlerin gözü önünde yumrukladı.5 yıl nükleer tıp. Afyonkarahisar'ın Sultandağı ilçesine bağlı Deriçi beldesi yakınlarındaki dinlenme tesislerinde mola verdi. “Habere konu olan Ertuğrul Polat’ın ünlü isimlere beste yapmaya başlayıp şöhreti yakalamadan önce 2.tr/1999/07/03/128425. Japon turistler dün. Türk rehber tarafından dövüldü.“kapıcı”lık da yapmıyor. » Kaynak: http://webarsiv. 1 yıl da edebiyat okuduğunu. Jandarmanın müdahalesinden sonra alınan ifadelerde Türk rehber. turistlere bilgi verirken Türkiye'nin Güneydoğu Anadolu Bölgesi'nden 'Kürdistan' olarak söz etti. 42 . "Ben Japonca biliyorum. Tunca tutuksuz yargılanmak üzere serbest bırakıldı. sorusu ise konumuzla doğrudan ilgili değil.

n. ülkedeki toplam rahibe sayısının %40’ının tekabül ettiği sayının (34 bin) 43 . Muhammed’e de hakaret ettiğini öne sürmektedir. önce 1164 rahibenin %40’ının cinsel tacize maruz kaldığı sonucunun çıkması ve buradan yola çıkılarak.Koreli rehberin. bizzat kendi ifadeleriyle sabittir. Bu da toplam sayının neredeyse yüzde 40’ına denk düşüyor”. Oysa istatistik verilerin sonucunda. Bir turist rehberinin. genellikle övünme amaçlı kullanılan “Osmanlı Tokadı” başlığıyla vererek adeta yücelten yayın organının yaklaşımı ise düşündürücüdür. Oysa mağdur kendisine bambaşka bir gerekçe ile (turistlerin verdiği bahşiş) saldırıldığını öne sürmektedir. ABD’nin bir eyaletinde yayınlanan yerel bir gazeteden alınmış. Verilen rakamlara göre. Ajans haberini “geldiği gibi” yayınlamış olsalar bile nefret suçları ve söylemi konusunda yeterli duyarlılığın gösterilmediği anlaşılmaktadır. “Türkiye’nin üniter yapısı” hakkında duyduğunu iddia ettiği bir söz üzerine.) göre.com. Buna ek olarak da Koreli rehberin Hz. Bu haberi ulusal özelliklere yönelik nefret suçları kategorisi içinde değerlendirmeyi uygun gördük. Türkiye’nin Güneydoğu bölgesinden Kürdistan diye söz etmesine sinirlenip saldırıyı gerçekleştirdiğini beyan etmiştir. » Kaynak: http://www. Gazete araştırmanın bulgularını şu sıralamayla vermiş: “Buna (araştırmaya – b. Amerika genelinde en az 34 bin rahibe rahiplerin cinsel tacizine uğruyor. bu saldırıya zemin hazırladığı. bir başka turist rehberine saldırıp yumruklamasındaki önyargının.php?haberno=151815 Rahipler uçkuru kilisede çözüyor Vatan – 6 Ocak 2003 Bu haberi seçmemizin nedeni gazetelerde zaman zaman yayınlanan çeşitli araştırma sonuçlarının bile nasıl taraflı verildiğini ve nefret söylemi açısından örnek teşkil edebileceğini göstermeye çalışmak.radikal.tr/haber. 123 kilisede 1164 rahibe arasında araştırma yapılmış. Bu kısa haberde sözü edilen araştırma. Bu saldırganlığı.

basına sızdı. Ancak bu vaka ‘rahiplerin uçkuru nerede çözdüklerine’ odaklanmaktan daha fazla önem taşımıyor. dini inanca yönelik nefret söylemi kategorisinde değerlendirdik. Amerika genelinde en az 34 bin rahibe rahiplerin cinsel tacize uğruyor. Bir araştırmanın sonuçlarını haberleştiren haberin devamında “Bu tacizlerin yüzde 90’ı rahibenin aile üyelerince ve himayesinde olduğu rahip ve diğer baş rahibelerce gerçekleştirilmiş” olduğu belirtiliyor. Louis Üniversitesi'nin yaptığı araştırma Amerika'da rahibelerin yüzde 40'ının rahiplerin cinsel tacizine maruz kaldığını ortaya çıkardı Haberde önemli görülerek öne çıkarılan olgunun cinsel taciz ve mağdurları değil. Bu da toplam sayının neredeyse yüzde 40'ına denk düşüyor. Louis gazetesinde yayınlanan 15 sayfalık araştırma ülke genelinde 123 ayrı kiliseye mensup 1164 rahibe arasında yapılmış. araştırma Rahipler uçkuru kilisede çözüyor yapılmış 1164 kişinin %40’ı söz konusu. haberde. kutsal mekânı da cinsel taciz suçu ile ilişkilendirilmiş oluyor. Louis Üniversitesi tarafından 1996 yılında yapılan ancak şimdiye kadar gizlenen kapsamlı bir araştırma. bir dinsel inancın din görevlileri ve kutsal mekânları olması da gazetenin cinsel taciz konusundaki duyarsızlığını ayrıca sergiliyor. Bu haberi. dinsel inanca yönelik nefret söylemi açığa çıkıyor. Missouri eyaletinin yerel St. Hatta bu cümlede de rahipler diğer iki grupla birlikte yine anılıyor. Bu tacizlerin yüzde 90'ı rahibenin aile üyelerince ve himayesinde olduğu rahip ve diğer baş rahibelerce gerçekleştirilmiş.com/root. Buna göre. Oysa başlık da dâhil olmak üzere.verilmesi gerekir. Üniversite yetkilileri Katolik Kilisesi "Kirli çamaşırlarımızı halkın ortasında yıkayamayız. Ancak üç gruptan hangisinin cinsel tacizlerin yüzde kaçını gerçekleştirdiği bilgisi yok.vatan?exec=yazareskiyazilar&wid =0&@@=15033&kelime= 44 . Cinsel tacizlerin ‘nerede’ gerçekleştiğine dair bir bilgi olmaksızın “Rahipler uçkuru kilisede çözüyor” başlığının atılması da bu kanıyı güçlendiriyor. rahipler ve baş rahibeler. Roma Katolik Kilisesi'ni yıllardır meşgul eden seks skandallarına bir büyük halka daha eklenmek üzere. St. Sonuçlar ise Katolik kilisesinin bir hayli başını ağrıtacak gibi. Bu istatistik veri eksikliğine rağmen gazetenin doğrudan rahipleri hedef alması. Yani cinsel tacizi gerçekleştiren üç grup var: Rahibelerin aile üyeleri (ki bu grup en başa yazılmış). her 5 rahibeden biri daha 18 yaşına varmadan tacize uğramış. tacizleri rahiplerin gerçekleştirdiğini okuyoruz. Gazeteye göre “en az 34 bin” kadın cinsel tacize uğruyor... özellikle başlıktaki kaba ifadeyle birlikte okunduğunda. Çünkü cinsel tacize uğradığı kesinleşmiş “en az” 34 bin kişi değil. » Kaynak: http://www10. Bir dinsel inancın sadece dini görevlileri değil. Geriye kalan %10’luk tacizi kimlerin gerçekleştirdiği hakkında da bir bilgi yok. Bu üç grup cinsel tacizlerin %90’ını gerçekleştirmiş. St. Buna göre.gazetevatan. %90 verisinin geçtiği cümle dışında. ancak soruna eğileceğiz" garantisi vermesine rağmen bir şey yapmayınca araştırma sonuçlarını basına vermeye karar verdi.

milletvekilliği de yapmış bir siyasetçidir. Etnik ayrımcılık yaparak kimsenin Türkiye'yi bölemeyeceğini vurgulayan Dimoğlu. Ayvaz hocaya havale Akşam – 25 Kasım 2000 Haber başlığında ismi geçen iki kişiden Claudia Roth bir dönem Avrupa Parlamentosu’nda (AP) Yeşiller Grubu’nun sözcülüğünü. böyle hareketlerde bulunması hoş değil. sabırları taşırdı. ajite eder' diye konuştu. Roth'un sözlerine en sert tepki DYP'den geldi. Kozakçıoğlu. Roth'un sözlerinin en hafif tabirle 'densizlik' olduğunu söyledi. En akılsızdan akılsız Türkiye AB Karma Parlamento Türk Komisyonu Başkanı ve MHP Aksaray Milletvekili Kürşat Eser da. Haberde “hoca” lakabıyla anılan Ayvaz Gökdemir birkaç dönem milletvekilliği ve devlet bakanlığı görevlerinde bulunmuştur. AB'ye hiçbir katkısı olmayan davranışlar. 'Roth'a en güzel cevabı Diyarbakırlılar verecektir' dedi. MHP Ezurum Milletvekili Mücahit Dimoğlu ise. 45 . 'Yurtdışından gelen bir şahsın. CHP Genel Başkan Yardımcısı İnal Batu da. Diyarbakır'ın HADEP'li Belediye Başkanı Feridun Çelik'ten 'büyükelçi' diye bahseden ve 'Kürt güneşi parlıyor' diyen Alman Parlamentosu İnsan Hakları Komisyonu Başkanı Claudia Roth. 'Beni o kadınla muhatap etmeyin' dedi. O dönemde devlet bakanlığı görevini sürdüren Roth. 1980 öncesinde MHP’nin komando kamplarıyla ilişkisi dolayısıyla “Komando Ayvaz” olarak tanınmıştır. siyasileri kızdırdı. 'Herkes işine baksın. Almanya’daki Birlik 90/Yeşiller partisinin başkanlığını yapan. Roth'un siyasi terbiyeyi aşan tahriklerde bulunduğu söylediler. Roth'a tazminat ödeyen Gökdemir kendini zor tuttu: Beni muhatap etmeyin. Türkiye'deki en akılsız insanın Claudia Roth'dan daha akıllı olduğunu öne sürdü. DYP'li Kozakçıoğlu. Bizim işimize karşmasınlar' dedi. Ayvaz hocaya havale DİYARBAKIR'ın HADEP'li belediye başkanına 'büyükelçi' diyen Claudia Roth.Roth. Ayvaz Hoca ne yapacağını bilir. 'Roth'un yaptığına dünyanın her tarafında 'bölücülük' derler' diye konuştu. Siyasiler. MHP Genel Başkan Yardımcısı Murat Şefkatli ise. Toplumumuzu bu tür davranışlar. DYP Genel Başkan Yardımcısı Hayri Kozakçıoğlu. Bu haberde gönderme yapılan olay ise kısaca şudur: Haziran 1995’te AP’den üç parlamenter Türkiye’ye gelerek çeşitli temaslarda bulunmuş ve hüküm giyen bazı DEP milletvekillerinin serbest bırakılması konusunda görüş bildirmişlerdir. Roth'un Avrupalı'nın bugüne kadar saklamaya çalıştığı gerçek zihniyetini ortaya koyduğunu söyledi. Alman arlamenterin bu tür temaslar yapmasına izin verilmemesini istedi. Amacın üzüm yemek değil. 'Ayvaz hoca ona ne yapacağını bilir' derken. şöyle devam etti: 'Roth'u Ayvaz Gökdemir'e havale ediyorum. Roth'u kınayan ANAP Genel Başkan Yardımcısı Selçuk Pehlivanoğlu da. bağcıyı dövmek olduğunu belirten Kozakçıoğlu.' Gökdemir de.

Haberi yapan. Ancak haberin devamında görüşlerine başvurulan siyasetçilerin beyanlarının hiçbirinde bu ifadelere rastlanmıyor. “Roth’a tazminat ödeyen Gökdemir kendini zor tutuyor”.” Roth’un açtığı hakaret davası sonucunda Gökdemir 6 Mayıs 1997’de tazminata mahkûm edildi. Önemli olanın “büyükelçi” ve “Kürt güneşi” ifadeleri olduğu hemen haberin girişinde anlaşılıyor. Haberin devamında çeşitli siyasi figürlerin bu ifadeler hakkındaki görüşlerine yer veriliyor. Bu zorunlu açıklamadan sonra habere dönecek olursak: Yukarıdaki olaydan beş yıl sonra aynı parlamenter tekrar Türkiye’ye geliyor ve “Diyarbakır’ın HADEP’li Belediye Başkanı Feridun Çelik’ten ‘büyükelçi’ diye bahsediyor” ve “Kürt güneşi parlıyor” diyor. » Kaynak: http://arsiv. Araç yakmakla ilgisi olmayan bir bilgi (kurban derisi toplamak) ile birleştirilerek de bir siyasi parti işaret edilmiş. Haberin dili. Yani işlediği suç sabit görülmüş oldu. Yani gazete bir tarafı tutarak kendi yorumunu yapıyor ve bunu siyasetçiler söylemiş gibi yansıtıyor. hangi temasta.html Sünnetsiz kundakçı DTP adına kurban derisi toplamış Zaman .aksam. diye bir ifade kullanıyor. hangi konuşmada ve ne uzunlukta bir konuşmada dile getirildiğine dair en ufak bir bilgi bulunmuyor. Burada daha önce işlenmiş ve kanunen cezalandırılmış olan bir nefret suçu olumlanıyor hatta tekrarı teşvik ediliyor. nerede.17 Ocak 2008 Araç yakmakla suçlanan bir kişinin tutuklanmasıyla ilgili bir haber yapılmış. Roth’un “Ayvaz hocaya havale” edilmesini başlığa taşıyor ve cinsiyete yönelik bir nefret söylemini benimseyerek yayıyor. Tutuklanan kişinin “bir bez parçası” 46 .com. Roth “sabırları taşırırken”.Gökdemir buna cevaben şu açıklamayı yapmıştı: “Avrupa’dan gelen bilmem ne temsilcileri fahişelerin hatırı için biz bu hainleri serbest bırakmayız. Roth’un siyasi terbiyeyi aşan tahriklerde bulunduğunu söylediler”. Ancak haberde bu ifadelerin ne zaman.tr/arsiv/aksam/2000/11/25/politika/politika1. “Siyasiler.

47 . yasadışı kurban derisi toplayan. bu habere konu olan kişinin sünnetsiz olmasını özellikle belirtmenin.zaman. Öte yandan. Abdurrahman Gazi Mahallesi'nde meydana gelen araç kundaklama olaylarının faili olduğu belirlenen İsa B. bu haber ile kundaklama yapan.'nin Kurban Bayramı'nda Demokratik Toplum Partisi (DTP) Adına yaklaşık 7 bin YTL'lik deri topladığı belirtildi. İsa B.ile temsil olunan yasadışı bir örgütün üyesi olduğu da haberin içeriğinde yer alıyor. Son paragrafta da bu bilgi “sünnetsiz olduğu belirlendi” biçiminde tekrarlanarak pekiştiriliyor. İsa B. tutuklanan kişinin “yapılan sağlık kontrolünde sünnetsiz olduğu ortaya çıkıyor”. ilçe emniyet müdürlüğü ekipleriyle eve baskın düzenledi.. şu anda da DTP'nin Sultanbeyli Mehmet Akif Mahallesi'nde gönüllü konsey üyeliği yaptığı bildirildi. Yani DTP adına kurban derisi de toplayan kundakçı sünnetsiz olmakla da kalmıyor “ayrıca” önceden de suç kayıtları bulunuyor. Anılan örgütlerde gayrimüslimlerin yer aldığı. bir “terör örgütü” üyesi olan kişiler ile başta Ermeniler olmak üzere gayrimüslimler arasında bir paralellik kurulması. sorgulanmak üzere polis merkezine götürüldü. daha önceden İstanbul Terörle Mücadele Şube Müdürlüğü'nde terör olaylarına karıştığına ilişkin kaydının bulunduğu. Daha ilk paragrafta. Araç yakarken ya da kurban derisi toplarken sünnetli ya da sünnetsiz olmak fiziki olarak bir fark yaratamayacağına göre. DTP İl Saymanlığı'na sunulmak üzere hazırlanmış kurban derisi toplama bilgileri ve Sultanbeyli Demokratik Toplum Partisi'nin (DTP) ilçe örgütünün gelir-gider bilgilerini gösteren rapor ele geçirildi.'nin Sultanbeyli'de bir evde gizlendiği bilgisini alan istihbarat ve terör birimleri. Basında “ölü ya da yaralı olarak ele geçirilen PKK’lıların bazılarının “sünnetsiz çıktı”ğına dair çok sayıda haber yapıldığı hatırlanırsa. işlenen suçlarda onların ‘parmaklarının bulunduğu’ hissi verilmeye çalışılıyor. yakalanan İsa B. araç kundakladığı gerekçesiyle çıkarıldığı adliyede tutuklanıp cezaevine gönderilen terör örgütü PKK üyesi İsa B. Vurgunun “sünnetsiz” olmak üzerine kurulduğu kanaati ile bu haberin dilinin dinsel inanca yönelik nefret söylemi içerdiğini öne sürüyoruz.com.do?haberno=638911 Sünnetsiz kundakçı DTP adına kurban derisi toplamış İstanbul Sultanbeyli'de. haberde kişinin bu özelliğinin vurgulanmasıyla okuyucunun dikkati bir başka şeye çekilmek isteniyor.’nin “ayrıca” “…terör olaylarına karıştığına ilişkin kaydının bulunduğu bilgisine yer veriliyor.tr/ haber.'nin ayrıca. Emniyetteki işlemleri tamamlanan İsa B.. Bu pekiştirmenin ardından habere konu olan İsa B. Evdeki incelemede ayrıca.'nin yapılan sağlık kontrolünde sünnetsiz olduğu ortaya çıktı. İsa B. Sorgusu tamamlanan zanlının Sultanbeyli'de iki ayrı araç yakma olayının faili olduğu da tespit edildi. en azından bir çağrışım yapılmasının hedeflendiği ileri sürülebilir. başlığa çıkartmanın ve iki kez vurgulamanın belirli bir amaca yönelik olduğu sonucuna varılabilir.'nin hapishaneye girerken yapılan sağlık kontrolünde sünnetsiz olduğu belirlendi. PKK'yı temsil eden bir de bez parçası bulundu. » Kaynak: http://www. Evde yapılan aramalarda. Ancak hem başlıkta hem de ilk ve son paragraflarda verilen ‘ek’ bir bilgi haberi nefret söylemi açısından ele almamızı gerektiriyor. Baskında. İsa B. Benzer haberlerde “sünnetsiz çıkan” kişilerin genellikle Ermeni olduğu iddiasına yer verildiği düşünülecek olursa. sevk edildiği mahkemede 'yasadışı örgüt üyesi olmak' suçundan tutuklanarak cezaevine gönderildi. (30) gözaltına alındı.

aspx?haberid=286388 48 . Haberin sonunda Afrikalı kadının olayla ilişkisi bulunmadığı ve serbest bırakıldığı yazıyor. Uyuşturucu kuryesi Ronald S. 2’si Güney Amerika ülkelerinden olduğu açıklanan 3 kişi gözaltına alındı.Atatürk Havalimanı’nda düzenlenen bir operasyonda. Güney Amerikalıların üzerlerinde yapılan aramada bacaklarına sarılı ve midelerinde 190 kapsül halinde 2 kilo 289 gram kokain maddesi ile 12 bin 550 dolar ele geçirildi. Polisin de bu kişiyi gözaltına almasındaki temel önyargının kadının siyah olması olduğu tahmin edilebilir. yakalanan üç kişiden ikisinin cinsel yönelimlerini belirtmeye gerekçe olabilecek bir durum söz konusu değil.” Haberde uyuşturucunun “zencilere verilmek üzere” getirildiği kim tarafından “iddia edildi”. Hem cinsel yönelime hem de “ırk” özelliklerine yönelik nefret söylemi tespit edilen bu haberde öne çıkan “travesti zehir kuryeleri” olduğu için. 2 travesti kurye üzerinde 2 kilo 289 gram kokain ele geçirildi. Haber metnindeki bir başka ifade de sorunlu: “Ele geçen uyuşturucunun İstanbul’da bulunan zencilere verilmek üzere getirdiği iddia edildi. İsviçre gümrük görevlilerince Brezilya’dan gelen ve Atatürk Havalimanı’ndan Türkiye’ye giriş yapacağı bildirilen 3 şüpheliye yönelik.com/HaberDetayPrint.Travesti zehir kuryeleri havalimanında yakalandı Türkiye – 30 Nisan 2006 Ülkeye kaçak uyuşturucu madde sokulmasıyla ilgili bu haberde.” Burada siyahlara “zenci” diyerek kullanılan genel ırkçı söylemin yanı sıra bütün siyahlar da yine suç ile ilişkilendiriliyor: “Zenciler uyuşturucu kullanır ve satar. Travesti zehir kuryeleri havalimanında yakalandı İSTANBUL . Brezilya uyruklu 2 uyuşturucu kuryesinin travesti oldukları ve daha önce de Türkiye’ye giriş çıkış kayıtlarının olduğu öğrenildi. Gazetecilik diline sığınılarak bütün siyahlara karşı beslenen bir önyargı burada açığa çıkıyor. emniyetteki sorgularının ardından adliyeye sevk edildi.turkiyegazetesi. İstanbul Gümrük Müdürlüğü ve Gümrük Muhafaza Müdürlüğü ortak bir operasyon yaptı. haberi cinsel yönelime dönük nefret söylemi kategorisine dâhil ettik. belli değil. ile Alex M. » Kaynak: http://www. 1’i Afrika. Ele geçen uyuşturucunun İstanbul’da bulunan zencilere verilmek üzere getirdiği iddia edildi. cinsel kimlikle ilgili bir olay yok. Ortada cinsellikle. hastanede yapılan kontrol sonrasında ilaç verilerek çıkardıkları belirtildi. Şüphelilerin midelerindeki kokain kapsüllerini. Burada “uyuşturucu kuryeleri”nin travesti olduğunun özellikle belirtilmesinde travesti bireylerin genel olarak suçla ilişkilendirilmesi niyeti seziliyor. Afrika kökenli kadının ise sorgulama sonrası bu şahıslar ile irtibatı bulunmadığı belirlenerek serbest bırakıldı.

49 .

medyanın bir adli vakada çeşitli dezavantajlı grupları suçlu olarak etiketleyip etiketlemediğini tespit etme fırsatı verdi. Bu konuda ABD ile AB yaklaşımları arasında ifade özgürlüğü bağlamında ciddi bir fark var. yorumlar gazetenin yayın politikası hakkında ipucu vermesi açısından önemli.Vakit Gazetesi ve köşe yazıları Gerçekleştirilen bu medya tarama çalışmasının diğer tüm benzeri çalışmalardan ayırt edici özelliği. Böylece taramada bir yandan nefret suçu fiilini belirlerken. en azından okuyucuların bir kısmının. Çalışmamızda nefret suçu ile nefret söylemini ayırmak zorunda kaldık. Malatya Zirve Yayınevi olayından sonra okuyucu yorumlarında. Tarama çalışması sırasında “okur yorumlarını” dikkate almadık. Örnek vermek gerekirse. onaylanmaktadır. Adli vakaları seçmek ise bize. geriye dönük yapılmış olmasıdır. “Müslüman mahallesinde salyangoz satılmaz” gibi ifadelere rastlanabilmektedir. Bu durumda çalışmamızı sonuçları itibariyle nefret suçu kapsamına giren veya adli vakalarda medyanın yaklaşımını ele almakla sınırladık. Ancak gazetelerin bu bölümlerinde bariz bir şekilde nefret söylemine yer verildiği görülmektedir. Gazetenin yayın çizgisi. gazetenin daha ‘ince’ bir dille yansıttığı nefret söylemiyle karşılaştırıldığında çok kaba bir şekilde yorum yapmasına yol açıyor. Okur yorumlarını köşe yazılarında olduğu gibi çalışmamız içinde değerlendirmemiş olmamız. Zira okur yorumları gazete görevlileri tarafından gözden geçirilerek. böyle somut bir fiil karşısında medyanın bunu nasıl yansıttığını da tespit etmeye çalıştık. bunun ayrı bir çalışmanın konusu olmasından ve bu konuda özel bir çalışma yürütülmesi gerekliliğinden kaynaklanmaktadır. Okur yorumlarının gazeteyi bağlamayacağı savunulabilecek olmakla birlikte. *** 50 .

Ancak bu gazetede rastlanan nefret söylemine örnekler bulabilmek amacıyla Ankara’da Milli Kütüphane arşivinden ve internette hizmet sunan bir siteden (www. abone olarak bize verilen kullanıcı adımızla gazetenin internet sayfalarına girişte sorun yaşamaya başladık. “nefret suçları konusunda medya taraması” yaptığımızı belirtmemizin hemen ardından. web sitesine ücretli abone olarak. taranacak gazeteler arasında belirlemeyi. Ancak yaşadığımız teknik sorunlar nedeniyle site yöneticileriyle yaptığımız bir görüşme sırasında. Çalışmamızın başında.netgazete.com) rastgele örnekler seçip taradık. Aşağıda Vakit gazetesinden seçtiğimiz üç haberi ve bunların analizlerini sunuyoruz. *** 51 .Vakit Gazetesi Tarama çalışmasının yürütülmesi sırasında Vakit gazetesi ile sadece bu gazeteye özel sorunlar yaşandı. Bu durumda. Çalışmamız sırasında bu gazetenin gerek kamuoyuna açık gerekse abonelere yönelik internet arşivi olmadığını öğrendik.Sınırlı tarama. anahtar kelimelerle arama yapma yoluna gittik. Bu siteden derleğimiz haberler ise Vakit gazetesinin sadece ilk sayfasına ait. belli bir kitleyi temsiliyet kabiliyeti bakımından zorunlu gördüğümüz Vakit gazetesinden sağlıklı bir istatistik belirlemek bu nedenle mümkün olamadı. Her gün kamuoyuna sunulan bir gazetenin içeriğinin araştırmacılardan bu şekilde gizlenilmeye çalışılmasını yadırganacak bir davranış olarak görüyoruz. zorunlu açıklama . Site hizmetini bununla sınırlı tutuyor.

Çıplaklıktan kastın ne olduğu bu haberde tamamen belirsiz olmakla birlikte. Birinci sayfanın 2/3’ünü kaplayan haberde. lise öğrencilerinin okul içerisinde namaz kılmalarına dair çeşitli gazetelerde çıkan haberlere gösterilen tepki. “çıplaklık” diye bir kategori üretip bunu “bile özgürlük diye savunan” nitelemesinde bulunuyor. ‘Bu kadarını Moskof bile yapmaz’ dedirtti. 19 Ocak 2007’de öldürülen gazeteci Hrant Dink’in cenaze törenindeki “Hepimiz Ermeniyiz” sloganına atıfta bulunuluyor. Moskof’tan daha betersiniz. gazetenin birinci sayfasında. Manşet hem Rus düşmanlığını hem de SSCB dağılmadan önceki ‘komünist’ rejim düşmanlığını sergiliyor. Ermenileri (ve bir Ermeni gazetecinin öldürülmesini onun etnik kimliğiyle empati kurarak protesto edenleri) ve 52 .” Gazete. ‘Hepimiz Ermeniyiz’ çığırtkanlığına dahi alkış tutan kartelin birkaç öğrencinin namazı karşısında saldırıya geçmesi.” Manşetin hemen altındaki spotta başka kesimler de hedefe konuluyor: “Çıplaklığı bile özgürlük diye savunup.1 Haziran 2007 İstanbul Bağcılar Lisesi’nde. gazetenin daha önceki yayınlarında.Bunu Moskof Yapmaz Vakit . Öncelikle bu slogan “çığırtkanlık” olarak adlandırılıyor ve kullananlar aşağılanıyor. 23 Nisan veya 19 Mayıs törenlerinde etek giyen kız öğrencileri benzer sıfatlarla nitelediği biliniyor. Ancak Vakit “kartel”e ‘çatarken’ birkaç kesime yönelik nefret söylemini aynı anda kullanıyor. Vakit bu nitelemeyle önce “çıplakları” (?). Kabaca şöyle çözümlenebilir: “O kadar kötü bir şey yapıyorsunuz ki en kötü işleri yapan Moskof bile bu yaptığınızı yapmaz. Bu her iki örneğin “BUNU MOSKOF YAPMAZ” manşeti altında birleştirilmesi. sadece eleştirinin hedefine konulan medya kuruluşlarını değil. çeşitli gazetelerin bu habere yer veren kupürleri aynı kare içinde gösteriliyor. Vakit gazetesinin sertçe eleştirdiği hedef “kartel” diye adlandırdığı medya kuruluşları. sonra da bu “çıplakları” (?) savunanları hedef gösteriyor. Spotta aynı cümlenin devamında. çıplakları (?). manşetten “BUNU MOSKOF YAPMAZ” şeklinde verilmiş. hedef aldığı medya kuruluşlarını ‘suçlamak’ için. Sonra da bu slogana “dahi” “alkış tutan” medya suçlanıyor.

Vakit. Haber başlığından bu “ezeli düşman” ile ülke içinde işbirliği yapan. gazetelerden oluşmuş havlayan köpeğe bir noktayı işaret ediyor. Karikatürdeki şeytan figürü. propagandasında dinsel saikleri yoğun kullanan bir siyasi partinin amblemini anımsatıyor. Eleştirilen “kartel” şeytanın köpeği biçiminde gösterilerek hitap ettiği muhafazakâr kesimin dini duyguları bir de bu dinsel saikle kışkırtılıyor. Bu üç gruba yönelik nefret söyleminin ise okulda namaz kılınması haberiyle ne ilgisi olduğu hiç anlaşılmıyor. “yaptığı veya yapmadığı işlerle adeta Ermeni diasporasının yerli şubeleri gibi işlev gören” “Ermeni uşakları”nı 3 başlıkta sayıyor (“yaptıkları ve yap53 . ‘Dışarıdakiler’ zaten “Türkiye’nin dış düşmanları” denilerek baştan ayrı bir yere konulmuş. “Madem ki Ermeni’sin…” vb) bunu anlamak mümkündür. “bu zamana kadar Ermeni meselesinde” yaptıkları “ihanet derecesindeki yanlışlar ve gaflet” unutulmayacak olan. sadece Ermeni) pek çok çevre açısından ezeli düşman olarak görülür.“Moskofları” bir potada eritme amacını sergiliyor. Karikatürdeki “şeytan”ın amblemi çağrıştıran bu hilal ve yıldızları mı yoksa başka bir noktayı mı işaret ettiği ise tam olarak belli olmuyor. Gündelik dile kadar yerleşmiş çeşitli deyimlerden de (“Ermeni dölü”. “uşak”. hatta “uşaklık” yapanların kimler olduğunun açıklanacağını anlıyoruz. “gaflet”. ‘Dış’ olduğuna göre bir de ‘iç’ düşmanlar var ki zaten gazete bize bunları ‘açıklayacak’. Yine manşetten verilen bu haberde medyada ve toplumda yerleşik kalıplar kullanılıyor: “Türkiye’nin dış düşmanları”. Karikatürdeki hilal ve yıldızların yerleştirilme biçimi. Birinci sayfanın sağ tarafında yer alan “İspiyoncu babadan küstahlık” başlığını taşıyan haber ve hemen üzerindeki karikatür de haberin içeriğini zenginleştirmekten çok ‘saldırının’ dozunu yükseltiyor. Vakit gazetesi tek bir haber içinde birden çok kesime yönelik bir nefret söylemini kullanıyor.12 Ekim 2007 Ermeni soykırımı yasa tasarılarının ABD Kongresi’nde her gündeme gelişinde medyada okumaya alışkın olduğumuz haberlerden biri yapılmış. Ermeni’nin yerli uşakları Vakit . Manşetteki “Ermeni” (Ermeniler. Toplumda da belli bir karşılığı vardır bunun. “mason kafalı monşerler”. Böylece okur kitlesinin tepkisini maksimuma yükseltme gayretini ortaya koyuyor. Ermenistan veya Ermeni lobisi değil. “sözde Ermeni soykırımı”. “ihanet”.

Aydın/sanatçının görevi devletin resmi tezlerini anlatan eserler ortaya koymaktır. Böylece cenazede yürüyen büyük kalabalıklar da “diasporanın yerli şubeleri” arasına dâhil edilerek Vakit’in nefret söyleminin hedef tahtasına oturtulmuş oluyor. Söz konusu sorun Ermeni sorunu olduğunda Türk medyasının hemen bütün unsurlarının benzer bir dil kullandığı bir sır değil. Ermeni soykırımı yasa tasarısını oylayan ABD’nin kendi tarihindeki savaşlar hatırlatılıyor. Afganistan. Üniversitedeki uzmanlık alanlarının yanı sıra milli meselelere zaman ayırmanın da sosyal bir sorumluluk olduğu fikrine sahip bir anlayış var. bir ‘kan gölü’ içine beline kadar batmış. Herhalde “YÖK’çü” olmayanların meseleye zaman ayırdığı da ayrıca söylenmek isteniyor.madıkları” demekle bu kesimlerin bu meselede bir görev ve sorumlulukla donatılmış olduklarını varsayıyor. “Tezlerimizi” anlatan eserler ortaya koymayanlar aydın olamaz. üzerinde “Hepimiz Hrant’ız”cıların kına yakma zamanı” ibaresi bulunan bir fotoğraf karesi var. ABD’yi temsil eden cellât figürü. ne de bir edebiyat eseri”. Habere eşlik eden soldaki karikatürde. “Medya”: “Ermeni diasporasına lojistik destek” sağlamakla suçlanan medyaya burada ‘haksızlık’ ediliyor. sayfanın sağında. ‘Görevi ihmalden’ suçlu da ilân ediyor). “Aydın geçinenler” ise “ne tezlerimizi anlatan bir sinema filmi ortaya koydular. “Tezlerimiz”den kasıt ise Türkiye’nin resmi tezleri olmalı. Bu da bir klişe. Buna göre “Türkiye’nin dış düşmanlarının değirmenine su taşıyan”. Vietnam gibi ülkelerin isimleri yazılı. Son olarak. 54 . Konu her gündeme geldiğinde bu ve benzeri analojiler medyada daima kuruluyor. elindeki kan damlayan baltayı havaya kaldırmış ve öfkeyle “Türkler soykırım yaptı!” diyor. ancak aydın geçinir. “Dışişleri’ne çöreklenmiş mason kafalı monşerler”: Ne yaptıkları ya da yapmadıklarından öte bu tanımlamalar diplomatların Vakit açısından zaten ‘makbul’ olmadıklarını apaçık anlatıyor. ‘Kan gölü’nün içinde Irak. Bu kare Hrant Dink’in cenaze töreninde yürüyen ‘meşhur’ kalabalığın bir bölümünü gösteriyor. “diasporanın yerli şubeleri şunlar: “Üniversite çevreleri ve aydınlar”: “YÖK’çü bilim adamlarımız” “başörtülü öğrenci kovalamaktan” (haberle ilgisi olmasa da arada başörtüsü sorunu da hatırlatılıyor) “milli meselelere zaman” ayırmamakla suçlanıyor.

Şu ya da bu konu hakkında ya desteklemek ya da karşı çıkmak üzere çeşitli lobi faaliyetleri yürütürler. ‘kan gölü’ içinde yükselen Filistinlilerin iskeletleri üzerine çıkmış. Siz savunduğunuz tez doğrultusunda çalışma yürütürken başkalarının da kendi savundukları tezler doğrultusunda çalışma yürütmeleri kadar doğal bir şey yoktur. Bunlar yasal faaliyetlerdir. 55 . Ama Vakit gazetesi bu ‘karşı lobi’ faaliyetini “ahlâksızlık” olarak yorumluyor. Haberde işlenen görüş. ahlâksızlıkta sınır tanımadıklarını” ortaya koyuyorlar. Gazete. Çünkü bu faaliyeti yürüten kuruluş bir İsrail lobisi. kan damlayan baltasını arkasına gizlemeye çalışan bir Musevi’nin resmedildiği bir karikatürle pekiştirilmeye çalışılmış. “Mişon ahlâksızlığı” biçiminde atılması ise gazetenin yayın politikasındaki güçlü antisemitizmi açığa çıkarıyor. haberin girişinde bu faaliyetin “Yeni beklenti ve oyunlar doğrultusunda Türkiye’yi sıkıştırma taktiği” olarak yorumlandığını iddia ediyor ama bu yorumu kimin yaptığı belirtilmiyor. bir komplonun söz konusu olduğu izlenimi yaratıyor. Lobilerin çeşitli konular ve politikalar etrafında yaptıkları faaliyetler onların asli işleridir. Örneğin ABD’deki Türk lobileri ABD Kongresi’nde Ermeni soykırımı yasa tasarılarının kabul edilmemesi politikası çerçevesinde ciddi faaliyetler yürütür ve bunların giderleri Türkiye Cumhuriyeti devleti ve bazı kuruluşlar tarafından karşılanır. sık rastlanan bir Musevi ismi kullanılarak. Vakit’e göre “Filistin’de bir asırdır soykırım yapan Siyonistler” yasa tasarısına “arka çıkarak. Buna karşı yapılan lobi faaliyetleri de yasal faaliyetlerdir ve giderleri de büyük oranda yine başka devletler ve bazı kuruluşlar tarafından karşılanır. Manşetin.Mişon ahlâksızlığı Vakit – 24 Ağustos 2007 Birinci sayfada manşetten verilen haberi okuduğumuzda ABD’deki bir lobinin Ermeni soykırımı yasa tasarısına destek vermekte olduğunu anlıyoruz. Bir lobi faaliyetinin değil.

56 .

*** 57 . köşe yazılarında çok sık olarak nefret söylemi ve nefret suçlarını tespit etmek mümkün. üç köşe yazısı ve analizlerine yer vermenin yararlı olacağını düşündük. Aksine. yazdıkları yayınların genel çizgisinden farklı bir dünya görüşüne sahip olduğu malum. bu yazılarda nefret suçlarının söz konusu olmadığı anlamına gelmiyor.Köşe yazıları Tarama çalışması kapsamında köşe yazıları da değerlendirmeye alınmadı. Ancak çalışmamızda köşe yazılarının değerlendirilmemiş olması. aksi takdirde “ifade özgürlüğü” tartışmasına girmemiz gerektiği ortada. Ayrıca yazarların zaman zaman gazete değiştirdiğine de tanık oluyoruz. Bu bakımdan aşağıdaki bölümde örnek olarak seçtiğimiz bir haber. Zira köşe yazarlarının bir kısmının. Bu durumda söz konusu köşe yazarının yazılarından medya kurumunun sorumlu tutulamayacağı.

Manşet. yorumları vb. Standart bir günlük gazetenin birinci sayfasının tamamını kaplamasına ve sayfada başka bir habere yer verilmemiş olmasına rağmen. bu örneği seçmemizde asıl etken oldu. yorumcusu ve editör Bağış Erten’i burada bir kez daha anmak isteriz. Daha doğrusu nefret saikiyle işlenen iki cinayetin üzerine ‘cömertçe’ kullanılabilen dil. Gazetenin internet arşivi bu haberi kapsayacak kadar geriye gitmiyordu. bu tür haberler. Gazeteye göre o kadar önemli bir haber olmalı ki o günün nüshasındaki birinci sayfa bütünüyle bu habere ayrılmış. manşet dâhil toplam 50 kelimeden oluşan bu haberi önemli kılan ise işlenmiş iki cinayet. bariz bir nefret suçunu yine bariz bir nefret söylemi ile övmenin söz konusu olması. Galatasaray-Leeds United futbol takımları arasında oynanan bir maçın sonucu üzerine yapılmış bir haber. Ankara’daki Milli Kütüphane’den aldığımız sayfa fotoğrafları üzerinden inceleyebiliyoruz. bu örneği. büyük harfler ve ünlem işareti ile “TWO SİZE!”. değerlendirmeleri ve köşe yazıları Türkiye’de çok büyük oranda futbola ayrılıyor. İnternet üzerinden aslı elde edilemediği için. yazılarda genellikle cinsiyetçi.TWO SİZE! Star – 7 Nisan 2000 Spor haberleri. Ancak bir ‘ayrıntı’ var. Nefret söylemi çerçevesinden bakıldığında. Çünkü çalışmamızın sınırları. Bu çalışmanın sınırlarını belirlemek ve medya izlemede boşlukta bırakılması muhtemel alanlara işaret etmekte emsal teşkil edebileceği için TWO SİZE! başlıklı bu haberi çalışmamızda ele almaya karar verdik. yorumları. üzerinden bir medya izleme çalışması yapmak mümkün. Oysa çok önemli bir örnekti. 58 . gazetelerin internet sayfalarıyla belirlenmişti. elinizdeki kitapçığın önceki bölümlerinde belirtildiği gibi. yorumlar vb. milliyetçi ve hatta kimi zaman ırkçı bir dilin yaygın biçimde kullanıldığına tanık oluyoruz. Türk takımı olan Galatasaray İngiliz takımı olan Leeds United’ı 2 (TWO)-0 yenmiş. Ama bunlardan önce. Oysa önerilen örnek haber Star gazetesinin internet sayfasında yoktu. Taramalarımızda bu haberin farkına varmamız olanaksızdı. Öyle ki salt spor haberleri. Bu yazıya konu olan haberi çalışma kapsamında incelememizi ısrarla öneren spor yazarı. Maçtan ve gazetenin baskıya girmesinden önceki akşam. homofobik.

Alttakinde de (takımı gol yediği ya da kaçırdığı için) futbol sahasındaki çimlerin üzerine (dövülen kişinin duruşuna çok benzer bir fotoğraf seçilmiş) çökmüş bir İngiliz futbolcu var. İki fotoğrafın özenle seçildiği belli. alkışlarla uğurlarız… Ama sizi suratınıza TÜKÜREREK gönderiyoruz! Two… Two… İngiltere’ye kadar yolunuz var!” Kolayca anlaşılabileceği gibi. “Sahada böyle”. burada (ve manşette de) kullanılan “two”. Linç ile iki cinayetin işlendiği bir vakada bir gazete “ağız burun kırmakla” övünebilir mi? Muhabirlerini olayları izlemeye değil de linççilere destek kuvveti olmaya mı yollamışlardır? Manşet altı yazısı şöyle devam ediyor: “Biz Türkler. Spotlar fotoğrafların üzerine ve manşet altına yerleştirilmiş. birkaç kişi tarafından saçlarından bastırılarak yere diz çöktürülmüş. İkinci fotoğrafın içine yerleştirilen ve tüm sayfanın son cümleleri olan spot ile haber ‘taçlandırılıyor’. İlk fotoğrafın içine yerleştirilen spotta da şunlar yazılı: “Leeds’li holiganlara Taksim’de kafasına vura vura vatan toprağını öptürdüler…” Dizleri üzerine çöktürülüp tekme tokat dövülen birinin fotoğrafına bakarak “vatan toprağını öptürme” ‘eylemi’nin gerçekleştirildiği sonucunu. Çünkü böyle bir bilgi yok. Üstteki fotoğrafta. haberi yapanların muhayyilesine bağlamak mümkün. Kim kırdı? Buradaki “biz” kimdir? Açık ki takım değil ülke ‘tutulmaktadır’. Gazete bu manşeti ve bu haber dilini işlenen iki cinayeti bilerek ve bilhassa bu iki cinayetin üzerine bina ederek kullanıyor. Her iki fotoğrafın sol üst köşesine. İki ölüm ile ilgili kanaat de burada çok daha açık biçimde dile getiriliyor. Üstelik saldırgan milliyetçilik açıkça kutsanıyor. hem ‘Türk tarafı’nın attığı iki gole. Avrupalı rakiplerimizi çiçeklerle karşılar.Taksim civarında Türk taraftarların İngiliz taraftarlara linç girişimi sonucu iki (TWO) İngiliz taraftar öldürülmüş. Sayfanın tamamını alt alta iki büyük fotoğraf ve manşet kaplıyor. sadece görüntü var. fotoğrafı işaret eden ok işaretleri içinde şunlar yazılı: “Sokakta böyle”. Ama bu durum haberin manipülatif özelliğini daha açık sergiliyor. 59 . hem de ses benzerliğinden yararlanılarak ‘tükürme’ye referans veriyor. Manşetin hemen sağ alt köşesindeki spotun ilk cümlesi şöyle: “Holiganların sokakta da sahada da ağzını burnunu kırdık…”. hem işlenen iki cinayete. tekmelenerek dövülen bir İngiliz taraftar görülüyor.

vahşi hayvan sürüleri. bunlardan 13’ü serbest bırakılmış. İngiltere’de oynanan bir maçta düzenlenen anma töreninde.) Suçlu İngilizler Akşam – 09 Nisan 2000 Emin Pazarcı – Bakış Köşe yazısı. Leeds United kulübü başkanı bir konuşma yaptı. hakaret olarak kullanılmış olduğunu tespit edelim). Bir başka ülkenin takımı ve taraftarlarına yönelik. insanlık düşmanı. Kulüp başkanı olayın ağırlığıyla orantılı olmayan cezalar nedeniyle Türkiye devletini eleştirdi (Sabah. sıradan taraftarlar değil de herhangi bir ülkede oynanacak maçlara gitmeden önce o ülkenin “değerleri” hakkında sosyolojik araştırmalar yapan 60 . İngiliz toplumunun ürettiği tortu. sabıkalı. ırkçılığa varan bu haberin dili ceza yasasının alanına girecek kadar ağır. Hem de two rekat…” Bu aşırı saldırgan nefret dili karşısında soğukkanlılıkla yorum yapmak gerçekten zor. En ağır cezayı alan sanık ise 4 yıl 9 ay hapis yattıktan sonra. anarşist (bu ifadenin. aklanıyor ve yüceltiliyor. Vakada sergilenen bütün şiddet ve iki cinayet açıkça sahipleniliyor. bu haberin böylesi bir dille verilmesinin olanaksız olacağını tahmin ediyoruz. 5 Nisan 2010). ayyaş. 50 kelimeye bu kadar yoğun ırkçı bir dili sığdıran bu haber tipik bir nefret suçu savunusu olarak iletişim fakültelerine ders malzemesi bile olabilir. it-kopuk takımı. 2000 yılında Galatasaray-Leeds United futbol takımları arasındaki maç için İstanbul’a gelen İngiliz taraftarlara Taksim’de saldırılması ve çıkan olaylar sonucu iki İngiliz taraftarın öldürülmesiyle ilgili.“Leeds’li futbolculara Ali Sami Yen’in çimlerinde cenaze namazı kıldırdılar. 2005 yılında serbest bırakıldı. 7’si ise ufak cezalar almıştı. Olayın üzerinden 10 yıl geçtikten sonra 5 Nisan 2010’da. bir maç için geldikleri ülkede saldırıya uğrayıp linç sonucu öldürülmüş iki insan ve diğer İngiliz taraftarlar için kullanılan 11 dolaysız hakaret şunlar: “Sokak serserileri. İki Türk takımı arasında oynanan bir maçta yaşanacak olsa. siyasi bir görüşü ifade ettiğinden bihaber. (Not 2: Bu bilgiyi aldığımız Sabah gazetesi haberi birinci sayfasında “BİR BU EKSİKTİ! TÜRKİYE’YE KARŞI YENİ GEREKÇE” başlığı ile verdi. Yazıda. Yazıda. cani. serseriler. “gittikleri ülkenin değerlerini çok iyi bilen” kişilerdir. küfürbaz. (Not 1: İki cinayetin işlendiği linç olayında 20 kişi gözaltına alınmış.” Köşe yazarına göre “bunlar” “tahrik konusunda uzman”.

bir tür ‘fikrine bulacağı taraftar sayısını arttırma’ hissiyatıyla hareket edildiği izlenimi uyanıyor... okuru kendi milletinin aşağılandığı ve cinayetlerin bu kışkırtma sonucu meydana geldiği fikrine inandırmak için. Asyalı'ydı. Batılı ve kendilerinden olmayan her türlü değeri ayaklar altına alırlar. Pantolonlarını indirip. 1985 Mayıs ayında Brüksel'in Heysel Stadı'nda zirveye çıktı. ‘kutsal’ sayılan ineklerin ırzına geçmeye yeltenirler. Verilen üç doğu ülkesi örneğinde ise dinsel saikler işleniyor. Sergiledikleri vahşet. Arabistan’da olsalar..homojen bir insan grubu oldukları varsayımına dayanılıyor. Üstelik bu ülkelerden ikisi İslami kurallarla yönetilen ülkelerden seçilmiş. Bunun hemen ardından köşe yazarı dünyayı doğu-batı şeklinde ikiye ayırarak.. bir taksinin de camlarını kırıyor. Herhangi bir konuda “uzman” olmak için oldukça iyi bir eğitimden geçmiş olmak gerektiği tartışmasızdır. Gittikleri ülkenin değerlerini çok iyi bilirler. bu “uzmanların” “Batılı ve kendilerinden olmayan her türlü değeri ayaklar altına” aldıklarını iddia ediyor. ‘Ben Türküm’ milliyetçi ifadesini biraz yumuşatıp. 'kutsal' sayılan ineklerin ırzına geçmeye yeltenirler. toplu saldırırlar. Bu takımın oyuncularının da taraftarlarından pek farkları yok. Hindistan'a gitseler. Cinayetlerini tek tek saymanın imkanı yok. *** Ve Türkiye'ye geldiler. Bunların vahşi bir hayvan sürüsünden farkları yoktur. Sürekli toplu dolaşırlar.. *** Neler yaptılar? Yıllardır her türlü vahşet ve saldırganlığı sergilediler. Arabistan'da olsalar. Zemzem Kuyusu’na işerler. Onlar da Leeds'te bir Asyalı'yı evire çevire dövdüler. Köşe yazarına göre “Görüntüler. iki cinayetle sonuçlanan bu vakada. çok sert hakaretlere va- Suçlu İngilizler Emin Pazarcı Kim bunlar? Bunlar. Tam 45 İtalyan'ı öldürdüler. 61 . İran'da bulunsalar. Akla hayale gelmeyecek densizlikler sergilediler. Bir duvara yüklenerek çökmesine yol açtılar. Ayyaş ve küfürbazdırlar. Çünkü. Türk parası gibi milli sembollere ‘sataşıyor’ ve cinsel içerikli mesajlar veren bazı davranışlar sergiliyor. Burada. rengi onlardan farklıydı. sokak serserileri. Bu iddiasını kanıtlamak için de yine bazı varsayımlar öne sürüyor: “Hindistan’a gitseler. Köşe yazarı belli ki okur üzerinde yaratmak istediği etkiyi güçlendirmek için ‘dinsel hassasiyetleri’ de harekete geçirmek istiyor. Zemzem Kuyusu'na işerler. İran’da bulunsalar. *** Nedir özellikleri? Tahrik konusunda uzmandırlar.. Dayanılması güç tahriklerde bulundular. Cani ve anarşisttirler. edep yerlerini gösterdiler. Humeyni’nin mezarını pisleyebilirler.” Köşe yazarının iddiasına göre İngiliz taraftarlar daha çok Türk bayrağı.. O değerlere saldırırlar. ‘Ben insanım’ diyen herkesi çileden çıkaracak cinsten”.. Köşe yazarı. Pek çok masum insanın ölümüne sebep oldular. İngiliz toplumunun ürettiği birtortudurlar.. bir başka ve daha (fazla okuru) kapsayıcı bir sıfatı (insan) da pekiştirici biçimde yanına eklemek suretiyle. İğrenç el-kol hareketleri yaptılar. Humeyni'nin mezarını pisleyebilirler. “Tahrik konusunda uzman” oldukları söylendiğine göre bu konuda yetkin bir eğitim almış oldukları da varsayılıyor denilebilir. ‘Ben Türküm’..

ortalığı birbirine katan 'Holiganlar' kadar. köşe yazarı “Sonra. Onları da yerden yere vurmalıydı! . Bu basın organları kınandı: 'Şiddeti kışkırtan yayın yapılamaz. aynı zamanda. *** Asıl 'suçlu' olan İngilizler. bıçaklar vb ile bir taraftar grubuna saldırılıp ikisinin bıçaklanarak öldürüldüğü bir linç anı “Sonra. Türk parasının üzerindeki Atatürk'e sakal bıyık yaptılar. Kadınlara. Avrupa'nın dört büyük takımı arasındasınız. Rakip futbol kulübünün yönetimini de “Bu it-kopuk takımını. Köşe yazarının mensup olunan grup veya topluluklardan hangisini hedef tahtasına oturttuğu bir sonraki cümlede ortaya çıkıyor: “Asıl ‘suçlu’ olan İngilizler. bunları yerden yere vurdu. olaylar çıktı” diye özetleniyor. Üstelik. Birinin kalkıp. camlarını kırdılar. Gazeteciler Cemiyeti'nin gözden kaçırdığı. sopalar. Bir taksiye saldırıp. soran yok! *** Bazı basın organları.” İki ülkenin iki futbol kulübü arasında oynanan bir maç yüzünden iki kişi öldürülüyor. önce asıl suçluların üzerine gitmeliydi. Leeds yöneticileri de suçlu. Görüntüler.” Okur önce öldürülen bu insanların... 'Şiddeti kışkırtan' davranışlarda da bulunulamaz. Ölen iki taraftar ile ilgili olarak 'Burası Türkiye' başlıkları atıldı. Bu serserilerden ikisi öldürüldü.Siz. Ama asıl suçlu “İngilizler”. Sonra da olanları yadırgamaması isteniyor. olaylar çıktı. yanınızda 'taraftar' diye getirmeye utanmıyor musunuz? Ama. Cinayet kanıksatılmaya.. Üstelik. 'Ben insanım' diyen herkesi çileden çıkaracak cinstendi. Bir insanın ‘milli duygularının’ yine de iki cinayeti hoş görmeye yetmeyebileceğini düşündüğü için olsa gerek. meşrulaştırılmaya çalışılıyor. çakmaklarını çıkarıp. ‘dinsel duygularını’ da hareketlendirebilecek referanslara başvuruyor. Gazeteciler Cemiyeti de hemen harekete geçti. Ortada yadırganacak bir durum yok. 'Ben Türküm'. genç kızlara laf attılar. hiç itirazım yok. olayın çok önemli bir tarafı var. şaşırtıcı biçimde yumuşuyor. Güvenlik kuvvetleri onları engellemedi. elle sarkıntılıkta bulundular. Sonra. Hızlarını alamayıp. yanınızda ‘taraftar’ diye getirmeye utanmıyor musunuz?” diyerek suça ortak ediyor. Okur bunca ‘hafifletici neden’e ikna edildikten sonra ortada duran iki cinayetle ilgili yargı açıklanıyor: “Bu serserilerden ikisi öldürüldü. Bu it-kopuk takımını. bütün bunlar yapılırken. Ölenler “sokak serserileri. Ortada yadırganacak bir durum yok. Ardından. Yazının buraya kadarki bölümüne hâkim olan hiddetli dil. Güvenlik güçlerinin (cinayetler işlenmeden önce) görevlerini yerine getirmedikleri “bütün bunlar yapılırken” diye vurgulandıktan sonra.racak kadar elinden geleni yapıyor. cani” vb. Taşlar.' Doğru. olaylar çıktı” diyor. Köşe yazarı ‘milli hassasiyetler’in altını çizmeye devam ediyor. Ancaaaak. Bunu yaparken belli bir gruba ve başka alt gruplara mensup bir insan topluluğu hedef gösteriliyor. ortalıkta hiçbir polis gücü yoktu. Bir 'açıklama' kaleme alındı. Cemiyet. Sonuç çok normal. Sonuç çok normal. 62 Türk Bayrağı'nı cinsel organlarına sürdüler. vahşi hayvan sürüleri. yaktılar. dünyadaki yokluklarının varlıklarından daha ‘hayırlı’ bir tür haşere olduklarına inandırılıyor. Ancak bu hâlâ yeterli gelmeyebilir. Leeds yöneticilerine sorması lazım: . 'Şiddeti kışkırtan' bu sabıkalı insanlık düşmanı 'holiganları' da kınamalıydı..

Köşe yazarının mesleki alanındaki en önemli örgütlenmelerden biri olan Gazeteciler Cemiyeti’nin.. Ancaaaak. suç işleyenleri belli bir ortak özellikleri (Türk ve Müslüman olmak) nedeniyle haklı göstermek. Bu köşe yazısında ulusal özelliklere yönelik nefret söylemi tespit ediyoruz. ‘Şiddeti kışkırtan’ bu sabıkalı insanlık düşmanı ‘holiganları’ da kınamalıydı.’ ‘açıklama’sına (açıklama kelimesi yazıda tırnak içinde) sitemli bir dille değiniliyor. hiç itirazım yok. Gazeteciler Cemiyeti’nin gözden kaçırdığı. bariz biçimde.Köşe yazarının söylediğine göre o tarihte “Avrupa’nın dört büyük takımı arasında” olan söz konusu futbol takımının. Köşe yazarı böylece. …” diye başlayan bir cümleyle cevap veriliyor. önce asıl suçluların üzerine gitmeliydi. savunmak yönünde açıklanabilir. Onları da yerden yere vurmalıydı!” Köşe yazarı sokakta “şiddeti kışkırtan” bir futbol kulübü taraftarı ile “şiddeti kışkırtan” bir medya kuruluşunu eşdeğer etki gücündelermiş gibi yansıtıyor. olaya dair yapılan yayınlar hakkında “şiddeti kışkırtan yayın” kanaatine varmış olmasına da adeta içerlenerek “Ancaaaak. Ve açıklama şöyle karşılanıyor: “Doğru. olayın çok önemli bir tarafı var. “‘Şiddeti kışkırtan’ bu sabıkalı insanlık düşmanı ‘holiganları’ da kınaması” gerektiği belirtiliyor. Cemiyetin “Onları da yerden yere vurma”sı gerekiyor. ‘Şiddeti kışkırtan’ davranışlarda da bulunulamaz. okuru ikna etmeye çalıştığı fikir hakkında itiraz edilebilecek bütün noktalara. kendince cevap vermiş oluyor.. Köşe yazarının bu nefret suçuna yönelik yaklaşımı. İtiraz etme ihtimali olan herkesi baştan sorumlu tutuyor. “Ölen iki taraftar ile ilgili olarak ‘Burası Türkiye’ başlıkları” atılması karşısında Gazeteciler Cemiyeti’nin ‘Şiddeti kışkırtan yayın yapılamaz. Bu vakada ulusal özelliklere yönelik nefret önyargısı ile işlenmiş bir nefret suçunu belirleyebiliriz. “Önce asıl suçluların üzerine” gitmesi. tüm yazı boyunca hakaretlerle anılan “holiganları” “yanında taraftar diye getirdiği” iddia olunuyor ve yöneticileri utanmaya davet ediliyor. Cemiyet. *** 63 .

Burhan Ayeri Köşe yazarının yazıya girişte kullandığı “Entel-Dantellerimiz” yakıştırması bir entelektüel karşıtlığı klişesi olarak toplumda da sık kullanılmaktadır. çarpık çarpık sırıtıyor” olduğunu öğreniyoruz. Sevmediğine göre. kalmasına da gerek yok. Basında o tarihlerde daha sonra çıkan haberlere göre. Köşe yazarı az sonra adını anacağı üç “entel-danteli” “milliyetçiliğe ve bu vatanın toprak bütünlüğüne saldırı halinde” olmakla itham ediyor. Nitekim yazının devamında Mansur’un “en şaşırtıcı çıkışı” olarak lanse edilen “RTÜK. Orhan Pamuk’un çok yankı bulan “30 bin Kürt. Mansur’un bu durumu eleştirmesi ve milliyetçileri adaletin koruduğu yolundaki fikrini dile getirmesi. TAYAD üyeleri henüz bildiri dağıtmaya gelmemişken. linç girişimini yapanların tutuklanmamasını eleştirmek yanlış. Ancak hangi milli değerlerle.” Sözü geçen Sütçüler Kaymakamı. ‘Hiçbiri tutuklanmadı’ sözlerini beğenmediği. Köşe yazarının Oya Baydar’ı gazeteci-yazar olarak kabul etmediği. Trabzon’daki yerel televizyonları bile kapatmadı” cümlesindeki televizyonlar bu yerel medya kuruluşlarıdır. sadece bu kimlikleri kullanan biri olarak gördüğü seziliyor. ister arzu ettiği bayraktan yap64 . Sonraki paragrafta köşe yazarının hedefinde “Gazeteci-Yazar kimlikli” Oya Baydar ve sinema oyuncusu Lale Mansur var. ‘Milliyetçileri Türk Adaleti kollarında pişpişliyor’ diyecek kadar gözü kara. Trabzon ve çevresinde yayın yapan bazı yerel medya kuruluşlarının. İster çıplak. Bir küçümseme anlamı barındırır. Bunun ardından köşe yazarı Lale Mansur hakkında hükmünü veriyor: “Mansur’a tavsiyemiz.Lale Mansur’un bayraktan donu Akşam – 13 Nisan 2005. ilçedeki kütüphanelerde bulunan Orhan Pamuk kitaplarını toplatıp imha ettirmesiyle gündeme gelmişti. beğenmediği bu ülkeye uğramaması. Çünkü bu konuda bir bilgi verilmiyor. Baydar’ın ‘Trabzon’daki linççiler’. nasıl bir yolla ve hangi sözlerle ‘dalga geçtiğini’ öğrenemiyoruz. Hatta geldiği İngiltere en uygunu. “gözü kara” olmayı gerektiriyor. bir milyon Ermeni öldürüldü” sözlerinden sonra. Zaten cümlenin devamında “Neyin ve kimin aydını bunlar?” sorusuyla da bu niyet daha belirgin biçimde sergileniyor. bir sonraki cümlede hedefe koyacağı Mansur için “Lale Mansur ise tam bir felaket” sözlerinden anlaşılıyor. İlk hedef alınan yazar Çetin Altan’ın “Sıra milli değerlere gelince. köşe yazarına göre. Baydar’ın sözünü ettiği olay kamuoyunda çok tartışılan. Köşe yazarına göre bildiri dağıtmak isteyen bir STK’nın üyelerine yönelik linç girişimi değil. bir grup TAYAD üyesinin Trabzon’da bildiri dağıtmak istemeleri üzerine linç girişimine maruz kalmaları. onlar hakkında kışkırtıcı haberler yaptıkları anlaşılmıştı. Yani böyle sözler sarf etmek için cesaret gerektiği tesbitinde bulunuyor. “Özgürlükçü artizz” olarak da küçümsenen Lale Mansur’un sözlerini aktarırken ilginç bir tespitte de bulunuluyor: “Sütçüler Kaymakamı hâlâ görevden alınmadı.

Kimseden ses yok. daha kalabalık olarak Trabzon'a gitme kararı almıştı. Sütçüler Kaymakamı hala görevden alınmadı. 'Ben Londra'dan geldim. bunu düzenleyenler apaçık meydanda.imza atanlar müthiş bir kampanya başlattılar. Ama ülkeden kovmakla yetinilmiyor. SKY TÜRK'ü açıyorsunuz karşınızda Çetin Altan. ister arzu ettiği bayraktan yaptırdığı donu giyip ortalarda dolaşabilir. Mehmet Tacettinoğlu'nun da katkılarıyla 'Bayrak Sevgisi' ile dalga geçiliyor. Sandviçlerini bile sağlıyoruz' diye yakınıyor. Gelelim en önemli konuya. Bayrağa saldıranlara 'Masum çocuk' denmekte.. Donald Trump'un Türkiye Şubesi Tuncay Özilhan. 'Türk aydını. Özgürlükçü artizz'in en şaşırtıcı çıkışı 'RTÜK. ekibimiz Moskova'daki 'Final Four'a kalacak güçte. Artık Mansur’la işi kalmadığını (daha önce ne işi olduğunu da açıklamıyor) belirten köşe yazarı.yanında oyuncu Lale Mansur düete başlıyorlar. beğenmediği bu ülkeye uğramaması. Kızılderili reislerini hatırlattı! 65 . Girebildikleri her kanalda milliyetçiliğe ve bu vatanın toprak bütünlüğü ve sembollerine saldırı halindeler.” Bildik “ya sev ya terk et” argümanı. Demek ki ortada provokasyon varsa. CNN TÜRK'e geçiyorsunuz. Malum gruplar. Altan. İstanbul'daki seyirciden şikayetçi.” Lale Mansur’un bu sözleri hangi bağlamda söylediğini. kalmasına da gerek yok. İster çıplak. hatta söyleyip söylemediğini bilemiyoruz. Özilhan'ın cümle aralarında verdiği önemli mesajları da yakaladık. giyiyorlar' diye lafa başlıyor. Artık herkes kimin ne olduğunun farkında. Sevmediğine göre. Lale Mansur ise tam bir felaket. Son anda vazgeçtiler. Sanatçının “‘Ben Londra’dan geldim. giyiyorlar’” sözlerine atıfla bu kez cinsel çağrışımları olan sözler sarf ediliyor. yolsuzluk ve hırsızlık' diyor.. Anadolu Endüstri Holding Yönetim Kurulu Başkanı'nın oturuşuna ise şaşırdık. 'Geri kalmışlık. orada bayraktan don yapıp. Cüneyt Özdemir bile 'Hop. Efes Pilsen Basketbol Takımı'nın bugünlere gelişini anlattı. hop fren yap' demek durumunda kaldı. Kapalı salon için arsa verin yapalım diyor. Bizim artık onunla işimiz olmaz. Avrupa'da kupa kaldıran ilk ekibimiz oluşunu unutmak mümkün mü? Atina'da yeter ki tarafsız hakemlik yapılsın. 'Milliyetçileri Türk Adaleti kollarında pişpişliyor' diyecek kadar gözü kara. tam olarak ne söylediğini. şair Attila İlhan’dan bir alıntıyla yazıda sözü geçen kişileri “batının ajanı” ilân ettikten sonra “en önemli konuya” geliyor. Gazeteci-Yazar kimlikli Oya Baydar 'Trabzon'daki Linççiler' diye söze girip.tırdığı donu giyip ortalarda dolaşabilir. Sıra milli değerlere gelince. Kollarını bir bağladı. 'Otobüsle alıp yine otobüsle bırakıyoruz. orada bayraktan don yapıp. Burhan Ayeri Entel-Dantellerimizin 'Aydınlar Bildirisi'ne Neyin ve kimin aydını bunlar?. Doğrusu biz de Kadıköyspor ve Pano Natof'la alınan startı hatırlayanlardanız. söyleşi sonuna kadar öyle kaldı. 'Sözde Vatandaş' diyen Türk Ordusu için 'Suç duyurusu' yapılmakta. Ardından Oya Baydar-Meşhur bildiriyi kaleme alanlardan. Atilla İlhan'ın sözü aklımızdan çıkmıyor. Trabzon'daki yerel televizyonları bile kapatmadı' şeklindeki konuşmasıydı. Köşe yazarına göre “malum gruplar”ın (TAYAD üyeleri kastediliyor) “daha kalabalık olarak TrabLale Mansur'un bayraktan donu. 'Santra' programında Yiğiter Uluğ'un konuğuydu. Bundan sonraki beş cümlede iki ayrı vaka aynı olayın parçalarıymış gibi yansıtılıyor. Bizim artık onunla işimiz olmaz. çarpık çarpık sırıtıyor. Hatta geldiği İngiltere en uygunu. batının ajanıdır'. Köşe yazarı izin veriyor: “İster çıplak. beşN birK'da önce Liz Hurley'le bant söyleşi var. Mansur'a tavsiyemiz. 'Hiçbiri tutuklanmadı' diye çıkış yapıyor. ister arzu ettiği bayraktan yaptırdığı donu giyip ortalarda dolaşabilir.

Bu olaya karıştıkları iddia edilen kişiler için ‘sözde vatandaş’ kavramını kullanan kişi dönemin Genelkurmay Başkanı idi. Lale Mansur’la ilgili söylem başlığa da çekildiği için bu yazıda cinsiyete yönelik nefret söylemini ön planda sayıyoruz. mağdurları suçlu gibi göstermeye çalışarak da bu suçu teşvik ediyor. başka bir zamanda ve tamamen ilgisiz bir başka olayın parçası gibi gösterilerek. Artık herkes kimin ne olduğunun farkında. 66 . ‘Sözde Vatandaş’ diyen Türk Ordusu için ‘Suç duyurusu’ yapılmakta. “Bayrağa Saldıranlara ‘Masum çocuk’ denmekte.zon’a gitme kararı” alıp “son anda vazgeçmeleri” provokasyonu “apaçık meydana” çıkarıyor. Suçlananların ‘suç’larına böylece ordu düşmanlığı da eklenmiş olmaktadır. TAYAD üyelerinin linç edilmesi ile Mersin’deki ‘bayrak yakma olayı’ da harmanlanarak okurun zihninde bunlar arasında bağlantılar kurmayı hedefliyor. Yoğun bir milliyetçilik ve aydın düşmanlığı işleniyor. ister arzu ettiği bayraktan yaptırdığı donu giyip ortalarda dolaşabilir” sözleriyle de cinsiyete yönelik nefret söylemi geliştiriliyor. Köşe yazarı bunu savunmakla kalmıyor. “Entel. “neyin ve kimin aydını” yaklaşımıyla toplumsal statüye yönelik bir nefret söylemi. Çetin Altan’la başlayıp Oya Baydar ve Lale Mansur’un bazı fikirleriyle devam ettirilen yazı. Yukarıdaki olay başka bir şehirde. TAYAD üyelerinin provokatör olduğu iddiasıyla siyasal kanaatlere yönelik bir nefret söylemi. zaten baştan bir provokasyon düzenlemiş olmaları sonucu olarak gösterilmeye çalışılıyor. Köşe yazarına göre ise bu sözleri kullanan “Türk Ordusu”dur ve suç duyurusu “Türk Ordusu”na karşı yapılmaktadır. Kışkırtma sonucu linç girişimine uğradıkları yere gitmekten “son anda” vazgeçmeleri aynı şeyin başlarına bir kez daha gelmesinden çekinmeleri sonucu değil. kamuoyunu yine uzun süre meşgul eden Mersin’deki ‘bayrak yakma’ olayı. TAYAD üyelerine yönelik linç girişimi aynı zamanda siyasi kanaatlere yönelik bariz bir nefret suçudur. Köşe yazarının ‘masum çocuk’ denmesine sinirlendiği 12 ve 14 yaşlarında iki çocuğun (ve başkalarının) tutuklandığı tamamen farklı bir vaka. okurda katlanan bir etki yapması hedefleniyor. “İster çıplak.dantel”.” Burada sözü edilen vaka. Buradaki yaklaşımın bir mantık hatası değil bilinçli bir çarpıtma olduğu yargısına varmamız için gereken malzeme bu beş cümlenin son ikisinde veriliyor.

koca. Okumaya öyle olduğunu (söylenenlerin alıntı olduğunu) varsayıp devam ettiğimizde bu kez şaşırıyoruz. Ama denize kendisinin standartlarına göre girilmesi kaydıyla. “Sebebi her ne olursa olsun tesettür giysisiyle denize girmek zorunda kalan genç kızlar ve kadınlar” ele alınacak. Yok ya?” Burada şüpheye düşüyoruz: Acaba bundan önceki cümleler Ahmet Hakan’ın bir yazısından mı alınmış ve buradan itibaren ona yönelik bir eleştiri mi yapılacak? Çünkü hem “alternatif çözüm olarak üretilen kıyafetini” “sakil” bulan bir yazara “Yok ya?” diye itiraz edip hem de söz konusu kıyafete insanı “bir su ninjasına” benzeten “çizgi roman kıyafeti” demek mantıksal olarak tutarlı değil. hatta komik bulduğu anlaşılıyor.Tesettürlü yüzmek Hürriyet – 16 Temmuz 2005 Zeynep Göğüş Ele alınan konu hakkında kararsızlık içinde kalınmış izlenimi yaratan bir yazıyla karşı karşıyayız. Çünkü kıyafetleri kendisinin de “sakil”. 67 . Yazı bir soruyla başlıyor: “ACABA onlar hayatlarından memnun mu?”. cümlesiyle söz konusu kişiler açıkça alaya alındıktan bir cümle sonra. erkek kardeş. bir su ninjasına benzemeyi dahi göze alarak giyiyor”. ama…” diye başlayan dört cümle içinde şöyle sıralanıyor: Baba. Bu kişilerin kendi tercihlerinin de bu yönde olabileceği ihtimali göz önüne alınmıyor. “Ve sonunda astronot giysisi kumaşından yapılma o çizgi roman kıyafetini. ama alternatif çözüm olarak üretilen kıyafetini Ahmet Hakan kardeşimiz sakil buluyor. bir başka köşe yazarının konu hakkındaki görüşü şu sözlerle eleştiriliyor: “Denize girmek istiyor. inançlar. hepsi de “Denize girmek istiyor. Bu cümleler tırnak işareti içinde de verilmemiş. Bu ‘sebepler’. ‘Denize girmeseniz ölür müsünüz?’ demeye getiriyor. Ama önceki cümlelerin Ahmet Hakan’a ait bir yazıdan alındığına dair bir uyarı yok. Köşe yazarı bu “genç kızlar ve kadınlar”ın denize girme ‘hakkını’ savunuyor.

yaptığı filmi beğenmeyip Hollandalı sinema yönetmeni Theo van Gogh’un sokak ortasında boğazını kesen radikal İslamcı Faslı genç. ama alternatif çözüm olarak üretilen kıyafetini Ahmet Hakan kardeşimiz sakil buluyor. bir su ninjasına benzemeyi dahi göze alarak giyiyor. Zaten “o kadınlara o kılıkta yüzmenin. yüzme sırasında ‘bedenen’ rahat hissetmenin. bu kadınları bu hale sokan her kim ve her ne ise siz neden onu sorgulamıyorsunuz? Bundan álá özgürlük kısıtlaması ve yasakçılık olur mu? Ve ayrıca neden o kadınlara o kılıkta yüzmenin. Denize girmek istiyor. Denize girmek istiyor. Denize girmek istiyor. Üstelik “ben soruşturdum. bu hafta çıkarıldığı mahkemede ‘Bunu inançlarım nedeniyle yaptım’ dediğinden beri benim ‘inançlarım’ gerekçesine olan alerjim yeniden nüksetti. ama kocası mayo giymesini yasaklıyor. erkek kardeş. Tabii zahmet edip oruşturursanız.Şu cümleyi okuyunca öncekilerin başkasına değil köşe yazarına ait olduğunu anlıyoruz: “İyi de.. denizden çıkınca plajda yürürken veya uzanırken. Denize girmek istiyor. toplumu oluşturan her birey açısından geçerli değildir. bunu da belirtmekte . ‘Denize girmeseniz ölür müsünüz?’ demeye getiriyor. sahil kahvesinde. kıyı restoranında otururken ‘ruhen’ rahat hissetmeye feda edilemeyeceği yaklaşımı. inançlar.” Bu tip kıyafetlerle denize giren insanlarla kapsamlı bir araştırma yapılmış da bunun sonuçlarına göre “hemen hepsi” rahatsızlıklarını belirtmişler gibi bir gönül rahatlığıyla devam ediliyor söze. ama inançları yasaklıyor. Bu soruları soracak olan ‘biz’ kimdir? Bu kıyafetleri giymeyenler. siz de zahmet edip soruşturun” gibisinden biraz suçlayıcı bir cümle de eklenmiş. Tabii zahmet edip soruşturursanız. Yok ya? *** İyi de. aslında hiç de rahat etmediklerini söylüyorlar. ama erkek kardeşi mayo giymesini yasaklıyor. Böylece kendisine daha rahat inanacağımızı hesaplıyor olmalı. Köşe yazarı bu sorgulamayı yapmış gibi devam ediyor yazısına: “Hemen hepsi. baba. “Bu hale sokmak” ifadelerinden de kıyafetlerin köşe yazarınca da tasvip edilmediği ve kadınların zorla bu kıyafetlere büründürüldüğü inancını taşıdığını anlıyoruz. Çünkü “bu kadınları bu hale sokan her kim ve her ne ise” daha en başta sorgulanmıştı. Ne de olsa konuyu soruşturmuş. (Bu arada. bu kadınları bu hale sokan her kim ve her ne ise siz neden onu sorgulamıyorsunuz?”. güneşin altında oturmanın nasıl bir his olduğunu sormuyoruz? Hemen hepsi. güneşin altında oturmanın nasıl bir his olduğunu” sormalıyız. İçlerinden ‘inançlarım nutku’ çekenleri de çıkacak arada elbette. Denize girmek istiyor. giysilerin içine yüzerken su kaçtığını. Köşe yazarına göre “Bundan âlâ özgürlük kısıtlaması ve yasakçılık” olmaz. Üstelik denizin içinde. ama babası mayo giymesini yasaklıyor.. Bu ‘biz ve onlar’ bölümlemesinde daima bir ötekileştirme potansiyeli var. aslında hiç de rahat etmediklerini söylüyorlar. koca. giysilerin içine yüzerken su kaçtığını. Ve sonunda astronot giysisi kumaşından yapılma o çizgi roman kıyafetini. Bu noktadan sonra köşe yazarı bu kıyafetlerle denize giren insanlardan gelebilecek 68 Tesettürlü yüzmek Zeynep GÖĞÜŞ Acaba onlar hayatlarından memnun mu? Sebebi her ne olursa olsun tesettür giysisiyle denize girmek zorunda kalan genç kızlardan ve kadınlardan söz ediyorum.

Tam tersine üst gelir grubundan. Bu örtünmek de olabilir. böyle dikkat çekiyorlar.. bugün köyün tüm genç kadınları mayolu. ama Antalya’da çokmuş.‘inançlarım gereği böyle giyiniyorum’ eleştirilerini baştan bertaraf etmek için “İçlerinden ‘inançlarım nutku’ çekenleri de çıkacak arada elbette. bol çöplü bakımsız halk plajlarını dolaştım. Bunları giyenler de tatil köylerindeler. 20 yıl önce Balkan göçmenlerinin yaşadığı Kurşunlu Köyü’nde elbiseyle denize girerlerdi. Ancak bu giyim tarzını inançları gereği benimsediklerini söylüyorlarsa tehlike çanları çalıyor demektir. İşte o zaman “’inançlarım’ gerekçesine olan alerji”si yeniden nükseder. kadınların giysileri üzerinde ahkám kesmeyi bıraktıkları gün. Üstelik normal mayoyla denize girseler kimsenin ilgilenmeyeceği kadınlar. Ama gerçek nedenler benim yukarıda saydıklarımdır’ şeklinde çözümlenebilir bu cümle.. Alay etmek de çözüm değil. Bu bir süreç.. *** Kadınların tesettürlü giysiler içinde denize girmek zorunda kalmaları. Bir kere o özel kıyafet. oralarda böyle giysilerle denize giren kimse görmedim. Köşe yazarının konuya yaklaşımı şöyle de yorumlanabilir: yarar var. Bu konuda “inançlarım nutku” çekecek kişiler ile bir başka kişi arasında hiç de bilinçsizce olmayan bir analoji kuruyor. Türk standartlarına göre oldukça pahalı. Yazıya konu olan “genç kızlar ve kadınlar” ‘Ben aslında denize mayoyla girmek istiyorum ama babam/erkek kardeşim/kocam/inançlarım buna izin vermiyor’ diye ‘nedamet getirirlerse’ kabul görebilirler. bu hafta çıkarıldığı mahkemede ‘Bunu inançlarım nedeniyle yaptım’ dediğinden beri benim ‘inançlarım’ gerekçesine olan alerjim yeniden nüksetti. “Yeniden” nüksettiğine göre bu “alerji” zaten hep pusuda bekle69 .5 yaşındaki oğlum bile ‘x ışını teleskobu’ ile tesettürlü giysinin ardını görebileceğini iddia ediyor. elbiseyle denize giren fukara takımından değil. 6. Ve biz bu konularda rahata. yaptığı filmi beğenmeyip Hollandalı sinema yönetmeni Theo van Gogh’un sokak ortasında boğazını kesen radikal İslamcı Faslı genç. Davranışlarını inançlarıyla açıklayan insanlara toptancı bir yaklaşım söz konusu.. Örneğin.) Bu zorlama özel plaj kıyafetiyle kıyıda oturan kadınlar. sebebi her ne olursa olsun benim için adil değil.) Yazının başında hayatlarından memnun olup olmadıklarını merak ettiği “genç kızlar ve kadınlar” ile bir insanın “sokak ortasında boğazını kesen radikal İslamcı Faslı genç” arasında kurulan bu analoji ötekileştirmenin ne boyutlara varabileceğini gayet net açıklıyor. Bence bunu da Türkiye’nin marjinal renkleri diye düşünüp geçelim. Parantez içine aldığı ve sanki ‘geçerken’ söylemiş gibi ‘bu arada’ diye başladığı analojiyi yaratan cümleleri bir kez daha okuyalım: (Bu arada. Fakat tam burada köşe yazarı nefret suçları açısından çok tehlikeli sularda kulaç atmaya başlıyor. “Arada” çıkabilirler. ilk kez kadınlar denize girmeye başladıklarında giydikleri fırfırlı uzun şortları hatırlayalım. sokak ortasında boğaz kesmek de. Zaten yazının sonuna doğru bu giysilerle denize girmek “zorunda kalmaları” ile alay etmenin çözüm olmadığını söylüyor ve “Türkiye’nin marjinal renkleri diye düşünüp geçmeyi” öneriyor. Geçen hafta sonu Mudanya ile Gemlik arasındaki pet şişeli.” diyor. huzura ne zaman ereceğiz biliyor musunuz? Erkekler. ‘Bunu söyleyecekler nutuk çekmektedir. bunu da belirtmekte yarar var. Ve geçen yüzyılın başında Fransa’nın güneyinde.

huzura ne zaman ereceğiz biliyor musunuz? Erkekler. yüzyılın başında. üstelik de “astronot giysisi kumaşından” çözüm üreten ihtiyacın nereden doğduğunu açıklamakta yetersiz kalıyor. elbiseyle denize giren fukara takımından değil. bu gerici zihniyet hâlâ denizde “tesettürlü yüzüyor”.5 yaşındaki çocuğu bile ileri teknoloji ürünü aletlerin hangi alanlarda kullanılabileceği konusunda oldukça yaratıcı olabiliyorken. Bu giysileri satın alanların tercihi de zaten bu. kadınların giysileri üzerinde ahkâm kesmeyi bıraktıkları gün.5 yaşındaki oğlu “bile” (burada ‘bile’ kelimesi önemli) “‘x ışını teleskobu’ ile tesettürlü giysinin ardını görebileceğini iddia ediyor”. Köşe yazarı. sırf kıyafetlerinden dolayı bu biçimde eleştirseydi. bazı “genç kızlar ve kadınlar”ın giysilerini konu edinen yazısını gerçekten ilginç (burada köşe yazarının bir kadın olduğunu söylemek gerekiyor) bir soru ve cevapla bitiriyor: “Ve biz bu konularda rahata. satır arasında sırıtıyor. dikkatli bakıldığında. Onun 6. Tam tersine üst gelir grubundan”. bu yazıda muhtemelen toplumsal statüye yönelik bir nefret söyleminin ağır bastığı kanaatine varacaktık.mektedir. denize kendisinden farklı kıyafetlerle giren bazı kadınları. Ama denize girmek için 21. Yazının geneli dikkate alındığında pek de önemli görülmeyebilecek olan bir ayrıntı. Bu giysilerin amaca en uygun kumaşlardan üretilmiş olması. Fransa’nın güneyinde denize giren ilk (?) kadınların (siyahbeyaz ilk sessiz filmlerde görülen) “fırfırlı şortlarını” hatırlatıyor. Köşe yazarının da belirttiği gibi bunlar “özel plaj kıyafeti”. Bu yazıda kullanılan saikler belli bir dinsel inanç biçimini hedef alıyor ve o inancın simgelerini taşıyan kişilere karşı doğacak/var olan önyargıları besliyor. “Normal mayoyla denize girseler kimsenin ilgilenmeyeceği kadınlar”ın dikkat çektiğini küçük oğlunun bir iddiasıyla kanıtlamaya çalışıyor köşe yazarı. Vücut hatlarının ortaya çıkmaması için özel kumaşlardan üretilmiş. Köşe yazarı yazının sonunda söz konusu ettiği kişilere ‘hoşgörü ve tevazu’ gösterirken de bu geri kalmışlığı bir kez daha vurgulamayı ihmal etmiyor.” Köşe yazarı. Geçen yüzyılın başında. Yazıda sona yaklaşıldıkça sınıf farkları gibi noktalar da vurgulanıyor ve satır aralarına gizlenmiş başka ayrımcı ifadeler de ortaya çıkıyor. Denize girdiklerinde üzerlerine yapışıp hatlarını belirginleştiren “fukara takımı” elbiselerini değil de bu özel giysileri tercih etmelerinin nedeni zengin olmaları değil. Ancak kıyafetler üzerinden yürütülen bu eleştiride dinsel inanca yönelik nefret söylemi çok daha ağır basıyor. 70 . “Zorlama özel plaj kıyafetiyle kıyıda oturan kadınlar. Modernitenin gereklerini harfiyen yerine getiren çağdaş bir ailenin 6.

71 .

Tavsiyeler Nefret suçları ve nefret söyleminin önlenmesi ve kamuoyunun bu konuda bilgilendirilmesi çabalarının kapsamlı. kamu kurumları. çok boyutlu ve uzun erimli olması gerekiyor. hukuki ve psikolojik boyutları söz konusu. Bu konuda hükümet. bir kısmı yürüttüğümüz çalışma kapsamının dışında olmasına karşın. Benzeri medya izleme ve tarama çalışması yürütecek kişilerin dikkat etmesinde yarar görülen hususlar: • Taranan yıllar içinde gazetelerin söyleminde ve nefret suçlarına yaklaşımlarında değişen bir şey olmuş mu? Neler değişmiş? Örneğin Öcalan’ın yakalanması. buradan hareketle 72 . Danışma Kurulu toplantılarında ve projenin yürütülmesi sırasında dile getirilen. kültürel. bayrak mitingleri gibi kamuoyunu yakinen ilgilendiren olayların yaşandığı zamanlarda ne gibi söylem farklılıklarına rastlıyoruz? • Söylemde “kırılma” addedebileceğimiz değişiklikler oluyorsa bu nasıl bir konjonktüre rastlıyor? • Gazete sahibi/editoryal ekibin değişmesi durumlarında nefret suçları ile ilgili haberler ya da nefret söylemine giren haber iletme tarzında ne gibi değişikliklere rastlıyoruz? • Aynı haberin farklı gazetelerde ne şekilde verildiği saptanabilirse. sivil toplum kuruluşları ve siyasi partilerin üzerine düşen görevler olduğu gibi. ileride yapılacak benzeri çalışmalara yardımcı olması bakımından önerilere yer vermenin yararlı olacağını düşündük. Aşağıda nefret suçlarının önlenmesinde en etkin olabilecek taraflara yönelik tavsiye niteliğinde önerilerimizi paylaşmak istedik. meselenin toplumsal.

“Sapık”. “Müslüman”. “Başı açık”. • Bir haberde veya yazıda. “Laik”. 73 . “Travesti”. kuşkuya düştükleri ya da bilgiye gerek duydukları konularda konunun uzmanlarından destek almalıdır. Kullanılan söylemi kendinize yönelik düşündüğünüzde rahatsızlık duyuyor ve bir önyargı seziyorsanız büyük olasılıkla karşınızda bir nefret söylemi örneği bulunmaktadır. ayrımcılık. ayrımcılık. manşetlerden sayfa düzenine kadar. Okura yönelik tavsiyeler • Bir haberde nefret söylemini tespit edebilmek kişinin kendisini nefretin nesnesi. nefret suçları ve nefret söylemi gibi kavramlar konusunda bilgilenmesi gerekir. Bunun için örnek vaka takibi iyi bir yöntem olabilir. bunu yapanın gazete mi haberi yazan kişi mi olduğuna dikkat edilmesi önemli. • Kimi sözler veya terimlerin hangi şekilde ve hangi durumda tırnak içine alındığına. haberlerin dilinden seçilen konu başlıklarına. • Medyada çalışan herkesin özellikle ırkçılık. “Hain” vb) çıkarıp yerine aynı nitelikleri anlatan başka kelimeleri (“Türk”. basın organlarının ırkçılık. Bu olanak kullanılarak. • Gazetelerin özellikle internet sayfalarında yayımlanan yazılarının altında yorum yapılabilmektedir. kurbanın ya da mağdurun nefret suçu veya söylemine konu olmuş özelliğini ifade eden kelimeleri (“Kürt. • Gazeteciler sonuç itibariyle kurumun genel yayın politikası çerçevesinde mesleğini icra edebildiği için. bunun için gerekli altyapı oluşturmalıdır. “Eşcinsel”.şiddet ve nefreti körükleyen tarzları analiz etmek olanaklı olabilir. cinsiyetçilik. bunun öncesi ve sonrası dönemler karşılaştırılarak içerik ve söylemde nasıl bir farklılık olduğunu incelemek anlamlı olabilir. bunların uygulanmasını sağlaması ve çalışanlarını meslekiçi eğitimden geçirmesi gerekir. “Türbanlı”. • Gazeteci meslek örgütleri. nefret söylemine karşı kurumsal bir politika belirlemesi zorunludur. ırkçılığa. “Kahraman” vb) koyup yeniden okumak da işe yarayabilir. milliyetçilik. • Gazetelerin “yayın politikaları” veya “ilkeleri”ni açıklaması durumunda. • Bu doğrultuda medya kurumunun sosyal sorumluluk anlayışıyla etik kurallar belirlemesi. “Heteroseksüel”. yazının kendisi nefret söylemi içerebilmekte veya bunun tam tersi. gazetecilik ilkelerinin uygulanmasında daha fazla müdahil olmalıdır. “Yahudi”. Aynı şekilde gazetelerin ilgili birimleri uyarılabilir. yani olayın mağduru yerine koyması işe yarayabilir. nefret söylemi yayan yazılar protesto edilebilir. Ermeni”. Zira bazı haber/köşe yazılarında başlıkta nefret söylemi söz konusu olmasa da. ayrımcılığa ve nefret söylemine izin vermemeli. Medya kurum ve mensuplarına yönelik tavsiyeler • Medya kurumunun yetkilileri ve gazeteciler. başlık nefret söylemini yansıtırken. • Çoğu kez haber/yazı başlığı ile içeriği iki ayrı değerlendirme konusu olabilmektedir. yazının içeriğinde nefret söylemi yer almayabilmektedir.

• Avrupa Bölgesel ve Azınlık Dilleri Şartı’na taraf olunmalıdır. • Her Türlü Irk Ayrımcılığının Ortadan Kaldırılmasına İlişkin Uluslararası Sözleşme’nin bireysel şikâyet başvurusu yolunu öngören 14. rapor edilmesi. • Nefret suçları ve nefret söylemi konusunda farkındalık yaratılması. • Bilgisayar Sistemleri Yoluyla Gerçekleştirilmiş Irkçı ve Yabancı Düşmanlığı İçeren Eylemlerin Suç Sayılmasıyla İlgili Siber Suçlara Dair Sözleşmeye Ek Protokol’e taraf olunmalıdır. • Nefret ve hoşgörüsüzlüğe karşı mücadele için kültürel çeşitliliği destekleyen. siyasi partiler ve TBMM’ye yönelik lobi çalışmaları yapılması. • Gözden Geçirilmiş Avrupa Sosyal Şartı’na toplu şikâyet başvurusu yolunu öngören beyanda bulunulmalıdır. • Nefret suçu ve nefret söylemine karşı durmak için gerekli kampanyalar ve etkinlikler düzenlenmesi. ayrımcılık. • Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’ne Ek 12 No’lu Protokol onaylanmalıdır. Hükümete yönelik tavsiyeler » Uluslararası sözleşmeler • Hükümet. Bunun için yapılabilecek birçok şey var: • Yasal mevzuatın geliştirilmesi için çalışmalar yürütülmesi. • Nefret suçu mağdurlarının sesinin çıkmasına destek olunması. uzun vadeli yaklaşımların geliştirilmesi. • Eğitimde Ayırımcılığa Karşı UNESCO Sözleşmesi’ne taraf olunmalıdır. maddesi ile ilgili beyanda bulunulmalıdır. nefret suçları ve nefret söylemi konusunda Türkiye’nin taraf olduğu uluslararası sözleşmelerden doğan yükümlülüklerini bütünüyle ve etkin bir şekilde yerine getirmelidir. • Nefret suçu ve nefret söylemi vakalarının izlenerek. • Ulusal ve uluslararası düzeyde işbirliğinin artırılması. Bu doğrultuda. • Konu üzerinde çalışmalar yürüten sivil toplum kurumlarının çalışmalarının sonuçlarının ortak bir havuzda toplanarak daha yaygın biçimde duyurulması ve etkin olarak kullanılması.Sivil toplum kuruluşlarının yapabilecekleri • Nefret söylemi ve nefret suçlarına karşı mücadelede öncelikli sorumluluk yerel ve ulusal resmi yetkililerde olmakla birlikte. • Ulusal Azınlıkların Korunmasına Dair Çerçeve Sözleşme’ye taraf olunmalıdır. Gerektiğinde bu konuda uluslararası işbirliğini arttırmalıdır. • Ders kitaplarındaki nefret söylemlerinin tespit edilerek ayıklanması için çalışmalar yürütülmesi. 74 . • Nefret suçu mağdurlarına adli yardım hizmeti verilmesi ve gerektiğinde rehabilitasyon desteği sağlanması için baskı grubu oluşturulması (ya da çaba gösterilmesi). sivil toplumun çalışmaları da hükümetin bu konulara ilişkin adım atmaya ikna edilmesi konusunda belirleyici olabilir.

Örneğin. nefret söylemi olarak algılanabilecek veya ırkçı. geçici olumlu önlemler) net biçimde ifade edilecek şekilde değiştirilmelidir. soruşturulması ve kayıt altına alınması için gerekli eğitimler verilmeli ve kaynaklar sağlanmalıdır. Üst düzey siyasi yetkililer. 75 . geliştiren bir etkiyi doğuran görüşlerden özel olarak kaçınmalıdır. medeni hukuk. • Türk Ceza Kanunu’nda nefret suçları ile ilgili genel bir ağırlaştırıcı neden öngörülmeli veya belli suç tiplerinde nefret suçları ile ilgili ayrı ayrı ağırlaştırıcı neden öngörülmelidir. nefret suçları ve nefret söylemi konusunda kapsamlı. • Şiddet içeren nefret suçlarının vuku bulması durumunda. ulusal çapta oluşturulan ve koordine edilen bir ceza kovuşturması politikası geliştirilmelidir. siyasi partiler ve siyasetçilere yönelik tavsiyeler • Siyasetçiler. • Nefret söylemi ve nefret suçları konusunda çalışma yapmak üzere uluslararası standartlarda uzman kurumlar oluşturulmalı. nefret. • Türk Ceza Kanunu’nun tanımlar bölümünde nefret suçları tanımlanmalıdır.» Yasal mevzuat ve uygulamalar • Anayasa’nın 10. mahkemelere mağdurlar için cevap hakkı veya nefret söylemi kullanan kişinin sözünü geri alması yönünde karar yetkisi tanınması. yabancı düşmanlığı. • Özel hukuk yoluyla nefret söylemi ile mücadele olanakları güçlendirilmelidir. • Çeşitli yeni medya ve iletişim hizmetlerinde ve ağlarında mevcut yasal çerçevenin yeterince uygulanması güvence altına alınmalıdır. gerektiğinde nefret suçu mağdurlarının rehabilitasyonu için destek sağlanmalıdır. • Adli makamlara ve kolluk güçlerine nefret suçlarının belirlenmesi. • Nefret suçlarının yol açtığı hasar göz önüne alınarak. kınanmalı. nefret söylemi ile ilgili yasal mevzuat hakkında bilgi akışı sağlanmalıdır. • Mağdurların başvurabileceği ve hukuki destek alabileceği merkezler oluşturulmalı. antisemitizm veya hoşgörüsüzlük temelli nefret veya ayrımcılığın diğer biçimlerini yayan. ilgili sivil toplum kuruluşlarının hukuk davası açma hakkının tanınması. bu suçların varlığı kabul edilerek. kamuoyuna nefret suçlarının soruşturulacağına ve bu tür suçları işleyen failler hakkında yasaların tam olarak uygulanacağına dair açık mesajlar vermelidir. ceza ve idare hukukuna dair hükümler içeren yasal düzenlemeler yapılmalı ve mevzuat etkili bir şekilde uygulanmalıdır. Kamu görevlileri. Meclis’te bir “Nefret Suçları Komisyonu” kurulmalıdır. özellikle medyada. meşru gören. • Sivil toplum kuruluşlarının nefret suçları ve nefret söylemine karşı yürüttükleri faaliyetler teşvik edilmelidir. • Kamuya ve medya çalışanlarına yönelik. maddesinde belirtilen devletin yükümlülükleri (Örneğin. orantılı ve caydırıcı. nefret söylemi mağdurlarına tazminat hakkının tanınması. resmi kurumlar ve kamu görevlilerinin.

vb. Sosyal Değişim Derneği’nin öncelikli çalışma alanını oluşturmaktadır. ırkçı ve etnik ayrımcılık karşıtı bir network kurulması. • Çeşitli bilgilendirici broşür.Dernek çalışmaları hakkında Nefret suçları. • Irkçılık ve nefret suçları konusunda bir izleme merkezinin oluşturulması. bülten. Planlanan bu çalışmaları şöyle sıralayabiliriz: • Nefret suçları konusunda yasal mevzuat oluşturulması için kampanya ve lobi faaliyetlerinin düzenlenmesi. • Ulusal ve yerel medya ile işbirliği yapılması. • Nefret suçları. nefret suçları konusunda 2010-13 yıllarını kapsayan 3 yıllık bir strateji çerçevesinde. Dernek. • Nefret suçları karşıtı bir festival düzenlenmesi.org 76 . • Nefret suçları karşıtı bir konferans düzenlenmesi. Güncel etkinlik ve bilgiler için: www.sosyaldegisim. • Eğitim seminerleri örgütlenmesi. sorunun çeşitli boyutlarını ele alan çalışmalar yürütmeyi planlamaktadır. vb yayınlar hazırlanması ve dağıtılması.

www.turkhukuksitesi.Library in a Book . Jess Maghan. Valerie Jenness ve Kendal Broad. 2009 . Melek Göregenli. Causes and Responses. Blackwell Publishing.Hate Crimes. (İndirme tarihi: 13 Şubat 2010).nuj.Preventing and responding to hate crimes .nefretsoylemi. Kaos GL web sitesi.Hate crime: The global politics of polarization.osce. Aldine Transaction.org http://www. Öykü Didem Aydın.humanrightsfirst.Hate Crime: Impact. 4’üncü Baskı (2009) . Üçüncü Baskı. Robert J.org www. SAGE Publications Ltd. Editör: George Ritzer. Ethics for journalists. 2009 .org . SIU Press. http://www.org www.Hate crimes: New Social Movements and the Politics of Violence.Nefret suçları kimin sorunu?.uk http://www. 2003 .en. Inc.org/odihr http://www.org.The Blackwell Encyclopedia of Sociology.org 77 .humanrightsfirst. Neil Chakraborti ve Jon Garland.2008 Hate Crime Survey. Routledge.org/content/nefret-suclari-kimin-sorunu İnternet kaynakları www.org http://www.kaosgl. 2001 .com www. 1998 . Tom Streissguth..splcenter. OSCE . (İndirme tarihi: 13 Şubat 2010). Kelly.wikipedia.A resource guide for NGOs in the OSCE region. 2009 .edebiyatvehukuk. Facts On File.Nefret Suçları ile Mücadele: Ceza Hukukunun Olanakları ve Sınırları.nefretme.org http://www. .Office for Democratic Institutions and Human Rights (ODIHR).Richard Keeble.Kaynaklar .

78 .