You are on page 1of 9

Bản sắc cũng phong trần như lịch sử

Trịnh Lữ

Có một phong cách hoặc bản sắc nghệ thuật Hà Nội thế kỷ 20XX hay
không?
Đặt ra câu hỏi này khi Hà Nội đang cố làm một lễ sinh nhật ngàn năm tuổi
với những ý đồ có vẻ chả theo một hướng tự vấn nào xác đáng – chả chả
theo một hướng tự vấn nào xác đáng. nhẽ Bản thân việc ấy cũng gợi nhiều ý
lan manđây lại là việc đi tìm những gì không có? Vì .thường người ta chỉ
biết đến những cái mình không có và hay có ý đi tìm những cái ấy, nhất là
những giá trị được coi là bất biến, là tiêu biểu. Nhưng cái vế “thế kỷ 20”
được ban tổ chức dùng để giới hạn chủ đề lại gợi ý rằng phong cách hoặc
bản sắc nghệ thuật Hà Nội không phải là một hằng số phi thời gian. Câu
chuyện nhờ đó mà khả dĩ hơn. Xin nói đến phong cách trước, bản sắc sau.

Phong cách và bản sắc là hai khái niệm riêng biệt. Phong cách nghệ
thuật là một khái niệm đã được định hình. Nó thể hiện qua nhiều lại là một
khái niệm riêng biệt nữa, hình thành từ nhiều phươngphương diện trong quá
trình sáng tác, thường trước hết là về kĩ thuật, là cáivì nó dễ thấy nhất, rồi
đến nền tảng triết lý và hình thức diễn đạt. Dùng những chấm màu nguyên
nhỏ li ti đặt cạnh nhau để mắt người xem tự làm nốt việc hòa sắc, kĩ thuật
sáng tác ấy làm nên phong cách pointilist. Triết lý coi “khí vận sinh động” là
phép vẽ cốt tử đã tạo nên phong cách hội họa cổ điển Trung Hoa khác biệt

Bản sắc cũng phong trần như lịch sử - trang 1 trong tổng số 9 trang
hẳn với phong cách hội họa cổ điển Ttây phương coi vẽ là tái tạo thế giới ba
chiều như mắt thường vẫn thấy trên mặt phẳng hai chiều. Cùng diễn đạt cái
cảm thức về không gian ba chiều, mà khi không theo luật viễn cận của
phong cách cổ điển nữa mà mô phỏng quy ước như vẽ kỹ thuật và ứng vào
thế giới tâm lý thì lại dẫn đếncó phong cách lập thể. Phong cách nghệ thuật
hiểu theo thông lệ này, mà lại gán cho một địa phương thì chỉ hay thấy ở các
nghệ thuật dân gian, các nghề thủ công mỹ nghệ – như ở taHà Nội thì thấy ở
gốm Bát Tràng, tranh Hàng Trống, tranh Đông Hồ, gốm Phù Lãng, sứ Hải
Dương… Hoặc chỉ thấy trong giai đoạn nghệ thuật vẫn được coi là một nghề
thủ công, họa sỹ vẫn còn là thợ vẽ, kiến trúc sư vẫn là thợ xây dựng, như bên
châu Âu từ thời Ttrung cổ cho đến thế kỷ 18, khi các thứ nghệ thuật vẫn
được đào tạotruyền dạy theo kiểu kiểu thầày truyền nghề cho đệ tử đến ăn ở
và làmlàm việc cho mình. Màu sắc thì nghiền từ đất đá địa phương mà ra
nên cũng mỗi nơi một khác. Tín ngưỡng và phong tục tập quán thời ấy cũng
rất khác nhau ở từng địa phương. Cách nhìn cách cảm cách diễn đạt cũng
theo đó mà khác biệt. Phần lớn thợ vẽ cả đời chả được nhìn thấy tác phẩm
của đồng nghiệp nào ở những nơi khác. Ông thày giỏi nhất một vùng vẽ kiểu
gì thì mấy thế hệ học trò kế tiếp cũng trung thành theo lối vẽ ấy. Cho nên
hội họa ở Venice khác biệt với hội họa ở Florence một cách rõ ràng, và mới
có phong cách Venetian và phong cách Florentine. Rồi vì những phong cách
ấy là do những trường dạy nghề ở đó mà ra, được đông đảo thày trò theo
đuổi, nên được gọi là các trường phái - trường phái Venetian và trường phái
Florentine. Nhưng đó là từ thời tTrung cổ và Pphục hưng. Đến thế kỷ 20 thì
thế giới phẳng dần, thiên hạ biết nhau cả, ở đâu cũng vẫn gọi được nhau,
nhìn thấy nhau, cùng sài đồ siêu thị, xem tivi, đi xe máy xe hơi, mặc quần
bò, dùng màu, giấy, vải… do công nghiệp sản xuất bán khắp thế giới, vẽ
được gì thì đưa lên mạng cho nhau xem, không phải đi hàng ngàn dặm mới

Bản sắc cũng phong trần như lịch sử - trang 2 trong tổng số 9 trang
xem được một bức tranh hoặc nghe được một bản nhạc như ngày xưa nữa.
Nghề nghiệp cũng thay đổi: thợ vẽ thì thành họa sỹ với đủ các thứ chức năng
bí hiểm, kể cả cảnh báo tương lai; người kể chuyện hát rong thì thành nhà
văn nhà thơ, cũng với đủ các chức năng tương tự. Đào hát thì thành ca sỹ.
Vũ nữ thành nghệ sỹ múa. Hễ đã là nghệ sỹ thìlà tất yếu phải là cá nhân loại
biệt. Học nghề cũng không bị thầy cầm tay chỉ việc như xưa nữa, mà tha hồ
muốn làm gì thì làm. Mọi khuôn thước đều thành không cần thiết, thậm chí
ngớ ngẩn. Thành thử chỉ có phong cách cá nhân, không có phong cách của
một trường nghệ thuật nào rõ rệt đến mức được gọi bằng tên của địa phương
ấy như ngày xưa. Các trường phái ra đời do có một nhóm nghệ sỹ cùng chí
hướng và quan niệm cũng chỉ tồn tại được ít lâunăm vì các cá nhân ấy không
thể không bất đồng sau một vài lần trò truyện và cùng làm việc. Phong cách
nghệ thuật rút lại chỉ còn là của từng cá nhân nghệ sỹ. Muốn khẳng định
mình thì phải khác biệt. Mà phần lớn càng muốn khác biệt thì lại càng giống
nhau, ở chỗ chỉ còn thấy cái nỗ lực muốn được khác biệt ấy thôi chứ hiếm
thấy một nền tảng triết lý nghệ thuật nào có giá trị nhân bản xác đáng làm
xương sống cho những lối diễn đạt xứng hợp với giá trị ấy. Vì bản thân cái
gọi là “nhân bản” cũng không còn rõ ràng yên trí như xưa, khi cõi người còn
có những niềm tin và lí tưởng để hướng đến, như tin vào cái Đẹp và cái
Thiện. Nghệ sỹ đa phần ai Ai cũng muốn làm một cá nhân tự do không phải
ràng buộc với bất kì cái gì, kể cả gia đình, quê hương, cho đến chính bản
thân mình. Trong chợ nghệ thuật, chả ai buồn hỏi có phong cách New York
hoặc Paris hoặc London hay không làm gì. Có phong cách nghệ thuật Hà
Nội hay không là một câu hỏi chất chứa nhiều ẩn ức về căn tính. Cảm thấy
thiếu thì mới muốn đi tìm. Nhất là khi nghĩ mình đã có ngàn năm tuổi.

Bản sắc cũng phong trần như lịch sử - trang 3 trong tổng số 9 trang
Nhưng đó là suy nghĩ theo cách hiểu đã thành thông lệ của phương
Tây đối với khái niệm phong cách nghệ thuật. Còn với khái niệm bản sắc
văn hóa Hà Nội trong nghệ thuật thì không phải theo thông lệ nào cả. Nhà
thơ Inrasara có một câu giản dị rằng “Bản sắc là sự khác biệt”. Làm người
mà lại không có gì khác biệt, ai cũng như ai, thì chán lắm, nên ai cũng muốn
mình có cái gì đó khác biệt với người xung quanh. Ở mức cộng đồng và xã
hội cũng thế. Đây không phải là một thuật ngữ đã được định nghĩa rõ ràng.
Cho nên có lẽ hễ đã là người Hà Nội, hoặc yêu quý Hà Nội, thì nhất định sẽ
trả lời rằng Có chứ! Nhất định là có một bản sắc Hà Nội trong nghệ thuật
thế kỷ 20 chứ! Từ ngày được mời viết tham luận này, tôi đã tranh thủ hỏi vài
chục người Hà Nội, phần nhiều có dính dáng đến nghệ thuật, và ai cũng trả
lời rằng “Có chứ, nhất định là nghệ thuật Hà Nội có bản sắc riêng của nó
chứ!” như vậy cả, mà phần lớn là khẳng định trăm phần trăm. Người thạo
văn chương thì dẫn ra các tác giả từ thời Tự lực văn đoàn cho đến Nguyễn
Tuân, Nguyễn Khải. Người thạo hội họa thì nhắc đến các họa sỹ thời Mỹ
thuật Đông Dương, mà chỉ coi thế hệ ấy mới manh nha có bản sắc Hà Nội
trong nghệ thuật của họ thôi. Nhưng khi hỏi tiếp rằng thế thì cái bản sắc Hà
Nội ấy là gì, nó thể hiện ra qua những yếu tố hoặc phương diện nào trong tác
phẩm hoặc quá trình sáng tác, thì mọi người đều lúng túng, không ai khẳng
định được một điều gì rõ ràng, chỉ mơ hồ với những tính từ như “pure”, “nhẹ
nhàng”, “tinh tế”, “thanh lịch”, “nhã nhặn”… Còn tôi thì tin rằng nghệ thuật
các người ở địa phương nàokhác cũng có thể nghĩ về mình với những tính từ
ấy. mang những thuộc tính ấy theo cách riêng của mình. Những nhẹ nhàng
tinh tế kiểu Hà Nội có khi còn bị coi là hời hợt, giả tạo chứ chả puya piếc gì.
Người Việt gốc rễ nặng, tranh cãi những chuyện kiểu này thì ai cũng thấy
quê mình là hơn. Có điều Nhất là vì Hà Nội đã có tiếng từ xưa là đất kinh kỳ
thanh lịch, nên mọi người thường muốn coi thanh lịch nhã nhặn tinh tế là

Bản sắc cũng phong trần như lịch sử - trang 4 trong tổng số 9 trang
bản sắc của người Hà Nội. Nhưng từ xưa người Hà Nội cũng còn được gọi
là dân “kẻ chợ”, mà cái chất chợ búa ấy đang ngày một bành chướng theo
định hướng thị trường xã hội chủ nghĩa, khiến cái sơ khoáng tự nhiên ở
những nơi xa xôi lại thành ra thanh lịch lạ lùng.
Nhưng ở đây ta đang bàn xem nghệ thuật Hà Nội thế kỷ 20 có một
bản sắc nào không. Vậy thì trước tiên chắc cũng phải đồng ý với nhau về
khái niệm thế nào là Nghệ thuật Hà Nội cái đã. Như về hội họa, thì hội họa
Hà Nội nghĩa là thế nào? Là tranh vẽ của các tác giả người Hà Nội? Là tranh
được sáng tác ở Hà Nội? Là tranh được trưng bày mua bán ở Hà Nội? (Là
tranh vẽlấy phong cảnh, con người Hà Nội làm đối tượng?) Nhưng ai là
người Hà Nội? Sinh ra, lớn lên, học hành, lấy vợ đẻ con ở Hà Nội thì là
người Hà Nội? Hay cứ có hộ khẩu Hà Nội thì là người Hà Nội? Hoặc không
hộ khẩu nhưng về sống và sáng tác ở Hà Nội thì là nghệ sỹ Hà Nội? Là hội
viên Hội Mỹ thuật Hà Nội thì là họa sỹ Hà Nội? à NộiChắc chả có môn khoa
học nào có thể đưa ra một định nghĩa về ai là người Hà Nội có thể áp dụng
được cho những tranh cãi kiểu này. Có lúc tôi đã nghĩ Nghệ thuật Hà Nội là
tất cả tác phẩm nghệ thuật của những người sinh cơ lập nghiệp tại Hà Nội và
đã có cơ duyên bắt rễ vào cái mạch văn hóa loại biệt của đất Hà Nội, đã trở
thành một phần của dòng chảy văn hóa ấy. Khía cạnh bắt rễ văn hóa trong
cách hiểu này là quan trọng hơn khía cạnh sinh cơ lập nghiệp có tính chất
hành chính. Nhưng như thế nghĩa là phải có một dòng chảy văn hóa Hà Nội
nó ngâm tẩm tẩy rửa nhuận sắc cho mọi cư dân ngụp lặn sinh tồn trong đó.
Cái dòng chảy văn hóa ấy ở đâu mà ra chứ? Mới chợt vỡ nhẽ rằng đây cũng
lại chỉ là một ngộ nhận, một tưởng tượng lười biếng muốn quy trách nhiệm
cho Đđất về cả cái hay lẫn cái dở của đời người. Người làm ra văn hóa nghệ
thuật chứ có phải đất đâu. Ừ thì đất cũng có văn, nhưng cái văn ấy chỉ khiến

Bản sắc cũng phong trần như lịch sử - trang 5 trong tổng số 9 trang
con hổ Siberia khác con hổ Đông Dương chút xíu về thể chất và hình hài
thôi chứ không thể khiến chúng tạo tác nên cái gì được.
Trong chuyện đang bàn, tôi nghĩtin rằng cái gọi là Nghệ thuật Hà Nội
nên được hiểu là những tác phẩm của các tác giả được cho là đại diện của
Hà Nội ở một thời kỳ nhất định. Do vậy, Nghệ thuật Hà Nội có những bản
sắc khác nhau ở từng thời kỳ khác nhau.
Hãy bàn thêm về hai chữ đại diện. Những họa sỹ nào có thể đại diện
cho hội họa Hà Nội? Cứ lấy nhãn quan của một người ngoại quốc hoặc một
người quan tâm đến hội họa nhưng không có quan hệ yêu ghét gì với các
nghệ sỹ ở Hà Nội, thì đại diện cho hội họa Hà Nội rõ ràng là những họa sỹ
sinh sống làm việc ở Hà Nội và có tiếng nhờ tác phẩm của mình. Tranh của
họ có mặt tại các phòng tranh có uy tín của Hà Nội, hoặc ở ngay xưởng vẽ
của họ tại Hà Nội. Ai đến Hà Nội cũng nghe tiếng họ là họa sỹ nổi tiếng ở
đây, và có thể tìm thấy mọi thông tin về họ và tác phẩm của họ ở những
nguồn tin chính thống hoặc không chính thống. Dù danh tiếng ấy có thế nào
là kết quả của cái gì đi nữa thì cũng vẫn là cái khiến cho họ trở thành đại
diện một thời của hội họa Hà Nội, bất kể đó là danh gì. Không thể chỉ vì
không ưa tác phẩm hoặc con người của họ mà bảo tác phẩm của họ không
phải là Nghệ thuật Hà Nội. Sự chọn lọc của thị trường nghệ thuật cũng là sự
chọn lọc của giới công chúng yêu chuộng nghệ thuật, mà dù công chúng ấy
có vớ vẩn thì cũng vẫn cứ là công chúng, hay dở gì cũng là đại diện cho Hà
Nội một thời kỳ nhất định. Nói chỉ có L’École des Beaux Art de l’Indochine
mới có bản sắc văn hóa Hà Nội là nói theo quan điểm của người chỉ muốn
chấp nhận giá trị lãng mạn tiểu tư sản thị dân đậm chất thuộc địa Pháp là đại
diện cho văn hóa Hà Nội. Than rằng bản sắc Hà Nội nay đã tan loãng nhòe
nhoẹt cả rồi chỉ là tâm lí hoài cổ của người đã chót chỉ yêu chtrung thủy cái
phiên bản lịch sử đã qua của Hà Nội đó thôi. Khái niệm bản sắc nghệ thuật

Bản sắc cũng phong trần như lịch sử - trang 6 trong tổng số 9 trang
Hà Nội này của tôi có thiên về phương diện lịch sử nhiều hơn là mỹ học. Nó
có vẻ thích hợp hơn đối với chủ đề của hội thảo này, vốn cũng mang ý nghĩa
lịch sử nhiều hơn, được gợi mở từ một sự kiện đặc sệt lịch sử là kỷ niệm
ngàn năm Thăng Long. Mà từ xưa đến giờ, bản sắc và giá trị lịch sử của
nghệ thuật vốn thường khác biệt với bản sắc và giá trị thẩm mỹ của chính
mình (chính mình là ý chỉ cái gì? sợ người đọc không rõ lắm, chắc ý anh
muốn nói là “của chính nó (nó = nghệ thuật?)).
Nói chuyện khoa học thì càng ít yêu ghét càng tốt, nên dù là một
người Hà Nội mà cũng nặng lòng với nghệ thuật, tôi cũng mặc kệ lòng mình
mà kết luận thế này: Trong thế kỷ 20 tôi không thấy có một phong cách,
hoặc trường phái nghệ thuật Hà Nội nào cả. Ấy là hiểu theo nghĩa của thuật
ngữ Phong cách và Trường phái nghệ thuật mà thế giới vẫn dùng. Nói cách
khác, về mặt mỹ học cũng như lịch sử mỹ thuật thì Hà Nội khôngchưa thấy
có một phong cách nào có thể làm đại diện cho mình. Bùi Xuân Phái,
Nguyễn Tư Nghiêm, Dương Bích Liên, Tô Ngọc Vân, Lê Thiết Cương, Lê
Quảng Hà, cùng rất nhiều họa sỹ khác ở Hà Nội đều có phong cách riêng
của mỗi người. Nhưng không thể nói phong cách của ai có thể là đại diện
cho Hà Nội – là Phong cách Hà Nội. May mà như vậy. Nó chứng tỏ Nghệ
thuật Hà Nội đã tiến hóa vượt khỏi tầm thủ công mỹ nghệ.
Còn về bản sắc văn hóa Hà Nội trong nghệ thuật tạo hình trong thế
kỷ 20 thì nhất định là có, nhưng là ở phương diện lịch sử, với nghĩa là những
đặc tính khác biệt, và do vậy nó không phải là hằng số phi thời gian mà tất
yếu phải khác nhau qua từng thời kỳ. Theo cách tôi nhìn, bản sắc ấy quả thật
cũng phong trần như lịch sử:, với những thuộc tính đại diện như sau:

• Từ đầu thế kỷ cho đến nửa sau của thập kỷ 1950’s1954: tiểu tư sản
dân tộc, đi từ lãng mạn cá nhân đến lãng mạn cách mạng, hứng khởi

Bản sắc cũng phong trần như lịch sử - trang 7 trong tổng số 9 trang
chân thực, diễn đạt tự do, kỹ thuật theo hướng khuôn vàng thước ngọc
của phương Tây và chịu nhiều ảnh hưởng nhiều từ văn hóa nghệ thuật
Pháp;
• Từ cuối thập kỷ 1950’ssau 1954 đến trước mở cửa: công nông binh xã
hội chủ nghĩa, tập thể hóa cảm xúc, hứng khởi thoái hóađi từ chân
thực sang khiên cưỡng có chỉ đạo, kỹ thuật nghiệp dư hóa, diễn đạt gò
bótheo công thức, vay mượn chủ yếu từ Liên Xô Trung Quốc hoặc tự
nhận là khai thác vốn cổ dân gian về mặt hình thức;.
• Từ mở cửa cho đến nay: hoang mang căn tính, dò dẫm tự do, nhốn
nháo hội nhập, hứng khởi thị trường, say mê hội nhập, say mê biện
luận, vứt bỏ kỹ thuật, diễn đạt vay mượn chủ yếu từ quảng cáo và các
loại hình nghệ thuật phương Tây đương đại.
Đó là nói về cái dòng chảy lộ diện và đại diện của nghệ thuật Hà Nội. Gọi là
chính thống cũng đượcc, mặc dù báo chí và công luận nhiều khi vẫn không
thích thế. Cũng dễ hiểu là tại sao hiện nay những tác phẩm của thời kỳ trước
1954 vẫn có sức hấp dẫn tự nhiên mạnh mẽ, và nhiều người vẫn muốn tin
rằng chỉ có chúng mới mang bản sắc Hà Nội, một bản sắc đang mới manh
nha chưa định hình. Cũng muốn , và có thể đi tìm một hoặc những dòng
chảy nghệ thuật ngầm âm thầm riêng lẻvà vô danh của Hà Nội, nhưng nếu
có thì chắc nóchúng cũng chả đại diện được cho mảnh đất vốn nhẹ nguyên
tắc, ngại cực đoan, mải hưởng lạc, thạo bắt chước và và giỏi thích ứng này.
Âu cũng là một vấn nạn của việcc muốn đi tìm bản sắc cho một vùng đất
khởi lên từ 36 phường thủ công mỹ nghệ và tiểu thương chuyên phục vụ cho
cuộc sống vua quan nay lại lọt thỏm giữa những đợt triều cường nhập cư
khimột vùng miền ở thời buổi thế giới đã đang thành phẳng lì và ngày càng
trơ trụitrơ trụi như hiện nay..

Bản sắc cũng phong trần như lịch sử - trang 8 trong tổng số 9 trang
Chợt nChợt nhớ một câu thơ Tagore: ‘I run as a musk-deer runs in the
shadow of the forest mad with his own perfume… I lose my way and I
wander, I seek what I cannot get, I get what I do not seek…”1 Dù sao, hươu
xạ vẫn còn thơm bằng xương tủy thịt da của chính mình. Nhưng có vẻ đó lại
là một câu chuyện khác, mong quý vị bỏ quá./.

Hà Nội, đầu tháng 9/2010

1
Ta chạy như con hươu xạ chạy trong bóng tối của rừng, điên dại với hương thơm của chính mình… Ta lạc
lối và ta lang thang vô định, tìm cái ta không thể có và có có được cái ta chả kiếm tìm…

Bản sắc cũng phong trần như lịch sử - trang 9 trong tổng số 9 trang