FAKULTET ZA POSLOVNE MEDITERANSKE STUDIJE U TIVTU

SEMINARSKI RAD

NAZIV SEMINARSKOG RADA: “SAVREMENI TRENDOVI U TURIZMU: RAZVOJ TURIZMA U OPŠTINI PLUŽINE”

MENTOR: Prof. Dr Slobodan Unković STUDENT: Gordana Vukićević BROJ INDEKSA: 140/09

1

Budva, decembar 2010 SADRŽAJ UVOD 1. SAVREMENI TURISTIČKI TRENDOVI 1.1. TURIZAM KAO RAZVOJNI PROBLEM 1.2. DEFINISANJE TURIZMA KAO VODEĆE GRANE XXI. VIJEKA 1.3. MEGA-TRENDOVI I GLOBALIZACIJA TURIZMA 1.4. KRETANJE TURISTIČKIH TOKOVA U EVRPOI 2. OPŠTE KARAKTERISTIKE OPŠTINE PLUŽINE 2.1. OPŠTINA PLUŽINE 2.2. PRIRODA I TURIZAM 2.3. ISTORIJSKO I KULTURNO NASLEĐE 3. RAZVOJ TURIZMA U OPŠTINI PLUŽINE 3.1. RAZVOJ SEOSKOG EKO TURIZMA U OPŠTINI PLUŽINE 3.2. KONCEPT ODRŽIVOG RAZVOJ EKO SELA 3.3. ORGANSKA POLJOPRIVREDA ZAKLJUČAK LITERATURA

2

str. To se potvrđuje i u današnjici. Ekspanzija turizma se oslikava i u ostvarenom turističkom prometu. str. koja se oslikava kroz njegovo kretanje u prostoru.org). kao i u funkcijama turizma (kulturna. 2). socijalna. Turistička kretanja su 1950. koje je predstavljalo polazište za kasnija oplovljavanja svijeta. kao dinamičnoj kategoriji. može se reći sežu u praistoriju ljudskog društva. 10). Korijeni turizma. da će se broj turista povećavati. 1998. Iskrcavanje na novom kontinentu 1492. 1992. prodajom aranžmana za put u kosmos. upoznavajući tako nove prostore (Jovičić. koji putuju u inostranstvo. tj. odnosno pustolovi poput Marka Pola u srednjem vijeku. Na početku ljudi su se kretali neorganizovano u potrazi za hranom ili bijegom tjerani opasnostima. SAVREMENI TURISTIČKI TRENDOVI 1. da bi u 2000.). koje se reflektuju kroz socijalnu politiku. godine uključivala 25 miliona. Vrsta odmora je uslovljena životnom i radnom sredinom. Geografska otkrića predstavljaju temelj na kojima su počivala turistička kretanja. Navedeno govori o turizmu. U drugoj polovini dvadesetog vijeka turizam doživljava ekspanziju. politička. dakle leži u biološkoj prirodi čovjeka. godini uključivala 700 miliona turista. nove 3 .1. pravu na plaćeni godišnji odmor i osnovnom pravu čovjeka na korištenje odmora. Svojom dinamikom turizam na jednoj strani nudi nove destinacije. Osnova turizma. Prognoze govore. godine predstavljalo je veliko geografsko otkriće. koja se nalazi u neprestanoj evoluciji. TURIZAM KAO RAZVOJNI PROBLEM Prva asocijacija pri pomenu pojma turizam predstavlja kretanje ljudi u cilju zadovoljavanja određenih potreba. itd. U današnjim uslovima naučno-tehničkog progresa i kompjuterske ere. godine u međunarodnim turističkim kretanjima učestvovati više od milijardu ljudi (http://world-tourism. ali se po obimu i efektima različito manifestuje (Pasinović. ali se može posmatrati i kao najveće turističko putovanje do tada. odnosno da će 2010. To se zaključuje na osnovu pregleda broja ljudi. Vremenom ta kretanja su postala organizovanija. ostvarenim prihodima. Savremena turistička kretanja su rezultat i beneficija prema zaposlenima.1. To je pojava. čovjeku je neophodan odmor i rekreacija. zdravstvena. koja je prisutna u svim sredinama. o čemu svjedoče u svojim djelima istaknuti mislioci Grčke i Rima u starom vijeku. kao i dostignutim nivoom obrazovanja i kulture.

Teza rada se dalje sastoji u tome. Za posmatranje turističkog proizvoda koristiće se sistemski pristup. nove inovacije. Osnovna teza rada polazi od definisanja turističkog proizvoda Crne Gore. odnosno kontraproduktivni su usljed kontraproduktivnosti samog proizvoda. Ukoliko nije pozicioniran na odgovarajući način. što će predstavljati osnovu za određivanje turističke ponude. Rezultati. stanje infrastrukture. nove vrste putovanja. Uzroci za takvo stanje su objektivne (prirodne katastrofe. što sve može biti uključeno u turističku ponudu. da pravilna definicija i određenje turisti čkog proizvoda. nove strategije. turizam dugoročno predstavlja jednu od najperspektivnijih privrednih grana Crne Gore. Navedeni faktori govore i o razlozima nedefinisanosti turističkog proizvoda i nerazvijenosti turističke ponude Crne Gore. da se u budućnosti razvija kao ekološka država. Na empirijskom nivou ću odrediti trenutni razvojni nivo. Na teorijskom. Turistički proizvod Crne Gore se mora što preciznije definisati. kao i stratešku usmjerenost. NATO udari) i subjektivne prirode (nizak turistički nivo domicilnog stanovništva. da postojeći strateški dokumenti turističkog razvoja Crne Gore ne uzimaju dovoljno u obzir strukturu i razvojne mogućnosti turističkog proizvoda. Iz tog razloga. S obzirom na to da se zaključiti. Turistički proizvod predstavlja centralni instrument marketing miksa. nove resurse. a time i razvoja uopšte. veoma je važno za razumijevanje trenutnog nivoa razvoja turizma u Crnoj Gori i ocjene njegovih mogućnosti razvoja u budućnosti. dok na drugoj strani zahtijeva nove oblike organizovanja. kao temeljnog instrumenta marketing miksa predstavlja ključnu determinantu za određivanje strateškog razvoja crnogorskog turizma. ratovi u okruženju i sankcije međunarodne zajednice.oblike aranžmana. što će predstavljati osnovu za 4 . prirodne potencijale. kao jednog od ključnih instrumenta marketing miksa. neodgovarajući nivo obrazovanja kadrova). dosadašnji nivo razvijenosti turizma. na kojem se nalazi Crna Gora. S obzirom na razvojne trendove. koje je crnogorski turizam ostvarivao u prethodnim decenijama su relativno slabi. koji omogućava određivanje optimalne turističke strategije i turističke politike u Crnoj Gori. odnosno precizno dimenzionirati. odnosno o niskim rezultatima turizma s obzirom na potencijalne mogućnosti. pa zato valja pažljivo analizirati sve njegove komponente. Precizno definisana i pomoću uporedne analize određena struktura turističkog proizvoda i turističke ponude predstavlja temelj turističkog razvoja. da se turizam nalazi u neprestanom razvoju i progresiji. odnosno sistemska teorija. proučavanje turističkog proizvoda. komunistički društveno-politički sistem i njegova tranzicija. empirijskom i normativnom nivou nastojaću da dokažem. ostali instrumenti marketing miksa ne mogu doći do izražaja. jer se samo putem njegovog definisanja može odrediti.

• promjena političkih struktura. 256) i Middleton (1993. počev od različitosti starog turizma. Veličina i struktura stanovništva. politička i kulturna kretanja predstavljaju najčešće navedene faktore od kojih zavise pravci razvoja turizma u narednom periodu. 1. str. koja ostvaruje stalni rast. str. 359) navode sledeće faktore. Ipak. • kvalitet. zdravstvo. Zanimljiv scenario o kretanju turizma u budućnosti prezentira i Poon (1993. kultura. Neki autori daju dosta pesimistička. 2002. Cooper (1993. Dosadašnji razvoj crnogorskog turizma ću odrediti na osnovu analize stanja prirodnih resursa. "Budućnost turizma zavisit će u većoj mjeri od faktora izvan ovog fenomena.2. Značaj turizma se ogleda i u njegovoj uskoj povezanosti sa nizom djelatnosti. S obzirom na prosječne godišnje stope rasta. utičući time i na razvoj turizma. 9). obnova destinacije i diferencijacija. turizam predstavlja privrednu granu. do njegovog mogućeg razvoja u budućnosti. do novog turizma. DEFINISANJE TURIZMA KAO VODEĆE GRANE XXI.davanje odgovarajućih konstruktivnih predloga modifikovanih i novih pravaca razvoja. tehnološke inovacije. kojeg je karakterisao masovni turizam. U ciklusu opisuje karakteristike turizma istorijski gledano. povećanje nivoa kulture i nivoa standarda uslovili su razne promjene u društvenim kretanjima. itd. U svom radu navodi životni ciklus turizma. kao što su: saobraćaj. nego od faktora u njemu samome" (Vukonić. • odgovorni ili socijalni marketing. od kojih zavisi razvoj turizma: • ograničenja rasta tržišta. odnosno optimistička predviđanja razvoja turizma u narednom periodu. kojeg karakterišu novi uslovi sadržani u 5 . svi se slažu u svojim prognozama. ekonomski potencijal. počev od sredine prošlog vijeka. str. za koje smatram da imaju najobuhvatniji pristup. koje bilježi u drugoj polovini prošlog vijeka. da turizam u budućnosti zavisi od razvoja graničnih područja. • promjena distribucije u turizmu (kretanje razvoja naročito od sjevera prema jugu). 496). ovdje navodim stanovišta autora. S obzirom da postoje različita mišljenja autora o ključnim faktorima razvoja turizma u budućnosti. politika. razvoj transportnih sredstava. VIJEKA Naučno-tehnički progres. ukupne infrastrukture i kretanja turističkog prometa. str. u kojima svaki iz svog ugla predviđa mogući razvoj situacije. Autori imaju različita gledišta na kretanje turizma u budućnosti.

novi konzumenti su više sofisticirani. Tehnologija se razvijala većom dinamikom od razvoja turističkog tržišta. Treći faktor razvoja predstavlja činjenica. Na osnovu navedenoga. koja može naći primjenu i u turizmu. a samim tim predstavlja izazov za istraživače marketing strategija. Stope rasta Novi turizam Nove tehnologije Masovni konzumenti Dijagonalna integracija Ograničenja rasta Smanjenje želje za masovnim turizmom Planiranje i kontrola novih destinacija Deregulacija avio saobraćaja Turisti željni sunca Pojeftinjenje nafte Upotreba Masovni marketing mlaznih aviona Masovna proizvodnja Plaćeni odmori Čarter Kompjuterska Kraj II letovi tehnologija Svj. Granice razvoja. nijesu više prihvatljive. str. da negativni uticaji razvoja budu pažljivo ispraćeni u strategijama narednih • 6 .12. što je rezultiralo mogućnošću preciznijeg opredjeljivanja turista. da se povećavanjem broja ograničenja na svim sektorima pomaže očuvanju okoline. U skladu sa navedenim. tako da one koje uključuju veliko korišćenje energije i narušavaju okolinu. U najkraćem. 1993. odnosno njihovog izbora destinacije ili usluga. Radi se na organizovanju određenih normi i mjera za turističke usluge. Način poslovanja uopšte postavlja akcenat na prednostima tehnologije. težeći iskustvu i kvalitetu života više nego odmoru na suncu. korporacije i vlade su došle do zaključka.izmijenjenim zahtjevima i očekivanjima turista i njihovog načina ponašanja. • Nove tehnologije. Prema istraživanjima. rata Paket Ulazak Ekonomski aranžmani MNC-a rast Novi turisti Segmentacija tržišta Održivi razvoj Stari turizam 1945 1958 1968 1978 2000 2020 Godine Izvor: Poon. koji teže standardizaciji. bez pomoći tur operatera i uz minimizaciju rizika. autor slikom životnog ciklusa turizma prikazuje sledeće promjene: Slika 1: Životni ciklus turizma. •  Novi konzumenti. u pravcu ekološke odgovornosti. tržište je mnogo više diferencirano nego što je to bio slučaj dvadeset godina ranije.

Po jednom. koji nije prikazan na prethodnoj slici. ekonomska skala i kriva iskustva nijesu više primjenljive za sve aspekte turizma. Laws. Iz segmenta ponude WTO ističe se pet mega-trendova (http://world-tourism. itd. koja bi u oblasti turizma glasila: koji oblici turizma će interesovati turiste? Koji oblici turizma su preferentni u odnosu na druge oblike? Da li ima mjesta za nove turističke prostore na zemlji? Da li će pojedini geoprostori zapostavljeni u XX. nove promjene. Antarktik. mora se uzeti u obzir i proces globalizacije. na strani ponude porast globalnog biznis razmišljanja dovest će do ostvarenja dohodka organizacija u turističkoj privredi (naprimjer: hoteli. koje nijesu turističke destinacije (Faulkner. čak i u državama. 313). 2002. vijeku? Da li će turistički prostori budućnosti biti Sahara. Po drugom scenariju. • Nova globalna praksa. Naravno. On zahtijeva diferencijaciju na male grupe sa specijalnim interesovanjima i na veliki obim onih koji odmor na plaži povezuju 7 . Moscardo. vijeka. 1. dubine mora i okeana. Novi milenijum nosi sa sobom veliki broj različitih pitanja. za sve oblasti i područja ljudskog djelovanja. MEGA-TRENDOVI I GLOBALIZACIJA TURIZMA XXI.). sve do građana (akcionara). naravno uzimajući u obzir predviđanja drugih autora. str. da novu organizaciju karakteriše fleksibilnost mjera. na drugoj strani. avio -kompanije. na jednoj i izazov. ili svemirska prostranstva? Svako od navedenih pitanja nosi sobom izazov XXI. koja više ili manje odstupaju od navedenoga.3. tako i mogućnosti da se finansiraju zaštićene zone.org): • Eko-turizam. na strani tražnje brzi rast međunarodnog turizma u mnogim državama predstavlja istraživanje. koji traži odgovore. Prema slici 1 – životni ciklus turizma. vrhovi planina. koje zahtijeva određivanje dimenzija ekonomskih uticaja na turizam. Po mojem mišljenju najobuhvatnije predviđanje daje WTO. vijek predstavlja veliku nepoznanicu. Eko-turizam u najširem smislu nudi.decenija. koji će imati primat u turističkim kretanjima u budućnosti. Rezultat takvog stava leži u njihovoj dinamici. prilagodljivosti sistema i inovacijama. koja se ogleda u raznolikosti i specijalizaciji. koja je posebno istaknuta u drugoj polovini prošlog vijeka. Eko-turizam se od jedne beznačajne baze "ekološki i socijalno odgovornog putovanja" proširio na "putovanja sa prirodnom komponentom". Autor iznosi mišljenje. vijeku predstavljati centar interesovanja u XXI. kako razvojne šanse. Mules predviđa dva moguća scenarija globalizacije u budućnosti. Različiti autori u svojim djelima navode predviđanja mega-trendova.

Uzbuđenje. kao što su klima ili lokacija. Ovaj oblik turizma predstavlja malu. dubine mora. te njihovog što bržeg prenošenja. Ovdje WTO diferencira izbor između malih tržišnih niša sa specijalnim interesovanjem i velike grupe koje. Excitement. Tako na primjer. sigurnost velikog broja svjetskih destinacija. Specijalna interesovanja imaju prednosti. posjetu kulturnim spomenicima uključuje u svoj program odmora. Glavna karakteristika ogleda se u tome. koji inače ima drugačije težište. u cilju što efikasnijeg prijema i obrade informacija. Modifikacija starih i stvaranje novih zahtjeva turista. kretanje do najudaljenijih destinacija. večeraju u New Yorku. koju prvi put posjećuje. da se u kratkom vremenu mnogo toga vidi ("time poor – money rich"). takvu karakteristiku nema ni jedan drugi način putovanja. Obrazovanje) – tematski turizam može djelovati kao katalizator razvoja. govore u prilog tezi. Tematski turizam. Avanturistički turizam. za prosječnog turistu. Predstavlja turizam. Fokusiran na tri velika "E" – Entertainment. da se i područje turizma nalazi u globalizaciji. Tako se na primjer. Razvoj kompjuterske tehnologije. da je gotovo svaki kutak zemlje ispitan. odredile su svijet nazivom "globalno selo". da doručkuju u Parizu. vijeka bitno karakteriše informatička revolucija. • Kulturni turizam. posebno transportu. a naredni dan provedu u Tokiju. Iz tog razloga. Putovanje sa jednog na drugi kraj svijeta više ne predstavlja problem turizma. ne predstavlja veliki problem. koji je usmjeren na veoma specifična interesovanja i predstavlja jedno relativno malo tržište. kao što to nude krstarenja. Putovanje različitim predjelima svijeta. 8 . kao dijelom njihovih doživljaja na godišnjem odmoru i zabave. odgovaraju veličini nekog megapolisa. ali rastuću tržišnu nišu. predstavlja kretanje periferijom svog grada.sa jednodnevnom posjetom prirodnih rezervata. Education (Zabava. • • • Drugu polovinu XX. zatim razvoj tehnologije u raznim oblastima. što je pružena mogućnost. u današnjim uslovima naučno-tehni čkog progresa. turistima je sasvim normalno. Naime. Kretanje planetom i uopšte veličina planete. ovaj segment preferira interesovanjem za istraživanjem vrhova planina. za još "neviđenim" destinacijama. S obzirom na okolnosti. ili putovanje do različitih kontinenata. oko dva miliona turista vozilo podmornicama. Krstarenja. Antarktika i svemira. kao i poboljšanje nivoa obrazovanja i kulture uopšte. ali i druge aspekte.

4.tourism. odnosno promet od oko 2 biliona US$. 9 .1.). koji se odražava na turističku tražnju? da li su destinacije spremne.org). odnosno Evropa će doživjeti smanjenje stanovništva od 4. te skandinavske države. odnosno za 3. teroristički napadi. s obzirom na gustinu saobraćaja i turista. Za zemlje Sredozemlja WTO prognozira smanjenje tržišnog učešća sa 30 % na 22 %. zdravstveni problemi (razne epidemije) i socijalni problemi turističku tražnju? Kretanje turisti čke tražnje značajno zavisi od prognoza rasta/smanjenja stanovništva. orkani. ići u korak sa rastom stanovništva. i sl. kao što su pojedine evropske države (naravno. KRETANJE TURISTIČKIH TOKOVA U EVROPI WTO prognozira rast međunarodnog turizma na 1. prvenstveno Njemačka.? ograničavaju li prirodne katastrofe (zemljotresi. To se posebno odnosi na emitivne turističke države. Tabela 1: Proračin kretanja broja stanovnika Evrope. godni.8 %. koji predstavlja ključni strateški dokumenat za razvoj crnogorskog turizma. evropsko stanovništvo će se smanjiti sa sadašnjih 727 miliona na 692 miliona stanovnika. Prema prognozi Ujedinjenih Nacija. raspoloživi resursi i okolina. 2001. oluje. opterećenosti okoline.org). kao zemlje koje su posebno tretirane “Master planom” razvoja turizma u Crnoj Gori. iz razloga da li su uzele u obzir nekoliko pitanja (Touristic Masterplan of Montenegro. a time da li će realna primanja rasti. infrastrukture. Stanovništvo sadašnjih zemalja članica evropske unije će se smanjiti sa 375 miliona na 361 milion stanovnika. smještajnih kapaciteta. sa 167 miliona u 1995. na 346 miliona u 2020. da prime prognozirani broj (očekivani rast) turista i da ih zadovolje? da li će trend nezaposlenosti u Evropi rasti. Navodim podatke za period koji je tretiran “Masterplanom”.6 milijardi putovanja u 2020. itd. str. Velika Britanija.7 % (www. godini. kao i Evropa u cjelini). ili u kvantitativnim brojkama. Prethodno navedene prognoze WTO-a treba kritički sagledati. godini (http://world. povećanje posjeta godišnje za 3 %.un. ili troškovi života? da li će doći do zamora od putovanja. 133): • • • • • da li mogu privredni rast.

6 9. godini.1 16.7 14. u vremenskom trajanju od minimalno 5 dana.4 20 .2 Izvor: Touristic Masterplan of Montenegro.1 11.6 13.22 9.19 8.3 11.46 10. da će u narednom periodu ostvariti rast starosne grupe od 55 – 64.2 > 75 7.65 57. 136.5 45.5 11.0 15.61 Učešće starosnih grupa izraženo procentima < 19 21.7 78.0 16.8 8. u zavisnosti od kojih intezitet putovanja može varirati.9 10.9 7. intezitet putovanja se može posmatrati i u smislu spremnosti stanovništva da putuje. Intezitet putovanja govori i o navikama.2 55 . 136.2 16. Prognozirane izmjene raspodjele starosnih struktura utiču na intenzitet putovanja. gdje se pod intenzitetom putovanja podrazumijeva procenat stanovništva starijih od 14 godina.0 16.2 65 .0 10. 2001.64 13. koja se ogleda prvenstveno u zadovoljavanju finansijskih pretpostavki. tj. od 65 – 74 i stariji od 75 godina.4 45.4 8. str.2 8.8 19. sklonosti stanovništva da putuje.9 51. str.6 48. Prognoze govore.3 13. koji godišnje najmanje jedanput putuje. 2001.7 8. OPŠTE KARAKTERISTIKE OPŠTINE PLUŽINE 10 . 2. Zatim.6 23.Zemlja Njemačka Austrija Velika Britanija Češka Godina 2000 2020 2000 2020 2000 2020 2000 2020 Stanovništvo izraženo u milionioni 82. zanimljivo je pogledati prognoze intenziteta putovanja u Evropi.3 47.3 8.4 10.6 13.0 6. Država Danska Švedska/Norveš ka Švajcarska Italija Francuska Velika Britanija Njemačka Austrija Poljska Intezitet putovanja u % 75 66 71 69 61 57 75 53 29 1 putovanje 46 38 47 44 35 31 58 35 21 Više od 1 putovanja 29 28 24 25 26 26 17 18 7 Putovanja na 100 stanovnika 116 112 108 107 106 99 98 80 39 Izvor: Touristic Masterplan of Montenegro.04 58.4 8. Tabela 2: Intezitet putovanja u odabranim evropskim zemljama u 2000.74 9.54 49.4 11. Iz tog razloga.7 24.2 5.0 10.1 23.

Izgradnjom hidrocentrale Piva. ogranci Volujaka. ovo područje je potopljeno. Pive. Tako su današnje Plužine najmlađa varošica na Balkanu. OPŠTINA PLUŽINE Zagrljena planinskim masivima Durmitora.2. Grandiozni kanjoni Tare. Na žalost. Nekada. Pivska Planina (visoka planinska oblast koja zalazi u masiv Durmitora) i Zapadna planinska oblast (Bioč. PRIRODA I TURIZAM Iako većina stanovnika plužinske opštine živi od poljoprivrede i stočarstva. U 60-ak plužinskih sela. Većinom su to individualna seoska domaćinstva. jer opština ne raspolaže sa tim sredstvima. krajem 70-ih godina prošlog vijeka.1. Po bruto društvenom proizvodu po stanovniku. prije potapanja kanjona Pive. U srcu ovog područja nalazi se kanjon Pive sa Piskim jezerom. Šavnik. 5000 stanovnika). koja ima veoma bogat stočni fond za današnje prilike. Maglića. stanovništvo se uglavnom bavi poljoprivredom i stočarstvom. najveći dio njih nije valorizovan na pravi način. Administrativni centar opštine su Plužine (nadmorska visina 720m. Lebršnika. smještena je opština Plužine. sa izuzetkom farme na Pišcu pod Durmitorom. idealan su ambijent za avanturu. idilična sela Pivske Planine.2. Komarnice i Sušice. Plužine su se nalazile na mnogo nižoj nadmorskoj visini. Nikšic. 2. opština Plužine se može uvrstiti među razvijenije opštine u Crnoj Gori. čitava oblast opštine Plužine podijeljena je na tri dijela: Pivska Župa (predjeli oko toka Pive i njenih pritoka). Ove granice odvajaju Plužine od susjednih opština Žabljak. realno stanje je drugačije. Volujaka i Maglića sa jedne grandioznim kanjonom Tare sa druge. Međutim. strane. Pivsko jezero. Foča. Prevaziđenost stereotipa da turizam podrazumijeva sunčanje na plaži i 11 . Ledenice i Golije). a na obali nastalog jezera sagrađeno je novo naselje. Stabanjaska i Skrcka). i prirodne Gacko i čemu se Po prirodnim karakteristikama. prije svega zahvaljujući hidroelekrani Piva (2. planiski masivi sa prozirnim jezerima (Trnovačko. gradić smješten na samoj obali Pivskog jezera.787 eura po glavi stanovnika). ovo područje ima ogromne potencijale za razvoj turizma. ali i za odmor. Većina stanovnika Plužina zaposleno je u HE Piva i u Fabrici elektroda Plužine. po čitava ova oblast zove Piva.

bez sumnje. 12 . da dođu i vide. u kontrastu sa surovim sivim liticama nekadašnjeg kanjona Pive.udobnu hotelsku sobu. posjecuju ga uglavnom planinari. Iako ga nije stvorila priroda nego ljudska ruka. u čijim je aranžmanima rafting Tarom sve više zastupljen. nalazi se Trnovacko jezero. Posebno očarava njegova modro-zelena boja. samo su dio potencijala za razvoj turizma. ribolov. netaknutoj prirodi. planinarenje. Tesko je dostupno. sto predstavlja izazov za sve ljubitelje raftinga. koji su posljednjih godina hit u Evropi. U tom smislu. nepravilnog je oblika sa varirajućom dubinom. i to upravo na ovom dijelu kanjona. krstarenja jezerom. rafting. ali i ribolovci. brižljivo sakriven obroncima okolnih planina. Do jezera se moze doci preko Pluzina i preko Foce (Republika Spska). Oko kanjona raste bujna vegetacija sa brojnim endemima. Njegova smaragdno-zelena boja. Perućica. sa brojnim tunelima nakon kojih se otvara stalno nova i drugacija panorama. pa i svjetskom turističkom tržištu. Vožnja brodom po. u dužini od preko 20 kilometara. To pokazuje i veliko interesovanje agencija i turoperatora. Pivsko jezero očarava jepotom. rijeka Tara sa svojim kanjonom. Biser kojim se ne moze pohvaliti nijedna evropska turistička destinacija. pravi je mamac za turiste željne avanture i uživanja u divljoj. po kojima se cesto mogu vidjeti divokoze. kao ogledalo glatkoj površini. pripada upravo ovoj opštini. i pjesačenje. na krajnjem sjeverozapadu Crne Gore. s tim sto obje varijante podrazumijevaju po nekoliko sati pjesacenja. a drugi po dubini na Svijetu (poslije Kolorada). zbog koje izgleda kao smaragd. oduzima dah posmatracu. Na tom dijelu Tare nalazi se najveći broj bukova i brzaka. U blizini jezera je i jedna od posljednjih prašuma u Evropi. Idealni uslovi za lov. Put usjecen kroz kamen. glavni je adut za razvoj turizma u plužinskoj opštini. pivska sela su bogom dana za razvoj eko i etno turizma. Uz sve to. Najatraktivniji dio kanjona. veoma interesantna za botanicare i biologe. pruža fantastican pogled na 42 kilometra dugo jezero. a pogled na kamene litice ispunjava strahopoštovanjem prema onome što je priroda vjekovima stvarala i vajala. jer je jezero prepuno kvalitetne ribe. posebno se moze izdvojiti Crkvicko Polje. U podnozju Maglića. daje vam osjecaj iskonskog mira. po mnogima jedno od najljepših sela u Crnoj Gori. otvara šansu ovakvoj destinaciji da se probije na evropskom. Područje Pive ima sve ono što savremeni turisti traže. Trnovačko jezero ima oko 600 metara u prečniku. Najdublji kanjon Evrope. pa samim tim i nedovoljno istrazeno i poznato. a onda će se. kojih je sve više. Iz tog razloga. uvijek ponovo vraćati ovoj divljoj ljepoti. potreban je samo dobar marketing da oni saznaju za nju.

Pljevlja. a odgonili stoku. Focu. još odolijevaju vremenu. ulazi u sastav Zetske države. Goražde. Pivljani su vrlo cesto ustajali protiv turske vlasti. a birao ih je narod na plemenskom. Kluc (kod Gacka). u X vijeku. iznad današnjeg sela Stabana. a zatim u sastavu države velmože Nikole Altomanovica. pa bosanskog kralja Tvrtka I. Trebinje. Klobuk. jer skorašnja istraživanja ukazuju na to da se na Šcepan Polju. vec se tako zvalo i prije njega po crkvi posvecenoj sv. Medutim. Za turskog vremena Piva je uživala dosta široku plemensku autonomiju i time se njen status bitno razlikovao od statusa ostalih plemena i krajeva pod Tucima. zajedno sa oblastima oko Tare i Lima. Osim ovoga on je u Pivi imao još jedan utvrdeni grad Tabangrad. Kasnije sredinom XVII vijeka. vjerovatno ruda bakra. Poprište ovog ustanka. iz borbi protiv Turaka izrasta jedna od najvecih figura oslobodilackog otpora u ovim krajevima. harambaša Bajo Nikolic – 13 . Iz Pive se tada izvozila i ruda. bio je i kraj oko Nikšica. vosak i dr. ime Šcepan Polja nije nastalo po Hercegu Stjepanu. Risan i mnoge druge oblasti i gradove. uspomena na Hercega cuva se u nazivima nekih mjesta kao što su Hercegova strana i Hercegovi vinogradi. Prijepolje. Dolazoli su dubrovacki i drugi primorski trgovci. donosili gradsku robu. Stjepanu. odnosno na seoskim zborovima. Sokola i Tabangrada. ISTORIJSKO I KULTURNO NASLEĐE Prema istorijskim podacima Piva je kao jedna od slovenskih župa bila u sastavu prve srpske države koja se formirala u IX vijeku. onda velmoza Sandalja Hranica i najzad Stjepana Vukcica-Kosace (Herceg Stjepan). koji su vršili skoro svu upravnu i sudsku vlast. Osim toga. Interesantno je da je ovakav izbor pivskih vojvoda potvrdivao posebnim ukazom sam turski sultan. Piva kasnije. Piva je u to doba predstavljala vrlo znacajnu i u neku ruku središnu oblast jedne prostrane države koja je obuhvatala: Todevac (lijevo od rijeke Sutjeske). oko Crkvica i Mratinja nalaze tragovi nekadašnjih rudarskih radova. Zidine Hercegovih gradova u Pivi. O zbivanjima na ovom podrucju iz doba Hercega Stjepana sacuvano je niz interesantnih predanja i legendi. Herceg Novi. Piva je stalno imala svog vojvodu i seoske knezove.3. Zato je i saobracaj kroz nju tada bio veoma živ. Od Nemanjina vremana pa sve do raspada Dušanovog carstva Piva. Blagaj (kod Mostara).2. Pa i pored takvog statusa. što govori o visokom stepenu autonomije. Nikšic. Prvi od vecih ustanaka u ovim krajevima planuo je krajem XVI vijeka pod vodstvom vojvode Grdana. je ponovo u sastavu srpske drzave. Sama prijestonica Hercega Stjepana bila je utvrdeni grad Soko u Pivi iznad Šcepan Polja. pored Pive.

i neoslobodene krajeve Crne Gore. Najveci i poslednji ustanak protiv turske vlasti bio je 1875. 14 . Prikazan je kao ktitor. godine (Nevesinjska puška). Veruje se da potiče iz porodice Sokolović i da mu je veliki vezir Mehmed paša Sokolović bio bliski rođak. to je čovjek koji je imao velikog udjela u zidanju manastira. Horos je od orahovine ukrašen intarzijom. veku podigao Savatije Sokolovic. pa se pretpostavlja da je to veliki vezir Mehmed paša Sokolović. Polilej krasi vez od slonove kosti i sedefa. Soko Grad i Gradina. Pivski manastir je postao poznat tek nakon 1970.Pivljanin. lepog Pivskog oka. Na teritoriji opštine Plužine nalazi se nekoliko izuzetno znacajnih kulturno istorijskih spomenika. Savatije Sokolović je bio postrižnik trebinjskog manastira o kome u natpisu nad glavnim vratima u naosu crkve. Sakriven u bespucu iznad izvora recice Sinjac. opet. pored citave Hercegovine. ne bi pošlo za rukom da nije imao u to vreme čuveno prezime. koji je ruke pružio prema zgradi naslikanoj iznad vrata. polilej na kojem su visile ikone. godine. Misli se da je patrijarh Savatije sazidao manastir baš na tom mjestu zato što je namjeravao da prenese sjedište patrijaršije iz Peći na neko mesto zaštićeno od turskog zuluma. po tom dogadaju procuo se Pivski manastir. i takozvana krasna vrata između priprate i glavnog broda crkve. koji gine na Vrtijeljci. U Savatijevo vreme. Obeležen je svaki kamen. piše da je docnije bio patrijarh pećki i svih Srba. svetovnog lica. Poslije ovih borbi. izuzetno detaljan i opširan natpis o građenju. svetska javnost je bila veoma zainteresovana i oduševljena. Pored južnih vrata u manastiru Pivi sačuvan je njegov portret. odlukom Berlinskog kongresa 1878. Savatije je podigao novu crkvu što mu. kasnije pivski vojvoda. manastir je podizan narednih deset godina u selu Sinjac. svaka kockica i. I. Sa druge strane vrata je lik muškarca. Najpoznatiji su Pivski Manastir. bogato obučenog. Otud u Pivskom manastiru oprema dostojna sjedišta patrijaršije: horos. Ocigledno. on drži Pivski manastir i prinosi ga Bogorodici. misli se. Ukratko. Sve to je i sada na svom mjestu. sa okruglom bradom i turbanom. Bogorodičino kolo. sastavljen je od 22 dijela. Piva ulazi u sastav Knjaževine Crne Gore. pa mu se sakrivena Piva učinila idealnim mjestom. pod izgovorom da obnavlja staru crkvu. a sa unutrašnje strane su rukom slikani ornamenti i godina – 1601. zatim arhijerejski sto. braneci Cetinje. dva kilometra iznad mesta gde ga je u 16. Nema ko nije pisao o premeštanju manastira. i na tom drugom mestu. 1685 godine. Ovaj ustanak obuhvatio je. onaj isti originalni manastir. koji je bio jedan od najvidenijih voda ustanka. svi su se divili što je kao nekim cudom. godine kada je zbog gradnje hidroelektrane pocelo njegovo izmeštanje na bezbedno mesto koje nece biti poplavljeno. U ovom ustanku posebno se istakao Lazar Socica. ali su dozvoljavali obnavljanje starih. Turci su zabranili podizanje novih crkava.

u pitanju je presto. 3. ali to je sve obraslo u šumu. Ukrašen je intarzijom od kosti i minijumom i slikanim elementima u crvenoj. ukrašene koštanom intarzijom i minijumom slicnih šara kao i presto. Ocuvale su se zidine od grada.na njemu vise praznične ikone oslikane obostrano i okovana nojeva jaja. bakropis manastira Pive. On je cuvao prelaz na Šcepan Polju. plavoj i žutoj boji. klima mu je vrlo prijatna. osim jedne ostale su Longinove. fišeklija Baje Pivljanina. Igumanski sto. Od masivne orahovine su. pa iako je na prilicnoj nadmorskoj visini – ima preko 700 m. zatim putiri. Pored manastira je savremeno uređena riznica. poklon manastiru patrijarha Savatija. On se pominje i prije XV vijeka. Šcepan Grad je na jednom karstnom grebenu više Šcepan Polja. Grad je sa prisojne strane. knjige – na primer Psaltir Crnojevica. Položaj grada je vrlo podesan. Okolina grada je bogata vodom i šumom. jedna od prvih knjiga na Balkanu iz štamparije Crnojevica na Obodu kod Cetinja iz 1493. Vrata su prelijepa. po nekima su najljepša kod nas. a podnožje mu zapljuskuju Tara i Piva. i odbijao sa malim snagama svaku navalu ka Pivi i Drobnjaku. i još mnogo dragocenosti. RAZVOJ TURIZMA U OPŠTINI PLUŽINE 15 . godine. je iz iste godine kao i horos. U vitrinama su izložene ikone na drvetu koje su visile na polijeleju. da mu se ne može prici ni skoje strane. caše. štampan na papiru.

sopstvenog parkinga. 3) Eko selo "Milogora" Sigurno ne postoji čovjek koji je putovao ili hodio Pivom. Eko selo "Jugoslavija" pruža svakom posjetiocu nezaboravan doživljaj prirode.1. krstarenje Pivskim jezerom i brojni drugi sadržaji. 16 .3. tradicionalne vrijednosti čine ovaj kraj prepoznatljivim i sve više privlačnim za domaće i strane goste. a da ne poznaje kafanu na Trsi gdje se obavezno svraća na okrepljenje . Etno selo u svom sastavu ima: pet dvokrevetnih brvnara. Etno kuću (muzej sa stalnom postavom starog posuđa. Izuzetno atraktivna lokacija ovog sela okružena je netaknutom prirodom. foto safari. mini park za djecu. prostora predviđenog za kampovanje. posjeta Žabljaku. Netaknuta i nezagađena prirodna sredina. Ovdje ćemo nabrojati nekoliko uspješnih primjera eko sela u opštini Plužine: 1) Etno selo "Izlazak" Etno selo "Izlazak" sagrađeno je na samoj ivici kanjona Pivskog jezera. sakupljanje ljekovitog bilja. restoran "Koliba Izlazak" sa bogatom domaćom kuhinjom. po mnogima jednom od najljepših crnogorskih sela. igralište za male sportove. RAZVOJ SEOSKOG EKO TURIZMA U OPŠTINI PLUŽINE Poslednjih godina u Pivi se javlja novi vid turističkih kapaciteta . obilazak kulturni-istorijskih lokaliteta i manastira. planinarenje. mini sportskih terena.eko selo karakteristično za ovakav prirodni ambijent. a istovremeno plijeni ljepotom i jedinstvenošću. rafting. Smještajni kapaciteti sastoje se od brvnara sa ukupno 20-tak ležajeva. restorana sa bogatom ponudom nacionalnih jela. suvenira). koje je smješteno u visoravni između kanjona Tare i Pive. branje šumskih plodova. Sva su pivska sela živopisna i lijepa što čini da Piva ima izvanredne uslove za razvoj seoskog turizma. krstarenje Pivskim jezerom.dobar zalogaj i pivo iz sniježnice. terase na tri nivoa sa kojih pogled puca na predivni kanjon Pivskog jezera. 2) Eko selo "Jugoslavija" Eko selo se nalazi u Crkvičkom Polju. alata. jahanje. uz raznovrsnu ponudu dodatnih aktivnosti. i druge rekreativno zabavne aktivnosti. Sastavni dio turističke ponude ovih kapaciteta su šetnje. čista pitka voda i zdrava hrana. kao što su: splavarenje Tarom. sport i rekreacija. panoramski izleti. tri četvorokrevetne kolibe i jednu staru kolibu (apartman).

nalazi se turističko naselje "Modra rijeka". smještajem u bungalovima.. miran i bogat način življenja. U okviru mreže. Kapacitet je oko 50 ležajeva. uz obale "planinskih ljepotica" Pive. ostvaruju kulturne i obrazovne programe. Zamislite mjesto gdje Vas u svitanje budi huk planinske rijeke i cvrkut ptica. Tarom i jezerom. km udaljenosti od Nikšića. diznilend kolibe. uživanje u prirodi. Posjetiocima je na raspolaganju i bogata trpeza u konobi "Komarnica" sa tradicionalnim specijalitetima iz ovog kraja.Već nekoliko godina turistička ponuda ovog mjesta dopunjava se organizovanjem atraktivnih izleta Durmitorom i Pivom. primjenjujući stare i nove tehnologije i znanja da bi stvorili novi. Kuće za smještaj su izgrađene od drveta. jagnjetinu kuvanu u mlijeku. Kapacitet sela je 40-tak ležajeva u objektima različitog tipa (bungalovi. U blizini sela je kanjon rijeke Komarnice. Vaše porodice ili prijatelja.. jahanjem. 3. tehnologije. Eko sela imaju za cilj obnovu životne sredine i sprovodenje ljudskih aktivnosti po principu 17 . održiv. u prelijepom ambijentu Šćepan Polja. Restoran je izgrađen u skladu sa prirodnim okruženjem. Odatle se pruža predivan pogled na bistru rijeku Pivu i njene planinske izvore. pastrmku potočarku i sl.2. u kojem ljudi žive u skladu sa prirodom. sa prelijepim terasama iznad rijeke. Ogromnim trudom i brigom domaćina i organizatora. medene kolibe. Svakako bi bio grijeh doći a ne probati tradicionalnu crnogorsku cicvaru. savremeno opremljene. 4) Eko selo "Montenegro" Kompletan doživljaj u prirodnom netaknutom ambijentu Etno selo se nalazi na 36. uz desnu obalu rijeke Pive. ovi pionirski poduhvati u crnogorskom izletništvu mnogo su više od toga-zaista nezaboravna iskustva boravka u prirodi i uživanja u bogatim ljepotama pivskodurmitorskog kraja. Na 300 metara od sastavaka sa rijekom Tarom.). KONCEPT ODRŽIVOG RAZVOJ EKO SELA Eko selo je savremeno naselje gradskog ili seoskog tipa. eko sela se sastaju i razmijenjuju ideje. a u sumrak umiruje nestvarna tišina divlje ljepote. koji je po mnogima atraktivniji od kanjona Tare. domaći hljeb ispod sača. Tare i Drine.. tako da pružaju uslove za boravak i van ljetnje turističke sezone. priganice. namjenjene za uživanje Vas.. etno koliba. Sobe su sa kupatilima. kačamak. vikendica i sl. 5) Turističko naselje "Modra rijeka" Ako želite odmor u nestvarnoj tišini.

kvalitet i način korišćenja – Da li postoje lokalni izvori pitke vode? Da li se voda štedi? 7.“održivo plus”. da li se koriste lokalni prirodni i upotrebljivi materijali? Da li se zgrade projektuju tako da se najbolje iskoriste prirodno svjetlo i toplota i smanje energetske potrebe? 5. Neki faktori ekološke održivosti eko sela: 1. Infrastruktura. Ekološkog i Kulturnog/Duhovnog. proizvodnja i raspodjela hrane – Koji procenat hrane se proizvodi na lokalitetu. metode & dizajn. Da li postoji dovoljan broj kuća za stanovništvo. Otpadne vode. Voda – izvorišta. geotermalna) koji se nalaze u zajednici ili na drugom mjestu? Da li se metodi štednje energije primjenuju u izgradnji i drugim aktivnostima ? Neki faktori socijalne održivosti eko sela: 18 . Potrošnja i upravljanje čvrstim otpadom – Da li se koriste metode za štednju prirodnih resursa i smanjenje proizvodnje otpada – reciklaža i ponovno korišćenje. zemljišta i vazduha raste ili opada? Da li mještani štite prirodne resurse? 3. herbicida iili vještačkog đubriva? 4. princip „održivo plus“ znači da se okolini daje više od onoga što se uzima. Dostupnost. biomasa. vjetar. Eko sela su uglavnom zasnovana na različitim kombinacijama tri faktora: Socijalnog. izgradnja i saobraćaj – ekološki materijali. zagađenje i prečišćavanje vode – Da li u zajednici postoji sistem prečišćavanja otpadnih voda? Da li postoji zagađenje voda. pesticida. i koliko? 8. i organskim metodama (bez korišćenja staklenika. Životna sredina – Da li kvalitet vode. Energija – izvori i korišćenje – Koja količina potrošene energije potiče iz obnovljivih izvora (solarna. popravljanje i proizvodnja artikala? Da li je organizovano uklanjanje smeća i da li to koriste svi mještani? 6. Biodiverzitet –Da li se broj biljnih i životinjskih vrsta povećava ili opada? Da li mještani poznaju biljne i životinjske vrste u svom kraju? 2. Ako je održivi razvoj zasnovan na tome da se prirodi vrati isto onoliko koliko se od nje uzima. hidro.

uz domaćinsko korišćenje prirodnih resursa i ocuvanje stanja životne 19 .3. lični odnosi i pomoć članovima zajednice u krizi Neke od aktivnosti u globalnoj mreži eko sela:  Obrazovanje kroz organizaciju radionica. kurseva. kao volonteri ili učestvovati u manifestacijama u eko selu. zdrava lokalna ekonomija. ORGANSKA POLJOPRIVREDA Organska poljoprivreda kao dio održivog razvoja ima za cilj da proizvede dovoljno zdrave hrane. osjećaj pripadnosti.         Međusobna pomoć i saradnja. zajedničko korišćenje resursa. komunikacije. osnovna sigurnost i povjerenje. dizajn i estetski izgled naselja (tradicionalna arhitektura). biblioteke i objavljivanje glasnika i revija  Održavanje konsultacija o korišćenju novih održivih tehnologija  Održavanje sastanaka.  Održavanje veb sajta. Neki faktori kulturne i duhovne održivosti:         Etničko i kulturno naslijeđe i istorija zajednice se čuvaju i prenose. kongresa i skupština  Organizacija programa za stažiste  Organizacija sajmova i festivala. mogućnosti za razvoj umjetničkih sklonosti. življenja i rada u eko selima i semestralnih programa otvorenih za sve zainteresovane. 3. mogućnosti za obrazovanje. itd. zajedničko donošenje odluka i riješavanje sukoba. seminara. kultur ne manifestacije. sloboda vjeroispovijesti i tolerancija. slobodno vrijeme i raspoloživi prostor za rekreaciju i kulturne aktivnosti. poštovanje starijih. zdravstvena zaštita i životni standard. zadovoljavajuća zaposlenost. trpeljivost prema razlikama.  Turizam u eko selima – posjetioci mogu boraviti kao gosti. zajednički ciljevi i moralna načela.

Pored toga. Nije zanemarljiv ni ekonomski aspekt. znacajno angažuje lokalne proizvodace. konvencionalna poljoprivreda zbog upotrebe hormona. biljke i zemljišta. Ona se temelji na ravnoteži i skladu izmedu svih učesnika u proizvodnji hrane-čovjeka. mineralna đubriva) koja zagađuju životno okruženje i ugrožavaju živi svijet (gomilanje teških metala. aditiva. podzemnim vodama).  proizvodnja organskih proizvoda koji su sertifikovani. Spoj između tradicije. loši uslovi života. životinje. sredstava ozbiljno narušava zdravstvenu bezbjednost proizvoda i namirnica. Sa druge strane. genetski modifikovanih organizama i dr.sredine. Cilj organske proizvodnje hrane je:  proizvodnja prirodne i zdrave hrane koja ne sadrži materije štetne po zdravlje. ”Erozija” genetske raznovrsnosti. Ostvarljivost projekta razvoja seosko eko turizma u opštini Plužine leži u potpuno očuvanom zemljištu koje zahvaljujući tradicionalnom načinu poljoprivredne proizvodnje može zadovoljiti standarde koji su propisani u zemljama Evropske Unije.  bolje iskorišcenje postojecih prirodnih resursa.  razvijena organska poljoprivreda koja ne traži velika ulaganja. ogromno korišćenje neobnovljivih izvora energije i mnoge druge negativne pojave stoje pred konvencionalnom poljoprivredom kao nerješivi problemi. ljekovito bilje i dr. fosfata. Smanjenje plodnosti zemljišta i njena erozija su dovedeni do alarmantnog nivoa širom svijeta. kojima ovaj kraj obiluje. održivog razvoja i nauke je dobitna kombinacija. otežana prodaja najkvalitetnijih prehrambenih proizvoda…). Naime. neka prirodna bogatstva.). zemljištu. poljoprivreda u ovom kraju nije profitabilna djelatnost jer proizvodi nemaju prepoznatljiv kvalitet i porijeklo i nijesu atraktivni na domaćem i svjetskom tržištu. prepoznatljivog kvaliteta i porijekla i veoma su traženi na svjetskom tržištu. 20 . podstice razvoj pratecih privrednih delatnosti i osnova za razvoj ekskluzivnog turizma. Ovakav pristup pomoći će da se prevaziđu problemi koji postoje… (raseljavanje stanovništva. nitrata i nitrita u proizvodima. Nasuprot ovom. Uspostavljanjem sistema gajenja po organskim principima izbjegavaju se i rešavaju svi gore navedeni problemi koji prate konvencionalnu poljoprivredu. široko se i prekomjerno upotrebljavaju hemijsko-sintetička sredstva (pesticidi. antibiotika.  ocuvanje i unapredenje životne sredine putem organske poljoprivrede kao segmenta održivog razvoja. neadekvatno i nedovoljno se koriste (šumski plodovi.

cist vazduh.Organske farme su veoma privlačne za eko turiste. Ekološka proizvodnja samo je ona koja je usklađena sa zakonskim normama i propisima. 21 . Jedna od značajnih stvari pored plodnosti jeste i zdrava tlo oslobođeno hemija i aditiva . kvalitetnih i atraktivnih namirnica za turisticke kapacitete u … kraju. potrebno je da najmanje tri godine ne bude tretirano hemikalijama. tek se otvaraju istraživanja na ovu temu. ocuvan biljni i životinjski svijet) što je veoma bitno za postojecu fabriku vode i eko turizam. Vrijednost ove zakonske legislative je ogromna. Za intenzivniju biljnu proizvodnju potrebna je povoljna plodnost tla. Proizvodnja organske hrane u svijetu je na visokoj cijeni tako da. Ti kriterijumi prihvaćeni su i u SAD. a koji se znatno razlikuje po svojim tehnološkim proizvodnim konceptima od dosadašnje klasične poljoprivredne proizvodnje. naši poljoprivrednici i zemljište imaju veliku šansu da zauzmu visoku poziciju na svjetskom tržištu. izražen deficit i 20-50 % veća cijena organskih proizvoda od proizvoda konvencionalne poljoprivrede. garantuju siguran plasman. ekonomsku dobit i renomiran položaj na svjetskom tržištu. jer se konačno uvodi u crnogorsku privredu pojam i izraz ekološki proizvod. a kod nas u Crnoj Gori. i koja je kao takva potvrđena od ovlaštenih pravnih osoba i laboratorija. Evropskoj uniji i Japanu. pogodne su za održavanje volonterskih radnih kampova i za edukaciju daka i studenata u okviru eko-kampova. povecava se ponuda zdravih. odnosno biološkog i tečnog đubriva. Organski orijentisanom poljoprivredom garantuje se ocuvanje cistog životnog okruženja (cista izvorišta vode. Da bi zemljište dobilo sertifikat za proizvodnju organske hrane. zbog odsustva industrije i slabe upotrebe hemijskih preparata u proizvodnji. već da se priprema upotrebom stajskog.

Dubrovnik: Fakultet za turizam i vanjsku trgovinu. 3. 2002. BAKIĆ Ognjen: Marketing u turizmu. 1990. 1992. 2000. 6. 2001. 202 str. 71 str.. BREZOVEC Aleksandra: Marketing u turizmu: Izhodišča za razmišljanje in upravljanje. 228 str.. 10. Slobodan: Turistička Crna Gora.LITERATURA 1. 1997. 1989. Beograd: Ekonomski fakultet. 2. New York: Continuum. Ljubljana: Ekonomska Fakulteta. Ljubljana: Gospodarski vestnik.. MOSCARDO Gianna.. KOBAŠIĆ Antun: Organiziranje turizma u Jugoslaviji krajem XX. JOVIČIĆ Živadin: Fenomenologija turizma. Beograd: IDP Naučna knjiga. Zagreb: Mate. FAULKNER Bill. 192 str.. 1994. 351str.. 460 str. 9.. 12. 8. Beograd: Naučna knjiga. Zagreb: Institut za turizam. 168 str. 2002. 7. 108 str. KOBAŠIĆ Antun: Politika razvoja turizma. IV. Podgorica: Turistička organizacija Crne Gore.. Cetinje: Republički zavod za zaštitu spomenika kulture. LAWS Eric: Tourism in the Twenthy-First Century: Reflections on Experience. 2000. 1990. 352 str. JOVIČIĆ Živadin: Osnovi turizmologije. MIHALIČ Tanja: Ekonomske funkcije turizma... Visoka šola za turizem. 71 str. VUJIČIĆ Rajko: Spomenici kulture Crne Gore. 22 . 4. juče danas sjutra. 144 str. 406 str. BOWMAN Cliff: Bistvo strateškega managementa. MARKOVIĆ Čedomir.. stoljeća: Jugoslovensko naučno savjetovanje 6. i 7. LEKOVIĆ M. 1989.. London. Portorož: Turistica. 2001. DULČIĆ Ante: Upravljanje razvojem turizma. 5. 11.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful