P. 1
ekoloji

ekoloji

|Views: 844|Likes:
Published by acaroooogame

More info:

Published by: acaroooogame on Jan 07, 2011
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PPT, PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

01/16/2013

pdf

text

original

EKOLOJ Canl lar n çevreleriyle ve birbirleriyle olan ili kilerini inceleyen bilim dal na ekoloji denir.

Bir canl n n çevresi beslenme, üreme, bar nma gibi ihtiyaçlar n kar lad biyolojik, sosyolojik, kültürel her türlü faaliyeti sürdürdü ü yerdir. Bu yüzden ekolojinin çal ma alan son derece geni tir.

Temel Ekolojik Kavramlar Birey (Organizma) Ekolojisi: Bir türe ait birey ya da bireylerin ortamlar yla olan ili kilerini inceler. Populasyon: Belirli bir alan payla an ayn türe ait bireyler toplulu udur. Komünite: Belirli bir alanda ya ayan farkl türlere ait populasyonlar n meydana getirdi i topluluktur. Ekosistem: Belirli bir alanda ya ayan türler cans z çevreleriyle birlikte ekosistemi meydana getirirler. Ba ka bir deyi le ekosistem komünite ve cans z çevreyi içerir. Bir ekosistem çok say da farkl komünite içerir.

Biyosfer: Yerküre içinde canl lara ya am ortam sa layan küredir. Yeryüzündeki tüm ekosistemleri içerir. Litosfer ve hidrosferin üst k s mlar yla atmosferin belirli bir yüksekli e kadar olan alt k s mlar n içerir. Habitat: Bir canl n n habitat onun ya ad , arand zaman bulunabilece i yer olarak tan mlan r. Ekolojik ni : Bireyin habitat içinde ya am n sürdürmek için yapt faaliyetlerin tümü o canl n n ni ini ifade eder

EKOLOJ K FAKTÖRLER Bir organizma ya am n sürdürürken etraf nda canl ve cans z bir çok faktörle sürekli etkile im halindedir. Bu faktörleri a a daki ekilde grupland rabiliz.

Ayr ca bir ekosistemde ya ayan bütün canl lar di er canl larla birlikte karma k bir besin a olu tururlar.

Bu ortamlarda ya ayan canl lar özel etkile imlerle birbirlerine ba l d rlar. deniz ve tatl su ekosistemleri. .EKOS STEM T PLER Yeryüzündeki ekosistem tipleri genel olarak üç büyük ekosisteme ayr lm t r. Kara.

Karasal ekosistemler birbirine benzer hayvan ve bitki topluluklar n içeren geni co rafik bölgelere ayr lm lard r. Tundralar Da lar Ormanlar Savanlar Stepler Çöller .

çay ve nehirler) ve durgun sular (göl.Tatl su ekosistemleri Bunlar akarsular (dere. . Bu nedenle bu bölgelerde ya ayan canl larda farkl farkl d r. Akarsu ekosistemleri Bir akarsunun kayna ile döküldü ü yere kadar olan bölümleri aras nda ekolojik yönden farkl klar vard r. Bu sular aras nda daima bir geçi gözlenir. gölet ve barajlar) olmak üzere iki gruba ayr l rlar.

Limnetik bölge ise göl çukurunu dolduran ve bentik bölgeyi örten su kütlesinden olu mu tur. Göl Ekosistemi Göller ekolojik özellikleri bak m ndan Bentik ve Limnetik (Pelajik) olmak üzere iki k sma ayr l rlar. . Bu sular fiziksel ve kimyasal yap lar bak m ndan büyük farkl l klar içerirler. Bentik bölge ky çizgisinden gölün en derin bölgesine kadar tüm dipleri içerir.Durgun (Lentik) Sular Durgun sular n en önemli bölümünü göller olu turur.

Bentik Bölge Bentik bölge derinlik ve içerdi i bitki türlerine göre 4 bölüme ayr l r.: 10 m. derinli e kadar olan bitkili dip ksm Sublittoral zon. .: 10 m. Supralittoral zon: Gölün su d nda kalan sahil k sm . den itibaren bitkilerin ortadan kalkt bölgeye kadar olan dip k s m. Littoral zon. Derin zon.: Bitkisiz derin k s mlar.

.

.

.

Ostracoda) verilebilir. Göllerde ya ayan formlara algler. Nekton: Aktif olarak yer de i tirebilen organizmalard r. protozoonlar. Plankton: Pasif olarak yer de i tiren organizmalara verilen add r. Bu bölgede ya ayan organizmalar ekolojik özelliklerine göre 4 gruba ayr l rlar. Gyrinidae) olu turur. Plöston: Göl sular n n yüzeyinde rüzgar etkisiyle yer de i tirebilen organizmalard r. Özellikle çe itli bal k türleri ile temsil edilmi lerdir. Dikey yöndeki s cakl k farkl la malar na göre 3 tabakaya ayr l r.Limnetik Bölge Gölün su kütkesi k sm d r. Nöston: Ya amlar n gölün zemin k sm nda sürdüren organizmalard r. Bu faunan n ço unlu unu çe itli böcek gruplar (Veliidae. Rotiferler ve krustaseler (Cladocera. . Gerridae. Copepoda.

.

.

. Pelajik.) s n fland r labilir. Deniz ortam ekolojik yönlerden (Bentik. k da l vs.DEN Z EKOS STEM Hidrosferin ~%98¶ini olu turan okyanuslar ve denizler yeryüzeyinin ~%71¶ini kapsarlar. En derin nokta ~ 12 bin m dir. Ortalama derinlik 4 bin civar d r.

çöller. Ekolojik faktörler. k talar n kaymas . da s ralar gibi engeller hayvanlar n yay l n etkileyen ba l ca faktörler aras nda yer al r. . Biyoco rafya hayvanlar n (Zooco rafya) ve bitkilerin (Fitoco rafya) sadece günümüzdeki da l lar n de il geçmi teki da l lar n da inceler.B YOCO RAFYA Türün geçmi te ve imdiki yay l n . Yeryüzündeki canl lar n da l n inceleyen bilim dal Biyoco rafya¶d r. yay l n etkileyen faktörleri inceler.

Baz türler belirli lokalite. Greenland) Palaearktik (Avrupa. Yeni Gine. 1-Holoarktik Nearktik (Kuzey Amerika.Neotropik (Güney Amerika) 4. bölge veya k talar için karakteristiktir. Sahra) 2-Etiyopya-Orientalis Ethiopian=Afrotropikal (Madagaskar. Böyle formlara endemik form ad verilir.Asya. Etiyopya) Orientalis (Orientalis. Özellikle memeliler esas al narak endemik hayvanlara göre yap lan incelemelerde k talar alt zooco rafik bölgeye ayr l r.Antartika . Okyanus adalar ) 5.Notogea (Avustralya. Wallacea) 3.

Zooco rafik bölgeler .

Canis lupus (Kurt). Circus cyanus (Mavido an). Microtus oeconomus (Sivrifare). Baz bölgelerde belirli türler tipik iken. Buteo ( ahin). Accipiter gentilis (Atmaca). Natrix natrix (Küpeliy lan). Aquila chrysaetos (Kayakartal ). Alcidae (Aves). baz bölgelerde de tipik cinsler ve hatta familyalar bulunur. Astacidae (Tatl su istakozlar ). . Kuzey Afrika. Coluber (Karay lan). HOLOARKTIK a) Nearktik Kuzey Amerika b) Palaearktik Avrupa. Kanarya Adalar . Salamanderidae (Semenderler).Zooco rafik her bölge için karakteristik hayvan türleri vard r. Castoridae (Kunduzlar). Asya'n n tropik olmayan kuzey yar s . Kore. Japonya. Corvus corax (Kuzgun). Vanellus vanellus (K zku u). Tayvan. Natrix tesellata (Suy lan ). Elaphe quatruorlineata (Sar y lan). Talpidae (Köstebekler). Esocidae (Turna bal klar ).

Holoarktik bölgede ya ayan baz hayvanlar .

Madagaskar b)Orientalis: Hindistan. Sumatra. Uzak Do u Asya.ET YOPYA OR ENTAL S a)Etiyopya: Kuzey Africa hariç Sahra'n n güneyinde kalan Afrika k tas . piton. zürafa (Giraffa camelopardalis). pelikan. Java. Okapi (Okapia johnstoni). Borneo. . Filipin adalar . antiloplar. nil timsah (Crocodylus niloticus). flamingo. suayg r (Hippopotamus amphibius). gergedan (Diceros bicornis). Kobra (Naja haje). zebra (Equus guagga).

çakal (Canis aureus). panter. çita (Acinonyx jubatus). çizgili s rtlan (Hyaena hyaena). s rtlan (Crocuta crocuta). arslan (Panthera leo). . leopar (Panthera pardus). empanzeler (Pan troglodytes).Goriller (Gorilla gorilla).

Avustralya'daki endemik ku türlerinin zenginli i bu k t'an n 17. Kloakl ve keseli hayvanlar (Kangurular). . yüzy lda ku k t'as olarak tan nmas na sebebolmu tur Bölgede özellikle papa an türleri boldur. Yeni Gine ve Okyanus adalar . Yenigine ve Avustralya'da çok say da endemik Placentalia türü ile Avustralya yaban köpe i (Canis familiaris dingo) tipiktir.NOTOGEA: AVUSTURALYA Avustralya. Kiwiler (Apterygidae).

Ceboidea (Geni burunlu Maymunlar). . Dasypodidae (Ku akl hayvanlar). Myrmecophagidae (Kar nca ay lar ). Yaln z Güney Amerika'da ya ayan 242 Kolibri ku türleri bulunmaktad r.NEOTROP K Orta ve Güney Amerika Didelphidae (Keseliler). Güney ve Orta Amerika'da endemik 690 y lan ve kertenkele türü ya amaktad r.

Hydrurga leptonyx. Ku lardan penguenler (Spheniscidae) bölgede 17 tür ile temsil edilir. Lobodon carcinophagus.ANTARKT KA Omurgal hayvanlar besin zinciri dolay s yla daha ziyade denize ba l olarak ya arlar ve bunlar aras nda memelilerden Ommatophoca rossi. . balinalardan Balaenoptera physalus. musculus karakteristiktir. Leptonychotes weddelli. B.

hayvan populasyonlar n n ekolojik ve genetik nedenlerle bulunduklar çevreyi terketmeleridir. Hayvanlar aras nda göç olay na en yayg n ve belirgin ekilde ku larda rastlan r. Göç. Afrika'daki k laklar na giderler. .GÖÇ Yay lma hareketleri içerisinde hayvan göçleri önemli bir yer tutmaktad r. Ku lar aras nda denizk rlang çlar n n Kuzey Amerika'dan Güney Kutbuna kadar ula an uzun göç yollar nda her y l gerçekle tirdikleri uçu lar da önemli göç hareketleridir. Leylekler (Ciconia alba) Kuzey Avrupa'an ba layarak çe itli göç yollar n takiben güneye.

.Ku göçleri 300 ile 1000 metre aras nda yo un olmakla birlikte çok yükseklerde uçan ku lar da vard r.

Baz türlerde göç etme kal tsal olarak kazan lm bir karakter olarak ortaya ç kar. Dikey göçler bilhassa sularda ve toprak içerisinde ya ayan organizmalarda görülür. .Göçlere neden olan ekolojik sebepler mevsimsel olarak ekosistemlerde ortaya ç kan çevre artlar nda görülür. Göç istikameti yatay (horizontal) veya dikey (vertikal) ekilde görülebilir. Örnek olarak planktonlar sabah saatlerinden itibaren denizlerin derinliklerine inerler.

Vertikal göçler da l k arazide ya ayan böceklerde de mevsime ba l olarak görülebilir. bu day tar m n n yap ld iç ve güneydo u Anadolu bölgelerimizde süne (Eurygaster maura) ve k m l (Aelia rostrata) denilen zararl böcekler (Hemiptera) ilkbahar ve yaz aylar nda alçak tar m ovalar nda görülür. Bu hayvanlar sonbaharda yüksek da lara göç ederler ve orada kuru bitki art klar alt nda k geçirirler. Nitekim. .

Sürü halinde göç eden çekirgeler ve kelebekler .Böceklerde ise çekirge ve kelebek göçleri önem ta r. kelebekler aras nda da göçmen türler bulunmaktad r. Acrididae (Orthoptera) familyas içerisinde göçmen çekirge (Locusta migratoria).

Deniz ve okyanuslarda ya ayan canl lar n da göç hareketleri önem ta r. Göç eden Somon bal klar . anadromdur. Y lanbal klar esasen iç sularda ya arlar ve üreme dönemlerinde denizlere (Sargas denizi) göç ederler. ancak üreme dönemlerinde tatl sulara girerler. Sombal klar ise tersine. Bu hareketleri katadrom olarak isimlendirilir. Bunlar normal olarak denizlerde ya ar.

ku ve böcekler. Ayn zamanda kendi de uçabilen türler. bireylerin aktif hareketleriyle ortaya ç kar. . türlerin yay l alanlar n n geni lemesinde çok önemli rol oynayan olaylard r.Göç hareketleri. h zl akarsular. Hayvanlar n pasif da l nda ilk planda rüzgar. hatta bitkiler yay l alanlar n pasif yay lma yoluyla geni letebilirler. rüzgar n da yard m yla bulunduklar çevreden çok daha uzaklara ula abilirler. Göç. Ancak göç etmeyen pekçok hayvan türü.ba ka hayvanlar ve insan önemli rol oynar.

kimyasal ve biyolojik ko ullar na kar kendilerini en uygun ekilde koruyabilmesi ve zaman nda en etkili tepkiyi gösterebilmesi olarak da tan mlanabilir. Etoloji (davran bilimi).DAVRANI Davran . organizman n d ar dan gelen etkilere kar gösterdi i tepkidir. Genel olarak davran bir organizman n faaliyetlerinin tümü olarak tan mlan r. . çevrenin fiziksel. Bunun yan nda canl lar n tümünün. Hayvanlar n davran lar n ve bu davran lar n amaç ve nedenlerini ara t ran bilim dal na ise Etoloji ya da Davran Bilimi denir. biyolojiyle psikolojinin bile imiyle olu an bilim dal d r.

Elde edilen sonuçlar n do al ya am temsil edip etmedikleri tart l r. Laboratuvar ortam nda elde edilen sonuçlar do al ya am temsil etmekten çok ço u zaman do al ko ullarda elde edilen sonuçlar tamamlay c nitelikte olur. Hayvanlar do al ortamlar nda gözlemek. . Bunun yan nda laboratuvar ko ullar nda da hayvan davran lar incelenir.Hayvan davran lar ile ilgili ara t rmalar yap l rken çok çe itli yöntemler kullan l r. onlar günlerce hatta y llar ve aylarca izlemek gerekir. Bunun için yapay ko ullarda tutulan hayvanlar incelenir.

genel olarak canl lar n sonradan ö renmeyip kal tsal olarak sahip olduklar davran biçimleridir. . Hayvanlarda Do al Davran lar Sonradan ö renilmemi davran biçimlerine do al davran denir. Canl lardaki do al davran lar. ku lar n yuva yap m . Hayvanlar ya am ve nesillerinin devam için do al olarak farkl l k gösterebilen istemli davran lar n n yan s ra do u tan gelen baz iç güdülere sahiptirler.Hayvanlara görülen davran lar do al davran lar ve sonradan kazan lan (ö renilmi ) davran lar olarak ikiye ayr l r. Örne in bir örümce in a n ilk seferinde bile mükemmel bir ekilde yapmas . t rt l n koza yapmas gibi davran lar örnek olarak gösterilebilir.

yeni do mu bebe in havuza konuldu unda yüzebiliyor olmas d r. Ama bu özellik sonraki y llarda yitirilmektedir. Bu yüz ifadelerinin ö renilmesi olanaks z ise nas l olurda böyle bir benzerlik söz konusudur? Bir ba ka örnekte. Kör ve sa r do an insanlarda bu durum izlenebilir. Bu ekildeki çocuklar n mimikleri. .nsanlarda do u tan davran ekilleri vard r.sa l kl çocuklar n gülü ve a lay na benzer.

Örne in. Do u tan davran ekilleri kazan lm olanlarla takviye edilir. bireyin de i ken çevre uyar lar na tepki vermesini mümkün k lar.Sonradan Kazan lan Davran lar Bir çok hayvan ya ayabilmek ve soyunu devam ettirebilmek için birçok eyi ö renir. do du unda yürüyemeyen bebe in (fiziki olgunlu a da eri ince) yürümeyi ö renmesi gib. Ya ay p soyunu sürdürebilmek için birçok canl belli hareketleri ö renmek zorundad r. Bu durum çevreye en iyi biçimde uyumu sa lar. . Deneyimlerin toplanmas ve onlar n bireysel bellekte depolanmas . Ö renilerek kazan lan bu tip davran lar genler taraf ndan dolayl olarak kontrol edilir.

sesli uyart lar vb. . Al kanl k Ve Taklit Yolu Ö renme: le Genç yavrular n ilk gördükleri davran . Ö renmenin birkaç yolu vard r.Sonradan kazan lan davran ta en önemli unsur ö renmedir. yumurtadan ç kan civcivin annesini izleyerek davran geli tirmesi izleyerek ya da taklit etme yoluyla ö renmeye bir örnektir. lerini izleyerek alg lamalar d r. Örne in.

bilgisayar kullanma gibi etkinlikler. daha sonra otomatik olarak tekrarlanmas na al kanl k denir. insanlarda yürüme. zamanla kolayca ve h zl bir ekilde gerçekle ir. Örne in. giyinme. Ba lang çta yava ve zor gerçekle en al kanl klar. Önüne bu day taneleri att m z güvercinlerin. al kanl k eklini alm davran lard r. temizlenme. bu daylar gagalayarak yemeleri de al kanl k eklindeki etkinlikleridir. . dans etme.Önceden ö renilen bir olgunun.

E er hareket eden cisim ses ç kar yorsa. onu da izliyorlard . yumurtadan yeni ç km ördek. . belirli türlerin yavrular nda görülen basit bir çe it ö renmeyi ke fetti. yeni do mu ya da yumurtadan yeni ç km yavrularda görülür. Avustralyal biyolog Konrad Lorenz 1935 y l nda. tavuz ve kaz yavrular n n gördükleri hareket eden ilk cisme büyük bir ba l l k gösteerdiklerini ve onu izlediklerini gözledi.zleme Yolu le Ö renme Bu tip ö renme.

Bu olay defalarca tekrarlam ve köpe e et vermeden zil çald nda köpe in yine salya ç kard n görmü tür. çgüdüsel refleksin do al uyaran de i tirildi inde artlanma tepkisi olu ur.artlanma Yolu le Ö renme Do u tan gelen içgüdüsel refleksin. Bu olay ilk kez Ivan Pavlov ( van Pavlov). do al uyaran n n de i tirilmesiyle ortaya ç kan ö renme etkinli i. köpeklerle yapt ünlü deneyiyle göstermi tir. . Bu vb. Pavlov. Pavlov bu deneyiyle yeni bir refleksin geli ti ini ve do u tan gelen reflekslerin do al uyaranlar n n de i tirilebilece ini göstermi tir. olaylar. köpe e et verdi inde köpe in salya ç kard n görmü . Daha sonra et verirken zil çalm ve et nedeniyle köpek yine salya ç karm . artlanma yoluyla ö renmedir. artl refleks ya da artlanma olarak adland r l r.

Pavlov¶un deney düzene i .

Bir civcivin yumurtadan ilk ç kt nda gördü ü her küçük varl gagalamas . Güzel yaz yazma. Bu yöntem. böyle bir ö renme eklidir. iyi futbol oynama. do ru araba kullanma. . h zl bilgisayar kullanma gibi davran lar deneme yan lma yoluyla kazan l r. s k uygulanan bir ö renme yoludur. zamanla yenilmeyecek olanlara dokunmamas .Deneme-Yan lma Yolu le Ö renme Canl n n. yeni bir durum kar s nda meydana gelecek birden fazla tepkiden do ru olan n seçmesi. deneme yan lma yoluyla ö renmedir.

Leylekler mevsimlere göre de i ik bölgelere göçer. ku lar. mevsimlik. gelgit (met cezir) olaylar na ba l olarak ya da bunlar n etkile imlerine göre düzenlenir. Sürüngenler. ay lar. y ll k. birçok hayvan. belirli aral klarla tekrarlanan davran ekilleri gösterir. .Güne n n günlük de i meleri.BIYOLOJIK SAAT Hayvanlar n ço u. Bal klar. günlük. ayl k. canl lar n pek ço unun kulland bir zaman belirleyicidir. so uk ve besin bulman n zorla t k mevsiminde k uykusuna yatar. bu davran lar. geyikler ve koyunlar sonbaharda yavru meydana getirmek için üreme davran nda bulunur. tav anlar. yarasalar. fareler vb. memeliler ilkbaharda.

Bu yer kovana uzaksa sallanarak dans eder. baz böcekler ve ar lar.Ku lar. sallanman n s kl ile de uzakl belirtir. Gözcü olarak seçilen ar . Örne in. çok geli mi zaman ayar mekanizmalar n yön saptamakta kullan l r. bal ar lar güne in bulundu u yönü saptayarak ona göre kovanla besin kayna n bulundu u yer aras ndaki yönü belirler. çiçeklerin bulundu u yer kovana yak nsa dairler çizerek dans eder. . balinalar. Böylece ar lar yapt klar dairesel hareketlerin yönüyle çiçeklerin bulundu u yerin yönünü. Ar lar. ya murlu günlerde bile yerlerini a rmadan bulur.

Ar dans .

Kar l kl etkile imler ayn türün bireyleri aras ndaysa buna sosyal ili ki ad verilir. iki ya da daha fazla birey aras ndaki etkile im demektir. besin bulma. bir yandan mücadeleye bir yandan da i birli ine dayal etkile imleri kapsar. Sosyal davran lar. Ayr ca dü manlardan korunma. . d çevrenin cans z ko ullar yan nda canl ko ullara göre de i ir. Bu etkile imler. avlanma. Toplumsal davran . yuva yap m ve i bölümü amaçlar yla grup olu turma ya da ebeveyn ile yavru ili kileri eklinde de olabilir. Bu da toplumsal davran olu turur. Yani toplumsal davran . sesli. genel olarak e bulma ve e le me temeline dayal d r. görsel ve kimyasal mesajlarla sa lan r.SOSYAL DAVRANI Hayvanlar n davran ekilleri.

. Özellikle ar larda ve kar ncalarda bu durumun en tipik örneklerine rastlan r.Hayvanlar n olu turduklar toplumsal gruplar n ço unda cinsiyet fark vücut yap s ve davran ekillerine göre düzenlenen i bölümüne dayal farkl la malar vard r.

You're Reading a Free Preview

Download
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->