ΟΙ ΑΝΑΦΟΡΕΣ ΤΩΝ ΜΟΝΟΤΟΝΙΣΤΩΝ ΣΤΟΝ ΒΙΛΑΜΟΒΙΤΣ

ΚΑΙ ΣΤΟΝ ΓΕΩΡΓΙΟ ΧΑΤΖΙ∆ΑΚΙ
∆Ëο µεγλεv µορφv τοÖ 19ου α®Fνα, ποÌ “τυχε ν γεννηθοÖν τ¿ν °διο χρ¾νο, Á
ΓεÞργιοv Χατζιδκιv (1848-1941) κα­ Á Enno Friedrich Wichard Ulrich von
Wilamowitz-Moellendorff (1848-1931), παρουσισθηκαν π¿ τοÌv ÀπαδοÌv τοÖ µονοτονικοÖ äv γιοι προσττεv του, ŽνG στ—ν πραγµατικ¾τητα ο¯ προτσειv τουv
(τουλχιστον Åσεv πL αÍτv Ãντωv δηµοσιεËθηκαν, κα­ Ãχι λ¾για ποÌ µαρτυροÖνται 
π¿ τρ¬τουv) εµναι καθαρ παιδαγωγικCv κατευθËνσεωv κα­ δν ναφŒρονται καθ¾λου στ¿ µονοτονικ¾, Åπωv τ¿ θŒλησε Á ΚακριδCv τ¿ 1943 κα­ Åπωv τ¿ ŽπŒàαλε τ¿
ΠΑΣΟΚ τ¿ 1982.
ΜελετFνταv τ κ嬵εν τουv νακαλËπτουµε Åτι κα­ ο¯ δËο ναφŒρθηκαν στ—ν
διδασκαλ¬α τFν τ¾νων σ ‘να συγκεκρ鵌νο σχολικ¿ πλα¬σιο: Á µν Βιλαµ¾àιτv ναφŒρεται στ­v πρFτεv τξειv τοÖ γερµανικοÖ Γυµνασ¬ου κα­ προτε¬νει ν χρησιµοποιοÖνται µν ο¯ τ¾νοι, λλ ν µ—ν διδσκονται ο¯ καν¾νεv τονισµοÖ, Á δ Χατζιδκιv ναφŒρεται στ¿ σχολικ¿ βιàλ¬ο τοÖ λληνικοÖ ∆ηµοτικοÖ κα­ προτε¬νει ν
τον¬ζεται µ¾νον ™ «τονουµŒνη συλλαà— κε鵌νου». Κα­ ο¯ δËο συµπεριŒλαàαν αÍτv τ­v προτσειv τουv παρεµπιπτ¾ντωv σ σχετικ δυσεËρετεv δηµοσιεËσειv. Κα­
γι τοÌv δËο Îπρχει µ¬α «νεπ¬σηµη» ναφορ σ δηλÞσειv ποË, να­ µν φŒρονται
ν “καναν προφορικ, λλ ποÌ δν δηµοσιεËθηκαν πουθεν : στ¿ν Χατζιδκι ναφŒρεται Á Νιρàναv σ δËο χρονογραφ–µατ του, στ¿ν δ Βιλαµ¾àιτv, Á ΡωµαEοv,
Žνθυµο˵ενοv συζ–τηση ποÌ εµχαν σαρντα χρ¾νια πρ¬ν.
Στ¿ ρθρο αÍτ¾, βασιζ¾µενοι στ­v πηγŒv, θ δοÖµε πFv ο¯ µονοτονιστv χρησιµοπο¬ησαν τ δËο αÍτ µεγλα Àν¾µατα π¿ τ¿ 1943 µŒχρι τ¿ 2003, κα­ ποι Ÿταν
™ πραγµατικ¾τητα.

1

Τ¿ κ嬵ενο «Τ διακριτικ σηµε´α τžv λληνικžv γραφžv» τοÖ Βιλαµ¾àιτv (1900)

HΟ µεγλοv Γερµαν¿v κλασσικιστ—v Enno Friedrich Wichard Ulrich von Wilamowitz-Moellendorff σποËδασε στ—ν Β¾ννη κα­ “γινε γνωστ¿v Åταν, πρ­ν κ¾µα περσει τ—ν διδακτορικ— διατριà– του, “γραψε ‘να γριÞτατο κ嬵ενο διαµαρτυρ¬αv πρ¿v
τ—ν Ìννηση τžv τραγωδ¬αv τοÖ (συµφοιτητC του) ΝCτσε, κ嬵ενο στ¿ ÁποEο πντησε τ¿ °διο γρια Á Ρ¬χαρντ Βγκνερ... ∆¬δαξε µεταξÌ λλων στ—ν Γοττ¬γγη κα­
στ¿ ΒερολEνο (π¿ τ¿ 1897 µŒχρι τ¿ 1921 Åταν βγCκε στ—ν σËνταξη). Τ¿ 1891 ŽκλŒχτηκε µŒλοv τCv ΠρωσσικCv LΑκαδ絬αv LΕπιστηµFν. Στ¿ φυλλδι¾ του Der griechische Unterricht auf dem Gymnasium (Τ¿ µηµα τ¿ν HΕλληνικéν στ¿ Γυµνσιο) [W] βρ¬σκουµε ‘να συµπλ–ρωµα µ τ¬τλο Die Lesezeichen der griechischen
1

Schrift (Τ διακριτικ σηµε´α τžv λληνικžv γραφžv), äv ξCv :
IΕνα π¿ τ µεγαλËτερα ŽπιτεËγµατα τéν HΕλλ–νων Γραµµατικéν Ÿταν ™ ε®σαγωγ— τéν σηµε¬ων ποÌ Àνοµζουµε, κπωv στοχα, τ¾νουv κα­ πνε˵ατα. Ο¯
δεινο­ αÍτο­ παρατηρητv παρετ–ρησαν Åτι τ γρµµατα δν πŒδιδαν ρκετ πιστ τ¿ν προφορικ¿ λ¾γο, κα­ ε®σ–γαγαν τ σηµε´α αÍτ, χρη στ Áπο´α γνωρ¬ζουµε σ–µερα τ¿ν τονισµ¿ τžv λληνικžv γλÞσσαv κα­ δι µŒσου αÍτžv κα­ τžv 
ρε¬αv [®νδοευρωπαϊκCv] πρωτογλÞσσαv. Ο¯ Γραµµατικο­ δν σκ¾πευαν κα¾λου
ν ε®σαγγουν τ σηµε´α αÍτ γι γενικ— χρ–ση παρ µ¾νο γι δËσκολα, διαλεκτικ ποιητικ κ嬵ενα, οÏτωv èστε µŒσω µηχανισµéν ναλογ¬αv ν µπορŒσουν ν
ŽπανεËρουν τ—ν προφορ ξεχασµŒνων λŒξεων. Βεàα¬ωv αÍτ¿ ποÌ µελŒτησαν Ÿταν Á
τονισµ¿v τžv πρ¾τασηv, Á προφορικ¿v λ¾γοv, ποÌ δν ξεχωρ¬ζει µεµονωµŒνεv λŒξειv. IΟταν “εταν τ σηµε´α αÍτ, τ¾τε κε συλλαà— εµχε κα­ τ¿ν τ¾νο τηv, ε°τε
τ—ν ποκαλο˵ενη βαρε´α, ποÌ δ–λωνε Åτι ™ συλλαà— “πρεπε ν προφŒρεται χαµηλ, χωρ­v ŵωv ν διευκριν¬ζουν γι ποι¾ σχετικ¿ Ïψοv › βοv πρ¾κειται, ε°τε
τ—ν ποκαλο˵ενη Àξε´α, σηµε´ο τοÖ Ïψουv, ε°τε τ—ν ‘νωση τéν δËο, Åταν δηλαδ—
Žπ­ τžv ®δ¬αv συλλαàžv ™ φων— ρχ¬ζει π¿ ψηλ κα­ γλιστρει πρ¿v τ κτω. Παρετ–ρησαν Žπ¬σηv Åτι κατ τ—ν σËνδεση τéν λŒξεων, Îπ¿ τ—ν Žπιρρο— τžv π﵌νηv
λŒξεωv Á Îψηλ¿v τ¾νοv µετεκινε´το : ™ λεγ﵌νη “γκλισιv κα­ τ Žπακ¾λου τηv.
Τ¿ φαιν¾µενο αÍτ¿ ®σχËει γι κε ζωνταν¿ λ¾γο· στ Λατινικ, π.χ., σ µεγλη
“κταση· λλ δν τοÖ δ¬νουµε σηµασ¬α σ αÍτ— τ—ν περ¬πτωση γιατ­ τ [γραπτ]
σηµε´α λε¬πουν. MΕχει διασωε´ ‘να φËλλο ν¿v ρχα¬ου βιàλ¬ου (τοÖ Σπαρτιτη
ποιητž LΑλκµνοv), τ¿ Áπο´ον ναδεικνËει τ¾νο Žπ­ κε συλλαàžv. LΑλλ µ τ—ν
προδο τοÖ χρ¾νου διαπιστÞηκε Åτι “φτανε ν σηµειÞνουν µ¾νον τ—ν τονο˵ενη
συλλαà–· τ¿ σËστηµ µαv, δηλαδ— τ¿ ν βζουµε βαρε¬α ντ­ Àξε¬αv στ—ν συλλαà—
ποÌ δν ξεχωρ¬ζει ˜χητικ µŒσα στ—ν πρ¾ταση, δν συναντται κα¾λου στ—ν ρχαι¾τητα. HΟ τ¾νοv στ αÍεντικ HΕλληνικ Ÿταν κααρ µουσικ¾v, πρŒπει, δηλαδ–, ν Žννο–σουµε τ¿ Ïψοv κα­ τ¿ βοv µŒσα σ αÍτ¿ τ¿ πλα¬σιο. HΟ τ¾νοv
Åπωv τ¿ν χρησιµοποιοÖν ο¯ ΝεοŒλληνεv, Žπεκρτησε µ¾λιv στ¿ν 3ο α®Þνα µ.Χ.,
κα­ µ¾νον τ¾τε τ HΕλληνικ ρχισαν ν λειτουργοÖν φωνητικ Åπωv τ Γερµανικ λειτουργοÖσαν νŒκαεν. LΕµε´v ο¯ σËγχρονοι δν µποροÖµε ν προφŒρουµε
τ¿ν µουσικ¿ τ¾νο › ν ξεχωρ¬σουµε τ—ν περισπωµŒνη π¿ τ—ν Àξε¬α, κα­ οÑτε ο¯
ΝεοŒλληνεv εµναι ¯κανο­ ν τ¿ κνουν. ∆ν Îπžρξαν ποτ στ—ν ρχαι¾τητα τονισµŒνα βιàλ¬α γενικοÖ περιεχ﵌νου, φοÖ τοÌv τ¾νουv δν τοÌv “γραφαν παρ µ¾νον
ο¯ Γραµµατικο¬. Μ¾λιv π¿ τ¿ν 9ο α®Þνα, Åταν ρχισαν ν µελετοÖν ξαν τ—ν παλι λογοτεχν¬α, ŽπανŒρχεται Á τονισµ¿v δι τéν µορφωµŒνων Žγγραµµτων : Åλα
τ βιàλ¬α “γιναν τ¿ °διο λλ¾κοτα Åσο αÍτ¿ τοÖ LΑλκµνοv τοÖ 3ου α®Þνα π.Χ.
Ξεκινéνταv π¿ αÍτοÌv τοÌv κËκλουv µορφωµŒνων γενικεËηκε κτοπιν ™ συν–εια αÍτ–, φοÖ, σ τελικ— νλυση, ο¯ συγγραφε´v κα­ ο¯ ντιγραφε´v τéν βιàλ¬ων
2

Ÿσαν κι αÍτο­ µορφωµŒνοι Žγγρµµατοι. MΕτσι Ÿρε ™ ρχαιογνωσ¬α στ—ν ∆Ëση,
™ Áπο¬α ŽντρËφησε σ αÍτ¿ ποÌ τžv Žδιδχη. Κα­ ν στ¿ν προηγο˵ενο α®Þνα [=
τ¿ν 18ο] τ HΕλληνικ τυπÞνονταν συχν χωρ­v τ¾νουv, Åπωv βλŒπουµε π.χ. στ¿
“ργο τοÖ ΛŒσσινγκ, αÍτ¿ Ÿταν λ¾γ} περισκεψ¬αv κα­ Ãχι λ¾γ} τεκµηριωµŒνηv
διορατικ¾τηταv. Κα­ σ–µερα δν σπαν¬ζει αÍτ— ™ ντιµετÞπιση. LΑλλ στ—ν σχολ–
µαv, ποÌ δν χωρ¬σηκε κ¾µα π¿ τ—ν φιλολογ¬α, ™ χρ–ση τéν τ¾νων κα­ πνευµτων “χει φοµοιωε´ σ τŒτοιο βαµ¿ µ τ HΕλληνικ γρµµατα, èστε Á κ¾σµοv
συχν πιστεËει Åτι ο¯ Žπιγραφv κα­ ο¯ ππυροι πρεπε ν εµναι τονισµŒνοι Åπωv
εµναι τονισµŒνεv ο¯ τ¾σον Žπιµελε´v Žκδ¾σειv ποÌ τοÌv περιγρφουν.
Εµναι προφανv Åτι ο¯ µαητv δν  “πρεπε ν Œτουν σηµδια ποÌ κανε­v
[ρχαEοv] IΕλλην δν “εσε ποτŒ, Åτι  “πρεπε [ο¯ µαθητv] ν χρησιµοποιοÖν
αÍτ τ τ¾σο χρ–σιµα βοη–µατα µ¾νον στ βιàλ¬α, κα­ ν ÁµιλοÖν, τ¾σον
ο¯ µαητv Åσον κα­ Á δσκαλοv, σ˵φωνα µ αÍτ, λλ τ µυστικ τéν
περισπωµŒνων κα­ τéν παροξυτ¾νων, τžv Žγκλ¬σεωv, τéν τ¾νων, κ.λπ., πρŒπει
ν παλειφοÖν π¿ τ—ν διδακτικ— Ïλη τοÖ σχολε¬ου. Στ—ν δευτŒρα Λυκε¬ου
[Prima = τ τελευταEα δËο χρ¾νια πρ­ν τ¿ πολυτ–ριο] µποροÖµε ν τοÌv δε¬ξουµε
τ¿ σËστηµα αÍτ¿, ναπτËσσονταv ταυτ¾χρονα τ­v γενικv γλωσσολογικv διδασκαλ¬εv
κα­ γι τ Λατινικ κα­ τ Γερµανικ : λλ Á µαητ—v δν πρŒπει ποτ ν Œσει
οÑτε πνε˵α οÑτε τ¾νο. IΟσον φορ äστ¾σο στ πνε˵ατα, πρŒπει ν ποÖµε Åτι
προφŒρουµε σ–µερα τ—ν δασε¬α σν [γερµανικ¿] h, δι¾τι στ—ν LΑττικ— κα­ στ­v λλεv διλεκτουv αÍτ¿ συνŒàαινε κ¾µα τ—ν Žποχ— ποÌ ρχισε ™ χρ–ση τžv ®ωνικžv
γραφžv, στ—ν Áπο¬αν τ¿ µετŒπειτα περιττ¿ αÍτ¿ σηµε´ο δ–λωνε τ¿ µακρ¿ “ψιλον
[δηλαδ— τ¿ Ÿτα]. LΑλλ σ πολλ κ嬵ενα ™ χρ–ση τžv δασε¬αv εµναι λανασµŒνη
κα­ γιL αÍτ¿ δν ξ¬ζει ν µελετηε´ παρ µ¾νον π¿ τοÌv ε®δικοËv. Βσανο ποτελε´ Žπ¬σηv κα­ τ¿ νÖ Žφελκυστικ¿ [= νÖ εÍφωνικ¿] π¿ τ¿ Áπο´ο πηγζουν πολλ
λη τéν µαητéν, ο¯ Áπο´οι, Åπωv κα­ ο¯ IΕλληνεv καL Åλην τ—ν διρκεια τžv
LΑρχαι¾τηταv, παρ τοÌv καν¾νεv τ¿ φαιροÖν πρ­ν π¿ φωνžεν κα­ τ¿ βζουν πρ­ν 
π¿ σ˵φωνο. Œàαια µ αÍτ—ν τ—ν µŒοδο [ποÌ προτε¬νουµε] δυσχερα¬νουµε τ¿
“ργο τéν καηγητéν φιλολογ¬αv ο¯ Áπο´οι  πρŒπει ν διδξουν πρéτοι αÍτο­
τοÌv καν¾νεv τονισµοÖ στοÌv σπουδαστŒv, Åπωv πρŒπει ν τοÌv γνωρ¬ζει κε Φιλ¾λογοv : λλ τ¿ φορτ¬ο ποÌ φαιροÖµε “τσι π¿ τ παιδι εµναι σαφév βαρËτερο.
NΑv ναφεροÖµε σËντοµα κα­ στ—ν προφορ, Ãχι γι ν συζητ–σουµε τ­v νεοελληνικv νοησ¬εv, ποÌ δν τ¿ ξ¬ζουν κν (κα­ διορατικο­ νρωποι δν λε¬πουν
οÑτε π¿ τ—ν HΕλλδα), λλ γιατ­ µ¬α εÍκαταν¾ητη προφορ µπορε´ ν διευκολËνει α®σητ τ—ν Žκµηση τžv γλÞσσαv. Κατ πρéτον, τ¿ žτα προφερ¾ταν
σν γγλικ¿ th σ µερικv περιοχv ›δη π¿ τοÌv χρ¾νουv τοÖ Σ¾λωνοv : µι τŒτοια προφορ εµναι παρα¬τητη φοÖ οÏτωv › λλωv δν ξεχωρ¬ζουµε πλŒον τ—ν
διαφορ µεταξÌ διαρκéν κα­ δασŒων. Κατ δεËτερον, τ¿ σ´γµα πρŒπει ν προ3

φŒρεται ÀξÌ Åπωv στ Γαλλικ, τ¿ ζžτα ποτ σν γερµανικ¿ z λλ σν ds ›
Åπωv στ Γαλλικ τ¿ µαλακ¿ s. HΗ διδασκαλ¬α τéν φ¾γγων “τσι διευκολËνεται
κατ µεγλο βαµ¾. Τ¿ πι¿ σηµαντικ¿ Åµωv εµναι ™ προφορ τéν διφ¾γγων. ̍
‘να πολÌ σËντοµο καν¾να µποροÖµε ν ποφËγουµε Åλεv τ­v παρεξηγ–σειv κα­ τ
λη : «τ¾νιζε τ¿ πρéτο µŒροv τžv διφ¾γγου». Κα­ δŒκα φορv λανασµŒνο ν
Ÿταν αÍτ¾,  τ¿ προτιµοÖσα γι σιγουρι, φοÖ οÏτωv › λλωv δν Œλουµε ν
πειραµατισοÖµε ναζητéνταv δžεν τ—ν αÍεντικ— προφορ. LΑλλ τελικ αÍτ¿
ŽπαληεËεται τ¾σο συχν ποÌ τ ρχα´α βιàλ¬α ποÌ Žµφαν¬ζονται τελευτα´α, πραγµατικ φα¬νεται Åτι Žτ¾νιζαν τ¿ πρéτο µŒροv τéν διφ¾γγων. Κα­ τŒλοv πρŒπει
ν σταµατ–σουµε τ—ν λανασµŒνη χρ–ση τžv ÎπογεγραµµŒνηv ™ Áπο¬α δν Žµφαν¬ζεται παρ στ τŒλη τοÖ Μεσα¬ωνα. LΑντL αÍτοÖ v ποÖµε στ¿ παιδ¬ : «µετ π¿
µακρ¿ α, η κα­ ω, εµναι κουραστικ¿ ν προφŒρουµε τ¿ ®éτα κα­ γιL αÍτ¿ v µ—ν τ¿
προφŒρουµε Åπωv λλωστε δν τ¿ πρ¾φεραν κα­ ο¯ [ρχα´οι] IΕλληνεv». ΣL αÍτ—ν
τ—ν περ¬πτωση  Ÿταν βŒàαια συνετ¿ ν σηµειÞνεται τ¿ µακρ¿ λφα στ σχολικ
κ嬵ενα. NΑν τ σχολικ Žγχειρ¬δια υ¯οετ–σουν αÍτ—ν τ—ν πρακτικ— τ¾τε σËντοµα 
Žπικρατ–σει γενικ¾τερα. ̌σω Åλων αÍτéν [τéν ρυµιστικéν παρεµàσεων]
™ γλÞσσα  σταµατ–σει ν ξεν¬ζει αÍτ¿ν ποÌ τ—ν πρωτοαγγ¬ζει·  Ÿταν Žπ¬σηv
χρ–σιµο ν µποροËσαν ν συνη¬σουν ο¯ δσκαλοι ν Àνοµζουν τ¿ λληνικ¿ λφα
α Åπωv κα­ τ¿ γερµανικ¿ a, κ.λπ., λλ Åλα αÍτ, σ τελικ— νλυση, δν εµναι
παρ µπαγκατŒλλεv.
Στ—ν πρÞτη παργραφο Á Β. δ¬νει µ¬α περιληπτικ— ¯στορ¬α τFν τ¾νων κα­ πνευµτων (τ¿ κ嬵ενο αÍτ¿ προŒρχεται π¿ διλεξ– του κα­ “τσι δικαιολογεEται ™ συνεχ—v λλαγ— θŒµατοv κα­ ο¯ συχνv παρενθŒσειv). LΑσχολεEται µ¾νον µ τ ρχαEα
κ嬵ενα (τ¿ ÁποEον εµναι φυσικ¾, φοÖ ε®δικ¾τητ του Ÿταν ™ ρχα¬α φιλολογ¬α), κα­
παρουσιζει τοÌv τ¾νουv äv βο–θηµα, ποÌ να¬ µεν πρ¾τεινε Á Σπαρτιτηv LΑλκµν
τ¿ν 3ο π.Χ. α®Þνα, λλ δν Žπεκρτησε πραγµατικ παρ 12 α®Fνεv ργ¾τερα. Στ¿
τŒλοv ŵωv τCv παραγρφου στρŒφεται κατ τCv τονικ¾τηταv, Åταν αÍτ— προŒρχεται «Ãχι π¿ τεκµηριωµŒνη διορατικ¾τητα (überlegene Einsicht) λλ π¿ περισκεψ¬α (Unkenntnis)» Åπωv στ—ν περ¬πτωση τοÖ ΛŒσσινγκ. Κα­ τŒλοv φ–νει ν
ŽννοηθεE Åτι ο¯ τ¾νοι εµναι πλŒον τ¾σο διαδεδ﵌νοι ποÌ Á κ¾σµοv παραξενεËεται Åταν
δν τοÌv συναντει σ παπËρουv κα­ σ ŽπιγραφŒv.
Στ—ν δεËτερη παργραφο ναφŒρεται πλŒον στ—ν διδακτικ— Ïλη τοÖ σχολε¬ου,
δηλαδ— τοÖ ξαταξ¬ου ŽννεαετοÖv γυµνασ¬ου Sixta, Quinta, Quarta, Tertia (δËο
χρ¾νια), Secunda (δËο χρ¾νια) κα­ Prima (δËο χρ¾νια). Προτε¬νει τ¿ κ¾λουθο σËστηµα:
1. Τ κ嬵ενα στ σχολικ βιàλ¬α ν εµναι τονισµŒνα.
2. Ο¯ µαθητv ν µαθα¬νουν νγνωση τFν λληνικFν µ τ¾νουv, ξŒρονταv Åτι ™
4

τονισµŒνη συλλαà— προφŒρεται διαφορετικ κα­ Åτι ™ δασεEα προφŒρεται σν
τ¿ γερµανικ¿ h.
3. Ν µ—ν διδσκονται ŵωv ο¯ καν¾νεv τονισµοÖ.
LΕξ αÍτFν προκËπτει Åτι Á µαθητ—v θ εµναι µν συνηθισµŒνοv ν βλŒπει τονισµŒνα
κ嬵ενα κα­ δν θ µφισàητεE τ—ν ναγκαι¾τητα τFν τ¾νων, λλ ταυτ¾χρονα δν
θ γνωρ¬ζει κ¾µα τοÌv καν¾νεv τονισµοÖ κα­ ρα δν θ µπορεE ν συντξει Á °διοv
‘να κ嬵ενο, Åπου φυσικ θ πρŒπει ν διαλŒξει µ¾νοv του τοÌv κατλληλουv τ¾νουv.
HΟ Καλιτσουνκηv γρφει [ΑΤ, σ. 480] Åτι Åσοι εµχον τ¿ εÍτËχηµα ν γνωρ¬σουν τ¿ν µŒγαν φιλ¾λογον, ν συνοµιλ–σουν Žπ­ εµτων φιλολογικéν › λλων
µαζ¬ του κα­ ν κοËσουν γνÞµαv κα­ κρ¬σειv του, γνωρ¬ζουν Åτι ™ µεγαλοφυ¼α
του συχνκιv πρ¿ Žµποδ¬ων µετŒàαλλεν µŒσωv πορε¬αν κα­ γνÞµην κα­ συχν
εµτα κατŒληγεν ε®v κριàév ντ¬ετον ποτŒλεσµα φL Å,τι τιv Žφαντζετο. Κα­
πργµατι τ¿ σËστηµα ποÌ προτε¬νει παρουσιζει κποιεv χοντρv Žλλε¬ψειv : εµναι
δυνατ¿ν ν µαθα¬νει κανε­v LΑρχαEα Žπ­ 7 (!) χρ¾νια, Žν πλ–ρ| γνο¬{ τFν καν¾νων τονισµοÖ ; Εµναι, δηλαδ–, αÍτο­ ο¯ καν¾νεv, τοÌv Áπο¬ουv (πρ¿ τοÖ 1982) τ
HΕλλην¾πουλα Žµθαιναν στ¿ ∆ηµοτικ¾, τ¾σο δËσκολοι, èστε ν τοÌv ποσιωποÖµε
στοÌv ΓερµανοÌv µαθητv γι πτ συναπτ “τη ; Κα­ εµναι δυνατ¿ν Žπ­ πτ χρ¾νια
σπουδFν ν µ—ν τοÌv ζητηθεE ν συντξουν ‘να δικ¾ τουv κ嬵ενο, µ¬α µετφραση 
π¿ τ Γερµανικ στ ρχαEα HΕλληνικ ;
MΑσχετα µ τ¿ ν στŒκει › Ãχι, εµναι ξεκθαρο, πρFτον, Åτι ™ πρ¾ταση αÍτ—
εµναι καθαρ παιδαγωγικCv φËσεωv κα­ φορA µ¾νο στ¿ γερµανικ¿ σχολικ¿ σËστηµα
τCv ŽποχCv, κα­ δεËτερον, Åτι ™ Žκµθηση τFν καν¾νων τονισµοÖ δν πορρ¬πτεται, 
λλ πλFv µετατ¬θεται χρονικ στ—ν τελευτα¬α τξη τοÖ Γυµνασ¬ου. HΗ µεταφορ
τCv πρ¾τασηv αÍτCv στ¿ν λληνικ¿ χFρο πρ¿v Îποστ–ριξιν τοÖ µονοτονικοÖ εµναι
παρλογη.
Θ µποροÖσε κανε­v ν παντ–σει σ αÍτ¿ λŒγονταv Åτι Á Β. στ—ν συγκεκρ鵌νη
Áµιλ¬α δν ναφερ¾ταν στ—ν σËγχρονη HΕλλδα κα­ Åτι, ν τ¿ “κανε τ¾τε πιθαν¿ν ν
τασσ¾ταν Îπρ τοÖ µονοτονικοÖ. Κα­ Åµωv, στ—ν Áµιλ¬α αÍτ— ναφŒρεται δËο φορv
στ—ν σËγχρονη HΕλλδα: «Á τ¾νοv Åπωv τ¿ν χρησιµοποιοÖν ο¯ ΝεοŒλληνεv, Žπεκρτησε µ¾λιv στ¿ν 3ο α®Þνα µ.Χ., κα­ µ¾νο τ¾τε τ HΕλληνικ ρχισαν ν λειτουργοÖν
φωνητικ Åπωv τ Γερµανικ λειτουργοÖσαν νŒκαεν» κα­ «v ναφεροÖµε σËντοµα κα­ στ—ν προφορ, Ãχι γι ν συζητ–σουµε τ­v νεοελληνικv νοησ¬εv, ποÌ
δν τ¾ ξ¬ζουν κν (κα­ διορατικο­ νρωποι δν λε¬πουν οÑτε π¿ τ—ν HΕλλδα), 
λλ γιατ­...» Ο¯ φρσειv αÍτv δε¬χνουν Åτι (α) Ÿταν γνÞστηv τCv κατστασηv τCv
νεοελληνικCv γλÞσσαv, κα­ (β) Å,που “àρισκε εÍκαιρ¬α δν δ¬σταζε ν ναφερθεE σ
αÍτ–ν, κποτε κα­ περιφρονητικ κ¾µα. LΑναφŒρεται µλιστα στοÌv «διορατικοÌv 
νθρÞπουv» (Einsichtige) τCv σËγχρονηv HΕλλδαv, µ¬α φρση σ παρŒνθεση ποÌ
5

φα¬νεται ξεκρφωτη (°σωv στ¿ κροατ–ριο ν βρισκ¾ταν κποιοv IΕλληναv µαθητ–v
του κα­ Žκε¬νη τ—ν στιγµ— ν τοÖ “κλεινε τ¿ µτι). NΑν σκεφτ¾ταν Åτι ™ νεοελληνικ—
γλÞσσα εµχε κτι ν κερδ¬σει π¿ τ—ν κατργηση τFν τ¾νων, εµχε ρκετv εÍκαιρ¬εv
µŒσα σL αÍτ¿ τ¿ κ嬵ενο ν τ¿ διαλαλ–σει › “στω ν τ¿ Îπονο–σει.
HΗ τελευτα¬α παργραφοv δε¬χνει ξεκθαρα τ—ν πρ¾θεσ– του. IΟταν µιλει γι
«εÍκαταν¾ητη προφορ» (verständige Aussprache), Åταν προτε¬νει µ¬α πλοπο¬ηση
τCv προφορAv παραδεχ¾µενοv ταυτ¾χρονα Åτι αÍτò µπορεE ν εµναι «δŒκα φορv λανθασµŒνo» λλ Åτι τ¿ προτε¬νει παρL Åλα αÍτ, Åταν ζητει τ¿ λφα ν Àνοµζεται
«α» (τ¿ ÁποEο Ãντωv εµναι «µπαγκατŒλλα»), φα¬νεται Åτι προσπαθεE πεγνωσµŒνα
ν πλοποι–σει, Åπου αÍτ¿ γ¬νεται, τ—ν πρÞτη Žπαφ— τοÖ µαθητC µ τ LΑρχαEα.
HΗ λŒξη µλιστα ποÌ χρησιµοποιεE Åταν ναφŒρεται στ¿ «παιδ­» (Knaben) ÎπονοεE
Åτι ναφŒρεται στ—ν πι¿ τρυφερ— ™λικ¬α. Τ¿ σËστηµα λοιπ¿ν ποÌ προτε¬νει εµναι µ¬α 
πλοπο¬ηση τCv προφορAv κα­ τCv γραφCv γι καθαρ παιδαγωγικοÌv σκοποËv, ποÌ
δν φορA παρ τ­v πρFτεv τξειv τοÖ Γυµνασ¬ου. Ӎ κᵬα περ¬πτωση δν ναφŒρεται σ γενικ— µεταρρËθµιση τCv γραφCv κα­ προφορAv τFν ρχα¬ων. MΑλλωστε,
Åπωv γρφει Á Καλιτσουνκηv : «κα­ Žπ­ τοÖ προκε鵌νου αÍτ¿  Ÿτο “µπνευσιv
τžv στι㵞v µλλον › π¾φασιv ληφε´σα Žκ µακροÖ χρ¾νου µετ èριµον σκŒψιν·
δι¾τι οÍδŒποτε “καµεν σοàαρ¿ν περ­ τοËτων λ¾γον ε°v τινα πανεπιστηµιακ–ν του
παρδοσιν › ε®v τ—ν LΑκαδ絬αν › ε®v ΣυνŒδριον φιλολ¾γων κλ. Τ ρχα´α HΕλληνικ κ嬵ενα “γραφε κα­ ŽτËπωνε κατ τ—ν παραδεδ﵌νην συν–ειαν κα­ δι τ¿
Corpus τéν HΕλληνικéν LΕπιγραφéν τ¿ Áπο´ον Žκδ¬δει ™ Žν Βερολ¬ν} Πρωσσικ—
LΑκαδ絬α κα­ ε®v τ—ν διεËυνσιν τοÖ Àπο¬ου αÍτ¿v Ÿτο Á κËριοv κα­ ŽπιàλητικÞτατοv Áδηγ¿v Žκρατ–ησαν ο¯ τ¾νοι κα­ τ πνε˵ατα κα­ δι ναγραφ—ν τéν ρχα¬ων
Žπιγραφéν». Κα­ σ Îποσηµε¬ωση προσθŒτει : «εµναι χαρακτηριστικ¿ν Åτι τ¿ HΕλληνικ¿ν Lesebuch [= ναγνωστικ¿ν] τ¿ Áπο´ον ε®v 4 τεËχη ŽξŒδωκεν, Ãχι µ¾νον
δι φοιτητv λλ κα­ δι µαητv Γυµνασ¬ων, Žξεδ¾η µ πνε˵ατα κα­ τ¾νουv
κατ τ παραδεδ﵌να, οÍδ嵬α δ Žν αÍτô νËξιv › µνε¬α γ¬νεται περ­ τ¾νου κα­ 
πνευµατ¬στου γραφžv».

2

Τ¿ «Περ­ τοÖ δŒοντοv γενŒσθαι» τοÖ Χατζιδκι (1910)

Στ—ν LΕπιστηµονικ— LΕπετηρ¬δα τοÖ LΕθνικοÖ Πανεπιστ絬ου, 1909-1910, τ¾µοv
e´, στ¿ ρθρο «LΑκαδηµεικ ναγνÞσµατα περ­ τοÖ γραπτοÖ ™µFν λ¾γου» (σελ.
25-89) [Χ], στ¿ ‘κτο κεφλαιο µ τ¬τλο «Περ­ τοÖ δŒοντοv γενŒσθαι», Á Χ. ναφŒρεται στ—ν διαφορ µεταξÌ γραπτοÖ (καθαρεËουσα) κα­ προφορικοÖ (δηµοτικ—)
λ¾γου κα­ λŒει Åτι εÍχžv “ργον εµναι ™ διαφορ αÏτη Ãχι µ¾νον ν µ— Žκτε¬νηται
πŒραν τοÖ πολËτωv ναγκα¬ου, λλ κα­ ν βα¬ν| κατ µικρ¿ν ŽλαττουµŒνη κα­
τοÖτο κριàév χριν τοÖ ŽνικοÖ κα­ ŽκπολιτιστικοÖ σκοποÖ τžv γλÞσσηv. ΕÑχεται
6

δηλαδ— ν συγκλ¬νουν ™ δηµοτικ— κα­ ™ καθαρεËουσα γι τ¿ καλ¿ τCv γλÞσσαv.
Συνεχ¬ζει δŒ : IΟταν ταÖτα γ¬νωνται κατ τ¿ν ε®ρ経νον τρ¾πον, τ¾τε πργµατι  εÎρ¬σκωνται λαννοντα Žν τ© συνειδ–σει τéν λληνοφÞνων µαητéν œ
τε γραµµατικ— κα­ τ¿ συντακτικ¿ν τžv HΕλληνικžv γλÞσσηv, κα­ Á διδσκαλοv 
δËναται τ¾τε δι καταλλ–λου διδασκαλ¬αv ν καιστ† αÍτ συνειδητ το´v διδασκ﵌νοιv· τ¾τε Ãντωv  παËσ| Á δογµατικ¿v τρ¾ποv τžv διδασκαλ¬αv γραµµατικéν
κα­ συντακτικéν καν¾νων κα­ ™ µηχανικ— ποµνηµ¾νευσιv αÍτéν,  Žπικρατ–σ|
δ ντL αÍτéν ™ εÎρετικ–, ™ µαιευτικ— äv ε®πε´ν µŒοδοv πρ¿v γνéσιν τžv γλÞσσηv. Κατ τ¿ν τρ¾πον τοÖτον ™ διδασκαλ¬α Œλει καταστž πε¬ρ} πλουστŒρα κα­
δ— εÍκολωτŒρα κα­ καρποφορωτŒρα. LΑκριàév δ ε®v τ—ν εÍκολωτŒραν τžv γλÞσσηv ™µéν διδασκαλ¬αν ποàλŒπων τολµé ν ε°πω Åτι, Žπειδ–, äv γνωστ¾ν, τv
µεγ¬σταv δυσκολ¬αv εÎρ¬σκουσιν ο¯ µικρο­ µαητα­ εÍÌv Žν ρχ© τžv γραµµατικžv, τ.“. Žν το´v διδγµασι περ­ πνευµτων κα­ τ¾νων µεL ëν συνπτονται τ
περ­ µακρéν κα­ βραχŒων φωνηŒντων, τ περ­ Žγκλ¬σεωv κττ., δι τοÖτο εÍχžv
“ργον  Ÿτο ν τ¿ διδακτικ¿ν βιàλ¬ον τ¿ προωρισµŒνον δι τ δηµοτικ σχολε´α
ŽξετυποÖτο νευ τéν σηµε¬ων τοËτων, πλév δ διL ν¿v σηµε¬ου, ο¶ον σταυροÖ, 
στερ¬σκου › λλου τιν¿v Áπωσδ–ποτε διακριτικοÖ, νωεν τžv τονουµŒνηv συλλαàžv κε鵌νου, ŽδηλοÖτο ™ Œσιv τοÖ τ¾νου. ΟÏτω  πηλλσσοντο ο¯ τοÖ δηµοτικοÖ σχολε¬ου µαητα­ τéν πλε¬στων καν¾νων περ­ ψιλžv κα­ δασε¬αv, περ­ Àξε¬αv,
βαρε¬αv κα­ περισπωµŒνηv, περ­ µακρéν κα­ βραχŒων φωνηŒντων, περ­ Žγκλ¬σεωv,
τ¾νου κλπ., περ­ ëν, Žπειδ— Žν τô προφορικô ™µéν λ¾γ} οÍδŒν τοËτων “χοµεν,
οÍδν α®σνονται ο¯ διδασκ¾µενοι, ναγκζονται δ νL ποστη¬ζωσι µηχανικév
πντα. ΟÏτωv ™ διδασκαλ¬α τžv γραµµατικžv Žν τô δηµοτικô σχολε¬}  šρχιζεν π¿ τžv κλ¬σεωv τéν Àνοµτων, šτοι π¿ γλωσσικéν στοιχε¬ων γνωστéν κα­
α®σητéν το´v µαητα´v κα­  πŒàαινε κατ πολλ εÍκολωτŒρα κα­ ãφελιµωτŒρα. Κα­ σηµειωτŒον Åτι δι τžv πλοποι–σεωv ταËτηv οÍδν λλο  Žγ¬νετο
›  πεàλλοντο µν τ Îπ¿ µεταγενεστŒρων κα­ µεσαιωνικéν λογ¬ων ŽπινοηŒντα Àρογραφικ ταÖτα σηµε´α,  Žλµàανε δ ™ γραφ— Äν κατ τοÌv ρχα¬ουv
χρ¾νουv εµχε τËπον. LΕν το´v σχολε¬οιv τžv µŒσηv ŽκπαιδεËσεωv  Žδιδσκοντο
κατ¾πιν τ—ν χρžσιν τéν σηµε¬ων τοËτων Åσοι Žκ τéν πολλéν µαητéν τéν δηµοτικéν σχολε¬ων šελον φοιτ–σει ε®v αÍτ.
HΗ παργραφοv αÍτ— χρησιµοποι–θηκε —Åπωv θ δοÖµε παρακτω— π¿ τοÌv
µονοτονιστŒv, ŽνG εµναι ξεκθαρο π¿ τ­v φρσειv ποÌ Îπογραµµ¬ζουµε Åτι περιορ¬ζεται µ¾νο γι τò δηµοτικò σχολεEo, ŽννοFνταv πντα Åτι ™ διδασκαλ¬α τFν τ¾νων
κα­ πνευµτων θ γ¬νεται στ¿ γυµνσιο. LΕκτ¿v αÍτοÖ ™ πρ¾τασ– του εµναι ν χρησιµοποιηθεE ‘να µ¾νον τονικ¿ σηµεEο «νωθεν τCv τονουµŒνηv συλλαàCv κε鵌νου».
̍ λλα λ¾για προτε¬νει Ãχι τ—ν µηχανικ— ντικατσταση τCv βαρε¬αv κα­ τCv περισπωµŒνηv µ τ—ν Àξε¬α στ­v πολυσËλλαàεv λŒξειv (δηλ. τ¿ σËγχρονο µονοτονικ¿)
7 

λλ τ—ν χρ–ση τοÖ τονικοÖ σηµε¬ου στ­v συλλαàv ποÌ Ãντωv τον¬ζονται µŒσα στ¿
κ嬵ενο, δηλαδ— οÍσιαστικ τ—ν γραφικ— ναπαρσταση τCv προσωδ¬αv.
LΕνδιφερον παρουσιζει κα­ ™ συνŒχεια τοÖ κε鵌νου, τ—ν Àπο¬αν συστηµατικ 
ποσιωποÖν ο¯ µονοτονιστŒv. ˌγει λοιπ¿ν Á Χατζιδκιv : LΑλλ πιαν¿ν τινv παρανοοÖντεv τοÌv λ¾γουv µου τοËτουv ν Îπολàωσιν Åτι συµφωνé πρ¿v τοÌv καινοτ¾µουv, φοÖ κα­ Žγá Žγκρ¬νω τοιαËτην τοÖ γραπτοÖ λ¾γου πλοπο¬ησιν. LΑλλL
™ δοξασ¬α αÏτη δν εµναι λη–v. ∆ι¾τι οØτοι µν ποκηρËττουσι καL Áλοκληρ¬αν
τ¿ν καεστηκ¾τα παρL ™µ´ν γραπτ¿ν λ¾γον, διδσκοντεv Åτι «äv βσιv νγκη ν
ληφ© οÍχ­ ™ κααρεËουσα, Åτι γλéσσα τοÖ µŒλλοντοv πρŒπει ν µ— γ¬ν| ™ κααρεËουσα ™πλοποι経νη, λλ ™ δηµοτικ—...» [...] LΕγá δ τναντ¬α τοËτων Žφαρµ¾ζων τ—ν µεοδολογικ—ν ρχ—ν «πντοτε π¿ τéν γνωστéν Žπ­ τ γνωστα, π¿
τéν ŽγγÌv Žπ­ τ πωτŒρω» βλŒπων δ Åτι διL ™µv σ–µερον γνωστ— κα­ ŽγγÌv εµναι αÏτη ™ κααρεËουσα, ταËτην µεταχειρ¬ζοµαι διδσκων κα­ γρφων, κα­ ταËτην 
Œλω βσιν τžv γλÞσσηv τοÖ µŒλλοντοv, πλοποιουµŒνην, äv ε®κ¾v, κα­ συµπληρουµŒνην κατ τv κστοτε νγκαv Žν λλαιv λŒξεσιν Žγá ŽπιδιÞκω äv πρ¿v
πντα τ στοιχε´α τžv γλÞσσηv, λŒξειv, τËπουv, σηµασ¬αv, συντξειv κλπ. κριàév Žκε´νο, Åπερ ε°δοµεν νωτ. σ. 27 σηµ. Åτι κατ τ—ν µαρτυρ¬αν τοÖ κ. Clément
συνιστ† Á κ. Ψυχριv äv πρ¿v µ¾νην τ—ν Àρογραφ¬αν, šτοι «προσοχ—ν προκε鵌νου περ­ καινοτοµιéν Žν τô γλωσσικô καεστéτι, πλοποι–σειv µεοδικv κα­
Žφαρµοστv Žπ­ πσαv τv ναλ¾γουv περιπτÞσειv, Åτι µεγλην “χει σπουδαι¾τητα
τ¿ ν µ— προσκροË| τιv κα­ µλιστα ποτ¾µωv πρ¿v ‘ξειv βαŒωv ŽρριζωµŒναv,
Åτι νγκη Žξοικονοµ–σεωv Žργασ¬αv συνεχοÖv λλ βαµια¬αv» κλπ. Κατ ταÖτα
δν δËναται ν λεχ© περ­ ŽµοÖ Åτι συµφωνé πρ¿v τοÌv καινοτ¾µουv· δι¾τι, äv
‘καστοv βλŒπει, Žγá δν καινοτοµé, λλ σπζοµαι µν τ¿ Îπ¿ τžv ¯στορ¬αv
Žπιàαλλ¾µενον ™µ´ν µετ µεγ¬στηv νγκηv γλωσσικ¿ν καεστÞv, παρατηρé δ
äv ¯στορικ¿v τ—ν πορε¬αν ν χωροÖσιν ο¯ γρφοντεv, ναγρφω κα­ πιστé αÍτ–ν.
̍ λλα λ¾για, προτε¬νει ξεκθαρα τ—ν πλ— καθαρεËουσα äv «βσιν τCv γλÞσσηv τοÖ µŒλλοντοv», φοÖ «σπζεται τ¿ Îπ¿ τCv ¯στορ¬αv Žπιàαλλ¾µενον ™µEν µετ
µεγ¬στηv νγκηv γλωσσικ¿ν καθεστÞv». Εµναι δυνατ¿ν ν φανταζ¾ταν µ¬α µονοτονισµŒνη καθαρεËουσα äv γλÞσσα τοÖ µŒλλοντοv ; NΗ µ–πωv θŒλησε ν προτε¬νει
µ¬α παιδαγωγικ— µŒθοδο ποÌ ν ξεκινA π¿ τ πλA (δηµοτικ— χωρ­v τ¾νουv) κα­
«π¿ τFν ŽγγÌv Žπ­ τ πωτŒρω», ν περνA στ πι¿ δËσκολα (δηµοτικ— µ τ¾νουv,
κα­ µετ πλ— καθαρεËουσα µ τ¾νουv), “τσι èστε τ¿ µικρ¿ παιδ­ ν µ—ν τροµξει,
ν µ—ν νοιÞσει Žκτ¿v τ¾που κα­ χρ¾νου, λλ σιγ-σιγ ν γνωρ¬σει τ¿ν πλοÖτο
τCv γλÞσσαv του ;
IΟπωv τ¿ “κανε šδη Á Καλιτσουνκηv [ΑΤ, 481-483] µποροÖµε ν κνουµε κποια κριτικ— στ—ν πρ¾ταση τοÖ Χατζιδκι σηµειÞνονταv Åτι, ντ¬θετα µ τ—ν παρ¾µοια πρ¾ταση τοÖ Βιλαµ¾àιτv —ποÌ σ τελικ— νλυση ναφŒρεται σ ΓερµανοÌv
8

µαθητŒv, ™ σχŒση τFν Áπο¬ων µ τ—ν ρχα¬α HΕλληνικ— γλÞσσα δν µπορεE ν συγκριθεE µ τ—ν σχŒση τFν HΕλλ–νων µαθητFν µ τ νŒα λληνικ— ™ Žφαρµογ– τηv
θ κατŒληγε σ χοv, φοÖ τ τοµα µ µορφωτικ¿ Žπ¬πεδο δηµοτικοÖ θ “γραφαν
χωρ­v τ¾νουv κα­ τ κπωv πι¿ µορφωµŒνα τοµα µ τ¾νουv. HΗ γραπτ— γλÞσσα
θ γιν¾ταν δηλαδ— δε¬κτηv µορφωτικοÖ —κα­ κατ συνŒπεια κοινωνικοÖ— ŽπιπŒδου.
ΑÍτ¿ πντωv ποÌ “χει σηµασ¬α σ–µερα δν εµναι ™ παιδαγωγικFv °σωv µφισàητ–σιµη πρ¾ταση τοÖ Χατζιδκι, λλ τ¿ γεγον¿v Åτι βασιζ¾µενοι στ—ν πρ¾τασιν
αÍτ–ν ο¯ µονοτονιστv ŽνŒφανισαν τ¿ν Χατζιδκι äv πρωτοπ¾ρο τοÖ µονοτονισµοÖ.

3

HΗ δηµοσ¬ευτη νακο¬νωση τοÖ Χατζιδκι στ—ν LΑκαδ絬α (1929) µŒσα 
π¿ τ χρονογραφ–µατα τοÖ ΠαËλου Νιρàνα

IΟσον ε®ρωνικ¿ κα­ ν φα¬νεται αÍτ¾, ™ Žφηµερ¬δα HΕστ¬α, ποÌ σ–µερα ποτελεE
προπËργιο τοÖ πολυτονισµοÖ, δηµοσ¬ευσε τ¿ 1929 δËο χρονογραφ–µατα τοÖ ΠαËλου
Νιρàνα, στ ÁποEα δν “παψαν “κτοτε, Åπωv θ δοÖµε παρακτω, ν ναφŒρονται
ο¯ µονοτονιστŒv. LΑφοροÖν νακο¬νωση τοÖ ÀγδονταετοÖv Χατζιδκι στ—ν LΑκαδ絬α
LΑθηνFν. ΠαραθŒτουµε κα­ σχολιζουµε παρακτω τ χρονογραφ–µατα αÍτ :
3.1

Πρéτο χρονογρφηµα: HΗ Àρθογραφ¬α µαv [Ν1]

Τ¿ ν Áµιλ© κανε¬v, Žπαφροδ¬τωv, περ­ πραγµτων νιαρéν, εµνε µŒγα χρισµα.
Κα­ τ¿ χρισµα αÍτ¿ τ¿ “χει, χωρ­v λλο, Á κ. Χατζιδκηv. IΕναv γλωσσολ¾γοv
τžv περιωπžv του κα­ τžv φ–µηv του γνωρ¬ζει ν Áµιλ© περ­ τéν ξηροτŒρων ζητηµτων τžv Žπιστ–µηv του, µL ‘να τρ¾πον χαριτωµŒνον, µ µ¬αν διαλεκτικ—ν ξιŒραστον κα¬, πρ¿ πντων, ε®v ‘να τ¾νον ο®κει¾τητοv, ποÌ γοητεËει. Α¯ Áµιλ¬αι του κα­
α® νακοινÞσειv του ε®v τ—ν LΑκαδ絬αν LΑηνéν, κοËονται, µ τ—ν πλŒον φωσιωµŒνην προσοχ—ν κα­ π¿ τοÌv πλŒον ξŒνουv πρ¿v τ—ν Žπιστ–µην του συναδŒλφουv του, Åπωv κοËονται κα­ π¿ τ¿ τερ¾κλητον κροατ–ριον τοÖ καδηµαϊκοÖ 
µφιετρου. ∆ν ˜µποροÖσε ν συµàα¬ν| διαφορετικ. HΑπλοËστατα, α¯ λŒξειv
εµνε ο¯ “ρωτεv τοÖ κ. Χατζηδκη.
Στ—ν πρÞτη αÍτ— παργραφο Á Νιρàναv šδη µAv προετοιµζει γι τ—ν “κπληξη ποÌ θ κολουθ–σει : τ—ν νακλυψη «µιAv λληv πλευρAv» τοÖ αÍστηροÖ κα­
καθαρεËοντοv Χατζιδκι. Σκοπ¿v τCv λανθασµŒνηv γραφCv τοÖ Àν¾µατ¾v του (ποÌ 
ργ¾τερα, Åπωv θ δοÖµε, θ γ¬νει διπλ λανθασµŒνη περνFνταv π¿ τ¿ «Χατζιδκηv» στ¿ «Χατζηδκηv»), τοÖ χαρακτηρισµοÖ τοÖ «χαριτωµŒνου», τCv ναφορAv
στοÌv «“ρωτŒv» του, εµναι ν µAv Áδηγ–σουν σ µ¬α ναθεÞρηση τCv ε®κ¾ναv ποÌ
ε°χαµε γιL αÍτ¾ν, “τσι èστε ν δεχθοÖµε εÍκολ¾τερα τ—ν ρηξικŒλευθη πρ¾τασ– του.
HΟ κ. Χατζιδκηv, Áµιλéν περ­ τéν ŽρÞτων του ε®v τ—ν προχεσιν—ν συνεδρ¬α9

σιν τžv LΑκαδ絬αv, 䵬λησε περ­ τžv νŒαv µαv Àρογραφ¬αv. Κυρ¬ωv, δηλαδ—
Žζ–τησεν π¿ τ—ν LΑκαδ絬αν, äv τ¿ ρµοδιÞτερον Žπ­ τοÖ προκε鵌νου σéµα,
ν Žπιληφ© τžv ρυµ¬σεωv τοÖ ÀρογραφικοÖ µαv ζητ–µατοv, προκαλοÖσα τ—ν
σχετικ—ν Žπ¬σηµον Žξουσιοδ¾τησιν. HΟ κ. Χατζιδκηv εµνε, äv γνωστ¾ν, κεκηρυ㵌νοv, εωρητικév, Îπρ τžv Àρογραφικžv πλοποι–σεωv. Κα¬, ν ŽνυµοÖµαι
καλ, πρ¿ Žτéν “γραφεν, Åτι, πρ¿ πσηv λληv γλωσσικžv φροντ¬δοv, ο¯ IΕλληνεv 
“πρεπε ν ε°χαµεν φροντ¬σει ν πλοποι–σωµεν τ—ν γραφ—ν τžv γλÞσσαv µαv.
LΑλλ τ¿ κËριον Œµα τžv νακοινÞσεÞv του δν Ÿτο αÍτ¾. Τ—ν πλοπο¬ησιν τ—ν
“ιξεν, πλév, Žν Žπιλ¾γ}, περιορ¬σαv αÍτ—ν ε®v τ¿ ζ–τηµα τοÖ τονισµοÖ. LΕκε´νο,
ποÌ Žζ–τησεν π¿ τ—ν LΑκαδ絬αν, Ÿτο κτι µλλον Žπε´γον : HΗ κατλυσιv τžv
Àρογραφικžv ναρχ¬αv, ε®v τ—ν Áπο¬αν παραδŒρνοµεν κατ τ τελευτα´α “τη.
LΕν Àλ¬γοιv, σ˵φωνα µ τ¿ν Νιρàνα, στ—ν νακο¬νωσ– του αÍτ—ν Á Χ. ζητεE
Žπισ–µωv κα­ Žπειγ¾ντωv π¿ τ—ν LΑκαδ絬α ν σχοληθεE µ τ¿ Àρθογραφικ¿ πρ¾àληµα, κα­ παρεµπιπτ¾ντωv ναφŒρεται κα­ στ—ν πλοπο¬ηση τοÖ τονισµοÖ. Μ ν
Ÿταν τ¾σο σηµαντικ— αÍτ— ™ νακο¬νωση, γιατ¬ δν Îπρχει µχνοv τηv στ Πρακτικ
τCv LΑκαδ絬αv ;
∆ν πρ¾κειται πλŒον περ­ δηµοτικžv κα­ κααρευοËσηv. Τ¿ ζ–τηµα ŽνδιαφŒρει δηµοτικιστv κα­ κααρευουσινουv, Žξ °σου. LΑδιακρ¬τωv τοÖ πο¬αν γλéσσαν προτ鵆 κα­ γρφει Á καŒναv, ™ Àρογραφ¬α τžv γραφ﵌νηv γλÞσσαv, πρŒπει, δι
λ¾γουv στοιχειÞδουv συνεννο–σεωv, ν εµνε µ¬α. ∆ν µπορε´ καŒναv ν γρφ|,
Åπωv τοÖ καπν¬σ|. ∆ι¾τι αÍτ¿ κριàév συµàα¬νει. HΗ γραφ— µιv γλÞσσηv πρŒπει, 
παραιτ–τωv, ν “χ| ‘να Žπ¬σηµον καν¾να. Σ–µερον κατηντ–σαµε ν µ—ν “χωµεν
κανŒνα καν¾να. NΗ µλλον κε συγγραφεÌv “χει τ¿ν δικ¾ν του καν¾να. IΟλοι ο¯ 
νρωποι ŵωv, δν εµνε οÍτε γλωσσολ¾γοι οÑτε συγγραφε´v. MΕχουν νγκην ν¿v
Žπισ–µου καν¾νοv πρ¿v τ¿ν Áπο´ον ν συµµορφωοÖν. Κα¬, µ— Îπρχοντοv Žπισ–µου καν¾νοv, καŒναv κολουε´ π¾τε τ¿ν ‘να, π¾τε τ¿ν λλον, π¾τε Åλουv µαζ¬.
Κα­ τ¿ ποτŒλεσµα εµνε ν µ—ν Îπρχ| Àρ— γραφ— κα­ µ— Àρ— γραφ–. Κε
γραφ— εµνε Àρ— κα­ ταÍτοχρ¾νωv Žσφα뵌νη. IΟπωv τ—ν πρωµεν.
— LΕγá “τσι τ¿ γρφω, κËριε.
HΥπρχει ραγε νγκη παραδειγµτων ; LΕσε´v γρφετε κοιτζω µ Àµικρ¿ν
γιéτα. MΕχετε δ¬κηο. Τ¿ παργετε π¿ τ¿ κο¬τη. LΕγá τ¿ γρφω κυττζω, µ
Îψηλ¿ν κα­ δËο ταÖ. MΕχω κL Žγá δ¬κηο. Τ¿ παργω π¿ τ¿ κυπτζω. LΕσε´v
γρφετε εµνε µ Žψιλ¾ν. ∆¬κηο “χετε. ∆ηµιουργε´τε νŒαν ρηµατικ—ν κατληξιν.
LΕγá γρφω εµναι, µ λφα ®éτα. ∆¬κηο “χω κL ŽγÞ. Σχηµατ¬ζω τ¿ εµµαι, εµσαι, εµναι, κατL ναλογ¬αν τοÖ κε´µαι, κε´σαι, κε´ται. LΕσε´v γρφετε ™ χρι, µ
γιéτα. MΕχετε δ¬κηο. LΑποκ¾πτετε πλév τ¿ τελικ¿ν σ¬γµα. LΕγá γρφω χρη,
µ Ÿτα. MΕχω δ¬κηο κL ŽγÞ. ΠαραδŒχοµαι, δηλαδ–, Åτι τ¿ τριτ¾κλιτον χριv “γινε
πρωτ¾κλιτον χρη, Åπωv ™ βρËσιv “γινε βρËση. HΗ χρη τžv χρηv, ™ βρËση τžv
10

βρËσηv. Κα­ οÏτω καεξžv. IΟλοι, δηλαδ–, “χοµεν δ¬κηο κα­ µ¾νον ™ δυστυχισµŒνη
Àρογραφ¬α “χει δικον.
Ȍλετε κα­ τ¿ ποτŒλεσµα Åληv αÍτžv τžv ναρχ¬αv ; Καρεφτισžτε στ—ν
παροιµιÞδη νορογραφ¬αν τžv τελευτα¬αv µαητικžv γενεv. Τ¬ ν κµουν κα­
τ καϋµŒνα τ παιδι ; HΗ Àρογραφ¬α τéν σχολικéν των βιàλ¬ων λλζει—Åπωv
ÎπŒµνησεν Žκτ¿v τοÖ κ. Χατζιδκη κα­ Á κ. Μενρδοv—µ κε λλαγ—ν Îπουργε¬ου. ∆ιαφορετικ βλŒπουν γραµµŒνην µ¬αν λŒξιν ε®v τ ναγνωστικ των βιàλ¬α,
διαφορετικ ε®v τ—ν Žφηµερ¬δα, διαφορετικ ε®v τ¿ βιàλ¬ον τοÖ ν¿v συγγραφŒωv,
διαφορετικ ε®v τοÖ λλου κα­ διαφορετικ κποτε ε®v δËο σελ¬δαv ν¿v κα­ τοÖ αÍτοÖ βιàλ¬ου. LΑδËνατον ν σχηµατ¬σουν µ¬αν Àπτικ—ν ε®κ¾να τéν λŒξεων. Κα­ γρφουν, κα­ αÍτ, Åπωv τοÌv καπν¬σ|. Κα­ τ¿ πÞτερον ποτŒλεσµα. Τ—ν ναρχ¬αν
κα­ τ—ν “λλειψιν µε¾δου κα­ τξεωv ε®v τ—ν γραφ—ν τéν συµà¾λων τéν πραγµτων, ποÌ εµνε α¯ λŒξειv, παρακολουε´ ™ ναρχ¬α κα­ τ¿ χοv ε®v τ— σκŒψιν. Κα­ τ¿
συµπŒρασµα. Κααρευουσινοι › δηµοτικιστα­ › µαλλιαρο­—διφορον—πρŒπει νL 
ποκτ–σωµεν ‘να καν¾να γραφžv. Κα­ εµνε προτιµ¾τεροv ‘ναv, “στω κα­ Žσφα뵌νοv κανÞν, π¿ τ—ν “λλειψιν καν¾νοv. LΕπ­ τŒλουv, δν Žχηκε Á κ¾σµοv π¿ ‘να
“ψιλον › ‘να λφα ®éτα. LΑλλ › Åλοι  γρφωµεν πα¬ρνω › Åλοι πŒρνω. ΑÍτ¿
εµνε τ¿ οÍσιéδεv : HΟ κανÞν. Κα­ τ¿ν καν¾να αÍτ¿ν εµνε καιρ¿v ν µv τ¿ν δÞσ|,
µ τ¿ κÖρ¾v τηv κα­ τ—ν Žπιàολ–ν τηv ™ LΑκαδ絬α.
Στ­v παραγρφουv αÍτv Á Νιρàναv δν ναφŒρεται καθ¾λου στ¿ν τονισµ¾. LΑντ¬θετα παρουσιζει τ¿ Àρθογραφικ¿ σν ‘να ο®κουµενικ¿ πρ¾àληµα, ποÌ φορA Åλεv
τ­v γλωσσικv παρατξειv. Τ¿ ρητορικ¿ σχCµα εµναι γνωστ¾ : ναφερ¾µενοv σ προφανεEv λ–θειεv ποÌ βρ¬σκουν σ˵φωνο Åλον τ¿ν κ¾σµο, κερδ¬ζει τ—ν ŽµπιστοσËνη
τοÖ ναγνÞστη πρ­ν περσει στ Žπ¬µαχα 茵ατα.
Θ šελα ν προσŒσω λ¬γα λ¾για, δι τ—ν πλοπο¬ησιν τοÖ τονισµοÖ—τ—ν µ¾νην °σωv δυνατ–ν, σ–µερον, πλοπο¬ησιν—ποÌ ÎπŒàαλεν ε®v τ—ν κρ¬σιν τžv LΑκαδ絬αv Á κ. Χατζιδκηv. LΑλλ κα­ αÑριον—Åπωv “λεγεν ‘ναv παλαι¾v µου δσκαλοv,
ποÌ δν γαποÖσε ν κουρζ| πολÌ τοÌv µαητv του—™µŒρα τοÖ ΘεοÖ εµνε.
Κα­ ν τ¿ Žπ¬µαχο 茵α: τ¿ µονοτονικ¿ παρουσιζεται σν «µ¾νη °σωv δυνατ—
σ–µερα πλοπο¬ηση», µι φρση ξεκρφωτη Åπου Á ναγνÞστηv δν ξŒρει ν πρ¾κειται γι ποψη τοÖ Χατζιδκι › τοÖ Νιρàνα, γι συµπŒρασµα τFν λεχθŒντων
› γι περ¬ληψη τοÖ π﵌νου χρονογραφ–µατοv. MΕµµεσα Á Ν. ναφŒρεται σ λλεv («σ–µερα δËνατεv») πλοποι–σειv· περ­ τ¬νοv πρ¾κειται ; Στ­v προηγο˵ενεv
παραγρφουv ναφŒρεται µ¾νο στ—ν νγκη τυποπο¬ησηv τCv Àρθογραφ¬αv κα­ στ­v 
δυνᵬεv τοÖ ŽκπαιδευτικοÖ συστ–µατοv, κα­ ποτ σ τυχ¿ν πλοποι–σειv. ̌σα 
π¿ αÍτ¿ τ¿ νοηµατικ¿ lapsus ξεσκεπζεται ™ Žπιθυµ¬α τοÖ Νιρàνα ν ρµηνεËσει
τ λ¾για κα­ τ­v προθŒσειv τοÖ Χατζιδκι µ τ¿ν τρ¾πο του.
ΥΓ. Κα­ Žπειδ— Á λ¾γοv περ­ Àρογραφ¬αv, ™ στιγµ— εµνε κατλληλη ν δη11

λÞσω, Åτι ™ Àρογραφ¬α τžv στ–ληv µου δν εµνε πντοτε ™ δικ– µου. Εµνε κα­
τοÖ διορωτοÖ τžv Žφηµερ¬δοv κα­ τοÖ στοιχειοŒτου. Τ¬ ε°παµεν ; ΚαŒναv ε®v
τ—ν HΕλλδα “χει τ—ν Àρογραφ¬αν του. ∆ικα¬ωµα ναφα¬ρετον.
3.2

∆εËτερο χρονογρφηµα: HΗ πλοπο¬ησιv τοÖ τονισµοÖ [Ν2]

LΕλŒγαµεν, χŒv, δι τ—ν πρ¾τασιν τοÖ κ. Χατζιδκη, ŽνÞπιον τžv LΑκαδ絬αv τéν
LΑηνéν, περ­ πλοποι–σεωv τοÖ τονισµοÖ. Τ¿ ζ–τηµα δν εµνε νŒον. MΕχουν προταž, çv τÞρα, πολλ σχετικ συστ–µατα, π¿ τžv πλοποι–σεωv µŒχρι τžv ŽντελοÖv καταργ–σεωv τοÖ τονισµοÖ. Πολλο­ δ π¿ τοÌv µεταρρυµιστv “φασαν κα­
µŒχρι πρακτικžv Žφαρµογžv τοÖ συστ–µατ¾v των. LΑλλ τÞρα, τ¿ πργµα διαφŒρει. Τ¿ ζ–τηµα νακινε´ται π¿ ‘να συντηρητικ¿ν σοφ¿ν κα­ πασχολε´ Žπισ–µωv
τ—ν LΑκαδ絬αν, σéµα Žκ φËσεωv συντηρητικ¿ν κα­ αÍτ¾. Κα­ ÎποχρεοÖνται ν τ¿
προσŒξουν κα­ Åσοι κ¾µη ε®v τv σχετικv ποπε¬ραv, ποÌ “γιναν, µŒχρι σ–µερον,
šελαν ν διαàλŒπουν νατρεπτικ διαà–µατα, κρ¾τηταv νευËνων µεταρρυµιστéν Žπιφ¾àουv α¯ρŒσειv › «µαλλιαριστικοÌv ŽξωφρενισµοËv». HΟµιλε´, Žπ­ τŒλουv,
Á κ. Χατζιδκηv, Á περισσ¾τερον πολεµηε­v π¿ τοÌv Àροδ¾ξουv δηµοτικιστv
κα­ Á δριµËτερον πολεµ–σαv τ¿ν νατρεπτικ¿ν γéνα.
Ξαν Á Νιρàναv προσπαθεE ν ποδε¬ξει τ—ν σηµασ¬α ποÌ “δωσε κα­ Á Χ. κα­
™ LΑκαδ絬α στ—ν πρ¾τασ– του περ­ πλοποι–σεωv τοÖ τονισµοÖ : «τ¿ ζ–τηµα πασχολεE Žπισ–µωv τ—ν LΑκαδ絬αν». Κα­ ξαν δν µποροÖµε παρ ν ναρωτηθοÖµε : 
ν πασχολεE Žπισ–µωv τ¿ σFµα αÍτ¾, πFv γ¬νεται ν µ—ν Žµφαν¬σθηκε δι¾λου στ
Πρακτικ του ;
̍ τ¿ν σοφ¾ν, ŵωv, αÍτ¿ν—τοÖ Áπο¬ου κανε­v δν “φασε ν µφισàητ–σ|
τ—ν Žπιστηµονικ—ν αÍεντ¬αν—συµàα¬νει τ¿ ξžv παρδοξον. IΟταν τ¿ν κοËει κανε­v νL ναπτËσσ| εωρητικév ‘να ζ–τηµα τοÖ κλδου του, µπορε´ ν Àρκισ©,
Åτι “χει ŽνÞπι¾ν του ‘να κρα´ον δηµοτικιστ–ν. Εµνε π¿ τοÌv πρÞτουv, λλωv τε,
ποÌ ŽµËησεν Žµv τοÌv νεωτŒρουv, ε®v τ—ν γλωσσικ—ν πραγµατικ¾τητα, ποδε¬ξαv,
Žπιστηµονικév, Åτι ™ σηµεριν— κοιν— γλéσσα τéν HΕλλ–νων, δν εµνε παραφορ
τžv ρχα¬αv κα­ ŽξοàελιστŒον γŒννηµα τžv δουλε¬αv, λλ προϊ¿ν φυσικžv Žξελ¬ξεωv Žκε¬νηv, κατL παραàτουv γλωσσικοÌv ν¾µουv, κα­ π﵌νωv γν–σιον τŒκνον
τžv ρχα¬αv. Εµνε δ γνωστ— κα­ ™ πολυειδ—v συµàολ– του ε®v τ¿ ζ–τηµα τžv
συναγωγžv κα­ τžv µελŒτηv τοÖ γλωσσικοÖ ÎλικοÖ, δι τ—ν µεοδικ—ν σπουδ—ν
τžv ¯στορ¬αv τéν λŒξεων. IΟ,τι χωρ¬ζει τ¿ν κ. Χατζιδκην Žπ¿ τοÌv κυρ¬ωv δηµοτικιστv εµνε Å,τι χωρ¬ζει τ—ν εωρ¬αν π¿ τ—ν πρξιν. HΟ κ. Χατζιδκηv εµνε
δηµοτικιστ—v εωρητικ¾v. Ε®v τ—ν Žφαρµογ—ν “χει τv γνωστv ντιλ–ψειv του.
∆ν πρ¾κειται ν τv συζητ–σωµεν.
Κα­ πλιν Á Νιρàναv τον¬ζει τ¿ κÖροv τοÖ Χ. γι ν µAv προετοιµσει γι τ—ν
12

“κπληξη ποÌ θ µAv προκαλŒσει ™ πρ¿v τ¿ λαϊκÞτερον µεταµ¾ρφωση τοÖ σοφοÖ
αÍτοÖ.
Τ¿ γεγον¿v εµνε, Åτι Á κ. Χατζηδκηv [sic] Žζ–τησεν, ŽνÞπιον τžv LΑκαδ絬αv
LΑηνéν, τ—ν πλοπο¬ησιν τοÖ τονισµοÖ, τοÖ µεγλου κα­ περιττοÖ αÍτοÖ βασνου
τžv νεοελληνικžv γραφžv. Κα­ π¾σον χαριτωµŒνα τ—ν Žζ–τησεν. Ο¯ εωροÖντεv τv
ψιλv κα­ τv δασε¬αv κα­ τv Àξε¬αv κα­ τv βαρε¬αv κα­ τv περισπωµŒναv äv
γλωσσικ¿ν σακροσντο, Žν δν Ÿτο Á κ. Χατζηδκηv, ποÌ äµιλοÖσε,  “σπευδον
ν κροËσουν τ¿ν κÞδωνα τοÖ κινδËνου κα­ ν καλŒσουν τ—ν φρουρν τéν γλωσσαµυντ¾ρων ε®v τ Åπλα, δι τ—ν δισωσιν τžv κινδυνευοËσηv ε¬αv γλÞσσηv τéν
προγ¾νων µαv. LΑλλ Á κ. Χατζηδκηv διηγ–η γεγον¾τα. Κα­  προσπα–σω
νL ποδÞσω Åσον πιστ µοÖ ŽπιτρŒπει ™ µν–µη µου τοÌv λ¾γουv του.
Κα­ ™ ψυχολογικ— µεταµ¾ρφωση τοÖ Χ. συνοδεËεται π¿ Àρθογραφικ— µεταµ¾ρφωση τοÖ Àν¾µατ¾v του : π¿ «Χατζιδκιv» “γινε πρFτα «Χατζιδκηv», κα­
τÞρα «Χατζηδκηv». LΙδιαιτŒρωv Ïποπτη εµναι ™ τελευτα¬α φρση : «Κα­  προσπα–σω νL ποδÞσω Åσον πιστ µοÖ ŽπιτρŒπει ™ µν–µη µου τοÌv λ¾γουv του». HΗ
µελοδραµατικ¾τητα αÍτCv τCv φρσηv τοÖ Νιρàνα εµναι νρµοστη σ λ¾για ποÌ
ε®πÞθηκαν µ¾λιv 3 µŒρεv νωρ¬τερα κα­ ŽπιàεàαιÞνει τ¿ γεγον¿v Åτι ™ «νακο¬νωση»
τοÖ Χατζιδκι Ÿταν νεπ¬σηµη : ν Á γραµµατŒαv τCv LΑκαδ絬αv εµχε καταγρψει
τ λεχθŒντα δν θ χρειαζ¾ταν Á Ν. ν βασισθεE στ—ν µν–µη του.
— Μ— νﵬζετε, κËριοι—εµπε µ λ¾για πλ κα­ κααρ—Åτι ο¯ τ¾νοι κα­ τ
πνε˵ατα εµναι ρχα¬α κληρονοµ¬α µαv. Ο¯ ρχα´οι δν µετεχειρ¬ζοντο οÑτε τ¾νουv, οÑτε πνε˵ατα. ΑÍτο­ εµχαν τ—ν α°σησιν τéν δασŒων, τéν µακρéν κα­ τéν
βραχŒων, εµχαν “µφυτον τ—ν µουσικ—ν προφορν τžv γλÞσσηv των κα­ δν εµχον 
νγκην τ¾νων κα­ πνευµτων, γι ν κανον¬σουν τ—ν Àρ—ν ŽκφÞνησιν τéν λŒξεων. MΑλλωv τε, στ¿ τονιζ¾µενον φωνžεν δν “πεφτε γιL αÍτοÌv τ¿ βροv τοÖ
τονισµοÖ, Åπωv σ–µερον, λλ ™ µουσικ– του ŽκφÞνησιv. HΟ δυναµικ¿v τονισµ¿v
Ÿλε πολÌ ργ¾τερα. Τ πνε˵ατα κα­ ο¯ τ¾νοι Žπενο–ησαν, Åταν Žχη τ¿ α°σηµα τéν µακρéν κα­ βραχŒων κα­ ο¯ νρωποι “πρεπε ν τ ντιληφοÖν µ
Áρατ σηµε´α. Σ–µερον, π﵌νωv, Žγá ποÌ δν “χω τ—ν α°σησιν αÍτ–ν, δν ŽνδιαφŒροµαι ν µω ν ‘να φωνžεν εµνε µακρ¾ν, Žπειδ— φŒρει περισπωµŒνην, Åταν
εÎρ¬σκεται πρ¿ βραχŒοv φων–εντοv.
∆υσκολευ¾µαστε ν πιστŒψουµε Åτι Á Χατζιδκιv µπορεE ν εµπε αÍτ τ λ¾για.
ΠρFτον, ™ φρση «τ πνε˵ατα κα­ ο¯ τ¾νοι Žπενο–ησαν Åταν Žχη τ¿ α°σηµα
τéν µακρéν κα­ βραχŒων κα­ ο¯ νρωποι “πρεπε ν τ ντιληφοÖν µ Áρατ σηµε´α» εµναι νακριà–v : ο¯ τ¾νοι δηλÞνουν µουσικ¿ Øψοv κα­ Ãχι διρκεια· ντ¬θετα,
Žπινο–θηκαν γι ν δηλÞσουν Áπτικ τ¿ µCκοv τFν συλλαàFν τ γρµµατα Ÿτα
κα­ ãµŒγα ποÌ δηλÞνουν τ µακρ “ψιλον κα­ Ãµικρον. Κα­ αÍτ τ γρµµατα, εÍτυχFv, τ “χουµε κ¾µα σ–µερα, τουλχιστον µŒχρι τ—ν π¾µενη «µεταρρËθµιση».
13

Σ¬γουρα, Åσον φορA τ δ¬χρονα φων–εντα, Žξετζονταv τοÌv τ¾νουv µποροÖµε σ
κποιεv περιπτÞσειv ν ποφανθοÖµε ν ‘να δ¬χρονο φωνCεν εµναι µακρ¿ › βραχË· 
λλ δν Ÿταν ποτ αÍτ¿v Á πρωταρχικ¿v ρ¾λοv τFν τ¾νων. ∆εËτερον, ™ φρση
«δν ŽνδιαφŒροµαι ν µω ν ‘να φωνžεν εµνε µακρ¾ν, Žπειδ— φŒρει περισπωµŒνην, Åταν εÎρ¬σκεται πρ¿ βραχŒοv φων–εντοv» δε¬χνει µAλλον κποιον ποÌ γνοεE
τοÌv καν¾νεv τονισµοÖ, φοÖ Áποιοδ–ποτε περισπÞµενο φωνCεν εµναι οÏτωv › λλωv
µακρ¾, σ Åποια θŒση κα­ ν βρ¬σκεται.
IΟλα αÍτ µοÖ εµναι περιττ. Τ¿ µ¾νον, ποÌ µοÖ χρειζεται, γι νL ποφËγω
µερικv συγχËσειv τονισµοÖ, Žκ πρÞτηv Ãψεωv, εµνε ν γνωρ¬ζω πο´ον εµνε τ¿ τονιζ¾µενον γρµµα. IΕναv τ¾νοv π﵌νωv › ‘να στ´γµα Žπ­ τοÖ τονιζ﵌νου γρµµατοv µοÖ ρκε´. Κα­ τ¿ πολÌ-πολÌ κα­ ™ δασε´α, γι τ Àλ¬γα δασυν¾µενα φων–εντα,
Ãχι πλιν, δι¾τι  τ προφŒρω δασËτερα, λλ γι ν γνωρ¬ζω τv µετατροπv
ποÌ γ¬νονται ε®v τ σËνετα πρ¿ δασŒοv (α²ρεσιv-καα¬ρεσιv). IΟλα τ λλα, τ¾νοι κα­ πνε˵ατα, εµνε περιττ— κα­ σκοποv πολυτŒλεια. Κα­ ρκε´ ν λàετε ÎπL
Ãψει σαv, Åτι “χοµεν σ–µερον δεκαεννŒα ε°δη λφα, γι ν Žννο–σετε πο´ον κŒρδοv
γι γρφονταv κα­ τυπογρφουv  εµνε Á περιορισµ¿v τοÖ τονισµοÖ ε®v ‘να µ¾νον
τ¾νον κα­ µ¬αν δασε´αν.
Στ— πραγµατικ¾τητα “χουµε δÞδεκα ε°δη λφα (α   A        ) κα­
ε®κοσιτŒσσερα ν λàουµε ÎπL Ãψη µαv κα­ τ—ν ÎπογεγραµµŒνη, στ—ν Áπο¬αν περιŒργωv δν ναφŒρεται Á Χ. Φυσικ δν µποροÖµε ν συγκρ¬νουµε τοÌv «γρφοντεv»
κα­ τοÌv τυπογρφουv. MΟντωv τ—ν Žποχ— τCv κσαv ο¯ τυπογρφοι χρειζονταν
περισσ¾τερο χρ¾νο γι ν βροÖνε τ σωστ στοιχεEα µŒσα στ—ν ρκετ πολËπλοκη
κσα—αÍτ¿ βελτιÞθηκε α®σθητ µ τ—ν χρ–ση τFν κλαàι τCv µονοτυπ¬αv. ̌χρι
πρ¾σφατα κ¾µα τοµα Åπωv ο¯ δελφο­ Παληàογιννη προσŒφεραν στ—ν χÞρα µαv 
ριστουργ–µατα τυπογραφικCv τŒχνηv, χωρ­v ν παραπονεθοÖν ποτ γι τ—ν πληθÞρα διακριτικFν στοιχε¬ων. IΟσο γι τοÌv «γρφονταv», δν εµναι ξεκθαρο ποι¾
«κŒρδοv» ŽννοεE Á Χ. φοÖ Á κ¾ποv τοÖ ν γρψει κανε­v περισπωµŒνη ντ­ Àξε¬αv
› τοÖ ν βλει ψιλ— Žπ­ τοÖ ρχικοÖ φων–εντοv εµναι µελητŒοv.
Κα­ κατŒληξεν ο͵οριστικÞτατα :
— LΕπ­ τŒλουv, σκεφžτε, Åτι Žκε´νοι, ποÌ Žπεν¾ησαν τοÌv τ¾νουv κα­ τ πνε˵ατα, εµχαν κα­ ρκετ¿ν καιρ¿ν ε®v τ—ν διεσ¬ν των, γι ν στολ¬ζουν τ γρµµατα µ Åλα αÍτ τ µπιχλιµπ¬δια. Σ–µερον, δυστυχév, στ—ν Žποχ—ν τοÖ τηλεγρφου, τοÖ αÍτοκιν–του κα­ τοÖ εροπλνου, Á καιρ¾v µαv εµνε τ¾σον Àλ¬γοv, èστε
ν µ— µv περισσεË| κα­ γι παρ¾µοια µπιχλιµπ¬δια.
HΗ φρση αÍτ— τοÖ Νιρàνα παρουσιζει τ¿ν Χ. äv γŒροντα ξεπερασµŒνο π¿
τ τεχνολογικ ŽπιτεËγµατα τCv ρχCv τοÖ 20οÖ α®Þνα. Φυσικ τ¿ 1929 οÑτε Á
Χ. οÑτε Á Ν. δν µποροÖσαν ν φαντασθοÖν Åτι 80 χρ¾νια ργ¾τερα ™ τεχνολογ¬α
—ποÌ θεωροÖσαν χρονοà¾ρα κα­ ρα Žχθρ¿ τοÖ «στολισµοÖ» τFν γραµµτων— θ
14

διευκ¾λυνε τ¿ν τονισµ¾, τ—ν Žκµθησ– του, τ—ν δι¾ρθωση τFν κε鵌νων, κ.λπ.
Τδε λŒγει Χατζιδκηv.
Ν λοιπ¿ν ποÌ Á «Χατζηδκηv» (µ δËο Ÿτα) ξαναγ¬νεται «Χατζιδκηv» (µ ‘να
Ÿτα, δηλαδ— Åπωv τ¿ν “γραφε Á Νιρàναv στ—ν ρχ–). Τ εµπε ŵωv πραγµατικ ;
Κα­ Îπ¿ ποEεv συνθCκεv ;
Τ¾σον ™ προηγο˵ενη νακο¬νωσ– του, δËο µCνεv πρ¬ν [Χ1], Åσο κα­ ™ π¾µενη,
δËο µCνεv ργ¾τερα [Χ2] Ÿσαν καθαρ ŽπιστηµονικŒv. Στ—ν πρÞτη τελειÞνει γρφονταv : λλL Åταν τιv ναλογισ© Åτι α¯ ψυχολογικα­ δυνµειv τοÖ νρÞπου κατ
πνταv τοÌv α®éναv Ÿσαν Áπο´αι κα­ σ–µερον, κα­ δ— Åπωv τÞρ{, οÏτω πντοτε Á 
νρωποv £σνετο, συνžπτε κα­ συνεπλ–ρου κατL ναλογ¬αν κα­ οÏτωv “πλαττε,
µετŒπλαττε, κα­ ŽπλοËτιζε τ—ν γλéσσαν αÍτοÖ, Åτι ρα νλογα πρ¿v τ νÖν γιν¾µενα Žν τ© γλÞσσ| πρ¿ τéν Àφαλµéν ™µéν, äv ε®πε´ν,  Ÿσαν κα­ τ παλαι
κα­ τ παλαι¾τατα, Åταν τ­v ταÖτα ναλογισ© δËναται ν σχηµατ¬σ| ®δŒαν τιν
περ­ τοÖ πév ο¯ παλαιο­ κα­ αÍτο­ ο¯ παλαι¾τατοι νρωποι ÁρµÞµενοι π¿ Àλ¬γων κα­ τοËτων κατεργστων φωνéν (τéν συν–ωv λεγ﵌νων ριζéν) “πλασαν
κατ µικρ¿ν τ¿ µŒγα κα­ περ¬λαµπρον ο®κοδ¾µηµα τžv γλÞσσηv [...] Žν λλοιv
λ¾γοιv δËναται ν σχηµατ¬σ| “ννοιν τινα πév Á γλωσσοv νρωποv, τ¿ ζôον, 
νυψÞη κα­ κατŒστη σÌν τô χρ¾ν} Á ¯στορικ¾v, Á σηµεριν¾v, Á νρωποv š, ²να
καL IΟµηρον ε°πω, Á ®δ¾εοv φÞv. Κα­ στ—ν τελευτα¬α ναφŒρεται στ—ν λιγοστ—
χρ–ση τCv παθητικCv φωνCv π¿ τοÌv ΝεοŒλληνεv κα­ τελειÞνει äv ξCv : παρατηρε´ται Åτι ™ τοιαËτη παητικ— χρžσιv τéν ρηµτων Žπιτυγχνεται µ¾νον Îπ¿
λαéν νεπτυ㵌νων κα­ κατ ταÖτα φυσικ¿ν φα¬νεται ν γ¬νεται µν τοÖτο Žν χρ¾νοιv Žλευερ¬αv, πολιτικžv, ο®κονοµικžv, φιλολογικžv, Žπιστηµονικžv κ.λ. 굞v,
Žν µι† λŒξει 굞v τοÖ πολιτισµοÖ, ν παραµελžται δ Žν χρ¾νοιv δουλε¬αv, πεν¬αv, 
µαε¬αv, κοινωνικžv κα­ ˜ικžv καταπτÞσεωv, Åπωv συνŒàαινε παρL ™µ´ν µετ
τ—ν δοËλωσιν τžv HΕλλδοv Îπ¿ τéν Ρωµα¬ων, Åτε κα­ λλαv ρετv κα­ λεπτ¾τηταv τžv HΕλλην. γλÞσσηv κα­ αÍτ—ν τ—ν περ­  v Á λ¾γοv τéν παητικéν ρηµτων
χρžσιν µετ τžv Îπ¿ σÌν γενικ© παρηµελ–σαµεν κα­ πεàλοµεν. IΟπωv ‘καστοv
βλŒπει, ™ α®τ¬α τžv πωλε¬αv τžv τοιαËτηv τéν ρηµτων συντξεωv δν κε´ται Žν
τ© γλÞσσ|, λλL Žν τ© ψυχολογικ©, τ© πολιτικ© καταστσει τοÖ “νουv. Τ¿ Øφοv
τFν φρσεων αÍτFν διαφŒρει α®σθητ π¿ τ¿ τFν κατ Νιρàνα λεχθŒντων.
LΑκ¾µα κα­ ν δεχθοÖµε Åτι Á Χατζιδκιv «εµδε τ¿ φFv» τοÖ µονοτονισµοÖ σν
τ¿ν ΣαÖλο ποÌ π¿ διÞκτηv τFν ΧριστιανFν “γινε LΑπ¾στολοv ΠαÖλοv, ν αÍτ—
™ ŽµφÞτισ– του Ÿταν τ¾σο ®σχυρ–, èστε ν λλξει ριζικ τ­v π¾ψειv του κα­
ν Žκλαϊκ¬σει κ¾µα κα­ τ¿ Øφοv του σ σηµεEο ποÌ ν µιλει γι «µπιχλιµπ¬δια»
µπροστ στοÌv LΑθαντουv τCv LΑκαδ絬αv, τ¾τε γιατ¬ ν µ—ν παθανατ¬σει αÍτ–ν
του τ—ν ŽµφÞτιση γρφονταv µι νακοινωσοËλα στ Πρακτικ ; Μερικv νακοινÞσειv δν Îπερàα¬νουν τ­v δŒκα ρδεv, Á κ¾ποv θ Ÿταν σ–µαντοv. Κα­ γιατ¬ ν
15

µ—ν ναφερθεE σ αÍτŒv του τ­v π¾ψειv σ καµ¬α µεταγενŒστερη δηµοσ¬ευση ; ̌χρι κα­ τ¿ν Νàρη τοÖ 1933 (σ ˜λικ¬α 85 ŽτFν) στ—ν ŽννεασŒλιδη «Συµàολ— ε®v
τ—ν ¯στορ¬αν HΕλληνικFν τινων Žπιθηµτων» δν φ–νει ν φανεE κᵬα τση πρ¿v
τ¿ µονοτονικ¾.
HΟ Žπ¬σηv καδηµαϊκ¿v ΚωστCv ΠαλαµAv, στ¿ν λ¾γο του γι τ Àγδ¾ντα χρ¾νια
τοÖ Χατζιδκι, στ Πρακτικ τCv LΑκαδ絬αv [ΚΠ], λŒει : λησµ¾νητοι παρᵌνουν ε®v τ—ν σκŒψιν νακοινÞσειv σου [...] καáv κα­ ™ πρ¿ Àλ¬γου κ¾µη Îπ¾δειξ¬v
σου περ­ τοÖ ναγκα¬ου τžv πλοποι–σεωv τžv Àρογραφ¬αv, λλ κα­ τžv νοποι–σεωv αÍτžv, δι ν καταπολεµη© ™ ŽπικρατοÖσα σ–µερον Àρογραφικ— ναρχ¬α.
Ε®v µφοτŒραv τv παραστσειv σου ταËταv, καáv τv νŒπτυξεv, Îποφα¬νεται Á
κËριοv χαρακτ–ρ σου Á τε¬νων πρ¿v στερŒωσιν τéν Áπωσδ–ποτε σταµ–των· 
τ¿ν “λεγα δ¬ψυχον. Τ¿ν ποτελοÖν ™ ναγνÞρισιv τžv νγκηv τžv συντηροËσηv
τ—ν ¯στορικ—ν παρδοσιν κα­ ÁµοÖ ™ ναγνÞρισιv νŒου τιν¿v ζωπËρου διαàλεπ﵌νου ε®v τ¿ βοv τžv παραδ¾σεωv. NΑν Ãντωv ναφŒρθηκε στ¿ µονοτονικ¿ Á Χ.,
τ¾τε äv τ¬ τ¿ Žπρ¾τεινε : äv µŒροv τCv «νγκηv τCv συντηροËσηv τ—ν ¯στορικ—ν
παρδοσιν» › äv µŒροv τοÖ «νŒου τιν¿v ζωπËρου διαàλεπ﵌νου ε®v τ¿ βθοv τCv
παραδ¾σεωv» ; ΒλŒπουµε Åτι, ντ¬θετα µ τ¿ν χρονογρφο Νιρàνα, Á µεγλοv ποιητ—v ΠαλαµAv, ŽνG ναφŒρεται στ—ν °δια παρŒµàαση τοÖ Χ. δν ναφŒρει τ¬ποτε για
τ­v περ­ τονισµοÖ δηλÞσειv του.
ΕÍλ¾γωv λοιπ¿ν δικαιοÖται ν Žρωτ–σει κανε¬v : Γιατ­ λλοιFv µεταφŒρουν τ
λεχθŒντα Îπ¿ τοÖ Χ. Á ΠαλαµAv κα­ Á Νιρàναv ; Μ–πωv τ φερ¾µενα äv λ¾για
τοÖ Χ., δν ŽλŒχθησαν ποτŒ ; Μ–πωv ŽλŒχθησαν µŒσα σ λλο πλα¬σιο š κ¾µη
κα­ äv παροδικ— παρατ–ρηση, èστε κ¾µη κα­ Á δηµοτικιστ—v ΠαλαµAv ν µ—ν
τ ρµηνεËσει äv πρ¾ταση µονοτονισµοÖ ;Περ鵌νουµε κποιοv (µ— µονοτονιστ—v)
βιογρφοv τοÖ Χατζιδκι κποια µŒρα ν λËσει αÍτ¿ τ¿ α°νιγµα.
Πντωv, ν Á Χατζιδκιv δν “δωσε ποτ τ—ν παιτο˵ενη σηµασ¬α σL αÍτv
τ­v Îποτι茵ενεv δηλÞσειv του γι ν τ­v δηµοσιεËσει, ο¯ µονοτονιστŒv, Åπωv θ
δοÖµε, δν “παψαν Žπ­ 60 χρ¾νια ν τ¬v παρουσιζουν σν τ¿ νυπŒρàλητο γκραλ
τFν Žπιχειρηµτων τοÖ µονοτονισµοÖ.

4

HΗ «∆¬κη τéν τ¾νων» κα­ ο¯ ναφορv στ¿ν Βιλαµ¾àιτv
κα­ στ¿ν Χατζιδκι

IΟταν ναφερ¾µαστε στ—ν «∆¬κη τFν τ¾νων» συγχŒουµε δËο πργµατα: τ¿ ¯στορικ¿
γεγον¿v τCv δ¬κηv αÍτCv, ποÌ “λαàε χÞρα τ¿ 1943, κα­ τ¿ βιàλ¬ο «HΗ ∆¬κη τFν τ¾νων» [∆Τ], ποÌ Žξεδ¾θη µŒσωv µετ π¿ τ¿ βιàλιοπωλεEο τCv HΕστ¬αv. HΗ Žπιλογ—
τFν κε鵌νων ποÌ περιŒχει τ¿ βιàλ¬ο (κατηγορητ–ριο, καταθŒσειv συνηγ¾ρων, πολογ¬α ΚακριδC) δε¬χνει καθαρ τ—ν µον¾πλευρη ντιµετÞπιση τοÖ γεγον¾τοv π¿
16

τ¿ν Žκδοτικ¿ αÍτ¿ν οµκο, ντιµετÞπιση τCv Áπο¬αv τ—ν σκυτλη παρŒλαàαν ο¯ π¾µενεv γενεv µονοτονιστFν, µŒχρι κα­ τ¿ 1982 στ—ν Βουλ— τFν HΕλλ–νων.
Tò 1944, δηλαδ— µ¾λιv ‘ναν χρ¾νο µετ, Žξεδ¾θη ‘να λλο βιàλ¬ο: ™ «LΑντιδικ¬α
τFν τ¾νων» [ΑΤ], Åπου ο¯ καθηγητv τCv ΦιλοσοφικCv ΣχολCv παντοÖν στ­v περιεχ¾µενεv στ¿ [∆Τ] Žναντ¬ον τουv κατηγορ¬εv. ∆ν εµναι καθ¾λου περ¬εργο τ¿ γεγον¿v
Åτι ŽνF τ¿ [∆Τ] Žπανεκδ¬δεται συνŒχεια, τ¿ [ΑΤ] δν Žπανεξεδ¾θη ποτ κα­ εµναι
πολÌ δυσεËρετο.
Τ¿ [∆Τ] ναφŒρεται Žλχιστα στοÌv τ¾νουv : βασικ¿ «δ¬κηµα» τοÖ ΚακριδC
εµναι ™ χρ–ση τCv δηµοτικCv στ βιàλ¬α του κα­ ο¯ κπωv τολµηρv π¾ψειv του
πνω στ—ν σχŒση τοÖ ΝεοŒλληνα µ τ¿ν ρχαEο λληνικ¿ πολιτισµ¾. Τ¿ [ΑΤ] ναφŒρεται κπωv περισσ¾τερο στοÌv τ¾νουv, κα­ ®δια¬τερα ™ Áµιλ¬α τοÖ καδηµαϊκοÖ
Καλιτσουνκη.
ΠFv ναφŒρεται λοιπ¿ν Á ΚακριδCv κα­ ο¯ συνακ¾λουθο¬ του στ¿ν Χατζιδκι
κα­ στ¿ν Βιλαµ¾àιτv µŒσα π¿ τ­v καταθŒσειv τCv «∆¬κηv τFν τ¾νων» ;
HΟ Σωκρτηv ΚουγŒαv, καθηγητ—v πανεπιστ絬ου κα­ καδηµαϊκ¿v [∆Τ, σ. 79]
λŒει Åτι ™ δ Îπ¿ τοÖ κ. Κακριδž Žφαρµοζ﵌νη κατργησιv › πλοπο¬ησιv τéν
τ¾νων εµχε προταž κα­ συστηž παλαι¾τερα Ãχι µ¾νο π¿ ξŒνουv, λλ κα­ π¿
®δικοËv µαv Žπιφανε´v Žπιστ–µοναv κα­ καδηµαϊκοÌv διδασκλουv, äv ο¯ 嬵νηστοι Γ. Χατζιδκιv, ... ο²τινεv κε λλο παρ ντενικ πργµατα Žδ¬δαξαν κα­
Žκ–ρυξαν.
HΟ Ν¬κοv Œηv, καθηγητ—v πανεπιστ絬ου κα­ καδηµαϊκ¿v [∆Τ, σ. 83] λŒει Åτι
κα­ αÍτ¿v Á µακαρ¬τηv διδσκαλοv τοÖ MΕνουv Γ. Ν. Χατζιδκιv ε®v τ—ν LΑκαδ絬αν προŒτεινε τ—ν πλοπο¬ησιν τžv Àρογραφ¬αv ™µéν.
HΟ ∆ηµ–τριοv Μπαλνοv, καθηγητ—v πανεπιστ絬ου κα­ καδηµαϊκ¿v [∆Τ, σ.
86] λŒει στ—ν κατθεσ– του Åτι ™ δευτŒρα κατηγορ¬α ε®v τ¿ ρχικ¿ν κατηγορητ–ριον
τžv Φιλοσοφικžv Σχολžv εµναι ™ φορéσα ε®v τ—ν πλοπο¬ησιν τéν τ¾νων κα­ τ—ν
κατργησιν τéν πνευµτων, τ—ν Áπο¬αν Žπρ¾τειναν διαπρεπŒστατοι Žπιστ–µονεv,
äv ... κα­ Žκ τéν ξŒνων Žπιστηµ¾νων Á διαπρεπŒστατοv λληνιστ—v Wilamowitz
... Κα­ ε®v Žπισ–µουv δ συνεδρ¬αv τžv LΑκαδ絬αv Îπεστ–ριξαν τ—ν πλοπο¬ησιν
ταËτην καδηµαϊκο¬, äv Á Γ. Χατζιδκιv, ... κα­ ŽγÞ.
HΟ ΓεÞργιοv Σωτηρ¬ου, καθηγητ—v πανεπιστ絬ου κα­ καδηµαϊκ¿v [∆Τ, σ. 90]
λŒει Åτι τ¿ ζ–τηµα τŒλοv τžv καταργ–σεωv τéν τ¾νων κα­ τéν πνευµτων νεκιν–η κα­ πλιν Žσχτωv κα­ νεγνωρ¬ση κατL ρχ—ν äv σκ¾πιµοv ™ κατργησ¬v
των ÎπL αÍτοÖ τοÖ ειµν–στου Γ. Χατζιδκι.
HΟ Νικ¾λαοv ΛοÖροv, καθηγητ—v πανεπιστ絬ου [∆Τ, σ. 106] λŒει Åτι δν εµµαι
µν ρµ¾διοv ν ŽκφŒρω γνÞµην, λλ νﵬζω Åτι, ν δν µ πατ† ™ µν–µη,
κα­ λλοι Žπιφανε´v γλωσσολ¾γοι, φιλ¾λογοι κα­ εολ¾γοι, äv Á Γ. Χατζιδκιv, Á
Wilamowitz ... Îπεστ–ριξαν τ—ν µονοτον¬αν.
17

HΟ ΠŒτροv Κ¾κκαληv, καθηγητ—v πανεπιστ絬ου [∆Τ, σ. 107] λŒει Ãτι αÍτ¿v Á
ΓεÞργιοv Χατζιδκιv “χει νακιν–σει τ¿ ζ–τηµα τοÖτο, Åσον φορ† ε®v τ¿ τονικ¿ν σËστηµα µετ κατευËνσεων παροµο¬ων πρ¿v τv Žνικv κα­ Žπιστηµονικv 
ντιλ–ψειv τοÖ κ. Κακριδž.
HΗ Σοφ¬α LΑντωνιδη, καθηγ–τρια τοÖ Πανεπιστ絬ου τοÖ Leiden (HΟλλανδ¬αv)
[∆Τ, σ. 117] λŒει Åτι ο¯ Žλχιστοι νεωτερισµο¬, τοÌv Áπο¬ουv Žφαρµ¾ζει Á κ. Κακριδžv — ο¯ Áπο´οι λλωστε οÑτε νεωτερισµο­ κν εµναι, ŽφL Åσον Á Χατζιδκιv šδη
συνεàοËλευσε ν ŽφαρµοσοÖν — εµναι ™ ντικατστασιv τéν 3 τ¾νων π¿ µ¾νην
τ—ν Àξε´αν κα­ ™ “λλειψιv πνευµτων.
HΟ LΑλŒξανδροv ∆ελµοÖζοv, τ. καθηγητ—v τοÖ Πανεπιστ絬ου Θεσσαλον¬κηv
[∆Τ, σ. 119] λŒει Åτι τ—ν λλαγ— τοÖ τονικοÖ συστ–µατοv δν τ—ν εµχαν ζητ–σει µ¾νον ο¯ Žκπαιδευτικο­ σ διφορεv γενικv συνελεËσειv τžv ∆ηµοδιδασκαλικžv
HΟµοσπονδ¬αv, λλ κα­ Žπιστ–µονεv συντηρητικο­ σν τ¿ν Γ. Χατζιδκι.
HΟ Μαν¾ληv Τριανταφυλλ¬δηv, τ. καθηγητ—v τοÖ Πανεπιστ絬ου Θεσσαλον¬κηv
[∆Τ, σ. 132] λŒει Åτι εµναι ξιοσηµε¬ωτο Åτι τ¿ °διο (δηλ. τ—ν τονικ— µεταρρËθµιση) ζ–τησαν Åλοι ο¯ IΕλληνεv γλωσσολ¾γοι : HΟ Χατζιδκιv τ¿ πρ¾τεινε šδη στ
1911 σ µελŒτη του καταχωρισµŒνη στ—ν °δια τ—ν LΕπετηρ¬δα τοÖ LΕνικοÖ Πανεπιστ絬ου : Žπειδ— «τv µεγ¬σταv δυσκολ¬αv εÎρ¬σκουσιν ο¯ µικρο­ µαητα­ εÍÌv Žν ρχ© τžv γραµµατικžv, τ.“. Žν το´v διδγµασι περ­ πνευµτων κα­ τ¾νων
µεL ëν συνπτονται τ περ­ µακρéν κα­ βραχŒων φωνηŒντων, τ περ­ Žγκλ¬σεωv
κττ.», κα­ ξαναγËρισε Á Χατζιδκιv στ—ν °δια αÍτ— πρ¾ταση, συµπληρωµŒνη, äv 
καδηµαϊκ¿v πι, στ—ν LΑκαδ絬α, τ¿ Φεàρουριο τοÖ 1929. IΟπωv µπορεE ν διαπιστÞσει Á ναγνÞστηv συµàουλευ¾µενοv τ¿ πρωτ¾τυπο κ嬵ενο, Á Τριανταφυλλ¬δηv
σταµατει ŽκεE τ¿ π¾σπασµα τοÖ Χ. γι ν µ— φανεE Åτι ναφŒρεται ποκλειστικ
κα­ µ¾νο στ¿ διδακτικ¿ βιàλ¬ο τοÖ δηµοτικοÖ.
HΟ Νικ¾λαοv Κριτικ¾v, καθηγητ—v τοÖ Πολυτεχνε¬ου LΑθηνFν [∆Τ, σ. 147] λŒει
Åτι Á ΚακριδCv Žφαρµ¾ζει µ¬αν σκοπιµωττην µεταρρ˵ισιν τžv γραφžv µαv,
Îποστηριχε´σαν äv γνωστ¿ν κα­ π¿ συντηρητικοÌv γλωσσολ¾γουv, Åπωv Á Γ.
Χατζιδκιv.
HΟ ΓεÞργιοv Καφαντρηv, τ. πρωθυπουργ¿v [∆Τ, σ. 152] λŒει Åτι τελε¬ωv παρδεκτοv παρᵌνει ™ προσπεια τžv καταπν¬ξεωv δι µεσαιωνικéν διωγµéν
µιv Îποδε¬ξεωv [ŽννοεE τ¿ µονοτονικ¿] κααρév λληνικžv ŽµπνεËσεωv, Îποδε¬ξεωv ε®v τ—ν Áπο¬αν λλωστε πρ¿ τοÖ κ. Κακριδž προŒàησαν πραγµατικα­ κορυφα¬, ŽγχÞριαι κα­ ξŒναι, τžv ρχα¬αv φιλολογ¬αv κα­ τžv γλωσσολογικžv Žπιστ–µηv, Á Χατζιδκιv Á Wilamowitz, ... MΕχει βεàα¬ωv δ¬κηο Åτι ™ πειθαρχικ— δ¬ωξη
αÍτ— Ÿταν µ¬α πολÌ σκοτειν— Îπ¾θεση Žν µŒσ} µ¬αv Žξ °σου σκοτεινCv περι¾δου τCv
¯στορ¬αv µαv, λλ τ¿ Åτι ™ δ¬ωξη Ÿταν σκευωρ¬α δν συνεπγεται κα­ δικα¬ωση
τCv «Îποδε¬ξεωv» τοÖ ΚακριδC.
18

HΟ LΑλŒξανδροv ΜυλωνAv, τ. Îπουργ¿v [∆Τ, σ. 161] λŒει Åτι πολλο­ κορυφα´οι
νεοŒλληνεv Žπιστ–µονεv Žκφρστηκαν γι µι τŒτοια µεταàολ– : IΕναv ΓεÞργιοv
Χατζιδκιv, ...
HΟ Φ¬λιπποv ∆ραγο˵ηv, τ. Îπουργ¿v [∆Τ, σ. 164] λŒει Åτι γι τ—ν τονικ— µεταρρ˵ιση, ποÌ καταπινεται (Á Κακριδžv) Ïστερα π¿ παλι¾τερουv κιL ρµοδιÞτεροËv του, Åπωv π.χ. τ¿ν 嬵νηστο κα­ µεγλο γλωσσολ¾γο Γ. Χατζιδκι,
συµφωνé µαζ¬ του.
HΟ LΑλŒξανδροv Μαζαρκηv Α®νιν, ντιστρτηγοv [∆Τ, σ. 168] λŒει Åτι δι
τ—ν κατργησιν πνευµτων κα­ τ¾νων τ¿ κÖροv κα­ Á πανελλ–νιοv σεàασµ¿v πρ¿v
τ—ν µν–µην τοÖ ειµν–στου σοφοÖ Žπιστ–µονοv κα­ ερµοÖ πατριÞτου Γεωργ¬ου
Χατζιδκι, τοÖ ε®σηγηŒντοv πρ¾ τινων Žτéν ε®v τ—ν LΑκαδ絬αν LΑηνéν παροµο¬αν µεταρρ˵ισιν,  “πρεπε ν σταµατ–σ| κπωv τοÌv κατηγ¾ρουv ταËτηv...
HΟ ΚλŒανδροv Λκων-ΚαρθαEοv, ντιστρτηγοv [∆Τ, σ. 173] λŒει Åτι ™ κατργηση τéν πολλéν τ¾νων, ποÌ τ—ν εµχε šδη ζητ–σει κα­ Á ΓεÞργιοv Χατζιδκιv,
εµναι π¿ τ­v πι¿ πραχτικv [sic] µεταρρυµ¬σειv...
HΟ Νικ¾λαοv ΣµπαροËνηv-Τρ¬κορφοv, χειροÖργοv [∆Τ, σ. 180] λŒει Åτι ε®v τ—ν
σËγχρονον Žποχ—ν Á µŒγαv γλωσσολ¾γοv µαv ΓεÞργιοv Χατζιδκιv — Á Áπο´οv δν
Ÿτο λλωστε δηµοτικιστ—v — ÎπŒàαλε σχετικ—ν πρ¾τασιν ε®v τ—ν LΑκαδ絬αν τô
1929.
HΟ ΚωνσταντEνοv ∆ηµαρAv, λ¾γιοv [∆Τ, σ. 185] λŒει Åτι ™ κατργησ¬v των [δηλαδ— τFν τ¾νων κα­ πνευµτων], προταε´σα πρ¿ πολλοÖ Îπ¿ HΕλλ–νων κα­ ξŒνων
σοφéν, ο¶οι Á ΓεÞργιοv Χατζιδκιv, Á Wilamowitz, ...
HΟ ΓεÞργιοv ΘεοτοκAv, λογοτŒχνηv [∆Τ, σ. 188] λŒει Åτι γνωστ¿ν εµναι Åτι κα­
Á ΓεÞργιοv Χατζιδκιv εµχε ταχž Îπρ τžv τοιαËτηv πλουστεËσεωv.
HΟ Βασ¬λειοv Τατκηv, γυµνασιρχηv [∆Τ, σ. 197] λŒει Åτι Á Κακριδžv ... καινοτοµε´ δ µ¾νον ε®v τ¿ ζ–τηµα τéν πνευµτων, τ Áπο´α καταργε´, κα­ τéν τ¾νων,
τοÌv Áπο¬ουv περιορ¬ζει ε®v ‘να, κολουéν ε®v τοÖτο τ διδγµατα τοÖ ειµν–στου
Γ. Χατζιδκι.
HΟ ΣταÖροv ΤζουµελŒαv, γενικ¿v Žπιθεωρητ—v [∆Τ, σ. 287] λŒει Åτι Á 嬵νηστοv
ΓεÞργιοv Χατζιδκιv, Á Îπρ πντα λλον ρµ¾διοv ε®v τ¿ ζ–τηµα τοÖτο προŒτεινε
τ¾σον ε®v τ¿ συνŒδριον τéν Žπιεωρητéν τéν δηµοτικéν σχολε¬ων τô 1919, Åσον
κα­ ε®v τ—ν LΑκαδ絬αν τô 1929 τ—ν χρησιµοπο¬ησιν ν¿v µ¾νου σηµε¬ου ε®v τ—ν
τονιζ﵌νην συλλαà—ν κστηv λŒξεωv κα­ τ—ν κατργησιν τéν πνευµτων κα­ τéν 
λλων περιττéν στολιδιéν τéν λŒξεων.
Ӎ ‘να λλο κ嬵εν¾ του (ποÌ περιŒργωv πωv συµπεριλαµàνεται στ¿ βιàλ¬ο
[∆Τ, σ. 211-212] ŽνG δν “χει σχŒση µ τ—ν δ¬κη) Á ∆ηµ–τριοv Μπαλνοv ναφŒρεται πρFτα στ¿ν Χατζιδκι, γρφονταv : ΟÏτε ÎποŒτω Åτι ν Ÿτο ντενικ—
™ περ­ τοÌv τ¾νουv κα­ τ πνε˵ατα καινοτﵬα  συνισττο αÏτη äv Žνδεδειγ19

µŒνη Îπ¿ τοÖ πρυτνεωv τéν παρL ™µ´ν γλωσσολ¾γων, καδηµαϊκοÖ κα­ καηγητοÖ τοÖ πανεπιστ絬ου, ειµν–στου Γεωργ¬ου Χατζιδκι. Κα­ σ Îποσηµε¬ωση : HΟ
Γ. Χατζιδκιv, ναγνωρ¬ζων κατL ρχ—ν äv σκ¾πιµον τ—ν κατργησιν τ¾νων κα­
πνευµτων, ŽεÞρει παρα¬τητον ν προηγη© ταËτηv ™ Îπ¿ τéν Žκδοτéν τéν
κλασσικéν κε鵌νων Teubner κλ. ποδοχ— κα­ Žφαρµογ— τžv καινοτﵬαv. ΒραδËτερον ŵωv σαφév ŽξŒφερε τ—ν γνÞµην Åτι «εÍχžv “ργον  Ÿτο, ν τ¿ διδακτικ¿ν
βιàλ¬ον τ¿ προωρισµŒνον δι τ δηµοτικ σχολε´α ŽξετυποÖτο νευ τéν σηµε¬ων
τοËτων». HΥποσηµε¬ωση ποÌ φανερÞνει τ¿ν παραλογισµ¿ τFν Žπιχειρηµτων του :
NΑν Á Χ. Ÿταν τ¾σο φανατικ¿v µονοτονιστ—v èστε ν θŒλει µŒχρι κα­ ο¯ ρευνητικv
Žκδ¾σειv ρχα¬ων κε鵌νων τCv HΕσπερ¬αv ν µονοτον¬ζονται, τ¾τε γιατ¬ στ¿ν λληνικ¿ χFρο ν περιορ¬ζεται στ¿ν χFρο τοÖ δηµοτικοÖ σχολε¬ου ; Κι ν, ντ¬στροφα,
™ πρ¾ταση ποÌ «σαφFv ŽξŒφερε» περιοριζ¾ταν µ¾νο στ Žγχειρ¬δια τοÖ δηµοτικοÖ
σχολε¬ου, π¿ ποÖ κι çv ποÖ θ “πρεπε ν προηγηθεE Á µονοτονισµ¿v τFν κλασσικFν Žκδ¾σεων ρχα¬ων κε鵌νων Teubner ;
Πι¿ κτω ναφŒρεται κα­ στ¿ν Βιλαµ¾àιτv : HΥπρ αÍτžv τžv π¾ψεωv [δηλ.
τοÖ µονοτονικοÖ] ... Žτχη µεταξÌ λλων κα­ Á δισηµοv λληνιστ—v WilamowitzMoellendorff ... Κα­ σ Îποσηµε¬ωση : HΟ Wilamowitz χαρακτηριστικév λŒγει : «∆ν
πρŒπει ο¯ µαητα­ ν µεταχειρ¬ζωνται σηµε´α Áπο´α κανε­v IΕλλην δν Žσηµε¬ωσŒ
ποτε ... ΠρŒπει ν ŽξαφανισοÖν π¿ τ—ν διδασκαλ¬αν τοÖ σχολε¬ου τ π¾κρυφα
τéν περισπωµŒνων κα­ παροξυτ¾νων, τéν Žγκλιτικéν κα­ τ¾νων». (Πρàλ. Μ.
Τριανταφυλλ¬δη, HΗ Àρογραφ¬α µαv, ε®v τ¿ ∆ελτ¬ο τοÖ LΕκπαιδ. HΟµ¬λου 1913,
σελ. 175). Βασ¬ζεται δηλαδ— σ παρθεµα τοÖ Βιλαµ¾àιτv σ κ嬵ενο τοÖ Τριανταφυλλ¬δη, ποκρËπτονταv κ¾µα µι φορ τ¿ γεγον¿v Åτι κα­ Á Βιλαµ¾àιτv ναφερ¾ταν µ¾νο στ­v ŽκθŒσειv τFν ΓερµανFν µαθητFν γυµνασ¬ου.
HΟ LΑλŒξανδροv ΣàFλοv, καθηγητ—v πανεπιστ絬ου [∆Τ, σ. 216] λŒει Åτι κα­ π¿
ξŒνουv λληνιστv κα­ π¿ ®δικοËv µαv Žπιστ–µοναv µεγλου κËρουv — ρκε´ ν
µνηµονεËσ| κανε­v τ¿ν Γ. Χατζιδκιν — “χει νακινη© πρ¿ καιροÖ ™ νγκη τžv 
πλοποι–σεωv αÍτοÖ (δηλ. τοÖ τονικοÖ συστ–µατοv).
HΟ Γρηγ¾ριοv Ξεν¾πουλοv, καδηµαϊκ¿v [∆Τ, σ. 222-223] ναρωτιŒται : ΑÍτ¿v Á
µεγλοv γλωσσολ¾γοv κιL ÎπŒρµαχοv τžv κααρεËουσαv, Á ΓεÞργιοv Χατζιδκιv,
δν ε®σηγ–ηκε στ—ν LΑκαδ絬α τ—ν κατργησι τéν τ¾νων κα­ τéν πνευµτων ;
HΟ °διοv Á ΚακριδCv στ—ν πολογ¬α του ντ­ ν ναφŒρει πλA, Åπωv τ¿ “καναν
ο¯ συν–γορο¬ του, Åτι Á Βιλαµ¾àιτv Ÿταν Îπρ τοÖ µονοτονικοÖ, γρφει : LΕπ¬σηv Á
κ. Ρωµα´οv ναφŒρει Åτι συµπαε´ τ—ν ®δŒαν τžv πλοποι–σεωv κα­ τ—ν γνÞµην
αÍτ—ν “χει π¿ πολλéν Žτéν κατ¾πιν συνοµιλ¬αv µετ τοÖ Wilamowitz, Åστιv τô
1903 τοÖ νŒπτυξεν, Åτι τ πνε˵ατα κα­ ο¯ τ¾νοι µπορε´ ν Ÿσαν χρ–σιµα λλοτε,
Åπωv π.χ. Žπ­ Φωτ¬ου, λλ ε®v τ¿ν λληνικ¿ν λα¿ν εµναι πργµατα χρηστα κα­
Žπιζ–µια (Πρακτ. Φιλοσοφ. Σχολ. Θεσσαλον¬κηv 17.12.1932).
20

ΧρησιµοποιεE δηλαδ— γι ν κνει ξι¾πιστο τ¿ Žπιχε¬ρηµ του µ¬α παραποµπ—
τFν πολλ σεàαστFν πρακτικFν τCv ΦιλοσοφικCv ΣχολCv Θεσσαλον¬κηv, λλ οÍσιαστικ ναφŒρεται σ µ¬α συζ–τηση ποÌ εµχε πρ¿ πολλFν ŽτFν Á καθηγητ—v ΚωνσταντEνοv ΡωµαEοv µ τ¿ν Βιλαµ¾àιτv. Στηριζ¾µαστε δηλαδ— στ—ν νµνηση µιAv
συζ–τησηv ποÌ εµχε κποιοv 40 χρ¾νια πρ­ν... Πι¿ κτω Á ΚακριδCv συνεχ¬ζει :
LΑναφŒρω µ¾νον, Åτι πλ—ν τοÖ Wilamowitz, τοÖ µεγαλυτŒρου φιλολ¾γου τžv Γερµαν¬αv, Á Áπο´οv, äv ναφŒρει νωτŒρω Á καηγητ—v Ρωµα´οv κα­ εµναι κα­ λλωv
γνωστ¾ν, Îπεστ–ριξε πντοτε τ—ν κατργηση τžv πολυτον¬αv... Π¾θεν «εµναι κα­ 
λλωv γνωστ¾ν» ; HΟ ΚακριδCv δν µAv λŒγει.

5

ΜετŒπειτα ναφορv στ¿ν Βιλαµ¾àιτv κα­ στ¿ν Χατζιδκι

Στ­v 11 LΙανουαρ¬ου 1982, τ—ν νËχτα Žν µŒσ} τCv Áπο¬αv ψηφ¬σθηκε τ¿ µονοτονικ¾, Á
LΕλευθŒριοv Βερυàκηv, HΥπουργ¿v Παιδε¬αv κα­ Θρησκευµτων, στ¿ν προλογισµ¿
τοÖ ν¾µου Žδ–λωσε τ ξCv : Γι τ—ν σηµασ¬α τοÖ µονοτονικοÖ στ—ν Žκπαιδευτικ—
πραγµατικ¾τητα, ®δια¬τερη βαρËτητα “χει σχετικ ™ γνÞµη τοÖ µεγλου γλωσσολ¾γου Γ. Μ. Χατζηδκι [sic] ποÌ π¿ τ¿ 1911 κ¾µα παρατηροÖσε τ ξžv :
«LΕπειδ— äv γνωστ¿ν τv µεγ¬σταv δυσκολ¬αv εÎρ¬σκουν ο¯ µικρο­ µαητα­ εÍÌv Žν ρχ© τžv γραµµατικžv, Žν τα´v διδγµασι περ­ πνευµτων κα­ τ¾νων...,
δι τοÖτο εÍχžv “ργον  Ÿτο ν τ¿ διδακτικ¿ν βιàλ¬ον τ¿ προωρισµŒνον δι τ
δηµοτικ ŽξετυποÖτο νευ τéν σηµε¬ων τοËτων...».
Τ¿ π¾σπασµα εµναι αÍθεντικ¾, λλ Á Βερυàκηv ποσιωπA τ¿ δεËτερο σκŒλοv τCv πρ¾τασηv Χατζιδκι γι τ—ν χρ–ση µονοτονικοÖ στ¿ διδακτικ¿ βιàλ¬ο τοÖ
∆ηµοτικοÖ κα­ µ¾νον : LΕν το´v σχολε¬οιv τžv µŒσηv ŽκπαιδεËσεωv  Žδιδσκοντο
κατ¾πιν τ—ν χρžσιν τéν σηµε¬ων τοËτων Åσοι Žκ τéν πολλéν µαητéν τéν δηµοτικéν σχολε¬ων šελον φοιτ–σει ε®v αÍτ, συµπληρÞνει Á Χατζιδκιv. ̍ λλα
λ¾για: Åσοι µετ τ¿ ∆ηµοτικ¿ συνεχ¬ζουν τ—ν µ¾ρφωσ– τουv περνFνταv στ—ν ̌ση
LΕκπα¬δευση θ µθουν Áπωσδ–ποτε τοÌv τ¾νουv κα­ τ πνε˵ατα. Σ˵φωνα µ
τ¿ν Χ. τοÖ Áπο¬ου τ—ν γνÞµη δε¬χνει τ¾σο ν σŒàεται Á Βερυàκηv, τ¿ ΠΑΣΟΚ
µ τ¿ ν Žπιàλει τ¿ µονοτονικ¿ στ¿ Πανελλ–νιο, κατŒàασε Åλη τ—ν HΕλλδα στ¿
µορφωτικ¿ Žπ¬πεδο τοÖ ∆ηµοτικοÖ Σχολε¬ου τοÖ 1911.
Τ¿ 2003, Á Ќτροv ΕÍθυµ¬ου, Žπ¬σηv HΥπουργ¿v Παιδε¬αv κα­ Θρησκευµτων, 
παντA σ ŽπερÞτηση τοÖ βουλευτC ΚαρατζαφŒρη στ—ν Βουλ– λŒγονταv : Πρéτοv
Á Βιλαµ¾àιτv “εσε τ¿ ναντ¬ρρητο γεγον¿v Åτι ™ λληνικ— γλéσσα δν διŒετε
τ¾νουv κα­ πνε˵ατα δι¾τι στηριζ¾ταν στ—ν προσωδ¬α. IΑρα, κËριε ΚαρατζαφŒρη,
τ¿ Œµα τéν τ¾νων δν εµναι Œµα ρχžv, δν εµναι Œµα οÍσ¬αv, δν εµναι Œµα
περιεχ﵌νου τžv γλÞσσαv. ∆ν Îπžρξε µεγλοv IΕλληναv γλωσσολ¾γοv, π¿ τ¿ν
ΜανÞλη κα­ τ¿ν Γιéργο Χατζηδκη [µ δËο Ÿτα !], τ¿ν LΕµµανου—λ Κριαρ, τ¿ν
21

Κωνσταντ¬νο IΑµαντο, τ¿ν Γιννη Κακριδž, δν Îπžρξε µεγλοv IΕλληναv φιλ¾λογοv › µεγλοv ξŒνοv φιλ¾λογοv ποÌ ν συνŒδεσε ποτ τ περιεχ¾µενα, τ—ν ¯στορικ¾τητα, τ—ν ξ¬α τžv γλÞσσαv µ τ¿ τονικ¿ σËστηµα, τ¿ Áπο´ο Ÿταν ‘να πρ¾σκτηµα,
Žπαναλαµàνω, µ¬α ναγκαστικ— Žπιλογ— τéν LΑλεξανδρινéν, èστε ν Îπρξει ™
Žπισ–µανση µιv πλευρv τžv ¯στορικ¾τητv τηv ποÌ Ÿταν ™ προσωδ¬α. Κα­ πλιν
Á Χατζιδκιv Žµφαν¬ζεται ÎπŒρµαχοv τFν π¾ψεων τFν µονοτονιστFν, ŽνF ποσιωπAται πλ–ρωv τ¿ Åτι «προσκτ–µατα» τFν Îστερ¾τερων χρ¾νων εµναι ™ µικρογρµµατη γραφ–, ™ στ¬ξη !

6

ΣυµπŒρασµα

LΑπ¿ τ χρ¾νια τοÖ Νιρàνα µŒχρι σ–µερα, ο¯ διαδοχικv γενεv µονοτονιστFν δν
“χασαν εÍκαιρ¬α ν ο®κειοποιηθοÖν τ¿ν Βιλαµ¾àιτv κα­ τ¿ν Χατζιδκι σν πρωτοπ¾ρουv τοÖ κιν–µατ¾v τουv. ̌σα π¿ τ κ嬵ενα ποÌ παραθŒσαµε κα­ σχολισαµε
σ αÍτ¿ τ¿ ρθρο, Á ναγνÞστηv µπορεE πλŒον ν κρ¬νει κατ π¾σον ο¯ ναφορv τFν µονοτονιστFν στοÌv δËο αÍτοÌv µεγλουv Žπιστ–µονεv εµναι ξι¾πιστεv κα­
τεκµηριωµŒνεv. ΕÍχ¾µαστε τ¿ ρθρο µαv ν συνεισφŒρει στ—ν ποκατσταση τFν 
π¾ψεων τFν Βιλαµ¾àιτv κα­ Χατζιδκι στ—ν πραγµατικ– τουv βση, èστε ν ŽπανŒλθει στ­v περ­ τ¾νων κα­ πνευµτων συζητ–σειv κα­ ποφσειv ™ σοàαρ¾τηv κα­ ™
Žπιστηµονικ— µŒθοδοv ποÌ τ¾σον πουσ¬ασαν κατ τ—ν «τονικ— µεταρρËθµιση» τοÖ
1982.
Πανοµοι¾τυπα ρχεEα PDF τFν ντοκουµŒντων ποÌ χρησιµοποι–σαµε παρατ¬θενται Žπ¬σηv στ¿ν ¯στοχFρο τCv Κ¬νησηv ΠολιτFν γι τ—ν LΕπαναφορ τοÖ ΠολυτονικοÖ Συστ–µατοv http ://www.polytoniko.gr.

ΕÍχαριστ¬εv
Θερµ εÍχαριστοÖµε τ­v κυρ¬εv ΜποτουροποËλου κα­ ΓιουροËκου, κα­ τοÌv κυρ¬ουv
ΤσŒγκο κα­ ΠαπασπËρου γι τ—ν βο–θεια ποÌ µAv προσŒφεραν.

Βιàλιογραφ¬α
[W] U. v. Wilamowitz-Möllendorff, Der griechische Unterricht auf dem Gymnasium, als Ms. gedruckt, Λειψ¬α, 1900, σ. 215-217.
[∆Τ] HΗ ∆¬κη τéν τ¾νων — HΗ πειαρχικ— δ¬ωξη τοÖ καηγητž Ι.Θ. Κακριδž,
ΒιàλιοπωλεEον τCv HΕστ¬αv, LΑθ–να, β´ “κδοση, Φεàρουριοv 1998.
22

[ΑΤ] HΗ LΑντιδικ¬α τéν τ¾νων, Žκ τéν συνεδριéν τžv Φιλοσοφικžv Σχολžv τοÖ
Πανεπιστ絬ου LΑηνéν, Žκδ. Τζκα-∆ελαγραµµτικα, LΑθ–να, 1944.
[Ν1] ΠαÖλοv Νιρàναv, HΗ Àρογραφ¬α µαv, Žφηµερ¬δα HΕστ¬α, 23 Φεàρουαρ¬ου
1929.
[Ν2] ΠαÖλοv Νιρàναv, HΗ πλοπο¬ησιv τοÖ τονισµοÖ, Žφηµερ¬δα HΕστ¬α, 24 Φεàρουαρ¬ου 1929.
[ΠΒ] Πρακτικ τFν ŽργασιFν τCv ΒουλCv τFν HΕλλ–νων.
[ΚΠ] ΚωστCv ΠαλαµAv, LΕορτασµ¿v τžv Àγδοηκονταετηρ¬δοv τοÖ Γ. Χατζιδκι,
Πρακτικ τCv LΑκαδ絬αv LΑθηνFν, 28 Φεàρουαρ¬ου 1929, τ¾µοv 4, τεÖχοv
1, σελ. 44-49.
[Χ] ΓεÞργιοv Χατζιδκιv, LΑκαδηµεικ ναγνÞσµατα περ­ τοÖ γραπτοÖ ™µéν
λ¾γου, LΕπιστηµονικ— Žπετηρ­v τοÖ LΕθνικοÖ Πανεπιστ絬ου, e´ 1909-1910,
LΑθ–να, 1911.
[Χ1] ΓεÞργιοv Χατζιδκιv, Συµàολ— ε®v τ—ν ¯στορ¬αν τžv HΕλληνικžv γλÞσσηv,
περ­ τéν µετοχéν, Πρακτικ τCv LΑκαδ絬αv LΑθηνFν, 15 Νοεµàρ¬ου 1928,
τ¾µοv 3, σελ. 634-645.
[Χ2] ΓεÞργιοv Χατζιδκιv, Περ­ τžv χρ–σεωv τéν παητικéν ρηµτων Žν τ©
νεωτŒρ{ HΕλληνικ©, Πρακτικ τCv LΑκαδ絬αv LΑθηνFν, 25 LΑπριλ¬ου 1929,
τ¾µοv 4, τεÖχοv 2, σελ. 184-185.
Γιννηv Χαραλµπουv

yannis.haralambous@enst-bretagne.fr
ΒρŒστη (Γαλλ¬α), 22 LΙανουαρ¬ου 2007

23

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful