Daken in 't groen

http://www.sbr-info.nl.ezproxy.avans.nl/sbr.dll?action=compi...

Vloeren, gevels, daken

Daken in 't groen
Aanwijzingen voor het ontwerpen van vegetatiedaken en tuindaken

De handleiding 'Daken in het groen' van SBR is inmiddels aan de derde editie toe. De oorspronkelijke handleiding uit 1992 is al eens in 1997 herzien. Inmiddels is er veel meer kennis beschikbaar over vegetatiedaken. Die actuele informatie is verwerkt in de derde uitgave van 'Daken in het groen', dat een inspiratiebron is voor ontwerpers om duurzaam waterdichte daken met een hoge esthetische uitstraling te ontwikkelen.

Rotterdam, januari 2007 Artikelnummer 281.07 ISBN13 978-90-5367-460-4

1 of 58

3/24/10 11:19 AM

Daken in 't groen

http://www.sbr-info.nl.ezproxy.avans.nl/sbr.dll?action=compi...

2 of 58

3/24/10 11:19 AM

Daken in 't groen

http://www.sbr-info.nl.ezproxy.avans.nl/sbr.dll?action=compi...

Woord vooraf
Groene daken kunnen esthetisch fraai zijn. Zij kunnen bijdragen aan een ecologisch beter verantwoorde omgeving en in bepaalde omstandigheden kunnen ze energiebesparend werken. Dit waren in 1992 en 1997 de belangrijkste argumenten voor het uitbrengen van respectievelijk de eerste en de tweede druk van de SBR-publicatie Daken in 't groen. Een belangrijke rol speelde ook dat de ontwikkeling van groene daken vooral in Duitsland veel eerder is ingezet en zoals men dat van onze oosterburen mag verwachten, heeft dat geleid tot uitvoerige richtlijnen. Met de publicatie wilde SBR de achterstand inlopen door het uitbrengen van de handleiding Daken in 't groen. Inmiddels is er maatschappelijk en economisch veel meer nagedacht over, wat wel genoemd wordt, het 'meervoudig gebruik van het maaiveld' en ook wel 'gestapeld ruimtegebruik'. Steeds vaker worden er waterbuffers op daken gerealiseerd en gebruiksdaken met daarop functies zoals wonen, sport en spel, recreatie, groenvoorziening en infrastructuur ontwikkeld. Bovendien neemt de schaal van de projecten toe en kunnen we dus vaststellen dat de vegetatiedaken en tuindaken het experimentele stadium voorbij zijn. In Duitsland is het al heel gebruikelijk dat er vegetatiedaken worden toegepast om de waterlast in stedelijke gebieden binnen de perken te houden. Ook in Nederland is er belangstelling voor de bijdrage die vegetatiedaken kunnen leveren aan het voorkomen van waterlast in stedelijke gebieden. Behalve vele vegetatiedaken en tuindaken zijn er ook grootschalige projecten waarbij functies zijn gestapeld en gecombineerd. Een goed voorbeeld is dat in de gemeente Best, waarbij op het dak van de spoortunnel een stadspark is ingericht met een totale oppervlakte van 40.000 m². Gelijksoortige projecten zijn gerealiseerd in Barendrecht (90.000 m²) en Almere met combinaties van wonen, winkelen en recreëren en meer dan 10.000 m² gazons en verhardingen en in Rijswijk met het European Patent Office (25.000m²). Maar ook de kleinere groene daken blijven zeer interessant. De bedoeling van deze publicatie is dan ook dat de ontwerper hieruit inspiratie kan opdoen voor allerlei mogelijkheden en combinaties. Begeleidingscommissie Aan de totstandkoming van deze herziene uitgave van Daken in 't groen is bijgedragen door: prof. ir. N.A. Hendriks, rapporteur, BDA Dakadvies B.V., Gorinchem ir. W.H. Verburg, secretaris, SBR, Rotterdam ir. T.H. Reijenga, lid, Bear Architecten, Gouda ing. J. van Cooten, lid, DGS Dak- en Begroeningsspecialisten, Houten C. van der Kooij, lid, Probasys, Capelle a/d IJssel K. Tolk, lid, Amsterdam mr. S.M. Droog, lid, VBB Vereniging van Bouwwerk Begroeners, Kerkrade D. Wapstra, lid, VEBIDAK, Nieuwegein ir. W.H.L. Fokkema, lid, VESP Verenigde EPDM Systeem Producenten, Berkel en Rodenrijs De leden van de begeleidingscommissie hebben uitvoerig commentaar geleverd op de vorige uitgave en allerlei nieuwe gegevens, opvattingen en illustratiemateriaal aangeleverd, waarvan de rapporteur dankbaar gebruik heeft gemaakt.

3 of 58

3/24/10 11:19 AM

Daken in 't groen

http://www.sbr-info.nl.ezproxy.avans.nl/sbr.dll?action=compi...

1 Inleiding
Groene daken, dat wil zeggen daken met een begroeiing erop, bestaan al zolang mensen eigen onderkomens bouwen. De plaggenhut is daar een voorbeeld van. Vergelijkbare bouwsels komt men in sommige Afrikaanse landen nog steeds tegen. Ze vormen het bewijs dat levend materiaal een functioneel onderdeel van een dak kan vormen. Let wel: een schuin dak. Schubvormige dakbedekkingen, of die nu bestaan uit riet, leien, pannen, gras of bladeren, vormen bij een redelijk schuin dak nu eenmaal de meest natuurlijke en doeltreffende waterkering. Toch worden ook al heel lang platte daken voorzien van zelfs complete tuinen. De oudst bekende zijn misschien wel de hangende tuinen van Babylon. Maar ook in onze tijd bestaan er tuindaken die al geruime tijd uitstekend functioneren. Fraaie voorbeelden van ruim honderd jaar oud kan men o.a. in Londen en Sint Petersburg vinden. Toepassing van deze tuindaken was toen echter niet bedoeld om het levende materiaal te laten bijdragen aan de waterkering (en isolatie!) maar vooral om die saaie platte dakvlakken te verfraaien en de op een bovenverdieping zo gemiste tuin ook hogerop te brengen. De laatste tijd is daar het besef bij gekomen dat vegetatie- en tuindaken een belangrijke bijdrage kunnen leveren aan het verminderen van de waterlast in stedelijke gebieden. Zij vertragen de afstroming en vergroten het bergende vermogen. Op een plat dak kan de vegetatie een bijdrage leveren aan de isolatie, maar niet aan de waterdichtheid; die zal door middel van andere materialen gewaarborgd moeten worden. Hier kan men bij bedenken wat Hoffmann [lit. 1] hierover opmerkt: "Een huis wordt gebouwd, maar een tuin wordt aangelegd". En: "Een tuindak wordt gebouwd èn aangelegd". Dit wil zeggen dat het resultaat (de daktuin) zich in de tijd verder ontwikkelt. Het betekent echter ook dat onderzoek en herstel van een schade aan de waterdichte laag, die zich nu eenmaal altijd ergens onder de vegetatie bevindt, tot in verhouding zeer grote, zo niet onherstelbare schade aan het tuindak zelf kunnen leiden. Wanneer een schade zich voordoet, komt het dan in de praktijk niet zelden tot 'symptoombestrijding' in de vorm van gootjes onder de lekkagepunten. Deze SBR-uitgave geeft daarom enerzijds aanwijzingen voor het ontwerpen van begroeide daken, die duurzaam waterdicht zijn en dient anderzijds als inspiratiebron voor ontwerpers om tot fraaie oplossingen te komen. Vegetatiedaken en ontwerp Bouwtrajecten beginnen vaak al bij de ruimtelijke ordening procedure (RO-procedure). In dit stadium worden de contouren van te bebouwen gebieden vastgelegd en moeten verschillende RO-aspecten worden getoetst. Eén van die toetsen is de watertoets. De watertoets regelt de waterhuishouding voor de betreffende locatie. In principe dient voor het hemelwater voor het betreffende gebied een afdoende oplossing te worden gezocht. Daarbij worden daken afgekoppeld en wordt middels wadi's en oppervlaktewater de opvang van hemelwater geregeld. Bij toepassing van begroeide daken mag een reductie op de hoeveelheid afstromend water worden toegepast. Het gebruik van begroeide daken kan dus bijdragen om aan de watertoets te voldoen. Bij het ontwerp van begroeide daken spelen verschillende zaken een rol. Naast de constructieve en bouwkundige aspecten is dit in de beginfase van het project vooral de esthetische kwaliteit van het dak. In de voorlopige ontwerpfase wordt het dak vaak heel slank vormgegeven. Het gaat daarbij vooral over de dakranden. In de definitieve ontwerpfase worden de details getekend. In die fase wordt informatie opgevraagd bij de leveranciers. Het gaat dan vooral om de aansluitingen, dikte van het pakket, constructieve eisen, enz. Een vervelend aspect in deze fase is vaak dat de dakrand bij een begroeid dak veel zwaarder (dikker) wordt vanuit de technische randvoorwaarden terwijl de architect een redelijk slanke dakrand voor ogen heeft. Bij een toegankelijk dak en een grote opstap zijn traptreden nodig en, afhankelijk van de hoogte, een leuning en een bordesje. In beide gevallen speelt de dikte van het substraat een belangrijke rol bij de detaillering. Het is dus van belang om in de VO-fase al in een vroeg stadium na te denken over de detaillering van het begroeide dak en dit met een leverancier af te stemmen. Na de definitieve ontwerpfase volgt de bestekfase waarin bestektekeningen en bestek (contractstukken) worden gemaakt. In deze fase worden leveranciers vastgelegd of wordt een dusdanige omschrijving van het systeem gemaakt dat verschillende leveranciers op basis van gelijke kwaliteit een aanbieding kunnen doen. Het zal duidelijk zijn dat alle kwalitatieve en kwantitatieve eisen dan bekend moeten zijn en dat wijzigingen in de uitvoeringsfase (werktekeningen) niet meer of moeilijk realiseerbaar zijn.

4 of 58

3/24/10 11:19 AM

Daken in 't groen

http://www.sbr-info.nl.ezproxy.avans.nl/sbr.dll?action=compi...

2 Soorten begroeide daken
2.1 Indeling en benaming
De benamingen voor de verschillende soorten begroeide daken hebben de laatste jaren een ontwikkeling doorgemaakt. Termen als grasdak, kruidendak en klassiek tuindak raken steeds meer in onbruik. In deze handleiding is ervoor gekozen slechts twee hoofdaanduidingen te hanteren: vegetatiedak en tuindak. Vegetatiedaken worden gekenmerkt door een zogenoemde extensieve begroeiing. Dit is een begroeiing die zich ontwikkelt tot een min of meer ecologisch stabiele plantengemeenschap die zichzelf in stand kan houden met een minimum aan onderhoud. Over het algemeen betreft dit plantengemeenschappen die bestaan uit vetplanten zoals sedums en droogteminnende kruiden en grassen, die ook van nature in een droog, schraal (arm) milieu voorkomen. Bij tuindaken is sprake van een zogenoemde intensieve begroeiing. Dit is een begroeiing waarbij het noodzakelijk is voor de instandhouding van de beplanting (uitgebreid) onderhoud te plegen. Voor dit onderhoud moet men denken aan water geven, snoeien, bemesten, onkruid wieden enz. Hiervan uitgaande komen we tot een indeling zoals aangegeven in tabel 1. Tabel 1 Indeling begroeide platte daken¹)
Soort Vegetatiedaken Type begroeiing extensief Planten • mos-sedum • sedum • sedum-kruiden • gras-kruiden Tuindaken intensief • bodembedekkers • gazons • lage heesters • hoge heesters • bomen 1) Vegetatiedaken zijn ook geschikt voor hellende daken, zie ook 2.3. Deskundig advies over substraatsamenstelling en -dikte en details is vereist. 2) Tuindaken in een opbouwhoogte van 150 tot 200 mm worden ook wel aangeduid als 'eenvoudig intensieve begroeiing'. van 150 tot circa 1000²) Opbouwhoogte (mm) tot circa 150

2.2 Vegetatiedak
Zoals al aangegeven in tabel 1 zijn voor vegetatiedaken diverse combinaties mogelijk van mos, sedum en kruiden en eventueel ook gras. Afhankelijk van de gekozen combinatie kan de substraatlaagdikte variëren van 20 tot 150mm. Er zijn vele projecten met een mos-sedumsysteem met een opbouwhoogte van 20 tot 70 mm en een leeftijd van 10 tot 20 jaar oud die nog perfect functioneren. Eén van de bekendste voorbeelden is het dak op Schiphol Plaza. De zeer lichte mos-sedumcombinaties die diverse firma's in rol- of plaatvorm leveren, zijn nog steeds behoorlijk populair. Dit komt niet alleen omdat fraaie resultaten mogelijk zijn, maar zeker ook door het lage gewicht en natuurlijk de relatief lage prijs. In de Nederlandse praktijk is echter gebleken dat door een verkeerde opbouw in deze constructies mislukkingen kunnen voorkomen. In bepaalde gevallen kan de oorzaak ook gelegen zijn in relatief te veel organische massa. Deze neemt snel in dikte af. Het gebruik van een substraatlaag met te veel organische massa is in strijd met de SBR-Dakbegroeiingsrichtlijn [lit. 2]. Het komt ook voor dat in systemen kunstmatige substraten worden toegepast met toevoegingen van waterhoudende gel, schuim of minerale vlokken die in de loop van de tijd kunnen uitlogen, waardoor de kwaliteit sterk terugloopt. Verder is in veel gevallen de drainage onvoldoende, waardoor overtollig regenwater niet snel wordt afgevoerd. Het achterblijvende water verzuurt hierdoor, met als gevolg mosgroei en het verdwijnen van de sedumplanten. De vegetatierollen bestaan in het algemeen uit een mix van sedumsoorten, waardoor de vormgeving beperkt is. Als vormgeving belangrijk is, kunnen ook plugplanten worden gebruikt of sedumscheuten, soms door middel van hydroseeding. Het is van groot belang niet alleen de aanwijzingen van de betreffende fabrikant nauwkeurig te volgen maar ook een goed omschreven garantie te verlangen inzake het begroeiingsresultaat (een zogenoemde groeigarantie). Een belangrijke voorwaarde voor zo'n groeigarantie is een duidelijk omschreven onderhoud. De groeigarantie kan bijvoorbeeld betrekking hebben op functionele eisen, waarvoor in bijlage 4 een voorbeeld van een bestektekst is opgenomen.
Figuur 1a Systeemopbouw vegetatiedak als warm dak

5 of 58

3/24/10 11:19 AM

ezproxy.dll?action=compi.nl...Daken in 't groen http://www.sbr-info. Figuur 1b Systeemopbouw vegetatiedak als omgekeerd dak Figuur 1c Systeemopbouw vegetatiedak als warm dak 6 of 58 3/24/10 11:19 AM .nl/sbr.avans.

dll?action=compi.of sedum-kruidendak en ook het uiterlijk wordt aanzienlijk ruiger. De minimale dikte van de substraatlaag is voor platte daken 80 mm en voor hellende daken 150 mm. Een vegetatiedak is immers de verzamelnaam voor extensieve dakbegroeiingssystemen (tabel 1)..Daken in 't groen http://www. Foto 1 Mos-sedumvegetatiedak Foto 2 Sedum-kruidenvegetatiedak 2.nl. Wat men in de praktijk 'grasdak' noemt. zoals al eerder aangegeven. steeds meer in onbruik. In ieder geval mogen de termen 'grasdak' en 'vegetatiedak' niet door elkaar gebruikt worden. maar komt nog wel voor.ezproxy. is meestal een gras-kruidendak.nl/sbr.avans.. Voor de instandhouding van de grassen is vooral bij uitblijvende neerslag besproeiing noodzakelijk 7 of 58 3/24/10 11:19 AM .sbr-info.3 'Grasdak' De term 'grasdak' raakt. De siergrassen vormen hierbij visueel de hoofdmoot. Door de aanwezigheid van gras ligt het onderhoud hoger dan bij een mos-sedum. Hoe geringer de dikte is hoe groter het gevaar voor uitdroging. Ten gevolge van de hogere opbouw van het systeem is veelal een zwaardere draagconstructie nodig dan bij een sedumdak.

en bemestingsomstandigheden kan een aanzienlijke 'vermagering' van het grasbestand ontstaan. In deze handleiding wordt voor de substraatlaagdikte 150 mm aangehouden als scheiding tussen een gras-kruidenvegetatiedak en een tuindak. Bij ongunstige vocht. maar verdwijnt. Figuur 2 Systeemopbouw gras-kruidenvegetatiedak ('grasdak') met siergrassen op een hellend dak Foto 3 Een echt gazondak 2.nl/sbr. waardoor het 'grasdak' op den duur een weinig fraai uiterlijk krijgt. De klassieke opbouw komt nog een enkele keer voor. Tabel 2 Dikte substraatlaag bij tuindaken Dikte substraatlaag (mm) Planten 150 .4 Tuindak Bij tuindaken kan men onderscheid maken tussen de klassieke opbouw met echte aarde als substraat en grind als drainagelaag en de moderne opbouw.350 350 ..500 500 .700 700 . waarbij veel lichtere substraatmengsels worden toegepast en de drainagelaag uit kunststof of mineraal bestaat.nl.sbr-info.avans.. Tabel 2 geeft een indruk van de benodigde substraatdikten en de wenselijkheid van een wortelverankeringslaag. Deze maat is echter niet gestandaardiseerd.dll?action=compi. Bovendien kan er bij uitdroging brandgevaar ontstaan.Daken in 't groen http://www.1000 Wortelverankeringslaag bodembedekkers of gazon niet nodig heesters of gazon hoge heesters bomen voor lage heesters en gazon niet nodig nodig nodig 8 of 58 3/24/10 11:19 AM . alsmede af en toe bemesting.ezproxy.

nl. 2] staan meer uitgebreide gegevens over de relatie tussen het type begroeiing en de dikte van de substraatlaag.nl/sbr. dat zelfs parkdak genoemd mag worden 9 of 58 3/24/10 11:19 AM .avans.dll?action=compi.. Figuur 3 Systeemopbouw tuindak met intensieve dakbegroeiing Foto 4 Tuindak Foto 5 Tuindak.Daken in 't groen http://www. In de SBR-Dakbegroeiingsrichtlijn [lit.sbr-info..ezproxy.

7 tot 0.. 2]. Volgens de SBR-Dakbegroeiingsrichtlijn [lit. Het gewicht van eventuele bomen moet daar nog bij opgeteld worden.m-3 worden aangehouden en voor tuindaken (intensieve begroeiing) 1000 tot 1500 kg.nl. hangt het gewicht (belasting) niet alleen af van de laagdikten.m-3.9 Vegetatiedak extensief kunststof / mineraal 1.0 10 of 58 3/24/10 11:19 AM ..2 kunststof / mineraal > 7.Daken in 't groen http://www.avans.5 Gewichten Zoals in het voorgaande al enigszins is aangegeven. • heesters en bomen Drainagemateriaal Belasting bij waterverzadiging (kPa) kunststof kunststof kunststof 0. maar ook van de toegepaste materialen en het type begroeiing.ezproxy. Foto 6 Tuindak in combinatie met terrasdak Foto 7 Tuindak met diverse functies 2.nl/sbr. 2] moet voor het gewicht van vegetatiedaken (extensieve begroeiing) 900 tot 1200 kg.5 kunststof / mineraal > 2. Tabel 3 Globale belasting begroeide daken Soort Type begroeiing Planten • mos-sedum • sedum • sedum-kruiden • gras-kruiden Tuindak intensief • gazon • bodembedekkers • heesters en bomen Klassiek*) *) Komt nog maar weinig voor.0 grind*) > 10.7 tot 0.9 0.dll?action=compi.4 0. Voor globale berekeningen kunnen de waarden worden aangehouden uit tabel 3.2 kunststof / mineraal > 4.sbr-info.3 tot 0. Voor meer nauwkeurige berekeningen wordt verwezen naar de SBR-Dakbegroeiingsrichtlijn [lit.

07 is in dit verband veel te optimistisch.2 betekent dat voor de dikte van het XPS-materiaal 20% meer moet worden genomen dan blijkt uit m de bouwfysische berekening. 4 en 5]. Een omgekeerd dak is een bijzondere vorm van het warm dak. Tabel 4 geeft enige waarde voor de warmtegeleidingscoëfficiënt (lambdawaarde) van een aantal in tuindaken veel toegepaste materialen. ook in het geval van cellulair glas. Bovendien hebben het hoge vochtgehalte en de afvoer van overtollig water onder de substraatlaag een nadelige invloed. met het verschil dat de thermische isolatie zich bevindt op de waterdichte laag. wellicht met uitzondering van gras-kruidenvegetatiedaken met een redelijke substraatdikte. Men kan hiervoor 0. Voor omgekeerddak systemen is alleen XPS geschikt. Zoals gezegd.3 m².dll?action=compi. In dat geval wordt net als bij het omgekeerd dak een extra veiligheid bereikt ten aanzien van de waterdichtheid. Dat lukt in een tuindak nooit optimaal. bij deze typen zijn ook de laagdikten maar klein. Dit geldt zelfs voor een hellend dak.Daken in 't groen http://www. Voorstanders van het begroeide dak en uiteraard ook fabrikanten van systemen zeggen al gauw dat dit daktype een 'bijzonder goede warmte-isolatie' heeft [ lit. is het echter van groot belang de dakbedekking ook nog te beschermen met een beschermingslaag..2 moet worden m m aangehouden om te komen tot een duurzaam betrouwbare isolatiewaarde. dat er inzake de warmtegeleidingscoëfficiënt van substraat en vegetatie geen precieze gegevens bekend zijn. Juist dan zal er over het algemeen echter sprake zijn van meer neerslag dan verdamping en dat betekent dat alle materialen boven de waterdichte laag vrijwel permanent nat zijn. Teruggang in warmteweerstand gedurende de winterperiode treedt vooral op bij sterk vochtbufferende substraatmengsels. Toch wordt ook in dat geval aanbevolen de dampremmende laag volledig te kleven en te compartimenteren om eventuele lekkages makkelijker te kunnen lokaliseren en gevolgschade te beperken.en tuindaken.K ) Rubbergranulaat Grind 0.ezproxy.nl. Gebleken is dat ook bij een goede drainagelaag toch nog enige inwendige condensatie kan plaatsvinden. Bij het omgekeerd dak is dit tevens de waterdichte laag. 3. Bij vegetatiedaken is in het algemeen de droging wat beter. Bij een warm dak. In het algemeen wordt aanbevolen in het warm dak een dampremmende laag op te nemen tussen de onderconstructie en de thermische isolatie.5 -1 -1 11 of 58 3/24/10 11:19 AM . waarbij rekening is gehouden met vochtinvloeden. de waterdichte laag beschadigd raakt.K. dit niet tot (zeer) ernstige gevolgen leidt. Tabel 4 Warmtegeleidingscoëfficiënt (lambda) van enige daktuinmaterialen.. Een warm dak is een dak waarbij zich tussen thermische isolatie en waterkerende laag geen op de buitenlucht geventileerde spouw bevindt en de isolatie is aangebracht aan de buitenzijde van de onderconstructie. Het is van groot belang dat aan de bovenzijde van de XPS-isolatie voldoende droging kan plaatsvinden. dit is uitgaande van een goede dampdoorlatende drainagelaag. 3 Bouwfysische aspecten 3.m . De voor tuindaken in NEN 1068 aangegeven toeslagfactor f van 1. Deze kunnen gehanteerd worden als richtwaarde. Uit onderzoek [lit.1 Dakopbouw Voor zowel vegetatiedaken als tuindaken zijn voor de dakopbouw twee bouwfysische principes geschikt: het warm dak en het omgekeerd dak. Deze opvatting moet dan ook worden gerelativeerd. hoewel de omstandigheden daarbij wel gunstiger zijn.W1 aanhouden. onder vochtige omstandigheden Materiaal Lambdawaarde (W.15 3. Op die manier kan met het omgekeerd dak een veilige en duurzaam betrouwbare constructie worden verkregen voor vegetatie.sbr-info.avans. Hierop wordt in hoofdstuk 4 nog teruggekomen. Wie een goede warmteweerstand op de eerste plaats belangrijk acht om het energieverlies te beperken. kan dan ook met andere isolatiematerialen gewerkt worden zoals gecacheerd pur/pir en gecacheerd EPS. Het probleem dat zich daarbij voordoet is. zonder aan te geven op welke berekeningen en/of metingen deze uitspraak is gebaseerd. uitgaande van droge isolatie. 3] is gebleken dat voor f een waarde van 1. Gebruik van de factor f = 1. anders dan daarvoor een vaste bijdrage aan de R-waarde in rekening te brengen. precieze waarden zijn onmogelijk vast te stellen. ondanks claims hierover van fabrikanten dat die 'in de praktijk' gemeten zouden zijn. hoe minder groot de noodzaak voor een gesloten isolatie zoals cellulair glas bij een warmdakopbouw. De achtergrond hiervan is dat wanneer. Niet alleen zijn de isolerende eigenschappen van de substraatmaterialen en vegetatie beperkt. Hoe lichter het begroeiingssysteem is. moet zich realiseren dat deze eigenschap vooral in de winterperiode van belang is. Voor tuindaken heeft het daarentegen wel zin de verschillende lagen bij de berekening te betrekken.nl/sbr. vrijwel verwaarloosbaar. Bij de uitgesproken lichtgewicht systemen zoals mos-sedumvegetatiedaken. Voor het optimaal duurzaam functioneren van een tuindak is het van groot belang dat de waterdichte laag volledig wordt gekleefd op de onderconstructie.2 Thermische eigenschappen De bijdrage aan de warmteweerstand is bij vegetatiedaken. Let wel. Er wordt daarom aanbevolen bij (lichte) vegetatiedaken het gedeelte boven de waterdichte laag niet bij de bouwfysische berekening te betrekken. bijvoorbeeld door werkzaamheden. De consequentie hiervan is dat in een warmdakopbouw alleen cellulair glas in aanmerking komt als isolatie (compact dak).

dll?action=compi.3 Geluidsisolatie Met een begroeid dak kan een behoorlijke geluidsisolatie worden bereikt. zoals ook bekend in wandconstructies met buigslappe voorzetwanden. Reducties tot 50 dB zijn geen uitzondering. Ook voor dit aspect geldt dat er geen eenvoudige richtlijnen gegeven kunnen worden. 3. 12 of 58 3/24/10 11:19 AM .. Analyse van mogelijke invloeden moet worden overgelaten aan specialisten.4 2. Hierdoor ontstaat een massaveersysteem.0 0. in de zomer kan een tuindak een zeer gunstig effect hebben.1 Een redelijke bijdrage van een tuindak aan de warmteweerstand mag dan onder winterse omstandigheden twijfelachtig zijn. Kunststof drainagelaag Aarde Licht substraatmengsel Vegetatie 0.nl/sbr. Eenvoudige richtlijnen zijn hiervoor echter niet te geven. Beoordeling en berekening moeten worden uitgevoerd door een deskundige. Hierdoor wordt het reflecteren van geluid in belangrijke mate voorkomen.6 0. Afhankelijk van de dikte van de verschillende lagen en de massa van het substraatmengsel is er een redelijke tot aanzienlijke invloed op de warmtestroom. In de praktijk blijken vooral sedumdaken met een relatief open substraat goed te voldoen. Dergelijke systemen kunnen ondanks hun lage massa ook nog een redelijke bijdrage leveren aan de geluidsisolatie wanneer een verende drainagemat wordt toegepast. waardoor ook de geluidshinder op andere gebouwen wordt gereduceerd..sbr-info.nl.avans.ezproxy. Uiteraard geldt ook hier dat de te bereiken geluidsreductie sterk afhangt van de massa van met name de substraatlaag. Het uiteindelijke effect wordt overigens sterk beïnvloed door de detaillering en aanzienlijke 'geluidslekken' zoals lichtkoepels en dergelijke.Daken in 't groen http://www. Ook met de lichte vegetatiedaken kan een bijdrage worden geleverd aan de vermindering van geluidshinder. Denk hierbij vooral aan het effect van geluidsabsorptie door de vegetatielaag.

Bij voorkeur voor het dakbedekkingssysteem minimaal twee lagen dakbedekking toepassen. kan. Een beschermingslaag voor de waterdichte laag kan dan achterwege blijven. Losliggende kunststof banen zijn onder bepaalde voorwaarden toepasbaar in de relatief lichte vegetatiedaken. wanneer dit lekwater in de onderliggende ruimte binnendringt via stortnaden.of EPDM-dakbanen. Een goede bescherming wordt bereikt met het gebruik van een non-woven beschermvlies (geotextiel) van minimaal 300 g. vloeibaar aangebrachte bitumenlatex en gietasfalt voldoen. Samenvatting Voor het bereiken van een optimale veiligheid van het dakbedekkingssysteem kan men de volgende maatregelen treffen. De toplaag van het systeem moet wortelvast zijn conform prEN 13948.1 is al opgemerkt dat het de voorkeur verdient volledig gekleefde dakbedekkingssystemen toe te passen. dat de betonvloer direct op afschot gestort moet zijn. De meeste lekkages komen voort uit verkeerde details of fouten tijdens de uitvoering van de dakbedekking.of TPO-dakbanen. Hieraan kunnen verschillende merken APP. Deze behoefte neemt toe naarmate sprake is van een intensievere begroeiing. evenals de gevolgschade. Hierbij wordt de waterdichte laag volledig gekleefd op de direct op afschot gestorte (betonnen) onderconstructie. Zo'n lekkage wordt in het algemeen pas na geruime tijd ontdekt.. Het is dan in veel gevallen vrijwel niet meer mogelijk het eigenlijke lekkagepunt op te sporen zonder aanzienlijke graafwerkzaamheden. Bij een warmdak toepassing van een dampdicht isolatiemateriaal zoals cellulair glas.dll?action=compi. hangt af van het type kunststof bedekking. Bovendien moet de betonvloer afgevlinderd en gestraald zijn en voorzien zijn van een hechtingsbevorderende laag (primer). 13 of 58 3/24/10 11:19 AM .1 Algemeen In paragraaf 3. EPDM. Bij de lichtste vegetatiedaken. De toplaag van het systeem moet wortelvast (worteldoorgroeibestand) zijn conform prEN 13948. De meeste zekerheid ten aanzien van een duurzame waterdichtheid van de waterdichte laag wordt bereikt met minimaal twee lagen dakbedekking die aan de ondergrond en onderling volledig worden gekleefd. Gezien de consequenties voor het tuindak zelf is het van groot belang een zo veilig mogelijk systeem voor te schrijven.sbr-info.of SBS-gemodificeerde bitumen dakbanen. 4 Waterdichte laag 4. Een alternatief is een omgekeerd dak met een extra benodigde dikte van het isolatiemateriaal van 20% in combinatie met een goede dampdoorlatende drainagelaag. worden beperkt.nl. Niet-bitumenbestande pvc-banen zijn niet geschikt in verband met het risico van weekmakermigratie. -2 -2 4. worden vaak veroorzaakt door verkeerde materiaalkeuzes (bijvoorbeeld niet-wortelvaste dakbedekking) en mechanische beschadigingen door verkeerd gebruik en onderhoud. aangetoond middels een KOMO-attest-met-productcertificaat of een rapport van een Europees erkend instituut (notified laboratory) en dat de waterdichte laag wordt gecompartimenteerd in vakken van circa 250 m². Voor de toplaag komen in aanmerking: APP. hanteert men daarom in arren moede wel als 'oplossing' het aanbrengen van goten met eigen afvoeren onder de inwateringspunten. Doordat in een vegetatiedak of tuindak het water veel hoger komt in de details dan bij een 'normaal' dak.Daken in 't groen http://www. Toch zijn er in de praktijk ook vele succesvolle projecten gerealiseerd met losliggende dakbedekkingssystemen. waarvan sommige systemen in rolbaan. Deze voorwaarden zijn dat de banen wortelvast moeten zijn conform prEN 13948.2 Dakbedekkingssystemen Voor de bedoelde volledig gekleefde dakbedekkingssystemen komen diverse combinaties in aanmerking. onderling en op de ondergrond volledig gekleefd. dit onderling en op de onderconstructie volledig gekleefd en afgesmeerd met geblazen bitumen en afgewerkt met een volledig gekleefde dakbedekking verwerken. Lekkages die later optreden.m . De betreffende eigenschap moet zijn vastgelegd in een KOMO-attest-met-productcertificaat of een rapport van een Europees erkend instituut (notified laboratory). 1. Afschotlagen zijn namelijk te poreus om als 'dichte' ondergrond aangemerkt te kunnen worden.. 3. TPO.ezproxy. bij een beschadiging. Het is allereerst van belang de algemene systeemprestaties te formuleren. Hoe de compartimentering tot stand moet komen. Wanneer losliggende dakbedekkingssystemen zouden worden toegepast. is het nog redelijk eenvoudig om bij de waterdichte laag te komen voor het uitvoeren van eventuele reparaties.m . EPDM. maar uitsluitend op een dichte ondergrond. Ook voor deze dakbedekkingssystemen geldt dat zij moeten worden beschermd. Mocht zich dan een lekkage voordoen dan kan het gedeelte waarover het lek moet worden gezocht. vereist juist de detaillering op hoger opgaande delen zoals gevels de nodige aandacht in ontwerp en uitvoering. 2. 4.avans.of TPO-dakbanen. vloeibaar aangebrachte bitumenlatex en gietasfalt. Volledig gekleefde dakbedekkingen geven op dit punt een veel grotere zekerheid. dilatatievoegen en dergelijke. POCB-. Zoals ook al in de inleiding opgemerkt.of plaatvorm geleverd worden. ECB-. POCB-. Uitwerking van de technische omschrijving moet plaatsvinden in overleg met een deskundige. lekwater onder de waterdichte laag komen en zich tussen deze en de ondergrond verplaatsen. in het algemeen op basis van kunststof. Losliggende systemen Uit het voorgaande is het duidelijk dat een volledig gekleefd systeem verreweg de voorkeur verdient. ECB-. tenzij dampdichte (en dus waterdichte) isolatiematerialen zoals cellulair glas worden toegepast. Bij omgekeerddakconstructies houdt deze voorwaarde in. Bij de warmdak oplossing (cellulair glas) op het dakbedekkingssysteem bij voorkeur een beschermlaag aanbrengen van non-woven beschermvlies (geotextiel) in een minimumgewicht van 300 g.nl/sbr. Warmdakconstructies kunnen afhankelijk van het type isolatie daarom een risico inhouden. Dit betreffen bitumenbestand pvc-.of SBS-gemodificeerde bitumen dakbanen.

uitgevoerd op zowel EPS (20 kg. die aantoont dat een levensduur van 20 jaar te verwachten is. Op basis van bitumen SBS-systeem: laag gebitumineerde polyestermat kleven met bitumen 110/30. totale laagdikte 1. laag bitumenlatex. aangetoond middels een KOMO-attest-met-productcertificaat of een rapport van een Europees erkend instituut (notified laboratory). Aandachtspunten De ondergrond moet droog.of SBS-dakbanen. dik 3 mm. 2. spuiten.ezproxy. vlak en gesloten zijn.avans.nl. bepaald overeenkomstig NEN-ISO 846.dll?action=compi.5 mm. Bij het bitumenlatexsysteem moet de combinatie van de twee lagen bitumenlatex wortelvast zijn. geen perforatie vertonen door een vallichaam met een diameter van 10 mm. Representatieve ervaring met de gespecificeerde producten in het beoogde dakbedekkingssysteem.Daken in 't groen http://www. gestraald en voorgesmeerd. aan te tonen middels een KOMO-attestmet-productcertificaat of een rapport van een Europees erkend instituut (notified laboratory). Bij het branden van een toplaag moet erop worden gelet dat er geen bitumen 110/30 in de overlappen van de toplaag terechtkomt. Bij (lichte) vegetatiedaken of onderconstructies met naden kunnen ook losliggende dakbedekkingen in aanmerking komen.m ). laag polyestermat (180 g. volgens NEN-EN 12730: 2001. geen perforatie vertonen door een belasting met 20 kg. Dit moet worden aangetoond met een KOMO-attest-met-productcertificaat of een rapport van een Europees erkend instituut (notified laboratory). Systemen 1. uitgevoerd op zowel EPS (20 kg.nl/sbr. Gietasfaltsysteem: kleeflaag van elastomeer gemodificeerde bitumen. laag SBS-dakbanen branden.m-3) als geëxpandeerd perliet. dik 25 mm. laag gietasfalt.of SBS-dakbaan geschikt zijn voor toepassing onder gietasfalt. APP-systeem: laag gebitumineerde polyestermat kleven met bitumen 110/30. Het dakbedekkingssysteem mag bij de bepaling van de weerstand tegen statische belasting. Betonnen ondergronden moeten zijn afgevlinderd. Bij deze systemen moet compartimentering worden toegepast zoals hiervoor aangegeven en moet altijd tweelaags worden gewerkt met een wortelvaste toplaag. volgens NEN-EN 12691: 2001. Het dakbedekkingssysteem mag bij de bepaling van de weerstand tegen stootbelasting. aangetoond middels een KOMO-attest-met-productcertificaat of een rapport van een Europees erkend instituut (notified laboratory). dik 3 mm. laag APP. Bitumenlatexsysteem: laag SBS-dakbanen kleven met bitumen 110/30. Met een kunststof of rubber (EPDM-)toplaag EPDM-toplaag: laag gebitumineerde polyestermat kleven met bitumen 110/30. Pvc-materialen moeten bestand zijn tegen de invloed van micro-organismen. Bij het gietasfaltsysteem moet de APP.. Systeemprestaties Wortelvast overeenkomstig prEN 13948 in het betreffende dakbedekkingssysteem.m-3) als beton. bij voorkeur met elastomeer gemodificeerde primer. Wanneer het dakbedekkingssysteem bestaat uit een combinatie van een bitumen dakbaan en een kunststof dakbaan dient aangetoond te zijn middels een KOMO-attest-met-productcertificaat of een rapport van een Europees erkend instituut (notified laboratory) dat de betreffende kunststof dakbaan geschikt is voor toepassing in contact met bitumen. spuiten. laag APP-dakbanen branden. Dit moet worden aangetoond met een KOMO-attest-met-productcertificaat of een rapport van een Europees erkend instituut (notified laboratory). ingebed in vloeibaar aangebrachte bitumenlatex.. ECB-toplaag: -2 14 of 58 3/24/10 11:19 AM .sbr-info. vanwege de vereiste wortelvastheid. laag wortelvaste EPDM-dakbanen of EPDM-membraan kleven met koude bitumen kleefstof of lijm of met SBS of butyl gecacheerde EPDM-dakbaan kleven met bitumen 110/30.

POCB-toplaag: laag gebitumineerde polyestermat kleven met bitumen 110/30.. laag POCB-dakbanen kleven op de verweekte afsmeerlaag. laag gecacheerde TPO-dakbanen kleven in de verweekte afsmeerlaag.als tuindaken worden gegeven in bijlage 2. vlak en gesloten zijn. is het nodig haakse details toe te passen. Bij het branden of kleven van de toplaag moet erop worden gelet dat er geen bitumen of kleefstof in de overlappen van de toplaag terechtkomt vanwege de vereiste wortelvastheid. afsmeerlaag van bitumen 110/30. gestraald en voorgesmeerd.3 Details Om beschadiging van de waterdichte laag zo veel mogelijk te beperken. Bij vegetatiedaken of onderconstructies met naden kunnen ook losliggende dakbedekkingen in aanmerking komen. de overlappen apart lassen met hete lucht. Bij TPO-dakbanen kan afhankelijk van het fabrikaat de toplaag ook worden gekleefd met koude bitumen kleefstof of lijm. laag gebitumineerde polyestermat kleven met bitumen 110/30. 4. Betonnen ondergronden moeten zijn afgevlinderd.ezproxy. 6. Aandachtspunten De ondergrond moet droog. Foto 8 Uitvoering dakbedekking Foto 9 15 of 58 3/24/10 11:19 AM . Enkele oplossingen voor zowel vegetatie. afsmeerlaag van bitumen 110/30.sbr-info. laag ECB-dakbanen kleven op de verweekte afsmeerlaag.dll?action=compi.Daken in 't groen http://www.nl/sbr..avans. Bij deze systemen moet compartimentering worden toegepast als hiervoor aangegeven en moet altijd tweelaags worden gewerkt met een wortelvaste toplaag. afsmeerlaag van bitumen 110/30. Als belangrijkste algemene aanwijzing geldt dat steeds alle dakbedekkingslagen inclusief beschermingslaag moeten worden aangebracht voordat elementen zoals tuinmuurtjes en dergelijke worden geplaatst. bij voorkeur met elastomeer gemodificeerde primer.nl. TPO-toplaag: laag gebitumineerde polyestermat kleven met bitumen 110/30. Deze kunnen worden ontleend aan het BDA Dakboekje of de Vakrichtlijn gesloten dakbedekkingssystemen [lit. 7].

Dakopstanden Dakopstanden moeten tot minimaal 100 mm voorbij de kim duurzaam zijn afgeschermd zonder gebruik te maken van open vuur.dll?action=compi.sbr-info. Bij thermisch geïsoleerde daken moet minimaal 500 mm vanaf de dakdoorbreking thermisch isolatiemateriaal worden toegepast dat voldoet aan klasse A2 conform NEN-EN 13501-1. Dit kan juist bij een groen dak desastreuze gevolgen voor de vegetatie hebben. De trechters moeten voor onderhoud en reiniging altijd toegankelijk blijven. Figuur 4 toont een detail van een volvulsysteem hemelwaterafvoer met opzetring (en filter) en een deksel in combinatie met een licht 16 of 58 3/24/10 11:19 AM . Dakrandaansluitingen bij de gevel mogen over een breedte van 0. Hoewel de hemelwaterafvoer theoretisch ook mogelijk is met het zogenoemde volvulsysteem (bijvoorbeeld Pluvia).5 Hemelwaterafvoer In de uitvoering moet zorgvuldig gecontroleerd worden dat de hemelwaterafvoeren zich op de relatief laagste punten van het dak bevinden. moet de toepassing daarvan in begroeide daken in het algemeen worden ontraden. Gevelaansluitingen Bij gevelaansluitingen mag over een breedte van 0. waardoor de afvoercapaciteit sterk afneemt. De reductiefactor voor de regenintensiteit. voordat de dakbedekkingsconstructie respectievelijk het dakbedekkingssysteem wordt aangebracht.gesloten dakbedekkingssystemen. ontluchtingen en dergelijke) moet de onderconstructie zijn afgeschermd tegen open vuur.nl. Het hemelwater moet zonder vervuiling van het dak worden afgevoerd. Hiervoor wordt een minimumbreedte van 0.nl/sbr.4 Brandveilig werken . Een gevelaansluiting is de onderzijde van een aan het dakvlak aansluitend bouwdeel dat meer dan 1.uitgangspunten Algemeen Platte daken moeten worden ontworpen en gedetailleerd conform NVN 6050: Eisen aan ontwerp en detaillering voor brandveilig werken aan daken .ezproxy. De afvoer van deze systemen kan al snel worden belemmerd door blad en ander groen afval.75 m niet met open vuur worden gewerkt. te berekenen conform NEN 3215 en NPR 3216.75 m van de gevel niet met open vuur in aanraking komen.avans. In de details die zijn opgenomen in bijlage 2 is hier rekening mee gehouden.Daken in 't groen http://www. Dakdoorbrekingen Rondom dakdoorbrekingen (afvoeren. Uitvoering gietasfalt Foto 10 Uitvoering EPDM-dakbaan 4. moet volgens NEN 3215 en NTR 3216 worden bepaald.3 m geadviseerd. Bij de bepaling van de afvoercapaciteit. 4. die nodig is voor de berekening van de hemelwaterbelasting Qh. Hiervoor gelden de volgende uitgangspunten.1 m boven het dakvlak uitsteekt. moet ook rekening worden gehouden met de reductiefactor van de vegetatie.. Dakranden Bij dakranden moet de onderconstructie duurzaam worden afgeschermd opdat er geen open vuur bij brandbare materialen dan wel via naden en kieren in de constructie kan komen.. Vegetatievrije zones Bovenstaande bepalingen hebben geen consequenties voor de breedte van vegetatievrije zones langs dakranden en gevelaansluitingen. Slechts onder de volgende strikte voorwaarden is toepassing in begroeide daken mogelijk: De trechters moeten verdiept in het dak worden aangebracht.

avans.nl/sbr.ezproxy. vegetatiedak. Figuur 4 Detail van een volvulsysteem hemelwaterafvoer met opzetring (en filter) en een deksel in combinatie met een licht vegetatiedak 17 of 58 3/24/10 11:19 AM .dll?action=compi.nl.sbr-info..Daken in 't groen http://www..

Het is daarom van belang om langs dakranden en bij de hwa's een grotere hoeveelheid drainagemateriaal of een drainagemateriaal met een groter drainerend vermogen toe te passen. De drainagecapaciteit kan echter op den duur afnemen.150 sedumkruiden-gras > 150 .200 gras-kruiden 60 0. polyamide.60 > 60 .100 mos-sedum mos-sedum sedummos-kruiden > 100 .1 Drainagelaag Ieder groen dak moet ergens in de laagopbouw een drainerende functie hebben. Tabel 5A Waterhoudend vermogen van vegetatiedaken (extensieve dakbegroeiing) Bouwhoogte substraatlaag (mm) 20 .dll?action=compi. al dan niet met de mogelijkheid van wateropslag als vochtbuffer. Om water te kunnen afvoeren. Effectief afschot wil zeggen het afschot in de eindsituatie.nl/sbr. Drainagematerialen moeten op grond van NEN-EN 13252 voorzien zijn van het CE-merk. Hierop wordt nog in hoofdstuk 9 teruggekomen. HDPE. polyamide vlechtmatten. Daar staat tegenover dat drainagematerialen ook bestand moeten zijn tegen stoffen die worden afgegeven door de beplanting. slagvast polystyreen. Bij gras-kruidenvegetatiedaken en tuindaken is dit in het algemeen een aparte drainagelaag. 4. Ter oriëntatie wordt in de tabellen 5A en 5B een overzicht gegeven van het waterhoudend vermogen van de vegetatie bij respectievelijk vegetatiedaken en tuindaken.40 > 40 . De ontwerper moet zich er daarom goed van vergewissen of de leverancier omtrent de eigenschappen goed onderbouwde specificaties en garanties afgeeft..en kruidenvegetatiedaken wordt deze functie ook wel gecombineerd met de filter.nl. voorgevormde drainageplaten. drainagebanen van kunststofschuim met een cachering van non-woven geotextiel (filterlaag). meestal gemodificeerd geëxpandeerd polystyreen (EPS) in plaatvorm. bij de mos-sedum.sbr-info. die leverbaar zijn in diverse kunststoffen zoals PE. 5 Drainagelaag en filterlaag 5. De vereiste drainagecapaciteit kan worden berekend volgens DIN 4095.60 0. Zoals al bij een aantal details is aangegeven. grof gevlochten drainagematten van polyamide met een cachering van non-woven geotextiel (filterlaag). ook op lange termijn nog een drainerende werking hebben en drukvast en chemisch neutraal zijn. Afvoer van water betekent dat steeds dichter bij de eigenlijke hemelwaterafvoeren de drainerende capaciteit groter moet zijn. Bij sommige op de markt zijnde tuindaksystemen heeft de laag daarnaast ook een vochtbufferfunctie. Bovengenoemde eisen zijn niet in normen of richtlijnen vastgesteld in de vorm van kwantitatieve eisen. De afvoercapaciteit van stortmaterialen moet worden bepaald volgens NEN-ISO 12958.. 3.avans. eventueel opgenomen in de substraatlaag.ezproxy.Daken in 't groen http://www. Voor drainagelagen zijn zeer veel materialen beschikbaar. Van de leverancier van het betreffende daktuinsysteem moet daarom verlangd worden dat hieromtrent gegevens worden overlegd. 6. 5.en beschermingsfunctie. Het verdient aanbeveling om in bestekken deze norm van kracht te verklaren. 2. Zij moeten vorstbestand zijn. is dit goed te combineren met een grindstrook of met betontegels (vegetatievrije zone) die daarbij ook een belangrijke brandwerende functie hebben. Mogelijke materialen voor drainagelagen zijn: 1. natuurlijke minerale materialen zoals gebroken grind en lavasteen. Verder mogen zij geen stoffen afgeven die voor de vegetatie schadelijk kunnen zijn.50 a Tabel 5B Waterhoudend vermogen van tuindaken (intensieve dakbegroeiing) Bouwhoogte substraatlaag (mm) Vegetatie Waterhoudend vermogen als percentage van de gemiddelde jaarlijkse neerslag (%) Reductiefactor voor de gemiddelde jaarlijkse neerslag α a 18 of 58 3/24/10 11:19 AM .45 Vegetatie Waterhoudend vermogen als percentage van de gemiddelde jaarlijkse neerslag (%) 40 45 50 Reductiefactor voor de gemiddelde jaarlijkse neerslag α 0. kunststofschuim. Op de eerste plaats moet de drainagelaag het overtollige water kunnen afvoeren.40 55 0.55 0. Deze geeft bij een bepaald minimaal afschot de hoeveelheid af te voeren water per tijdseenheid. waarvan diverse worden geleverd als onderdeel van een systeem. is het van wezenlijk belang dat de ondergrond een effectief afschot heeft van minimaal 1%.

die in de praktijk vaak een onderdeel is van de drainagelaag.ezproxy.3 Filterlaag De belangrijkste functie van de filterlaag is dat kleine deeltjes worden tegengehouden. De filterlaag. bodembedekkers. > 150 . De filterlaag moet daarom zorgvuldig worden aangebracht met overlappen van ten minste 100 mm breed en langs alle opstaande kanten omhoog worden gezet tot de bovenzijde van de substraatlaag. heesters en bomen > 90 0. In de SBR-Dakbegroeiingsrichtlijn [lit.250 gazon.sbr-info.40 > 250 . Hemelwaterafvoeren moeten voorzien zijn van een (eventueel verlengde) korfconstructie en dienen minimaal ieder seizoen te worden gereinigd.60 0. 5. Ook hierbij moet men erop toezien dat de leverancier specificaties overlegt.avans.30 > 500 gazon.dll?action=compi. Het verdient aanbeveling om van de leverancier een specificatie te vragen conform deze eisen. Voor het goed functioneren van de drainagelaag is het noodzakelijk dat de hemelwaterafvoeren zowel herkenbaar als aan de bovenzijde goed bereikbaar zijn.Daken in 't groen http://www. 19 of 58 3/24/10 11:19 AM .nl/sbr.75 5. bodembedekkers en heesters 70 0. is een goed afschot van essentieel belang. bodembedekkers en lage heesters 60 0. Als materialen worden in het algemeen polyestermat of polypropyleen-polyethyleenmat toegepast.30 0.500 gazon.nl. Deze hebben over het algemeen te maken met slecht afschot en/of een verkeerd substraat. moet op grond van NEN-EN 13252 voorzien zijn van het CE-merk en bestand zijn tegen de materialen die van de beplanting afkomstig zijn en zelf geen stoffen afgeven die schadelijk zijn voor beplanting of milieu. Bij gebruik van polyestermat geldt als eis dat deze bestand moet zijn tegen water. Dat wil zeggen dat de binding van de polyestervezels niet tot stand gebracht mag zijn met een wateroplosbaar bindmiddel. 2] staan eisen waaraan de filterlaag moet voldoen.10 De bijdrage aan de vermindering van het hemelwateraanbod op de afvoeren wordt bepaald door de reductiefactor voor de regenintensiteit als weergegeven in tabel 6 (NEN 3215) Tabel 6 Reductiefactor voor de regenintensiteit (NEN 3215)*) Soort dak Plat groen dak met substraatlaag > 250 mm Plat groen dak met substraatlaag ≤ 250 mm Hellende groene daken > 3° en ≤ 45° Reductiefactor α 0.of tuindak wordt begonnen. zodat de onderliggende drainagelaag niet verstopt raakt en ook na vele jaren nog goed kan functioneren. Bij de uitvoering moet daarom het afschot in de onderconstructie zorgvuldig worden gecontroleerd voordat met de opbouw van het vegetatie. Dit zelfde geldt ook voor de drainagematerialen.2 Aanwijzingen voor de uitvoering Het komt in de praktijk wel voor dat vegetatie.. Zoals in deze publicatie op meerdere plaatsen wordt aangegeven.of tuindaken natte plekken vertonen..

ezproxy.nl/sbr..nl..avans.dll?action=compi. 20 of 58 3/24/10 11:19 AM .sbr-info.Daken in 't groen http://www.

Minerale korrels. Substraten kunnen in de volgende typen worden onderscheiden. Dergelijke matten worden eigenlijk alleen maar gebruikt voor vegetatiedaken. Foto 11 Plaatsing van een vegetatiemat Tabel 7 Diverse gegevens substraatmaterialen Substraattype Substraatmaterialen Volumegewicht (kg. eventueel in combinatie met polyestervlies of kokosmatten en gevuld met een substraat van bims. Tezamen met de beplanting is hier voor een belangrijk deel sprake van levend materiaal. leisteen. humus. Dit zijn fabrieksmatig vervaardigde producten zoals gemodificeerd kunststofschuim (bijvoorbeeld polyurethaanvlokken met nutriënten) en een speciaal type steenwol.% 21 of 58 3/24/10 11:19 AM .avans. lava of geëxpandeerde klei verbeterd worden.sbr-info.Daken in 't groen http://www. 2.%) 2) pH-waarde Gehalte aan organisch materiaal 1300-1500 10-20 6.ezproxy.. lava. Vegetatiematten met een driedimensionale polyamidewapening zijn toe te passen tot circa 45° dakhelling. Bovendien krimpen ze onder invloed van vochtverschillen. klei en boomschors en meestal ook al voorzien van de begroeiing. 2]. Substraatplaten. Bij daken met een sterke helling (> 20°) is het ongewenst een vegetatiemat te gebruiken met een drager van kokos of jute omdat deze materialen verteren.5-7. al dan niet met toeslagmateriaal in de vorm van lava. Voorgemengde natuurlijke materialen zoals turf gemengd met de eerdergenoemde toeslagstoffen of humushoutsnippermengsels met toeslagstoffen. 6 Substraatlaag 6. waarbij hoge eisen worden gesteld aan de lucht-/waterhuishouding in combinatie met het gewicht. Goede daksubstraten zijn van aanzienlijk betere kwaliteit dan 'gewone aarde'. is vanzelfsprekend het meest essentiële onderdeel van elk begroeid dak. Het betreft polyamidevlechtmatten. Het is van groot belang hierbij deskundig advies in te winnen. Dit betreft aarde-schuimmengsels. 5.nl. 1. De kwaliteit ten aanzien van windweerstand. bims of geëxpandeerde kleikorrels en zandmengsels met toeslagstoffen. duurzaamheid en brandwerendheid dient scherp in het oog gehouden te worden. Tabel 7 toont een aantal belangrijke eigenschappen van de verschillende substraattypen en daarbij gebruikte materialen. Substraatlagen moeten voldoen aan de eisen zoals gesteld in de SBR-Dakbegroeiingsrichtlijn [lit. waarna op termijn afschuiven kan optreden. bims. De aarde moet vóór gebruik met organische of minerale toeslagstoffen zoals turf. Vegetatiematten. Er zijn ook minerale substraten in de handel met daarin gerecyclede materialen zoals gebroken dakpannen. Ter plaatse gemengd stortgoed. Om te voldoen aan het Bouwbesluit moet voldoende brandwerendheid en windvastheid aangetoond worden door middel van een KOMO-attest-met-productcertificaat of een rapport van een erkend Europees instituut (notified laboratory). Aardeschuim 950-1200 nat 2) -3 Maximale water-opname (vol. De praktijk heeft laten zien dat gebruik van niet verbeterde (gewone) tuinaarde op daken dikwijls leidt tot degeneratie als gevolg van verdichting en verzuring.m ) droog 1. Omdat aangetoond moet worden dat wordt voldaan aan het Bouwbesluit is het essentieel dat de leverancier van dergelijke matten door middel van een KOMO-attest-met-productcertificaat of een rapport van een erkend Europees instituut (notified laboratory) zowel het brandgedrag als de windweerstand onderbouwt.%) 40-50 Luchtgehalte (vol. Dergelijke materialen worden over het algemeen gebruikt in substraten.5 1-3 gew. gehumificeerde boomschors en een kleifractie. Het betreft hier meestal mengsels van natuurlijke minerale materialen zoals lava..nl/sbr. Ter plaatse gemengd A. ook wel groeimedium genoemd en soms vegetatiedragende laag.dll?action=compi. afhankelijk van het ontwerp.1 Substraattypen De substraatlaag. Vooral substraatplaten van kunststofschuimen hebben een slechte brandwerendheid wanneer ze niet worden afgedekt met een (extra) substraatlaag. 4. zand. 3.

% 50-70 vol. Gemodificeerd kunststofschuim B.5-7. die niet gemakkelijk ongedaan kan worden gemaakt. moet met verdere uitvoering worden gewacht tot het overtollige water is weggevloeid. Lava B.m-2. Figuur 5 Detail hellend vegetatiedak 22 of 58 3/24/10 11:19 AM .nl. 75 ? - 4) Voldoet niet aan de gestelde eisen in de SBR-Dakbegroeiingsrichtlijn [lit. Steenwol 5.m-2.%.0 7. Bij de in hoofdzaak minerale substraatmaterialen is de zetmaat wat minder.5 5.5 6.0 6.5 - - B.0 6.5-7. klei D.. stortgoed B. moet men er rekening mee houden boven een dakhelling van 20° maatregelen te treffen om afschuiving te voorkomen.5-6. Minerale korrels 1000-1250 1500-1750 750-900 550-850 800-900 80-120 1350-1550 1000-1300 1350-1450 800-1000 120-160 3) 800-1000 120-180 70-85 ca.5 7. 200-300 ca.2 Aanwijzingen voor de uitvoering De 'zetmaat' voor stortgoedmaterialen bedraagt 10 à 20 vol. Zand + toeslag1) 2.Daken in 't groen http://www..% 6-10 gew. bims en geëxpandeerde kleikorrels. Bij toepassing van zeer lichte substraattypen voor vegetatiedaken moet men zorgvuldig de richtlijnen van de betreffende leverancier opvolgen.5-7.% 50-70 vol.0-7. Voorgemengde natuurlijke materialen A. nat circa 30 kg. Hiervoor zijn verschillende middelen beschikbaar zoals verankeringsmatten en/of dwarslatten zoals aangegeven in figuur 5 en foto 12. bij humeuze materialen wat meer.5-7. Polyamidevlechtmat + toeslag 1) 1200-1350 1550-1750 200-600 500-600 1000-1300 1100-1300 25-35 55-80 50-75 45-55 50-60 45-55 45-55 55-65 15-25 10-20 10-20 10-15 10-20 10-25 40-42 30-40 6.5-7.0-8. 85 6.5 3-5 gew. Aardeschuim + toeslag 1)4) 1200-1450 1600-1900 35-45 10-20 6. Substraatplaaten A. Geëxp. Slakken 4.% 8-12 gew. 25 ca.% C. Wanneer losgestorte materialen door neerslag erg nat zijn geworden.2].ezproxy.nl/sbr. Kokosmat + toeslag1) 1) Minerale materialen zoals lava.% - 3. 60 10-25 ca. Wanneer dergelijke systemen worden toegepast op hellende daken.% 18-22 gew. Erg natte substraten mogen niet betreden worden aangezien vooral bij die op humusbasis een sterke verdichting kan optreden. Vegetatiematten A. Turfmineraal B. In dat verband wordt opgemerkt dat substraten die voldoen aan de SBR-Dakbegroeiingsrichtlijn zeer weinig organische massa bevatten. 3) Droog circa 20 kg.avans. Bims-Lava C.dll?action=compi. 6.0 5-7 gew.% 4-8 gew. 2) Bij maximale wateropname.5-7.sbr-info.0-8.5 6. Humus-houtsnippers A.

dll?action=compi. Foto 12 Uitvoering van een voorziening tegen afschuiving bij een hellend dak 23 of 58 3/24/10 11:19 AM .ezproxy...nl.Daken in 't groen http://www.avans.sbr-info.nl/sbr.

onderliggende kolommen en dergelijke.2 Bevochtiging 24 of 58 3/24/10 11:19 AM . In het geval van opgaand gevelwerk is het ook mogelijk aanvullende verankering toe te passen.ezproxy. Door gebruik van een verankering is het echter mogelijk ook hogere struiken en bomen te laten groeien op relatief dunne substraatlagen.avans. Ook is het denkbaar in de onderconstructie speciale voorzieningen te treffen zoals aangegeven in figuur 7. Globaal betekent dit dat men voor een boom van 10 m hoogte een minstens 1 m dikke substraatlaag nodig heeft. maar in sommige gevallen ook constructief onmogelijk maken.sbr-info.nl.Daken in 't groen http://www.. Een voorbeeld van het plaatsen van dergelijke bomen wordt gegeven in foto 13. dan moet de substraatlaag worden aangepast.dll?action=compi. opbouwen. Figuur 6 Verankering Foto 13 Het plaatsen en verankeren van bomen 7. Het is daarbij echter wel nodig een juiste verankeringsmethode te gebruiken. Wil de ontwerper om wat voor reden dan ook toch de substraatlaagdikte toepassen die hoort bij de betreffende bomen. Het is duidelijk dat dit leidt tot zeer hoge belastingen die de toepassing van een dergelijk tuindak niet alleen kostbaar. dat wil zeggen niet aanbevolen.nl/sbr.. verankeringsmethode en vier principes die wel aanbeveling verdienen. dan verdient het aanbeveling slechts plaatselijk deze grotere dikte toe te passen en wel daar waar de grootste constructieve draagkracht beschikbaar is zoals bij dakranden.1 Verankering Wil men in een tuindak ook hoge struiken en bomen laten groeien. 7 Beplanting 7. Figuur 6 toont drie voorbeelden van respectievelijk een onjuiste.

5. Bevochtiging in de vorm van besproeiing of bevloeiing kan voor tuindaken van belang zijn voor een permanent goed begroeiingsresultaat. 2. met behulp van een poreuze buis. Bevloeiing door capillariteit. Het is wel van belang dat in de winter de waterspiegel wordt verlaagd naar nul om vorstschade te voorkomen. 4.nl/sbr.sbr-info.32). met behulp van slang en sproeier. De hedendaagse systeemtechniek is gericht op instandhouding zonder kunstmatige watergiften.avans.Daken in 't groen http://www. ook om het brandgevaar te beperken.nl. Osmotische bevloeiing.dll?action=compi. die door osmotische druk wordt geregeld (figuur 8).. Automatische besproeiing.. Zie ook tabel 8 inzake aanvangsonderhoud. maar is tegenwoordig niet meer per se noodzakelijk. Figuur 7 Speciale voorzieningen voor het verankeren van bomen 25 of 58 3/24/10 11:19 AM . Foto 14 toont een voorziening voor automatisch geregelde bevochtiging. Constante bevloeiing. Het effect van niet-besproeien kan men beperken door de juiste (droogteminnende) beplanting te kiezen. Bij een gras-kruidenvegetatiedak moet in tijden van droogte soms worden gesproeid. Mobiele besproeiing. waarbij een vlotter het openen en sluiten van de watertoevoer regelt (zie figuur 8 op blz. waarbij een ingegraven buis de sproeiers voedt (zie figuur 8). Voorbeelden van bevochtigingstechnieken zijn: 1. systemen met een geforceerde waterspiegel op het dak worden ook in Nederland steeds meer toegepast. De noodzaak van een watergeefsysteem is dus afhankelijk van de opbouw van de daktuin en de gekozen beplanting. 3. Bij vegetatiedaken is na de aanvangsperiode (tot 'volgroeiing') besproeien niet of nauwelijks nodig.ezproxy.

.dll?action=compi.ezproxy. 26 of 58 3/24/10 11:19 AM . [lit.3 Plantenkeuze Op het gebied van plantenkeuze voor vegetatiedaken en tuindaken is zeer veel informatie beschikbaar.nl/sbr..1]. onder andere Hoffmann [lit.nl. waardoor het tuindak in sectoren kan worden besproeid.avans. Liesecke c. 9]. Ook verschillende leveranciers van vegetatiedaksystemen hebben hierover veel gegevens. Als cyclus wordt in droge perioden aanbevolen: ochtend: geringe besproeiing. nat: sterke besproeiing (ter compensatie van de uitdroging van overdag). 7. Foto 14 Installatie voor automatisch watergeefsysteem Figuur 8 Enige bevochtigingssystemen De automatische besproeiing wordt door een uurwerk geregeld.Daken in 't groen http://www.sbr-info. 8] en Krupka [lit.s.

vooral gras-kruidenvegetatiedaken. slechte groei. opwarming van de ondergrond in de winter door het onderliggende gebouw in combinatie met verdroging door wind: vorstschade. Dit soort begroeide daken kan namelijk erg glad zijn.avans. In het algemeen geldt dat beplanting die normaliter in het Nederlandse klimaat maar beperkt vorstbestand is.c. het eventueel inzaaien of afsprossen van kale plekken en het eenmaal per jaar bemesten van de vegetatie. wortelgestel zeer agressief wortelende gewassen zoals bamboe. Tabel 8 Aanvangsonderhoud vegetatiedaken en lichte tuindaken Vegetatiedaken (extensieve begroeiing) Platte daken Hellende daken Lichte tuindaken (eenvoudige intensieve begroeiing) Platte daken Hellende daken mos-sedum mos-sedumkruiden sedumgras-kruiden gras-kruiden mos-sedum mos-sedumkruiden sedumgras-kruiden gras-kruiden kleine heestersstruiken Aanvangsbesproeiing Intervalbesproeiing Bemesten Nabemesten (1 x per jaar) Wieden 1) struiken-grote struiken gras-kruiden heesters + + + o + + + + + + - + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + o - - - - o - o - - - - + - + - o - Wieden vegetatievrije zones Maaien Snoeien o - - + o o o o - 27 of 58 3/24/10 11:19 AM . extreem laag door wind en schaduw: verdroging en slechte groei. Tabel 8 geeft enige aanwijzingen voor het onderhoud aan vegetatiedaken en tuindaken dat vooral in aanvang nodig is of kan zijn. niet geschikt is voor daken. In diezelfde bijlage is ook een tabel opgenomen met enige planten die bijzonder goed bestand zijn tegen droogte en een tabel die informatie geeft over de overlevingskansen van een aantal plantensoorten. Bij het ontwerpen van beplantingsplannen voor vegetatiedaken en tuindaken moet er rekening mee worden gehouden dat de omstandigheden op daken zwaarder zijn dan in de volle grond. 7. Wanneer men onder andere ten behoeve van het onderhoud vegetatievrije zones toepast. van groot belang dat de veiligheid zorgvuldig in acht wordt genomen.sbr-info.. is het van belang dit onderhoud ook daadwerkelijk te plegen in die zones. substraatdikte beperkt door wortelbaar volume: windschade..dll?action=compi. Daarnaast hebben het eigenlijke gebouw en de omliggende bebouwing een aanzienlijk effect op het dakmilieu.q.ezproxy. aangezien anders overtollige plantengroei de details kan bedreigen. vorst. zelfs gecertificeerde wortelvaste dakbedekkingen voldoen op termijn niet bij dit soort beplantingen.nl/sbr. slechte of beperkte ontwikkeling op termijn. Hierbij blijft het onderhoud meestal beperkt tot het verwijderen van ongewenste vegetatie.of tuindak moet rekening gehouden worden met de noodzakelijke voorzieningen om het onderhoud veilig en arbotechnisch verantwoord te kunnen uitvoeren. Bij het ontwerp van een vegetatie. In bijlage 3 zijn tabellen opgenomen van bomen en planten die een bepaald risico kunnen vormen. Voor vegetatiedaken is het aan te bevelen één à twee inspectie. Het is bij hellende daken. maar zeker ook van de beplantingskeuze. wind wind: windschade. Aspecten die afgewogen moeten worden bij de plantenkeuze zijn: temperatuur extreem hoog door opwarming van omliggende gevels: verdroging of verbranding (bladschade). bladschade en omwaaien. riet. onderhoudsrondes per jaar uit te voeren. Snel groeiende bomen kunnen gevaar veroorzaken vanwege hoge belastingen en vangen als hoge bomen ook echt meer wind.of tuindak. Bij tuindaken moet het onderhoud afgestemd zijn op het ontwerp van de tuin en de gekozen beplanting. Zeker voor tuindaken verdient het aanbeveling een onderhoudscontract met een hovenier en een dakaannemer te sluiten. reiniging van grindstroken en hwa's. Zie hiervoor ook hoofdstuk 9 'Overige veiligheidsaspecten'. de beplanting loopt namelijk te vroeg uit in het voorjaar waardoor deze kan bevriezen.Daken in 't groen http://www. duivelswandelstok niet toepassen op daken. Dit kan variëren van 8 keer per jaar tot zelfs 26 keer per jaar bij aanwezigheid van gazons.nl.4 Onderhoud Het benodigde onderhoud aan begroeide daken varieert sterk en hangt daarbij niet alleen af van het type vegetatie.

Bijzaaien Bijplanten Bestrijding van schadelijke planten Inspectie hwa's en controle drainagesysteem + + - - - - - o o o o o o + + + + + + + + + + 1) Bij sedum wordt klein onkruid zoals straatgras meestal niet verwijderd.dll?action=compi. + noodzakelijk .nl.zo nodig o bij uitzondering 28 of 58 3/24/10 11:19 AM .nl/sbr.avans.Daken in 't groen http://www.sbr-info.ezproxy...

Dit proces kan doorgaan tot op de dakbedekking. Het gewicht is dus een factor 3 tot 15 te laag en aangezien de genoemde gewichten uitgaan van de natte toestand kan deze factor nog wel hoger liggen onder droge omstandigheden. Hiertoe behoren vergroting van de verdamping en uitdroging van de bodem. dat wil zeggen professionele. Een normale dakbedekking moet ook de extreme belasting van ongeveer 4.m . Deze 'fout' zit in het verschijnsel 'drukvereffening'. de vorm van het gebouw en van het begroeide dak. Behalve voor pannendaken houden NEN 6707 en NPR 6708 geen rekening met drukvereffening. worden bepaald door de winddruk.m bedraagt en het maximumgewicht 150 kg.m . In werkelijkheid speelt drukvereffening een belangrijke rol. die op zichzelf wel goed is te bevestigen aan de onderconstructie.5 kPa is een massa nodig van ten minste 400 à 450 kg. Windbelasting wordt immers veroorzaakt door het verschil in luchtdruk onder en boven de betreffende laag. Een vegetatiedak is echter niet verankerd aan de onderconstructie. het afrukken van bladeren en takken. Bovendien is ook niet bekend of in de loop van de tijd de luchtdoorlatendheid van een vegetatiedak wellicht aanzienlijk verandert. is er nog steeds geen duidelijke aanwijzing te geven voor een betrouwbare berekening. Voor een goede. de gebouwde omgeving en de hoogte en vorm van het gebouw. Als algemene aanwijzing kan nog worden opgemerkt dat ingeplante of ingezaaide vegetatiedaken wel degelijk windgevoelig kunnen zijn zolang het substraat nog niet is begroeid.nl. gedimensioneerd worden. Het is nog steeds niet goed mogelijk om betrouwbaar te voorspellen of een begroeid dak er wel of niet zal afwaaien tijdens een zware storm als gevolg van de onderdruk die ontstaat door de vorm van het gebouw. wordt het door de wind dan laagje voor laagje afgepeld. Voor een algemeen begrip kan worden aangenomen dat deze belasting in de orde van 4. Hoe die rol vertaald zou moeten worden in een betrouwbare drukvereffeningscoëfficiënt is echter nog steeds niet bekend. Het probleem is echter zoals hiervóór ook al opgemerkt.2 Drukvereffening De in rekening te brengen windbelasting op een dakconstructie hangt af van de locatie..dll?action=compi.m is zelfs bij het zwaarste vegetatiedak niet aanwezig.0 kPa zal bedragen en de daarvoor benodigde compenserende massa van 200 kg. het ontwortelen van bomen en indringing van vorst. moet er dus een fout zitten in de berekening van de windbelasting volgens de norm. ontwikkeling van de vegetatiedaken is het van groot belang dat er meer inzicht wordt verkregen omtrent het verschijnsel drukvereffening en de daaruit voortvloeiende rekenprocedure. deze kan daarom in de gebruikelijke materialen. wordt dat drukverschil snel vereffend en neemt de belasting dus af.5 kPa zal liggen. zodat een aanzienlijke schade ontstaat.5 kPa kunnen doorstaan. Bij de meeste vegetatiedaken is sprake van een wortelverankeringslaag en die kan doorlopen tot onder de vegetatievrije zones. De consequentie van deze situatie is onder meer dat de dakbedekkingsconstructie ook zonder afwerking van dakvegetatie of -tuin moet voldoen aan NEN 6707 en NPR 6708. Toch is al lang bekend dat in de praktijk menig vegetatiedak in de verste verte niet voldoet aan NEN 6707. Voor de onderconstructie is dit geen probleem. Hoewel het dus zeker is dat de werkelijke windbelasting op lichte vegetatiedaken lager is dan volgens NEN 6702 en NPR 6708 kan worden aangenomen. Omdat het in de praktijk maar zelden voorkomt dat een vegetatiedak eraf waait. Bij daken met een vegetatiemat is de toplaag afgeschermd tegen winderosie. De krachten die de wind op een begroeid dak uitoefent. 8. Daarom moeten vooral in de zwaar windbelaste zones bij voorkeur vegetatiematten of eventueel vegetatievrije zones worden toegepast. -2 -2 -2 -2 29 of 58 3/24/10 11:19 AM .. winderosie van de opgebrachte substraatmaterialen.nl/sbr.sbr-info. ook niet door een vorm van verkleving aan de waterdichte laag. Uit tabel 3 blijkt dat het minimumgewicht van een vegetatiedak 30 kg. inclusief de bevestiging aan de hoofddraagconstructie. Maar dan nog geldt dat op de rest van het dak de in rekening te brengen windbelasting in de orde van 2. dat niet bekend is wat voor de mate van drukvereffening in rekening gebracht zou mogen worden. is nog wel weerstand te bieden door op een slimme manier gebruik te maken van de vegetatievrije zones en over die gebieden ballastlagen toe te passen. Aan de extreme windbelasting zoals die op hoeken en dakranden voorkomt. allerlei effecten op het gewas.Daken in 't groen http://www.ezproxy. Zolang het dak niet is begroeid. Hiervoor is meer onderzoek nodig. 8 Windweerstand 8. maar er toch niet afwaait.1 Waarom waait een groen dak er (meestal) niet af? De wind heeft in de natuur en dus ook op het groene dak. Wanneer de laag een bepaalde mate van luchtdoorlatendheid heeft. waardoor dit probleem niet optreedt. Voor een belasting van 4 à 4.avans. Maar met een (licht) begroeid dak is dat niet zo eenvoudig.

Dit betekent het volgende. zodat ook groene daken passen in het 'standaard' scenario van de bouwregelgeving.nl/sbr.. Als wordt aangenomen dat bepaalde groene daken hieraan voldoen zonder dat deze daken worden beproefd volgens één van de bovenstaande normen ('deem to satisfy'). overwoekering en dergelijke.avans. dan moeten dergelijke dakconstructies nauwkeurig worden omschreven en moet het 'nietbrandgevaarlijk zijn' daarvan worden onderbouwd. Normaal wordt gerekend op een beperkte bijdrage tot brandvoortplanting van een (niet-brandgevaarlijk) dak. Aanvullend onderzoek is hiervoor vereist. Met andere woorden. vervuiling.75 m te zijn.ezproxy. Men kan hierbij denken aan (volledige) uitdroging. Een dak mag niet brandgevaarlijk zijn volgens NEN 6063. ook een verwaarloosd dak mag niet brandgevaarlijk zijn.nl. Achterstallig onderhoud aan groene daken mag niet van invloed zijn op het presteren van de dakconstructie met betrekking tot brandveiligheid. Om een te snelle brandvoortplanting te voorkomen.Daken in 't groen http://www. In de bouwregelgeving wordt geen eis gesteld aan de bijdrage tot brandvoortplanting van de bovenzijde van een dak. Figuur 9 geeft een aantal aanwijzingen voor afmeting en plaats van eventuele brandwanden en vegetatievrije zones. dan wel volgens NEN-EN 1187. Een begroeid dak kan echter wel eens buiten een dergelijk scenario vallen en wel degelijk een grotere bijdrage tot brandvoortplanting leveren. De breedte van vegetatievrije zones dient ten minste 0.. Plaats en uitvoering van dergelijke brandstoppen moeten verder worden uitgewerkt en vastgelegd.sbr-info. onder meer om op een brandveilige wijze onderhoud te kunnen uitvoeren aan de dakbedekking. Zo'n brandstop kan bestaan uit brandwanden of vegetatievrije zones met onbrandbare ballast.dll?action=compi. Figuur 9 Aanwijzingen voor afmeting en plaats van eventuele brandwanden en vegetatievrije zones 30 of 58 3/24/10 11:19 AM . 9 Overige veiligheidsaspecten 9. is het belangrijk om bij groene daken op bepaalde plaatsen een 'brandstop' aan te brengen.1 Brandveiligheid Begroeide daken moeten net als alle andere daken voldoen aan de bouwregelgeving. dus ook op het punt van brandveiligheid.

Er zijn echter nog meer voordelen. Verbetering van de drainage. toepassing van plantensoorten met een snelle en duurzame bodembedekking. De belangrijkste en meest effectieve maatregel in dit opzicht is om de vegetatie aan te leggen in het gunstigste jaargetijde. 4. 2. 3.nl. met als doel de wortelstructuur zo snel mogelijk vast te houden.. besproeiing (zie ook 7. 9. specifiek bij vegetatiedaken. toepassing van substraatmaterialen met een relatief hoog droog gewicht.3 Vegetatievrije zones In het voorgaande is het nut van vegetatievrije zones al naar voren gekomen. is bij vegetatiedaken het erosierisico relatief klein bij gebruik van voorgekweekte vegetatiematten. 2. 31 of 58 3/24/10 11:19 AM . Verbetering van de weerstand tegen windbelasting. Samenvattend verdient toepassing van dit soort zones aanbeveling om de volgende redenen. bestaat er een gevaar voor erosie door wind en water.Daken in 't groen http://www. Verbetering van de brandveiligheid. Een aantal mogelijke maatregelen is: 1..sbr-info. Vluchtweg in geval van calamiteit.2 Erosiebescherming Gedurende zowel de uitvoering als de periode dat de beplanting moet 'aanslaan'. aanbrengen van materiaal zoals steenslag tussen de beplanting.ezproxy. Zolang de lagen onderling nog niet verankerd zijn door de wortelstructuur moet mogelijke beschadiging zo veel mogelijk beperkt worden. Als tijdelijke maatregelen kan men verder denken aan: 4. 9. 3. Zoals al eerder opgemerkt.dll?action=compi.avans. 1.2).nl/sbr. 5. toepassing van een windvlies.

9. 8.. Vermindering van vochtoptrekking bij gevels. De figuren 10 en 11 op pagina 40 vertonen twee mogelijke oplossingen voor de detaillering van vegetatievrije zones. Vermindering van de kans op de vorming van ongewenste scheuten.dll?action=compi. Bescherming tegen vervuiling van de gevel. 5.Daken in 't groen http://www.ezproxy. Beperking van het gewicht bijvoorbeeld bij dakoverstekken en dakranden (slankere detaillering).nl. Verdere details zijn opgenomen in bijlage 2. 7.avans. Een betere controle en reparatiemogelijkheid van randaansluitingen in de dakbedekking. Looppaden ten behoeve van onderhoud aan de beplanting.. 10.nl/sbr. 6. Figuur 10 Detail vegetatievrije zone Figuur 11 Detail vegetatievrije zone 32 of 58 3/24/10 11:19 AM .sbr-info.

Het aanbrengen van (permanente) veiligheidsvoorzieningen op daken ten behoeve van kortdurende werkzaamheden is hiervoor een goede alternatieve oplossing. De risico-inventarisatie en evaluatie moet worden uitgevoerd in relatie tot het adviseren voor: het veilig bereikbaar maken van de daken.nl/sbr. Vanuit de Arbowet ligt hiervoor de verplichting bij de uitvoerende partijen. Kortstondige werkzaamheden Tijdens de gebruiksfase van een begroeid dak worden er regelmatig werkzaamheden uitgevoerd die kortstondig duren (zie tabel 8).2 Risico-inventarisatie en evaluatie daken (RI&E) Groot onderhoud en nieuwbouw Wanneer op daken wordt gewerkt (groot onderhoud.dll?action=compi. moeten werkgevers en werknemers voldoen aan de Arbowet.ezproxy. het aanbrengen van vaste verankeringspunten. 9.4. Het is meestal niet mogelijk en/of wenselijk om tijdelijke collectieve veiligheidsmaatregelen te nemen. het belopen en het werk op de daken te verbeteren in relatie tot de regelgeving op het gebied van veiligheid.Daken in 't groen http://www. Voor het uitvoeren van de evaluatie zullen de risico's per dakvlak moeten worden geïnventariseerd. 10] 'Veilig en gezond werken op bitumineuze en kunststof daken'. 33 of 58 3/24/10 11:19 AM .sbr-info. dus ook op begroeide daken.avans.nl. Ook kortdurende werkzaamheden moeten veilig worden uitgevoerd. Dit AI-blad is van toepassing volgens de cao voor de Bitumen en Kunststof Dakbedekkingsbedrijven. het aanbrengen van veilige voetpaden (vegetatievrije zones). Opstellen risico-inventarisatie en evaluatie daken Het doel van de risico-inventarisatie is de bereikbaarheid.. Bij groot onderhoud zijn collectieve veiligheidsmaatregelen verplicht. Onder uitvoerende partijen kan worden verstaan een hoofdaannemer of een onderaannemer. De voorzieningen zijn lastig te plaatsen en relatief duur ten opzichte van de arbeidskosten.4. nieuwbouw. dakrenovatie etc.1 Regelgeving Arbeidsomstandighedenwet (Arbowet) De Arbowet verplicht werknemers en werkgevers om de veiligheid zo goed mogelijk te waarborgen. Voor de dakbedekkingsbranche geldt het AI-blad Platte daken [lit. Hierbij moet rekening worden gehouden met de stand van de techniek..) is het vanuit de wetgeving verplicht dat er adequate veiligheidsmaatregelen worden genomen. Bij het werken op daken. Foto 15 Voorbeeld van een vegetatievrije zone Foto 16 Voorbeeld van een vegetatievrije zone 9. Hierbij kan onder andere worden gedacht aan tijdelijke veiligheidshekken langs de dakrand.

nl. 10 Milieuaspecten Opvattingen in de literatuur over de (vermeende) milieueffecten van begroeide daken lopen sterk uiteen. of dit nu gewone stadstuinen of daktuinen zijn. In hoofdstuk 3 is al aangegeven dat vooral een tuindak in de zomer een zeer gunstig effect heeft op de koellast. de energiebesparing en een verbetering van het binnenklimaat in de zomer mooi meegenomen zijn. Inmiddels is wel bekend dat bij tuinen.Daken in 't groen http://www.avans. Begroeide vlakken zonder bomen hebben pas een merkbaar effect vanaf afmetingen van circa 1 hectare. Uit deze studie blijkt dat er vooral forse besparingen zijn te behalen op de kosten voor piekberging en op het verminderen van het 'Heat Island'-effect in stedelijk gebied. Een belangrijke bijdrage aan de vermindering van de milieubelasting zijn de waterbuffering en de soms sterk vertraagde afvoer naar het riool. terrassen en vijvers. waarbij grote aantallen begroeide daken aaneengeschakeld worden. 34 of 58 3/24/10 11:19 AM . Bij het onderdeel bouwfysische aspecten (hoofdstuk 3) is hierop al uitvoerig ingegaan. Verschillende auteurs beweren dat een begroeid dak een aanzienlijk gunstige invloed heeft op het klimaat en ook dat een dergelijk dak een veel gunstiger uitwerking heeft dan 'normaal' stedelijk groen. Effect op het klimaat kan dus pas bereikt worden wanneer er een samenhangend stadsontwikkelingsbeleid zou zijn. Uit die beschouwing blijkt dat de lichtere vegetatiedaken vrijwel geen besparing opleveren. In dergelijke projecten. maar gras-kruidenvegetatiedaken en tuindaken wel.11].sbr-info. Dit is echter geen mate van energiebesparing waaruit de kosten voor de aanleg van het begroeide dak binnen redelijke termijn terugverdiend kunnen worden. die op het niveau van de stad Toronto alle nuttige effecten heeft gekwantificeerd. Het komt er dus op neer dat wanneer men een tuindak kiest om esthetische of ecologische redenen. is vaak sprake van een combinatie met andere gebruiksmogelijkheden zoals wandelpaden.dll?action=compi. In dat verband is het daarom zeker toe te juichen dat in stedenbouwkundige plannen steeds vaker grootschalige projecten worden opgenomen. Een tweede belangrijk milieuaspect is de energiebesparing die met begroeide daken mogelijk is... soms dakparken genoemd. Interessant is in dit kader een studie van de Ryerson University [Lit. Hierover is al het een en ander opgemerkt in hoofdstuk 5. bomen inderdaad in hun onmiddellijke omgeving het klimaat verbeteren. Het spreekt echter vanzelf dat dit sterk afhangt van het type beplanting.ezproxy.nl/sbr.

. dik 750 mm.dll?action=compi.1 Voorbeeld 1 Project: 159 woningen gebouw Rubens De Veranda te Rotterdam. heesters en bomen Foto 17 Uitvoering dakbedekking Foto 18 Detail vegetatievrije zone 35 of 58 3/24/10 11:19 AM . Type beplanting: Gazons. laag tuinaarde.000 m² Opbouw dakconstructie: betonnen onderconstructie.avans.ezproxy.nl/sbr. laag tuinaarde. laag Wédéflex D4 No Roots. Tuindaksysteem: laag Nophadrain ND 4 + 1 drainagemat. laag Wédéflex MVB. dik 500 mm. plantvakken. gazons. bomen. laag tuinaarde. Uitvoeringsdatum: najaar 2004 .. dik 11 mm.voorjaar 2005 Oppervlakte: circa 2. volledig gekleefd met bitumen 110/30. 11 Praktijkvoorbeelden 11. vaste planten.sbr-info. dik 300 mm.nl.Daken in 't groen http://www.

2 Voorbeeld 2 Project: daktuin hoofdkantoor ANWB te Den Haag Uitvoeringsdatum: 2003 en 2004 Oppervlakte: circa 1. 70 mm PU-isolatie.800 m² Opbouw dakconstructie: Betondak (renovatie / nieuwbouw) primer.. 70 mm PU-isolatie volledig gegoten in 110/30.. Tuindaksysteem: Xerodrain drainagemat type XF2000i. 5 mm dik wortelvast Derbigum koud gekleefd met Derbibond S. Xero Terr lichtgewicht substraat type I laagdikte 200 mm. hagen. breektank. 260 B 11 gegoten in 110/30. bodembedekkers.dll?action=compi.nl/sbr. Type beplanting: Vaste planten. custom design cortenstalen vijvers met EPDM-binnenafwerking met ingebouwde pomptechniek.avans. Xeroflor kunststof custom design gemaakte keerwandelementen hoogte 200 mm. bloeiende heesters en solitairen. 5 mm dik wortelvast Derbigum koud gekleefd met Derbibond S. Staaldak (nieuwbouw) PE dampremmer.ezproxy.Daken in 't groen http://www. Foto 19 Aanbrengen tuinaarde Foto 20 Overzicht tuindak 11.nl. 460 K 60 mechanisch bevestigd. 260 B 11 gegoten in 110/30.sbr-info. ® ® 36 of 58 3/24/10 11:19 AM . volautomatisch bevloeiingssysteem met breektankinstallatie. verlichting en fonteinen.

dik 200 mm Foto 23 Dakvijver op computercentrum Foto 24 Overzicht drie daktuindelen 11.sbr-info..nl. Foto 21 Aanbrengen kunststof keerwanden Foto 22 Aanbrengen substraat..nl/sbr.3 Voorbeeld 3 Project: Citadel te Almere Uitvoeringsdatum: 2005 .2006 Oppervlakte: 1.dll?action=compi.ezproxy.1000 m² Opbouw dakconstructie: 37 of 58 3/24/10 11:19 AM .avans.Daken in 't groen http://www.

Opbouw dakconstructie: Dak woondek beton. volautomatisch pop-up watergeefsysteem met weerstation en breektank. Xerocare filtervlies XF1050. 260 B 11 geplakt op het hout. ® ® ® ® ® ® ® ® ® ® 38 of 58 3/24/10 11:19 AM . Xerodrain type MW-1b dikte 5 mm. Dak Vroom & Dreesmann houten dakbeschot. primerlaag 110/30. Resitrix ww gekleefd met koude kleefstof.. Resitrix ww gekleefd met koude kleefstof.Daken in 't groen http://www. hydroseeding met Xeroflor gazonmengsel.. opsluiting met een betonband 100 x 200 x 1000 op tegeldragers. Xerocare beschermvlies XF1300.dll?action=compi. Dakafwerking bestrating: beton. Resitrix ww gekleefd met koude kleefstof. primerlaag 110/30. Dakafwerking vegetatiedak: rondom tegelstrook op tegeldragers. XPS HR isolatie. volautomatisch pop-up watergeefsysteem met weerstation en breektank.nl. Xero Terr substraat 200 mm. Dakafwerking bestrating: beton.avans. 260 B 11 geplakt. Xeroflor verankeringspunten vastgezet in de bouwkundige constructie en ingeplakt. ter plaatse van de sterk hellende delen: Xeroflor driedimensionaal verankeringssysteem 150 mm hoogte.ezproxy. 260 B 11 geplakt op het beton. hydroseeding met Xeroflor gras-kruidenmengsel. primerlaag 110/30. Xero Terr lavadrain 100 mm. 260 B 11 geplakt. Xeroflor EPS drainerende opvulplaten laagdikte variabel tot 3000 mm. Xeroflor rvs opzetputten met zandvanger. XPS HR isolatie. Xero Terr E substraat 140 mm. Type beplanting: Gazon.sbr-info. 100 mm. primerlaag 110/30. Xero Terr 12000e substraat 10 mm. opsluiting met een betonband 100 x 200 x 1000. Xerocare beschermvlies XF1300. geglazuurde hardgebakken klinkers. 100 mm.nl/sbr. Dakafwerking gazondaken: rondom tegelstrook. Resitrix ww gekleefd met koude kleefstof. drainagezand in variabele hoogte. XPS HR isolatie 100 mm.

Xeroflor EPS drainerende opvulplaten laagdikte variabel tot 3000 mm..Daken in 't groen http://www.dll?action=compi..nl/sbr.4 Voorbeeld 4 Project: hoofdkantoor DWR te Amsterdam 39 of 58 3/24/10 11:19 AM . geglazuurde hardgebakken klinkers.ezproxy. Xerodrain type MW-1b dikte 5 mm.avans.nl. XPS HR isolatie 100 mm. drainagezand in variabele hoogte. Xeroflor rvs opzetputten met zandvanger.sbr-info. ® ® Foto 25 Zandblazen ten behoeve van bestrating op woonblok A Foto 26 Overzicht ingezaaid dak Foto 27 Dakranddetail met tegelgoot en aanlijnpunt Foto 28 Gazon op dak Vroom & Dreesmann 11.

mos-sedumdak Staal dakplaat SAB 135R/930 dampremmende folie opgezet. 260 B 11 geplakt op het beton. type vegetatie: grassen. minerale wol R = 4 dikte 170 mm. 260 B 11 gegoten op het foamglas.nl/sbr. Xero Terr substraat type XF200E laagdikte 40 mm. Xeroflor gras-kruidenvegetatiemat type XF302sk voorzien van een onverrotbare driedimensionale draadwapening.Daken in 't groen http://www. Xero Terr substraat type XF200IE laagdikte 210 mm. sedums en mossen.ezproxy. ® ® Foto 29 Gras-kruidendak 40 of 58 3/24/10 11:19 AM . c ® ® ® ® Resitrix ww mechanisch bevestigd in de overlap. foamglas compactdak laagdikte 120 mm. sedums en kruiden.. Xeroflor mos-sedumvegetatiemat type XF307 voorzien van een verteerbare driedimensionale draadwapening. Resitrix ww volledig verkleefd.beloopbaar gras-kruidendak Kanaalplaat met druklaag primerlaag 110/30.850 m² Opbouw dakconstructie: Hellend dak . Xeroflor verankeringspunten vastgezet in de bouwkundige constructie en ingeplakt. ter plaatse van de grootste helling: Xeroflor driedimensionaal verankeringssysteem 200 mm hoogte.dll?action=compi. kruiden. Xerocare beschermvlies XF1300.nl.sbr-info.avans. Xerodrain type XF108 dikte 10 mm. Vlak dak . Uitvoeringsdatum: 2005 Oppervlakte: 2.. Type beplanting: Mossen.

dll?action=compi. los gelegd met de overlappen onderling gekleefd.m ). dik 3 mm. dik 35 mm.5 Voorbeeld 5 Project: Bliksembos te Eindhoven Uitvoeringsdatum: 2001 Oppervlakte: 590 m² Opbouw dakconstructie: betonkanaalplaten.Daken in 't groen http://www. laag SBS-dakbaan. ingebed in vloeibaar aangebrachte bitumenlatex.. gespoten.nl.. gemiddelde dikte 75 mm. de naden met bitumen 110/30. Vegetatiedaksysteem: scheidingslaag van PE-folie. geplakt met koude kleefstof. 0. de voegen afgestort met mortel.ezproxy. totale laagdikte 1. -2 41 of 58 3/24/10 11:19 AM . dik 20 mm. laag gecacheerde PUR-afschotisolatie.avans. drainagemat. vegetatiemat. substraatlaag. volledig gekleefd.sbr-info.nl/sbr. laag polyestermat (180 g. dik 10 mm.5 mm.2 mm dik. Foto 30 Mos-sedumdak Foto 31 Overgang vlak naar hellend dak 11. Type beplanting: Mos-sedum. laag bitumenlatex. laag gespoten bitumenemulsie als primer. wortelverankeringsmat.

Duitsland Uitvoeringsdatum: 2000 Oppervlakte: 1.Daken in 't groen http://www.sbr-info.dll?action=compi.300 m² Opbouw dakconstructie: prefab betonelementen.stick verkleefd. Hertalan easy.6 Voorbeeld 6 Project: Nederlands Paviljoen EXPO 2000. Tuindaksysteem: drainagelaag van geëxpandeerde kleikorrels..nl/sbr. Hannover.. 42 of 58 3/24/10 11:19 AM .weld membranen verkleefd en Hertalan easy.nl. Foto 32 Hoekzone Foto 33 Detailaansluiting bij dakopbouw Foto 34 Gedeeltelijk overzicht 11. bitumen primer.ezproxy.avans.

nl. Vegetatiedaksysteem (Royal Wing Room): drainagelaag van geëxpandeerde kleikorrels. substraatlaag van tuinaarde.nl/sbr.Daken in 't groen http://www. Type beplanting vegetatiedak: Mos-sedum. Type beplanting tuindak: Bomen en struiken. vegetatiemat.sbr-info. dik 80 mm. dik 1000 mm...dll?action=compi. substraatlaag.ezproxy. vegetatielaag.avans. Foto 35 EXPO 2000 Foto 36 Overzicht bomentuin Foto 37 EXPO Royal Wing Room 43 of 58 3/24/10 11:19 AM .

Verlag-san-stalt Alexander Koch. BDA dakboekje 2004. 10.W.: 'Handbuch für begrünte und genutzte Dächer'. H. april 2005.W. Hoffmann.sbr-info. 44 of 58 3/24/10 11:19 AM . N. uitgave Vebidak. Krupka.ezproxy. Minke. 65. 'Vakrichtlijn gesloten dakbedekkingssystemen'.V. Eigenverlag. en G. Hannover. Ravesloot: 'Begroeide daken'. P. Banting. AI-blad Platte daken: 'Veilig en gezond werken op bitumen en kunststof daken'. Teeuw. 2003. Witter: 'Häuser mit grünem Pelz. Leinfelden-Echterdingen. Pulloch. Stichting Arbouw. Lösken en H. W. 11.aus der Praxis . 12 Literatuur 1. 1987. Toronto. en C. 1982.. 9. de Doorbraak (17). 7. Patzer Verlag. Amsterdam. SBR. Ernst. Brüggemann: 'Grundlagen der Dachbegrünung'. B.. G.: 'Dachbegrünungen .. Fricke Verlag.für die Praxis'. Dakenraad nr. Frankfurt. Gorinchem. Ryerson University. 1991.J. 5.: 'Nogmaals het omgekeerde groene dak'. 12.J. Keulen. Monografieën milieuplanning/SOM 11.: 'Report on the Environmental Benefit and Costs of Green Roof Technology for the City of Toronto'. Krupka. Ein Handbuch zur Hausbegrünung'. uitgave BDA Dakadvies B. Hendriks. et al. Liesecke. 'SBR-Dakbegroeiingsrichtlijn'. en H.M.nl/sbr. B. 1999. 2005.avans. 8.G.dll?action=compi. Liesecke: 'Dachabdichtung Dachbegrünung II'.nl.. 4. 6. 3. 2. Rotterdam.A. O. 1987. 2005. 2006.V.Daken in 't groen http://www. Dakmerk en BDA Dakadvies B. Rudolf Müller Verlag. D. G. 1989.

Filtervlies Vlies dat soms wordt toegepast bij vegetatiedaken en meestal bij tuindaken onder de substraatlaag. (Af)sprossen Het uitstrooien van sedumscheuten.nl/sbr. onderdelen en hulpstukken die nodig zijn om een waterdichte afwerking te verkrijgen van een dak. Deze laag dient als ballast tegen opwaaien en kan ook bijkomende andere functies hebben zoals bescherming van de waterdichte laag tegen veroudering of esthetische en/of beloopbare afwerking. die vrijwel geheel oplosbaar is in zwavelkoolstof (NEN 3901). Er moet echter water achterblijven voor de vegetatie. inclusief de noodzakelijke details.Daken in 't groen http://www.m . Drainagelaag De laag onder de substraatlaag en het eventuele filtervlies.nl. Bitumen Een zeer visceuze vloeistof of vaste stof. Extensieve begroeiing Een begroeiing die zich ontwikkelt tot een min of meer ecologisch stabiele plantengemeenschap die zichzelf in stand kan houden met een minimum aan onderhoud. Dakbedekkingssysteem Systeem dat is samengesteld uit alle dakbedekkingsmaterialen. Beschermingslaag De laag die op de waterdichte laag wordt aangebracht ter bescherming daarvan en bestaat meestal uit een non-woven beschermvlies (geotextiel) van minimaal 300 g.dll?action=compi.sbr-info. voor begroeide daken geleverd als prefab membranen. Ballastlaag Laag die bestaat uit één of meer lagen materialen. Dak Dit bestaat uit de onderconstructie en alle zich daarop bevindende lagen inclusief het oppervlak dat is blootgesteld aan de weerselementen. met als functie te voorkomen dat fijne -2 45 of 58 3/24/10 11:19 AM . die ook van nature in een droog. Een begroeid dak is altijd minimaal voorzien van een substraatlaag waarop vegetatie groeit. De functie is dat overtollig water wordt afgevoerd. Eenvoudig intensieve begroeiing Aanduiding die soms gebruikt wordt voor tuindaken in een opbouwhoogte van 150 tot 200 mm. in hoofdzaak bestaande uit koolwaterstoffen of hun derivaten.ezproxy.avans.. inclusief de noodzakelijke details. Dakbedekkingsmateriaal Elk materiaal dat een onderdeel vormt van de waterdichte laag in het dakbedekkingssysteem. Daktuin Het tuingedeelte van een tuindak. gevulkaniseerd tot één stuk voor het totale af te dichten dakvlak. Over het algemeen betreft dit plantengemeenschappen die bestaan uit vetplanten zoals sedums en droogteminnende kruiden en grassen. Bijlage 1 Terminologie (in alfabetische volgorde) Afschot De helling van de waterdichte laag en de ondergrond in de richting van de hemelwaterafvoeren. schraal (arm) milieu voorkomen. EPDM-dakbaan Synthetische rubber op basis van ethyleen propyleen dieen monomeer. APP-gemodificeerd bitumen Gemodificeerd bitumen waarbij de polymeren bestaan uit thermoplasten zoals atactisch polypropyleen. Begroeide daken Verzamelnaam voor vegetatiedaken en tuindaken. Dampremmende laag Laag die wordt toegepast in een warm dak onder de thermische isolatie en tot doel heeft het transport van waterdamp naar de bovenliggende thermische isolatie en het dakbedekkingssysteem te beperken. aangebracht op het dakbedekkingssysteem..

nl/sbr. onkruid wieden enz. De begroeiing kan variëren van bodembedekkers tot hoge heesters en zelfs bomen. dat men bijvoorbeeld aan bevloeiingswater kan toevoegen. die door osmotische druk wordt geregeld. die tot functie heeft een aanmerkelijke bijdrage te leveren aan de warmteweerstand van het dak. conform de betreffende Nederlandse norm uit de NEN 6700-serie. sedum-. Thermische isolatie Een materiaallaag met een warmtegeleidingscoëfficiënt ≤ 0. Kruidendak Een vegetatiedak met voornamelijk kruidachtigen als vegetatie. Koud dak Een dak waarbij tussen de zich op de onderconstructie bevindende thermische isolatie en de waterkerende laag in principe buitencondities heersen doordat de daar toegepaste spouw met buitenlucht wordt geventileerd. In het kader van deze publicatie wordt 'kruidendak' ook gebruikt als verzamelnaam voor sedum-. maar het kan in voorkomende gevallen ook de onderconstructie zijn. bemesten.. in hoofdzaak styreen-butadieenstyreen blok-copolymeren. snoeien. Hierbij vindt een vochtuitwisseling plaats tussen twee milieus. Relatieve vochtigheid De relatieve vochtigheid van lucht van een bepaalde temperatuur is de verhouding tussen de werkelijke waterdampdruk van die lucht en de bij die temperatuur maximaal mogelijke waterdampdruk.Daken in 't groen http://www. De dikte van de opbouwhoogte bedraagt hierbij maximaal 150 mm en de -1 -1 46 of 58 3/24/10 11:19 AM .. Tuindak Een begroeid dak met een opbouwhoogte van meer dan 150 mm dikte. waardoor deze zou kunnen verstoppen.K .sbr-info. Voor dit onderhoud moet men denken aan water geven. In het algemeen zal dit de thermische isolatie zijn. mos.m .en kruidendaken. Osmotische bevloeiing Een bevochtigingstechniek met behulp van een poreuze buis. aarddeeltjes uit het substraat in de drainagelaag terechtkomen. in het algemeen een penetratiebitumen. Onderconstructie Het deel van het dak dat als functie heeft om als constructief element. Substraatlaag Een laag van organisch of anorganisch materiaal met daarin de voedingsbodem voor de vegetatie met eventueel zaden en bemesting. in %. Vegetatiedaken De verzamelnaam voor gras-. Intensieve begroeiing Een begroeiing waarbij het noodzakelijk is voor de instandhouding van de beplanting (uitgebreid) onderhoud te plegen.ezproxy. zowel permanente als veranderlijke belastingen over te dragen naar de rest van de gebouwconstructies.en kruidendaken. met het verschil dat de thermische isolatie zich bevindt boven op de waterdichte laag. al dan niet aangevuld met fixeermiddelen en meststoffen om erosie en het wegspoelen van zaad te voorkomen. Omgekeerd dak Een bijzondere vorm van het warm dak. Een betere aanduiding is: thermische brug. Hydroseeding Het aanbrengen van zaad middels het spuiten van een emulsie van water en zaad. mos.nl.avans. Gewapende bitumen dakbaan Een materiaal dat bestaat uit een drager al dan niet gedrenkt in en bedekt met al dan niet gevuld (of gemodificeerd) bitumen. SBS-gemodificeerd bitumen Gemodificeerd bitumen waarbij de polymeren bestaan uit elastomeren.dll?action=compi. Gemodificeerd bitumen Een met polymeren gemengd bitumen.070 W. Nutriënt Een voedingsmiddel. Ondergrond De materiaallaag direct onder het dakbedekkingssysteem. Koudebrug Dat kleine gedeelte van een constructie dat een belangrijk lagere warmteweerstand heeft dan het grootste deel van die constructie.

hoogte van de begroeiing maximaal 500 mm.avans. Vegetatiemat Een polyamidevlechtmat. meestal bestaande uit een kunststof weefsel. die meestal ook al voorzien is van de begroeiing. Warm dak Een dak waarbij zich tussen thermische isolatie en waterkerende laag geen op de buitenlucht geventileerde spouw bevindt en de isolatie is aangebracht aan de buitenzijde van de onderconstructie.Daken in 't groen http://www. Warmteweerstand Letterlijk de weerstand van een constructie tegen warmte(doorgang).nl. lava..K. die soms wordt toegepast in tuindaken onder of in de substraatlaag met als doel dat de wortels van de vegetatie zich hierin kunnen verankeren. Wortelverankeringsmat Een laag.W . in eenheden uitgedrukt dus m/W/mK = m².dll?action=compi. Waterdichte laag Een laag die bestaat uit één of meerdere lagen dakbedekkingsmateriaal als essentieel onderdeel van het dakbedekkingssysteem.ezproxy. eventueel in combinatie met polyestervlies of een stro-kokosmat en gevuld met een substraat van bims. deze weerstand is evenredig aan de dikte en omgekeerd evenredig aan de mate van warmtegeleiding (warmtegeleidingscoëfficiënt). -1 47 of 58 3/24/10 11:19 AM . klei en boomschors. met als functie het indringen van water in en onder het dak te voorkomen..sbr-info.nl/sbr.

sbr-info.nl/sbr.nl.dll?action=compi..Daken in 't groen http://www. Bijlage 2 Detailprincipes Figuur 13 Figuur 14 Figuur 15 48 of 58 3/24/10 11:19 AM .avans.ezproxy..

dll?action=compi.ezproxy..nl/sbr. Figuur 16 49 of 58 3/24/10 11:19 AM ..nl.sbr-info.avans.Daken in 't groen http://www.

nl.avans.ezproxy. Bijlage 3 Plantenkeuze Tabel 9 Bomen die een ideale substraatdikte van 2 meter vereisen Acer campestre Acer platanoides 'Globosum' Acer platanoides 'Crimson King' Acer negundo Aesculus pavia Alnus cordata Betula verrucosa Carpinus betulus Catalpa ovata Cercis silisquastrum Cladrastis lutea Corylus colurna Davidia involucrata Fraxinus ornus Koelreuteria paniculata Magnolia grandiflora Morus nigra Ostrya carpinifolia Paulownia tomentosa Phellodendron amurense Prunus serrulata Prunus cerasifera Quercus ilex Tilia mongolica Tabel 10 Bomen die een ideale substraatdikte van 1.nl/sbr.2 meter vereisen Acer palmatum Ilex aquifolium Labarnum anagyroides Laurus nobilis Magnolia kobus stellata Magnolia lilliflora nigra Parrotia persica Prunus davidiana Prunus persica Prunus X blireana Prunus lusitanica Robinia pseudoacacia 'Umbraculifers' Salix caprea Sophora japonica Tabel 11 Bomen en struiken met een gevaarlijk wortelstelsel Acer saccharinium Alnus glutinosa Amelanchier Arundinaria japonica Carya cordiformis Cedrela sinensis Clethra alnifolia Fraxinus exelsior Gaultheria shallom Glaeditsia triacanthos Hypophae rhamnoides Juglans nigra Liquidambar styraciflua Liriodendron tulipifera Phyllostachys Populus alba Populus nigra Populus X euramericana Prunus padus Pterocaria fraxinifolia Rhamnus grangula Sambucus nigra Salix caprea Salix alba Salix babylonica Sorbus aria Taxodium disticum Tsuga canadensis Tsuga heterophylla Tabel 12 Vorstgevoelige struiken en overblijvende planten Acanthus mollis Arbutus unedo Begonia evansiana Buxus balearica Buxus wallichiana Camelia japonicaa Ligustrum japonicum Ligustrum lucidum Mahonia lomariifolia Nandia domestica Omphalodes cappadocica Ophiopogon japonicus 50 of 58 3/24/10 11:19 AM ..dll?action=compi.Daken in 't groen http://www.sbr-info..

5 4.2 5.9 4.9 3.1 5.avans.0 5.6 3.8 3.6 5.8 4.4 5.2 4.6 4.1 4.2 4.0 4.sbr-info.9 3.7 4.2 3.2 4.9 5. Camelia hybrides Dianella tasmanica Epimedium Gaultheria nummularoides Ilex latifolia Impatiens X walleriana Laurus nobilis Osmanthus X ortuneii Pernettya tasmanica Pittosporum tobira Rhododendron Ruscus hypoglossum Umbellularia californica Tabel 13 Planten die bijzonder goed bestand zijn tegen droogte Achillea umbellata Allium flavum Alyssum argennteum Alyssum montanum Alyssum saxatile Arrhenatherum elatius Artemisia stelleriana Carex montana Centaurea simplicicaulus Cerastium tomentosum Dianthus carthusianorum Festuca glauca et ovina Geranium sanguineum Iris 'Lilliput' Iris 'Pumilat' Linaria vulgaris Linium narbonense Melica ciliata Potentilla verna Prunella grandiflora Sedum acre Sedum album Sedum reflexum Sedum spurium Sempervirum topaze Thymus serpylum Verbascum bombyciferum Tabel 14 Waardering van de overlevingskans van enige plantensoorten Nr.1 3.1 4.0 5.2 4.3 4.6 3.2 6.ezproxy.5 3.1 3.5 4.0 5.2 3.3 4.7 5. 9 = groot) 1e jaar 2e jaar 3e jaar 4e jaar gemiddeld 1 2 3 4 5 5 5 8 8 Sedum album Sedum acre Sedum sexangulare Festuca rupicaprina Hieracium pilosella Potentilla verna Petrorhagia saxifraga Carex humillis Sempervivum 5.3 4.1 3.1 5.1 4.1 4.2 5.9 4.9 5.2 5.6 5.5 6.0 4.9 4.5 3.nl/sbr.2 3.3 4.0 5.3 4.2 6.8 5.8 6.nl.1 5.7 3.8 4.7 4.2 6.0 4.9 4.1 5.0 4.4 4.2 4.1 5.6 5.0 5.8 5.Daken in 't groen http://www.3 2.5 10 Festuca vivipara 11 Allium flavum 12 Helianthemum nummularium 13 Antennaria dioica 13 Thymus serpyllum 13 Alyssoides utriculata 16 Teucrium chamaedrys 16 Eriophyllum lanatum 18 Sempervivum 19 Geranium sanguineum 'Compactum' 20 Delosperma othona 51 of 58 3/24/10 11:19 AM .8 4.5 4.5 5.8 4.3 6.dll?action=compi.4 4.4 3.8 3.3 3..7 5. Plantennaam Vitaliteit (1 = gering.0 3.1 4.3 5..3 4.5 4.0 3.2 4.5 2.4 5.3 4.6 4.5 1.6 5.0 5.2 4.2 5.2 4.

1 4.7 1.2 3.6 2.2 3.3 2.2 2.ezproxy.6 3.nl.sbr-info.0 2.2 1.2 1.3 3.0 2.5 1.0 1.0 2.8 3.8 3.5 1.5 1.6 2.4 3.5 2.8 3.7 4.avans.dll?action=compi.nl/sbr.5 3..9 2.9 2.9 1.5 2.4 1.8 1.7 52 of 58 3/24/10 11:19 AM ..2 3. 21 Ranunculus bulbosus 21 Prunella grandiflora 23 Thymus praecox 24 Anemone pulsatilla 25 Anthericum ramosum 26 Stipa pennata 27 Hieracium pilosella 'Niveum' 3.5 3.Daken in 't groen http://www.

2. Er moet sprake zijn van een volledig volgroeid vegetatiedak bij oplevering twee jaar na aanbrengen.sbr-info. uitvoering en onderhoud aan dakbegroeiingen zoals opgenomen in de SBR-Dakbegroeiingsrichtlijn (2006). Daarnaast zijn de richtlijnen van toepassing voor planning.dll?action=compi. De volledige dekking moet bij een vegetatiemat ten minste 75% bedragen. De toegepaste vegetatie moet een droogte. 53 of 58 3/24/10 11:19 AM . Bijlage 4 Voorbeeld bestektekst functionele eisen aan vegetatiedakafwerking 1.avans.ezproxy.en vorstperiode goed kunnen doorstaan. Toetsingscriteria Als toetsingscriteria inzake de vegetatie worden inzake de hierboven genoemde prestatie-eisen de Duitse normen DIN 18916 en DIN 18917 van toepassing verklaard. Het toepassen van onkruidbestrijdingsmiddelen moet niet noodzakelijk zijn.. Esthetica vegetatiedakafwerking Als functionele eis wordt gesteld dat het toe te passen vegetatiedak moet bestaan uit minimaal 50% voorgekweekte begroeiing. Dit betekent dat maximaal 50% zaadgoed is toegestaan.Daken in 't groen http://www. Prestatie-eisen vegetatiedak Eén jaar na oplevering worden de volgende eisen aan het vegetatiedak gesteld: Bij gebruik van vegetatiematten moeten deze vast en niet scheidbaar ingeworteld zijn. 3.. Het ontstaan van onkruid en vreemde vegetatie moet door doorgroei van voorgekweekte vegetatie zo goed mogelijk worden voorkomen.nl/sbr.nl.

avans. onder gespecificeerde omstandigheden. licht. Foto 38 Testbak met glazen bodem Foto 39 Testbak met kleikorrels om vocht vast te houden Foto 40 Beschermlaag die zich tussen de kleikorrels en de te beproeven dakbaan bevindt 54 of 58 3/24/10 11:19 AM .sbr-info. Via de glazen bodems van de testbakken kan tussentijds en achteraf worden gecontroleerd op eventuele worteldoorgroei.Daken in 't groen http://www. kunststof en rubber dakbanen tegen het penetreren en perforeren van de wortels van de toegepaste testplanten. De volgende foto's geven een beeld van de procedure.dll?action=compi.nl.80 m³ 0. water. In zes van de bakken is de te onderzoeken dakbaan aangebracht..25 m (l x b x h) met daarin de testplanten. De testbakken worden gedurende minimaal twee jaar in een tuinderkas volgens voorschrift verzorgd (temperatuur. vuurdoorn (Pyracantha coccinea 'Orange Charmer'). De bakken hebben een glazen bodem. De andere twee bakken bevatten geen dakbaan en dienen ter referentie. De beproeving wordt uitgevoerd in acht bakken van minimaal 0.ezproxy.80 m³ 0. met daarin de voorgeschreven lasverbindingen. meststoffen). Bijlage 5 Proefmethode wortelvastheid De Europese ontwerpnorm prEN 13948 beschrijft de beproevingsmethode voor het bepalen van de weerstand van bitumen..nl/sbr.

.nl/sbr.dll?action=compi.avans.Daken in 't groen http://www.nl.ezproxy.. Foto 41 Het maken van lasverbindingen in de te beproeven dakbaan Foto 42 De vuurdoorns (vijf stuks) zijn geplaatst in de testbak Foto 43 Overzicht van de acht testbakken 55 of 58 3/24/10 11:19 AM .sbr-info.

ezproxy.411 4111.sbr-info. Bestellen kan alleen schriftelijk via e-mail. Deze wordt op aanvraag gratis toegezonden.nl 56 of 58 3/24/10 11:19 AM . bouwkundig.nl.413 01 75 Internet: www. SBR: hét kenniscentrum voor de bouw De bouw heeft te maken met veel innovaties en snel veranderende wet. SBR verzamelt kennis en informatie die bouwpartners in hun dagelijks werk nodig hebben en stelt die op verschillende manieren beschikbaar. E-mailen kan ook: verkoop@sbr.nl E-mail: sbr@sbr. handboeken en infobladen. In overzichtelijke publicaties.avans. met studiebijeenkomsten.. Over alle SBR-publicaties. SBR helpt daarbij. juridisch en maatschappelijk terrein. Voor partners in de bouw is het zaak op de hoogte te blijven van de laatste ontwikkelingen op technisch. op cd-rom en via internet. SBR Postbus 1819 3000 BV Rotterdam Telefoon: 010 .nl.dll?action=compi. gevels. daken Renovatie. maar vooral uit kennisoverdracht naar zowel het bedrijfsleven als het onderwijs.sbr. onderhoud en beheer Duurzaam bouwen en milieu Bouwproces en bedrijfsvoering Bouwregelgeving en normering De projecten bestaan niet alleen uit onderzoek. De nieuwste SBR-uitgaven worden toegelicht in de periodiek verschijnende e-mail nieuwsbrief SBR@nieuws. -softwareproducten en de belangrijkste projecten vindt u informatie op onze internetsite: www.sbr..206 59 59 Telefax: 010 . Concreet leidt dit programma tot de uitvoering van een groot aantal projecten. Al met al heeft SBR informatieproducten beschikbaar over zo’n 200 onderwerpen die in de bouw spelen.nl/sbr. SBR is vooral actief op de volgende terreinen: Bouwkundig detailleren Vloeren.Daken in 't groen http://www.nl.en regelgeving. fax of via onze website. Op basis van de vragen uit de markt en gesprekken met vertegenwoordigers uit alle geledingen uit de bouw stelt SBR jaarlijks een programma van onderzoek en kennisoverdracht samen. Voor informatie kunt u bellen met het informatienummer: 010 .

nl.Daken in 't groen http://www.ezproxy.nl/sbr..avans. Herziene rekenmethode Dakisolatie en dakfolie lijmen 57 of 58 3/24/10 11:19 AM ..dll?action=compi. Relevante SBR-producten 547 413 465 412 Dakbegroeiingsrichtlijn Stormen en daken. aanbevelingen voor ontwerp en uitvoering bij hellende en platte daken Geballaste dakbedekkingssystemen.sbr-info.

sbr-info.ezproxy. Hendriks.A. ir.dll?action=compi.avans.. Den Haag Druk: Thieme Media Services. Gorinchem Vormgeving: Verhagen Communicatie..nl/sbr.. N.nl.Daken in 't groen http://www. Colofon Rapporteur: De heer prof.V. Delft 58 of 58 3/24/10 11:19 AM . BDA Dakadvies B.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful