Daken in 't groen

http://www.sbr-info.nl.ezproxy.avans.nl/sbr.dll?action=compi...

Vloeren, gevels, daken

Daken in 't groen
Aanwijzingen voor het ontwerpen van vegetatiedaken en tuindaken

De handleiding 'Daken in het groen' van SBR is inmiddels aan de derde editie toe. De oorspronkelijke handleiding uit 1992 is al eens in 1997 herzien. Inmiddels is er veel meer kennis beschikbaar over vegetatiedaken. Die actuele informatie is verwerkt in de derde uitgave van 'Daken in het groen', dat een inspiratiebron is voor ontwerpers om duurzaam waterdichte daken met een hoge esthetische uitstraling te ontwikkelen.

Rotterdam, januari 2007 Artikelnummer 281.07 ISBN13 978-90-5367-460-4

1 of 58

3/24/10 11:19 AM

Daken in 't groen

http://www.sbr-info.nl.ezproxy.avans.nl/sbr.dll?action=compi...

2 of 58

3/24/10 11:19 AM

Daken in 't groen

http://www.sbr-info.nl.ezproxy.avans.nl/sbr.dll?action=compi...

Woord vooraf
Groene daken kunnen esthetisch fraai zijn. Zij kunnen bijdragen aan een ecologisch beter verantwoorde omgeving en in bepaalde omstandigheden kunnen ze energiebesparend werken. Dit waren in 1992 en 1997 de belangrijkste argumenten voor het uitbrengen van respectievelijk de eerste en de tweede druk van de SBR-publicatie Daken in 't groen. Een belangrijke rol speelde ook dat de ontwikkeling van groene daken vooral in Duitsland veel eerder is ingezet en zoals men dat van onze oosterburen mag verwachten, heeft dat geleid tot uitvoerige richtlijnen. Met de publicatie wilde SBR de achterstand inlopen door het uitbrengen van de handleiding Daken in 't groen. Inmiddels is er maatschappelijk en economisch veel meer nagedacht over, wat wel genoemd wordt, het 'meervoudig gebruik van het maaiveld' en ook wel 'gestapeld ruimtegebruik'. Steeds vaker worden er waterbuffers op daken gerealiseerd en gebruiksdaken met daarop functies zoals wonen, sport en spel, recreatie, groenvoorziening en infrastructuur ontwikkeld. Bovendien neemt de schaal van de projecten toe en kunnen we dus vaststellen dat de vegetatiedaken en tuindaken het experimentele stadium voorbij zijn. In Duitsland is het al heel gebruikelijk dat er vegetatiedaken worden toegepast om de waterlast in stedelijke gebieden binnen de perken te houden. Ook in Nederland is er belangstelling voor de bijdrage die vegetatiedaken kunnen leveren aan het voorkomen van waterlast in stedelijke gebieden. Behalve vele vegetatiedaken en tuindaken zijn er ook grootschalige projecten waarbij functies zijn gestapeld en gecombineerd. Een goed voorbeeld is dat in de gemeente Best, waarbij op het dak van de spoortunnel een stadspark is ingericht met een totale oppervlakte van 40.000 m². Gelijksoortige projecten zijn gerealiseerd in Barendrecht (90.000 m²) en Almere met combinaties van wonen, winkelen en recreëren en meer dan 10.000 m² gazons en verhardingen en in Rijswijk met het European Patent Office (25.000m²). Maar ook de kleinere groene daken blijven zeer interessant. De bedoeling van deze publicatie is dan ook dat de ontwerper hieruit inspiratie kan opdoen voor allerlei mogelijkheden en combinaties. Begeleidingscommissie Aan de totstandkoming van deze herziene uitgave van Daken in 't groen is bijgedragen door: prof. ir. N.A. Hendriks, rapporteur, BDA Dakadvies B.V., Gorinchem ir. W.H. Verburg, secretaris, SBR, Rotterdam ir. T.H. Reijenga, lid, Bear Architecten, Gouda ing. J. van Cooten, lid, DGS Dak- en Begroeningsspecialisten, Houten C. van der Kooij, lid, Probasys, Capelle a/d IJssel K. Tolk, lid, Amsterdam mr. S.M. Droog, lid, VBB Vereniging van Bouwwerk Begroeners, Kerkrade D. Wapstra, lid, VEBIDAK, Nieuwegein ir. W.H.L. Fokkema, lid, VESP Verenigde EPDM Systeem Producenten, Berkel en Rodenrijs De leden van de begeleidingscommissie hebben uitvoerig commentaar geleverd op de vorige uitgave en allerlei nieuwe gegevens, opvattingen en illustratiemateriaal aangeleverd, waarvan de rapporteur dankbaar gebruik heeft gemaakt.

3 of 58

3/24/10 11:19 AM

Daken in 't groen

http://www.sbr-info.nl.ezproxy.avans.nl/sbr.dll?action=compi...

1 Inleiding
Groene daken, dat wil zeggen daken met een begroeiing erop, bestaan al zolang mensen eigen onderkomens bouwen. De plaggenhut is daar een voorbeeld van. Vergelijkbare bouwsels komt men in sommige Afrikaanse landen nog steeds tegen. Ze vormen het bewijs dat levend materiaal een functioneel onderdeel van een dak kan vormen. Let wel: een schuin dak. Schubvormige dakbedekkingen, of die nu bestaan uit riet, leien, pannen, gras of bladeren, vormen bij een redelijk schuin dak nu eenmaal de meest natuurlijke en doeltreffende waterkering. Toch worden ook al heel lang platte daken voorzien van zelfs complete tuinen. De oudst bekende zijn misschien wel de hangende tuinen van Babylon. Maar ook in onze tijd bestaan er tuindaken die al geruime tijd uitstekend functioneren. Fraaie voorbeelden van ruim honderd jaar oud kan men o.a. in Londen en Sint Petersburg vinden. Toepassing van deze tuindaken was toen echter niet bedoeld om het levende materiaal te laten bijdragen aan de waterkering (en isolatie!) maar vooral om die saaie platte dakvlakken te verfraaien en de op een bovenverdieping zo gemiste tuin ook hogerop te brengen. De laatste tijd is daar het besef bij gekomen dat vegetatie- en tuindaken een belangrijke bijdrage kunnen leveren aan het verminderen van de waterlast in stedelijke gebieden. Zij vertragen de afstroming en vergroten het bergende vermogen. Op een plat dak kan de vegetatie een bijdrage leveren aan de isolatie, maar niet aan de waterdichtheid; die zal door middel van andere materialen gewaarborgd moeten worden. Hier kan men bij bedenken wat Hoffmann [lit. 1] hierover opmerkt: "Een huis wordt gebouwd, maar een tuin wordt aangelegd". En: "Een tuindak wordt gebouwd èn aangelegd". Dit wil zeggen dat het resultaat (de daktuin) zich in de tijd verder ontwikkelt. Het betekent echter ook dat onderzoek en herstel van een schade aan de waterdichte laag, die zich nu eenmaal altijd ergens onder de vegetatie bevindt, tot in verhouding zeer grote, zo niet onherstelbare schade aan het tuindak zelf kunnen leiden. Wanneer een schade zich voordoet, komt het dan in de praktijk niet zelden tot 'symptoombestrijding' in de vorm van gootjes onder de lekkagepunten. Deze SBR-uitgave geeft daarom enerzijds aanwijzingen voor het ontwerpen van begroeide daken, die duurzaam waterdicht zijn en dient anderzijds als inspiratiebron voor ontwerpers om tot fraaie oplossingen te komen. Vegetatiedaken en ontwerp Bouwtrajecten beginnen vaak al bij de ruimtelijke ordening procedure (RO-procedure). In dit stadium worden de contouren van te bebouwen gebieden vastgelegd en moeten verschillende RO-aspecten worden getoetst. Eén van die toetsen is de watertoets. De watertoets regelt de waterhuishouding voor de betreffende locatie. In principe dient voor het hemelwater voor het betreffende gebied een afdoende oplossing te worden gezocht. Daarbij worden daken afgekoppeld en wordt middels wadi's en oppervlaktewater de opvang van hemelwater geregeld. Bij toepassing van begroeide daken mag een reductie op de hoeveelheid afstromend water worden toegepast. Het gebruik van begroeide daken kan dus bijdragen om aan de watertoets te voldoen. Bij het ontwerp van begroeide daken spelen verschillende zaken een rol. Naast de constructieve en bouwkundige aspecten is dit in de beginfase van het project vooral de esthetische kwaliteit van het dak. In de voorlopige ontwerpfase wordt het dak vaak heel slank vormgegeven. Het gaat daarbij vooral over de dakranden. In de definitieve ontwerpfase worden de details getekend. In die fase wordt informatie opgevraagd bij de leveranciers. Het gaat dan vooral om de aansluitingen, dikte van het pakket, constructieve eisen, enz. Een vervelend aspect in deze fase is vaak dat de dakrand bij een begroeid dak veel zwaarder (dikker) wordt vanuit de technische randvoorwaarden terwijl de architect een redelijk slanke dakrand voor ogen heeft. Bij een toegankelijk dak en een grote opstap zijn traptreden nodig en, afhankelijk van de hoogte, een leuning en een bordesje. In beide gevallen speelt de dikte van het substraat een belangrijke rol bij de detaillering. Het is dus van belang om in de VO-fase al in een vroeg stadium na te denken over de detaillering van het begroeide dak en dit met een leverancier af te stemmen. Na de definitieve ontwerpfase volgt de bestekfase waarin bestektekeningen en bestek (contractstukken) worden gemaakt. In deze fase worden leveranciers vastgelegd of wordt een dusdanige omschrijving van het systeem gemaakt dat verschillende leveranciers op basis van gelijke kwaliteit een aanbieding kunnen doen. Het zal duidelijk zijn dat alle kwalitatieve en kwantitatieve eisen dan bekend moeten zijn en dat wijzigingen in de uitvoeringsfase (werktekeningen) niet meer of moeilijk realiseerbaar zijn.

4 of 58

3/24/10 11:19 AM

Daken in 't groen

http://www.sbr-info.nl.ezproxy.avans.nl/sbr.dll?action=compi...

2 Soorten begroeide daken
2.1 Indeling en benaming
De benamingen voor de verschillende soorten begroeide daken hebben de laatste jaren een ontwikkeling doorgemaakt. Termen als grasdak, kruidendak en klassiek tuindak raken steeds meer in onbruik. In deze handleiding is ervoor gekozen slechts twee hoofdaanduidingen te hanteren: vegetatiedak en tuindak. Vegetatiedaken worden gekenmerkt door een zogenoemde extensieve begroeiing. Dit is een begroeiing die zich ontwikkelt tot een min of meer ecologisch stabiele plantengemeenschap die zichzelf in stand kan houden met een minimum aan onderhoud. Over het algemeen betreft dit plantengemeenschappen die bestaan uit vetplanten zoals sedums en droogteminnende kruiden en grassen, die ook van nature in een droog, schraal (arm) milieu voorkomen. Bij tuindaken is sprake van een zogenoemde intensieve begroeiing. Dit is een begroeiing waarbij het noodzakelijk is voor de instandhouding van de beplanting (uitgebreid) onderhoud te plegen. Voor dit onderhoud moet men denken aan water geven, snoeien, bemesten, onkruid wieden enz. Hiervan uitgaande komen we tot een indeling zoals aangegeven in tabel 1. Tabel 1 Indeling begroeide platte daken¹)
Soort Vegetatiedaken Type begroeiing extensief Planten • mos-sedum • sedum • sedum-kruiden • gras-kruiden Tuindaken intensief • bodembedekkers • gazons • lage heesters • hoge heesters • bomen 1) Vegetatiedaken zijn ook geschikt voor hellende daken, zie ook 2.3. Deskundig advies over substraatsamenstelling en -dikte en details is vereist. 2) Tuindaken in een opbouwhoogte van 150 tot 200 mm worden ook wel aangeduid als 'eenvoudig intensieve begroeiing'. van 150 tot circa 1000²) Opbouwhoogte (mm) tot circa 150

2.2 Vegetatiedak
Zoals al aangegeven in tabel 1 zijn voor vegetatiedaken diverse combinaties mogelijk van mos, sedum en kruiden en eventueel ook gras. Afhankelijk van de gekozen combinatie kan de substraatlaagdikte variëren van 20 tot 150mm. Er zijn vele projecten met een mos-sedumsysteem met een opbouwhoogte van 20 tot 70 mm en een leeftijd van 10 tot 20 jaar oud die nog perfect functioneren. Eén van de bekendste voorbeelden is het dak op Schiphol Plaza. De zeer lichte mos-sedumcombinaties die diverse firma's in rol- of plaatvorm leveren, zijn nog steeds behoorlijk populair. Dit komt niet alleen omdat fraaie resultaten mogelijk zijn, maar zeker ook door het lage gewicht en natuurlijk de relatief lage prijs. In de Nederlandse praktijk is echter gebleken dat door een verkeerde opbouw in deze constructies mislukkingen kunnen voorkomen. In bepaalde gevallen kan de oorzaak ook gelegen zijn in relatief te veel organische massa. Deze neemt snel in dikte af. Het gebruik van een substraatlaag met te veel organische massa is in strijd met de SBR-Dakbegroeiingsrichtlijn [lit. 2]. Het komt ook voor dat in systemen kunstmatige substraten worden toegepast met toevoegingen van waterhoudende gel, schuim of minerale vlokken die in de loop van de tijd kunnen uitlogen, waardoor de kwaliteit sterk terugloopt. Verder is in veel gevallen de drainage onvoldoende, waardoor overtollig regenwater niet snel wordt afgevoerd. Het achterblijvende water verzuurt hierdoor, met als gevolg mosgroei en het verdwijnen van de sedumplanten. De vegetatierollen bestaan in het algemeen uit een mix van sedumsoorten, waardoor de vormgeving beperkt is. Als vormgeving belangrijk is, kunnen ook plugplanten worden gebruikt of sedumscheuten, soms door middel van hydroseeding. Het is van groot belang niet alleen de aanwijzingen van de betreffende fabrikant nauwkeurig te volgen maar ook een goed omschreven garantie te verlangen inzake het begroeiingsresultaat (een zogenoemde groeigarantie). Een belangrijke voorwaarde voor zo'n groeigarantie is een duidelijk omschreven onderhoud. De groeigarantie kan bijvoorbeeld betrekking hebben op functionele eisen, waarvoor in bijlage 4 een voorbeeld van een bestektekst is opgenomen.
Figuur 1a Systeemopbouw vegetatiedak als warm dak

5 of 58

3/24/10 11:19 AM

nl/sbr. Figuur 1b Systeemopbouw vegetatiedak als omgekeerd dak Figuur 1c Systeemopbouw vegetatiedak als warm dak 6 of 58 3/24/10 11:19 AM .dll?action=compi.nl..sbr-info.Daken in 't groen http://www.ezproxy..avans.

of sedum-kruidendak en ook het uiterlijk wordt aanzienlijk ruiger. Door de aanwezigheid van gras ligt het onderhoud hoger dan bij een mos-sedum. Foto 1 Mos-sedumvegetatiedak Foto 2 Sedum-kruidenvegetatiedak 2. De siergrassen vormen hierbij visueel de hoofdmoot. In ieder geval mogen de termen 'grasdak' en 'vegetatiedak' niet door elkaar gebruikt worden.nl/sbr. steeds meer in onbruik.dll?action=compi. zoals al eerder aangegeven. Voor de instandhouding van de grassen is vooral bij uitblijvende neerslag besproeiing noodzakelijk 7 of 58 3/24/10 11:19 AM . De minimale dikte van de substraatlaag is voor platte daken 80 mm en voor hellende daken 150 mm.avans.. Ten gevolge van de hogere opbouw van het systeem is veelal een zwaardere draagconstructie nodig dan bij een sedumdak. Wat men in de praktijk 'grasdak' noemt.nl.sbr-info. Een vegetatiedak is immers de verzamelnaam voor extensieve dakbegroeiingssystemen (tabel 1).3 'Grasdak' De term 'grasdak' raakt..Daken in 't groen http://www. maar komt nog wel voor.ezproxy. is meestal een gras-kruidendak. Hoe geringer de dikte is hoe groter het gevaar voor uitdroging.

maar verdwijnt. waardoor het 'grasdak' op den duur een weinig fraai uiterlijk krijgt.1000 Wortelverankeringslaag bodembedekkers of gazon niet nodig heesters of gazon hoge heesters bomen voor lage heesters en gazon niet nodig nodig nodig 8 of 58 3/24/10 11:19 AM .350 350 .500 500 . Figuur 2 Systeemopbouw gras-kruidenvegetatiedak ('grasdak') met siergrassen op een hellend dak Foto 3 Een echt gazondak 2. Bovendien kan er bij uitdroging brandgevaar ontstaan.4 Tuindak Bij tuindaken kan men onderscheid maken tussen de klassieke opbouw met echte aarde als substraat en grind als drainagelaag en de moderne opbouw. In deze handleiding wordt voor de substraatlaagdikte 150 mm aangehouden als scheiding tussen een gras-kruidenvegetatiedak en een tuindak. alsmede af en toe bemesting. waarbij veel lichtere substraatmengsels worden toegepast en de drainagelaag uit kunststof of mineraal bestaat. Deze maat is echter niet gestandaardiseerd.nl/sbr. De klassieke opbouw komt nog een enkele keer voor. Tabel 2 geeft een indruk van de benodigde substraatdikten en de wenselijkheid van een wortelverankeringslaag. Bij ongunstige vocht. Tabel 2 Dikte substraatlaag bij tuindaken Dikte substraatlaag (mm) Planten 150 .dll?action=compi.sbr-info.avans.en bemestingsomstandigheden kan een aanzienlijke 'vermagering' van het grasbestand ontstaan.Daken in 't groen http://www.nl.ezproxy..700 700 ..

In de SBR-Dakbegroeiingsrichtlijn [lit.avans. 2] staan meer uitgebreide gegevens over de relatie tussen het type begroeiing en de dikte van de substraatlaag.nl.dll?action=compi.ezproxy. Figuur 3 Systeemopbouw tuindak met intensieve dakbegroeiing Foto 4 Tuindak Foto 5 Tuindak...nl/sbr.sbr-info. dat zelfs parkdak genoemd mag worden 9 of 58 3/24/10 11:19 AM .Daken in 't groen http://www.

hangt het gewicht (belasting) niet alleen af van de laagdikten. 2] moet voor het gewicht van vegetatiedaken (extensieve begroeiing) 900 tot 1200 kg..5 Gewichten Zoals in het voorgaande al enigszins is aangegeven.dll?action=compi. maar ook van de toegepaste materialen en het type begroeiing.9 Vegetatiedak extensief kunststof / mineraal 1.nl/sbr. 2].0 grind*) > 10. Tabel 3 Globale belasting begroeide daken Soort Type begroeiing Planten • mos-sedum • sedum • sedum-kruiden • gras-kruiden Tuindak intensief • gazon • bodembedekkers • heesters en bomen Klassiek*) *) Komt nog maar weinig voor.5 kunststof / mineraal > 2.7 tot 0.7 tot 0. Het gewicht van eventuele bomen moet daar nog bij opgeteld worden.m-3 worden aangehouden en voor tuindaken (intensieve begroeiing) 1000 tot 1500 kg..9 0. Voor globale berekeningen kunnen de waarden worden aangehouden uit tabel 3. Foto 6 Tuindak in combinatie met terrasdak Foto 7 Tuindak met diverse functies 2.nl.3 tot 0.avans.Daken in 't groen http://www.sbr-info. Voor meer nauwkeurige berekeningen wordt verwezen naar de SBR-Dakbegroeiingsrichtlijn [lit.m-3.2 kunststof / mineraal > 4.2 kunststof / mineraal > 7.4 0.ezproxy. Volgens de SBR-Dakbegroeiingsrichtlijn [lit. • heesters en bomen Drainagemateriaal Belasting bij waterverzadiging (kPa) kunststof kunststof kunststof 0.0 10 of 58 3/24/10 11:19 AM .

5 -1 -1 11 of 58 3/24/10 11:19 AM . Gebleken is dat ook bij een goede drainagelaag toch nog enige inwendige condensatie kan plaatsvinden. Voor het optimaal duurzaam functioneren van een tuindak is het van groot belang dat de waterdichte laag volledig wordt gekleefd op de onderconstructie.en tuindaken. Uit onderzoek [lit. Een omgekeerd dak is een bijzondere vorm van het warm dak. Het is van groot belang dat aan de bovenzijde van de XPS-isolatie voldoende droging kan plaatsvinden. precieze waarden zijn onmogelijk vast te stellen. Een warm dak is een dak waarbij zich tussen thermische isolatie en waterkerende laag geen op de buitenlucht geventileerde spouw bevindt en de isolatie is aangebracht aan de buitenzijde van de onderconstructie. hoewel de omstandigheden daarbij wel gunstiger zijn.sbr-info..2 moet worden m m aangehouden om te komen tot een duurzaam betrouwbare isolatiewaarde. uitgaande van droge isolatie. waarbij rekening is gehouden met vochtinvloeden. hoe minder groot de noodzaak voor een gesloten isolatie zoals cellulair glas bij een warmdakopbouw. 3 Bouwfysische aspecten 3. met het verschil dat de thermische isolatie zich bevindt op de waterdichte laag. dit is uitgaande van een goede dampdoorlatende drainagelaag.1 Dakopbouw Voor zowel vegetatiedaken als tuindaken zijn voor de dakopbouw twee bouwfysische principes geschikt: het warm dak en het omgekeerd dak. Tabel 4 Warmtegeleidingscoëfficiënt (lambda) van enige daktuinmaterialen. is het echter van groot belang de dakbedekking ook nog te beschermen met een beschermingslaag. Bij een warm dak. Tabel 4 geeft enige waarde voor de warmtegeleidingscoëfficiënt (lambdawaarde) van een aantal in tuindaken veel toegepaste materialen. Let wel. De consequentie hiervan is dat in een warmdakopbouw alleen cellulair glas in aanmerking komt als isolatie (compact dak). 3.K. Voor omgekeerddak systemen is alleen XPS geschikt. Deze opvatting moet dan ook worden gerelativeerd. ook in het geval van cellulair glas. Er wordt daarom aanbevolen bij (lichte) vegetatiedaken het gedeelte boven de waterdichte laag niet bij de bouwfysische berekening te betrekken.. Voor tuindaken heeft het daarentegen wel zin de verschillende lagen bij de berekening te betrekken. vrijwel verwaarloosbaar.Daken in 't groen http://www.3 m².2 Thermische eigenschappen De bijdrage aan de warmteweerstand is bij vegetatiedaken. Bij vegetatiedaken is in het algemeen de droging wat beter. De voor tuindaken in NEN 1068 aangegeven toeslagfactor f van 1. Bovendien hebben het hoge vochtgehalte en de afvoer van overtollig water onder de substraatlaag een nadelige invloed. Het probleem dat zich daarbij voordoet is. moet zich realiseren dat deze eigenschap vooral in de winterperiode van belang is. Deze kunnen gehanteerd worden als richtwaarde. de waterdichte laag beschadigd raakt. dit niet tot (zeer) ernstige gevolgen leidt. Toch wordt ook in dat geval aanbevolen de dampremmende laag volledig te kleven en te compartimenteren om eventuele lekkages makkelijker te kunnen lokaliseren en gevolgschade te beperken. wellicht met uitzondering van gras-kruidenvegetatiedaken met een redelijke substraatdikte. Zoals gezegd. Dat lukt in een tuindak nooit optimaal. bij deze typen zijn ook de laagdikten maar klein. 3] is gebleken dat voor f een waarde van 1. anders dan daarvoor een vaste bijdrage aan de R-waarde in rekening te brengen. Bij het omgekeerd dak is dit tevens de waterdichte laag.K ) Rubbergranulaat Grind 0. dat er inzake de warmtegeleidingscoëfficiënt van substraat en vegetatie geen precieze gegevens bekend zijn. Teruggang in warmteweerstand gedurende de winterperiode treedt vooral op bij sterk vochtbufferende substraatmengsels.ezproxy. Gebruik van de factor f = 1.07 is in dit verband veel te optimistisch. Op die manier kan met het omgekeerd dak een veilige en duurzaam betrouwbare constructie worden verkregen voor vegetatie. Hoe lichter het begroeiingssysteem is.dll?action=compi. ondanks claims hierover van fabrikanten dat die 'in de praktijk' gemeten zouden zijn. Niet alleen zijn de isolerende eigenschappen van de substraatmaterialen en vegetatie beperkt. Wie een goede warmteweerstand op de eerste plaats belangrijk acht om het energieverlies te beperken. onder vochtige omstandigheden Materiaal Lambdawaarde (W.nl/sbr. In het algemeen wordt aanbevolen in het warm dak een dampremmende laag op te nemen tussen de onderconstructie en de thermische isolatie. Hierop wordt in hoofdstuk 4 nog teruggekomen.2 betekent dat voor de dikte van het XPS-materiaal 20% meer moet worden genomen dan blijkt uit m de bouwfysische berekening. 4 en 5]. Voorstanders van het begroeide dak en uiteraard ook fabrikanten van systemen zeggen al gauw dat dit daktype een 'bijzonder goede warmte-isolatie' heeft [ lit. De achtergrond hiervan is dat wanneer. zonder aan te geven op welke berekeningen en/of metingen deze uitspraak is gebaseerd.W1 aanhouden.m .nl. Men kan hiervoor 0. Bij de uitgesproken lichtgewicht systemen zoals mos-sedumvegetatiedaken. bijvoorbeeld door werkzaamheden.avans.15 3. In dat geval wordt net als bij het omgekeerd dak een extra veiligheid bereikt ten aanzien van de waterdichtheid. kan dan ook met andere isolatiematerialen gewerkt worden zoals gecacheerd pur/pir en gecacheerd EPS. Juist dan zal er over het algemeen echter sprake zijn van meer neerslag dan verdamping en dat betekent dat alle materialen boven de waterdichte laag vrijwel permanent nat zijn. Dit geldt zelfs voor een hellend dak.

12 of 58 3/24/10 11:19 AM .avans. Reducties tot 50 dB zijn geen uitzondering. Ook voor dit aspect geldt dat er geen eenvoudige richtlijnen gegeven kunnen worden. Dergelijke systemen kunnen ondanks hun lage massa ook nog een redelijke bijdrage leveren aan de geluidsisolatie wanneer een verende drainagemat wordt toegepast. Afhankelijk van de dikte van de verschillende lagen en de massa van het substraatmengsel is er een redelijke tot aanzienlijke invloed op de warmtestroom.0 0. Uiteraard geldt ook hier dat de te bereiken geluidsreductie sterk afhangt van de massa van met name de substraatlaag. In de praktijk blijken vooral sedumdaken met een relatief open substraat goed te voldoen. zoals ook bekend in wandconstructies met buigslappe voorzetwanden. Het uiteindelijke effect wordt overigens sterk beïnvloed door de detaillering en aanzienlijke 'geluidslekken' zoals lichtkoepels en dergelijke. Ook met de lichte vegetatiedaken kan een bijdrage worden geleverd aan de vermindering van geluidshinder. Kunststof drainagelaag Aarde Licht substraatmengsel Vegetatie 0. Denk hierbij vooral aan het effect van geluidsabsorptie door de vegetatielaag.6 0.. in de zomer kan een tuindak een zeer gunstig effect hebben. Hierdoor wordt het reflecteren van geluid in belangrijke mate voorkomen.dll?action=compi.1 Een redelijke bijdrage van een tuindak aan de warmteweerstand mag dan onder winterse omstandigheden twijfelachtig zijn.sbr-info.ezproxy.nl/sbr. 3.3 Geluidsisolatie Met een begroeid dak kan een behoorlijke geluidsisolatie worden bereikt. Beoordeling en berekening moeten worden uitgevoerd door een deskundige..Daken in 't groen http://www. Analyse van mogelijke invloeden moet worden overgelaten aan specialisten. Hierdoor ontstaat een massaveersysteem.nl. waardoor ook de geluidshinder op andere gebouwen wordt gereduceerd.4 2. Eenvoudige richtlijnen zijn hiervoor echter niet te geven.

of plaatvorm geleverd worden.of EPDM-dakbanen. Zoals ook al in de inleiding opgemerkt. worden beperkt. Een alternatief is een omgekeerd dak met een extra benodigde dikte van het isolatiemateriaal van 20% in combinatie met een goede dampdoorlatende drainagelaag. 1. Een goede bescherming wordt bereikt met het gebruik van een non-woven beschermvlies (geotextiel) van minimaal 300 g. -2 -2 4. 3. Uitwerking van de technische omschrijving moet plaatsvinden in overleg met een deskundige. lekwater onder de waterdichte laag komen en zich tussen deze en de ondergrond verplaatsen. POCB-. dilatatievoegen en dergelijke.of SBS-gemodificeerde bitumen dakbanen. De meeste zekerheid ten aanzien van een duurzame waterdichtheid van de waterdichte laag wordt bereikt met minimaal twee lagen dakbedekking die aan de ondergrond en onderling volledig worden gekleefd. in het algemeen op basis van kunststof. dit onderling en op de onderconstructie volledig gekleefd en afgesmeerd met geblazen bitumen en afgewerkt met een volledig gekleefde dakbedekking verwerken.nl. EPDM. Bij de lichtste vegetatiedaken. aangetoond middels een KOMO-attest-met-productcertificaat of een rapport van een Europees erkend instituut (notified laboratory) en dat de waterdichte laag wordt gecompartimenteerd in vakken van circa 250 m². Voor de toplaag komen in aanmerking: APP. dat de betonvloer direct op afschot gestort moet zijn. maar uitsluitend op een dichte ondergrond.dll?action=compi. Afschotlagen zijn namelijk te poreus om als 'dichte' ondergrond aangemerkt te kunnen worden.ezproxy. De betreffende eigenschap moet zijn vastgelegd in een KOMO-attest-met-productcertificaat of een rapport van een Europees erkend instituut (notified laboratory). Zo'n lekkage wordt in het algemeen pas na geruime tijd ontdekt. hangt af van het type kunststof bedekking. TPO. Mocht zich dan een lekkage voordoen dan kan het gedeelte waarover het lek moet worden gezocht.sbr-info. Volledig gekleefde dakbedekkingen geven op dit punt een veel grotere zekerheid. Deze voorwaarden zijn dat de banen wortelvast moeten zijn conform prEN 13948. Het is dan in veel gevallen vrijwel niet meer mogelijk het eigenlijke lekkagepunt op te sporen zonder aanzienlijke graafwerkzaamheden. bij een beschadiging.of SBS-gemodificeerde bitumen dakbanen. POCB-. Bij de warmdak oplossing (cellulair glas) op het dakbedekkingssysteem bij voorkeur een beschermlaag aanbrengen van non-woven beschermvlies (geotextiel) in een minimumgewicht van 300 g. vereist juist de detaillering op hoger opgaande delen zoals gevels de nodige aandacht in ontwerp en uitvoering. Bij voorkeur voor het dakbedekkingssysteem minimaal twee lagen dakbedekking toepassen.. Bij omgekeerddakconstructies houdt deze voorwaarde in. Niet-bitumenbestande pvc-banen zijn niet geschikt in verband met het risico van weekmakermigratie. Samenvatting Voor het bereiken van een optimale veiligheid van het dakbedekkingssysteem kan men de volgende maatregelen treffen. Hoe de compartimentering tot stand moet komen. Deze behoefte neemt toe naarmate sprake is van een intensievere begroeiing.1 Algemeen In paragraaf 3. EPDM. hanteert men daarom in arren moede wel als 'oplossing' het aanbrengen van goten met eigen afvoeren onder de inwateringspunten.2 Dakbedekkingssystemen Voor de bedoelde volledig gekleefde dakbedekkingssystemen komen diverse combinaties in aanmerking. 4. tenzij dampdichte (en dus waterdichte) isolatiematerialen zoals cellulair glas worden toegepast. Wanneer losliggende dakbedekkingssystemen zouden worden toegepast. Doordat in een vegetatiedak of tuindak het water veel hoger komt in de details dan bij een 'normaal' dak. Ook voor deze dakbedekkingssystemen geldt dat zij moeten worden beschermd. Dit betreffen bitumenbestand pvc-.. De toplaag van het systeem moet wortelvast (worteldoorgroeibestand) zijn conform prEN 13948. Het is allereerst van belang de algemene systeemprestaties te formuleren. 13 of 58 3/24/10 11:19 AM . Bovendien moet de betonvloer afgevlinderd en gestraald zijn en voorzien zijn van een hechtingsbevorderende laag (primer). waarvan sommige systemen in rolbaan.m .avans. Gezien de consequenties voor het tuindak zelf is het van groot belang een zo veilig mogelijk systeem voor te schrijven.m .Daken in 't groen http://www. Losliggende kunststof banen zijn onder bepaalde voorwaarden toepasbaar in de relatief lichte vegetatiedaken. 2. 4 Waterdichte laag 4. evenals de gevolgschade. worden vaak veroorzaakt door verkeerde materiaalkeuzes (bijvoorbeeld niet-wortelvaste dakbedekking) en mechanische beschadigingen door verkeerd gebruik en onderhoud. De meeste lekkages komen voort uit verkeerde details of fouten tijdens de uitvoering van de dakbedekking. wanneer dit lekwater in de onderliggende ruimte binnendringt via stortnaden. Een beschermingslaag voor de waterdichte laag kan dan achterwege blijven.nl/sbr. Toch zijn er in de praktijk ook vele succesvolle projecten gerealiseerd met losliggende dakbedekkingssystemen. Hieraan kunnen verschillende merken APP. is het nog redelijk eenvoudig om bij de waterdichte laag te komen voor het uitvoeren van eventuele reparaties. Hierbij wordt de waterdichte laag volledig gekleefd op de direct op afschot gestorte (betonnen) onderconstructie. vloeibaar aangebrachte bitumenlatex en gietasfalt voldoen. onderling en op de ondergrond volledig gekleefd. ECB-. Warmdakconstructies kunnen afhankelijk van het type isolatie daarom een risico inhouden. Losliggende systemen Uit het voorgaande is het duidelijk dat een volledig gekleefd systeem verreweg de voorkeur verdient. Lekkages die later optreden. kan.of TPO-dakbanen.of TPO-dakbanen. ECB-. De toplaag van het systeem moet wortelvast zijn conform prEN 13948.1 is al opgemerkt dat het de voorkeur verdient volledig gekleefde dakbedekkingssystemen toe te passen. vloeibaar aangebrachte bitumenlatex en gietasfalt. Bij een warmdak toepassing van een dampdicht isolatiemateriaal zoals cellulair glas.

aangetoond middels een KOMO-attest-met-productcertificaat of een rapport van een Europees erkend instituut (notified laboratory). vanwege de vereiste wortelvastheid. Bij (lichte) vegetatiedaken of onderconstructies met naden kunnen ook losliggende dakbedekkingen in aanmerking komen. Bij het gietasfaltsysteem moet de APP. geen perforatie vertonen door een vallichaam met een diameter van 10 mm.m ).dll?action=compi. uitgevoerd op zowel EPS (20 kg. geen perforatie vertonen door een belasting met 20 kg. Dit moet worden aangetoond met een KOMO-attest-met-productcertificaat of een rapport van een Europees erkend instituut (notified laboratory).of SBS-dakbanen.avans.m-3) als geëxpandeerd perliet. laag APP-dakbanen branden. laag wortelvaste EPDM-dakbanen of EPDM-membraan kleven met koude bitumen kleefstof of lijm of met SBS of butyl gecacheerde EPDM-dakbaan kleven met bitumen 110/30.nl. dik 3 mm. Bij het branden van een toplaag moet erop worden gelet dat er geen bitumen 110/30 in de overlappen van de toplaag terechtkomt. Systeemprestaties Wortelvast overeenkomstig prEN 13948 in het betreffende dakbedekkingssysteem. Het dakbedekkingssysteem mag bij de bepaling van de weerstand tegen stootbelasting. Bij het bitumenlatexsysteem moet de combinatie van de twee lagen bitumenlatex wortelvast zijn. Representatieve ervaring met de gespecificeerde producten in het beoogde dakbedekkingssysteem. laag gietasfalt. totale laagdikte 1. volgens NEN-EN 12691: 2001. laag APP. Systemen 1.of SBS-dakbaan geschikt zijn voor toepassing onder gietasfalt. Het dakbedekkingssysteem mag bij de bepaling van de weerstand tegen statische belasting. ingebed in vloeibaar aangebrachte bitumenlatex. bepaald overeenkomstig NEN-ISO 846.. ECB-toplaag: -2 14 of 58 3/24/10 11:19 AM . dik 3 mm. Met een kunststof of rubber (EPDM-)toplaag EPDM-toplaag: laag gebitumineerde polyestermat kleven met bitumen 110/30. dik 25 mm. Dit moet worden aangetoond met een KOMO-attest-met-productcertificaat of een rapport van een Europees erkend instituut (notified laboratory).sbr-info. Wanneer het dakbedekkingssysteem bestaat uit een combinatie van een bitumen dakbaan en een kunststof dakbaan dient aangetoond te zijn middels een KOMO-attest-met-productcertificaat of een rapport van een Europees erkend instituut (notified laboratory) dat de betreffende kunststof dakbaan geschikt is voor toepassing in contact met bitumen. Betonnen ondergronden moeten zijn afgevlinderd.. Bij deze systemen moet compartimentering worden toegepast zoals hiervoor aangegeven en moet altijd tweelaags worden gewerkt met een wortelvaste toplaag. Pvc-materialen moeten bestand zijn tegen de invloed van micro-organismen.m-3) als beton. 2. Aandachtspunten De ondergrond moet droog. volgens NEN-EN 12730: 2001. APP-systeem: laag gebitumineerde polyestermat kleven met bitumen 110/30. aan te tonen middels een KOMO-attestmet-productcertificaat of een rapport van een Europees erkend instituut (notified laboratory). die aantoont dat een levensduur van 20 jaar te verwachten is.nl/sbr. Bitumenlatexsysteem: laag SBS-dakbanen kleven met bitumen 110/30. aangetoond middels een KOMO-attest-met-productcertificaat of een rapport van een Europees erkend instituut (notified laboratory). Op basis van bitumen SBS-systeem: laag gebitumineerde polyestermat kleven met bitumen 110/30. gestraald en voorgesmeerd. laag polyestermat (180 g. uitgevoerd op zowel EPS (20 kg. laag SBS-dakbanen branden.ezproxy.5 mm. laag bitumenlatex. spuiten. bij voorkeur met elastomeer gemodificeerde primer. vlak en gesloten zijn. Gietasfaltsysteem: kleeflaag van elastomeer gemodificeerde bitumen.Daken in 't groen http://www. spuiten.

Deze kunnen worden ontleend aan het BDA Dakboekje of de Vakrichtlijn gesloten dakbedekkingssystemen [lit. gestraald en voorgesmeerd. Betonnen ondergronden moeten zijn afgevlinderd. POCB-toplaag: laag gebitumineerde polyestermat kleven met bitumen 110/30. 6. is het nodig haakse details toe te passen.nl/sbr. 7].avans.als tuindaken worden gegeven in bijlage 2..sbr-info. TPO-toplaag: laag gebitumineerde polyestermat kleven met bitumen 110/30. Als belangrijkste algemene aanwijzing geldt dat steeds alle dakbedekkingslagen inclusief beschermingslaag moeten worden aangebracht voordat elementen zoals tuinmuurtjes en dergelijke worden geplaatst.nl. vlak en gesloten zijn.3 Details Om beschadiging van de waterdichte laag zo veel mogelijk te beperken. Foto 8 Uitvoering dakbedekking Foto 9 15 of 58 3/24/10 11:19 AM . Bij deze systemen moet compartimentering worden toegepast als hiervoor aangegeven en moet altijd tweelaags worden gewerkt met een wortelvaste toplaag. Bij TPO-dakbanen kan afhankelijk van het fabrikaat de toplaag ook worden gekleefd met koude bitumen kleefstof of lijm.ezproxy. Bij het branden of kleven van de toplaag moet erop worden gelet dat er geen bitumen of kleefstof in de overlappen van de toplaag terechtkomt vanwege de vereiste wortelvastheid. Bij vegetatiedaken of onderconstructies met naden kunnen ook losliggende dakbedekkingen in aanmerking komen. de overlappen apart lassen met hete lucht. bij voorkeur met elastomeer gemodificeerde primer. 4. laag gecacheerde TPO-dakbanen kleven in de verweekte afsmeerlaag. laag POCB-dakbanen kleven op de verweekte afsmeerlaag. afsmeerlaag van bitumen 110/30.dll?action=compi. afsmeerlaag van bitumen 110/30. afsmeerlaag van bitumen 110/30.. Enkele oplossingen voor zowel vegetatie.Daken in 't groen http://www. laag ECB-dakbanen kleven op de verweekte afsmeerlaag. laag gebitumineerde polyestermat kleven met bitumen 110/30. Aandachtspunten De ondergrond moet droog.

moet de toepassing daarvan in begroeide daken in het algemeen worden ontraden.4 Brandveilig werken . In de details die zijn opgenomen in bijlage 2 is hier rekening mee gehouden. Uitvoering gietasfalt Foto 10 Uitvoering EPDM-dakbaan 4.75 m van de gevel niet met open vuur in aanraking komen.Daken in 't groen http://www..dll?action=compi. te berekenen conform NEN 3215 en NPR 3216. Het hemelwater moet zonder vervuiling van het dak worden afgevoerd. Bij thermisch geïsoleerde daken moet minimaal 500 mm vanaf de dakdoorbreking thermisch isolatiemateriaal worden toegepast dat voldoet aan klasse A2 conform NEN-EN 13501-1. Hoewel de hemelwaterafvoer theoretisch ook mogelijk is met het zogenoemde volvulsysteem (bijvoorbeeld Pluvia). Een gevelaansluiting is de onderzijde van een aan het dakvlak aansluitend bouwdeel dat meer dan 1.gesloten dakbedekkingssystemen. Dakopstanden Dakopstanden moeten tot minimaal 100 mm voorbij de kim duurzaam zijn afgeschermd zonder gebruik te maken van open vuur. De afvoer van deze systemen kan al snel worden belemmerd door blad en ander groen afval. die nodig is voor de berekening van de hemelwaterbelasting Qh.75 m niet met open vuur worden gewerkt.3 m geadviseerd.nl. 4. Dakranden Bij dakranden moet de onderconstructie duurzaam worden afgeschermd opdat er geen open vuur bij brandbare materialen dan wel via naden en kieren in de constructie kan komen. Figuur 4 toont een detail van een volvulsysteem hemelwaterafvoer met opzetring (en filter) en een deksel in combinatie met een licht 16 of 58 3/24/10 11:19 AM . Dakrandaansluitingen bij de gevel mogen over een breedte van 0.ezproxy.nl/sbr. Gevelaansluitingen Bij gevelaansluitingen mag over een breedte van 0. De trechters moeten voor onderhoud en reiniging altijd toegankelijk blijven. Vegetatievrije zones Bovenstaande bepalingen hebben geen consequenties voor de breedte van vegetatievrije zones langs dakranden en gevelaansluitingen.sbr-info. voordat de dakbedekkingsconstructie respectievelijk het dakbedekkingssysteem wordt aangebracht. De reductiefactor voor de regenintensiteit.. Hiervoor gelden de volgende uitgangspunten. Dakdoorbrekingen Rondom dakdoorbrekingen (afvoeren. waardoor de afvoercapaciteit sterk afneemt.1 m boven het dakvlak uitsteekt. Slechts onder de volgende strikte voorwaarden is toepassing in begroeide daken mogelijk: De trechters moeten verdiept in het dak worden aangebracht. Dit kan juist bij een groen dak desastreuze gevolgen voor de vegetatie hebben.5 Hemelwaterafvoer In de uitvoering moet zorgvuldig gecontroleerd worden dat de hemelwaterafvoeren zich op de relatief laagste punten van het dak bevinden. moet ook rekening worden gehouden met de reductiefactor van de vegetatie. moet volgens NEN 3215 en NTR 3216 worden bepaald. Bij de bepaling van de afvoercapaciteit. ontluchtingen en dergelijke) moet de onderconstructie zijn afgeschermd tegen open vuur.uitgangspunten Algemeen Platte daken moeten worden ontworpen en gedetailleerd conform NVN 6050: Eisen aan ontwerp en detaillering voor brandveilig werken aan daken . Hiervoor wordt een minimumbreedte van 0.avans.

Daken in 't groen http://www.nl/sbr. Figuur 4 Detail van een volvulsysteem hemelwaterafvoer met opzetring (en filter) en een deksel in combinatie met een licht vegetatiedak 17 of 58 3/24/10 11:19 AM .dll?action=compi.avans.nl. vegetatiedak.ezproxy...sbr-info.

5 Drainagelaag en filterlaag 5. natuurlijke minerale materialen zoals gebroken grind en lavasteen. voorgevormde drainageplaten. Deze geeft bij een bepaald minimaal afschot de hoeveelheid af te voeren water per tijdseenheid. Bij sommige op de markt zijnde tuindaksystemen heeft de laag daarnaast ook een vochtbufferfunctie. slagvast polystyreen. grof gevlochten drainagematten van polyamide met een cachering van non-woven geotextiel (filterlaag). Het is daarom van belang om langs dakranden en bij de hwa's een grotere hoeveelheid drainagemateriaal of een drainagemateriaal met een groter drainerend vermogen toe te passen. Hierop wordt nog in hoofdstuk 9 teruggekomen. 3. polyamide vlechtmatten.60 0.en kruidenvegetatiedaken wordt deze functie ook wel gecombineerd met de filter. eventueel opgenomen in de substraatlaag. waarvan diverse worden geleverd als onderdeel van een systeem.40 > 40 . al dan niet met de mogelijkheid van wateropslag als vochtbuffer. Drainagematerialen moeten op grond van NEN-EN 13252 voorzien zijn van het CE-merk. Het verdient aanbeveling om in bestekken deze norm van kracht te verklaren. De drainagecapaciteit kan echter op den duur afnemen. Zij moeten vorstbestand zijn.Daken in 't groen http://www. De afvoercapaciteit van stortmaterialen moet worden bepaald volgens NEN-ISO 12958. meestal gemodificeerd geëxpandeerd polystyreen (EPS) in plaatvorm.en beschermingsfunctie. polyamide. drainagebanen van kunststofschuim met een cachering van non-woven geotextiel (filterlaag). Op de eerste plaats moet de drainagelaag het overtollige water kunnen afvoeren.45 Vegetatie Waterhoudend vermogen als percentage van de gemiddelde jaarlijkse neerslag (%) 40 45 50 Reductiefactor voor de gemiddelde jaarlijkse neerslag α 0.55 0. die leverbaar zijn in diverse kunststoffen zoals PE..150 sedumkruiden-gras > 150 .nl/sbr.100 mos-sedum mos-sedum sedummos-kruiden > 100 .50 a Tabel 5B Waterhoudend vermogen van tuindaken (intensieve dakbegroeiing) Bouwhoogte substraatlaag (mm) Vegetatie Waterhoudend vermogen als percentage van de gemiddelde jaarlijkse neerslag (%) Reductiefactor voor de gemiddelde jaarlijkse neerslag α a 18 of 58 3/24/10 11:19 AM . Effectief afschot wil zeggen het afschot in de eindsituatie. HDPE. kunststofschuim. Bij gras-kruidenvegetatiedaken en tuindaken is dit in het algemeen een aparte drainagelaag. is het van wezenlijk belang dat de ondergrond een effectief afschot heeft van minimaal 1%. Mogelijke materialen voor drainagelagen zijn: 1. Daar staat tegenover dat drainagematerialen ook bestand moeten zijn tegen stoffen die worden afgegeven door de beplanting. Verder mogen zij geen stoffen afgeven die voor de vegetatie schadelijk kunnen zijn.ezproxy. is dit goed te combineren met een grindstrook of met betontegels (vegetatievrije zone) die daarbij ook een belangrijke brandwerende functie hebben.sbr-info.nl. Voor drainagelagen zijn zeer veel materialen beschikbaar. Om water te kunnen afvoeren. 2. bij de mos-sedum. 5.40 55 0.1 Drainagelaag Ieder groen dak moet ergens in de laagopbouw een drainerende functie hebben. Zoals al bij een aantal details is aangegeven. De vereiste drainagecapaciteit kan worden berekend volgens DIN 4095. Ter oriëntatie wordt in de tabellen 5A en 5B een overzicht gegeven van het waterhoudend vermogen van de vegetatie bij respectievelijk vegetatiedaken en tuindaken.dll?action=compi. Afvoer van water betekent dat steeds dichter bij de eigenlijke hemelwaterafvoeren de drainerende capaciteit groter moet zijn. 4..avans. ook op lange termijn nog een drainerende werking hebben en drukvast en chemisch neutraal zijn. 6. Van de leverancier van het betreffende daktuinsysteem moet daarom verlangd worden dat hieromtrent gegevens worden overlegd. De ontwerper moet zich er daarom goed van vergewissen of de leverancier omtrent de eigenschappen goed onderbouwde specificaties en garanties afgeeft. Tabel 5A Waterhoudend vermogen van vegetatiedaken (extensieve dakbegroeiing) Bouwhoogte substraatlaag (mm) 20 . Bovengenoemde eisen zijn niet in normen of richtlijnen vastgesteld in de vorm van kwantitatieve eisen.200 gras-kruiden 60 0.60 > 60 .

bodembedekkers en heesters 70 0.of tuindaken natte plekken vertonen. Deze hebben over het algemeen te maken met slecht afschot en/of een verkeerd substraat.sbr-info. > 150 . 19 of 58 3/24/10 11:19 AM . 5.500 gazon. is een goed afschot van essentieel belang.avans.60 0. die in de praktijk vaak een onderdeel is van de drainagelaag. Bij gebruik van polyestermat geldt als eis dat deze bestand moet zijn tegen water..ezproxy. Dat wil zeggen dat de binding van de polyestervezels niet tot stand gebracht mag zijn met een wateroplosbaar bindmiddel.dll?action=compi.. heesters en bomen > 90 0. Zoals in deze publicatie op meerdere plaatsen wordt aangegeven.nl/sbr. In de SBR-Dakbegroeiingsrichtlijn [lit.30 > 500 gazon.30 0. Bij de uitvoering moet daarom het afschot in de onderconstructie zorgvuldig worden gecontroleerd voordat met de opbouw van het vegetatie. Als materialen worden in het algemeen polyestermat of polypropyleen-polyethyleenmat toegepast.of tuindak wordt begonnen.40 > 250 . Hemelwaterafvoeren moeten voorzien zijn van een (eventueel verlengde) korfconstructie en dienen minimaal ieder seizoen te worden gereinigd. bodembedekkers en lage heesters 60 0.75 5. De filterlaag moet daarom zorgvuldig worden aangebracht met overlappen van ten minste 100 mm breed en langs alle opstaande kanten omhoog worden gezet tot de bovenzijde van de substraatlaag. bodembedekkers.2 Aanwijzingen voor de uitvoering Het komt in de praktijk wel voor dat vegetatie. zodat de onderliggende drainagelaag niet verstopt raakt en ook na vele jaren nog goed kan functioneren.250 gazon.3 Filterlaag De belangrijkste functie van de filterlaag is dat kleine deeltjes worden tegengehouden. Voor het goed functioneren van de drainagelaag is het noodzakelijk dat de hemelwaterafvoeren zowel herkenbaar als aan de bovenzijde goed bereikbaar zijn.Daken in 't groen http://www. De filterlaag. 2] staan eisen waaraan de filterlaag moet voldoen. Dit zelfde geldt ook voor de drainagematerialen. Ook hierbij moet men erop toezien dat de leverancier specificaties overlegt. Het verdient aanbeveling om van de leverancier een specificatie te vragen conform deze eisen.10 De bijdrage aan de vermindering van het hemelwateraanbod op de afvoeren wordt bepaald door de reductiefactor voor de regenintensiteit als weergegeven in tabel 6 (NEN 3215) Tabel 6 Reductiefactor voor de regenintensiteit (NEN 3215)*) Soort dak Plat groen dak met substraatlaag > 250 mm Plat groen dak met substraatlaag ≤ 250 mm Hellende groene daken > 3° en ≤ 45° Reductiefactor α 0. moet op grond van NEN-EN 13252 voorzien zijn van het CE-merk en bestand zijn tegen de materialen die van de beplanting afkomstig zijn en zelf geen stoffen afgeven die schadelijk zijn voor beplanting of milieu.nl.

20 of 58 3/24/10 11:19 AM ..ezproxy..nl.avans.sbr-info.Daken in 't groen http://www.nl/sbr.dll?action=compi.

Dergelijke materialen worden over het algemeen gebruikt in substraten.m ) droog 1. 5. Voorgemengde natuurlijke materialen zoals turf gemengd met de eerdergenoemde toeslagstoffen of humushoutsnippermengsels met toeslagstoffen. zand. Omdat aangetoond moet worden dat wordt voldaan aan het Bouwbesluit is het essentieel dat de leverancier van dergelijke matten door middel van een KOMO-attest-met-productcertificaat of een rapport van een erkend Europees instituut (notified laboratory) zowel het brandgedrag als de windweerstand onderbouwt.% 21 of 58 3/24/10 11:19 AM . Het is van groot belang hierbij deskundig advies in te winnen. gehumificeerde boomschors en een kleifractie. lava of geëxpandeerde klei verbeterd worden.%) 2) pH-waarde Gehalte aan organisch materiaal 1300-1500 10-20 6. Vooral substraatplaten van kunststofschuimen hebben een slechte brandwerendheid wanneer ze niet worden afgedekt met een (extra) substraatlaag. Om te voldoen aan het Bouwbesluit moet voldoende brandwerendheid en windvastheid aangetoond worden door middel van een KOMO-attest-met-productcertificaat of een rapport van een erkend Europees instituut (notified laboratory). Het betreft hier meestal mengsels van natuurlijke minerale materialen zoals lava. ook wel groeimedium genoemd en soms vegetatiedragende laag. Ter plaatse gemengd stortgoed. 2].5 1-3 gew. lava. De aarde moet vóór gebruik met organische of minerale toeslagstoffen zoals turf. waarna op termijn afschuiven kan optreden. Tezamen met de beplanting is hier voor een belangrijk deel sprake van levend materiaal. Substraatlagen moeten voldoen aan de eisen zoals gesteld in de SBR-Dakbegroeiingsrichtlijn [lit. waarbij hoge eisen worden gesteld aan de lucht-/waterhuishouding in combinatie met het gewicht. Dit zijn fabrieksmatig vervaardigde producten zoals gemodificeerd kunststofschuim (bijvoorbeeld polyurethaanvlokken met nutriënten) en een speciaal type steenwol.sbr-info.5-7. De kwaliteit ten aanzien van windweerstand.ezproxy. Er zijn ook minerale substraten in de handel met daarin gerecyclede materialen zoals gebroken dakpannen.dll?action=compi. Minerale korrels. Ter plaatse gemengd A.1 Substraattypen De substraatlaag.Daken in 't groen http://www.nl. duurzaamheid en brandwerendheid dient scherp in het oog gehouden te worden.avans. leisteen.. Dit betreft aarde-schuimmengsels. al dan niet met toeslagmateriaal in de vorm van lava. bims of geëxpandeerde kleikorrels en zandmengsels met toeslagstoffen. Bovendien krimpen ze onder invloed van vochtverschillen. Dergelijke matten worden eigenlijk alleen maar gebruikt voor vegetatiedaken. 6 Substraatlaag 6. Aardeschuim 950-1200 nat 2) -3 Maximale water-opname (vol.nl/sbr.%) 40-50 Luchtgehalte (vol. 4. Het betreft polyamidevlechtmatten. Foto 11 Plaatsing van een vegetatiemat Tabel 7 Diverse gegevens substraatmaterialen Substraattype Substraatmaterialen Volumegewicht (kg. 3.. 1. klei en boomschors en meestal ook al voorzien van de begroeiing. is vanzelfsprekend het meest essentiële onderdeel van elk begroeid dak. Vegetatiematten. Goede daksubstraten zijn van aanzienlijk betere kwaliteit dan 'gewone aarde'. Substraten kunnen in de volgende typen worden onderscheiden. afhankelijk van het ontwerp. De praktijk heeft laten zien dat gebruik van niet verbeterde (gewone) tuinaarde op daken dikwijls leidt tot degeneratie als gevolg van verdichting en verzuring. Substraatplaten. Bij daken met een sterke helling (> 20°) is het ongewenst een vegetatiemat te gebruiken met een drager van kokos of jute omdat deze materialen verteren. Tabel 7 toont een aantal belangrijke eigenschappen van de verschillende substraattypen en daarbij gebruikte materialen. eventueel in combinatie met polyestervlies of kokosmatten en gevuld met een substraat van bims. bims. 2. humus. Vegetatiematten met een driedimensionale polyamidewapening zijn toe te passen tot circa 45° dakhelling.

Voorgemengde natuurlijke materialen A.0-7.5 7. Erg natte substraten mogen niet betreden worden aangezien vooral bij die op humusbasis een sterke verdichting kan optreden. 75 ? - 4) Voldoet niet aan de gestelde eisen in de SBR-Dakbegroeiingsrichtlijn [lit. die niet gemakkelijk ongedaan kan worden gemaakt. 60 10-25 ca. Turfmineraal B. Geëxp.% C.dll?action=compi. klei D. Steenwol 5.0 5-7 gew. Figuur 5 Detail hellend vegetatiedak 22 of 58 3/24/10 11:19 AM . moet met verdere uitvoering worden gewacht tot het overtollige water is weggevloeid. bij humeuze materialen wat meer. stortgoed B.% 6-10 gew. Wanneer losgestorte materialen door neerslag erg nat zijn geworden. Wanneer dergelijke systemen worden toegepast op hellende daken.ezproxy. Bij de in hoofdzaak minerale substraatmaterialen is de zetmaat wat minder. 25 ca. 85 6. 3) Droog circa 20 kg.m-2.0 6.% 50-70 vol.5-7.5 3-5 gew. bims en geëxpandeerde kleikorrels.0 7. Zand + toeslag1) 2. 2) Bij maximale wateropname. In dat verband wordt opgemerkt dat substraten die voldoen aan de SBR-Dakbegroeiingsrichtlijn zeer weinig organische massa bevatten.2 Aanwijzingen voor de uitvoering De 'zetmaat' voor stortgoedmaterialen bedraagt 10 à 20 vol.m-2.. Aardeschuim + toeslag 1)4) 1200-1450 1600-1900 35-45 10-20 6. Kokosmat + toeslag1) 1) Minerale materialen zoals lava. 6. Lava B. 200-300 ca.avans. Slakken 4. moet men er rekening mee houden boven een dakhelling van 20° maatregelen te treffen om afschuiving te voorkomen.5 6. Gemodificeerd kunststofschuim B.5-7. Bij toepassing van zeer lichte substraattypen voor vegetatiedaken moet men zorgvuldig de richtlijnen van de betreffende leverancier opvolgen.% 50-70 vol. nat circa 30 kg.5-7. Polyamidevlechtmat + toeslag 1) 1200-1350 1550-1750 200-600 500-600 1000-1300 1100-1300 25-35 55-80 50-75 45-55 50-60 45-55 45-55 55-65 15-25 10-20 10-20 10-15 10-20 10-25 40-42 30-40 6.5-7.% 4-8 gew.5-6. Humus-houtsnippers A.% - 3.5-7.nl/sbr.0 6.% 18-22 gew.0-8. Hiervoor zijn verschillende middelen beschikbaar zoals verankeringsmatten en/of dwarslatten zoals aangegeven in figuur 5 en foto 12.5 5.sbr-info.% 8-12 gew.5-7. Minerale korrels 1000-1250 1500-1750 750-900 550-850 800-900 80-120 1350-1550 1000-1300 1350-1450 800-1000 120-160 3) 800-1000 120-180 70-85 ca.nl. Substraatplaaten A..5 6.2].%. Bims-Lava C.5 - - B.Daken in 't groen http://www. Vegetatiematten A.0-8.

nl.dll?action=compi.sbr-info. Foto 12 Uitvoering van een voorziening tegen afschuiving bij een hellend dak 23 of 58 3/24/10 11:19 AM .avans.ezproxy.nl/sbr..Daken in 't groen http://www..

Figuur 6 toont drie voorbeelden van respectievelijk een onjuiste. Ook is het denkbaar in de onderconstructie speciale voorzieningen te treffen zoals aangegeven in figuur 7. Een voorbeeld van het plaatsen van dergelijke bomen wordt gegeven in foto 13. dat wil zeggen niet aanbevolen.ezproxy.2 Bevochtiging 24 of 58 3/24/10 11:19 AM .dll?action=compi. dan verdient het aanbeveling slechts plaatselijk deze grotere dikte toe te passen en wel daar waar de grootste constructieve draagkracht beschikbaar is zoals bij dakranden. Globaal betekent dit dat men voor een boom van 10 m hoogte een minstens 1 m dikke substraatlaag nodig heeft. Het is duidelijk dat dit leidt tot zeer hoge belastingen die de toepassing van een dergelijk tuindak niet alleen kostbaar. Figuur 6 Verankering Foto 13 Het plaatsen en verankeren van bomen 7. Door gebruik van een verankering is het echter mogelijk ook hogere struiken en bomen te laten groeien op relatief dunne substraatlagen. verankeringsmethode en vier principes die wel aanbeveling verdienen.sbr-info.. Wil de ontwerper om wat voor reden dan ook toch de substraatlaagdikte toepassen die hoort bij de betreffende bomen.Daken in 't groen http://www. maar in sommige gevallen ook constructief onmogelijk maken. onderliggende kolommen en dergelijke.avans. opbouwen.. dan moet de substraatlaag worden aangepast. 7 Beplanting 7. In het geval van opgaand gevelwerk is het ook mogelijk aanvullende verankering toe te passen.nl/sbr. Het is daarbij echter wel nodig een juiste verankeringsmethode te gebruiken.nl.1 Verankering Wil men in een tuindak ook hoge struiken en bomen laten groeien.

waarbij een vlotter het openen en sluiten van de watertoevoer regelt (zie figuur 8 op blz. Automatische besproeiing. De noodzaak van een watergeefsysteem is dus afhankelijk van de opbouw van de daktuin en de gekozen beplanting. Figuur 7 Speciale voorzieningen voor het verankeren van bomen 25 of 58 3/24/10 11:19 AM .32). De hedendaagse systeemtechniek is gericht op instandhouding zonder kunstmatige watergiften. Voorbeelden van bevochtigingstechnieken zijn: 1. Het effect van niet-besproeien kan men beperken door de juiste (droogteminnende) beplanting te kiezen. Osmotische bevloeiing. Bevloeiing door capillariteit. Bevochtiging in de vorm van besproeiing of bevloeiing kan voor tuindaken van belang zijn voor een permanent goed begroeiingsresultaat.Daken in 't groen http://www. met behulp van een poreuze buis.dll?action=compi. Bij vegetatiedaken is na de aanvangsperiode (tot 'volgroeiing') besproeien niet of nauwelijks nodig. 5. Zie ook tabel 8 inzake aanvangsonderhoud.nl/sbr. maar is tegenwoordig niet meer per se noodzakelijk. met behulp van slang en sproeier.. 3. Het is wel van belang dat in de winter de waterspiegel wordt verlaagd naar nul om vorstschade te voorkomen.nl.ezproxy.sbr-info. 2.avans. Foto 14 toont een voorziening voor automatisch geregelde bevochtiging. systemen met een geforceerde waterspiegel op het dak worden ook in Nederland steeds meer toegepast. 4. Constante bevloeiing. Bij een gras-kruidenvegetatiedak moet in tijden van droogte soms worden gesproeid. ook om het brandgevaar te beperken. die door osmotische druk wordt geregeld (figuur 8).. waarbij een ingegraven buis de sproeiers voedt (zie figuur 8). Mobiele besproeiing.

sbr-info. 9]. Foto 14 Installatie voor automatisch watergeefsysteem Figuur 8 Enige bevochtigingssystemen De automatische besproeiing wordt door een uurwerk geregeld. 26 of 58 3/24/10 11:19 AM . [lit.s. Als cyclus wordt in droge perioden aanbevolen: ochtend: geringe besproeiing. onder andere Hoffmann [lit.1]. waardoor het tuindak in sectoren kan worden besproeid.Daken in 't groen http://www.nl.dll?action=compi. nat: sterke besproeiing (ter compensatie van de uitdroging van overdag).nl/sbr. 7.ezproxy. Liesecke c... 8] en Krupka [lit. Ook verschillende leveranciers van vegetatiedaksystemen hebben hierover veel gegevens.avans.3 Plantenkeuze Op het gebied van plantenkeuze voor vegetatiedaken en tuindaken is zeer veel informatie beschikbaar.

Tabel 8 geeft enige aanwijzingen voor het onderhoud aan vegetatiedaken en tuindaken dat vooral in aanvang nodig is of kan zijn.nl/sbr. wortelgestel zeer agressief wortelende gewassen zoals bamboe. riet. Daarnaast hebben het eigenlijke gebouw en de omliggende bebouwing een aanzienlijk effect op het dakmilieu. Dit kan variëren van 8 keer per jaar tot zelfs 26 keer per jaar bij aanwezigheid van gazons. bladschade en omwaaien. vorst.dll?action=compi. slechte of beperkte ontwikkeling op termijn. Zie hiervoor ook hoofdstuk 9 'Overige veiligheidsaspecten'. Zeker voor tuindaken verdient het aanbeveling een onderhoudscontract met een hovenier en een dakaannemer te sluiten. Aspecten die afgewogen moeten worden bij de plantenkeuze zijn: temperatuur extreem hoog door opwarming van omliggende gevels: verdroging of verbranding (bladschade). Hierbij blijft het onderhoud meestal beperkt tot het verwijderen van ongewenste vegetatie. van groot belang dat de veiligheid zorgvuldig in acht wordt genomen.of tuindak moet rekening gehouden worden met de noodzakelijke voorzieningen om het onderhoud veilig en arbotechnisch verantwoord te kunnen uitvoeren..q.of tuindak. reiniging van grindstroken en hwa's. onderhoudsrondes per jaar uit te voeren.ezproxy. Bij tuindaken moet het onderhoud afgestemd zijn op het ontwerp van de tuin en de gekozen beplanting. Dit soort begroeide daken kan namelijk erg glad zijn.nl. In het algemeen geldt dat beplanting die normaliter in het Nederlandse klimaat maar beperkt vorstbestand is.4 Onderhoud Het benodigde onderhoud aan begroeide daken varieert sterk en hangt daarbij niet alleen af van het type vegetatie. In bijlage 3 zijn tabellen opgenomen van bomen en planten die een bepaald risico kunnen vormen.sbr-info.Daken in 't groen http://www. het eventueel inzaaien of afsprossen van kale plekken en het eenmaal per jaar bemesten van de vegetatie. Snel groeiende bomen kunnen gevaar veroorzaken vanwege hoge belastingen en vangen als hoge bomen ook echt meer wind. Het is bij hellende daken. Tabel 8 Aanvangsonderhoud vegetatiedaken en lichte tuindaken Vegetatiedaken (extensieve begroeiing) Platte daken Hellende daken Lichte tuindaken (eenvoudige intensieve begroeiing) Platte daken Hellende daken mos-sedum mos-sedumkruiden sedumgras-kruiden gras-kruiden mos-sedum mos-sedumkruiden sedumgras-kruiden gras-kruiden kleine heestersstruiken Aanvangsbesproeiing Intervalbesproeiing Bemesten Nabemesten (1 x per jaar) Wieden 1) struiken-grote struiken gras-kruiden heesters + + + o + + + + + + - + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + o - - - - o - o - - - - + - + - o - Wieden vegetatievrije zones Maaien Snoeien o - - + o o o o - 27 of 58 3/24/10 11:19 AM . de beplanting loopt namelijk te vroeg uit in het voorjaar waardoor deze kan bevriezen. zelfs gecertificeerde wortelvaste dakbedekkingen voldoen op termijn niet bij dit soort beplantingen.c. vooral gras-kruidenvegetatiedaken. extreem laag door wind en schaduw: verdroging en slechte groei.. is het van belang dit onderhoud ook daadwerkelijk te plegen in die zones. aangezien anders overtollige plantengroei de details kan bedreigen.avans. 7. duivelswandelstok niet toepassen op daken. maar zeker ook van de beplantingskeuze. opwarming van de ondergrond in de winter door het onderliggende gebouw in combinatie met verdroging door wind: vorstschade. In diezelfde bijlage is ook een tabel opgenomen met enige planten die bijzonder goed bestand zijn tegen droogte en een tabel die informatie geeft over de overlevingskansen van een aantal plantensoorten. Wanneer men onder andere ten behoeve van het onderhoud vegetatievrije zones toepast. Voor vegetatiedaken is het aan te bevelen één à twee inspectie. slechte groei. Bij het ontwerp van een vegetatie. wind wind: windschade. substraatdikte beperkt door wortelbaar volume: windschade. niet geschikt is voor daken. Bij het ontwerpen van beplantingsplannen voor vegetatiedaken en tuindaken moet er rekening mee worden gehouden dat de omstandigheden op daken zwaarder zijn dan in de volle grond.

+ noodzakelijk .ezproxy.avans.nl.. Bijzaaien Bijplanten Bestrijding van schadelijke planten Inspectie hwa's en controle drainagesysteem + + - - - - - o o o o o o + + + + + + + + + + 1) Bij sedum wordt klein onkruid zoals straatgras meestal niet verwijderd.Daken in 't groen http://www.sbr-info.zo nodig o bij uitzondering 28 of 58 3/24/10 11:19 AM ..dll?action=compi.nl/sbr.

Toch is al lang bekend dat in de praktijk menig vegetatiedak in de verste verte niet voldoet aan NEN 6707. Wanneer de laag een bepaalde mate van luchtdoorlatendheid heeft. Bovendien is ook niet bekend of in de loop van de tijd de luchtdoorlatendheid van een vegetatiedak wellicht aanzienlijk verandert.m . De consequentie van deze situatie is onder meer dat de dakbedekkingsconstructie ook zonder afwerking van dakvegetatie of -tuin moet voldoen aan NEN 6707 en NPR 6708. Het gewicht is dus een factor 3 tot 15 te laag en aangezien de genoemde gewichten uitgaan van de natte toestand kan deze factor nog wel hoger liggen onder droge omstandigheden.ezproxy.sbr-info. inclusief de bevestiging aan de hoofddraagconstructie.avans. -2 -2 -2 -2 29 of 58 3/24/10 11:19 AM .0 kPa zal bedragen en de daarvoor benodigde compenserende massa van 200 kg. Maar dan nog geldt dat op de rest van het dak de in rekening te brengen windbelasting in de orde van 2. is nog wel weerstand te bieden door op een slimme manier gebruik te maken van de vegetatievrije zones en over die gebieden ballastlagen toe te passen.m is zelfs bij het zwaarste vegetatiedak niet aanwezig. deze kan daarom in de gebruikelijke materialen. Hiervoor is meer onderzoek nodig. de gebouwde omgeving en de hoogte en vorm van het gebouw. gedimensioneerd worden. dat wil zeggen professionele. Hoewel het dus zeker is dat de werkelijke windbelasting op lichte vegetatiedaken lager is dan volgens NEN 6702 en NPR 6708 kan worden aangenomen. Uit tabel 3 blijkt dat het minimumgewicht van een vegetatiedak 30 kg. Een vegetatiedak is echter niet verankerd aan de onderconstructie. wordt het door de wind dan laagje voor laagje afgepeld. ook niet door een vorm van verkleving aan de waterdichte laag..5 kPa kunnen doorstaan. 8. Voor de onderconstructie is dit geen probleem. In werkelijkheid speelt drukvereffening een belangrijke rol. Aan de extreme windbelasting zoals die op hoeken en dakranden voorkomt. wordt dat drukverschil snel vereffend en neemt de belasting dus af. Een normale dakbedekking moet ook de extreme belasting van ongeveer 4. Voor een algemeen begrip kan worden aangenomen dat deze belasting in de orde van 4. moet er dus een fout zitten in de berekening van de windbelasting volgens de norm. Deze 'fout' zit in het verschijnsel 'drukvereffening'.dll?action=compi.2 Drukvereffening De in rekening te brengen windbelasting op een dakconstructie hangt af van de locatie.Daken in 't groen http://www. Voor een belasting van 4 à 4.m bedraagt en het maximumgewicht 150 kg. 8 Windweerstand 8. het afrukken van bladeren en takken. Behalve voor pannendaken houden NEN 6707 en NPR 6708 geen rekening met drukvereffening. de vorm van het gebouw en van het begroeide dak. Bij daken met een vegetatiemat is de toplaag afgeschermd tegen winderosie. Hoe die rol vertaald zou moeten worden in een betrouwbare drukvereffeningscoëfficiënt is echter nog steeds niet bekend. De krachten die de wind op een begroeid dak uitoefent. Omdat het in de praktijk maar zelden voorkomt dat een vegetatiedak eraf waait. Als algemene aanwijzing kan nog worden opgemerkt dat ingeplante of ingezaaide vegetatiedaken wel degelijk windgevoelig kunnen zijn zolang het substraat nog niet is begroeid. Bij de meeste vegetatiedaken is sprake van een wortelverankeringslaag en die kan doorlopen tot onder de vegetatievrije zones.5 kPa is een massa nodig van ten minste 400 à 450 kg. Hiertoe behoren vergroting van de verdamping en uitdroging van de bodem. die op zichzelf wel goed is te bevestigen aan de onderconstructie. worden bepaald door de winddruk. waardoor dit probleem niet optreedt.5 kPa zal liggen. ontwikkeling van de vegetatiedaken is het van groot belang dat er meer inzicht wordt verkregen omtrent het verschijnsel drukvereffening en de daaruit voortvloeiende rekenprocedure. Het is nog steeds niet goed mogelijk om betrouwbaar te voorspellen of een begroeid dak er wel of niet zal afwaaien tijdens een zware storm als gevolg van de onderdruk die ontstaat door de vorm van het gebouw.nl. Windbelasting wordt immers veroorzaakt door het verschil in luchtdruk onder en boven de betreffende laag. dat niet bekend is wat voor de mate van drukvereffening in rekening gebracht zou mogen worden. Daarom moeten vooral in de zwaar windbelaste zones bij voorkeur vegetatiematten of eventueel vegetatievrije zones worden toegepast. Het probleem is echter zoals hiervóór ook al opgemerkt.. Dit proces kan doorgaan tot op de dakbedekking. is er nog steeds geen duidelijke aanwijzing te geven voor een betrouwbare berekening. winderosie van de opgebrachte substraatmaterialen. Voor een goede. allerlei effecten op het gewas. Zolang het dak niet is begroeid.m . Maar met een (licht) begroeid dak is dat niet zo eenvoudig.1 Waarom waait een groen dak er (meestal) niet af? De wind heeft in de natuur en dus ook op het groene dak. zodat een aanzienlijke schade ontstaat.nl/sbr. maar er toch niet afwaait. het ontwortelen van bomen en indringing van vorst.

. Plaats en uitvoering van dergelijke brandstoppen moeten verder worden uitgewerkt en vastgelegd. Aanvullend onderzoek is hiervoor vereist. Een begroeid dak kan echter wel eens buiten een dergelijk scenario vallen en wel degelijk een grotere bijdrage tot brandvoortplanting leveren. Men kan hierbij denken aan (volledige) uitdroging.ezproxy. In de bouwregelgeving wordt geen eis gesteld aan de bijdrage tot brandvoortplanting van de bovenzijde van een dak. dus ook op het punt van brandveiligheid.nl. Een dak mag niet brandgevaarlijk zijn volgens NEN 6063. ook een verwaarloosd dak mag niet brandgevaarlijk zijn. 9 Overige veiligheidsaspecten 9. zodat ook groene daken passen in het 'standaard' scenario van de bouwregelgeving. Als wordt aangenomen dat bepaalde groene daken hieraan voldoen zonder dat deze daken worden beproefd volgens één van de bovenstaande normen ('deem to satisfy').Daken in 't groen http://www. onder meer om op een brandveilige wijze onderhoud te kunnen uitvoeren aan de dakbedekking. De breedte van vegetatievrije zones dient ten minste 0.avans. Met andere woorden. Achterstallig onderhoud aan groene daken mag niet van invloed zijn op het presteren van de dakconstructie met betrekking tot brandveiligheid. Om een te snelle brandvoortplanting te voorkomen. Zo'n brandstop kan bestaan uit brandwanden of vegetatievrije zones met onbrandbare ballast..75 m te zijn. is het belangrijk om bij groene daken op bepaalde plaatsen een 'brandstop' aan te brengen.nl/sbr. dan moeten dergelijke dakconstructies nauwkeurig worden omschreven en moet het 'nietbrandgevaarlijk zijn' daarvan worden onderbouwd. dan wel volgens NEN-EN 1187. Dit betekent het volgende.dll?action=compi. vervuiling. Figuur 9 geeft een aantal aanwijzingen voor afmeting en plaats van eventuele brandwanden en vegetatievrije zones.sbr-info. overwoekering en dergelijke. Normaal wordt gerekend op een beperkte bijdrage tot brandvoortplanting van een (niet-brandgevaarlijk) dak. Figuur 9 Aanwijzingen voor afmeting en plaats van eventuele brandwanden en vegetatievrije zones 30 of 58 3/24/10 11:19 AM .1 Brandveiligheid Begroeide daken moeten net als alle andere daken voldoen aan de bouwregelgeving.

Daken in 't groen http://www.nl.ezproxy. 9.avans.. met als doel de wortelstructuur zo snel mogelijk vast te houden. 9.3 Vegetatievrije zones In het voorgaande is het nut van vegetatievrije zones al naar voren gekomen. 1.2). 4. is bij vegetatiedaken het erosierisico relatief klein bij gebruik van voorgekweekte vegetatiematten. bestaat er een gevaar voor erosie door wind en water. besproeiing (zie ook 7. De belangrijkste en meest effectieve maatregel in dit opzicht is om de vegetatie aan te leggen in het gunstigste jaargetijde. 3. toepassing van substraatmaterialen met een relatief hoog droog gewicht. Verbetering van de brandveiligheid. Vluchtweg in geval van calamiteit. aanbrengen van materiaal zoals steenslag tussen de beplanting. Een aantal mogelijke maatregelen is: 1. specifiek bij vegetatiedaken. 2.dll?action=compi. Verbetering van de drainage. Zoals al eerder opgemerkt. 2.. Samenvattend verdient toepassing van dit soort zones aanbeveling om de volgende redenen. Zolang de lagen onderling nog niet verankerd zijn door de wortelstructuur moet mogelijke beschadiging zo veel mogelijk beperkt worden.sbr-info. 31 of 58 3/24/10 11:19 AM .2 Erosiebescherming Gedurende zowel de uitvoering als de periode dat de beplanting moet 'aanslaan'. Verbetering van de weerstand tegen windbelasting. Als tijdelijke maatregelen kan men verder denken aan: 4. 5. toepassing van een windvlies. Er zijn echter nog meer voordelen. toepassing van plantensoorten met een snelle en duurzame bodembedekking.nl/sbr. 3.

nl/sbr. Vermindering van de kans op de vorming van ongewenste scheuten. Verdere details zijn opgenomen in bijlage 2. Een betere controle en reparatiemogelijkheid van randaansluitingen in de dakbedekking. 8. 6.Daken in 't groen http://www.. 10. Bescherming tegen vervuiling van de gevel.sbr-info.dll?action=compi. De figuren 10 en 11 op pagina 40 vertonen twee mogelijke oplossingen voor de detaillering van vegetatievrije zones. Figuur 10 Detail vegetatievrije zone Figuur 11 Detail vegetatievrije zone 32 of 58 3/24/10 11:19 AM .. 5.ezproxy.avans. 7.nl. 9. Looppaden ten behoeve van onderhoud aan de beplanting. Beperking van het gewicht bijvoorbeeld bij dakoverstekken en dakranden (slankere detaillering). Vermindering van vochtoptrekking bij gevels.

Voor het uitvoeren van de evaluatie zullen de risico's per dakvlak moeten worden geïnventariseerd. Vanuit de Arbowet ligt hiervoor de verplichting bij de uitvoerende partijen. De risico-inventarisatie en evaluatie moet worden uitgevoerd in relatie tot het adviseren voor: het veilig bereikbaar maken van de daken. Opstellen risico-inventarisatie en evaluatie daken Het doel van de risico-inventarisatie is de bereikbaarheid. Het aanbrengen van (permanente) veiligheidsvoorzieningen op daken ten behoeve van kortdurende werkzaamheden is hiervoor een goede alternatieve oplossing. het aanbrengen van vaste verankeringspunten. Hierbij moet rekening worden gehouden met de stand van de techniek.) is het vanuit de wetgeving verplicht dat er adequate veiligheidsmaatregelen worden genomen.nl/sbr.nl. Foto 15 Voorbeeld van een vegetatievrije zone Foto 16 Voorbeeld van een vegetatievrije zone 9.dll?action=compi.1 Regelgeving Arbeidsomstandighedenwet (Arbowet) De Arbowet verplicht werknemers en werkgevers om de veiligheid zo goed mogelijk te waarborgen. nieuwbouw. Kortstondige werkzaamheden Tijdens de gebruiksfase van een begroeid dak worden er regelmatig werkzaamheden uitgevoerd die kortstondig duren (zie tabel 8). 9. Ook kortdurende werkzaamheden moeten veilig worden uitgevoerd.Daken in 't groen http://www. het belopen en het werk op de daken te verbeteren in relatie tot de regelgeving op het gebied van veiligheid. Bij groot onderhoud zijn collectieve veiligheidsmaatregelen verplicht. 10] 'Veilig en gezond werken op bitumineuze en kunststof daken'. Dit AI-blad is van toepassing volgens de cao voor de Bitumen en Kunststof Dakbedekkingsbedrijven..avans.2 Risico-inventarisatie en evaluatie daken (RI&E) Groot onderhoud en nieuwbouw Wanneer op daken wordt gewerkt (groot onderhoud.4.sbr-info. het aanbrengen van veilige voetpaden (vegetatievrije zones).. Hierbij kan onder andere worden gedacht aan tijdelijke veiligheidshekken langs de dakrand. Voor de dakbedekkingsbranche geldt het AI-blad Platte daken [lit. dus ook op begroeide daken. Bij het werken op daken. dakrenovatie etc. Onder uitvoerende partijen kan worden verstaan een hoofdaannemer of een onderaannemer.4. Het is meestal niet mogelijk en/of wenselijk om tijdelijke collectieve veiligheidsmaatregelen te nemen. De voorzieningen zijn lastig te plaatsen en relatief duur ten opzichte van de arbeidskosten.ezproxy. 33 of 58 3/24/10 11:19 AM . moeten werkgevers en werknemers voldoen aan de Arbowet.

Een tweede belangrijk milieuaspect is de energiebesparing die met begroeide daken mogelijk is. Verschillende auteurs beweren dat een begroeid dak een aanzienlijk gunstige invloed heeft op het klimaat en ook dat een dergelijk dak een veel gunstiger uitwerking heeft dan 'normaal' stedelijk groen. In dergelijke projecten. terrassen en vijvers. Hierover is al het een en ander opgemerkt in hoofdstuk 5. Begroeide vlakken zonder bomen hebben pas een merkbaar effect vanaf afmetingen van circa 1 hectare.. Het komt er dus op neer dat wanneer men een tuindak kiest om esthetische of ecologische redenen. Inmiddels is wel bekend dat bij tuinen. Effect op het klimaat kan dus pas bereikt worden wanneer er een samenhangend stadsontwikkelingsbeleid zou zijn. Dit is echter geen mate van energiebesparing waaruit de kosten voor de aanleg van het begroeide dak binnen redelijke termijn terugverdiend kunnen worden.nl.nl/sbr.Daken in 't groen http://www. In dat verband is het daarom zeker toe te juichen dat in stedenbouwkundige plannen steeds vaker grootschalige projecten worden opgenomen. de energiebesparing en een verbetering van het binnenklimaat in de zomer mooi meegenomen zijn. Uit deze studie blijkt dat er vooral forse besparingen zijn te behalen op de kosten voor piekberging en op het verminderen van het 'Heat Island'-effect in stedelijk gebied.dll?action=compi. bomen inderdaad in hun onmiddellijke omgeving het klimaat verbeteren. maar gras-kruidenvegetatiedaken en tuindaken wel. Uit die beschouwing blijkt dat de lichtere vegetatiedaken vrijwel geen besparing opleveren. of dit nu gewone stadstuinen of daktuinen zijn. die op het niveau van de stad Toronto alle nuttige effecten heeft gekwantificeerd. 34 of 58 3/24/10 11:19 AM .sbr-info.avans. is vaak sprake van een combinatie met andere gebruiksmogelijkheden zoals wandelpaden. waarbij grote aantallen begroeide daken aaneengeschakeld worden. Interessant is in dit kader een studie van de Ryerson University [Lit.11]. Het spreekt echter vanzelf dat dit sterk afhangt van het type beplanting.. soms dakparken genoemd.ezproxy. 10 Milieuaspecten Opvattingen in de literatuur over de (vermeende) milieueffecten van begroeide daken lopen sterk uiteen. In hoofdstuk 3 is al aangegeven dat vooral een tuindak in de zomer een zeer gunstig effect heeft op de koellast. Bij het onderdeel bouwfysische aspecten (hoofdstuk 3) is hierop al uitvoerig ingegaan. Een belangrijke bijdrage aan de vermindering van de milieubelasting zijn de waterbuffering en de soms sterk vertraagde afvoer naar het riool.

nl/sbr. laag tuinaarde.000 m² Opbouw dakconstructie: betonnen onderconstructie. Tuindaksysteem: laag Nophadrain ND 4 + 1 drainagemat. bomen.nl. Type beplanting: Gazons. laag tuinaarde. dik 11 mm... gazons. laag tuinaarde. laag Wédéflex MVB.ezproxy. 11 Praktijkvoorbeelden 11. volledig gekleefd met bitumen 110/30.voorjaar 2005 Oppervlakte: circa 2.1 Voorbeeld 1 Project: 159 woningen gebouw Rubens De Veranda te Rotterdam. plantvakken.dll?action=compi.sbr-info. heesters en bomen Foto 17 Uitvoering dakbedekking Foto 18 Detail vegetatievrije zone 35 of 58 3/24/10 11:19 AM . dik 500 mm. dik 750 mm. laag Wédéflex D4 No Roots. dik 300 mm.Daken in 't groen http://www. vaste planten. Uitvoeringsdatum: najaar 2004 .avans.

Xeroflor kunststof custom design gemaakte keerwandelementen hoogte 200 mm. bodembedekkers. Staaldak (nieuwbouw) PE dampremmer. verlichting en fonteinen. Tuindaksysteem: Xerodrain drainagemat type XF2000i. 70 mm PU-isolatie volledig gegoten in 110/30.800 m² Opbouw dakconstructie: Betondak (renovatie / nieuwbouw) primer. custom design cortenstalen vijvers met EPDM-binnenafwerking met ingebouwde pomptechniek.nl. breektank.2 Voorbeeld 2 Project: daktuin hoofdkantoor ANWB te Den Haag Uitvoeringsdatum: 2003 en 2004 Oppervlakte: circa 1.sbr-info. Foto 19 Aanbrengen tuinaarde Foto 20 Overzicht tuindak 11. 460 K 60 mechanisch bevestigd.Daken in 't groen http://www. Type beplanting: Vaste planten. 260 B 11 gegoten in 110/30.dll?action=compi. bloeiende heesters en solitairen. ® ® 36 of 58 3/24/10 11:19 AM . 260 B 11 gegoten in 110/30. 5 mm dik wortelvast Derbigum koud gekleefd met Derbibond S. volautomatisch bevloeiingssysteem met breektankinstallatie.nl/sbr. 70 mm PU-isolatie...ezproxy. hagen.avans. Xero Terr lichtgewicht substraat type I laagdikte 200 mm. 5 mm dik wortelvast Derbigum koud gekleefd met Derbibond S.

1000 m² Opbouw dakconstructie: 37 of 58 3/24/10 11:19 AM .dll?action=compi..ezproxy.Daken in 't groen http://www.nl. Foto 21 Aanbrengen kunststof keerwanden Foto 22 Aanbrengen substraat.nl/sbr.sbr-info.3 Voorbeeld 3 Project: Citadel te Almere Uitvoeringsdatum: 2005 ..avans. dik 200 mm Foto 23 Dakvijver op computercentrum Foto 24 Overzicht drie daktuindelen 11.2006 Oppervlakte: 1.

primerlaag 110/30. ter plaatse van de sterk hellende delen: Xeroflor driedimensionaal verankeringssysteem 150 mm hoogte. Xero Terr 12000e substraat 10 mm. Type beplanting: Gazon. primerlaag 110/30. primerlaag 110/30. volautomatisch pop-up watergeefsysteem met weerstation en breektank. opsluiting met een betonband 100 x 200 x 1000 op tegeldragers. Dakafwerking gazondaken: rondom tegelstrook. Resitrix ww gekleefd met koude kleefstof. Xero Terr substraat 200 mm. Xerocare beschermvlies XF1300. opsluiting met een betonband 100 x 200 x 1000. geglazuurde hardgebakken klinkers. 100 mm.Daken in 't groen http://www. drainagezand in variabele hoogte. XPS HR isolatie. Xerodrain type MW-1b dikte 5 mm. Xeroflor EPS drainerende opvulplaten laagdikte variabel tot 3000 mm. Dak Vroom & Dreesmann houten dakbeschot. Dakafwerking bestrating: beton. 100 mm. Xerocare beschermvlies XF1300. 260 B 11 geplakt. Dakafwerking vegetatiedak: rondom tegelstrook op tegeldragers.nl.dll?action=compi. Dakafwerking bestrating: beton. hydroseeding met Xeroflor gazonmengsel. Xero Terr E substraat 140 mm. volautomatisch pop-up watergeefsysteem met weerstation en breektank. 260 B 11 geplakt op het hout. 260 B 11 geplakt. hydroseeding met Xeroflor gras-kruidenmengsel..avans. primerlaag 110/30. Xero Terr lavadrain 100 mm. 260 B 11 geplakt op het beton. Xeroflor rvs opzetputten met zandvanger..ezproxy. Resitrix ww gekleefd met koude kleefstof. Xerocare filtervlies XF1050. XPS HR isolatie 100 mm.sbr-info. Opbouw dakconstructie: Dak woondek beton. Xeroflor verankeringspunten vastgezet in de bouwkundige constructie en ingeplakt. XPS HR isolatie. ® ® ® ® ® ® ® ® ® ® 38 of 58 3/24/10 11:19 AM . Resitrix ww gekleefd met koude kleefstof.nl/sbr. Resitrix ww gekleefd met koude kleefstof.

geglazuurde hardgebakken klinkers.nl/sbr.Daken in 't groen http://www. Xeroflor rvs opzetputten met zandvanger. XPS HR isolatie 100 mm.avans. ® ® Foto 25 Zandblazen ten behoeve van bestrating op woonblok A Foto 26 Overzicht ingezaaid dak Foto 27 Dakranddetail met tegelgoot en aanlijnpunt Foto 28 Gazon op dak Vroom & Dreesmann 11.4 Voorbeeld 4 Project: hoofdkantoor DWR te Amsterdam 39 of 58 3/24/10 11:19 AM . Xeroflor EPS drainerende opvulplaten laagdikte variabel tot 3000 mm.ezproxy.nl. drainagezand in variabele hoogte.. Xerodrain type MW-1b dikte 5 mm..sbr-info.dll?action=compi.

. Resitrix ww volledig verkleefd.Daken in 't groen http://www. Vlak dak . Uitvoeringsdatum: 2005 Oppervlakte: 2. Xero Terr substraat type XF200IE laagdikte 210 mm. sedums en mossen. minerale wol R = 4 dikte 170 mm. Xerocare beschermvlies XF1300. ® ® Foto 29 Gras-kruidendak 40 of 58 3/24/10 11:19 AM . type vegetatie: grassen. Xeroflor gras-kruidenvegetatiemat type XF302sk voorzien van een onverrotbare driedimensionale draadwapening. Type beplanting: Mossen.beloopbaar gras-kruidendak Kanaalplaat met druklaag primerlaag 110/30.nl/sbr. 260 B 11 geplakt op het beton.850 m² Opbouw dakconstructie: Hellend dak . c ® ® ® ® Resitrix ww mechanisch bevestigd in de overlap.avans. sedums en kruiden. kruiden. 260 B 11 gegoten op het foamglas. Xeroflor verankeringspunten vastgezet in de bouwkundige constructie en ingeplakt.sbr-info.dll?action=compi.nl. Xeroflor mos-sedumvegetatiemat type XF307 voorzien van een verteerbare driedimensionale draadwapening.ezproxy.. foamglas compactdak laagdikte 120 mm. Xero Terr substraat type XF200E laagdikte 40 mm.mos-sedumdak Staal dakplaat SAB 135R/930 dampremmende folie opgezet. Xerodrain type XF108 dikte 10 mm. ter plaatse van de grootste helling: Xeroflor driedimensionaal verankeringssysteem 200 mm hoogte.

laag gecacheerde PUR-afschotisolatie. dik 20 mm.2 mm dik.sbr-info.avans.nl/sbr.m ). los gelegd met de overlappen onderling gekleefd.Daken in 't groen http://www. laag bitumenlatex. substraatlaag..ezproxy.5 mm. -2 41 of 58 3/24/10 11:19 AM . vegetatiemat. gemiddelde dikte 75 mm. Type beplanting: Mos-sedum. Foto 30 Mos-sedumdak Foto 31 Overgang vlak naar hellend dak 11. 0. dik 10 mm. dik 35 mm. Vegetatiedaksysteem: scheidingslaag van PE-folie. drainagemat. de naden met bitumen 110/30. laag polyestermat (180 g. geplakt met koude kleefstof.. wortelverankeringsmat. totale laagdikte 1. volledig gekleefd. dik 3 mm.dll?action=compi.nl. laag gespoten bitumenemulsie als primer. gespoten. de voegen afgestort met mortel. ingebed in vloeibaar aangebrachte bitumenlatex. laag SBS-dakbaan.5 Voorbeeld 5 Project: Bliksembos te Eindhoven Uitvoeringsdatum: 2001 Oppervlakte: 590 m² Opbouw dakconstructie: betonkanaalplaten.

Foto 32 Hoekzone Foto 33 Detailaansluiting bij dakopbouw Foto 34 Gedeeltelijk overzicht 11.sbr-info.ezproxy. Hertalan easy.nl/sbr.stick verkleefd. Hannover. bitumen primer. Duitsland Uitvoeringsdatum: 2000 Oppervlakte: 1.300 m² Opbouw dakconstructie: prefab betonelementen.weld membranen verkleefd en Hertalan easy.. 42 of 58 3/24/10 11:19 AM .6 Voorbeeld 6 Project: Nederlands Paviljoen EXPO 2000. Tuindaksysteem: drainagelaag van geëxpandeerde kleikorrels.Daken in 't groen http://www.dll?action=compi.avans..nl.

substraatlaag.sbr-info.nl.. dik 1000 mm.ezproxy. Type beplanting tuindak: Bomen en struiken. Vegetatiedaksysteem (Royal Wing Room): drainagelaag van geëxpandeerde kleikorrels. dik 80 mm.avans.dll?action=compi. Foto 35 EXPO 2000 Foto 36 Overzicht bomentuin Foto 37 EXPO Royal Wing Room 43 of 58 3/24/10 11:19 AM . vegetatielaag.Daken in 't groen http://www. substraatlaag van tuinaarde.nl/sbr.. vegetatiemat. Type beplanting vegetatiedak: Mos-sedum.

Eigenverlag. 44 of 58 3/24/10 11:19 AM .sbr-info.für die Praxis'.V. Toronto. H. B. en G. Leinfelden-Echterdingen. P. Rudolf Müller Verlag.J. 8. 1991. Dakmerk en BDA Dakadvies B. en H. 1987. Hendriks. 65. 2006. Gorinchem. uitgave BDA Dakadvies B. Minke. Monografieën milieuplanning/SOM 11. Krupka. Liesecke. Verlag-san-stalt Alexander Koch.avans. 2005. D. Ryerson University.: 'Nogmaals het omgekeerde groene dak'. Ernst. 5. Hoffmann. Witter: 'Häuser mit grünem Pelz. 12.nl/sbr. 1987.: 'Report on the Environmental Benefit and Costs of Green Roof Technology for the City of Toronto'. 7. Rotterdam.A.: 'Handbuch für begrünte und genutzte Dächer'. Krupka. Patzer Verlag.. april 2005. 1982. 'SBR-Dakbegroeiingsrichtlijn'. uitgave Vebidak. de Doorbraak (17). Lösken en H. Ein Handbuch zur Hausbegrünung'. en C. Banting. Brüggemann: 'Grundlagen der Dachbegrünung'. Stichting Arbouw.aus der Praxis . Ravesloot: 'Begroeide daken'.. Pulloch.Daken in 't groen http://www. 2. 12 Literatuur 1.G. G. 10. SBR. Liesecke: 'Dachabdichtung Dachbegrünung II'.J. Fricke Verlag. 3.W. 11.nl. N. 2003. G. 6.. Frankfurt. Teeuw. 'Vakrichtlijn gesloten dakbedekkingssystemen'. BDA dakboekje 2004. Amsterdam. Hannover.W.dll?action=compi. W. Dakenraad nr. O. 1999. et al.: 'Dachbegrünungen . 2005.ezproxy. 9. AI-blad Platte daken: 'Veilig en gezond werken op bitumen en kunststof daken'. 1989. 4.M. B.V.. Keulen.

die vrijwel geheel oplosbaar is in zwavelkoolstof (NEN 3901). Ballastlaag Laag die bestaat uit één of meer lagen materialen. die ook van nature in een droog.. Een begroeid dak is altijd minimaal voorzien van een substraatlaag waarop vegetatie groeit. Drainagelaag De laag onder de substraatlaag en het eventuele filtervlies. Begroeide daken Verzamelnaam voor vegetatiedaken en tuindaken. EPDM-dakbaan Synthetische rubber op basis van ethyleen propyleen dieen monomeer.m .ezproxy.nl/sbr. Deze laag dient als ballast tegen opwaaien en kan ook bijkomende andere functies hebben zoals bescherming van de waterdichte laag tegen veroudering of esthetische en/of beloopbare afwerking.Daken in 't groen http://www. Eenvoudig intensieve begroeiing Aanduiding die soms gebruikt wordt voor tuindaken in een opbouwhoogte van 150 tot 200 mm. Over het algemeen betreft dit plantengemeenschappen die bestaan uit vetplanten zoals sedums en droogteminnende kruiden en grassen. in hoofdzaak bestaande uit koolwaterstoffen of hun derivaten.nl. Filtervlies Vlies dat soms wordt toegepast bij vegetatiedaken en meestal bij tuindaken onder de substraatlaag.. Dakbedekkingsmateriaal Elk materiaal dat een onderdeel vormt van de waterdichte laag in het dakbedekkingssysteem. Dakbedekkingssysteem Systeem dat is samengesteld uit alle dakbedekkingsmaterialen. onderdelen en hulpstukken die nodig zijn om een waterdichte afwerking te verkrijgen van een dak. Bijlage 1 Terminologie (in alfabetische volgorde) Afschot De helling van de waterdichte laag en de ondergrond in de richting van de hemelwaterafvoeren. inclusief de noodzakelijke details. voor begroeide daken geleverd als prefab membranen. Daktuin Het tuingedeelte van een tuindak. De functie is dat overtollig water wordt afgevoerd. Dak Dit bestaat uit de onderconstructie en alle zich daarop bevindende lagen inclusief het oppervlak dat is blootgesteld aan de weerselementen.sbr-info. met als functie te voorkomen dat fijne -2 45 of 58 3/24/10 11:19 AM . Beschermingslaag De laag die op de waterdichte laag wordt aangebracht ter bescherming daarvan en bestaat meestal uit een non-woven beschermvlies (geotextiel) van minimaal 300 g. Extensieve begroeiing Een begroeiing die zich ontwikkelt tot een min of meer ecologisch stabiele plantengemeenschap die zichzelf in stand kan houden met een minimum aan onderhoud. gevulkaniseerd tot één stuk voor het totale af te dichten dakvlak. APP-gemodificeerd bitumen Gemodificeerd bitumen waarbij de polymeren bestaan uit thermoplasten zoals atactisch polypropyleen. inclusief de noodzakelijke details. aangebracht op het dakbedekkingssysteem. schraal (arm) milieu voorkomen.dll?action=compi.avans. Er moet echter water achterblijven voor de vegetatie. Dampremmende laag Laag die wordt toegepast in een warm dak onder de thermische isolatie en tot doel heeft het transport van waterdamp naar de bovenliggende thermische isolatie en het dakbedekkingssysteem te beperken. (Af)sprossen Het uitstrooien van sedumscheuten. Bitumen Een zeer visceuze vloeistof of vaste stof.

die tot functie heeft een aanmerkelijke bijdrage te leveren aan de warmteweerstand van het dak. Vegetatiedaken De verzamelnaam voor gras-. in hoofdzaak styreen-butadieenstyreen blok-copolymeren.en kruidendaken. SBS-gemodificeerd bitumen Gemodificeerd bitumen waarbij de polymeren bestaan uit elastomeren.nl. Relatieve vochtigheid De relatieve vochtigheid van lucht van een bepaalde temperatuur is de verhouding tussen de werkelijke waterdampdruk van die lucht en de bij die temperatuur maximaal mogelijke waterdampdruk. Koud dak Een dak waarbij tussen de zich op de onderconstructie bevindende thermische isolatie en de waterkerende laag in principe buitencondities heersen doordat de daar toegepaste spouw met buitenlucht wordt geventileerd. Kruidendak Een vegetatiedak met voornamelijk kruidachtigen als vegetatie. bemesten. met het verschil dat de thermische isolatie zich bevindt boven op de waterdichte laag. Een betere aanduiding is: thermische brug. zowel permanente als veranderlijke belastingen over te dragen naar de rest van de gebouwconstructies.nl/sbr..070 W. onkruid wieden enz. Intensieve begroeiing Een begroeiing waarbij het noodzakelijk is voor de instandhouding van de beplanting (uitgebreid) onderhoud te plegen. In het kader van deze publicatie wordt 'kruidendak' ook gebruikt als verzamelnaam voor sedum-. Hierbij vindt een vochtuitwisseling plaats tussen twee milieus.ezproxy.K . mos.sbr-info. maar het kan in voorkomende gevallen ook de onderconstructie zijn. De dikte van de opbouwhoogte bedraagt hierbij maximaal 150 mm en de -1 -1 46 of 58 3/24/10 11:19 AM . Tuindak Een begroeid dak met een opbouwhoogte van meer dan 150 mm dikte. Voor dit onderhoud moet men denken aan water geven. Substraatlaag Een laag van organisch of anorganisch materiaal met daarin de voedingsbodem voor de vegetatie met eventueel zaden en bemesting.en kruidendaken.. snoeien. Gewapende bitumen dakbaan Een materiaal dat bestaat uit een drager al dan niet gedrenkt in en bedekt met al dan niet gevuld (of gemodificeerd) bitumen. Gemodificeerd bitumen Een met polymeren gemengd bitumen. mos. Onderconstructie Het deel van het dak dat als functie heeft om als constructief element. Thermische isolatie Een materiaallaag met een warmtegeleidingscoëfficiënt ≤ 0. Osmotische bevloeiing Een bevochtigingstechniek met behulp van een poreuze buis. conform de betreffende Nederlandse norm uit de NEN 6700-serie. waardoor deze zou kunnen verstoppen. De begroeiing kan variëren van bodembedekkers tot hoge heesters en zelfs bomen. in het algemeen een penetratiebitumen. In het algemeen zal dit de thermische isolatie zijn. die door osmotische druk wordt geregeld. Koudebrug Dat kleine gedeelte van een constructie dat een belangrijk lagere warmteweerstand heeft dan het grootste deel van die constructie. sedum-. in %. Omgekeerd dak Een bijzondere vorm van het warm dak.Daken in 't groen http://www.dll?action=compi. dat men bijvoorbeeld aan bevloeiingswater kan toevoegen. al dan niet aangevuld met fixeermiddelen en meststoffen om erosie en het wegspoelen van zaad te voorkomen. Nutriënt Een voedingsmiddel. Hydroseeding Het aanbrengen van zaad middels het spuiten van een emulsie van water en zaad. Ondergrond De materiaallaag direct onder het dakbedekkingssysteem.avans. aarddeeltjes uit het substraat in de drainagelaag terechtkomen.m .

hoogte van de begroeiing maximaal 500 mm.avans.dll?action=compi. die meestal ook al voorzien is van de begroeiing.. met als functie het indringen van water in en onder het dak te voorkomen.K. Waterdichte laag Een laag die bestaat uit één of meerdere lagen dakbedekkingsmateriaal als essentieel onderdeel van het dakbedekkingssysteem. die soms wordt toegepast in tuindaken onder of in de substraatlaag met als doel dat de wortels van de vegetatie zich hierin kunnen verankeren. lava..W . meestal bestaande uit een kunststof weefsel. Warm dak Een dak waarbij zich tussen thermische isolatie en waterkerende laag geen op de buitenlucht geventileerde spouw bevindt en de isolatie is aangebracht aan de buitenzijde van de onderconstructie.sbr-info.nl. -1 47 of 58 3/24/10 11:19 AM . klei en boomschors. Wortelverankeringsmat Een laag. Vegetatiemat Een polyamidevlechtmat.Daken in 't groen http://www.nl/sbr. in eenheden uitgedrukt dus m/W/mK = m². eventueel in combinatie met polyestervlies of een stro-kokosmat en gevuld met een substraat van bims. Warmteweerstand Letterlijk de weerstand van een constructie tegen warmte(doorgang). deze weerstand is evenredig aan de dikte en omgekeerd evenredig aan de mate van warmtegeleiding (warmtegeleidingscoëfficiënt).ezproxy.

nl.ezproxy.sbr-info.dll?action=compi. Bijlage 2 Detailprincipes Figuur 13 Figuur 14 Figuur 15 48 of 58 3/24/10 11:19 AM ..Daken in 't groen http://www.nl/sbr.avans..

nl.Daken in 't groen http://www.nl/sbr.dll?action=compi..avans.ezproxy.sbr-info. Figuur 16 49 of 58 3/24/10 11:19 AM ..

Daken in 't groen http://www..nl/sbr..sbr-info.avans. Bijlage 3 Plantenkeuze Tabel 9 Bomen die een ideale substraatdikte van 2 meter vereisen Acer campestre Acer platanoides 'Globosum' Acer platanoides 'Crimson King' Acer negundo Aesculus pavia Alnus cordata Betula verrucosa Carpinus betulus Catalpa ovata Cercis silisquastrum Cladrastis lutea Corylus colurna Davidia involucrata Fraxinus ornus Koelreuteria paniculata Magnolia grandiflora Morus nigra Ostrya carpinifolia Paulownia tomentosa Phellodendron amurense Prunus serrulata Prunus cerasifera Quercus ilex Tilia mongolica Tabel 10 Bomen die een ideale substraatdikte van 1.dll?action=compi.2 meter vereisen Acer palmatum Ilex aquifolium Labarnum anagyroides Laurus nobilis Magnolia kobus stellata Magnolia lilliflora nigra Parrotia persica Prunus davidiana Prunus persica Prunus X blireana Prunus lusitanica Robinia pseudoacacia 'Umbraculifers' Salix caprea Sophora japonica Tabel 11 Bomen en struiken met een gevaarlijk wortelstelsel Acer saccharinium Alnus glutinosa Amelanchier Arundinaria japonica Carya cordiformis Cedrela sinensis Clethra alnifolia Fraxinus exelsior Gaultheria shallom Glaeditsia triacanthos Hypophae rhamnoides Juglans nigra Liquidambar styraciflua Liriodendron tulipifera Phyllostachys Populus alba Populus nigra Populus X euramericana Prunus padus Pterocaria fraxinifolia Rhamnus grangula Sambucus nigra Salix caprea Salix alba Salix babylonica Sorbus aria Taxodium disticum Tsuga canadensis Tsuga heterophylla Tabel 12 Vorstgevoelige struiken en overblijvende planten Acanthus mollis Arbutus unedo Begonia evansiana Buxus balearica Buxus wallichiana Camelia japonicaa Ligustrum japonicum Ligustrum lucidum Mahonia lomariifolia Nandia domestica Omphalodes cappadocica Ophiopogon japonicus 50 of 58 3/24/10 11:19 AM .ezproxy.nl.

0 4.1 4.0 5.3 4..1 3.2 4.9 4.8 3.8 4.5 4.8 6.0 5.nl/sbr.6 4.9 3.sbr-info.3 2.7 4.4 4.3 4.5 10 Festuca vivipara 11 Allium flavum 12 Helianthemum nummularium 13 Antennaria dioica 13 Thymus serpyllum 13 Alyssoides utriculata 16 Teucrium chamaedrys 16 Eriophyllum lanatum 18 Sempervivum 19 Geranium sanguineum 'Compactum' 20 Delosperma othona 51 of 58 3/24/10 11:19 AM .8 4.5 4.3 4.6 4.0 5.0 4.2 6.6 3.0 4.2 5.8 5.1 4.3 4.9 3.6 5.5 6.5 4.9 4.7 5.3 4.7 5.2 4.nl..5 3.4 5.1 3.0 3.1 4. Camelia hybrides Dianella tasmanica Epimedium Gaultheria nummularoides Ilex latifolia Impatiens X walleriana Laurus nobilis Osmanthus X ortuneii Pernettya tasmanica Pittosporum tobira Rhododendron Ruscus hypoglossum Umbellularia californica Tabel 13 Planten die bijzonder goed bestand zijn tegen droogte Achillea umbellata Allium flavum Alyssum argennteum Alyssum montanum Alyssum saxatile Arrhenatherum elatius Artemisia stelleriana Carex montana Centaurea simplicicaulus Cerastium tomentosum Dianthus carthusianorum Festuca glauca et ovina Geranium sanguineum Iris 'Lilliput' Iris 'Pumilat' Linaria vulgaris Linium narbonense Melica ciliata Potentilla verna Prunella grandiflora Sedum acre Sedum album Sedum reflexum Sedum spurium Sempervirum topaze Thymus serpylum Verbascum bombyciferum Tabel 14 Waardering van de overlevingskans van enige plantensoorten Nr. 9 = groot) 1e jaar 2e jaar 3e jaar 4e jaar gemiddeld 1 2 3 4 5 5 5 8 8 Sedum album Sedum acre Sedum sexangulare Festuca rupicaprina Hieracium pilosella Potentilla verna Petrorhagia saxifraga Carex humillis Sempervivum 5.dll?action=compi.2 4.2 3.1 5.2 5.9 4.2 4.8 5.5 3.9 4.8 3.2 5.3 6.2 5.0 5.4 4.1 5.8 4.0 3.4 5.1 4.2 6.2 4.2 3. Plantennaam Vitaliteit (1 = gering.avans.2 4.2 3.5 2.5 1.8 4.3 4.1 5.3 5.1 5.1 3.5 5.ezproxy.1 4.0 5.2 4.6 5.2 4.3 4.6 5.5 4.6 3.9 5.1 5.7 4.6 5.7 3.Daken in 't groen http://www.9 5.3 3.4 3.0 4.2 6.0 5.

6 2. 21 Ranunculus bulbosus 21 Prunella grandiflora 23 Thymus praecox 24 Anemone pulsatilla 25 Anthericum ramosum 26 Stipa pennata 27 Hieracium pilosella 'Niveum' 3.7 1.9 2.0 2..8 1.4 1.0 2.3 3.Daken in 't groen http://www.8 3.7 4.6 3.1 4.ezproxy.0 1.avans.2 1.2 2.2 3.5 1.sbr-info.7 52 of 58 3/24/10 11:19 AM .4 3.5 2.dll?action=compi.5 1.nl.8 3.2 1.5 2.6 2.5 1.9 1.3 2.2 3.9 2.0 2.8 3.nl/sbr.5 3.2 3.5 3..

De toegepaste vegetatie moet een droogte. Er moet sprake zijn van een volledig volgroeid vegetatiedak bij oplevering twee jaar na aanbrengen.en vorstperiode goed kunnen doorstaan. De volledige dekking moet bij een vegetatiemat ten minste 75% bedragen. 3.sbr-info. uitvoering en onderhoud aan dakbegroeiingen zoals opgenomen in de SBR-Dakbegroeiingsrichtlijn (2006). 2.Daken in 't groen http://www. 53 of 58 3/24/10 11:19 AM . Esthetica vegetatiedakafwerking Als functionele eis wordt gesteld dat het toe te passen vegetatiedak moet bestaan uit minimaal 50% voorgekweekte begroeiing. Prestatie-eisen vegetatiedak Eén jaar na oplevering worden de volgende eisen aan het vegetatiedak gesteld: Bij gebruik van vegetatiematten moeten deze vast en niet scheidbaar ingeworteld zijn.. Bijlage 4 Voorbeeld bestektekst functionele eisen aan vegetatiedakafwerking 1.ezproxy.dll?action=compi. Dit betekent dat maximaal 50% zaadgoed is toegestaan. Het ontstaan van onkruid en vreemde vegetatie moet door doorgroei van voorgekweekte vegetatie zo goed mogelijk worden voorkomen. Toetsingscriteria Als toetsingscriteria inzake de vegetatie worden inzake de hierboven genoemde prestatie-eisen de Duitse normen DIN 18916 en DIN 18917 van toepassing verklaard.avans.. Daarnaast zijn de richtlijnen van toepassing voor planning.nl/sbr.nl. Het toepassen van onkruidbestrijdingsmiddelen moet niet noodzakelijk zijn.

Foto 38 Testbak met glazen bodem Foto 39 Testbak met kleikorrels om vocht vast te houden Foto 40 Beschermlaag die zich tussen de kleikorrels en de te beproeven dakbaan bevindt 54 of 58 3/24/10 11:19 AM .Daken in 't groen http://www.dll?action=compi.nl. In zes van de bakken is de te onderzoeken dakbaan aangebracht.sbr-info. Via de glazen bodems van de testbakken kan tussentijds en achteraf worden gecontroleerd op eventuele worteldoorgroei. De andere twee bakken bevatten geen dakbaan en dienen ter referentie. De bakken hebben een glazen bodem.. met daarin de voorgeschreven lasverbindingen. kunststof en rubber dakbanen tegen het penetreren en perforeren van de wortels van de toegepaste testplanten.80 m³ 0. De volgende foto's geven een beeld van de procedure.avans. De testbakken worden gedurende minimaal twee jaar in een tuinderkas volgens voorschrift verzorgd (temperatuur.. water.ezproxy.80 m³ 0. onder gespecificeerde omstandigheden. meststoffen).25 m (l x b x h) met daarin de testplanten. licht. Bijlage 5 Proefmethode wortelvastheid De Europese ontwerpnorm prEN 13948 beschrijft de beproevingsmethode voor het bepalen van de weerstand van bitumen. De beproeving wordt uitgevoerd in acht bakken van minimaal 0.nl/sbr. vuurdoorn (Pyracantha coccinea 'Orange Charmer').

sbr-info.nl/sbr.dll?action=compi..nl.Daken in 't groen http://www..ezproxy. Foto 41 Het maken van lasverbindingen in de te beproeven dakbaan Foto 42 De vuurdoorns (vijf stuks) zijn geplaatst in de testbak Foto 43 Overzicht van de acht testbakken 55 of 58 3/24/10 11:19 AM .avans.

nl 56 of 58 3/24/10 11:19 AM .. fax of via onze website. SBR is vooral actief op de volgende terreinen: Bouwkundig detailleren Vloeren. gevels.nl. -softwareproducten en de belangrijkste projecten vindt u informatie op onze internetsite: www.206 59 59 Telefax: 010 .sbr. Concreet leidt dit programma tot de uitvoering van een groot aantal projecten. Deze wordt op aanvraag gratis toegezonden. In overzichtelijke publicaties.avans. onderhoud en beheer Duurzaam bouwen en milieu Bouwproces en bedrijfsvoering Bouwregelgeving en normering De projecten bestaan niet alleen uit onderzoek.nl.ezproxy. De nieuwste SBR-uitgaven worden toegelicht in de periodiek verschijnende e-mail nieuwsbrief SBR@nieuws. juridisch en maatschappelijk terrein. Voor informatie kunt u bellen met het informatienummer: 010 . SBR Postbus 1819 3000 BV Rotterdam Telefoon: 010 . handboeken en infobladen. maar vooral uit kennisoverdracht naar zowel het bedrijfsleven als het onderwijs. bouwkundig.413 01 75 Internet: www.nl E-mail: sbr@sbr. SBR verzamelt kennis en informatie die bouwpartners in hun dagelijks werk nodig hebben en stelt die op verschillende manieren beschikbaar. Over alle SBR-publicaties. SBR helpt daarbij.sbr-info.nl.sbr. SBR: hét kenniscentrum voor de bouw De bouw heeft te maken met veel innovaties en snel veranderende wet. daken Renovatie. Voor partners in de bouw is het zaak op de hoogte te blijven van de laatste ontwikkelingen op technisch. op cd-rom en via internet.Daken in 't groen http://www.en regelgeving. met studiebijeenkomsten. Op basis van de vragen uit de markt en gesprekken met vertegenwoordigers uit alle geledingen uit de bouw stelt SBR jaarlijks een programma van onderzoek en kennisoverdracht samen. Bestellen kan alleen schriftelijk via e-mail.nl/sbr. E-mailen kan ook: verkoop@sbr..411 4111. Al met al heeft SBR informatieproducten beschikbaar over zo’n 200 onderwerpen die in de bouw spelen.dll?action=compi.

avans. Herziene rekenmethode Dakisolatie en dakfolie lijmen 57 of 58 3/24/10 11:19 AM .nl.dll?action=compi.. aanbevelingen voor ontwerp en uitvoering bij hellende en platte daken Geballaste dakbedekkingssystemen.Daken in 't groen http://www.nl/sbr.sbr-info. Relevante SBR-producten 547 413 465 412 Dakbegroeiingsrichtlijn Stormen en daken..ezproxy.

Gorinchem Vormgeving: Verhagen Communicatie.A. N. Colofon Rapporteur: De heer prof..nl.nl/sbr.sbr-info.. Den Haag Druk: Thieme Media Services.Daken in 't groen http://www..avans. Delft 58 of 58 3/24/10 11:19 AM . ir.V. Hendriks.ezproxy.dll?action=compi. BDA Dakadvies B.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful