Talijanski utjecaji u Zlatarićevoj lirici

Napisao Dr.
Primljeno u sjednici

Mihovil

Kombol
razreda 24. oktobra Jugoslavenske 1932.. akademije

historičko-filologičkog znanosti i umjetnosti

Zlatarić petrarkist nije t a k o brzo p r i v u k a o pažnju književnih historika k a o Zlatarić prevodilac »Elektre« i »Aminte«. Izvjestan broj njegovih petrarkističkih imitacija p o z n a t je, z a p r a v o , istom iz teze g. Josipa Torbarine о talijanskom utjecaju na dubrovačke pjesnike; u toj je knjizi uopće dosad najviše rečeno о Zlatarićevim talijanskim uzorima, jer je ono što je o tom g o v o r i o D a n i l o A . Živaljević u svojem radu »Cvijeta Z u z o r i ć e v a i D o m i n k o Z l a t a r i ć « zbo^ ograničavanja na samoga Petrarku bilo suviše jednostrano, a i suviše općenito. S v e to, međutim, nije ni mnogo ni iscrpno, a nije uvijek ni tačno, jer je Zlatarić imitovao daleko više, a često i vjernije nego što se čini p o onome što je dosad o tom pisano. Z a d a ć a je ovoga priloga da to p o k a ž e , a potrebni zaključci i modi­ fikacije nekih dosadašnjih mišljenja nametnuće se na osnovu potpunije dokumentacije sami od sebe.
1 2

I. Z a Zlatarića je rečeno da u svojem kanconijeru nema nijedne pjesme koja bi bila »direktno prevedena« i d a ima razmjerno m a l o pjesama uzetih i z tuđih i z v o r a ( T o r b . str. 203). T a je tvrdnja samo donekle tačna, t. j . u t o l i k o što Z l a t a r i ć , k a d je imao pred sobom k a o model k a k v u talijansku pjesmu, zaista nije imao običaja da je prevede čitavu, v e ć je, bar k o l i k o dosad z n a m o ,
Josip Torbarina : Italian influence on the poets of the Ragusan Republic. London 1 9 3 1 . Ц в и ј е т а З у з о р и ћ е н з и Д о м и н к о З л а т а р и ћ ; Sremski Karlovci 1 9 0 0 (preštampano iz „ Б р а н к о к а К о л а " ) 2 1

redovno u z i m a o iz nje samo p o koji dio (otsjek, nekoliko stihova), a k o se nije z a d o v o l j i o time da je samo slobodno prepriča. Pjesama imitovanih iz tuđih v r e l a ima, naprotiv, k o d njega v r l o m n o g o ; te su imitacije k a t k a d a dosta slobodna prepričavanja, a k a t k a d a su opet toliko blizu originalu, da se, k a d je u pitanju pjesnička originalnost, ne razlikuju mnogo od prijevoda. K a k o bilo, ne treba misliti da se je Z l a t a r i ć p o svojem shvatanju originalnosti udaljio od prosječnoga mišljenja onoga vremena; upravo obrnuto: njegova je z b i r k a puna tipičnih petrarkističkih klišea. N j e g o v a pjesma 2 , na primjer, sadržava poznati opis gospojine ljepote, k a k a v se nalazi k o d svakog petrarkiste, v a l j a d a bez izuzetka. S v e su t a k v e pjesme — poznate i po čuvenoj Bernievoj parodiji — varijante Petrarkinih soneta »Grazie ch' a pochi Ί ciel largo destina« i »In nobil sangue vita umile е queta«, a sve su jedna drugoj slične k a o jaje jajetu. Pišući svoju pjesmu Zlatarić je imao pred očima sonet Pietra Bemba:
Crin ď oro C r e s p o е ď ombra tersa е pura . . . Occhi soavi е più chiari che Ί sole, Da far giorno seren la notte oscura; Iiiso ch' acqueta ogni aspra pena е dura, Rubini е perle, o n ď escono parole Si dolci Senno maturo a la più verde etade, Leggiadria non veduta unqua fra noi; Giunta a somma beltà somma onestade Fur 1' esca d e l mio foco: е sono in voi Grazie ch' a pochi il ciel largo destina.
4

3

Zlatarić:
O d kosi prameni s kim zlato gubi čes . . . O č i k i m taki zrak višnji je satvoril Da mogu noćni mrak obratit u dan bil . . . Smih kim se prikratit može zlo dreselje . . . Rič blaga . . . U m visok i kripos prem u cvit mladih lit, Poštenje i lipos ku došle ne ima svit, T e r ine vrijednosti u tebi sabrane Ke milijem zadosti biše zgar podane . . . Kad se ovako navodi, misli se uvijek broj pjesme u „Pjesnima razlikim", Stari pisci hrvatski (Stph) knjiga 2 1 . Bembovi se stihovi navode prema izdanju: Rime di M. Pietro Bembo,
4 3

Bergamo 374s.

K a k o se vidi, Zlatarić nije p r e v e o cijeloga B e m b o v a soneta,

već

samo neke stihove (upravo većinu stihova), ali ni ono drugo, što se razlikuje od B e m b o v a soneta, nije Z l a t a r i ć e v o , jer je sve to v e ć mnogo puta k a z a n o i može se naći ili k o d (Petrarka: O chiome battista il core /' oncsto Amalteo — blonde onaj Petrarke ili k o d Amor; koga Giamživio u annodaro ili drugoga. K o l i k o je puta rečeno da su njezine kose svezale pjesnika! di che Ч cor rrí annoda isti koji je neko vrijeme

D u b r o v n i k u — za tolike druge: Le treccie tako spominjanje njezina hoda (/' andar portamento

ď or che m celeste

itd.). D a su njezina usta koralj p o n a v l j a se do dosade, isto k o d Petrarke k o d A m a i t e a itd.). Sličnu pjesmu ima i Ranjina

(Stph 18, pjesma 7), Marin D r ž i ć (Stph 7, str. 5, pj. 2) i drugi, a 1 L u c i ć e v a još od V r a z o v i h vremena slavljena pjesma »Jur nijedna na svit vila« isto je t a k v a gospojina slika, samo gracioznija od ostalih. I u Zlatarićevoj pjesmi 1 1 3 nabrajaju saradnje nastajale mnoge petrarkističke l a s s i«), se gospojine ljepote; vlastite ima Petrarka

i ta je pjesma v r l o poučna k a o primjer s k o l i k o su malo pjesme.

pjesama u kojima r a z g o v a r a sa svojim očima (sonet »Occhi piangete«, ballata »O c e h i m i e i a ima i sonet u kojem (»S t i a m о Menčetić prije kogod Šiško već p o z i v a A m o r a da zajedno razgledaju Laurine ljepote Amor a v e d e r la gloria nostra«) 12). Zlatarić i koji je već (ili možda i m i t o v a o (Stph 2, II

njega) kombinuje početak onih p r v i h pjesama sa sadržajem spome­ nutoga soneta pozivajući mjesto gospojine ljepote: P r i t r u d n e m e o č i , sve suze parjajte I naše s istoči sunce toj gledajte . . . S t a n i t e r a z g l e d a t na zemlji čudesa . . . . T a čudesa na zemlji, to su opet poznate petrarkističke formule (sguardi Amora svoje oči da razgledaju

koje se mogu naći u s v a k o m p r v o m talijanskom ili našem k a n c o ­ ni jeru što čovjeku dođe pod ruku: tu su »ljuveni pozori« amorosi), lica i usta »gdi zene rumen bionde dai cvit ružice« in C o r f i n i : vermiglie attorte), rose, eh' al bel volto sete ornamento), treccie stellanti (Lodovico »s hitrinom crespi ehiostrif nodi itd.

kosice uzvite« ( L u d o v i c o Pascale: Piccolomini: angioletta
5

»anđel je mnim o v o j od višnjih izišal« (Bartolomeo C a r l o tra noi discesa

Ludovico Pascale prema izdanju : Rime volgari di M. Ludovico Paschale da Catharo Dalmïtino. In Vinegia, 1549. — G . В. Amalteo, Corfini i Piccolomini
iz antologije / / primo volume delle rime scelte da diversi autori, Mleci, izdanje

iz l<i6%.

Z a Z l a t a r i ć e v u pjesmu 6, s temom poznatom iz Petrarke, spomenuo je g. T o r b a r i n a (str. 204) da potsjeća na jednu pjesmu iz Stph 2, str. 5 1 6 , br, 6 (odnosno Stph 1 1 , str. 1 1 6 , br. i 6 ) ; to je, uostalom, tema koja se k o d talijanskih i kod naših pjesnika ne­ prestano p o n a v l j a i k o bi znao odakle su je naši pjesnici p r v i put uzeli ili imitovali. N a l a z i se i k o d ŠiŠka Menčetića (Stph 2, II 83, 85), N i k o l e N a l j e š k o v i ć a (Stph 8, str. 6), Oracija Mažibradića (Stph l i , str. 134, br. 22), D i n k a Ranjine (Stph 18, pj. 287; isp. »Gradu za povijest književnosti hrvatske« X I , str. 7 7 ) . Ima je i Bembo, i k o l i k o Z l a t a r i ć e v stih »Ostaje trud meni i suze prigrozne« potsjeća na pjesmu M a r o j a Mažibradića iz Stph 1 1 , str. 1 1 6 , toliko ono »pak v a p i m i cvijelju« potsjeća donekle na Bemba (son. »Se dal più scaltro accorger de le genti«):
e

. . . si m ' abbaglia il vostro altero lume, C h ' innanzi a voi non so formar parola, Ε sto quai uom cli spirito ignudo е casso. Pario poi meco е grido; е largo fiume Verso per gli occhi in qualche parte sola . . .

U sličnoj se situaciji nalazi pjesnik pred svojom gospojom i u pjesmi 83 koja izdaleka potsjeća na Petrarkin sonet »Pien ď un v a g o pensier che mi desvia«, samo je teško znati da li je Zlatarić imitovao u p r a v o ili samo taj sonet, ili je p o z n a v a o i k a k v u kasniju talijansku imitaciju. G l a v n a misao pjesme 132 jest opće mjesto i može se čitati — iako ne od riječi do riječi — kod Petrarke, Caritea, T e b a l d e a (isp. »Gradu« X I , str. 76) i drugih talijanskih pjesnika. I naši su pjesnici neprestano ponavljali to isto ili slično; tako, osim Šiška Menčetića i Ranjine, Maroje Mažibradić (Stph 1 1 , str. 1 1 6 , br. 1 7 ) , M i h o Bunić (Stph 1 1 , str. 90, br. 7), Oracije Mažibradić (Stph 1 1 , str. 128, br. 8), a i Sabo Bobaljević Glušac u svojim talijanskim pjesmama n e k o l i k o puta (son. »Se la piaga е Γ ardore, onde m' accese«, z a t i m son. »Scopri, A m o r e , a costei gli alti е funesti« i son. »A che (ohime) le rie piaghe ogni hor rinovi«). O n o što se kaže u p r v a četiri stiha nalazi se i kao samostalna mala kancona, na pr. k o d B e m b a :
7

Ta pjesma nije iz kanconijera iz 1507, kako tvrdi g. Torbarina istr. 204), a autor joj je Maroje Mažibradić ; isp. T. Maretić, Archiv für slavische Phi'ologie VII ( 884' str. 413 i d. ' Rime del mag. Savino de Bobali Sorđo, m Venetia 1589, str. 1 1 , 15 i 52.

Che ti val saettarmi, s' io già fore Esco di vita, o niquitoso arciero? Di questa impresa tua, poi c h ' io ne pero, A te non puo venir più largo onore . . . Che vuoi tu più da me? ripon giù Γ arme, Vedi ch' io moro: ornai che puoi tu farme? I u pjesmi 8 (koja je inače, k a k o B e m b o v a soneta) pita Z l a t a r i ć : N u s tebe kad skusim toli smrt neprávu, Koju ćeš hvalu tim, koju li steć slavu? slično k a o i u pjesmi 9 2 i k a o Šiško Menčetić ćemo vidjeti,

8

imitacija

jednog

I I I 45

(Stph 2 ,

str. 1 4 5 ) . Misao iz posljednja d v a stiha pjesme 1 3 2 p o n a v l j a se i u pjesmi 1 1 6 , a i u pjesmi 2 8 , pošto se izjadao na gospojinu nesmiljenost, pjesnik moleći A m o r a е duri petti). se v r a ć a opet da užeže na ono »prsi i tuori što je rekao u pjesmi ledene« i da je str ali . . . nei 132 freddi njezine pokori

( G i o v a n n i Guidiccioni: drizza

pungenti

T a pjesma 2 8 , uostalom, i inače s a d r ž a v a sama o p ć a

mjesta: kad pjesnik, pored običajnih jadanja, ističe moć A m o r o v u kome su podložni b o g o v i i ljudi, on samo p o n a v l j a što su nebro­ jeno puta k a z a l i drugi, počevši od Petrarke kao p o z n a t u stvar: Uomini е dei solea vincer per forza Amor, come si legge in prosa е 'n versi, a k a d govori о svojoj z a v r š a v a svoju pjesmu smrti — što kod petrarkista ondašnjih navodeći ne valja soneta. riječi koji to v e ć spominje

shvatiti suviše tragično — i o o n o m što će m u pisati na grobu, on sasvim u stilu tako mnogih jedan G i o v a n n i délia Gasa z a v r š a v a sonet

koje će mu biti napisane na g r o b u : Che scriverassi al mio sepolcro forse: Questi servo ď amor visse е morio. A n g e l o di C o s t a n z o veli da će m u nel sasso ove starán biti riječi: Spomenuta pjesma Maroja Mažibradića (Stph 1 1 , str. n6, br. 1 7 ) slobodan je prijevod ove Bembove kancone.
8

/' ossa

infelici

Qui giace un ch' ogni mal vinse e schernio, Ma al partir poi di duo lumi felici N o l potendo soffrir, di vita uscio.
s

Slično, uostalom, g o v o r i već i D o r e D r ž i ć Stph 2, br. 19 (str. 359)· Što priča u pjesmi 47 Zlatarić je vrlo l a k o m o g a o pročitati u Ranjininoj zbirci, sve k a d i ne bi bio p o z n a v a o t a k v i h talijanskih pjesama, što nije m n o g o vjerojatno (Stph 18, str. 65, br. 120; isp. »Gradu« X I , str. 80). U svim se t a k v i m pjesmama kazuje isto: pjesnik je v e ć više p u t a odlučio da ostavi svoju gospoju, što je već i Petrarka p o k u š a v a o (son. »Fuggendo la prigione o v ' A m o r m ebbe«), ali mu to, d a k a k o , ne polazi za rukom i k a d se vrati, ljubav bude još vatrenija i još ga »krući vezovi stegnu . . . neg prija«. Isto su t a k o već naši pjesnici prije Zlatarića molili gospoju da im »ne brani« svoga obraza i pogleda, ako želi da bude »u pjesmu pjevana« (Šiško Menčetić I 3, I 4); L u d o v i c o Pascale, K o toranin i jedan od mnogih koji su, k a o i naši, ponavljali što je u Italiji p j e v a o sav svijet, počinje također jedan sonet sasvim slično k a o Zlatarić svoju pjesmu 1 1 6 :
r

Se . . . Sol V Le

voi fuste о donna a me cortese, di pietà, ch' altro da voi non chieggio, havrian alzata a più famoso seggio rime mie c' hor son a pena intese . . .

Što naš pjesnik u toj istoj pjesmi 1 1 6 dalje želi da se о njem kaže k a k o ga je dostojna dika zatravila, to je u stilu mnogih talijanskih soneta u kojima pjesnici zamišljaju što će svijet о njima reći; Petrarka se u sonetu »Dolci ire, dolci sdegni е dolci paci« nada da će k o g o d о njemu reći:
assai sostenne questi al suo tempo,

Per bellissimo amor

a A n g e l o di C o s t a n z o zaključuje:
Che

govoreći u jednom

sonetu о svojoj

smrti

Ί mondo dira poi: mai non morio U o m di più gloriosa е nobil piaga, Ne accese un cor uman più bel desio. XVI, Milano 1 8 7 9 , str. 1 5 3

Guidiccioni i Delia Casa, v. Lirici del secolo i 1 9 1 . — Angelo di Costanzo: Rime, Padova 1 7 2 3 .

9

O n a , međutim, bježi od njega k a o plaha

košuta,

kako

Giovanni

délia C a s a (pored mnogih drugih) k a ž e u jednoj svojoj k a n c o n i :
Come fuggir per selva ombrosa е folta N o v a cervetta suole, Se mover 1' aura tra le frondi sente . . . Cosi la fera mia me non ascolta, M a fugge immantcnente . . .
1 0

Svi o v i primjeri, razumije se, ne znače da je Z l a t a r i ć u p r a v o o v a k o skalupio svoju pjesmu, drugih pročitanih Dok jer ona m o ž e biti i imitacija kakve tali­ janske pjesme za koju još ne z n a m o , ili p r o d u k t pjesama; ovi primjeri Zlatarićeva pjesma sadržava sama opća mjesta reminiscencija iz tadašnje poezije. da

samo p o k a z u j u da i o v a spreman

je naš pjesnik, k a k o smo vidjeli, jednom

slavi njezinu ljepotu, drugi put nas s mnogim ostalim ali (pj. su njezine dike tolike da Petrarke, u sonetu zato nema snage, već

petrarkistima radije eh' aneor šuti si

uvjerava da je već više puta htio proslaviti gospoju u stihovima, 1 3 4 ) . I to se, k a o g o t o v o sve o čemu petrarkisti pjevaju, može »Vergognando talor

čitati k o d

taceia«, ali, d a k a k o , i kod kasnijih pjesnika; t a k o L o d o v i c o M a r telli ima sasvim sličan sonet:
Quand' io volgo la mente a dire in r i m a Alcuna lode de la donna mia . . . L' aima, ch' oltre a ragion sue forze stima, Dubbiosa е stanca si riman tra via, Е 1' intelletto vago si disvia, Che non sa, che dir deggia o poscia о prima . . . Е pero taccio . . 1 1

Zlatarić je sigurno p o z n a v a o i Petrarkin pjesme; blizu soneta:
Ma

sonet i

ovakve iz

kasnije na

kad na pr. veli da doć«, to je

»m moć najvišim

h v a l a m к njoj

uvik

vjerojatno

reminiscencija

Petrarkina

quai suon poria mai salir tant' alto?

dok je ono o moru koje nema dna ni kraja obična i raširena (Benedetto V a r c h i : solcando i stihovi: un mar che non ha riva o fondo),

fraza kao.

Canzonieri del secolo XVI, Mleci χ816 (Classici italiani 28) str. 3 0 2 . Scelta di sonetu е canzoni de' più eccellenti rimatori ď ogni secolo II. ed., Bologna 1 7 1 8 , vol. i, str. 2 9 0 .
11

10

Lasno bi uljesti u ove prostore, Ali van izljesti trudne su pokore, k a k v i se već nalaze koci Ranjine, a kod talijanskih su pjesnika v r l o česti: kod Petrarke, Bernba ( T o r b . str. 153 i 209/10) i drugih, na pr. Lorenza de' M e d i c i : Facile е dolce all' cntrar fu la via, Or non ha questf) laberinto uscita. I A n g e l o di C o s t a n z o ima jedan sonet u kojem se boji da je neće moći dostojno proslaviti, pa zato šuti (son. »Lume del ciel che in dubbio oggi tenete«). Slične su i Zlatarićeve pjesme 126 ( s kojom treba isporediti Lucićevu pjesmu 8, Stph 6, str. 206, s početkom iz Petrarke) i 90. K a d u posljednjoj priznaje da ne može običajnu opjevati frazu; opjevati njezine ljepote, ali čini što može, ponavlja opet

t a k o Benedetto Varolii, pošto je istakao

da je nju teŠko

(son. »Donna che ' η questa etate е di valore«) veli: ! о q u е 1 с h e ρ о s s o, i pregi vostri um'' : Colla mente с col cor ре η so cd onoro . . . I u pjesmi 25 tuži se Z l a t a r i ć Ran Jini da mu je glas suviše m u k a o da bi mogao dostojno proslaviti »gizdavi oni c v i t « : Jer spivat uprav cas i hvale njegove N1 vrijedan jasni glas Mantua kim slove, A neg moj ki mukal vazda bi odveće . . . To su reminiscencije, ne samo iz Petrarkina soneta »Giunto
12

Alessandro alla famosa tomba« (kako drži g. Torbarina, str. 2 0 7 ) , A p o l l o , non indegno« misli da bi njezine hvale for an al troppo lodar alto segno, son roco i li mio dir roco е i versi incolti

nego i iz kasnijih pjesnika; t a k o Bembo u sonetu »Se mai ti piacque, Mantovan a na drugim mjestima spominje njezin um a cui e bassi (son. »Perche pjesma po Zlatarićeva

sia forse a la futura gente«), ali i čitava svojem tipu potsjeća na kasnije pjesnike, Giorgio soneta Benedetta V a r c h i j a (A
12

k a k o se v i d i iz jednog

Bartoli):

G. Torbarina nije dobro shvatio ove Zlatarićeve pjesme, jer se u njoj ne govori o Ranjininim vrlinama, već о dikama njegove drage; „čas i hvale njegove""

Se sapeste mio basso stato, E quanto il vivcr più mi grave e nôi, Direste con sospir: V a r c h i , tu puoi Dolerti a gran ragion ď esser mai n a t o .

13

Zlatarić:
Jer da znaš I ki me Rekal bi Zlatariću, nevolje ku čine rat meni sad.kolje nepokoj pakljeni, prosuziv: »Čudim se, k a k o mož', bit živ, trpeć tu zala množ.«

I u pj. 12 i 12 1 pjesnik se na sličan način čudi što je jošte ž i v ; to je fraza koja se često čita i k o d talijanskih i kod naših pjesnika:

Tanta guerra crudcl soffrir mi face, Che non so come spento N o n sia lasso dal duol, c h ' io provo e sento,

k a ž e Pietro Gradinico u jednoj kanconi (u Rime a Đore Držić: Talijanski »i došle jer sam pjesnici živ, čudim str. 3 6 4 , br. 25). često počinju

scelte

da

diversi), (Stph 2, rije­

se odveće«

svoje sonete početnim

čima k a k v a Petrarkina soneta objavljujući t a k o sami da kane dati jednu varijaciju po Petrarkinoj temi ( P e t r a r k a : »Io son già stanco di pensar si come«; G i o v a n n i G u i d i c c i o n i : »Io son si stanco sotto il grave peso, A m o r , degli empi tuoi duri е de' martiri« * itd.). il tempo Benedetta
1

martiri«;

Pietro

Gra­ pjesmu

dinico: »Io son già stanco sotto il peso g r a v e D e g l i affanni Isto se t a k o čitajući Zlatarićevu što je

amorosi

l i čovjek odmah sjeti Petrarkina soneta »Quando mi vene innanzi е Ί loco« ( T o r b . Varchija:
Sempre ch' io membro il dolce loco е Ί tempo, Che quel casto, fiorito, altero germe In ombrosc mirai contrade cd crme . . . Loco felice, ov' io certo rinacqui, Siati benigno il ciel, la terra е Γ onde, Nè mai ť offenda o pioggia, o vento, o gelo, Opere di Benedetto Varchi, vol. secondo, Trieste 1 8 5 9 (Biblioteca classica italiana, N 0 . 6).
" Rime scelte da diversi str. 38 i 45-9.
13

str. 208), samo

Zlatarić i o v u

varijantu već našao gotovu, k a k o se v i d i iz sličnosti s o v i m sonetom

T e m p o , per cui a me medesmo piacqui, Memoria eterna sia di te, ne Ί velo Giammai ti cuopra, ch' ogni cosa asconde.

Z l a t a r i ć je, k a k o se v i d i , glavni dio svoje

pjesme

očito

uzeo iz

o v o g a ili kojega drugoga sličnoga soneta dodajući u u v o d u nekoliko riječi о »slavnoj dubravi« u kojoj je roden i u kojoj je naučio »što je put od slave«. K a k o su mjesta spominjana u Petrarkinu nijeru u v e z i s njegovom ljubavlju postala jeva za koje je bila vezana altamente njihova adorno čuvena, pa su kancosu i upletali

kasniji talijanski pjesnici u proslavljanja svojih gospoja imena kra­ ljubav, е chiaro. ballate »Lassare il velo о imitovali. najprije t a k o i naši spominjali svoj rodni grad. I Sabu Bobaljeviću Glušcu od njezinih očiju biva Epidauro

Pjesma 9 9 je imitacija Petrarkine Zlatarić je pored Petrarkine

per sole о per ombra« koju su i talijanski pjesnici često pjesme sigurno janske imitacije, samo je promijenio red misli spominjući

p o z n a v a o i ove tali­

k a k o mu je gospoja nemilosna otkad je opazila njegovu ljubav, a zatim k a k o je bila blaga dok je on tajio svoj plam, dok je običnije obrnuto, k a k o se, osim k o d Petrarke, čita i kod drugih Baldassara C a s t i g l i o n e :
Mentre tu nel m i o cor nascosto il f o c o . . . Vidi più volte di madonna il volto Di pietate c o v e r t o . . . Poichè palese il m i o martir dipinto Le fu negli occhi е nella fronte accolto Per testimon della mia fiamma viva, La vidi del mio ben sempře più schiva Е vaga del mio male: Cosi, crudel A m o r , m' hai giunto a taie, C h ' io corro a morte, cd ella il cura p o c o .
13

pjesnika,

na pr. u pjesmi 2 H a n i b a l a Lučića (Stph 6, str. 202) ili u kanconi

K a k o je ovdje samo obrnuo red misli, a inače k a z a o uglavnom isto što Petrarka i drugi, t a k o se Zlatarić i u drugim slučajevima koristi tuđim dajući samo svojim pjesmama pomoću nebitnih izmjena nešto drugačiju pjesama intonaciju. u kojima se Ima, na primjer, mnogo talijanskih i naših blagoslivlje sve što je s dragom u vezi i u

kojima se v e l i : »Blažen t v o j plam i stril« i slično;

Zlatarić mjesto

toga u pjesmi i upotrebljava pitanje:

»Zač da ja ne z o v u sonet:

blažen

tvoj plam i stril . . .?« B e m b o ima o v a k a v

Speme che gli occhi nostri veli е fasci . . . Perché nel fondo del mio cor rinasci, S' io ce n' ho svelta? е poi c h ' io mi ripento D ' aver a te creduto, е Ί mio mal sento, Perché di tue promesse ancor mi pasci? Vatene a i lieti е fortunati amanti, Е lor lusinga, a lor porgi conforto, S' han qualche dolci noie е dolci pianti. Месо, е ben ha di cio madonna il torto, Le lagrime son tali е dolor tanti, C h ' al più misero е tristo invidia porto. Mjesto apostrofe i pitanja Z l a t a r i ć će upotrebiti o b l i k pričanja u

trećem licu i k a z a ć e , uz još neke izmjene, isto (pj. 48): Opet se pripravlja ufanje к meni cfoć . . . Izvrgoh njega van iz prsi, budući Veće krat bil tužan posluh mu dajući. Sad iduć obita, da me će lijepa vil Učinit čestita prigrliv u svoj kril . . . Neka gre srcćninn ki služe Ljubavi. Zač Ljubav proć nami u srdžbi sved stoji, T e r smrtnim tugami pase nas i goji. Isto tako u pjesmi 8 mijenjajući pogodbene rečenice originala

kazuje g o t o v o isto što i B e m b o u o v o m sonetu: Se deste a la mia lingua tanta fede, Madonna, quanto al cor doglia e martiri, N o n girian tutti al vento i miei sospiri, Ne sempře indarno chiederei mercede. Ma Ί vostro duro orgoglio Cagion sara, c h ' i miei brevi desiri Finisca morte . . . Che potrà sempře il mondo dir di v o i : Quclla fera e crudel a morte spinse Un, che 1' amo più che gli occhi suoi. Z l a t a r i ć e v i su dodaci u o b a d v i j e posljednje pjesme neznatni; to su, kao obično (na pr. u p j . 134 о kojoj je sprijeda bilo govora), nisu

fraze koje se i u drugim pjesmama p o n a v l j a j u i koje t a k o đ e r njegove.

T a k o su u pjesmi 8 umetnuti stihovi 11 — 1 2 о k o j i m a je

bilo govora sprijeda k o d pjesme 132 i dodani su stihovi 15 — 1 6 sa banalnom opomenom gospoji о kojoj će biti govora kod pjesme 103 gdje se također nalazi. Pjesma 121 vjernija je imitacija od pređašnjih, z a p r a v o slo­ bodan prijevod, i to opet B e m b o v a soneta:
Bella guerricra mia, perche si spcsso V ärmste meontro a m e ď ira с ď orgogHo, Che in atti ed in parole a voi mi sogiio Portar si nverente е si dimesso? Se picciol pro del mio gran danno espresso A voi torna, o piacer del m : o cordoglia, N e di languir nè di morir mi dogho: C h ' 10 v o solo per voi caro a me stesso. Ma se con 1' opre, o n ď ; o mai non mi s a z i o , Esser v í puo ď o n o r questa m i l vita, Di lei vi ciglia, е non ne rate strazio. L' istoria vostra con m i o stame ordita, Se n o n mi si darà più lungo spazio, Quasi nel cominciar sarà finita.

K a k o je drugi dio B e m b o v a soneta skratio, umetnuo je Zlatarić i ovdje d v a stiha (5—6) sa frazom spomenutom sprijeda kod pjesme 25 i 1 2 . U pjesmi 130 Z l a t a r i ć imituje jednu Bembovu kanconu. Imitacija je na nekim mjestima slobodna, a na nekima se približava slobodnom prijevodu, ali je red misli sasvim k a o u Bembovoj kanconi. Postupak je i ovdje zanimljiv po onom što Zlatarić dodaje. Bembo, pošto je u p r v i m stihovima apostrofirao slavuja, odmah prelazi na ispoređivanje svoje i njegove sudbine i na kazivanje svojih jada:
O rossignuol, che 'η queste verdi fronde Sovra Ί fugace rio fermar ti suoli . . . Alterna teco in note alte е profonde La tua compagna, е par che ti consoli. A me, perch' io mi strugga, е pianto е duoli Versi ad ogni or, nessun giammai risponde: N è di mio danno si sospira о gerne . . . Casso е privo son .io ď ogni mio bene . . . Е come vedi nudo е peregrino * V o mísurando i poggi, е le mie репе Ben sai, che poche dolci ore serene

Del viver mio . . . Ma se pietà ti move, Vola tu là, dove questo si vole, Е sciogli la tua lingua in tai parole: A piè de 1' alpi . . . C o n le fere, е con gli arbori, е con 1' acque A d alta voce un uom ď amor si lagna, Dolore il ciba, е di lagrime bagna L ' e r b a е le piaggie, е da che pria li piacque Penser di voi, quanto mai disse o tacque, Va rimembrando: е ' η tanto ogni campagna Empie di gridi, u' pur che Ί piè lo porte: Ε sol desio di morte Mostra negli occhi, е 'n bocca ha Ί vostro nome, Giovane ancor al volto ed a le chiome. Che parli, o sventurato? A cui ragioni? a che cosi ti sfaci? Ε perché non più tosto piangi е taci?

Zlatarić je s apostrofiranjem

slavuja spojio

opis proljeća

produ­

ljujući pjesmu; istom poslije 20 stiha on dolazi na B e m b o v u temu. I u ono što slavuj treba da k a ž e dragoj Z l a t a r i ć je na kraju upleo (»Po pržini donne proljeće (stih 73 i d.), a z a v r š i o je pjesmu poredbama koje nisu iz ove Bembove kancone, ali su opet u B e m b o v u duhu morskoj šijem« — dar semi a Varena u capitolu » A m o r è,

care, v a n o е fello«). A l i ni umetnuti opis proljeća (stih 5—20 i 73 i d.) nije Zlatarićev; to je p o z n a t a tema iz Petrarke (sonet »Zefiro torna е Ί bel tempo rimena«) pjesmama i drugih koju je Ranjina imitovao (Pehrvatski i talijanski (isp. » G r a đ u « X I , str. 66 i 93). t r a r k a : »Ogni animal ď amar si riconsiglia), U t a k v i m se pjesnikova gdje

obično ističe k a k o se u cijeloj prirodi budi ljubav samo je

draga hladna (kod Petrarke m r t v a ) ; t a k o je i u o v o j Z l a t a r i ć e v o j pjesmi. S tim se može isporediti i p r i z o r u »Aminti-Ljubmiru« Dafne (Jela) nagovara Silviju ( D u b r a v k u ) na ljubav spominjući

»ugodno primaljetje« i ističući k a k o » . . . slatko sve stvari u p l a m u sad gore priskladne ljubavi« (Stph 2 1 , str. 7 9 ) . Pjesma 82 nije, Petrarkin nema sonet k a k o misli g. T o r b a r i n a (str. 208), ď alpestra vena« soneta Petrarke; sile, da imitacija kakvih ima Bembova i kod prerađen s kojim » C h ' io Amor opjeva »Rapido fiume, che

n i k a k v e sličnosti, već pjesnika i A m o r a

seri v a di costei, ben m' hai tu detto«. između gospoju upućuje pjesnika, koji se ne

T o je sonet s dijalogom

p o u z d a v a u svoje

ch'

ogni

imperfetto

Desta a virtute, е di stil fosco e fraie Potrà per grazia far chiaro immortale, Dandogli forma da si bei suggetto.

T o isto k a ž e A m o r i Zlatariću, samo nešto opširnije, ali je inače imitacija u cjelini slobodna. Čini se da je i pjesma 120 nastala pod utjecajem B e m b o v i m koji ima o v a k v u malu kanconu:
Tutto quel, che felice ed infelice radiče,

V i v e r ô per innanzi, a voi si scriva, О del mio bene е mal sola O fonte, onde 1 mio stato si dériva. C h e tante cose A m o r di voi mi dice, Tante ne leggon le mie fide scorte Ne gl i ocehi, o n ď è la face sua più viva, C h ' ίο voglio aiizi per voi tormento e morte, Che viver е gioir in altra forte.

Imitacija je, k a k o se vidi, još slobodnija negoli u pređašnjoj pjesmi; posljednja d v a stiha u B e m b o v o j kanconi postala su i u talijanskoj i u našoj poeziji banalnim općim mjestom (isp. »Gradu« X I , str. 73). Ima jedan tip soneta koji se kod talijanskih pjesnika više puta ponavlja, a u kojem pjesnik obično navodi gospojine vrline i efekte njezinih ljepota, da završi usklikom: Sretan li je k o za V a m a uzdiše! ili sličnim. Bembo ima t a k a v sonet:
Donna cui nulla è par bella e saggia, N e sarà credo, e non fu certo a vante . . . C o 1 dolci lumi e con le v o u sante Fate gentil ď ogni anima selvaggia. Grazie dal ciel via più ch' altri non crede Piover in terra scopre chi vi mira, E ferma al suoii de le parole il piede. T r a quanto il sol riscalda e quanto gira Miracolo maggior non s' ode e vede: О fortunato chi per voi sospira!

Bembo ima i jednu sasvim sličnu svako k o gospoju p o g l e d a

kanconu,

u

kojoj

se k a ž e

da

Poich' un sol vostro sguardo e un vostro riso Acqueta ogni tempesta, Ed a virtù si dcsta Chi fiso in voi, luce benigna, mira: Beato dunque chi per v o i sospira. Z l a t a r i ć e v a pjesma 79 potsjeća i p o intonaciji i p o mislima na o v e Bembove Kad pjesme, k a k v i h je Z l a t a r i ć vjerojatno dragu poznavao da u ž i v a više. je Zlatarić u pjesmi 65 poziva dok

mlada, jer će se poslije kajati, on je sasvim u tradicijama talijanske i naše poezije (isp. »Građa« X I , str. 81), ali spominjanje di bellezza« ( T o r b . str. 212) koji je opet imitacija zrcala pokazuje da se ugledao i u B e m b o v sonet » O superba е crudele, о Petrarke i H o racija. Z r c a l o se, doduše, spominje v e ć k o d T e b a l d e a : . . . stoka sci se sempre durar speri: Manca ogni cosa, е se nel specchio guardi, Vederai che non sei quella che fusti ieri, Pero provedi a non pentirte tardi. I u »Aminti-Ljubmiru« opominje Jela D u b r a v k u sličnim argumen­ tima (Stph 2 1 , str. 76 i 80) che fuggïrai di vederti spominjući i ogledanje u vodi (u ... originalu: allor solo per tema B e m b o v sonet le fonti, ov' or a spesso ti specchi

eres pa е brutta)

i z o v u ć i je ludom, »jer ništa da sezzo). k o d nas: Spomenuti u pjesmi 14 (isp. njegov Dalma­

ne prudi n a z a d

s e ρ о к a j a t« ('/ pentirsi

bio je već i prije i m i t o v á n

H a n i b a l a Lučića; P . K a s a n d r i ć u je to očito i z m a k l o rad »Pisni ljuvene H a n i b a l a L u č i ć a « u Glasniku

Matice

tinske 1903, str. 393/4). I posljednja d v a stiha u Ranjininoj pjesmi 20 (gdje je upletena ista tema) potsjeća ju na svršetak spomenutog B e m b o v a soneta: Or non son bella, allora non fui scaltra. Pjesma 23 je sjećanje na udaljenu dragu čiji sunčani pogled »p r о s v j e 1 1 j a altrui vivo sole sad druge l i v a d e i luge« Giambattista
i e

(običan način »Or che Ί

izra­ mio Pe-

ž a v a n j a ; A n n i b a l C a r o : »E, s' io qui mi consumo, е Ί mio sol ivi risplende«, a 11 r ο v e Guarini: i s ρ 1 e n d e«) potsjeća doduše na

trarkin sonet »Sennuccio, i' v o ' che sappi in quai manera« i B e m b o v
1 6

Lirici

del secolo

XV],

str.

2 1 4 i 306.

» A m o r , che meco in quest' ombre ti stavi« ( T o r b . str. 211/2), ali i na mnoge druge, jer je o v a j tip soneta bio v r l o raširen; svesci Rime jer su u scelte drugoj da diversi svesci iste zbirke izašle Ranjinine u prvoj talijanske Pietro pro­ (koju je Zlatarić vjerojatno p o z n a v a o ,

pjesme) ima n e k o l i k o sličnih (Domenico Veniero, str. 4 1 6 , stihovima, str. 567). U nekima se pjesnici sjećaju časova

Gradinico, str. 460, a i jedna kancona D e l M i n t u r n o v a sa sličnim vedenih s dragom, k a o P e t r a r k a i Bembo, a u drugima je p o v o d sjećanju njezina udaljenost, k a o k o d Veniera, Minturna i Zlatarića. T a k o Del Minturno: Hor, che n' è lunge . . . A m o r con la memoria a lo 'ntelletto Mostra i piacer da lui nel cor descritti, Dicendo: qui canto 1' alma Sirena, Q u i disse u n vago е amoroso detto . . . Qui stette, cjui passo tra fiori е Γ herba . . . O v a j se tip soneta v r a ć a naročito u pastirskim pjesmama, k a k v u jednu ima u Rime al suon giacque Clori della scelte da diversi mia Flori, Remigio Fiorentino: Qui о Selvaggio, Le due stelle qui ď amor vennc е (Qui helia 14 sampogna s' assise la stiha

. . , (str. 385)· I M a r i n o još ima jedan o v a k a v sonet ver me rivolse

rise, о Tir si, е qui petrarkista, odgovara

. . .). O v i primjeri v r l o jasno osvjetljuju imitatorske postupke talijanskih i naših. otprilike spomenutim Zlatarićeva talijanskim pjesma do sonetima, ali je on gospoji (u

o č e v i d n o i ona dalja četiri stiha s poredbom о bolesniku p o z n a v a o iz čitanja; t a k o na pr. A n n i b a l C a r o govori udaljenoj sprijeda citiranom sonetu): Ben ho del caro oggetto i sensi privi, Ma Ί veggio, е Ί sento, е 1' ho nelP alma impresso, C o m e suol egro, che da sete oppresso Versa ogn' or col pensier fontane е rivi. K a d spominje njezin »stupaj raskošni« koji »Iis i cvitje pokriplja«, biće to vjerojatno p o B e m b u , k a k o misli g. T o r b a r i n a , premda je i to bilo opće mjesto, v e ć i k o d nas upotrebljeno (Ranjina, p j . 2, Stph 18, str. 9: ». . . taj stupaj prilijepi k a d na cvit suh stane, opet ga pokrijepi«). K a d se u pjesmi 124, daleko od gospoje, čudi da može živjeti bez nje koja je njegova duša, biće i to reminiscencija iz Petrarke,

i to iz soneta »Io mi rivolgo indietro a ciascun passo«, ali je vje­ rojatno u isto vrijeme i imitacija B e m b o v a soneta Trifonu:

Se voi sapete, che Ί morir ne doglia, Pero che da noi stessi ne diparte: Sapete ond' è, che, quand' io sto in disparte Di madonna, mi preme ultima doglia. Ella è 1' alma di me . . . Е poi che non puote uom senza lo spirto Tenersi in vita, ognor ch' io le son lunge, Morte m' assale, o n ď i' m ' aggiaccio е torpo.

Spašava

ga od smrti što

može u mislima

biti s njom

u snu i na entro

j a v i ; to je utjeha i drugima, na pr. Bembu (son. »Mostrommi a lo spazio ď un bel v o l t o « ) :
Fortuni, che si spesso indi mi svia, Tolga a gli occhi, a gli orecchi il proprio obictto . . . Al cor non torrà mai 1' alto diletto, C h ' ei prova di veder la donna mia, Ovunque io vado, е ď ascoltarla sempře.

I L u d o v i c o Pascale govori na mjestima

gotovo

isto što i Z l a t a r i ć :

Convien ch' io segua il mio destin malvagio Senza alma, senza cor е senza vita, Perche Ί mio spirto con madonna alberga, Sol meco porto, o v ' era il cor, scolpita L' imagin sua, che mi sollievi et erga . . .

ili k a d drugi put kaže, da udaljen od nje ima jedinu utjehu u tom
što misli na nju quand' io veglio е nel più forte sonno. Sannazzaro

se, štaviše, i ne žali na rastanak, jer i udaljen pred očima njezinu anzi mi g i o r i o « ) :
17

od nje veli doglio,

da ima

sliku (kancona:

»Non

mi

madonna,

L' oro, i rubin, le perle е Ί terso avorio, S' io dormo o vegghio, sempře, ove c h ' io miri, C o n le due stelle ardenti veder parmě,

k a o Zlatarić

u ovoj pjesmi i u pjesmi 93,

gdje mu

se

neprestano objašnjuje v i d i na

»rumene nje usti priziru i oči ljuvene«. k a k o mu se gospoja uzaludno skriva,
1 7

I u pjesmi 95

jer je on i udaljen

Canzonieri

del

secolo

XVI,

str.

188.

javi i u snu; i S a n n a z z a r o u spomenutoj kanconi muke ne m o g u zabraniti vedervi desto, o Pjesniku, uostalom, nije dobro ni daleko protivnost; d a l e k o - b l i z u . A n g e l o di C o s t a n z o : Da lunge

k a ž e da mu sve in sonno. nje (pj. ardo a

ragionarvi

od nje ni blizu е da

54), k a o ni drugima koji također na različne načine mi struggo, veli Petrarka u sonetu »L' aura gentil

variraju o v u press*

che rasséréna i poggi«,

Io piango in questo esilio, e non aspetto, S' a voi ritorno, aver giorni men fieri: Che s' or, с' ho si da lungi i miei guerrieri, Sento Ί mio cor da tal assedio stretto, Che fia, quando vedro del vago aspetto Accampar da vicin quei raggi a'iteri . . . T a k o i u sonetu » D o n n a , di quante sono, о šaran mai« sasvim sličan Saba Bobaljevića sonet »Se non visto m' ardi et allumi«. Z l a t a r i ć , doduše, nije imitovao kojemu je e lontan spo­ — u ali oni Rime izbliza. su k a d su

upravo

menute sonete ( A n g e l a di C o s t a n z o uopće nije imitovao), (pored pjesama drugih pjesnika, na pr. Fabia Galeote, koji kanconi » H ö r , che v i son da lunge, scelte da diversi sleduje) p o k a z u j u k a k o su česte pjesnici objašnjavali alma mia fiamma« u upal ju je, a kako a — t v r d i da ga ona iz daljine

bile o v a k v e pjesme u kojima

k a k o im je k a d su daleko,

blizu. I Ranjina ima jednu pjesmu s istim protivnostima, ali opet nešto drugačiju (pj. 298, Stph 18, str. 144; vjerojatno imitacija). 1 u pjesmi 131 pjesnik je udaljen od drage; o parolette accorte« Takvih je soneta gdje je pjesnik Zlatarić, dakako, također mogao to je pjesma u od Laure. drugih;

stilu soneta s usklicima, k a k a v je Petrarkin sonet » O dolci sguardi, udaljen naći i k o d

L u d o v i c o Pascale, na primjer, ima jedan sasvim sličan: Occhi sereni, o v ' ha suo nido amore . . . О dolce labbra che di mirrha е nardi Spargete fuor più prezioso odore, O bionde treccie in crespi nodi attorte . . . О bcllezza celeste ed infinita, O r che vi toglie a me maligna sorte, V i v o dolente et angosciosa vita. Na spomenuti P e t r a r k i n sonet, naročito na njegov drugi dio, pot­

sjeća još više Z l a t a r i ć e v a pjesma 133 u kojoj je također g o v o r a о

udaljenoj; i Zlatarić se tuži na »protivnu čes« (Petrarka: ch' al mio mal sempr' è si pre sta) koja ga progoni kad or navi odahne i na nezgode koje se o d m a h p o j a v e svoje drage, kaošto Petrarki da ga udalji od nje. or fa cavalli zaželi Fortuna,

»Fortuna, malo do samo poći

tek što

Rastavljeni od drage i njezinih očiju koje su z a njih z v i j e z d e , sunca i slično, ondašnji pjesnici r e d o v n o jauču da su ostali u tami; na pr. L o r e n z o de' Medici u sonetu » A r a , ocehi, mai fine il v o s t r o pianto?« Or, poi che toka Veggo restarmi E se tal via a Maraviglia non m ' è la santa luce . . . in ténèbre confuso. morte ne conduce, è...
1 8

L u d o v i c o Pascale je bez nje slijep i želi također smrt (son. »Aspro dolor, a che condotto m ' hai?«). I Z l a t a r i ć — koji, razumije se, ni ovo opće mjesto nije morao p o z n a v a t i u p r a v o iz spomenutih janskih soneta — veli u pjesmi 27 da mu oči »u m r a k u u tminah žalosnih«. O t k a d se zaljubio — a to ga je zadesilo »u p r v i cvijet mla­ dosti« k a o Petrarku (isp. k a n c o n u » N e l dolce tempo della prima etade«), a z a njim i tolike druge talijanske pjesnike — on se sav promijenio; pošto mu je L j u b a v p o k a z a l a jedini p r a v i put koji u nebo v o d i , on prezire sve što ljubi ludi p u k znajući k a k o je tašta slava ovoga svijeta (pj. 135). T o se p o n a v l j a i u pjesmi 100 i donekle u pjesmi 76. I o v o je, k a o i toliki drugi m o t i v i , p o t e k l o iz Petrarkina kanconijera, ali su mnogi bembisti još više naglašavali o v a k v o spirituálno učenik. shvaćanje ljubavi, i Z l a t a r i ć Benedetta je u tom vraćaju njihov iste i T a k o se na pr. k o d Varchija tali­ stoje sad,

slične misli nekoliko puta. K a d ju je p r v i put u g l e d a o : Tal dentro il petto mio virtù rimase . . . Che nulla poi toccommi o persuase A d altro mai, ch' a spregiar quel che stima La gente, е sol far delle cose stima, Che 'ndrizzan 1' aime alle stellanti case. Lorenzo de' Medici, Opere, vol. primo.
18

a cura di Attilio Simioni (Scrittori ď Italia),

Pošto ga je probudila da lungo i mnoge nesvijesti«):

е pigro

sonno,

anzi

da viva

morte

( k a k o su i Z l a t a r i ć e m prema pj. 76 bili obladali »spanje, las i misli

In questo breve е si fallace C h ' altro non è ch' un Quelle m' insegna pianě Che da i corpi levar 1' Na drugom mjestu:

sonno, volar sempře a m o r t e , strade е Corte, anime puonno . . .

O n ď io, che 'n fino allor tra nebbie е vend Quasi cieco, anzi morto, era tanti anni V i v u t o no, ma sol nel mondo stato, Da indi in là, tutti gl' uman contenti Spregiando, е fuor del volgo е de' suoi inganni Vissi più ď altro mai lieto е beato. I u pjesmi 81 Zlatarić u z njezino poštenje slavi pogled pred kojim gine »pohlep nepravi« i oganj »koji nas u z d v i ž e gdi stoje blaženi«; s tim se m o ž e isporediti Petrarkin sonet »Le stelle е Ί cielo е gli elementi a p r o v a « , ili B e m b o v : Quella, che с о ' begli occhi par ch' invoglie A m o r di vili affetti е penser casso . . . La via di gir al ciel c o n fermo passo М ' insegna, е 'n tutto al vulgo mi ritoglie . . . C h ' io spero alzarmi, ove nom per se n o n sale, Scorto da i dolci amati lumi . . . U pjesmi 94 pjesnik se jada zbog toga što ona bježi i što se ne da vidjeti, jer je k a o N a r c i s »svu ljubav na sebe stavila«. T o je p o z n a t o iz Petrarke i njegove tužbe na micidiali specehi (son. »Ti mio avversario, in cui v e d e r solete« i »L' oro е le perle, е i fior vermigli е i bianehi«; T o r b . str. 209, isp. Šiška Menčetića I I 60) 1 postalo je kasnije o p ć i m mjestom s tes sa, е ď altro Di te medesma amor resti non cura, innamorata).
19

(Lodovico Corfini: To, veli dalje

Piace

a se nije remi­

Ranjina u talijanskom sonetu 1 4 : pjesnik,

p r a v o , jer »suncu čemu bi da istom sebi sja?« G a n d o l f o Porrino je istoga mišljenja kazujući u jednom sonetu, osim spomenutih niscencija i z Petrarke i još nekih malih razlika, g o t o v o isto što se
19

„Građa" knj. 4, str. 142.

čita u Zlatarićevoj pjesmi; taj sonet pokazuje da je Zlatarić i o v u pjesmu radio po tuđem obrascu:
Deh, perché tolto a questo cielo avete La luce de' vostr' occhi alma e graclita, Che fea col suo splendor 1' erba fiorita, E le campagne dilettose e liete? Se più ď ogn' altra bella e ricca sete Dei gran doni di D i o , perche romita Togliendo cio, che altrui da gloria е vita, In cella solitaria vi chiudete? Non dono il lume al sol quel Sole eterno, Perché luca a se sol; ma perche giri, E renda il mondo allegro, e Ί cielo adorno: Nè voi fe bella, perche avendo a scherno Chi sparge ogn' or per voi pianti e sospiri, Chiudiate in fosco albergo il suo bel g i o r n o .

20

U pjesmi 51 ponavljaju se slične misli, poznate i iz Ranjinine pjesme 20 (Stph 18, str. 16, stih 7 i d.), samo što je Ranjinina pjesma sva u čulnom tonu strambotista, koji svi uvjeravaju k a o P o l i z i a n o u jednom rispettu:
. . . non ti diè tanta bellezza Iddio perché la tenga sempře ascosa in seno.

Pjesma 10, gdje se sjeća k a k o ga je iz skupa divnih gospoja »u gustoj dubravi ka raste p o d gorom kraj mora u slavi« jedna svezala očima, odraz je jednog tipa talijanskih soneta koji su se razvili iz Petrarkina soneta » Q u a n d o fra 1' altre donne ad ora ad ora« (Girolamo Fracastoro: » Q u a n d o fra belle donne accorte е rare«, Francesco Maria M o l z a : » Q u a n d o fra 1' altre donne altera g i u n g e « , Šiško Menčetić II 40, 48, 50, 53, 54). Ističući k a k o se kod njegove gospoje nalaze u skladu ljepota i poštenje, Zlatarić imituje stihove Šiška Menčetića:
21

A r vidih sve čten'je i ritko nadoh toj da more počten'je s ljepotom stat u goj.

T o je isticanje, uostalom, sasvim u duhu petrarkističke tradicije; kod Laure su se tako našle u slozi dvije velike neprijateljice,
, 0

Rime 69.

scelte

da diversi

str.

23 т.

" Fracastoro: Canzonieri
versi, str.

del secolo

XVI,

str. 9 8 ;

Molza: Rime

da di­

Bellezza Od

ed

Onestà

(sonet

»Due

gran

nemiche

insieme

erano

aggiunte«). različnih Petrarkinih postupaka mnogo su se imitovala i njegova pitanja; i Z l a t a r i ć k a t k a d a počinje svoje pjesme pitanjima. Zar da se sad brani od »sione ljubavi« — pita u pjesmi 46 — k a d više nema pomoći? S a v je već izranjen i na njegovu srcu nema više mjesta za n o v u ranu, k a k o je već T e b a l d e o g o v o r i o : Non più saette, A m o r ; non v' è più ornai Loco ne! corpo mio caduco е fraie, O v e bisogni adoperarsi strale; Se guardi, piaga sovra piaga fai. A l i i Bembo, koji je Z l a t a r i ć u bliži (u maloj kanconi »Che ti v a l saettarmi« koja je v e ć sprijeda spomenuta):

T u m' hai piagato ii core, Amor Che loco a nova piaga non puo darte, Nè di tuo stral sentir fresco dolore. T r e b a l o je uteći onda k a d se istom accorto sospetto bio zagledao u gospoju u sličnom slučaju bio »ne mal senza

sumnjeć koju zled«, k a k o je i Petrarka

(son. »Lasso che mal accorto fui da prima«) i sicuro,

(son. »Era Ί giorno, ch' al sol si scoloraro«). Sad je kasno;

sad se samo m o ž e moliti milost, k a k o i Petrarka v e l i : Da ora innanzi ogni difesa è tarda A k r a , che di provař s' ascai о poco Questi preghi mortali Amore sguarda. Da non je od ljubavi jedini spas bijeg, tipična je petrarkistička si vince amor se non fuggendo misao:

kaže Bembo u sonetu » A l m a se

stata fossi a pieno accorta«. N e uspije li se bijegom, preostaje samo poniznost: Cosi dcluso Ί cor . non ave Schermo miglior che lagrime е sospiri (Deila Casa). I u o v o m je slučaju, d a k a k o , moguće da je sama) sa sličnim mislima.
2 22

Zlatarić

imao

pred

očima još k a k v u zasad nepoznatu talijansku pjesmu

(ili više pje­

' ' N i ova pjesma ni pjesma 45 nemaju veze s Petrarkinim

sonetom „Расе

Na

javi nemila, pojavljuje

se gospoja pjesniku u snu meno

»sva altera,

blaga« (pjesma 1 1 8 ) , k a k o se i Petrarki p o j a v l j i v a l a noću liječi rane što ih je danju z a d a l a . Zlatarića bilo rečeno umile i ponavljano u

t a k o da bi pjesnik najradije usnuo z a v a z d a . I u pjesmi 1 1 9 ona S v e je to v e ć d a v n o prije talijanskoj petrarkističkoj tranquilla o requie, più che mai » O sonno,

poeziji; Bembu se draga pojavljuje u snu zaru si bella e si pietosa in vista umile

(son. »Se Ί v i v e r men che pria m ' è duro e vile«), a S a n n a z (son.

o tregua degli affanni«), i to često: Si spesso a consolarmi il sonno ricdc, C h ' ornai comincio a desiar la morte. Na drugom mjestu (son. »Quel che vegghiando mai non ebbi

ardire«): Ma Ί ciel . . . Offrendo ai spirti lassi una tal vista Dovea quel brieve sonno fare eterno. Isto želi i L u d o v i c o Pascale kome se također madonna slično

pojavljuje u snu (son. » T a l h o r per consolar Γ aflitta mente«): Deh, s' al mio stato il sonno è tanto amico, Ρ о s s' i o s e m p ř e d o r m i r , e se s' agguaglia Tai sonno a morte, fa Signor c h ' io moia. Kao danni. Zlatarić u pjesmi 119, i Sannazzaro veli u sonetu in sogno mi »Tanta ristora i

dolcezza trasser gli occhi miei«: . . . spesso

Ima ih, d a k a k o , još koji slično pričaju о svojim snovima; opisuje svoju lju­

G i o v a n n i Guidiccioni u jednom sonetu najprije b a v n u muku slično k a o Z l a t a r i ć u pjesmi 1 1 8 :

Perch' io sia a colpi, A m o r , di sdcgni е ď ire Stato poi, che tuo fui, segno ad ogn' ora, De te non ebbi mai tranquilla un' ora C h ' in vece di pietà doppi il martire, da nam zatim ispriča k a k o jedino pred z o r u nalazi što m u se draga u snu p o j a v l j u j e .
23

utjehe u tom

(Isp. » G r a d u « X I , str. 72 i 93.)

Pjesma 12 s antitezama k a k v i h već u Petrarkinu kanconi jeru ima dosta, a koje su kasniji pjesnici rado imitovali, jer se t a k v e Sannazzaro: Canzonieri Giovanni Guidiccioni: Rime scelte
23

del s e c o l o XVI, str. 1 8 2 , 1 8 5 , 1 8 6 i 1 8 7 ; da diversi, str. 3 8 .

stvari najlakše imituju, tante varietati ornai

potsjeća na Petrarkin sonet »Questa umil teško je i Zlatariću podnositi da mu pa se i on jada da će mu »ova i ovo poznavao

fera, un cor di tigre е ď orsa«; kaošto Petrarka veli da ne može soffrire, je gospoja sad blaga sad nemila,

promjena . . . dni skratit«. Zlatarić je vjerojatno sonetu L o r e n z a de' M e d i c i :

u kasnijim varijacijama; jedna je t a k v a varijacija iste teme u o v o m

;·,, - t;rr.', o v e c o l c i climora, La quai nelle sue mani il mio cor tiene, Onde a suo arbitrio io sento е male е bene, Е moro mille volte, е vivo, 1' ora. Or a f f a n n i mi dà, or mi ristora: Or letizia, or tristizia ail' aima viene; Е cosi il mio dubbioso cor mantiene In gaudi, in pianti: or con vieil viva, or mora.
e

Pjesma

1 1 4 potsjeća u koječem

na

Petrarku:

kad

opisuje

k a k o mu p o g l e d jedne vile »gork plam k r o z oci uvrže« (tradicio­ nalna petrarkistička s' ebbe slika), k a d priča k a k o Amor nel »ljuven luk i strile« mio alber go a ohol u sdegno svojoj nije »držao od sc jene« (M entre

u p r v o j k a n c o n i ) , k a d spominje k a k o je bio

taštoj slavi (son. »Lasso che mal accorto fui da prima«, st. 5—8). Slična je o v o j i pjesma 69 u p r v o m dijelu, a i u pjesmi 20 je riječ 0 kontrastu između slobode i Ijuvenog robovanja, о kojem govori Petrarka u sonetu »Ahi, bella liberta, come tu m ' hai«. Razumije se da se sve to p o n a v l j a k o d kasnijih pjesnika. Ariosto, na primjer, govori u jednom sonetu о izgubljenoj slobodi i opažene su ali se z a p r a v o radi samo о početku A r i o s t o v a soneta: Lasso, i miei giorni Notti che i sonni Quando ne A m o r Ne mi cadean da lieti, е le tranquille già mi fer soavi, nè sorte m' eran gravi, gli occhi ardenti stille . . . neke sličnosti između toga soneta i Zlatarićeve pjesme 20 ( T o r b . str. 2 1 3 ) ,

A l i i drugi pjesnici g o v o r e о pređašnjoj slobodi i sadašnjem r o p s t v u ; na pr. B e m b o u jednoj šestini (»I più soavi е riposati giorni N o n ebbe uom mai, nè le più chiare notti . . .«) i u jednom sonetu: Io, che già vago е sciolto avea pensato V i v e r quest' anni, е si di ghiaccio armarme.

Che fiamma non potesse omai scaldarme, A v v a m p o tutto, е son preso е legato.

Benedetto V a r c h i kaže о svojem srcu da do susreta s njom
. . . . . . . . . . libero е sciolto Visse lieto е signor de' p e n s k r suoi.

I Sabo Bobaljević ima sonet sa sličnim p o č e t k o m (»Io v i v e a dolcemente i miei prim' anni«). primjera vidi, Z l a t a r i ć je, k a d je istih K a k o se iz dosadašnjih dok je utjecaj Petrarkin

radio po j е d η о m tuđem obrascu, naročito m n o g o imitovao Bemba, r e d o v n o isprepleten s ponavljanjima stvari k o d kasnijih pjesnika. T a k o su elementi Petrarkine poezije razasuti svuda p o njegovoj zbirci, a i p a k se rijetko može k a z a t i da je Zlatarić imitovao u p r a v o o v u ili onu njegovu pjesmu samu. T o bi se m o ž d a m o g l o reći za Z l a t a r i ć e v u pjesmu 98, koja je, čini se, direktna imitacija jednog Petrarkina soneta:

Si traviato è Ί folle mio desio A seguitar costei che 'n fuga Ε de' lacci ď A m o r leggiera Vola dinanzi al lento correr Che, quanto richiamando più 1' Per la secura strada, non m'

è volta, е sciolta mio; invio ascolta . . .

Zlatarić:
Jur poznam i vidim da zaman stupaje O d ove vil slidim . . . Ona se slatkome slobodom sved slavi . . . Brža je prida m n o m od vjetra bježeći, A trudan ja za njom jedva grem hrleći. Tijem kadgod pustim glas moleći s daleka Jeda se kratak čas pomisli da čeka. A 1 je se pospiješa . . . I neće da sliša što vapim s suzami.

»Pohlep nesvijesni« Petrarkina soneta, ili menuto.

koji je njime folle cupidigia

obladao,

to

je il soneta

folle

desio i

Ariostova

»Lasso

mici giorni lieti« koji mu je v a l j a d a bio p o z n a t , k a k o je već spo­ Pored spomenute nesumnjivo su i pjesme 107—112, u ko­

jima se govori о bolesti i ozdravljenju gospojinih očiju, nastale uz

k u m o v a n j e Petrarkino, k a k o je već o p a z i o D a n i l o A . Zivaljević u prije n a v e d e n o m radu (str. 83), ali se samo za Petrarkin sonet » Г mi v i v e a di mia sorte contento« može Zlatarić tu i m i t o v a o pjesmu uzevši iz njega 109 i 1 1 0 , k a k o je također sigurno k a z a t i nekoliko stihova da ga je u svoju

već konstatováno

( T o r b . str.

207). I u ostalima od spomenutih šest pjesama ima doduše sličnosti s P e t r a r k o m : t a k o m u njezine oči (u pjesmi 108) »kazahu od neba p r a v i put« k a k o su i Petrarki u kanconi »Gentil mia donna, a i poredba s i' veggio« p o k a z i v a l e la via ch' al ciel conduce, se također spominje stanco nocchier, »pogdje

m o r n i k o m « m o ž d a je iz kancone »Poi che per mio destino« ali je sve to Zlatarić

mogao

čitati i k o d kasnijih pjesnika, jer su to većinom opća mjesta k a k v a se obično nalaze u pjesmama u kojima ondašnji pjesnici slave dragine oči (isp. »Građu« X I , str. 68). postanak pjesme Zanimljiv je u tom pogledu 1 1 0 . M o l b a višnjemu da sačuva njezine bolesne

oči u posljednja d v a stiha uzeta je iz Petrarkina soneta »Г mi v i v e a di mia sorte contento«, k a k o je spomenuto, a sve što se dotle kazuje о njezinim očima sama su opća mjesta koja se uz male već bilo g o v o r a . i m a k o d Z l a t a r i ć a još pjesama u kojima ima sličnosti s Pe­ trarkom, a za koje, bar zasad, ne možemo sigurno kazati k o l i k o su direktan, a k o l i k o posredan često refleks Petrarkina unutrašnje kanconijera. konflikte: Petrarka je, na primjer, crtao svoje promjene nalaze i u Z l a t a r i ć e v i m pjesmama (pj. 79, 81, 100) i о kojima je

borbu između ljubavi i asketizma (son. »L' aspeto sacro della terra vostra«) ili između žudnja i razuma, refleks te vrste pjesama k o d a kasniji su se pjesnici i u M o ž d a je jedan u è kad falso lassa. i lju­ sličnim strane kao quel nol željan tom z a njim p o v o d i l i (isp. »Građu« X I , str. 82). Zlatarića pjesmi 7 8 : s jedne je strane rob ljubavi, cosa dolce mobil per natura) i kako mu je

»razlikos u mislijeh« a s druge »satrena

pokoja videći k a k o je »nekrepka stvar žena« (Petrarka: Femina vlas«, о Petrarka u kanconi »Г v o pensando . . .« petrarkisti razmišlja

fuggitivo

koje ne m o ž e srcu donijeti sreće i respirar često lebde medu medu ledom i ognjem ili ledenim

P o v o d e ć i se z a P e t r a r k o m , protivnostima:

strahom

b a v n i m p l a m o m , među n a d o m i strahom, medu strahom i željom itd. I toga ima k o d Z l a t a r i ć a dosta: u pj. 92, 96 i 1 37. T a k o , osim Petrarke (son. » A m o r , che 'ncende Ί cor ardente ď ardente е selata zelo«), i Petro G r a d i n i c o na pr. g o v o r i o désir Ранга, i!i.

kao

Zlatarić

u pj. 137, D e l

Querenghi (oba u Rime

scelte

da

diversi): Dui contrari nimici mi fan guerra, Tema e ardir; 1' un mi sospinge е move Alta impresa seguendo, е mi rimove L* altro; m ' innalza Γ un, Γ altro m' atterra. Zlatarićeva pjesma 97 nesumnjivo je o d r a z , direktan ili posredan, Petrarkina soneta »Lasso, A m o r mi trasporta o v ' io non voglio«, k a k o pokazuje ne samo opća misao pjesme, već i poredba s lađom koju vjetar i v a l o v i nose kud ih je volja. Jedna od najvećih lju­ bavnih muka, tvrde petrarkistički pjesnici, jest u tom što im gospoja ne vjeruje: Infinit a bellezza е роса fede u z v i k u j e već Petrarka u sonetu »Lasso, ch' i' ardo, ed altri non mel crede« (isp. Živaljević, str. 81), a i Zlatarić se u pjesmi 87 čudi »da velja lipos taj male je vire tač«. (Isp. Šiška Menčetića II 1 2 1 . ) K a d joj je otkrio svoje jade, pokrio joj je »od srdžbe gust oblak . . . očiju svijetli z r a k « , k a k o priča na pr. i Pietro G r a d i n i c o : A lei il seren d e 1' una е 1' altra Stella Turba nebbia di sdegno; onde sospira L' alma . . . Slična je spomenutoj Z l a t a r i ć e v o j pjesmi i njegova pjesma 7, gdje pjesnik nije na čistu da li mu ona ne vjeruje ili se pretvara da mu ne vjeruje, premda mu već srce »u pepel poče it«; A r i o s t o u jednoj kanconi tvrdi da se ona p r e t v a r a : Ella vede ch' io moro, е che nol vede Finge, come disposta alla mia morte . . . N e mi pento ď amar, ne pentir posso, Quantunque vada la mia carne in polve. D a rastanak s dragom u pjesmi 26 potsjeća na Petrarkin sonet

»Quel v a g o impallidir, che Ί dolce riso« v e ć je o p a ž e n o ( Ž i v a l j e v i ć str. 83), ali je sličnost v r l o d a l e k a i općena. T o se isto može k a z a t i i z a pjesmu 77 u kojoj priča k a k o taji svoj ljubavni jad, ali ga ranu«, odaju »pozori« i »uzdah ljuti«; to je slično k a o u pjesmi 1 H a n i b a l a Lučića koji također neće da nosi »na dlanu« svoju »priljutu ali ga izdaje »laživi ď Egitto«: smih« i »vrući o d ognja gorušta sonet »Cesare, poi che Ί oboje potsjeća na Petrarkin uzdah«, a tradittor

Pero, s' alcuna volta i' n d o о canto, Facciol perch' i' non ho se non quest' una Via da celare il mio angoscioso pianto.

D o k sretni ljubavnici mrze na zoru i čeznu za noću, Petrarki

je

milija z o r a , jer noću d v o s t r u k o pati, a danju može da vidi Lauru (son. »La sera desiar, odiar 1' aurora« i »Ii cantar n o v o е Ί pianger degli augelli«). Z l a t a r i ć e v a pjesma »Nenavidos noći« (pj. 34) na­ stala je iz sličnih raspoloženja, ali je inače toliko slobodna prema Petrarki da se j e d v a osjeća k a k v a v e z a s njim. Z o r a (Aurora) koja se p r i p r a v l j a da ostavi svoga starca (Titona) spominje se i u p o ­ sljednjem od navedenih Petrarkinih soneta, ali i na bezbroj mjesta k o d drugih pjesnika; Luigi T a n s i l l o ima na pr. ove stihove:
Quando di bel rossor rossa la faccia Lascia il caro vecchion la bella Aurora , . .

K o d Z l a t a r i ć a je о njoj g o v o r i u pjesmi 88, varira misao o Laurinoj str. 74). O d tradicionalnih tema nije Zlatarić strambotista, p r e m d a i njega U gospojino pobjedi nad suncem

u kojoj se

zapravo

(isp. »Građu« X I ,

zaboravio ni gospojina spašava u času soneta amanti napisao о lju­ svima pakla i

pjevanja (pj. 129), samo što ga on ne slavi u hiperboličnom stilu pjevanje
2 1

kad mu »duh idaše iz tila« od ljuvenih jada. ' talijanskim kanconijerima protiv ljubomore: S a n n a z z a r o ima ima ih n e k o l i k o ; ali najčuveniji je jedan sonet

šesnaestoga stoljeća ima (»O gelosia, о ď

orribil freno«); T a n s i l l o , koji je bio pod utjecajem S a n n a z z a r o v i m , ljubomori G i o v a n n i délia Gasa (»Cura, che di timor ti nutri е cresci«; taj je sonet Benedetto V a r c h i uzeo z a osnov svojega predavanja bomori tjerajući
2 4

u

padovanskoj

akademiji

degli

Infiammati). je porodom

U

pjesnici apostrofiraju

ljubomoru

nazivajući

je natrag u p a k a o ; t a k o S a n n a z z a r o :

Razumije se da i kod bembista katkada ima hiperboličnosti kao i kod strambolista, jer je ima i kod Petrarke za kojega je Arturo Graf rekao da je prvi „sečentist" ; onome što je u „Građi" XI, str. 69 rečeno uz Ranjinine pjesme 3 2 2 i 3 2 7 može se dodati i ovaj primjer od Giambattiste Amaltea (iz Rime scelte da
diversi) :

Al dolce vostro canto, C h ' i fiumi affrena, е quêta Г aere е Ί vento, Vidi pur io fermarsi il ciel intento. Ε Ί tempo, che fuggia si lieve е presto, Alor ritenne il sole, C h ' immobil feste al suon de le parole.

Da

quai ville infernal nel m o n d o uscisti . . .?

Tornati giù, non raddoppiar miei mali . . .

Pietro G r a d i n i c o :
Madré ď odio, che turbi ogni mio bene, E la speranza mia riedi in erba . . .

G i o v a n n i délia C a s a :
Torna a C o a t o , ai lagrimosi е tristi Campi ď Interno . .

Slično govori i Zlatarić u pjesmi 22 о »sumnji«, о kojoj ima i k o d Ranjine jedna pjesma (br. 2 9 1 , Stph da je Zlatarićeva pjesma p l o d čitanja talijanskim sonetima sa istom temom. Po svojim temama nisu originalnije ni Z l a t a r i ć e v e pjesme 9 misli koje našoj već i u i 17 (»U h v a l u pokoja i mirne pameti«), jer ponavljaju su također već bile poznate, ne samo u talijanskoj isp. »Građu« X I , str. 70). K a o talijanska provoditi sličan ž i v o t procul negotiis: 18, str. 1 4 1 ) . N e s u m n j i v o je sličnih talijanskih po dosad pjesama, poznatim

iako imitacija nije ropska, k a k o se bar čini

književnosti, tako k o d Ranjine u p j . 14 i 15 (Stph 18, str. 13 i 14, paralela z a Z l a t a r i ć e v u pjesmu 17 neka posluži jedan sonet u kojemu Benedetto V a r c h i želi

Ecco, che pur doppo si lunghi affanni . . . A te, Fiesolc altero, umil ritorno . . . In te lungi dal mondo е da' suoi inganni Farô sicuro ornai dolce soggiorno, Pensando, or lungo un rivo, or sotto un orno, Quanto chi segue non il ciel s' inganni. Altri in palazzi di fine oro adorni, Entro i porporei letti : io presso un fonte Giacerô licto sopra 1' erba verde. In te gradito, avventuroso monte, Ove del volgo ognor tanto si perde, Anelo io di fornir tutti i miei giorni.

Ljubav se, prema z a m a : que sto ardor

jednoj petrarkističkoj si pasce

formuli,

hrani

su­

di lagrime

veli Giambattista

Amalteo Petrarki:
scelte

u jednom sonetu ponavljajući

riječi što ih A m o r g o v o r i

-'' Sannazzaro: Canzonieri del secolo XVI, str. 1 3 7 , Gradinico: Rime da diversi, str. 4 4 3 , Deila Casa: Lirici del XVI, str. 1 8 6 .

Ch'

i' mi pasco

di lagrime;

е tu Ч sai

(son.

»Piu volte A m o r m ' è

avea già detto: Scrivi«). K o d Z l a t a r i ć a se gospoja krijepi njegovim suzama bivajući od njih sve ljepša (pj. 103; A m a l t e o , ib.: quanto più erudel, più mi par bella). A k o on od toga umre, samo će se

zla i z b a v i t i , dok će »ona glas hud stavit v r h svoga imena«, grozi se pjesnik p o v o d e ć i se i u tom za tolikim drugima koji su se o v a k o grozili ili su bili zabrinuti za njezin glas, k a o k a d u jednoj stanci u svoju b o l :
Che di lei non si dica in ogni etate: Costei fu donna de le donne ingrate.

Lodovico

Martelli,

»Lode delle donne«

zaključuje

da će kriti

T a k o se v e ć P e t r a r k a u sonetu » T u t t o il di piango, e poi la notte, quando« boji za njezin dobar glas, što je Zlatarić također u pjesmi 80 (st. 5—6; T o r b . str. 204), slično u pj. 93 i 95. Z l a t a r i ć e v e j a d i k o v k e z b o g gospojine T a k o na pr. njegova tužba na »neharnu naročito dogoditi nesmiljenosti tradicio­ jo nalne su i ne razlikuju se od sličnih jadanja u drugim sastoji o d samih općih mjesta, nemogućnosti koje će se prije kanconijerima. »mlikom. smiluje
2ti

ponovio već

ali su i naši

pjesnici

prije Z l a t a r i ć a o tom g o v o r i l i : Šiško Menčetić III 20, 2 1 , a i Ranjina

gospoju« u pjesmi

k a d veli da nju nego što se ona

zadoji k a g o d i ljuta z v i r « (isp. »Građu« X I , str. 7 1 ) i k a d nabraja (ib., str. 7 5 ) ; to se isto, uostalom, ponavlja i u »Aminti-Ljubmiru« tosto

(Stph 2 1 , str. 76, st. 139 i d.). D a je bolje umrijeti nego podnositi t a k v e muke uvjeravaju i drugi, na pr. Bembo (son. »Per far di me p o l v e r e ed o m b r a « ) :
Brève spazio che dure il vostro orgoglio, A v r à fin la mia vita: e non men pento; N o n viver pria che sempře languir voglio. Morte che tronca lungo aspro tormento f. riposo: e chiunque a suo cordoglio Si toglie per morir, moia contento.

Gospoja ne haje za pjesnika k a o da njegovo stanje nije njezin grijeh (pj. 1 1 7 ) ; slično G i o v a n n i délia C a s a :
Inače Zlatarićeva pjesma 80 nije imitacija spomenutog Petrarkina soneta ni pjesme iz Stph 2, str. 5 1 7 , br. 1 0 , premda se u svima nalazi tih nekoliko sličnih stihova. N i ova posljednja pjesma nije iz kanconijera iz 1 5 0 7 , kako navodi g. Torbarina. Rad Tueosl. akad. 2 4 7 . ^
2 6

Quella che del mio mal cura non prende, C o m e colpa non sia de' suoi begli occhi Quant' io languisco, e corne altronde scocchi L' acuto stral che la mia vita offende . . ,
2 7

D a je ona tvrđa od kamena (što p o n a v l j a i u pjesmi 5 1 ) , jer bi se njemu svako osim nje smilovao, k a z i v a l i su drugi v e ć d a v n o prije njega; t a k o D o r e D r ž i ć (Stph 2, br. 40, str. 3 7 7 ) , a i Šiško Menčetić je uvjeren da bi mu se i kamen smilovao (Stph 2, I I I 34), što i Poliziano u jednom rispettu v e l i :
Ogni donna da me pietosa fassi, E ogni fera ch' oda el mio lamento; 10 ho mossi a pietà già questi sassí . . . In voi sol, donna, e mie' pianti non ponno Rompere el vostro dolce e leggier sonno.

K a k o mu se gospoja neće da smiluje, on će poći u planine jadik o v a t i i samo ga smrt može z l a i z b a v i t i (pj. 64); t a k o se grozi i naš zemljak L u d o v i c o Pascale:
Ma poi ch' i miei sospir caldi е ardenti T r o v a r non ponno appo di voi mercede, C h ' avete chiuse alla pietà le porte, Fra selve e verdi piagge i miei tormenti Iro sfogando, ove non dubbia morte 11 frutto fie délia mia vera fede.

U z a sve jade što mu ih gospoja zadaje, pjesnik nas ipak u više pjesama uvjerava da je sretan u ljuvenom ropstvu i da rado podnosi sve muke (pj. 53, 76, 86, 104); a k a k o bi jedan petrarkistički kanconijer i bio bez toga? R a z u m i j e se da ni tu nije ništa rekao što v e ć nisu rekli talijanski pjesnici. N i A r i o s t o na pr. ne žali što je izgubio slobodu, k a k o se razabira iz soneta »La rete fu di queste fila ď oro« koji sa Z l a t a r i ć e v o m pjesmom 53 ima nekoliko sličnih stihova (Torb. str. 2 1 3 ) . D o k je Zlatarić, k a k o se čini, čitao Ariostove sonete, teško je znati da li je p o z n a v a o Luigi Tansilla, jer je mogao i drugdje čitati ono što veli u p o č e t k u pjesme 7 6 , a što donekle potsjeća na T a n s i l l o v sonet » C a r a , soave ed enorata piaga«:
, 7

Canzonieri

del

secolo

XVI,

str.

265,

Occhi, del mio signor facelle ed arco, Doppiate fiamma all' alma е dardi al petto, Poi ch' il ferir m ' è dolce е 1' arder caro.

K a o Z l a t a r i ć u pjesmi 86 (koja je, uostalom, sasvim slična pjesmi 53) v e ć je L o r e n z o de' Medici p j e v a o A m o r , ď ogni tormento«):
. . . se per lei languisco, ίο son contento . . . tanto Γ esser suo servo alfin mi piace.

(u sonetu

»Io ti ringrazio,

Više rezoneri nego pjesnici, petrarkisti se doduše ne kaju što su u o k o v i m a , ali s v a k o m e drugome k o još nije osjetio ljubavnih nemira, slatkih i gorkih u isto vrijeme, k a o iskusni ljudi Amor — opominje G i o v a n n i délia Casa —
Colà vc dolce parli е dolce rida Bella donna, ivi presto è pianto с morte . . .

savjetuju da ih se Fuggite

kloni. Jedini je spas u bijegu, k a k o je već sprijeda rečeno:

Z l a t a r i ć e v a pjesma 4 je dosta opširno obrazlaganje toga iskustva u tipičnim petrarkističkim antitezama о gospoji koja »mir goni, rat dosad goji, smih k a ž e , p l a č dili«. U mnogim Zlatarićevim pjesmama о kojima je bilo g o v o r a u o v o j neizbježno monotonoj analizi bilo je stvari koje su, pored talijanskih, i naši pjesnici već prije Zlatarića prepričavali i sigurno je da je Z l a t a r i ć i te naše pjesnike p o z n a v a o . uglavnom razlikom isto što i u pjesmi što Šiško Menčetić M o ž d a je i s tom u bembinjegova pjesma 84 jedan od t a k v i h primjera, jer se u njoj kazuje Šiška Menčetića I 18, samo govori »diklici« (fanciulletta) dok se Zlatarić u tonu zanosi mišlju

p u č k o m stilu petnaestoga stičkih soneta gledajući jansku pjesmu,

stoljeća,

njezinu ljepotu

do neba i da

Boga. M o g a o je, d a k a k o , p o z n a v a t i i imitovati i k a k v u sličnu tali­ k a o i u pjesmi 85 k a d hoće, kao toliki drugi, sačuva njezinu čast krijući svoj plam, ili k a d u istoj pjesmi (st. 45 i d.) g o v o r i donekle slično k a o P o l i z i a n o u jednom rispettu:
Fammi quanto tu vuoi pena е tormento, Riditi del mio male е de' miei guai . . . E non potrà perô mai fare il cielo, C h ' io non ť onori е ť ami di buon zelo.

O d Zlatarićevih p o b o ž n i h pjesama jedna, »Prislavnoj Mariji« (štampana među »Pjesnima u smrt o d razlicijeh«, druge, k a k o je bio običaj, pomiješane mjestima na p o z n a t u Petrarkinu Sol vestita«. »Moje sam ufanje a Petrarka:
Vergine, in cui ho tutta mia speranza Che possi е vogli al gran bisogno aitarme. Zač tvoje milosti svak uprav poznava, U gorkoj žalosti t k o ti se pridava; Invoco lei che ben sempře rispose, Chi la chiamo con fede. Pogledaj ki poraz mori me dan i n o ć . . . Pon mente in che terribile pročelja Γ mi ritrovo . . .

djevici d o k su na che di Zlatarić,

s ljubavnima) »Vergine

potsjeća bella, veli

kanconu

u tebe sve stavil«

Zlatarić: Petrarka: Zlatarić: Petrarka:

Pjesma »Duši svojoj« (također među »Pjesnima u smrt od razlicijeh«) slična je u p r v o m dijelu p o g l a v n o j misli jednom sonetu pred očima baš taj sonet ):
Se 'i viver nostro è breve oscuro giorno Press' al eterno, е pien ď affanni е mali, E più veloci assai che venti o strali N e vedi ir gli anni е più non far ritorno, Alma, che fai? che non ti miri intorno Sepolta in cieco error tra le mortali Noiose cure? е poi ti son date ali Da volar a 1' eterno alto soggiorno, Scuotile, trista, c h ' è ben tempo ornai, Fuor del visco mondän ch' è si tenace, Е le dispiega al ciel per dritta v i a . . .
28

Bernardina

Daniella, iako se ne može sa sigurnošću tvrditi da je Z l a t a r i ć imao

Pored morte

ljubavnih i p o b o ž n i h ,

ima

u

pojedinim

talijanskim (in tako »U se ime

z b i r k a m a onoga di diversi).

doba često i pjesama

»u smrt

o d razlicijeh«

N e k e Z l a t a r i ć e v e srodne su talijanskima;

na pr. ima mnogo talijanskih soneta od istoga tipa k a o pjesma k a t k a d a i u pastirskom obliku. S v i izgledaju j e d n a k o : najprije

smrt iste« (t. j . gospode Lin je Jerove K l i s o v i ć , Stph 2 1 , str. 1 5 1 ) , n a v o d e riječi onoga k o žali ili se sjeća, a na kraju se upleće
2 8 e

Citiran u Joseph Vianey, Le petrarquisme en France au X V I siècle, 1 9 0 9

str.

116.

žene z b o g koje je pjesma pisana. Francesco Maria M o l z a ima sličan sonet u pastirskom kostimu (u Rime scelte da diversi):

»Poscia che qui la mia ninfa giacque Cosl il pastor gradito al aer fosco Diceva, ad ambe man spargendo fiori, E Porzia, Porzia risonava il bosco.

Početak pjesme »U smrt F. B.« (Fiore Pescioni;

»Pjesni

razlike«

br. 38) k a o da je nastao p o d utjecajem Bembova soneta:
Dunque son pur que' duo begli occhi spend, Laddove pose ogni sua face amore . . . D u n q u e a più chiari е preziosi accenti, C h e mai s' udiro, alla beltà, al valore, Posto è silenzio, e fine in si brev' ore Alle grazie, ai costumi, a gli ornamenti . . . •

U pjesmi 35 pozajmice su iz Bemba nesumnjive.

Zlatarić je svoju

pjesmu napisao »u smrt K a t e svoje sestre«, mlađe od sebe, a k a k o se k o d Bemba našao sonet pokojnome bratu, također mlađemu od pjesnika, Z l a t a r i ć ga je upotrebio:
A d u n q u e m ' hai tu pur in su Ί fiorire Morendo senza te, frate, lasciato, Perche Ί mio dianzi chiaro e lieto stato O r a si volga in ténèbre e 'n martire? Gran giustizia era, e mio sommo desire, Da me lo stral avesse incominciato: E corne a venir qui son primo stato, A n c o r a stato fossi al dipartire. Che non arei veduto il mio gran danno, Di me stesso sparir la miglior parte: E sarei teco fuor di questo affanno. O r , ch' io non ho potuto innanzi andarte, Piaccia al Signor, a cui non piace inganno, C h ' io possa in brève e scarco seguitarte.

Z l a t a r i ć je o d m a h u u v o d u svoje pjesme pošao B e m b o v i m tragom, da zatim n a d o v e ž e iz svojega i završi opet pomoću Bembovom. Z l a t a r i ć je češće z n a o o v a k o upotrebiti tuđe pjesme, k a k o se vidjelo, ali je r a z l i k a i z m e đ u o v e pjesme i drugih što ovdje umeci nisu same poznate saopćavanja. sličnih imitacija u tom već i lična sentence i fraze

II. O d naših petrarkističkih z b i r k i najbliža je Z l a t a r i ć e v o j m a l a z b i r k a Hanibala Lučića; ove dvije z b i r k e pretstavljaju bembističku fazu petrarkizma u hrvatskoj književnosti. D o k je još Ranjina, premda je ž i v i o i pisao u Italiji u doba rascvata bembizma, više no i k o kod nas bio p o d utjecajem Serafina i z A k v i l e i drugih t a l i ­ janskih pjesnika s kraja petnaestog stoljeća, dotle su Z l a t a r i ć e v e »Pjesni razlike« već i p o nekim o p ć i m crtama srodne talijanskim kanconijerima pisanima poslije B e m b a i u njegovu duhu. T o se v i d i naročito po platonskom shvatanju ljubavi, koje nije »preko običaja o v o g a vremena«, k a k o je t v r d i o B r a n k o V o d n i k u svojoj »Povijesti hrvatske književnosti« (str. 185), v e ć je, naprotiv, sasvim u tonu bembističke poezije šesnaestoga stoljeća. S a m o jednom k a o d a slušamo nekoga drugoga, čulnijega pjesnika (pj. i j ) :
Lica mi obasjaj p o z o r tvoj v e s e l i . . . A usta ovlaži tvoj celov medeni, T e r plamen utaži ki gori u meni.

K a k o k o d Zlatarića nema senzualnosti Šiška Menčetića i D i n k a Ranjine, tako nema više ni znatnijih utjecaja precioznosti koja je, nastavljajući se iz kvatročenta, našla o n a k o j a k a odjeka u pjesmama Ranjininim. Izuzeci i tu samo p o t v r đ u j u p r a v i l o ; jedan je t a k a v izuzetak pjesma 36 (»Vili bjegućoj«) z a koju z n a m o i o d a k l e je: Zlatarić je to isto m o g a o čitati k o d C a r i t e a , S a n n a z z a r a (koji inače nije preciozan i koji se p o čistoj petrarkističkoj inspiraciji m o ž e izjednačiti s Bembom) i A n g e l a di C o s t a n z o , ali i k o d Ranjine, koji je p r e v e o pjesmu S a n n a z z a r o v u . T o je p o z n a t a tema о sastanku s dragom u paklu, tema koju će u sedamnaestom stoljeću obnoviti M a r i n o i još neki (isp. »Građu« X I , str. 84). Z l a t a r i ć e v a je pjesma još najsličnija C a r i t e o v o j , jer se u obje spominje zašto će on, a zašto< ona u p a k a o : »ja tebe što ljubim, ti mene što z l o hoć« veli Zlatarić,. a C a r i t e o jasnije:
V o i per orgoglio, io per troppo ardimento, Che vagheggiare osai cose celesti.

K a d bi neko k o ne bi p o z n a v a o talijanskih petrarkista, v e ć samo Petrarku, uzeo u ruke naše pjesnike petnaestog i šesnaestog stoljeća, našao bi da je i p o temama i p o pjesničkim postupcima

Petrarki

najbliži Zlatarić

i č i t a v a Zlatarićeva z b i r k a činila bi m u parafraza pjesama pojedinih Bembovih, Petrarkinih
29

se k a o dosta vjeran refleks Petrarkine, k a k o se i činila D a n i l u A . Zivaljeviću. U stvari direktnih pjesama nema k o d Z l a t a r i ć a više nego k o d drugih naših pjesnika, a ima ih manje nego imitacija B e m b o i njegovi nasljednici svijesno i vjerno imitovali Petrarku p r v i ljubavni pjesnici i Ranjina —

ali k a k o su —

drugačije nego kvatročentisti koje su s onoliko simpatija čitali naši ulazili su elementi Petrarkine poezije i nepomućenog petrarkističkog shvatanja i o v i m posrednim putem u Z l a t a r i ć e v u z b i r k u , t a k o da su Zlatarića svi p u t o v i v o d i l i do Petrarke. A l i o d svih talijanskih pjesnika Zlatarić je očito najvolio Bemba, k a k o se v i d i p o čitavom nizu najveće p o k l o n i k e k o d nas. imitacija о kojima zreloga i defini­

je sprijeda bilo g o v o r a ; u L u č i ć u i Zlatariću Bembo je našao svoje Zlatarić je imitovao t i v n o g a Bemba, dok je još Ranjina — u čijim su pjesmama, uostalom, dosta neznatni t r a g o v i B e m b o v i h pjesama — uzimao ono što je bilo bliže shvatanju precioznih strambotista, k a o kad je u pjesmi 305 (Stph 18, str. 146) i m i t o v a o malu kanconu:
È cosa natural fuggir la morte, E quanto puo ciascun tenersi in vita. Ahi, crudo amor, ma io cercando morte V o sempre, е pur cosi mi serbo in vita. Che perche Ί mio dolor passa ogni morte, C o r r o а рог giù questa gravosa vita. Poi, quand' io son già ben presso a la morte, Е sento dal mio cor partir la vita, T a n t o diletto prendo délia morte, C h ' a forza quel gioir mi torna in v i t a .
30

Da

je

Zlatarić

osim

Bemba

čitao

i

druge

talijanske

pjesnike Benedetta

šesnaestoga stoljeća, sličnostima između

d a k a k o bembiste, nekih njegovih

vidi se po

karakterističnim vrela vrlo

pjesama i pjesama ograničenih upravo

V a r c h i j a i drugih, samo što je na osnovu teško odlučno u t v r d i t i koliko

Zlatarić duguje

o v o m e ili

onome od njih, p o g o t o v u k a d se ima na umu k a k o se i u talijanskim
Ali ih ipak ima, kako se vidjelo, i utoliko treba ispraviti mišljenje g. Torb. str. 2 0 6 da u Zlatarićevu kanconijeru nema prijevoda ni parafraza Petrarkinih pjesama. Bembo ima još jednu sličnu kanconu (Rime, Bergamo 1 7 4 5 , str. 1 6 8 ) . A k o je Ranjina poznavao L. Pascala, mogao je i kod njega čitati sličnu pjesmu („Spesso mi stringe a desiar la morte" ; Rime volgari, str. 1 7 ) .
s o 2 9

kanconijerima onoga neznatne promjene. z n a v a o i ondašnje

doba

neprestano je,

ponavljaju međutim,

iste

stvari

uz

(Nesumnjivo

da će se t a k v i h poznajući sve

sličnosti i imitacija još naći.) V r l o je vjerojatno da je Z l a t a r i ć p o ­ čuvene antologije i da je k a t k a d a , istu temu u nekoliko varijanata, i on d o d a v a o svoju, b e z naročitog imitovanja bilo kojeg pojedinog pjesnika, kod kojih je istu temu čitao. M o ž d a je za bembistički utjecaj k o d H a n i b a l a L u č i ć a i Z l a ­ tarića pored Bembove slave u Italiji bilo odlučno i to što je L u č i ć bio mletački podanik ( k a k o je već istakao P . K a s a n d r i ć ) , a Z l a t a r i ć na naukama u P a d o v i (gdje je i Benedetto djelovao),
31

ili tačnije imitujući

Varchi

neko

vrijeme

jer je mletačko područje, naročito P a d o v a , bilo centar

bembizma. Protivno od onoga što je mislio g. T o r b a r i n a , v r l o je neznatan utjecaj A r i o s t o v na Zlatarića, a p o g o t o v u Z l a t a r i ć e v a pjesma čitav niz 53 »the closest made of an Italian poem« bliži negoli u ovoj pjesmi. se ne m o ž e that reći da je ever mnogo nekoj ideala doba vidjeli, imitation svojim Zlatarić

(str. 2 1 4 ) , jer ima, k a k o smo modelima Isto se t a k o ne može govoriti о estetskih i pjesničkih

pjesama u kojima je Z l a t a r i ć

sličnosti temperamenata i о sličnosti

A r i o s t o v i h i Zlatarićevih, bar ne više nego о sličnosti između Z l a ­ tarića i bilo kojega od mnogih talijanskih petrarkista o n o g a koji slučajno nema m n o g o imitacija starih. K a d Flamini ističe (»II Cinquecento« str. 193) k a k o je p l a t o n i č k i idealizam A r i o s t o v p o ­ suđen i k a k o A r i o s t o onda k a d ga se riješi »pare che abbia r i t r o v a t o la sua vena е la sua t a v o l o z z a « , čini to z a t o što je A r i o s t o v a vena tavolozza nemamo sličnih svjedočanstava. Biti u školi Pietra B e m b a »reforma« nije z n a č i l o imitaciji osloboditi se imitaPetrarke. manje Zato nego ne naši torskih navika, jer je B e m b o i sam bio imitator i č i t a v a se njegova osnivala na što vjernijoj treba ni od Zlatarića o č e k i v a t i da će i m i t o v a t i dotadašnji pjesnici ili da neće i m i t o v a t i »ropski« str. 203). Imajući pred sobom potpuniju i dovoljno p o z n a t a iz » O r l a n d a « . K o d Z l a t a r i ć a , naprotiv,

k a o oni

(Torb.

sliku njegovih

imitacija,

mi sada znamo da se on u tom ne razlikuje bitno od njih, jer i k o d njega ima dovoljno imitacija sasvim vjernih originalu i u k o j i m a nema ničega njegova, a n e k o l i k o p r i j e v o d a više ili manje nije u tom
3 1

amore,

O d svojih Lezioni sul Dante posvetio je Benedetto Varchi treću, al rev. monsignor Beccatelli, arcivescovo di Raugia (Opere, str. 3 2 1 ) .

Dell''

p o g l e d u odlučno.

I Z l a t a r i ć e v a se poezija

hrani iz općega

fonda

k o n v e n c i o n a l n i h klišeja, a što je g l a v n o : ni u njegovim pjesmama ne osjećate onaj naročiti » z v e k jedne duše« koji je toliko k a r a k t e ­ rističan z a s v a k o g a p r a v o g diletant nego prosječnih pjesnika. Zlatarić je bio više literat »pjesnik znatne pjesnika individualnosti«, onoga vremena a bio je i suviše v e ć i od Bemba

imitator da bismo ga držali originalnijim ne samo od Ranjine i od talijanskih (ib. str. 203, 2 1 1 i 2 1 2 ) . U doba k a d je u Italiji sav svijet, od kardi­ nala do k u r t i z a n a , uzdisao u stilu del maggior p r o b u d i o tolike k n j i ž e v n e našega K o t o r a gdje je L u d o v i c o Pascale Tosco pjevao i k a d je B e m b o d o N a p u l j a i do »nelP estremo ambicije od M l e t a k a

angulo della D a l m a t i a , infra monti alpestri et p r i v i di ogni c o m mertio et conversation gentile«, priključili su se tom k o r u i naši, bilo hrvatski k a o H a n i b a l L u č i ć i Zlatarić, bilo talijanski kao Sabo svijet. Bobaljević G l u š a c i M i h o M o n a l d i , samo je nevolja bila u tom što nije samo p j e v a o sav svijet, v e ć je i s v a k o pjevao k a o sav T a k o su i k o d Z l a t a r i ć a ne samo teme već i slike, poredbe, simboli i rječnik isti k a o i k o d talijanskih pjesnika njegova vremena, kojima je on sličan u p r a v o t a k o k a k o su i oni slični jedan drugome. R a z l i k e medu našim pojedinim pjesnicima šesnaestoga nejednakim književnu duhovima, koliko struju ili m o d u . od toga što stoljeća ne svaki imituje potječu drugu Šiška t o l i k o od r a z l i k a u temperamentima i od različna o d r a z a svijeta u T a k o se i Zlatarić razlikuje od

Menčetića ili D i n k a Ranjine u p r v o m redu p o tom što je on imit o v a o pjesnike sa čistijom petrarkističkom inspiracijom, k a k o je već istaknuto. A l i a k o B e m b o nije d a v a o poticaja za razmah pojedinih stvaralačkih književnika

sposobnosti — u k o l i k o ih je, d a k a k o , k o d

bilo — on je, k a o besprijekoran artist, bio odličan učitelj zanatske pjesničke vještine. Je li u tom pogledu utjecao na Zlatarića, koji je k a o p r e v o d i l a c »Aminte« p o k a z a o onoliko sposobnosti za prilago­ đivanje tuđim oblicima? O tom je utoliko teško pjesnici nisu upotrebljavali talijanskih lirskih soneta, izuzevši osamljene kancona davali su prilike govoriti što forma, naši naročito

pokušaje u zborniku o d 1507 i poslije da pjesnik se p o k a ž e svoju vještinu u

v e l i k a intervala u B a r a k o v i ć e v o j »Vili Slovinci«, a u p r a v o sonet i k o m p o z i c i j i i eleganciju. odbijanje novina Držeći tradicionalnog Petrarke — dvanaesterca Zlatarić je bio

s d v o s t r u k o m rimom — k o n z e r v a t i v n o s t koja potsjeća na B e m b o v o uvedenih poslije

o k o v a n rimama

k o l i k o bi bio i u

sonetu

ili kanconi,

samo

bez

raznolikosti o v i h oblika. U z a sve to je nesumnjivo artisticko osjećanje, naročito razvijenije osjećanje

da je Z l a t a r i ć mjere o d se o d naših njih

i u lirici bio osjetljiv za formalnu uglađenost i da je imao razvijenije starijih pjesnika, a to je drugo i najglavnije p o čemu

razlikuje. K a k o njegovi uzori nisu imali strambotta, to su i njegove pjesme u tonu i p o unutrašnjoj strukturi bliže sonetu, k a k o se v i d i a k o se isporedi na pr. pjesma iz S t p h 2, str. 5 1 6 , br. 6 s istovrsnom Z l a ­ tari ćevom br. 6, ili Ranjinina pjesma 120 sa Z l a t a r i ć e v o m pjesmom 47. T o ne znači da t a k v i h pjesama nije bilo i k o d Šiška Menčetića di Ranjine, samo što su k o d njih pomiješane s drugačijima i sporadičnije, dok su k o d Zlatarića Zlatarić je naučio da misao redovna kazanu kao pojava. u pjesmi primjer Čitajući vješto neka Bemba i razvede služi

razgrana dajući tim svojim pjesmama n e k a k o svečaniji ton, s manje epigramske suhoće i zašiljenosti; vješto razvedena pjesma »Nenavidos n o ć i « . D a je njegov jezik čistiji i nastavka ili

biraniji nego jezik naših pređašnjih pjesnika, opazili su svi koji su se dosad bavili Zlatarićem; t a k o on ne izostavlja n i k a d a bilo)
32

-a i -o u ženskom i srednjem rodu 1-participa (biV mjesto bila

i k o d njega nema onih teških i nerazumljivih rečenica k a k v i h

ima k o d Ranjine, koji je svoje pokušaje emancipacije o d monotonije dvanaesterca često plaćao rogobatnim stihovima (pj. 3 1 ) :
A k o me ne pristav ucvilja žestoka, nemila, zla ljubav, jak zvijeri kad tjera po gori srdit lav, zač neće o d n i t i ki prav gnjiv ž e l j u onu, ka sili s l i j e d i t i m e n e tu, k a ž u d i m o j u z l e d viditi?

Zlatarićeve se versifikatorske račkim (PJ- 7 7 )
:

sposobnosti mjestima

vide

naročito u osmei vještinu

pjesmama

koje

na

odaju

okretnost

Gorki uzdah ako i ridak očituje ognja sile, i ki osta šip od strile usred prsi žestok, bridak. Svega me su primamile к sebi tvoje rajske gizde, ní od sunca svjetlje zvižde, ni od tebe ljepše vile.
3 2

Isp. André Vaillant, La langue de D o m i n k o Zlatarić, str. 2 5 8 .

T e r vas bolan tebe dvorim, i misleći sved о tebi ne znam ništa sam о sebi, gdje u živom ognju gorim.

Ranjina se z b o g rime svaki čas ispomaže suvišnim riječima umećući na pr. često frazu »na svit saj« kud pripada i k u d ne pripada, k a o na pr. u p j . 33:
Znan lovac, dobro znaj, za zvirim, ku ima, ne brzi svoj stupaj, nego li za onom, ka bježi n a s v i t s a j .

K o d Z l a t a r i ć a nema t a k v i h nespretnosti, rima:

a ima, naprotiv,

dobrih

Mirosav je bio junak s mačem, s batom, s kopjem, s lukom, i vazda mu za k l o b u k o m stase bosil i kaćunak.

Ili, u istoj pjesmi (63):
O d O m e r a bolji stokrát, u lijecijeh si sam Ipokrat . . .

I to su, k a k o se v i d i , primjeri iz osmeračkih pjesama, dok mu se rime u dvanaestercima ne odvajaju mnogo od dotadašnjih. D o v o l j n o je pročitati spomenutu pjesmu 77 da se v i d i k o l i k o bi Zlatarićeve pjesme bile elegantnije da su pjevane u osmercu i k o l i k o je z l o za našu poeziju bio dvanaesterac.
33

D a k a k o , ni sve ove formalne odlike ni čistiji ukus o v o g a obra­ z o v a n o g a k n j i ž e v n i k a nisu mogli nadoknaditi nedostatka dubljega ličnoga tona i otsustva neposrednije poezije; prerađene na tali­ janski, njegove bi pjesme bile fatalno slične onim tipičnim zbir­ k a m a šesnaestoga stoljeća za koje je Flamini rekao da su »elegantne i dosadne«. O v a k v e k a k v e su, njegove su pjesme zbog dvanae­ sterca još monotonije od talijanskih; on je zaista »trop unifor­ mément grave« k a k o je rekao g. A n d r é V a i l l a n t .
3 3

Isp. A . Vaillant, о. с. str. 3 8 / 3 9 i str. 1 5 5 i d .

16. D e pîscibns 1оббШШи9 еошец!, i t. d. (Gorjanović) . . . . ,17. Akcenti u glagola. (Daničič) i r a s p r u d a и 6 . , . . . . . №. Ûragja za neogensku malakološku faunu Dalmacije, Hrvatske i Slavonije. (Ďrusma) ' : . ~ . ".\ · ·''''. ·'. 19. Hrvatski spomenici ninskoga područja. (Jelić) . . . « . . 30. O s f e d e i e m trijasu Gregurić-briiegaSaMOiÄrs&jaJ g o r t (баДорек) Я. Fosilní probdseidf Hrvatske i Slavonije. (Gorianović) 22. F o s i l « rlnecejrlđi Hrvatske i Slavonije. i Q o r j t ó o v j č ^ . . 23, ZJvot 1 kiiKura . , - ,. Ajtçentl u Imenica 1 pridjeva. (Daničić) Ra ^ p r o d a n o 25. P o j W vuigarflOrlatmskegâ foíikjs. (Skok) . . . : . / 26. Qtfstoča.žiíelistva Hrvatske ; i $ а у Ш е . ~ (Ktessex).. . . . · Ьика ВгасапГп. ( К а г Щ / - . , Λ Ϊ / : >- r v V \ . ) * > ~ .
7 ч 4 л

Ж-

t

Ш

t

ι

« .jwp «

ЯЙго Križanlć. (Jag% > , . · ΝV · . . _ . . ..... ·· · « 20. Zbornik kralja Tomislava u spomen tisućugodišnjice hrvatskog , , kraljevstva. Çijena. D Ш^-; vßtmo . . . . · « f l r ^ 38. Çrkva 1 samostan S v . Krševana u Zadru. (Iveković) . * . « 13&~'' ' ; D. Rječnici. " '. s V 7 * ' 1, Rječnik hrvatskog*HL srpskoga 1ez1ka.LD i ο Ί—V© po D 320.—; . > "dip Vlil (sv. 35—38TĐ 320.<-s d i > ifc (sV. 39~-42): D„ ЗЗА^; . ' 7 d i © X (sv. 43—46) D 3 2 0 — ; sv. 1 га«рглЈЕГап; ^j^dini .' veScI 2—47 po D 80.-^-. , · - '„ <
Γ : 4

z a hrvatski pravno-povjestnl rječnik. (VI. Mažuranić) Sv. . 1—6 po D 40.—; s v / 10 i Dodatak po D 60.—;, sv. 7 i 8 pt$f)<80.—. « m — 3* Jugoslavenski ImenikbBÍa, (Sulek) . .,. . . . . ^ . . . ... 4. Rječnik zoologičkih narodnih naziva. L Ш. Dvoživci i gmazovi. « 90.— (flittz) , , , . · . . . . i '. - ; . . > . , f > - . Ε . Znanstvena djela za opću eaobrázbo. h—>3. Historija srednjega vijeka. ЩйЩ 1 i 3 sv. rasfrfit- D m— daní; 2 sv. . V ' . ' · • " " . - . ..' . · - / · · • · "· · ' * 4.' řjasa narodna epika. (Maretić) . . . . 30 — 5; Pogledi na biologické i btonomttke odnose u Jadranskome moru. .15.-. (ВШс) " ί '." . · · · . · · . . . б. Crvi nametnici. (Langhoffeг) ., , ·,·'* .; · , . , - · - · 40.7. jšauka ο životu bilja. (Vouk) Rasprodano . . . . . . ·' & Jezföni savjetnik. (Maretić) *.'·*· · • 9. DuSevnt život. (Zimmermann) . . . . . . . . . . ; « !ί»>10. Djela P. M. Vergila (Maretić) , > · ·.· » · · , β Ш— , F . Djela, koja su izašla troškom Akademije 111 su prešla u njezinu svojinu. , 1. )№os4imenta hfstorlca Slavornm meridionaHum. (Krikuljević) R a s - / . _
4 ť

Ï'rlnfosi

1

prodano

. . . . , . *> .. -.

·, « '

·

·

D

—i-ť.

2.-,Assejnanov Ш vatikanski Evangeiistar.

(RaČki)

Rasprodaйо

« —.—

3. Rječnik iz književnih starina sfifekinHDaniČić) 4. Život s v . Simeuna I s v . S a v e od ОотепШшЈи

prodano

5l Život kraljeva . 6. S t o p e J i t i s t o v « 7. JaČke Й1 Narodne- pjesme prostoga i Jtieprostoga puka hrvatskoga« po _ , ', žitp№' Sopronjsfcoj, mošonjskoj i M e z a p j n a 0grin. (Kureîâc) . . « 50.-* 8. Fantes historici lîttferglae glagpHto-romanae. CJelić) . . . . « 4%— 9. Auf §lavls£bep Spuren. (Czeilil^í) . . . ? '· · v > * · *\*$Г~ 10. Nacrt Zä » k a z i v a n j e b r v a t s l d b i srpskih narječja. (iv§ić) . . . » 40.— . ' ' · ' " QĆ Щйл, koja sa Izasla: potporom Т&ШџвЏ) AkadNémlJé. ; - 1 . ' e ä e leur griechischenpkenejriětmí tberndi^eX W á & k p y i c y . D З'. Théorie mjsthématiqne d e s 0№ g 120.4 Darstellung spoznajna-teorija. (Vuk-Pavtović) 2. S p o z n a j i der RelatiVIt^tst^orie. (Varićak) . . . ; · , ' . ,7.
; x

Rasprodamo . « —>ШащсЧс) Ras'',;."%.,-·. ; , : ^ · Г * * *~*~> г i arhiepiskopa srpskih. (Ejaničić) Rasprodano * -г*— od T . Hammerkeoa. (Kurèiac) Rasprodano . —.-г
т : / v

ВИЙ» publikacija Jugoslavenske akadedđje z n a e e s « 1 amjetnostt ( o d • . . ./ (Sadržava n a s l o v e svih Ш п а к а , гаврЫуа^а ; t d.) . Ç 10.— ,
:

_

f

r

a

s l a v Ä o i ö fugu. &ogîsfê) Ш s^r.o-d ало obtéàia:VJužnih «iaVenat.

.

«'.' Ir' —

.

^ Я* ;

, Zbornik sadaMih^ftiwaih

©ogišfć)

ч

Yetera mcmamenta Slavorum merldidnajitim historiain illustrant^.
4


%s

^ z i s № Vfctelii&íc} R a s n i h З Г а й л - · · "« "·»·'' • -«->-—*·—- >' д р а й в а коп^аџ troudné*raUevine.'(Schros§eř Ktékoyski)Sv.Ь—ΑΠ. «150.^79.1ři«m~ ~à íriašeft . _ , oarodgum . 'ррШйдар s uflbovom' ťebdjom. ' -^, . pfèisnlctvu .^iZmà) -Ras ρt i c a n o ' . ^ èt Slavöitf&e 10. Re gesta döcuineßtornm regnl saecnK *В1.-ЈКики1Ј«Ј6) R a s •IL А к а — - " - ' - ^ ё»„ ~ - - - - -в 5v * » . ^ v ^ - » „ . б. izdana V " iva -za- sabiranje^ 1 ijroaěavanje $ridçC е narodnom života, 12, -л- V ..... t„ * . . . . · . '«·· 20.?-— <·;;-"">, V 12a. Ç a r â f e » , « đ f l h i ^ * M i V w » Î S t t e b a f l r . - . .,, У.- .. , 40.=- . Γ'13. Stoîna éntïa л ^Đafcov«. éliátnrano , : . , .-.-,.J.. ..-*.·-«-800.V· . - ; , 1 vota 1 djela biskupa J. J. Strossmayera i izabrani njegovi 50УМ% ra^řávéi <*пгёцГсе; (Smictk^s) . , /. . ..s к « . 60.~BS _ příworikíh eriidôVaT općini. B Q M r a ï t é k l . . naerjí. & i
r r г e i a r s

--"'-V

. - I R Pravna povijest dalu b ^ V --V-lC*" " '

Ш

.тйоУъМрА

(f. Strohá^--,

--i*-":

,« 1?0.-г

JfcBoikóvióa. (Varićak)> ·. ^_. . _ _ ^ _ ... vtóa.Ra*prxí€ano V ·— . -· ' • I lg, Osobteenatôdiif K l a ? b ç ; i i a T 0 ^ 1 w ^ t s k é r . »'-50*" íéé Г pi-a^ileôitL ц uhly4MÍ^tópi Ј Ј ^ О Г Ш Г ШДПОНОУ(С) .« Ш . - ^ т , •espdnaenciJa ^ a ^ S t c o s s m a s Ä r . J . ; i L , ffL i.-PV: km'HSišić) po. ·« ДЗО^..,,-. ^

óřa^tšraičiklás)

.15.-

· · · -

- -

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful