Anthony Giddens

SOCJOLOGIA
Zwięzłe, lecz krytyczne wprowadzenie Przekład Joanna Gilewicz

Zysk i S-ka Wydawnictwo
Tytuł oryginału Sociology. A brie/but critical introduction Copyright © by Anthony Giddens 1982, 1986 AU rights reserved Copyright © for thc Polish translation by Zysk i S-ka Wydawnictwo s.c, Poznań 1998 Copyright © for the cover illustration by Pierre Vaulhey/SYGMA

via AXXA International Sp. z o.o., Agencja Fotograficzna Free Konsultacja merytoryczna prof. dr hab. Marek Ziółkowski Redaktor Zofia Domańska

Spis treści
Przedmowa...................................................................................................... Podziękowania................................................................................................ 1. Socjologia: zagadnienia! problemy...................................'..................... 7 9 11

Kontekst socjologii ................................................................................. 13 Socjologia: definicja i kilka uwag wstępnych............................................ 18 Wyobraźnia socjologiczna: socjologia jako krytyka.................................. 23 2. Konkurencyjne interpretacje: społeczeństwo przemysłowe czy kapitalizm?................................................................................................ 34 Wydanie I ISBN 83-7150-457Teoria społeczeństwa przemysłowego........................................................ 36 Marks: kapitalizm i socjalizm.................................................................... 44 3. Podział klasowy i transformacja społeczna............................................ Zmiana od wieku XIX: władza korporacji.................................................. ..Instytucjonalizacja konfliktu klasowego" .............................................. Nowe klasy, nowe technologie ............................................................... Koniec klasy robotniczej?........................................................................... 55 56 62 68 74

Zysk i S-ka Wydawnictwo s.c. ul. Wielka 10. 61-774 Poznań tel./fax 852 63 26. tel. 853 27 51, 853 27 67 Dział handlowy tei./fax 864.14 03. tel. 864 14 04

4. Nowoczesne państwo................................................................................. 83 Państwo a klasy: nowe poglądy.................................................................. 85 Państwo a biurokracja................................................................................. 92

5

Uwagi krytyczne............................................................................96 Państwa, ruchy społeczne, rewolucje...............................................99 5. Miasto: urbanizacja i życie codzienne........................................ Miasta przedkapitalistyczne i nowoczesne .................................. Poglądy „szkoły chicagowskiej"................................................... Życie miejskie i kapitalizm ........................................................ Miasto i życie codzienne.............................................................. 6. Rodzina i płeć............................................................................. Zmiany w strukturze rodziny ..................................................... Płeć, patriarchat i rozwój kapitalistyczny....................................... Rodzina, małżeństwo, seksualność ............................................. Życie rodzinne i nowe wzorce społeczne....................................... 105 105 108 114 126 129 130 135 140 146

Przedmowa
W ciągu ostatnich kilkunastu lat dokonały się w socjologii, a mówiąc ogólniej w naukach społecznych, znaczące przemiany. Większość owych przeobrażeń omawiano jednak wyłącznie w literaturze specjalistycznej — dla osób mniej obeznanych z przedmiotem pozostały więc nie zauważone. Do napisania tej książki skłoniła mnie chęć zaprezentowania początkującym czytelnikom wprowadzenia do socjologii, w którym znalazłyby odzwierciedlenie aktualne procesy. Nazwałem ją „krytycznym wprowadzeniem" z dwóch powodów. Po pierwsze, jest krytyczna wobec wielu idei, które przez długi czas uznawano za tradycyjną mądrość socjologii. Uważam ponadto, że socjologia jako nauka, rozumiana w przedstawiony tutaj sposób, zawsze wiąże się bezpośrednio z krytyką społeczną. Socjologia nie może być neutralnym zajęciem intelektualnym, praktyczne konsekwencje jej analiz nie mogą przecież pozostawać obojętne dla tych, których zachowania stanowią przedmiot jej zainteresowań. Książka różni się pod wieloma względami od większości tekstów wprowadzających do socjologii. Zawiera omówienie podstawowych problemów teorii społecznej — rdzeń zagadnień teoretycznych łączących socjologię z innymi naukami społecznymi. Nie podzielam powszechnego poglądu, że są to tematy nieistotne dla osób, które 7

7. Kapitalizm i system światowy.................................................... 150 Teoria modernizacji i jej krytyka ................................................ 152 Nierówności współczesnego świata.............................................. 161 Państwo narodowe, nacjonalizm, siła militarna.............................. 167 Wnioski: socjologia jako teoria krytyczna..................................... 171

lecz moim zdaniem jest to błędne założenie. jeśli jednak ktoś został nieumyślnie pominięty. wydawcy przy najbliższej okazji z przyjemnością dopełnią niezbędnych formalności. co oznacza pewne ograniczenie kosztem wszechstronności. w którym żyje autor lub czytelnicy. Starałem się uniknąć takiego pro-wincjonalizmu. Wiele podręczników socjologii napisano przede wszystkim w odniesieniu do konkretnego społeczeństwa— tego. Nie zamierzałem dokonywać encyklopedycznego przeglądu całego zbioru tematów stanowiących obszar uzasadnionych zainteresowań socjologii. dla których książka jest przeznaczona. że sprawy te są zbyt trudne dla czytelnika. Anthony Giddens Podziękowania Autor i wydawcy pragną podziękować za uprzejmą zgodę na wykorzystanie materiałów objętych prawem autorskim: szefowi Kancelarii Królewskiej za udostępnienie diagramu z publikacji Social Trends oraz Organizacji Narodów Zjednoczonych za udostępnienie tabeli z rocznika statystycznego United Nanons Statistical Yearbook (1981) © 1983. który nie zapoznał się jeszcze z bardziej empiryczną treścią przedmiotu. Można co prawda uczyć osobno socjologii i historii jako dwóch odrębnych dziedzin. Nie zgadzam się także z równie popularnym twierdzeniem. W poszukiwaniu bardziej wyczerpującego ujęcia czytelnik musi sięgnąć do innych źródeł. Starałem się zachować zwięzłość. rozłożyłem akcenty inaczej.szukają tylko wstępnych informacji z dziedziny socjologii. Analizując treść empiryczną. Dołożono wszelkich starań. Najważniejszą cechą wyróżniającą tej książki jest jednak jej wyraźnie historyczny charakter. niż jest to przyjęte w tekstach wprowadzających. aby odszukać wszystkich posiadaczy praw autorskich. że jednym z głównych zadań myśli socjologicznej jest przekroczenie granic tego. uważając. . co najbliższe.

z ostrymi żądaniami nieustępliwych bojowników nauki. które miały już pewien kontakt z socjologią w szkole lub na studiach. Myślę. na których próbują się wzorować jej praktycy. reprezentują zupełnie inny — może nawet bardziej popularny — pogląd na tę dyscyplinę. Widziana w ten sposób socjologia przybiera postać suchej wiedzy. nawoływaniem do buntu. że ta druga ocena socjologii jest w dużej mierze słuszna. a raczej zdolna zanudzić ich na śmierć swoimi frazesami. Z jednej strony wielu ludzi kojarzy ją z hasłami rewolty. Nawet mając niewielkie pojęcie o obszarze zainteresowań socjologii. a może nawet dla większości jej przedstawicieli. jest błędem. niektórzy łączą ją w jakiś sposób z przewrotem. Dla wielu. Ich zdaniem jest to dość nieciekawa i niezbyt przydatna nauka. Z drugiej strony osoby. a co za tym idzie. Jej dyletanccy krytycy 11 . choć nie dostarcza wyjaśnień jak nauki przyrodnicze. usiłowanie niewolniczego naśladowania ich metod i celów. Pomysł zaliczenia jej do nauk przyrodniczych. daleka od wzywania swoich adeptów na barykady. socjologia polega na wyrażaniu zdroworozsądkowych twierdzeń w pseudonaukowym języku.--------1----------Socjologia: zagadnienia i problemy Opinie na temat socjologii są nadzwyczaj zróżnicowane.

zachowując sceptycyzm wobec osiągnięć socjologii przedstawianych zgodnie z przyrodniczym wzorcem. z jakimi spotykamy się we współczesnym świecie. aby łączyć socjologię z jakimś irracjonalnym podważaniem wszystkiego. którzy uważają się za profesjonalnych „socjologów". Twierdzę. ekonomię i historię — socjologia jest 12 w swej istocie dyscypliną kontrowersyjną. że nauka przyrodnicza o społeczeństwie jest możliwa lub pożądana. a także wyobrażanie sobie. którego będę bronił w tej książce. że jest to zajęcie intelektualnie podejrzane. lecz nauka socjologii pozwala zobaczyć je w znacznie ostrzejszym świetle. socjologia zawdzięcza swój charakter temu. że socjologia powinna bardzo ściśle wzorować się na naukach przyrodniczych. opierając się na badaniach empirycznych. sposobów ujęcia i analizy zagadnień socjologii. wypracowuje teorie i uogólnienia. istnieje szeroka płaszczyzna zgodności pomiędzy pobudkami. że metody i cele nauk przyrodniczych nie mają znaczenia dla badań nad zachowaniem społecznym człowieka. jak bardzo rewolucyjne są poglądy i postawy studentów i innych radykałów. Niektórzy. Moim zamiarem jest ukazanie w tej książce socjologii nawiązującej raczej do pierwszego niż do drugiego punktu widzenia. Kontekst socjologii Rozwój socjologii i jej aktualna problematyka powinny być rozpatrywane w kontekście zmian. które obserwowanym faktom nadają sens. Nie chodzi przy tym bynajmniej o to. problemami.mają zatem wiele racji. Oznacza to istnienie ciągłych sporów na temat jej prawdziwej natury. który otrzymujemy w eleganckim opakowaniu bez żadnych wymagań poza wyciągnięciem zawartości. które skłaniają ich do działania. co zostało odkryte i potwierdzone przez naukę. Socjologia zajmuje się rzeczywistymi zjawiskami. jednak studiowanie właściwie rozumianej socjologii nieuchronnie wskazuje fundamentalne znaczenie problemów społecznych. Nie należy jednak nazywać tego słabością. że wywrotowa czy krytyczna natura nie oznacza (i nie powinna oznaczać). że zajmuje się (lub powinna się zajmować) problemami o żywotnym dla nas wszystkich znaczeniu. które stworzyły nowoczesny 13 . że jest to przejaw niedojrzałości dyscypliny. Jak wszystkie nauki społeczne — do których można zaliczyć także antropologię. które można obserwować. aby socjologia przypominała nauki przyrodnicze i wykształciła podobny aparat uniwersalnych praw odnoszących się do tego. jeśli „akademicką" nazywamy naukę niezaangażowaną i oderwaną od rzeczywistości wykraczającej poza mury uczelni. zniechęceni trwałością sporów socjologicznych i brakiem porozumienia co do ich rozwiązań. Chcą. Ludzie nie są jednak tym samym co materialne przedmioty w przyrodzie: badanie ludzkich zachowań z pewnością różni się zdecydowanie i wielorako od badania zjawisk przyrody. Tylko bardzo rzadko można uznać socjologów za bezpośrednich ideologów przewrotu. co chciałbym podkreślić. których niepokoi fakt istnienia licznych konkurencyjnych koncepcji. ma niewątpliwie potencjał wywrotowy. że socjologia. które budzą zasadnicze kontrowersje i sprzeczności w społeczeństwie. sądzą. Nie oznacza to jednak. błędne jest założenie. Socjologia nie jest przedmiotem. Socjologia nie może pozostawać dyscypliną czysto akademicką. Każdy w jakimś stopniu zdaje sobie sprawę z ich istnienia. Przeciwnie. Niezależnie od tego. choć może tak się wydaje tym. co większość uważa za dobre i właściwe. Zgodnie z poglądem. pojmowana zgodnie z moją charakterystyką. Będę jednak bronił poglądu. jak również wielu ludziom z zewnątrz. a świadomością socjologiczną.

a w następnym stuleciu objęła Europę Zachodnią i Stany Zjednoczone. pozbawieni przywilejów nielicznych grup obywateli. których kolebką jest Europa Zachodnia. nazywanych „dwiema wielkimi rewolucjami" osiemnasto. Pierwszą jest rewolucja francuska 1789 roku. Na początku XIX wieku liczba ludności Londynu była większa niż w którymkolwiek istniejącym dotąd mieście i wynosiła około 900 000. ich celem było jednak w zasadzie odsunięcie od władzy określonych jednostek bądź obniżenie cen lub podatków. prawie 60% zamieszkiwało miasta. który stopniowo doprowadził do upowszechnienia się mechanizacji w produkcji rolnej. Są to jednak rzadkie wyjątki. 15 .i dziewiętnastowiecznej Europy. niż zwolniły tempo. Na przestrzeni zaledwie dwóch stuleci nastąpiło wiele zmian społecznych. Ich korzeni należy szukać w wydarzeniach. Podczas rewolucji francuskiej (do której z pewnymi zastrzeżeniami możemy dołączyć anty-kolonialną rewolucję 1776 roku w Ameryce Północnej) po raz pierwszy w historii został całkowicie zburzony porządek społeczny przez ruch kierujący się wyłącznie świeckimi hasłami powszechnej wolności i równości. Spowodowały całkowity rozkład form organizacji społecznej. że już wcześniej istniały republiki. w jakiej rodzaj ludzki żył przez tysiące lat dotychczasowej historii. przede wszystkim w starożytnej Grecji i Rzymie. Sto lat później w miastach liczących 100 000 lub więcej mieszkańców żyło już około 40% ludności. Oblicza się. To prawda. nawet najsłynniejsze ośrodki kosmopolityczne. których przywódcy nie nazywali „demokracjami". liczbę mieszkańców Florencji w tym samym okresie na około 90 000. Według współczesnych kryteriów niemal wszystkie miasta w społeczeństwach preindustrialnych. przede wszystkim zastosowanie energii pary wodnej w produkcji fabrycznej i wprowadzenie nowych rodzajów maszyn poruszanych za pomocą tego źródła energii. nawet w najbardziej zurbanizowanych społeczeństwach. Zmiany te. Najważniejszą z nich była masowa migracja siły roboczej ze wsi do rozrastającego się nieustannie sektora przemysłowego. w miastach żyło nie więcej niż 10% populacji. a w państwach i imperiach o charakterze rolniczym zazwyczaj jeszcze znacznie mniej. zresztą w każdym przypadku „obywatele" stanowili mniejszość ludności.świat. Ludność Londynu w XIV wieku szacuje się na mniej więcej 30 000. Mimo istnienia takiej dużej metropolii około roku 1800 jedynie niewielka mniejszość mieszkańców Anglii i Walii żyła w miastach. Rewolucja 1789 roku była bowiem zupełnie inna niż wcześniejsze rebelie. Żyjemy w epoce ogromnych przeobrażeń społecznych. Niewiele znalazłoby się obecnie państw na świecie. niezależnie od rzeczywistego ustroju politycznego. szczególny ciąg wydarzeń oraz symbol politycznych przemian naszej ery. Już przedtem chłopi buntowali się niekiedy przeciwko panom feudalnym. że do wieku XIX. Był to proces. Rewolucję przemysłową przedstawia się czasami wyłącznie jako pewną liczbę innowacji technicznych. większością byli niewolnicy i obcy. Jest to coś zupełnie nowego w historii ludzkości. w których liczba mieszkańców przekraczała 20 000. mają dzisiaj zasięg globalny. Drugą „wielką rewolucją" była tak zwana rewolucja przemysło14 wa. stworzyły jednak klimat zmiany politycznej i okazały się jedną z sił napędowych współczesnej historii. Wynalazki techniczne były jednak tylko częścią znacznie szerszego nurtu zmian społecznych i ekonomicznych. które obecnie raczej przyspieszyły. Ten sam proces pobudzał rozwój miast na skalę dotychczas nie znaną w historii.która rozpoczęła się pod koniec XVIII wieku w Wielkiej Brytanii. Choć idee rewolucjonistów jeszcze dzisiaj trudno uznać za zrealizowane. były stosunkowo niewielkie.

Jednym z nich jest fakt. jednak można wyróżnić dwa najważniejsze czynniki. 17 . lecz powolnym tempie do wieku XVIII. liczba ludności świata co czterdzieści lat będzie się podwajać.6 Miasta liczące 100 000 i więcej mieszkańców 1. czasami zaś wynosiła nawet mniej.2 34.2 20. ogólnej poprawie higieny i upowszechnieniu leków przeciwko chorobom zakaźnym — wywołały ów niepohamowany wzrost liczby ludności.1955 (uaktualnione). Drugi czynnik to stopień śmiertelności wśród dzieci.3 9. stanowią przedmiot wnikliwych analiz. 61. należy wspomnieć o jeszcze jednym związanym z nimi zjawisku. jakie przyjmiemy kryterium odróżniania miast od mniejszych skupisk ludności. Wzrost średniej długości życia oraz bardzo wyraźny spadek śmiertelności wśród dzieci — dzięki urządzeniom sanitarnym. a tempo wzrostu jest tak wielkie. Wysoka urbanizacja charakteryzuje wszystkie kraje uprzemysłowione. Największe obszary miejskie współczesnego świata są wręcz ogromne w porównaniu z miastami istniejącymi do wieku XIX.5 13. Zachwianie owej równowagi jest z wielu względów zagadnieniem złożonym.7 2.4 4. Jeśli industrializm i urbanizacja stanowią jądro przemian. W średniowiecznej Europie i w innych częściach globu nie było dziwne.3 5. t. wówczas prawdopodobnie liczba ludności świata jedynie się podwoiła. niezależnie od tego. że spośród dzieci urodzonych w tym samym roku nawet połowa mogła nie dożyć wieku dorosłego. lecz nie każdy orientuje się w szczegółach. że w czasie narodzin Chrystusa świat zamieszkiwało prawdopodobnie nie więcej niż 300 milionów ludzi. że z wyjątkiem dwóch ostatnich stuleci średnia długość życia człowieka rzadko przekraczała 35 lat. że w skali światowej zachodzi przez cały czas dramatyczny wzrost urbanizacji. Oblicza się. Dzisiaj żyje na świecie blisko 4800 milionów osób. Tabela 1 pokazuje.9 31.1 16. Większą część dziejów ludzkości charakteryzowała ogólna równowaga pomiędzy liczbą urodzeń i zgonów. Procent mieszkańców miast wśród ludności świata Rok Miasta liczące 20 000 i więcej mieszkańców 2. W dzisiejszym świecie następuje niebywały wzrost liczby ludności w porównaniu z przeszłością. Od tej pory rozpoczęła się „eksplozja ludności". „American Journal of Sociology". 16 Całkowita liczba ludności zdaje się wzrastać w stałym. dzięki czemu czynniki wywołujące aktualnie ów wzrost są mniej kontrowersyjne niż przyczyny industrializacji i urbanizacji. które odgrywają rolę decydującą. że jeśli się utrzyma.Tabela 1. o której wszyscy słyszeliśmy.1 1800 1850 1900 1950 1970 1982 Źródło: Kingsley Davis. Niebywały wzrost obszarów miejskich dokonuje się jednak również w Trzecim Świecie. które nieodwracalnie zlikwidowały większość tradycyjnych form społeczeństwa.7 18. The origin andgrowth ofurbtinisation in rke worki. Ponieważ konsekwencje tego mogą być tragiczne dla ludzkości.

Powyższe uwagi pomagają wyjaśnić. Cechą wyróżniającą socjologii jest zainteresowanie głównie formami społeczeństwa. Wiele innych aspektów życia społecznego może również ulegać instytucjonalizacji. związane z konceptualizacją zachowań człowieka i jego instytucji. które dołączyły do nich w XX wieku. politycznych itd. są wspólnym przedmiotem zainteresowania wszystkich nauk społecznych. czyli instytucji. choć tak właśnie czyni znaczna część socjologii. że społeczeństw „zaawansowanych" nie można traktować w izolacji od reszty świata lub od społeczeństw poprzedzających je w historii. Społeczeństwo jest zbiorem lub systemem zinstytucjonalizowanych sposobów postępowania. Możemy wszakże wskazać wyraźną ciągłość myśli społecznej. które mogą liczyć bardzo niewielu członków. które pojawiają się i powtarzają. Mówiąc o „zinstytucjonalizowanych" formach działań społecznych. mamy na myśli typy przekonań i zachowań. której głównym przedmiotem badań są instytucje społeczne zapoczątkowane przez przekształcenia przemysłowe w ciągu ostatnich dwóch lub trzech stuleci. którego nikt. ale również wielkie imperia agrarne (jak Cesarstwo Rzymskie i dawne Chiny) oraz — na drugim końcu skali — małe wspólnoty plemienne. Czym właściwie jest socjologia? Zacznę od banału. Przypisy19 . nie możemy jednak na tym poprzestać. Są to formy zaawansowane przemysłowo — rozwinięte gospodarczo kraje Zachodu oraz Europy Wschodniej i Japonia — ale również wiele innych społeczeństw na całym świecie. Nie ma zresztą potrzeby takiego rozgraniczenia. stanowiący fundament życia społecznego. W świetle tych zastrzeżeń można zaproponować następującą definicję: socjologia jest nauką społeczną. w przeciągu długiego czasu na dużym obszarze. podczas kiedy instytucją nazywamy np. nie stworzył. jest język. 18 które w rozpoznawalnie podobnych formach trwają przez pokolenia. więzienie albo szpital. Do społeczeństw zaliczamy bowiem nie tylko kraje uprzemysłowione. Żaden porządek społeczny w nowoczesnym świecie nie oparł się bowiem siłom wyzwolonym przez „dwie wielkie rewolucje". czyli stawać się powszechnie przyjętymi praktykami. Chcę bardzo wyraźnie podkreślić. Dlatego mówimy o instytucjach ekonomicznych. Niektóre problemy teorii społecznej. Socjologia zajmuje się badaniem społeczeństw ludzkich. trudno jednoznacznie określić źródła jakiejkolwiek nauki. Każdy mówi językiem. Należy zwrócić uwagę na brak ścisłego rozgraniczenia pomiędzy socjologią a innymi dziedzinami intelektualnego podejścia w naukach społecznych. jakie przyniosły „dwie wielkie rewolucje" w Europie.Socjologia: definicja i kilka uwag wstępnych Socjologia pojawiła się. lub posługując się terminologią nowoczesnej teorii społecznej — są społecznie reprodukowane. Oczywiście. Zauważmy. jak należy rozumieć termin „społeczeństwo". które pojawiły się w wyniku „dwóch wielkich rewolucji". gdy ludzie unoszeni nurtem pierwszych zmian. Klimat idei przyczyniających się do uformowania socjologii rzeczywiście w pewnej mierze dopomógł w pojawieniu się procesów podwójnej rewolucji. jako jednostka. Pojęcie społeczeństwa można jednak określić tylko bardzo ogólnie. że takie użycie pojęcia „instytucja" różni się od zastosowania tego samego słowa w języku potocznym jako bliskoznacznego dla organizacji czy zakładu. Społeczeństwo jest wspólnym przedmiotem badań socjologii i innych nauk społecznych. Doskonałym przykładem takiej formy czynności zinstytucjonalizowanej. choć wszyscy używamy języka twórczo. zaczęli się zastanawiać nad okolicznościami ich wystąpienia oraz możliwymi konsekwencjami. począwszy od połowy XVIII wieku przez późniejsze okresy.

nadał temu poglądowi najbardziej przejrzystą i wszechstronną formułę. na przykład. żyjący w latach 1798-1857 twórca pojęcia socjologii. Nazywając socjologię i inne dyscypliny. którymi się zajmują. jakbyśmy byli obiektami w przyrodzie. Emil Durkheim (1858-1917). że socjologia zajmuje się „faktami społecznymi". Jednak również one ulegają rozkładowi pod wpływem ogarniających świat głębokich przemian społecznych lub są wchłaniane przez nowoczesne państwa przemysłowe. jakby były zdeterminowane przyczynowo na wzór zdarzeń przyrodniczych. Comte spodziewał się. J. choć oczywiście nie był przyjmowany bez zastrzeżeń. W swojej krótkiej. o ile są tworzone i odtwarzane w naszych własnych. W teorii społecznej nie możemy pojmować działań ludzkich. podkreśla się to. jeden z najbardziej wpływowych twórców dwudziestowiecznej socjologii. jak antropologia i ekonomia. łącznie z socjologią. Musimy dostrzegać to. jago nie podzielam. Terminologia ta nie jest myląca. dopóki uznajemy. ponieważ społeczeństwa istnieją tylko o tyle. które wyrażały się na wiele sposobów. Uważał. Można posłużyć się innym przykładem. Otóż przedmiotem ekonomii jest produkcja i rozdział dóbr materialnych. 21 . choć ten punkt widzenia jest w socjologii bardzo ugruntowany. Szacki. kontynuował niektóre myśli Comte'a. Socjologia miała być „nauką przyrodniczą o społeczeństwie". jak dzięki naukom przyrodniczym potrafimy kontrolować zdarzenia w świecie przyrody. że socjologia i inne nauki społeczne różnią się od nauk przyrodniczych w dwóch zasadniczych punktach. ludzkich działaniach. przeł. Nie możemy traktować społeczeństw ani „faktów społecznych" tak. że zawierają one systematyczne badania nad pewną dziedziną empiryczną. a zarazem ulegają ich oddziaływaniu. „naukami społecznymi". mają —jego zdaniem — wspólne ramy logiki i metody. Wszystkie nauki. August Comte. będąc jednocześ*Emile Durkheim. Wyznaczając cele socjologii. Zasady metody socjologicznej (1895). jak fakty. które można traktować tak samo obiektywnie. zgodnie z definicją zajmuje się społeczeństwami „prostszymi": wspólnotami plemiennymi i państwami agrarnymi. 20 Od czasów Comte'a pogląd. Wielu słynnych myślicieli związanych z rozwojem socjologii było zafascynowanych rolą nauki i techniki w zmianach. co nazywam podwójną zależnością (double involvement) jednostek i instytucji: tworzymy społeczeństwo. jak traktujemy przedmioty lub zdarzenia w świecie przyrody. będziemy mogli kształtować nasz los mniej więcej tak samo. że odkrywszy prawa rządzące społeczeństwem ludzkim.wanie konkretnym naukom społecznym różnych obszarów ludzkiego zachowania tworzy intelektualny podział pracy. Akcentował przy tym podobieństwa pomiędzy socjologią a przyrodoznawstwem. które opisywali. który ma jedynie bardzo ogólne uzasadnienie. wszystkie zmierzają do odkrycia uniwersalnych praw rządzących poszczególnymi zjawiskami. że socjologię należy kształtować na wzór nauk przyrodniczych był perspektywą dominującą. Instytucje ekonomiczne są jednak zawsze związane z innymi instytucjami w systemie społecznym. Jak już wspomniałem. Warszawa 1968. aby kierować). z którymi mają do czynienia nauki przyrodnicze. na które wywierają wpływ. aby zjawiska-społeczne pojmować tak jak rzeczy: powinniśmy patrzeć na siebie. lecz bardzo wpływowej książce* Durkheim proponuje. 1. Ideę tę wyraża jego słynne powiedzenie: Prevoir pour pouvoir (Przewidywać. historia jako nauka o ciągłym oddalaniu się przeszłości od teraźniejszości stanowi materiał źródłowy wszystkich nauk społecznych. Antropologia. starali się więc powtórzyć w badaniach nad zagadnieniami społecznymi sukcesy nauk przyrodniczych w wyjaśnianiu świata materialnego. Wreszcie.

Często widać to wyraźnie. co Charles Wright Mills trafnie nazwał wyobraźnią socjologiczną*. istniejący do dzisiaj w kształcie stworzonym po raz pierwszy na Zachodzie. jak analiza socjologiczna może wpłynąć na naszą przyszłość. Mówiąc o „reprodukcji" działań społecznych lub systemu społecznego. mamy na myśli powtórzenie podobnych wzorców działania przez podmioty oddalone od siebie w czasie i przestrzeni. W naukach społecznych stykamy się z innymi ludźmi. czym jest i czym może stać się historia. Dla mnie oznacza ono kilka pokrewnych form wrażliwości niezbędnych w analizie socjologicznej. Formy wyobraźni socjologicznej obejmują wrażliwość historyczną. 2. ponieważ wyobraża społeczeństwo zbyt statycznie lub niezmiennie. podobne do praw natury. antropologiczną i krytyczną. Jak mówiłem. Choć wiedza może stanowić istotny składnik władzy. oznaczająca możliwość technologii społecznej. Systemy społeczne obejmują wzorce relacji pomiędzy jednostkami i grupami. Jeśli traktujemy działania społeczne jako mechaniczny zbiór wydarzeń rządzonych prawami naturalnymi. pomija fakt. nie jest tym samym co władza. Istoty ludzkie. Warto się przez chwilę zastanowić. 23 . Wielu socjologów przedstawia owe wzorce jak ściany budynku albo szkielet ciała. zresztą sam Mills używa go raczej dowolnie. że systemy społeczne są podobne do budynków. Analiza socjologiczna uczy jednocześnie skromności. reprodukowanymi w pewnym obszarze czasu i przestrzeni. można zrozumieć jedynie dzięki cnocie potrójnego ćwiczenia wyobraźni. co uczestnikom pewnych wydarzeń wydawało się nieuchronne i niezmienne. instytucje są wzorcami działań społecznych. powinniśmy raczej powiedzieć. Jeśli chcemy pozostać przy tego rodzaju porównaniach. nie rozumiemy przeszłości i nie pojmujemy.nie przez nie stwarzani. Wyobraźnia socjologiczna: socjologia jako krytyka Praktyka socjologii wymaga. Ludzie są do tego zdolni. w rzeczywistości jest tworem historycznym i że analiza socjologiczna może odgrywać rolę emancypacyjną w społeczeństwie ludzkim. Owo pojęcie przywoływane jest tak często. nie tylko żyjemy w historii. że wzorce systemów społecznych istnieją tylko wtedy. Należy zwrócić na to szczególną uwagę. obudzenia tego. zapoczątkowany przez współczesne społeczeństwa uprzemysłowione. Harmondsworth 1970. Wynika stąd. ale nasze rozumienie historii jest 22 integralną częścią tego. Nasza zaś znajomość historii jest zawsze tymczasowa i niekompletna. a nie z bezdusznym światem przedmiotów. Będąc ludźmi. jak twierdzę w tej książce. Świat społeczny. co mówią o nich naukowcy i w świetle tej wiedzy zmienić swego zachowania. Dlatego stosunek socjologii do swego przedmiotu musi być inny niż w przypadku nauk przyrodniczych. że należy obawiać się trywializacji. z czym się to wiąże. że praktyczne implikacje socjologii nie są i nie mogą być dokładnym odpowiednikiem technologicznych zastosowań nauki. gdy jednostki aktywnie powtarzają pewne formy zachowania. The Soeiotogical Imaginatión. Dlatego nie może nas zadowolić myśl Comte'a Prevoir pourpouvoir. Atomy nie mogą się dowiedzieć. ponieważ w większości teorii społecznych — również w teorii Durkheima — panuje tendencja do myślenia o reprodukcji w kategoriach fizycznego naśladownictwa. że to. gdy okazuje się. identyczne z nami pod względem genetycz* Charles Wright Milis. które w każdym momencie ulegają ciągłej przebudowie do ostatniej najmniejszej tworzącej je cegiełki. przejęte z innego czasu i miejsca. Jest to koncepcja błędna. co może mieć szkodliwe konsekwencje.

jest jednak w historii człowieka czymś zupełnie wyjątkowym. Naprawdę jednak potrzebna jest próba odtworzenia w wyobraźni kształtu tych form życia społecznego. Praca socjologa nie różni się w tym przypadku od dzieła historyka. że „cywilizacje" oparte na osiadłym rolnictwie istnieją co najwyżej 8000 lat. istnieją prawdopodobnie od mniej więcej 100 000 lat. Historycy nie są zgodni co do daty narodzin zachodniego kapitalizmu jako panującego typu gospodarki. Jest to wszakże bardzo długi okres w porównaniu z maleńkim skrawkiem najnowszej historii. mogą być nam pomocne. Było to społeczeństwo. które trudno byłoby sobie wyobrazić w epoce preindustrialnej. jednak zauważamy wyraźne różnice. które przed24 stawiłem w związku z urbanizacją. który utraciliśmy". samochód. W osiemnastowiecznej Wielkiej Brytanii — społeczeństwie. ale również szkoły. rozpoczął się nie wcześniej niż pod koniec XVIII wieku i to tylko w części Wielkiej Brytanii. Mieszkańcy krajów Zachodu żyją w społeczeństwach. Instytucje. i tak dalej. jaką produkuje się w przędzalni. Pierwszą próbą wyobraźni socjologicznej. które pierwsze doświadczyło oddziaływania rewolucji przemysłowej — w dalszym ciągu zachowały obowiązującą moc obyczaje społeczności lokalnej tworzące spójną całość pod dominującym wpływem religii. które zostały obecnie w większości zniszczone. dziś tak zwyczajne.nym. „świata. jak te. które przyjęły pierwszy impet owych zmian. pracuje w przemyśle i jest „obywatelami" państw narodowych. jaką powinien dzisiaj podjąć analityk społeczeństw uprzemysłowionych. prawie w nieskończoność. Ten bliski nam już teraz świat społeczny. którą zdominował rozwój kapitalizmu przemysłowego. Suche fakty. trudno byłoby jednak doszukiwać się jego początków w Europie wcześniej niż w XV lub XVI wieku. Minione stulecie. Zmiany w strukturze życia społecznego mają oczywiście w pewnym stopniu charakter materialny. jest przywracanie naszej własnej bezpośredniej przeszłości. gładkich i jednolitych arkuszy stalowych jak te wychodzące z nowoczesnej walcowni. jak bardzo różni się dzisiejsze życie w społeczeństwach uprzemysłowionych od życia naszych stosunkowo niedawnych przodków. produkuje ponadto przedmioty. wiek światowej ekspansji przemysłowego kapitalizmu. wszyscy kowale osiemnastowiecznego świata chrześcijańskiego razem wzięci nie wyprodukowaliby tak dużych. który oczywiście wymaga znajomości historii.. doprowadziło do zmian społecznych o konsekwencjach bardziej drastycznych niż jakikolwiek okres w całej dotychczasowej historii rodzaju ludzkiego. jakich w żaden sposób nie można by uzyskać metodami dawnego rzemiosła. połączenie gospodarki kapitalistycznej z produkcją maszynową w fabrykach. w którym rozpoznajemy cechy kontynuowane w Wielkiej Brytanii w XX wieku. Na podstawie odkryć archeologicznych możemy stwierdzić. stworzony niezwykle szybko i dramatycznie w tak krótkim czasie. od radia do komputerów wysokiej mocy.. szpitale i więzienia zaczęły się rozwijać dopiero w wieku XIX. Jeden z historyków tak opisywał rewolucję przemysłową: Nowoczesna technologia wytwarza nie tylko więcej i szybciej. Kapitalizm przemysłowy. a więc aparat fotograficzny. Nawet najlepsza prządka nie otrzymałaby tak delikatnej i równej nici. w których większość ludności żyje w miastach. uczelnie. Tylko taki wysiłek wyobraźni. Co ważniejsze. samolot i wiele urządzeń elektronicznych. nowoczesne technologie stworzyły rzeczy. Re25 . umożliwia nam zrozumienie. istniały wówczas zaledwie w formie szczątkowej: nie tylko fabryki i biura. Współczesne pokolenie czuje się swojsko w społeczeństwach wymagających szybkich innowacji technologicznych. elektrownie jądrowe.

telewizorów. np. Ściśle z nimi związany jest upadek tradycji. szczególnie powszechnych deklaracji praw. ani w przestrzeni. The UnboundPromethus. Dzień każdego człowieka nie dzielił się na „czas pracy" i „czas wolny". w którym pracujemy. którą zjadamy. obyczajów zgodnych z cyklem kalendarza w lokalnych społecznościach wiejskich. a sprzedawany z kolei w innym. Ustanowiony został przemysłowy kapitalizm z niezwykle złożoną specjalizacją produkcji. Około 1750 roku Anglik był ze względu na posiadane przedmioty materialne bliższy legionistom Cezara niż własnym prawnukom*. że wyłonił się nowy i niezwykły system 27 26 . Jednak nie tylko rozszerzanie się stosunków gospodarczych spowodowało. Druga z tych rewolucji miała charakter polityczny i przyczyniła się do rozwoju państwa narodowego — procesu równie znaczącego w tworzeniu nowoczesnego świata jak wzrost przemysłowy. ani w czasie. że wszyscy są „obywatelami" danego kraju i każdy uświadamia sobie niebagatelną rolę ingerencji państwa (centralnego rządu i lokalnej administracji) w jego własne życie. podziałem pracy. Mówiłem już o cezurze dwóch wielkich rewolucji wyznaczającej początek przeobrażeń społeczeństw Europy Zachodniej. sam odbiornik może być montowany jeszcze w innym miejscu. Landes. lonej wspólnoty narodowej. Wpływy każdej z owych dwóch wielkich rewolucji promieniowały na cały świat. W krajach uprzemysłowionych jesteśmy już całkowicie przyzwyczajeni do takiej sytuacji. albo o naszym ostatnim posiłku. mogą być produkowane w jednym kraju. żebyśmy sami wykonali sobie ubrania. Tradycja zamykała teraźniejszość w przeszłości i była związana z innym doświadczeniem czasu niż to dominujące we współczesnych społeczeństwach Zachodu. Żyjemy dzisiaj w światowym systemie. a także w życiu miejskim ery przedkapitalistycznej. zbudowali własnoręcznie mieszkanie albo wyprodukowali żywność. a „praca" nie była wyraźnie oddzielona od innych czynności. częściowo również odwrotnie. lecz przed nadejściem kapitalizmu przemysłowego podział pracy był znacznie mniej złożony. Pomyślmy choćby o ubraniach. Jednak rozwój praw obywatelskich. równie ważne jest jednak zwrócenie uwagi na stosunki pomiędzy państwami narodowymi jako fundamentalny wyróżnik współczesnej epoki. Nowy jest też nacjonalizm. poczucie przynależności do okreś*David S. Większość ludzi samodzielnie zaspokajała znaczną część swoich potrzeb lub co najwyżej korzystała z usług członków własnej wspólnoty lokalnej. Mieszkańcy Zachodu uważają za korzystne. różniącej się od innych. Zjawiska te stały się charakterystycznymi właściwościami „wewnętrznej" organizacji państw narodowych. Nie tylko wiele produktów konsumowanych na Zachodzie wytwarza się w innych częściach świata. Niektóre elementy. który nie ma analogii we wcześniejszym okresie. jest zjawiskiem stosunkowo nowym. a pozostałe gdzie indziej. jak to zazwyczaj bywa dzisiaj. Raczej mało prawdopodobne. Szeroki zasięg i wielka siła oddziaływania innowacji technologicznych to nieodłączne cechy współczesnych społeczeństw uprzemysłowionych. Zmieniło to sposób życia człowieka bardziej niż cokolwiek przedtem.zultatem jest ogromny wzrost podaży i różnorodności towarów i usług. ale ponadto procesy produkcji odbywające się w oddalonych od siebie miejscach są ze sobą powiązane siecią zawiłych połączeń. Dzisiaj wytwarzanie i wymiana towarów obejmuje cały świat. o pomieszczeniu. od czasu odkrycia ognia. Cambridge 1969. nastąpił rzeczywiście globalny podział pracy. które mamy na sobie. s. w którym stosunki wymiany mają światowy zasięg. 5.

W ciągu minionych kilku tysiącleci świat w porównaniu z dzisiejszym był słabo zaludniony przez członków społeczeństw myśliwsko-zbierackich. Zachodni industrializm pojawia się oczywiście na samym szczycie tych schematów. Centralny rząd w tradycyjnym imperium chińskim nigdy nie zdołał np. gdyż niewątpliwie pomnożył efektywność produk29 . oplatająca świat sieć połączeń. utrzymujące pomiędzy sobą zmienne stosunki harmonii i konfliktu. choć w dalszym ciągu Wschód i Zachód dzielą różnice kulturowe. a zwłaszcza rozwój w innych częściach świata to — powtórzymy — zjawiska stosunkowo nowe. Dzisiaj cały świat stanowi mozaikę państw narodowych. Takie przekonanie znajduje uzasadnienie w rozprzestrzenianiu się zachodniego kapitalizmu uruchamiającego ciąg zdarzeń naruszających lub niszczących większość kultur. uzyskać bezpośredniej kontroli nad różnymi prowincjami. Większość poddanych władzy państwa chińskiego żyła zupełnie innym życiem niż rządzący. z którymi nawiązuje kontakt. lecz przez całe wieki Chiny i Zachód pozostawały rzeczy wiście jakby na dwóch różnych planetach. żyjąc w bardzo małych społeczeństwach i utrzymując się z myślistwa oraz zbierania jadalnych roślin — były to tzw. przede wszystkim Chiny. z którymi miała niewiele wspólnego. choć państwa narodowe w różnych miejscach świata realizują raczej model liberalno-demokratyczny. niektórzy myśliciele społeczni nadali owemu przekonaniu konkretną formę. Ekspansji kapitalizmu towarzyszył wzrost znaczenia państwa narodowego. że „Wschód to Wschód. zwłaszcza najbardziej odległymi. Jeszcze trudniejsze wyzwanie stanowi jednak chyba odrzucenie jawnej lub ukrytej wiary. Od XI wieku pomiędzy Europą a Chinami utrzymywane były wprawdzie sporadyczne kontakty 28 i pewien poziom nieregularnej wymiany handlowej. społeczeństwa myśliwskie i zbierackie. a Zachód to Zachód. Jeśli pierwszy wymiar wyobraźni socjologicznej jest związany z rozwojem wrażliwości historycznej. Całkowicie różniły się jednak od współczesnych państw narodowych. jeśli chodzi o kulturę lub język. Wspomniałem już o pewnych cechach „wewnętrznych" państwa narodowego (i zajmę się nimi bliżej w rozdziale 7). są również. mimo ogromnych rozmiarów zarówno gdy chodzi o terytorium. Mówiąc o tym. gdzie „ewolucja" jest rozumiana w kategoriach zdolności różnych typów społeczeństwa do kontrolowania lub zarządzania swoim środowiskiem materialnym.światowy. który najbardziej rozpowszechnił się w Europie Zachodniej. jak obecnie. lecz państwem narodowym. nie jest zadaniem łatwym. i nigdy się nie spotkają" aż do XX stulecia odzwierciedlało rzeczywistą sytuację. Niektóre imperia. Chiny nie są już imperium. były bardzo rozległe. Powiedzenie. Nadawanie historycznego znaczenia tak niedawnym i tak dramatycznym przeobrażeniom społecznym. które rozwinęły się na Zachodzie. Co więcej. państwem socjalistycznym. znowu podkreślamy ulotny charakter konwencjonalnie rozpoznawanych granic pomiędzy różnymi naukami społecznymi. Ich pojawienie się w Europie. Przez większą część swojej historii ludzkość była rozrzucona po całym świecie. Oczywiście. że sposoby życia. zgodnie z własną deklaracją. jakie nastąpiły w ciągu ostatnich dwustu lat. próbując wtłoczyć historię ludzkości w schematy ewolucji społecznej. drugi wymaga wykorzystania intuicji antropologicznej. Co więcej. Posługiwanie się terminem „państwo narodowe" jest w pewnym sensie mylące. choć rozmaite wymienione wyżej typy społeczeństwa utrzymywały ze sobą różnego rodzaju kontakty. niewielkich wspólnot rolniczych. jak o liczbę ludności. mają przewagę nad życiem innych kultur. ponieważ narodowe były już pierwsze państwa w Europie. nie istniała. mieszkańców miast--państw lub imperiów. Dzisiaj wszystko wygląda inaczej.

Antropologiczny wymiar wyobraźni socjologicznej jest ważny. a poważamy się sądzić o rodzaju ludzkim jako całości!" Wyobraźmy sobie — pisze dalej — że mamy możliwość wysłania grupy nieustraszonych badaczy. Nie powinniśmy utożsamiać ekonomicznej i militarnej potęgi społeczeństw zachodnich. narodziły się właśnie wtedy. jakie możemy zaobserwować w świecie. tzw. aby opisali nam wielorakie istniejące społeczeństwa. wtedy sami byśmy zobaczyli. z najwyższym etapem w schemacie ewolucji. W Rozprawie o pochodzeniu i podstawach nierówności między ludźmi Jana Jakuba Rousseau (1755. „Całą ziemię" — zauważa Rousseau — pokrywają społeczeństwa. że uświadamiając sobie barwną wielość ludzkich społeczeństw.cji o wiele bardziej niż jakiekolwiek społeczeństwo w dotychczasowej historii. ponieważ pozwala nam pojąć różnorodność sposobów egzystencji człowieka. Trzy rozprawy z filozofii społecznej. Takie schematy ewolucyjne wyrażają postawy etnocentryczne. Zachodnie prze-' świadczenie o własnej wyższości jest jednak w pewnej mierze wyrazem i uzasadnieniem chciwego wchłaniania innych sposobów życia przez kapitalizm przemysłowy. wrażliwych na różnorodność ludzkiego doświadczenia. Występuje zresztą również w wielu innych społeczeństwach. przet. po pierwsze. Warszawa 1956. polskie 1956) znajdujemy godne uwagi przekonanie. Jednak antropologiczny aspekt wyobraźni socjologicznej cechował nauki społeczne od parnego początku. Od tego czasu. tak jaskrawa obecnie na Zachodzie. gdy już powrócą ze swych pamiętnych wędrówek. Nie są znane społeczeństwa ludzkie bez. że jest to postawa głęboko zakorzeniona w kulturze Zachodu. jak się spod ich pióra wyłania świat nowy. antropologia terenowa. możemy nauczyć się 30 lepiej rozumieć własne społeczeństwo. wyd. "Jean Jacques Rousseau. że stanowisko własnego społeczeństwa lub kultury uważa się za kryterium oceny innych kultur. wraz z gwałtownym zmniejszaniem się przestrzeni badań. że ludzie żyjący w małych. aby przypuszczać. który Rousseau tak zapalczywie zwalczał. Nie ma powodów. o których tak mało wiemy. że systematyczne badania nad różnorodnością ludzkich kultur. Jednym z przykładów ironii nowoczesnej ery jest fakt. jedność rodzaju ludzkiego. Waloryzacja materialnej produktywności. Przypuśćmy. Ich relacje były jednak często nieprawdopodobne albo niepełne. że ci nowocześni Herkulesi. będą mogli bez śpieszenia się opracować historię naturalną. antropologowie zgromadzili znaczny zasób informacji o różnych kulturach. Antropologiczne badania porównawcze o systematycznym i szczegółowym charakterze rozpoczęły się mniej więcej na przełomie XIX i XX wieku. czasami były wyrazem etnocentryzmu. H. Informacje te potwierdzają. kupcy i inni odbyli wiele takich ekspedycji. polityczną krajów. konkurując z myślą ewolucyjną o charakterze etnocentrycznym. „prymitywnych" społeczeństwach są w jakiś sposób genetycznie upośledzeni lub odmienni od tych. misjonarze. moralną. W ciągu półtora wieku od napisani a Rozprawy podróżnicy. która pozwala im przypisywać sobie wiodącą pozycję w świecie. a zadaniem wyobraźni socjologicznej jest ich podważanie. którzy żyją w ponoć bardziej zaawansowanych „cywilizacjach". Elzenberg. Nie ulega wątpliwości. 31 . jest w zestawieniu z innymi kulturami postawą w pewnym sensie wyjątkową. „które znamy tylko z imienia. Koncepcja etnocentryczna polega na tym. i dzięki temu nauczylibyśmy się poznawać nasz własny". które zwiedzili. gdy niezaspokojona ekspansja kapitalizmu przemysłowego i zachodniej siły militarnej zaczęła ową różnorodność niszczyć.

że nie zachodzi korelacja pomiędzy typem społeczeństwa a złożonością form wypowiedzi. Po drugie. że musimy być świadomi odmiennych przyszłości. Dlatego omówię później z pewnymi szczegółami znaczenie powstania współczesnego systemu światowego jako zjawiska fundamentalnego dla oceny przyszłych możliwości organizacji społecznej człowieka. nie można pojąć zmian zapoczątkowanych na Zachodzie. Stoją przed nami pilne i wybitnie praktyczne zadania związane z walką o zaprzestanie ciągłego lekceważenia praw owych narodów lub przynajmniej o ułatwienie im przystosowania się do nowych sposobów życia. nowoczesne badania antropologiczne zwracają uwagę na szerokie spektrum instytucji. Jak zauważa Claude Levi-Strauss. Jako ludzie nie jesteśmy igraszką sił o charakterze nieuchronnych praw natury. Współcześni antropologowie są często kronikarzami katastrof. za pomocą których ludzie porządkują swoje życie. Dzięki nim możemy zachować w pamięci formy życia społecznego. które w przeciwnym razie zniknęłyby na zawsze. posługiwanie się wyobraźnią socjologiczną umożliwia uwolnienie się z więzów myślenia wyłącznie w kategoriach typów społeczeństwa. że socjologia jest podobna do nauk przyrodniczych. Krytykując myśl. Dotyczy ona kształtu przyszłości. pustoszenia kultury przez siłę militarną. którą chciałbym przybliżyć. 32 W trzecim znaczeniu wyobraźnia socjologiczna wspomaga socjologię w krytyce istniejących form społeczeństwa. konkurencyjne i sprzeczne ze sobą interpretacje. że żadnym procesem społecznym nie kierują niezmienne prawa. Krytyka musi opierać się na analizie. Jak już zaznaczyłem. Oznacza to jednak. Gdy połączymy drugie znaczenie z pierwszym. W następnych rozdziałach przedstawię różne poglądy na naturę społeczeństw uprzemysłowionych. jeśli ich własne już się rozsypały. wydaje się ponadto. nie dostrzegając relacji pomiędzy tymi społeczeństwami a resztą świata. wyniszczania przez choroby szerzące się wskutek kontaktów z Zachodem lub naruszania fundamentów kultury przez zanik tradycyjnych obyczajów. zdecydowanie podkreślam.rozwiniętych form języka. . najwybitniejszy praktyk tej dziedziny w dzisiejszym świecie. które potencjalnie otwierają się przed nami. jakie znamy tu i teraz. Potrzeba takich zabiegów nie powinna jednak skłaniać nas do lekceważenia wyników antropologicznych ostatniego półwiecza. antropolog jest „uczniem i świadkiem" ginących narodów. Oba znaczenia odnoszą się bezpośrednio do trzeciej formy wyobraźni socjologicznej.

trwających do dzisiaj dyskusji i sporów. dlatego w tym miejscu chciałbym zwrócić uwagę na pewne różnice terminologiczne. o której powiemy więcej w niniejszym rozdziale. moim zdaniem. Dopiero pod koniec XIX wieku. Wcześniej używałem pojęcia „społeczeństwo uprzemysłowione" lub „kapitalizm przemysłowy" w celu scharakteryzowania typu społeczeństwa. kiedy marksistowskie ruchy polityczne — i ogólniej robotnicze — zyskały na znaczeniu. że w tym okresie stała się niemal ortodoksją. Należy zatem rozróżniać pomiędzy tym. jaki pojawił się z końcem XVIII wieku w Europie Zachodniej. Większość najważniejszych prac stworzył w latach 1840-1870. 34 a które przekształciły współczesny świat. przedstawił jednak wszechstronne ujęcie samego zjawiska. Zara35 . Koncepcja społeczeństwa kapitalistycznego jest związana przede wszystkim z osobą Karola Marksa. Durkheim raczej nie był zwolennikiem określenia „społeczeństwo przemysłowe". co będę nazywał teorią społeczeństwa przemysłowego a teorią społeczeństwa kapitalistycznego. Można powiedzieć. idee Marksa stały się przedmiotem licznych. pisma Marksa mają w dalszym ciągu znaczenie dla socjologii i stanowią fundament krytyki pewnych hipotez teorii społeczeństwa przemysłowego. Nie są to tylko niewinne etykietki. który zresztą zaczerpnął niektóre ze swoich głównych idei z różnych wcześniejszych szkół teorii społecznej. Dzisiejszy marksizm stanowi wewnętrznie zróżnicowany zbiór myśli. filozofii i ekonomii.-------. z którego w ograniczonych ramach tej książki będę mógł wykorzystać jedynie kilka głównych tematów wybranych z bardzo obszernej literatury. Teoria społeczeństwa przemysłowego nabrała nowego rozmachu w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych naszego wieku dzięki wielu znanym autorom w Europie i w Stanach Zjednoczonych. dzięki którym badacze społeczeństwa starają się wyjaśnić charakter zmian. Do tych późniejszych autorów zaliczamy między innymi Durkheima. wykorzystywane później przez innych. Za życia Marksa (1818-1883) cieszyły się one popularnością jedynie w wąskim kręgu jego zwolenników i towarzyszy. Być może już w tym miejscu powinienem wygłosić swoje oświadczenie. Pojęcie „społeczeństwo przemysłowe" wprowadził książę Henri de Saint-Simon w pismach z początku XIX stulecia. które wydają się bardzo istotne w odniesieniu do tematów i problemów. Otóż. który wywarł na socjologię wpływ nie tylko w zakresie metodologii.2 ---------Konkurencyjne interpretacje: społeczeństwo przemysłowe czy kapitalizm? Jak należy interpretować konsekwencje dwóch wielkich rewolucji dla dalszego rozwoju uprzemysłowionego sektora świata? Przeprowadzone przez socjologów liczne analizy pochodzenia i cech społeczeństw uprzemysłowionych prezentują różne poglądy po obu stronach głównej linii podziału. ponieważ zwracają uwagę na odmienne sposoby. a które będę omawiał. Jednak od czasów Marksa jego idee ciągle się rozwijają. Będę się nimi posługiwał także w dalszej części książki. w których zawarł również pewne ogólne wskazówki teoretyczne.

Jeśli sam marksizm obejmuje zróżnicowany zbiór teorii. Panuje jednak przekonanie. na drugim. dziełu Saint-Simona. że w społeczeństwach przemysłowych nie ma konfliktów i napięć. wyrażając opinie na różnym poziomie wnikliwości i subtelności*. London 1978. Zauważają również. Zarazem jednak nie odrzucam Marksa na rzecz teorii społeczeństwa przemysłowego. że owe sprzeczności są równoważone przez korzystne cechy ustroju przemysłowego. Przedstawione poniżej porównanie dwóch perspektyw ma nam przybliżyć scenę wydarzeń społecznych. są zwolennikami przynajmniej kilku spośród poniższych poglądów. to różnorodność form niemarksistowskiej myśli społecznej jest o wiele większa. nie chcę jednak odwoływać się do ścisłego zestawu aksjomatów wyznawanych przez określoną szkołę socjologiczną.Przejście od społeczeństwa tradycyjnego do przemysłowego tworzy postęp. Pojęcie „społeczeństwo przemysłowe" zawdzięczamy Jak już wspomniałem.zem jednak dzieło Marksa ma wyraźne słabości. którym należałoby poświęcić wyłączną uwagę w obszerniejszym dziele. deklarowanie sympatii dla pewnych koncepcji nie oznacza akceptowania w całości poglądów Marksa ani jego samozwańczych następców. nie wyczerpują możliwości kategoryzacji idei socjologicznych. Obydwa stanowiska powinny nas czegoś nauczyć. teoretycy używają różnych określeń i rozmaicie charakteryzują typ tradycyjny i przemysłowy. np. Każde z nich ma pewne ograniczenia. których chciałbym zaliczyć do teoretyków społeczeństwa przemysłowego. 1. Porównania. które chcę podjąć. powinienem na początku sformułować pewne zastrzeżenia. Często można spotkać się z opinią. że „tradycja" i „nowoczesność" mogą rozmaicie łączyć się ze sobą w różnych krajach. * Użyteczny przegląd owych idei prezentuje Krishan Kumarw Prophecyand Progress. nieuniknione jest też pominięcie niektórych zagadnień i idei. które generalnie tworzą pewną całość. Odwołuję się raczej do wielu koncepcji i interpretacji. 2. których chcę dokonać. Różni autorzy eksponują niektóre z nich kosztem innych. i wątki dyskusji.Najbardziej znaczący kierunek zmian we współczesnym świecie jest związany z przejściem od społeczeństw „tradycyjnych" opartych pierwotnie na rolnictwie. Jest to społeczeństwo. że marksizm i tzw. Moim zdaniem ist36 nieje pewna ciągłość pomiędzy ideami Saint-Simona i poglądami bardziej współczesnych myślicieli. w którym przeważa równość szans. W społeczeństwie przemysłowym rozpadają się sztywne formy podziałów społecznych. Nie zgadzam się jednak z tym twierdzeniem. Myśliciele. których nie można lekceważyć. Nikt oczywiście nie twierdzi. Nie jest to książka „marksistowska". a zarazem wiąże się z likwidacją tradycyjnych źródeł zniewolenia. Pewien stopień uproszczenia często dość złożonych problemów jest więc nieuchronny. 37 . na jednym krańcu. które spróbujemy zidentyfikować i pokonać. do „społeczeństw przemysłowych" opartych na produkcji mechanicznej i wymianie towarów. Mówiąc o „teorii społeczeństwa przemysłowego". Teoria społeczeństwa przemysłowego Przedstawiając teorię społeczeństwa przemysłowego i porównując ją z poglądami wyrażonymi przez Marksa lub przez jego interpretatorów. pomiędzy arystokracją i szlachtą a „zwykłymi ludźmi". socjologia burżuazyjna są niespójne i dlatego trzeba opowiedzieć się po jednej stronie kosztem drugiej. Mówiąc o tych dwóch typach społeczeństwa. który stwarza dostatek materialny.

Jest jednak również ostro krytykowany przez takich autorów. Czasami idea ta przy* Analizę tych do dziś budzących żywe zainteresowanie procesów przedstawił Martin Lipset w książce Homo politicus. jego zdaniem. Konflikty klasowe. „logikę industrializmu". Wielu autorów czerpie np. Nawet krytycy skłonni są mimo wszystko dopatrywać się ogólnych podobieństw pomiędzy wszystkimi społeczeństwami określanymi jako przemysłowe lub nowoczesne. ale również ogólniej — ideały socjalizmu. która charakteryzuje się pewnymi uniwersalnymi właściwościami. Im większe uprzemysłowienie. twierdząc raczej. Inni. Społeczne podstawy polityki. * Clark Kerr i in.3. że taka forma państwa jest niejako zjawiskiem naturalnym towarzyszącym rozwojowi społeczeństw przemysłowych. choć dostrzegają też pewne różnice. bardziej wrażliwi na szczegóły. choćby początkowo bardzo się różniły. które wybuchły w Europie Zachodniej w XIX i na początku XX wieku. jeśli chodzi o ich podstawowe instytucje. Takie poglądy nie muszą. Kerr skupia się głównie na Stanach Zjednoczonych i Związku Radzieckim. Dziurdzik-Kras'niewska. ** Reinhard Bendix. że to właśnie nowoczesne państwo jest podstawą zmiany społecznej**. 4. G. którzy zwracają uwagę na różne sposoby mieszania się tradycji i nowoczesności we współczesnych społeczeństwach. uważają. 38 39 . przel. Teoria konwergencji stanowi. Bendix. 95-97).. że wspólne właściwości społeczeństw przemysłowych stanowią ich niezbędne cechy wykluczające możliwość radykalnego przeobrażenia. Warszawa 1995. Co więcej. że niezbędną cechą współczesnych społeczeństw jest organizacja w makroskali. Nation-Building and Citizenship. Harmondsworth 1973. że ustrój przemysłowy jest w zasadzie jednolity. że mimo rozbieżności ideologii politycznej obydwa społeczeństwa znajdują się na wspólnej drodze rozwoju. Taki sposób rozumowania ma w dalszym ciągu swoich zwolenników. U samych początków nowo powstającego społeczeństwa przemysłowego podziały klasowe miały ostry charakter. biera osobliwą formę. która nieuchronnie przyczynia się do coraz większego podobieństwa społeczeństw przemysłowych. w którym władza parlamentarna jest dominująca. a stosunki klasowe stanowiły źródło podstawowych napięć. niezależnie od tego. gdy zaczęły się ustalać akceptowane mechanizmy konkurencji przemysłowej w połączeniu z rozszerzeniem na ogół ludności „obywatelskich praw politycznych". Rzecznicy teorii społeczeństwa przemysłowego sądzą zazwyczaj. wyjaśniane są jako skutek sprzeczności związanych z przejściem od społeczeństwa rolniczego do społeczeństwa przemysłowego. New York 1964. W dalszej części rozdziału omówię dokładniej przyczyny zajęcia przez nich takiego stanowiska. ponieważ ma ono istotne znaczenie dla myśli społecznej (patrz s. z pism Maxa Webera (1864-1920) przekonanie. 5. gdzie się rozwija. Demokracja liberalna to system polityczny znany z krajów Europy Zachodniej i Stanów Zjednoczonych. Wielu autorów twierdzi. Rozwój państw liberalno-demokratycznych jest zasadniczym elementem towarzyszącym przejściu od tradycji do nowoczesności. jak np. a dwie lub więcej partii konkuruje o uznanie elektoratu. Najbardziej znanego opisu tego zjawiska dostarcza koncepcja instytucjonalizacji konfliktu klasowego. jak w przypadku Kerra. tym bardziej widoczne wzajemne podobieństwa i zanik tradycji. świadczyć o determinizmie technologicznym. Podobnie jak Max Weber krytykują zazwyczaj wprost nie tylko marksizm. nie zgadzają się z tym poglądem. twierdząc. szczególnie u Kerra*. Napięcia te zostały w znacznym stopniu złagodzone. Industrialism and Induslrial Man. czyli prawa do głosowania i tworzenia partii politycznych*.

z której muszą się wyzwolić. Połączenie własności przemysłowej i sprawowania władzy jest jednak zjawiskiem krótkotrwałym. jedynie przyjmując sposoby zachowania wzorowane na obowiązujących dzisiaj w społeczeństwach uprzemysłowionych. Industrializacja oznacza w jego ujęciu mechaniczną produkcję towarów w fabrykach lub innego rodzaju przedsiębiorstwach. niemieckie 1957). Choć pierwsze wydanie jego książki ukazało się już dość dawno. a społeczeństwo przemysłowe to społeczeństwo. w którym produkcja przemysłowa znajduje się głównie w rękach prywatnych. Meaiis.6. książka ta była od początku pomyślana jako krytyczne odczytanie Marksa i dlatego stanowi punkt wyjścia do porównania ze stanowiskiem o charakterze bardziej jednoznacznie marksistowskim. „Produkcja przemysłowa — dowodzi Dahrendorf — nie jest tylko chwilowym gościem w historii.A. to w odniesieniu do społeczeństw Zachodu jako termin bardziej pojemny jest — zdaniem Dahrendorf a — to pierwsze. że społeczeństwo przemysłowe obejmuje instytucje ukształtowane pierwotnie w kulturze zachodniej i że inne społeczeństwa na drodze do uprzemysłowienia będą w jakiś sposób różniły się od Zachodu. Również tę perspektywę przedstawia się w sposób mniej lub bardziej wyrafinowany. nadal zachowały aktualność. Koncepcja społeczeństwa przemysłowego często łączy się ściśle z tzw. jakie nasuwa ten punkt widzenia. pewne idee * Ralf Dahrendorf. jeśli uważa się. Dahrendorf rozpoczyna swoje wywody od bezpośredniego porównania względnej użyteczności pojęć społeczeństwa „przemysłowego" i „kapitalistycznego". Zarazem jednak panuje przekonanie. Kapitalizm. Berle i G. 40 41 . warto teraz pewne sprawy ukonkretnić. że „niedorozwój" można przezwyciężyć. lecz prawdopodobnie zostanie z nami na zawsze w takiej czy innej formie". Choć przez Marksa było używane to drugie. teorią modernizacji. oznacza tylko pewien sposób organizacji społeczeństwa przemysłowego — formę przejściową ograniczoną do społeczeństw Europy Zachodniej w XIX i na początku XX wieku. jaki jest udziałem Zachodu. W związku ze wzrostem skali przemysłu od czasów Marksa posiadanie kapitału nie zapewnia już kontroli nad systemem zarządzania przedsiębiorstwem*. The Modem Corporation imdPńvate Property. omówię w rozdziale 7. Class and Class Conflict in lndustrial Society. Pojęcie modernizacji dość wyraźnie zazębia się z założeniami i tematami. 1932). Można to uczynić przez przybliżenie jednej z wersji teorii społeczeństwa przemysłowego i jej porównanie z interpretacją marksistowską. że wszystkie społeczeństwa przemysłowe są w zasadzie takie same). któremu trudno się oprzeć.C. Co więcej. chcąc osiągnąć dobrobyt gospodarczy. New York 1968 (1 wyd. Problemy. twierdzi. Stanford 1959 (oryginalne wyd. Jego zdaniem społeczeństwo kapitalistyczne to takie społeczeństwo. a sam autor stopniowo zrewidował niektóre wyłożone tam poglądy. w którym industrializm jest dominującą formą organizacji gospodarczej. Kluczową tezą teorii modernizacji jest twierdzenie. Znakomicie nadaje się do tego wersja przedstawiona przez Ralfa Dahrendorfa". odnoszącą się do społeczeństw nieuprzemysłowionych. Ponieważ dotychczas snuliśmy rozważania na dość abstrakcyjnej płaszczyźnie. którymi zajmowaliśmy się do tej pory. że industrializacja jest podstawowym czynnikiem rozwoju współczesnych społeczeństw. Większość autorów przyznaje jednak. przedsiębiorca przemysłowy jest zarazem właścicielem fabryki lub fabryk i zwierzchnikiem robotników. Dahrendorf nie pozostawia wątpliwości. Pro* Klasyczny opis tej sytuacji przedstawili A. że społeczeństwa „słabo rozwinięte" pozostają w pułapce tradycyjnych instytucji. Czasami modernizacja oznacza po prostu „westernizację" (skrót myślowy.

Zdaniem Dahrendorfa kapitalizm jest tylko wczesną formą społeczeństwa przemysłowego. W sumie jednak przedstawia dość optymistyczny obraz. rzeczy wiście okazał się „chwilowym gościem w historii". Społeczeństwo kapitalistyczne jest tylko jednym z podtypów społeczeństwa przemysłowego. napędzanego głównie przez zmiany gospodarcze związane z rozszerzaniem się industrializacji. o których wspomniałem powyżej (punkty 3-4). która stworzy zupełnie inny typ społeczeństwa: socjalizm.dukcję przemysłową. Jeśli chodzi o porównanie z Marksem. Zawierają one w każdym razie pewne propozycje przeformułowania pojęcia „klasa". Marks twierdził. W analizie Dahrendorfa społeczeństwo przemysłowe jest społeczeństwem zróżnicowanym: splatają się w nim różnorakie konflikty i sojusze. ponieważ utrzymują podstawowe różnice zamożności i władzy pomiędzy różnymi grupami. Szczególnie ważnym czynnikiem. których tłem jest początek rozwoju społeczeństwa przemysłowego. w tym ustawowego uznania prawa do strajku. które coraz bardziej zaczynają dominować w gospodarce. Nie podejmuję się tutaj podsumowania jego złożonych poglądów w tej kwestii. Konflikty stanowią element wbudowany w strukturę opisanego wyżej instytucjonalnego porządku administracji i gospodarki. Potencjalne straty są jednak równoważone przez rosnące możliwości awansu społecznego jednostek. które nie znalazły większego uznania nawet wśród jego zwolenników. Obaj uważają. Główną rolę odgrywa tutaj wykształcenie. Zdaniem Dahrendorfa w społeczeństwie przemysłowym sukces lub niepowodzenie w systemie oświatowym staje się głównym wyznacznikiem miejsca jednostki w społeczeństwie. Dahrendorf przypisuje szczególne znaczenie tematom. kontrolują dzisiaj specjaliści od zarządzania. Kapitalizm. drugie zapewnia analogiczne rozpoznanie różnic interesów w sektorze przemysłowym. wystarczy powiedzieć. w zgodzie z innymi teoretykami społeczeństwa przemysłowego. Konflikt klasowy wyraża główne napięcia. Pierwsze umożliwia organizowanie partii. gdy nie ukształtowały się jeszcze w pełni nowo powstałe instytucje. zwłaszcza w dużych firmach. czyli pojawieniu się państwa liberalno-demokratycznego i stworzeniu form prawodawstwa przemysłowego. w przeciwieństwie do industrializmu. Zanik kapitalizmu nastąpi na drodze dość łagodnego procesu społecznego. że fundamentalną rolę w owym procesie przejścia odegra konflikt klasowy. możliwe dzięki 43 . umacniającym taki stan rzeczy. jest wyrównywanie szans dzięki zwiększonej ruchliwości społecznej. Jednak proces ten interpretują zupełnie inaczej. Według Marksa natomiast kapitalizm można pokonać jedynie w procesie zmiany rewolucyjnej. że kapitalizm jest typem społeczeństwa przeznaczonym do zastąpienia przez inny. dzięki któremu konflikty w sferze przemysłowej mogą być regulowane lub kontrolowane. Liberalizujące oddziaływanie ruchliwości społecznej. Efektem jest „rozbrojenie bomby zegarowej" konfliktu klasowego — dość gwałtowne walki klasowe w XIX stuleciu ustępują miejsca pokojowej rywalizacji politycznej i negocjacjom w przemyśle. jaki nieuchronnie musiał zapanować w naszej epoce. że Dahrendorf ogranicza konflikt klasowy w znaczeniu Marksowskim — jako zjawisko związane z własnością prywatną — do 42 stosunkowo krótkiego okresu XIX wieku. typem społeczeństwa. które mogą działać na rzecz poparcia rozbieżnych interesów klasowych na arenie politycznej. W pewnym sensie Dahrendorf i Marks są ze sobą zgodni. Społeczeństwa przemysłowe w ujęciu Dahrendorfa nie są egalitarne. zaledwie przejściową fazą w jego rozwoju. że walka klas jest w najnowszej historii zjawiskiem o pewnym znaczeniu. Według Dahrendorfa w tym przypadku nie miał racji. że prywatna własność kapitału jest podstawową cechą kapitalizmu (będę mówił o tym w dalszej części książki). Marks twierdził ponadto. Dahrendorf przyznaje.

a nie „społeczeństwo przemysłowe". jaki upłynął od śmierci Marksa.. dwa podstawowe elementy strukturalne. Jednym z nich jest oczywiście kapitał. że źródła kapitalizmu sięgają czasów znacznie wcześniejszych niż rewolucja przemysłowa i są czynnikiem pobudzającym industrializację. op. Nie oznacza to wszakże całkowitego egalitaryzmu w społeczeństwie. że są one zasadniczo słuszne i w dalszym ciągu mogą być użyteczne w wyjaśnianiu zjawisk społecznych. którego oddziaływanie na socjologię dorównuje książce Dahrendorfa. Miliband posługuje się na ogół terminem „społeczeństwo kapitalistyczne". nastąpiły daleko idące zmiany społeczne. jaką można zain* Ralph Miliband. lecz tylko wyrównywanie szans dzięki ruchliwości społecznej. s. Durkheim dokonuje rozróżnienia pomiędzy nierównościami. w tym i takich. Dahrendorf twierdzi jednak. 57. Marks określa kapitalizm jako formę działalności ekonomicznej. Poglądy obu autorów różnią się jednak ogromnie. według Marksa. Mówiąc słowami Dahrendorfa: Ruchliwość społeczna staje się jednym z kluczowych elementów struktury społeczeństw przemysłowych i należałoby spodziewać się ich „załamania". Fundamentalne w poglądach Marksa jest założenie. gdyby proces ruchliwości został kiedykolwiek poważnie zahamowany*. Poglądy Dahrendorfa są w tej kwestii bardzo bliskie ogłoszonej pół wieku wcześniej teorii Durkheima. analizują zmiany zachodzące w państwach uprzemysłowionych w ciągu ostatnich stu pięćdziesięciu lat. Kapitał to po prostu każda wartość. Marks: kapitalizm i socjalizm Jak już wspomniałem. Ogólny kierunek rozwoju współczesnych społeczeństw powinien zatem prowadzić do stopniowego eliminowania nierówności zewnętrznych. Miliband natomiast utrzymuje. Proces ten inaczej można określić jako dążenie do porządku społecznego. dostrzegając ścisły związek innych instytucji z tym sposobem organizacji gospodarczej.wykształceniu. w którym różnice majątku i władzy będą pochodziły wyłącznie z nierówności wewnętrznych. Miliband i Dahrendorf wyznaczyli sobie mniej więcej podobne cele. że w czasie. Wspomagane kierującą dłonią przyjaznego państwa jednostki będą znajdować dla siebie pozycje społeczne odpowiadające ich zdolnościom. główne miejsce we współczesnej debacie nauk społecznych. Miliband zgadza się oczywiście. że można je wyjaśnić raczej dzięki twórczemu podejściu do teorii Marksa niż poprzez jej radykalną rewizję lub odrzucenie. Sądzi jednak. które teraz krótko przedstawię. a także. które zajmują * Ralf Dahrendorf. London 1969. cit. przyczynia się do ciągłego dojrzewania społeczeństw przemysłowych. Tym samym odwołuje się wprost do stanowiska Marksa. W celu ich porównania z teorią społeczeństwa przemysłowego wybrałem dzieło. gospodarcze i polityczne. Nierówności wewnętrzne to genetyczne różnice zdolności i postaw. 44 45 . Kapitalistyczna działalność gospodarcza obejmuje. które nazywa „wewnętrznymi" i „zewnętrznymi". pisma Marksa pobudziły rozwój różnych tradycji intelektualnych. jako typ społeczeństwa. że niektóre z głównych założeń Marksa okazały się błędne. The Stale in Capitalist Society. a więc czerpiąc wskazówki z pism Marksa. ponieważ praca Milibanda* ma z założenia charakter marksistowski. nierówności zewnętrzne natomiast mają pochodzenie społeczne.

Według Marksa kapitalistyczna organizacja gospodarcza pociąga za sobą system klasowy oparty na związku kapitału i pracy najemnej. że państwo kapitalistyczne dalekie jest od ideałów demokratycznych. Marks twierdził jednak. Znaczenie owych przeobrażeń można pojąć według Marksa. mówiąc słowami Marksa. uruchomiła przeobrażenia społeczne i polityczne. było według niego ściśle związane ze zmianami gospodarczymi. o które walczyła klasa przedsiębiorców i ich sprzymierzeńców. W miarę rozwoju kapitalizmu wielu chłopów. która nastąpiła w Europie w XVII i XVIII wieku. zostali „wywłaszczeni ze swoich środków produkcji". Stosunki klasowe w kapitalizmie opierają się na wyzysku i wywołują trwałe formy konfliktu. jakie przyniosło rozszerzanie się gospodarki kapitalistycznej. zdaniem Marksa. która będzie się zajmować produkcją. Marks uważał. W teorii Marksa stosunki klasowe łączą bezpośrednio organizację gospodarczą kapitalizmu z instytucjami obejmującymi resztę społeczeństwa. potrzebują zarobków wypłacanych przez pracodawcę. a pracodawcy mogą 46 osiągać zyski. Wolności. drudzy natomiast. które na pozór ucieleśnia. Rewolucja francuska 1789 roku i inne rewolucje „burżuazyjne" doprowadziły do.. jakie uważają za właściwe dla swoich celów. a zatem pieniądze. pobudziła innowacje techniczne związane z rewolucją przemysłową. oraz pozwala wyznaczyć przyszły kierunek rozwoju. przemysłową klasę robotniczą. uczestnictwo w polityce było w zasadzie dostępne dla wszystkich. Akumulacja kapitału powoduje zjawisko pracy najemnej — pojęcie to odnosi się do robotników. Pracodawcy i pracownicy są pod pewnym względem od siebie zależni. Państwo nie jest liberalną instytu47 . W walce o władzę polityczną klasa kapitalistyczna dążyła do zlikwidowania przywilejów feudalnych. narzędzia itd. na których się opiera. a po osiągnięciu fazy uprzemysłowienia również fabryki i maszyny. Robotnicy mają co najwyżej znikomy wpływ na wykonywaną pracę. są stosunkami konfliktu lub walki. Pierwsi potrzebują siły roboczej. Stanowili oni rezerwuar siły roboczej zależnej od właścicieli kapitału.westować w celu uzyskania dalszych wartości. a stosunki klasowe. Wprowadzenie zasad demokracji. którzy. że konflikt klasowy z pewnością nie jest wyłącznie cechą wczesnych etapów rozwoju kapitalizmu i z czasem będzie się jeszcze zaostrzał. przenosiło się ze wsi na coraz większe obszary miejskie. większość ludności była formalnie wykluczona z udziału w rządach. proces industrializacji — przyspieszył przemianę pracowników rolnych w miejską. najbardziej płynna forma kapitału oraz środki umożliwiające produkcję. Rosnąca dominacja produkcji kapitalistycznej. Wczesna akumulacja kapitału. Według Marksa zależność ta jest jednak bardzo nierówna. Wzrost produkcji maszynowej i rozbudowa fabryk — inaczej mówiąc. która według Marksa obejmuje coraz większe obszary. Nie wystarczą zatem same badania nad industrializacją. w tym rządów parlamentarnych. pozbawieni własności. W społeczeństwie feudalnym większość ludności stanowili chłopi czerpiący środki do życia z uprawy skrawków ziemi. wzrostu politycznej władzy klasy kapitalistów. którzy dawali im zatrudnienie zapewniające środki do życia. a trochę z przymusu. czyli warsztaty. ponieważ każdy był odtąd traktowany jako równy „obywatel" państwa. służą w rzeczywistości podtrzymywaniu dominacji nad klasą robotniczą. trochę z ciekawości. Zdaniem Marksa kapitalizm z natury preferuje społeczeństwo klasowe. jedynie odwołując się do drugiego elementu uczestniczącego w tworzeniu się gospodarki kapitalistycznej. z których wyłonił się współczesny świat. dopiero analiza struktury klasowej stanowi podstawę zrozumienia roli dwóch rewolucji. W społeczeństwie feudalnym system klasowy opierał się przede wszystkim na zależnościach lennych.

Powstawanie związków zawodowych — według Marksa główny przejaw konfliktu klasowego — jest próbą zdobycia przez robotników środków sprawowania kontroli nad warunkami pracy. jakoby oddzielenie własności od zarządzania miało jakiekolwiek radykalne konsekwencje sugerowane przez Dahrendorfa. że prywatna własność kapitału pozostaje wyróżniającą kluczową cechą tych społeczeństw. jeżeli reszta kapitału jest rozproszona. * Tamże. w których przeważa własność państwowa. pieniężna. s. Nie te ' zjawiska decydują jednak o klasowym charakterze państwa kapitalistycznego. Po pierwsze. 9. Miliband zaprzecza. choć niektóre z nich. Poglądy te stanowią tło rozważań Milibanda nad współczesnymi społeczeństwami Zachodu. rozłam nie jest aż tak głęboki. z których jedno jest głębsze od drugiego. są również wysoko rozwinięte. tworzenie zaś partii pracy było często utrudniane. Uważa. Robotnik nie ma żadnych praw uczestnictwa w działaniach wpływających na charakter wykonywanej pracy lub inne aspekty swojego zatrudnienia. Cechą wyróżniającą kontrakt kapitalistyczny jest natomiast zależność wyłącznie ekonomiczna. Autor kwestionuje w nich perspektywę przedstawioną przez Dahrendorfa. Sfera „polityczna" dotyka bowiem tylko niewielkiego obszaru aktywności życiowej człowieka. 49 . Zacytujmy więc Milibanda: 48 [społeczeństwa kapitalistyczne]mają dwie wspólne zasadnicze cechy: po pierwsze. lecz wyrazem walki klasowej. W społeczeństwie feudalnym stosunki pomiędzy panem a poddanym lub mistrzem a czeladnikiem regulowały wzajemne prawa i obowiązki. jak się często uważa. aczkolwiek w formie różniącej się od dziewiętnastowiecznego kapitalizmu przedsiębiorców. innymi słowy. i to w dwóch znaczeniach. a nawet wprost zakazane przez prawo. wszystkie są społeczeństwami wysoko uprzemysłowionymi. jak Związek Radziecki. mianowicie pracy. Co ważniejsze. udziały mniejszościowe mogą nadal zapewniać kontrolę nad korporacją. posiadacze kapitału i menedżerowie mają podobne interesy ekonomiczne w utrzymywaniu systemu produkcji kapitalistycznej i zazwyczaj zawdzięczają swoją pozycję podobnym przywilejom pochodzenia— tworzą zatem dość jednolitą klasę panującą. po drugie większość środków działalności gospodarczej jest w posiadaniu i pod kontrolą prywatnych właścicieli. w którym skupia się znaczna część naszej codzienności. nie obejmuje obszaru. jak Indie. Kryterium podziału stanowi zatem. lecz tylko umocniło siłę kapitału. Połączenie tych cech tworzy rozwinięte kraje kapitalistyczne i odróżnia je zdecydowanie od krajów nieuprzemysłowionych. Czechosłowacja i Niemiecka Republika Demokratyczna. W państwie kapitalistycznym zakłada się równość wszystkich obywateli i dostępność praw politycznego uczestnictwa dla każdego. a także od krajów. jak przedstawiają to teoretycy społeczeństwa przemysłowego. Brazylia czy Nigeria. pomimo rozwoju wielkich korporacji i rosnącej ingerencji państwa w gospodarkę. choć większość z nich przemawiała zwykle na korzyść jednej ze stron.cją dobroczynną. W większości społeczeństw kapitalistycznych aż do ubiegłego stulecia przeważająca część ludności była pozbawiona praw wyborczych ze względu na ich uzależnienie od statusu majątkowego. Rosnące znaczenie wielkich korporacji bynajmniej nie osłabiło kapitalizmu. choć tam również środki działalności gospodarczej są w przeważającej mierze w posiadaniu i pod kontrolą prywatnych właścicieli. poziom działalności gospodarczej w połączeniu ze sposobem organizacji gospodarczej*.

Na podstawie przytoczonego wyżej cytatu można zauważyć. Powodzenie związków zawodowych w mobilizowaniu „zorganizowanego świata pracy" często prowadzi do ich włączenia się w istniejący układ. Prawo wyborcze rzadko było przyznawane bez oporów przez klasę panującą. że Miliband dostrzega różnice strukturalne dzielące te społeczeństwa od społeczeństw Zachodu. Ten ostatni skłonny jest traktować owe zjawiska jako bezpośrednie skutki postępu industrializacji akceptowane i popierane przez życzliwe państwo. ruchliwość nie zmieniłaby wiele w podziałach klasowych. których interesy powinny reprezentować w zakładach pracy. że stworzony przez nie socjalizm stanowi w najlepszym wypadku niekompletną i zniekształconą wersję przewidywań Marksa. rządzi się. która dla Dahrendorfa jest tak istotna. że gospodarka jest w nich zarządzana przede wszystkim przez państwo. że scenariusz przewidywany przez Marksa dotąd nie został zrealizowany. s. zbiurokratyzowane organizacje zatrudniające pełnoetatowych urzędników i zaczynają się izolować od własnych członków. że dzięki wyraźnemu postępowi w porównaniu do brutalnych stosunków gospodarczych wczesnego kapitalizmu żądania podnoszone przez klasę robotniczą zostały na Zachodzie częściowo zaspokojone. Miliband twierdzi. Analiza konsekwencji powszechnego prawa wyborczego i uznania procedur rozjemczych w przemyśle także jest inna u Milibanda i u Dahrendorfa. jak i konsekwencji dla ogółu społeczeństwa. co prawda. występuje bardzo rzadko. W Europie Wschodniej istnieją jednak społeczeństwa. w istniejącym systemie ekonomicznym. że nawet gdyby fakty były zgodne z opisem Dahrendorfa. społeczeństwa Europy Wschodniej oraz Chiny. Związek Radziecki. mogłaby jedynie zapewnić większej liczbie osób pochodzenia robotniczego zajmowanie najwyższych szczebli w istniejącym systemie. tak samo jak prawo * Tamże. że są to osiągnięcia uzyskane w trakcie i w wyniku walki klasowej i że nadal stanowią zarzewie konfliktu.Ruchliwość społeczna jest również znacznie bardziej ograniczona. Czy bomba została zatem skutecznie rozbrojona? Mimo odmiennych punktów wyjścia Miliband i Dahrendorf są w tej kwestii do pewnego stopnia zgodni. Jest to. według własnej opinii. choćby z tego względu. Miliband akceptuje mianowicie pogląd. niż głosił to Dahrendorf. zasadami marksistowskimi. 51 50 . ale nie powoduje przekształcenia w inny system*. Ruchliwość o „długim zasięgu". Miliband twierdzi zresztą. arbitrażu przemysłowego. Według Milibanda ruchliwość ma na ogół „krótki zasięg". stosunków przemysłowych od konfrontacji politycznych. a nie przez prywatny kapitał. System klasowy pozostanie bowiem w gruncie rzeczy taki sam. nawet gdyby mobilność społeczna była znacznie większa niż obecnie: Bardziej „merytokratyczna" droga kariery. w których ortodoksyjna doktryna oficjalna opowiada się za wprowadzeniem w życie wytycznych Marksa. Na poziomie gospodarczym konflikt klasowy jest zazwyczaj obszarem oddziaływania silnych nacisków wywieranych przez przedsiębiorstwa i przez państwo w celu oddzielenia tzw. Związki zostają przekształcone w wielkie. zarówno pod względem jej zakresu. Równość szans. czyli odbywa się tylko pomiędzy najbliższymi pozycjami w hierarchii społecznej. wytyczona. pozwalająca osobom pochodzącym z klasy robotniczej osiągnąć poziom elity. Miliband twierdzi natomiast. okazuje się raczej mitem niż rzeczywistością. pożądane. a także wiele innych krajów na świecie. 41. Autor nie podziela jednak opinii.

Jednak żadna z tych partii nie doprowadziła do zwycięskiej rewolucji socjalistycznej. w miarę słusznie. zwłaszcza oświatowych. że argumenty przytoczone w rozdziale wstępnym uczuliły już czytelnika na wszelkie teorie wyrażane w kategoriach nieuchronności. Od czasów Marksa partie socjalistyczne lub partie pracy zyskały dość dużą władzę we wszystkich rozwiniętych społeczeństwach kapitalistycznych. kontroluje także główne symbole i przeświadczenia społeczne. przeważnie muszą łagodzić programy zmiany społecznej. że „socjalizm parlamentarny" jest z zasady nieskuteczny. Jak już wspomniałem. które pozwalają partiom socjalistycznym zdobyć skuteczne poparcie w rządzie. Dlaczego? Jedna grupa przyczyn obejmuje uwarunkowania. Marksiści uważają przecież. Chcąc osiągnąć szerokie poparcie w wyborach. Według Marksa klasa. gdzie uważa się jednak. Mimo to Miliband szuka odpowiedzi w pismach Marksa. w oczach Milibanda oświata jest główną przeszkodą na drodze do zmiany społecznej. Jest to punkt widzenia. że rozpad kapitalizmu i zastąpienie go przez socjalizm jest nieuchronne. którego nie można uzasadnić na gruncie logiki ani udowodnić empirycznie. Skoro społeczeństwa przemysłowe mają nieodzownie wspólne cechy. Po dojściu do władzy ich bieżąca polityka okazuje się jeszcze mniej radykalna niż obiecywano w kampanii wyborczej. Marks twierdził. które są formułowane w ten sposób. polegające na propagowaniu wśród ludności ogólnych postaw akceptacji istniejącego stanu rzeczy. Dotyczy to również poglądów marksistowskich. Marksiści mają na ten temat różne zdania. radykalna zmiana społeczna wymaga bowiem dodatkowego wsparcia ruchów pozaparlamentarnych. z ważnym i często dyskutowanym wyjątkiem Stanów Zjednoczonych. W społeczeństwach kapitalistycznych występuje zjawisko nazywane przez Milibanda „inżynierią przyzwolenia" (engineering of consent). ich działalność ograniczają jeszcze inne czynniki.Wiele czynników składa się zdaniem Milibanda na równoległy kierunek rozwoju w polityce. Skutkiem takich porozumień jest na ogół raczej utrzymywanie istniejącego porządku niż jego podważanie. W tworzeniu ideologicznego klimatu sprzyjającego kontynuacji kapitalizmu uczestniczy wiele instytucji. Podczas gdy Dahrendorf uważa edukację za najważniejsze narzędzie likwidacji nierówności i wspierania elastycznego. „merytokratycznego" porządku społecznego. Reformistyczne tendencje zachodnich partii socjalistycznych kształtowały się pod wpływem przenikającej do nich ideologii. W pismach Marksa znajdują się również fragmenty napisane w tym duchu. Ważną rolę w tych poglądach odgrywa przekonanie o zasadniczej jedności industrializmu. że obronę interesów świata pracy obejmuje w całości program Partii Demokratycznej. Stoimy bowiem w obliczu świata otwartych możliwości. Jeżeli partie socjalistyczne dochodzą do władzy jako mniejszość. Mam nadzieję. a nasza wiedza o świecie 53 . teoria społeczeństwa przemysłowego jest jawnym przeciwieństwem poglądów Marksa na temat możliwości radykalnej transformacji w „społeczeństwach rozwiniętych". Miliband jednak skłania się ku opinii. że rewolucja socjalistyczna w rozwiniętych krajach kapitalistycznych nastąpi pod koniec XIX wieku. zakres przyszłych możliwości jest oczywiście mocno ograniczony. przyszłość nie będzie zbytnio odbiegać od teraźniejszości. która kontro52 luje środki produkcji i aparat polityczny. ze względu na silny opór usankcjonowanych grup interesów zagrożonych utratą dotychczasowej pozycji lub przywilejów. inaczej mówiąc. System oświatowy włącza się bowiem w odtwarzanie w każdym pokoleniu ogólnych wartości chroniących interesy klasy panującej. Bardzo często jest ono osiągalne jedynie wtedy. Coś się jednak nie udało. gdy partie te wchodzą w koalicje z przewagą liczebną konserwatywnych rywali.

jak się przekonamy. że w pewnym sensie (który. do czego skłaniają się teoretycy społeczeństwa przemysłowego? To będzie przede wszystkim przedmiotem rozważań niniejszego rozdziału. W teorii społeczeństwa przemysłowego i — ogólniej — w liberalnej teorii politycznej państwo jest rzecznikiem interesów całej wspólnoty. mam nadzieję. ponieważ ułatwia nam to przewidywanie najbardziej prawdopodobnych kierunków rozwoju świata i wybór najbardziej realistycznych opcji oddziaływania na przebieg zmian społecznych.pomaga owe możliwości kształtować. -------. Czy wolno nam zatem ogłosić. odzwierciedla asymetrię interesów klasowych. że jego idee nie mają już żadnego znaczenia w analizie obecnych społeczeństw. wymaga uściślenia) jest wyrazem zasady klasowej. że niektóre z nich wzbudziły ciekawość czytelnika. Procesy rozwoju nie potoczyły się zgodnie z założeniami Marksa. Jak zauważa Miliband. Drugi temat dotyczy natury państwa. Chciałbym jednak wyróżnić trzy podstawowe tematy. Pierwszy to znaczenie analizy klasowej we współczesnych badaniach społeczeństw przemysłowo rozwiniętych. Problemem państwa zajmę się 55 . co oznacza. Z pewnością istotna jest jednak ocena. zdaniem Marksa jest przeciwnie: państwo jest „państwem kapitalistycznym".3 ---------Podział klasowy i transformacja społeczna W poprzednim rozdziale przedstawiliśmy rozmaite problemy. która z dwóch przedstawionych tutaj perspektyw jest prawdziwsza. lecz ze względu na brak miejsca nie będę zagłębiał się w szczegóły.

że społeczeństwa zachodnie pozostały społeczeństwami kapitalistycznymi. 57 . a analiza klasowa ma podstawowe znaczenie w zrozumieniu ich form instytucjonalnych. Obaj zgadzają się. Miliband odrzuca tę interpretację i twierdzi. Ta niewielka garstka to gigantyczne przedsiębiorstwa z oddziałami na całym świecie. Nikt nie neguje. które dokonały się w społeczeństwach zachodnich w ciągu ostatnich stu lat. Według Dahrendorfa są to zmiany 56 głębokie. Dahrendorf przyznaje. Trudno podać dokładne wartości. że nauka społeczna pozostaje w stosunku z gruntu krytycznym do swojej materii. temat trzeci zajmuje się naturą socjologii jako działalności krytycznej. zdominowanie życia gospodarczego przez ogromne koncerny. The Inner Circle. Te dwieście korporacji kontroluje dzisiaj mniej więcej 3/5 całej produkcji. zwłaszcza jeśli chodzi o dane porównawcze z różnych krajów. że w tym okresie własność prywatna i przynależność klasowa były ze sobą zbieżne i że często obserwowanym zjawiskiem była walka klas. Jedną z oczywistych cech społeczeństw zachodnich w ciągu ostatnich stu lat jest rosnąca ingerencja państwa w życie gospodarcze. lecz nie mniej istotnym. a także w inne sfery aktywności społecznej. Podobnie dwieście największych organizacji finansowych odpowiada obecnie za ponad połowę wszystkich transakcji*. Ważniejsza w tym miejscu wydaje się nasilająca się koncentracja gospodarki. że w gospodarkach zachodnich wielkie korporacje zaczynają odgrywać coraz bardziej doniosłą rolę. które będą się radykalnie różniły od istniejących form kapitalizmu przemysłowego? Na poziomie bardziej abstrakcyjnym. czyli życia ludzi w społeczeństwie. Wszechstronne ujęcie całego wieku przemian nie mieściłoby się oczywiście w ramach krótkiego rozdziału. Wyraźniejsze różnice pomiędzy tymi autorami zaznaczają się przy ocenie zmian. chciałbym jednak odnieść się do niego wprost przy okazji formułowania końcowych wniosków. New York 1984. Temat trzeci sięga głębiej niż pozostałe i ściśle wiąże się z dyskusją teoretyczną z rozdziałów poprzednich. W Stanach Zjednoczonych od początku naszego wieku dwieście największych firm produkcyjnych zwiększa każdego roku swój udział w zyskach o 0. Tym faktem zamierzam jednak zająć się dokładniej w następnym rozdziale.5%. 2. Poziom koncentracji przemysłu w Wielkiej Brytanii jest wyższy niż w Stanach Zjednoczonych. że Marksowski obraz dziewiętnastowiecznego kapitalizmu był w zasadzie poprawny. Na pewnym poziomie są to rozważania o żywotności projektu Marksowskiego. Inne kraje Europy Zachodniej i Japonia różnią się znacznie pod względem poziomu * Michael Useem. Można natomiast przedstawić popartą ilustracjami empirycznymi obszerną charakterystykę najbardziej fundamentalnych przekształceń. zresztą chyba również w całej książce. Zmiana od wieku XIX: władza korporacji Porównując analizy przedstawione przez Dahrendorfa i Mili-banda — dla wielu symptomatyczne — nie stwierdzamy większych rozbieżności w ich poglądach na dziewiętnastowieczną Europę. Jaką formę powinna jednak przybrać owa krytyczna działalność? W pewnym sensie cała książka dotyka tego zagadnienia.w kolejnym rozdziale. które w sposób raczej ewolucyjny niż rewolucyjny zlikwidowały klasowy charakter kapitalizmu w znaczeniu przyjmowanym przez Marksa. Czy możemy jeszcze realistycznie wyobrażać sobie możliwość pojawienia się społeczeństw socjalistycznych. rozdz. Jest to temat dotyczący możliwości transformacji w dzisiejszym świecie. Zauważyłem już przedtem.

Tego rodzaju przedsiębiorstwa będę odtąd nazywał „megakorporacjami". jak Berle. jaka istniała w XIX wieku. nie oznacza bynajmniej konsolidacji nowej formy klasy wyższej. W XIX wieku istniała jednolita kapitalistyczna klasa panująca. że ich udziały mogą być kupowane i sprzedawane. że firmy te starają się przede wszystkim osiągnąć długotrwały wzrost. ponieważ dbają o satysfakcjonujący ogólny poziom rentowności bez maksymalizacji zysku za wszelką cenę. W języku współczesnej ekonomii takie przedsiębiorstwa określa się jako satisficers („poszukujące zadowolenia"). kapitalistyczni „właściciele" nie stanowią już jednolitej kategorii. Obecnie megakorporacje zajmują w pewnych sektorach gospodarki pozycję do tego stopnia dominującą. Co chy59 . jak do pobudzania wysokiego poziomu zysku. którymi zarządzają). lecz oddzielenie własności od zarządzania wraz ze wzrostem megakorporacji doprowadziło do jej rozpadu. Niektórzy teoretycy menedżeryzmu widzą w tym wielki przełom. charakterystyczna dla współczesnej gospodarki Zachodu. że zdolne są raczej opanować rynek niż się od niego uzależnić. Dahrendorf mówi o „dekompozycji klasy rządzącej". Od kiedy udziałowcy są szeroko reprezentowani wśród ludności. Konsekwencje te nie odpowiadają jednak proponowanemu przez menedżeryzm modelowi zadowalającego rozwoju. Istnieją jednak istotne powody. Twierdzą. Lokowanie akcji w potężnych koncernach ma bardzo istotne skutki. twierdzą. Zwolennicy menedżeryzmu. że megakorporacje stały się społecznie odpowiedzialne i „wrażliwe". że IBM przywiązuje takie samo znaczenie do utrzymywania ogólnego rozwoju. Dziewiętnastowieczny kapitalizm opierał się na silnej konkurencji. Właściciele zostali oddzieleni od zarządzających urzędników. Pierwsi przedsiębiorcy często byli bardziej zainteresowani rozbudową firmy w dłuższym okresie niż po prostu czerpaniem jak największych korzyści. Koncentracja korporacji przebiega równolegle z procesem zanikania istniejących uprzednio form solidarności klasowej. Nawiązując do tej teorii. którzy sprawują rzeczywistą władzę w korporacjach. Ponieważ menedżerowie nie są „kapitalistami" (właścicielami przedsiębiorstw. aby podważyć każdy punkt powyższej interpretacji. Rozwój wielkich korporacji przyczynił się do podziałów w obrębie klasy kapitalistycznej. Uważa się. Przeważająca większość potężnych koncernów to korporacje publiczne. dlatego głównym zadaniem każdej firmy była maksymalizacja zysku. całkiem odmienne od agresywnych i egoistycznych przedsiębiorstw dziewiętnastowiecznych. Władza przeszła w ręce menedżerów. menedżeryści zwykle wyolbrzymiają rozmiary nieskrępowanej konkurencji w dążeniu do maksymalizacji zysku w dziewiętnastowiecznym kapitalizmie. lecz we wszystkich wielkie korporacje odgrywają główną rolę w działalności gospodarczej.koncentracji.. 58 są bardziej zainteresowani wewnętrzną stabilnością administracyjną firmy niż poziomem osiąganych zysków. Koncerny są zatem „własnością" udziałowców. co oznacza. że megakorporacje są „mniej kapitalistyczne" niż firmy charakterystyczne dla okresu rozkwitu kapitalizmu prywatnych przedsiębiorców. że formalni właściciele megakorporacji (udziałowcy) nie mają już istotnego wpływu na sprawy przedsiębiorstwa. Ponadto trzeba zauważyć. Opanowanie nowoczesnej gospodarki przez megakorporacje ma z pewnością znaczące konsekwencje dla współczesnego życia gospodarczego. Jakie są tego konsekwencje? Dahrendorf zwraca uwagę na osoby zajmujące stanowiska. które zaczęto ogólnie nazywać „menedżerskimi". Powyższa interpretacja wiąże się ściśle z tezą. Sami menedżerowie również są podzieleni ze względu na lojalność wobec firm. Po pierwsze. Wydaje się np. że silna tendencja do koncentracji działalności przemysłowej. dla których pracują. nawet rezygnując z natychmiastowej maksymalizacji zysku.

Nacisk konkurencji oraz dążenie do utrzymania jak największego marginesu opłacalności są często bardzo silne. lokujących kapitał w krajach słabiej uprzemysłowionych o niższych kosztach robocizny. Zazwyczaj konkurują ze sobą w ramach gospodarki narodowej. niż postulują to zwolennicy menedżeryzmu.ba ważniejsze. nawet gdy nie są zbyt duże w stosunku do ogólnego majątku wielkiej korporacji. Ich interesy mają zatem charakter „kapitalistyczny" w podwójnym znaczeniu. Ważniejsze jednak jest spostrzeżenie. choć nie ulega wątpliwości. Musimy jednak pamiętać. zawsze jest możliwe przesadne podkreślanie jedności klas. Oczywiście. Powyższe rozważania wiążą się z charakterem i skutkami rozdziału pomiędzy własnością a zarządzaniem. o czym świadczy skład grup elitarnych. a po drugie. współczesne megakorporacje nadal działają zgodnie z kapitalistyczną zasadą konkurencji. Corpbrate Control. a nie sumę wszystkich dóbr materialnych. jak i podporządkowanej. Po pierwsze. Nawiasem mówiąc. tradycyjni właściciele ziemscy zachowali w XIX wieku wiodącą pozycję gospodarczą w wielu społeczeństwach zachodnich. Wnioski Milibanda wydają * Więcej na ten temat w książce Edwarda S. Większość menedżerów zajmujących najwyższe stanowiska w firmie posia60 da znaczne udziały. 61 . jeśli pozostała własność kapitału jest podzielona. Corporate Power. Istotne są również dwa inne czynniki podziału. Jeden z nich to trwające nadal wyraźne nierówności w dystrybucji dóbr w społeczeństwach kapitalistycznych. menedżerowie są ogólnie zainteresowani koniunkturą na rynku papierów wartościowych. stworzyły zasadnicze przeszkody w zachowaniu rentowności megakorporacji w niektórych sektorach gospodarki. Wielkie korporacje bardzo rzadko zajmują pozycje „monopolistów" w ścisłym znaczeniu jako jedyni producenci towarów w danym sektorze gospodarki. które często mają podstawowe znaczenie w kategoriach absolutnych. podejście menedżerskie było najbardziej popularne w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych. kiedy zachodni przemysł znajdował się w fazie stałego wyraźnego wzrostu bez szczególnych zakłóceń. jeśli weźmiemy pod uwagę tylko akcje i udziały. we wszystkich jednak niewielka mniejszość ludności posiada zupełnie nieproporcjonalne ilości ogólnych zasobów materialnych. a raczej jej brak. zarówno panującej. że dzięki kampaniom reklamowym i innym środkom mogą bezpośrednio oddziaływać na popyt. Choć pomiędzy poszczególnymi krajami zachodzą pewne różnice. Kolejny kryzys gospodarczy w następnych latach oraz rosnące znaczenie rodzimych producentów. Z pewnością podzieliło to wyższą klasę przynajmniej w takim samym stopniu jak dzisiejszy podział na „menedżerów" i „kapitalistów". Właściciele stosunkowo niewielkich pakietów mogą w każdym przypadku zapewnić sobie skuteczną kontrolę nad polityką korporacji. że jednolita dziewiętnastowieczna klasa kapitalistyczna ustąpiła miejsca zróżnicowanym grupom. a w dzisiejszych czasach przede wszystkim również na płaszczyźnie międzynarodowej. Własność mniejszości przeważa jeszcze bardziej. Hermana. że np. Najnowsze czasy zakwestionowały słuszność twierdzenia menedżerystów o rozproszeniu udziałów w megakorporacjach oraz przewidywania utraty kontroli nad częścią kapitału wskutek owego rozproszenia. tak samo jak inni posiadacze kapitału. że interesy menedżerów są znacznie bliższe interesom właścicieli. Tylko niewiele z nich może utrzymać zadowalające tempo rozwoju. Drugi czynnik to ruchliwość społeczna. dla których pojęcie „klasa dominująca" nie znajduje zastosowania. Przedstawiona analiza nie stanowi raczej poparcia dla tezy. ich działalność w sferze megakorporacji odbywa się w ramach przedsiębiorstwa kapitalistycznego*. Cambridge 1981.

w których klasa robotnicza zdaje się włączać w system kapitalistyczny. zależy w dość dużym stopniu od interpretacji pojęcia „instytucjonalizacja konfliktu klasowego". dostrzegają jednak słuszność przynajmniej podstawowych elementów teorii Marksa w kontekście XIX wieku. który pod koniec XIX i na początku XX wieku był ściśle związany z doktryną Marksa. Odpowiedź na powyższe pytanie. że autorzy. którą Marks określił w swojej słynnej wypowiedzi jako „grabarze kapitalizmu"? Sto lat później grób nadal jest płytki. Od początku pierwszej wojny światowej większość członków SPD głosowała jednak za poparciem niemieckiego wysiłku wojennego i stopniowo przechodziła na pozycje prorządowe. Rozwój akceptowanych lub uregulowanych zasad arbitrażu przemysłowego służy łagodzeniu skrajności konfliktu klasowego. Ująłem wyrażenie w cudzysłów. szanse osób niskiego pochodzenia na dotarcie do najwyższych sfer są naprawdę niewielkie. W sferze przemysłowej natomiast robotnicy niemieccy z najmniejszą liczbą strajków w świecie uprzemysłowionym byli swego rodzaju modelowym przykładem ustępliwości ludzi pracy. Dlaczego nie dokonała się rewolucyjna transformacja kapitalizmu? Przekonaliśmy się przecież. że jest w nim coś podejrzanego. Z jednej strony są społeczeń- 63 . którzy w innych kwestiach mają całkowicie odmienne poglądy. Niewątpliwie jednak zwraca naszą uwagę na procesy. Jako przykłady podaje się często niemiecki i szwedzki ruch robotniczy. Partii zależało bowiem na wyeliminowaniu rewolucyjnej lewicy — tych. „Instytucjonalizacja konfliktu klasowego" Co się zatem dzieje z klasą robotniczą. stopniowo jednak odrzucił postawę rewolucyjną na rzecz reformizmu. Socjaldemokratyczna Partia Niemiec (SPD) stała się pod koniec XIX wieku pierwszą masową partią polityczną. jeśli nawet nie są już w rozkwicie pierwszej młodości. Autorzy ci uważają. porzuciwszy kierunek rewolucyjny. ponieważ mają otwarte drogi do realizacji swoich interesów ekonomicznych. Istnieją bowiem w tym zakresie zasadnicze różnice pomiędzy społeczeństwami kapitalistycznymi.się bliższe rzeczywistości niż spostrzeżenia Dahrendorfa. jaka nasuwa się w związku z odpowiedzią. którzy nie zgadzali się z linią programową większości. Choć ruchliwość może występować na niższych poziomach systemu klasowego. Po krwawym rozstrzygnięciu z udziałem uzbrojonej policji. Przyjmujący ten punkt widzenia odwołują się do historii ruchu robotniczego. tak samo zresztą jak — ogólniej — drogę przemiany partii głoszącej hasła rewolucyjne w partię reformistyczną. ponieważ w miarę dokładnie opisuje jeden z wyróżnianych przez nich aspektów. a raczej perspektywa. Dostęp do praw konkurencji przemysłowej uzupełniło nabycie praw politycznych w państwie. zamiast stwarzać dla niego rewolucyjną alternatywę. ponieważ chciałem podkreślić. Wyrażenie „instytucjonalizacja konfliktu klasowego" jest często stosowane przez teoretyków społeczeństwa przemysłowego. że walka klasowa o charakterze otwartym i destrukcyjnym jest charakterystyczna dla wczesnych faz rozwoju kapitalizmu przemy62 słowego. a jego przyszli użytkownicy. której program opierał się na hasłach marksizmu. Rozwój niemieckiego ruchu robotniczego trudno jednak uznać za typowy dla społeczeństw zachodnich jako całości. lo w każdym razie nie wydają się poważnie zagrożeni bliską śmiercią. SPD pozostała w następnych latach przede wszystkim partią reform społecznych. przekształcaniu go w „konflikt przemysłowy". Robotnicy mogą teraz otrzymywać spory kawałek przemysłowego ciastka.

w: Class. Pierwsze dotyczy znaczenia praw cywilnych. według których każdy obywatel jest „wolny i równy" wobec prawa. jest dużo prawdy. Marshall twierdzi. Bez nich (jako przeciwieństwa zróżnicowanych praw i obowiązków dla różnych stanów w feudalizmie) poszerzenie praw obywatelstwa politycznego nie byłoby możliwe. co mówi Marshall. co Dahrendorf i autorzy o podobnych poglądach przedstawiali w obszernych wywodach. W rezultacie procesy te wyraźnie zmieniły zarówno rolę podziałów klasowych. zasiłków chorobowych itp. Marshall. czyli cywilne prawa obywatelskie obejmują formalną równość wobec prawa. jak i samą naturę podziału klasowego. s. a marksizm jako przedmiot rozważań i program polityczny nie odgrywa większej roli. 64 65 . jest opracowanie T. Co więcej. jednak jego triumf nie jest całkowity. uwolnienie z więzów zobowiązań feudalnych oznaczało w pewnym sensie podporządkowanie mas władzy kapitału.stwa (jak Stany Zjednoczone i Wielka Brytania). że brak rewolucyjnej transformacji na Zachodzie jest blisko związany z faktami wskazywanymi przez Dahrendorfa i innych. charakterystyczne dla XIX wieku były coraz i bardziej łagodzone przez stopniowy rozwój trzech typów „praw obywatelskich". które nazywa: cywilnymi. Formalne uprawnienia. Marshalla sprzed mniej więcej trzydziestu lat*. Pierwsi przedsiębiorcy kapitalistyczni byli zainteresowani tworzeniem zasobów „wolnej". Marshall niedostatecznie podkreśla brak równowagi w relacji pomiędzy pracownikiem najemnym a „burżuazyjnymi stosunkami prawnymi". Według Marshalla konflikty klasowe.enship and Social Deve/o/jHiew. politycznymi i socjalnymi. W tej kategorii mieszczą się Francja i Włochy. Jak do pewnego stopnia dostrzegał już Marks. to pierwsze okazało się zwycięzcą. albowiem walka klasowa nie stanowi już zagrożenia ustroju kapitalistycznego. Upowszechnianie się praw politycznych przyczyniło się z kolei w znacznym stopniu do ograniczenia władzy klasy kapitalistycznej poprzez zezwolenie robotnikom na organizowanie się polityczne w celu obrony własnych interesów w sferze parlamentarnej. zespół reguł gwarantujących udział w systemie prawnym. Dojrzewanie kapitalizmu nie umacnia rewolucyjnego proletariatu. zostały wprowadzo*T. Jedną z najlepszych analiz tego. „obywatelstwo i kapitalistyczny system klasowy były w stanie wojny"*. że każdy typ obywatelstwa stanowi podstawę rozwoju pozostałych. Trzecie stanowią prawa do konkurencji przemysłowej i opieki społecznej — zapomóg dla bezrobotnych. że w tym. Sądzę. Z drugiej strony mamy nie mniej przykładów.enship and Social Class.H. w których ruch robotniczy ma silne tradycje rewolucyjne w przeszłości i w części zachował swój charakter do dziś. Rosnąca siła polityczna klasy robotniczej w połączeniu z prawami cywilnymi umożliwiła konsolidację uznawanych sposobów rozwiązywania zbiorowych sporów w przemyśle. w których elementy rewolucyjne w ruchu robotniczym są wyraźnie stłumione. jak twierdzi Marshall. Citiz. ale również klasa robotnicza nigdzie nie staje się uległą „częścią systemu". Drugie to przede wszystkim powszechne prawo wyborcze oraz prawo do tworzenia partii politycznych. Westport 1973(1 wyd. że włączenie w system klasy robotniczej nie jest zjawiskiem jednolitym.H. Pierwsze. 84. Różnice wskazują. Nie ulega wątpliwości. jednak nie można zaakceptować jego poglądów bez kilku dość istotnych zastrzeżeń. ne w stosunkowo wczesnych fazach tworzenia się kapitalizmu. Citiz. Według Marshalla szczególne znaczenie praw politycznych klasy robotniczej polegało jednak na tworzeniu zrębów nowoczesnego „państwa dobrobytu". 1950). czyli dostępnej siły * Tamże. W ciągu ostatnich stu lat.

robotnicy próbują różnych sposobów odmowy współdziałania. w większości krajów wprowadzone dopiero w XX wieku. Ja proponuję jeszcze inne spojrzenie. aby zmobilizować ludność do walki z wrogiem. Społeczeństwa zachodnie z pewnością bardzo się zmieniły od czasów Marksa — zmiana ta jest w zasadniczej mierze właśnie rezultatem konfliktu klasowego — pozostały jednak „kapitalistyczne". Nie mając formalnych praw uczestnictwa w sferze produkcji. zostaje rozdzielone bardzo nierównomiernie. Prawa cywilne będące podstawą wolności zawierania umów nie zapewniają robotnikom żadnego formalnego wpływu na przebieg wykonywanej pracy. posługując się spełnianą niekiedy groźbą zbiorowego zaprzestania pracy w celu uzyskania pewnej kontroli nad jej warunkami. politycznych i socjalnych to powód trwającego konfliktu klasowego. Powszechne prawo wyborcze. (3) konflikt klasowy ma w dalszym cią67 .i przednim rozdziale. było niechętnie uznawane przez rządy w obliczu zagrożenia wojennego.roboczej. uznanie dopuszczalnych form rozwiązywania sporów przemysłowych nastąpiło dopiero po wielu. Kapitalistyczna umowa o pracę zajmuje centralne miejsce w analizie Marksa i bezpośrednio wiąże się z jego teorią państwa. że według Marksa jest to podstawowe ograniczenie systemu demokracji parlamentarnej. Stanowisko Marksa — odpowiednio przepracowane — w dalszym ciągu jest podstawą do analizy tych procesów i ich skutków. Krzyżowanie się praw cywilnych. na brak możliwości wywierania nacisku. To samo dotyczy na ogół praw politycznych. czyli tego obszaru. lecz raczej każda ze stron wyraża czynne zaangażowanie podmiotów w instytucjonalny kontekst rozwoju wczesnego kapitalizmu. Owa wolność w rzeczywistości jednak zwiększa władzę pracodawców nad pracownikami. którą mogli dowolnie wynajmować lub zwalniać. Dahrendorf określ a jako „postkapitalistyczny" ustrój przemysłowy. co Marshall nazywa „państwem dobrobytu" (o którym więcej w kolejnym rozdziale). (2) posiadanie prywatnej własności. powstała na zasadzie zawieranej dobrowolnie umowy. zwłaszcza kapitału. To. Pozbawieni własności robotnicy są bowiem nieuchronnie uzależnieni od wypłacanych zarobków pozwalających im przeżyć. Rozszerzanie się praw obywatelskich jest w głównej mierze wynikiem ruchów robotniczych wchodzących w spór z pracodawcami i z państwem. zależność jest wyłącznie ekonomiczna. W tym miejscu nasuwa się kolejne spostrzeżenie. w którym przejawia się największa część życiowej aktywności ludności. Społeczeństwa zachodnie są kapitalistyczne według następujących kryteriów: (l) produkcja dla zysku z przewagą prywatnej własności kapitału stanowi główną siłę napędową systemu gospodarczego. Warto tutaj powtórzyć uwagi poczynione na wstępie książki. W wielu krajach. To nie „obywatelstwo i system klasowy” jako takie walczą ze sobą. Formalnie umowa ta zakłada „wolność" jednostek. Prawa po. nie związanych ze sobą feudalnymi stosunkami poddaństwa. ale (jak zauważa Miliband) musiało zostać czynnie wywalczone. związanej kapitalistyczną umową o pracę. Analizę Marshalla możemy zreinterpretować w następujący sposób. niejednokrotnie gorzkich i krwawych walkach ruchów robotniczych. Opisywane przez Marshalla upowszechnienie praw obywatelskich nastąpiło nie tylko dzięki działalności wspaniałomyślnego państwa. Wzrastający udział robotników w związkach zawodowych można potraktować jako reakcję „obronną" klasy pracującej. ale do dzisiaj po66 zostają w centrum nieprzerwanych konfliktów. prawa te nie są po prostu kolejnymi fazami łagodzenia nierówności klasowych.I lityczne przyznawane każdemu jako obywatelowi nie obejmują sfery przemysłowej. Mówiłem już w po. pisze Miliband.

t. że „białe kołnierzyki". przeł. wiele zajęć „białych kołnierzyków" ma charakter ruty nowy. Znaczna część zawodów zaliczanych w spisach ludności do „białych kołnierzyków" nie różni się wyraźnie od prac * Karl Mara. Tymczasem rozwój klasy średniej stał się czynnikiem stabilizującym. Badania naukowe prowadzone w różnych krajach wykazują na ogół. w mniejszym stopniu angażuje się w ruch związkowy i wyznaje inne wartości i postawy. Są jednak u Marksa fragmenty. Statystyki te zdają się całkowitym zaprzeczeniem Marksowskich przewidywań dotyczących rozwoju społeczeństw kapitalistycznych. W innych krajach względny udział „białych kołnierzyków". jest wprawdzie nieco niższy. Niektórzy autorzy twierdzą. Kapitał. nowa klasa średnia. Warszawa 1967. Marksiści w przekonujący sposób krytykują tę argumentację. czyli tzw. zaczerpniętych z oficjalnych statystyk. Nowe klasy. 677. że dzieło Marksa lub jego kontynuatorów można bezkrytycznie zaakceptować. Najbardziej znany wskazuje na „nieustanny wzrost liczebności klas średnich. że czasem konieczne jest uwolnienie od każdego z tych przeciwstawnych stylów analizy. Marks przewidywał. J. Okazuje się zatem. tzw. Marks sądził bowiem. cz. s. jednak zaznacza się podobna tendencja. białych kołnierzyków w porównaniu z pracownikami „fizycznymi". niebieskimi kołnierzykami. że pisma Marksa nadal odgrywają kluczową rolę przy analizie tych społeczeństw. między robotnikami z jednej strony a kapitalistami i właścicielami ziemskimi z drugiej"*. Dwa czynniki sugerują ostrożność w interpretacji przytoczonych wyżej danych. powodując kurczenie się klasy robotniczej — to proletariat jest raczej wchłaniany przez klasę średnią niż odwrotnie. Po pierwsze. a nawet zmechanizowany. że relatywny wzrost liczby „białych kołnierzyków" jest oznaką pojawienia się społeczeństwa klasy średniej. 2. a jej implikacje nie są wyjaśnione. Społeczeństwa kapitalistyczne są społeczeństwami klasowymi. jak wykazują statystyki rządowe. Według danych ze spisów ludności w Stanach Zjednoczonych liczba osób wykonujących 1 zajęcia „białych kołnierzyków" jest obecnie wyższa niż „niebieskich kołnierzyków". że społeczeństwo będzie coraz bardziej podzielone na dwie walczące klasy. 4: Teorie wartości dodatkowej. choć nie oznacza to bynajmniej. jak i w polityce. Wypowiedź ta jest jednak sformułowana w kontekście polemicznym. 68 69 . które zaprzeczają tak prostej prognozie.gu pierwszorzędne znaczenie zarówno w gospodarce. Wielu niemarksistów traktuje wzrost zatrudnienia „białych kołnierzyków" jako główny argument podważający Marksowską analizę struktury klasowej kapitalizmu. albo tzw. jest relatywny I wzrost liczby pracowników „umysłowych". które znajdują się pośrodku. większa liczba nierobotniczych stanowisk pracy jest efektem prac biurowych. że ogromna większość ludności jest skazana na wykonywanie rutynowych prac fizycz- nych. Dokonane przeze mnie przeciwstawienie teorii społeczeństwa przemysłowego marksizmowi jest użytecznym uproszczeniem obejmującym najważniejsze problemy współczesnej socjologii. a nieliczna klasa wielkich kapitalistów znajdzie się po przeciwnej stronie ogromnych mas proletariackich. drobny kapitał w dużej mierze zaniknie. Poniżej będę się starał jednak dowieść. Maliniak. nowe technologie Jedną z najbardziej charakterystycznych i najszerzej dyskutowanych zmian. jakie dokonały się w systemach klasowych 1 społeczeństw zachodnich w minionym stuleciu.

uważając ją za bliższe Marksowi. lecz mimo to stanowi element * Anthony Giddens. * Zobacz np. nowej klasy średniej.. ** Dwie różne wersje tej idei porównaj w: Daniel Bell. Niektórzy autorzy doszli do wniosku. Prace umysłowe zdominowane przez kobiety są na ogół zupełnie inne niż te. wykazały. Jednak. W większości krajów zachodnich kobiety stanowią przeważającą część osób zatrudnionych w zawodach urzędniczych (a także usługowych. że mogą stać się znaczącą siłą polityczną we współczesnych społeczeństwach.fizycznych i nie wymaga żadnych szczególnych kwalifikacji poza podstawowym wykształceniem. nowe technologie. ale o „społeczeństwie postindustrialnym"**. London 1978. przeciwnie — należą do grupy. Crisis and the State. powszechne zastosowanie komputerów. niż według mnie jest to możliwe*. które bynajmniej nie dają przywilejów władzy. że nowa klasa średnia nie jest wprawdzie tak duża. będą miały według nich bardzo głębokie konsekwencje dla dotychczasowego porządku społecznego. komplikacji w kapitalistycznych stosunkach klasowych. muszą też zazwyczaj brać na siebie lwią część zajęć związanych z prowadzeniem domu i wychowywaniem dzieci. a ostatnio technologii mikroukładów. The Class Stnicture oflhe Achanced Societies. że wchodzimy w erę. rozdz. którą nazwałem podklasą sektora „białych kołnierzyków"*. pracujące w wolnych zawodach. Większość uznaje. New York 1971. Dziewiętnastowieczny „urzędnik" to profesjonalista zajmujący stanowisko we władzach administracyjnych. lecz przez „technologię informacyjną". E. Najsłynniejsza z tych koncepcji głosi. „Białe kołnierzyki". jednak praca urzędnika została zredukowana do stereotypowych i mało wymagających zadań. większość jednak bardzo od niego odległa. Trzeba zresztą uczciwie zauważyć.O. s. która nie jest już zdominowana przez przemysł fabryczny jak w przeszłości. Autorzy ci nie mówią więc o „społeczeństwie postkapitalistycznym". jak zakłada się w naiwnej interpretacji statystyk ludności. czyli „dawnej klasy średniej". że w ten sposób potwierdza się Marksowska prognoza pogłębiającej się „proletaryzacji" siły roboczej. że niektórzy współcześni autorzy marksistowscy próbują przeprowadzać analizę nowej klasy średniej. Nowe klasy. niektórzy bliscy stanowisku Marksa. Konsekwencje takie są rzeczywiście prawdopodobne. W dzisiejszym systemie zawodowym jest o wiele więcej zajęć „urzędniczych". zwraca uwagę na niektóre rodzaje zmian technologicznych jako szczególnie istotne w kształtowaniu aktualnych kierunków rozwoju społeczeństw kapitalistycznych. aby docenić wpływy nie posiadającej własności nowej klasy średniej. Kobiety pracujące w takich zawodach nie zaliczają się do rozrastającej się zamożnej. kupców itp. 3. Marks miał z grubsza rację. Po drugie. New York 1973. jaką odgrywa nauka w nowoczesnej produkcji. The Post-Industrial Society. gdy spodziewał się upadku właścicieli drobnego kapitału — drobnych przedsiębiorców. Tylko jednak niewielu współczesnych podziela ten pogląd. Są to zazwyczaj zajęcia najbardziej zrutynizowane. Takie jest przynajmniej moje zdanie. np. o niskim bezpieczeństwie zatrudnienia i niewielkich perspektywach kariery. wzrost zatrudnienia w zawodach urzędniczych wiąże się z rosnącą liczbą kobiet podejmujących pracę na niższych stanowiskach „umysłowych". 70 71 . Kobiety są przedmiotem podwójnego wyzysku (patrz rozdział 6): dyskryminowane w systemie zatrudnienia. Rola. 288. Wright. Class. London 1979. należy odrzucić niektóre sformułowania Marksa. na kierowniczych stanowiskach w gospodarce lub administracji. jako sprzedawcy). Wielu wybitnych autorów. Alain Touraine. The Corning of Post-lndustiial Society. przy których zatrudnia się mężczyzn.

Niemcy i Szwajcarię w produkcji aparatów fotograficznych. co spróbujemy wyjaśnić w kolejnych rozdziałach. Wyobrażenie społeczeństwa postindustrialnego oznacza kontynuację technologicznego determinizmu. Vogel. Służą natomiast integracji krajów Zachodu w warunkach coraz bardziej złożonego międzynarodowego podziału pracy. Jak już podkreślałem. Co więcej. Zmiany społeczne i ekonomiczne związane z nowymi technologiami należy rozpatrywać w kontekście światowym. przesunięcia te nie przyczyniają się w większym stopniu do zmiany zasadniczych nierówności pomiędzy bardziej i mniej uprzywilejowanymi obszarami świata. Niektórzy autorzy sugerują. Japan as Number One: Lessom for America. zegarków i przyrządów optycznych*. jest obecnie zlokalizowana poza tymi społeczeństwami. powinniśmy wystrzegać się wszystkich typów determinizmu. Zaczyna też odgrywać wiodącą rolę w gałęziach przemysłu zdominowanych niegdyś przez kraje Zachodu. w których się zawiera. Wielką Brytanię i Holandię w produkcji sprzętu elektronicznego. 159-164). Duża część przemysłu wytwórczego. niż importuje. wykazując dwukrotnie wyższą stopę inwestycji i tempo wzrostu niż Stany Zjednoczone. Cambridge 1979. W społeczeństwach zachodnich ramy te mają najwyraźniej charakter kapitalistyczny. Spodziewane nadejście społeczeństwa postindustrialnego można chyba lepiej opisać jako przestawienie gospodarki światowej. że nieuchronne pojawienie się społeczeństwa postindustrialnego zapowiada pojawienie się nowej klasy rządzącej. której władza będzie się opierać raczej na kontrolowaniu informacji niż na własności. Jak powiemy w ostatnim rozdziale (s. na przykład. Japończycy skutecznie zaatakowali czołową pozycję należącą do Stanów Zjednoczonych w „podstawowych" gałęziach przemysłu. Według Saint-Simona. 72 Pierwsze miejsce wśród takich zewnętrznych producentów zajmuje Japonia. że industrializm jest obecnie zastępowany przez nowy typ społeczeństwa. który kryje się w ramach teorii społeczeństwa przemysłowego.choć technologia mikroukładów jest tak świeża. Nigdy to jednak nie nastąpiło i mimo dzisiejszych postępów technologii informacyjnej raczej nie nastąpi. Obecnie Japonia eksportuje znacznie więcej towarów. jak produkcja stali i budowa okrętów. 3. jeśli chodzi o wartość dochodu narodowego brutto. Pogląd ten w istocie nie jest nowy. która wychodząc ze stosunkowo słabej pozycji ekonomicznej. że jej rezultaty są na razie raczej nieuchwytne. dostarczająca krajom Europy Zachodniej znaczącej ilości towarów. można się go doszukać już na początku XIX wieku. Z pewnością ogłoszenie „drugiej rewolucji przemysłowej" jest co najmniej przedwczesne. jakie mogą odnosić się do spraw ludzkich. 73 . w wyniku którego kraje kapitalistyczne utworzą „centrum" administracyjne światowego systemu ekonomicznego (który. a zatem ustrój „postindustrialny" będzie zupełnie inny niż społeczeństwa współczesne. Japonia stała się światowym liderem. Pozycji Japonii zagraża z kolei szybki rozwój gospodarczy innych krajów Wschodu. co prawda. wyprzedzając Stany Zjednoczone i Niemcy w produkcji samochodów. może ulec głębokim przeobrażeniom). nasuwają się zastrzeżenia wobec idei. stała się trzecim krajem (po Stanach Zjednoczonych i ZSRR). zwłaszcza Hongkongu. Tajwanu i Korei Południowej. 2. Oto niektóre najbardziej przekonujące argumenty krytyczne: 1. Żadnej technologii nie można prawidłowo zbadać w oderwaniu od ram społecznych. *Ezra F. wyłaniające się „społeczeństwo przemysłowe" miało być kierowane wspólnie przez naukowców i ekspertów technicznych.

musimy poważnie potraktować pogląd. że perspektywa stworzenia przez klasę robotniczą sprawiedliwego i humanitarnego społeczeństwa opiera się na produkcji dodatkowej. ale również bardziej rutynowych zajęć „białych kołnierzyków". że upowszechnianie się technologii informacyjnej będzie coraz bardziej zmieniać charakter pracy wykonywanej przez wielu ludzi i przyczyniać się do wzrostu bezrobocia. To prawda. zaproponowano liczne mniej lub bardziej spekulatywne interpretacje kierunków rozwoju struktury klasowej krajów zachodnich. Trzeba jednak zauważyć. Przewidując utrzymywanie się wysokiej stopy bezrobocia. Bezrobocie w kilku krajach w latach ! 973-1983 (wyrażone w procentach czynnej siły roboczej) Źródło: SocialTremls. Najciekawsza wydaje się prowokacyjna teoria współczesnego autora francuskiego Andre Gorza*. W obliczu tych zjawisk często przyznaje się. która jest możliwa dzięki kapitalizmowi przemysłowemu. Fuiewell to the Working Class. Gorz przyznaje jednak. Zamiast obalenia systemu kapitalistycznego przez proletariat obserwujemy. która. że liczba „niebieskich kołnierzyków" w stosunku do „białych kołnierzyków" ciągle maleje. Pisząc raczej z pozycji radykała niż konserwatysty. a przynajmniej tak interpretuje go Gorz. że Marksowska wizja rewolucyjnej transformacji kapitalizmu jest już dzisiaj martwa. doprowadzi nie tylko do wyeliminowania wielu dotychczasowych prac * Andre Gorz. Zwraca jednak uwagę na oddziaływanie technologii informacyjnej. jego zdaniem. Nowoczesny przemysł wytwarza moce produkcyj75 74 . 1973 1975 1977 1979 1981 1983 Ryc. fizycznych. którą najbardziej mogły się poszczycić w latach sześćdziesiątych. jak dojrzewanie kapitalizmu przyczynia się do ograniczenia roli klasy robotniczej. Marks uważał. że w wielu krajach intensywny wzrost liczby bezrobotnych w ostatnich latach jest skutkiem przewlekłej recesji. Gorz zgadza się z twierdzeniem. Rycina 1 obrazuje zmiany poziomu bezrobocia w kilku społeczeństwach zachodnich. Krytyka marksizmu u Gorza różni się zatem bardzo istotnie od stanowiska reprezentowanego przez Dahrendorfa. London 1985. że kraje uprzemysłowione już nigdy nie wrócą do gospodarki „pełnego zatrudnienia". jaka w dużym stopniu opanowała gospodarkę światową. że w społeczeństwach zachodnich dokonują się istotne przemiany w strukturze klasowej i w samej naturze pracy. London 1982. 1.Koniec klasy robotniczej? Mając powyższe na uwadze.

161-163). zmierzamy w kierunku „podwójnego społeczeństwa". Grupa ta składa się z licznych jednostek. które podają w wątpliwość Marksowski punkt widzenia. 67. W dalszej perspektywie na skutek coraz szerszych wpływów technologii informacyjnej szeregi bezrobotnych będą się powiększać. Większość pracodawców i pracowników zgodnie przyznaje. gdzie znaczna część pracowników nie tylko wybiera sobie godziny rozpoczynania i kończenia pracy. W odniesieniu do pracujących. W jednym sektorze organizacja produkcji i administracji politycznej będzie nastawiona na maksymalizację skuteczności.ne. jak i socjalizmu w ujęciu Marksa. połączonych procesami produkcyjnymi obejmującymi kilka kontynentów (patrz s. treści. Problemem nie jest zatem. niż jest to niezbędne do zaspokojenia podstawowych ludzkich potrzeb. W epoce złożonych technologicznie i globalnych procesów produkcji. Produktywna etyka pracy ustępuje miejsca nowej perspektywie związanej z wykorzystaniem „czasu wolnego". że te same trendy. praca stanie się celem samym w sobie. że bezrobocie jest zjawiskiem negatywnym. zdaniem Gorza. które są stale bezrobotne lub zatrudnione na stanowiskach słabo zorganizowanych. który nie będzie uważany jedynie za margines codziennych zajęć. Nie będąc klasą i nie mając organizacyjnej spójności. Znakiem przyszłości stanie się zatem różnorodność stylów życia poza sferą pracy. stwarzają nowe możliwości realizacji pewnych bliskich mu wartości. jedyną władzą. Wprowadzenie praktyki ścisłej kontroli pracy przez zarządzających stłumiło wszelkie wyobrażenia robotników o jej potencjale twórczym. Tak jest już w niektórych krajach europejskich. „Teraz chodzi o to — pisze Gorz — aby wyzwolić się od pracy przez odrzucenie jej natury. drogą do samorealizacji. dążąc do przyjemności i samorealizacji. W wyniku przedstawionych wyżej procesów historycznych klasę robotniczą zastąpił „neoproletariat". s. zdobycie władzy przez klasę robotniczą. neoproletariat nie jest współczesnym substytutem klasy robotniczej według teorii Marksa. Gorz zauważa jednak. nie ma historycznej misji zmiany porządku społecznego. jest władza negatywna. którą obiecują wytwórcy. dawno już przestało pełnić funkcję głównych ośrodków formułowania polityki i wydawania decyzji. aby w ogóle zlikwidować funkcję „robotnika". ale z pewnymi ograniczeniami również liczbę godzin pracy w miesiącu. samości klasowej i dostatecznego bezpieczeństwa pracy. Przewiduje się też wiele innych udogodnień. powinniśmy oczekiwać wyraźnego skrócenia przeciętnego wymiaru czasu pracy oraz upowszechniania form dzielenia się zatrudnieniem. czyli możliwość blokowania do pewnego stopnia polityki i inicjatyw kadry zarządzającej. dzięki którym można uzyskać znacznie więcej dóbr. Należący do „nieklasy" nie mają powodu. Wiele dzisiejszych fabryk. Jak mówi Gorz. jak przewidywał Marks. konieczności i właściwości"*. jaką mogą dysponować robotnicy w miejscach produkcji. aby akceptować „produktywny" etos zarówno kapitalizmu. czyli — jak mówi Gorz — „nieklasa nierobotników". nie mają określonej toż* Tamże. Coraz częściej próbują znaleźć satysfakcję w tym. jak: „zaliczki emerytalne" wypłacane w każdym wieku 77 76 . co nie ma nic wspólnego z pracą i miejscem pracy. w drugim jednostki będą wynajdywały różnorodne sposoby spędzania czasu. że stopniowa ewolucja kapitalizmu całkowicie przekreśliła te oczekiwania. W produkcji dodatkowej widzimy zapowiedź wyzwolenia od pracy przymusowej. lecz osiągnięcie wolności po to. jednak pogląd ten zdaje się tracić aktualność. Gorz widzi jednak w tej pozornej słabości źródło siły. Gorz przyznaje jednak.

których wspólny interes wymaga przeprowadzenia reform socjalistycznych. ale i aktywna. Rozszerzona klasa robotnicza obejmuje oprócz „niebieskich kołnierzyków" wszystkich wykonujących prace rutynowe. która w określonym okresie „zgromadziła" pewną liczbę godzin. Mówi się natomiast o „rozszerzonej klasie robotniczej". że dzięki tym okolicznościom możliwy jest w Szwecji rozwój przekraczający kapitalizm opiekuńczy w kierunku socjalizmu. Rozważa różne wersje projektu. ale przede wszystkim zadanie na dzisiaj. może później pracować w ograniczonym wymiarze. a prawdopodobnie również w innych społeczeństwach rozwiniętych przemysłowo. najbardziej egalitarnych i technicznie rozwiniętych społeczeństw świata. w których uczestniczą. Poziom bezrobocia w Szwecji jest niski w porównaniu z większością krajów zachodnich. co Gorz odrzuca jako niemożliwe we współczesnym przemyśle. Himmelstrand nie tylko sprzeciwia się pożegnaniu klasy robotniczej. możliwości dokonania socjalistycznej przemiany przez ruch robotniczy. Jego nadzieje na przyszłość nie są związane z dalszą nacjonalizacją przemysłu ani z rozszerzaniem centralnego planowania gospodarczego. Autor stara się przedstawić różne dowody wskazujące na to. zaprzecza również. podobnie jak czyni to większość współczesnych zachod* Ulf Himmelstrand i in. w tym niższą warstwę „białych kołnierzyków" oraz osoby zatrudnione w usługach. a część przekazywana do narodowego 79 78 . w zamyśle autora — marksistowską. Himmelstrand zwraca uwagę na propozycje wprowadzenia do przemysłu systemu funduszów pracowniczych. oraz przedstawia interpretację. istnieją warunki do rozwoju programów wykraczających poza zwyczajne negocjacje ze związkami zawodowymi i zmierzających w kierunku dalej idących form przekształcania społeczeństwa. Pewna część zysków przedsiębiorstwa ma być co roku wypłacana pracownikom firmy. London 1981. którą każdy uzna za słuszną do realizacji w przyszłości. Warto porównać poglądy Gorza z opiniami głoszonymi przez innych autorów. Według Himmelstranda wskazany przez niego kierunek rozwoju to nie tylko perspektywa. np. który w zasadzie opiera się na podziale zysku. płatne urlopy długoterminowe praktykowane dotąd jedynie w niewielu miejscach pracy (przede wszystkim na uniwersytetach) oraz system równoważnych norm czasu pracy polegający na tym. Himmelstrand opisuje zjawiska. jakoby jej liczebność relatywnie malała i jakoby współcześni robotnicy zostali biernie włączeni w techniczny aparat produkcji.w zamian za przedłużenie okresu zatrudnienia do uzyskania pełnych uprawnień emerytalnych. W Szwecji.. którą tworzą bezrobotni i zatrudnieni w niepełnym wymiarze. że osoba. nich marksistów. Według Himmelstranda tutejszy „socjalizm" nie ma nic wspólnego z modelem wschodnioeuropejskim. Jest też jedynym krajem. Himmelstrand twierdzi. czyli większości ludzi pracy. lecz dostrzega on możliwość zapewnieni a robotnikom pewnego poziomu kontroli nad procesami produkcji. Odwołuje się on do stosunków panujących w Szwecji. Beyond Welfare Capitalism. że świadomość klasowa proletariatu w postaci rozszerzonej klasy robotniczej jest nie tylko żywa. mając dochód na głowę mieszkańca wyższy niż Stany Zjednoczone. które Gorz uznał już za nieaktualne. nie tracąc zarobków. które zostały oficjalnie usankcjonowane przez socjaldemokratów. nawiasem mówiąc — w kraju. Szwecja jest jednym z najlepiej prosperujących materialnie. który najszerzej ze wszystkich wykorzystuje dzisiaj technologię informacyjną. W książce Himmelstranda nie ma słowa o coraz większej grupie neoproletariatu. w którym prawie od pół wieku rządy sprawuje Partia Socjaldemokratyczna będąca programowo partią pracy. Himmelstranda*. który jest przez niego traktowany pogardliwie.

niż skłonni są przyznać niektórzy autorzy. Jedną z nich jest. że Himmelstrand zajmuje się przede wszystkim sytuacją w Szwecji. nawet gdy wnioski z jego analizy nie ograniczają się wyłącznie do tego społeczeństwa. Wydaje się bowiem. Z pewnością możliwe jest. Jak już wspomniano. gastronomią i turystyką. tworząc rozmaite odmiany w strukturze klasowej różnych społeczeństw. 68-73). dla Gorza natomiast głównym punktem odniesienia jest Francja. że żaden z autorów nie ma racji. Tańsza produkcja masowa dostępnych produktów może spowodować nowe zapotrzebowanie. w których znajduje bezpośrednie zastosowanie. że automatyzacja ogranicza możliwości zatrudnienia. Jak możliwe są tak ogromne różnice poglądów dwóch autorów. że w większości krajów Zachodu poziom bez81 . z których każdy pisze o aktualnych procesach rozwoju w strukturze klasowej społeczeństw zachodnich? Można oczywiście odpowiedzieć. Wszystko jest zatem niewątpliwie o wiele bardziej złożone i nieprzewidywalne. Francji i Niemczech „starsze" gałęzie przemysłu. Równie prawdopodobne wydają się sytuacje. To prawda. Oczekuje się. Wysoki poziom bezrobocia w dzisiejszych czasach postrzega się przez pryzmat „kryzysu naftowego" z lat 1973-1974 i innych czynników prowadzących do recesji. a także w obrębie tego samego społeczeństwa. może powodować ograniczenie zatrudnienia w sferach. Istnieją jednak ponadto zasadnicze rozbieżności w przewidywaniach konsekwencji współczesnych przemian zachodzących w organizacji przemysłowej i w strukturze klasowej. Trudno jednak wyrokować. Wydaje się raczej. ale i przeciwny rozwój wypadków. Większość zajęć w nowych dziedzinach gospodarki nie wymaga wysokich kwalifikacji zawodowych i —jak zauważyliśmy wcześniej — nie obiecuje ich wykonawcom awansu do „klasy średniej". że technologia mikroelektroniczna. jak Gorz. w których dawniej wykorzystywano pracę ludzką. w których coraz szersze zastosowanie mikrotechnologii tworzy nowe możliwości zatrudnienia. Niektórzy. że proces ten przyczyni się do stopniowej zmiany stosunków władzy pomiędzy pracodawcami a pracownikami i zostanie włączony w mechanizmy demokracji przemysłowej. reagując na zmianę popytu. jak wiadomo. że panorama społeczna różnicuje się. zwłaszcza służąca automatyzacji procesów. że upowszechnianie się technologii informacyjnej prędzej czy później stworzy nowe miejsca pracy. jak górnictwo czy produkcja żelaza i stali kurczą się. a sektory przemysłu mające trudności finansowe mogą odzyskiwać rentowność. Każdą z powyższych tez można zakwestionować. w Stanach Zjednoczonych. m. aby przyłączyć się do „niebieskich kołnierzyków" i stworzyć ogło80 szoną przez Himmelstranda „rozszerzoną klasę robotniczą". Wydaje się jasne. Teoria Gorza opiera się na przekonaniu o malejącej roli klasy „niebieskich kołnierzyków". że w kilku głównych społeczeństwach Zachodu. niektóre dziedziny produkcji przejmują kraje Dalekiego Wschodu. Wielkiej Brytanii. Można jednak oczekiwać. są przekonani. jak daleko sięgają jej wpływy i jak długo będą oddziaływać na całość procesów gospodarczych. mogą pojawić się nowe produkty i oferta nowych usług. Ważne w ty m względzie są nasze wcześniej sze rozważania dotyczące klas (s.i regionalnego funduszu rozwoju. zanik klasy robotniczej (według Gorza) lub jej wzrost (zdaniem Himmelstranda) w systemie zatrudnienia społeczeństw zachodnich. że wysoki poziom bezrobocia będzie utrzymywał się w nieskończoność. z hotelarstwem. Pracownicy tej kategorii nie wykazują jednak również skłonności. Z drugiej jednak strony względne ograniczanie pewnych gałęzi produkcji jest rekompensowane rozwojem przemysłu usługowego związanego np.in. a także na założeniu związku pomiędzy technologią informacyjną a bezrobociem i przewidywaniu.

udział w planowaniu gospodarczym. Ponieważ związane z tym problemy przekraczają znacznie ramy omówionych dotąd zagadnień. pracując w aparacie administracji państwowej bądź w znacjonalizowanym przemyśle. politykę cenową i płacową itd. Wobec powyższego wydaje się dziwne. Powyższe uwagi odnoszą się do empirycznych podstaw teorii Gorza i Himmelstranda. Powinniśmy wystrzegać się stosowania tego samego typu uogólnień w uzasadnianiu czegoś przeciwnego. że przynajmniej do niedawna państwo było przez socjologię wyraźnie ignorowane. program polityczny. powrócę do nich w rozdziale podsumowującym. Na poziomie gospodarczym państwo w społeczeństwie kapitalistycznym zaczęło przejmować nadzór nad działalnością produkcyjną. prawie wszyscy uważali. przytułków. W większości krajów kapitalistycznych ponad 40% osób aktywnych zawodowo jest zatrudnianych bezpośrednio przez państwo. Państwo próbuje też coraz bardziej „interweniować" w działalność gospodarczą poprzez oddziaływanie na podaż i popyt towarów. szpitali oraz w finansowaniu tej kategorii świadczeń. które określa się wspólnym mianem „opieka społeczna". Żaden z nich nie postawił jednak wprost pytania. że utrzymanie w nich niemal pełnego zatrudnienia jest pewne. w okresie rosnącego dobrobytu we wszystkich krajach zachodnich. jak zakładają liczni obserwatorzy.4 ---------Nowoczesne państwo W ostatnim stuleciu dokonały się istotne zmiany. Fakt ten jest w pewnej mierze konsekwencją wyjątkowo niefortunnego 83 . mogący zyskać poparcie. Rozszerzenie działalności państwa jest dostrzegalne w wielu dziedzinach. W latach sześćdziesiątych. o których dotychczas wspomniałem tylko mimochodem: zwiększyła się rola państwa w życiu społecznym.robocia w najbliższej przyszłości pozostanie wysoki lub będzie nawet wzrastał. -----. i to nie tylko przez zwolenników Marksa. na ile scenariusz bliski przewidywanemu przez Marksa ponad sto lat temu ma jeszcze dzisiaj znaczenie jako aktualny. Jednak na pewno nie jest to zjawisko tak nieuchronne. Angażuje się również w wiele innych aspektów życia społecznego: uczestniczy w zakładaniu i organizowaniu więzień.

czyli w sferze „społeczeństwa obywatelskiego". popierając interesy klasy panującej. Dla przedstawicieli głównego nurtu socjologii — przypomnijmy znowu Durkheima — państwo ma bardziej pozytywną i ważniejszą rolę do odegrania. Późniejszych myślicieli pogląd ten nie zadowalał. Claus Offe. czyli gospodarką. że bynajmniej nie jest ono narzędziem służącym do wyrównywania podziałów. która państwu przypisywała minimalne znaczenie. Socjologię marksistowską i niemarksistowską łączy wspólna przeszłość krytyki klasycznej teorii ekonomii. W pewnym stopniu unikanie badań nad państwem ma jednak głębsze korzenie intelektualne sięgające wieku XIX. co poniżej krótko omówię. Marks twierdził natomiast. Disorganised Capitalism. Pierwsi ekonomiści twierdzili. lecz z natury przyczynia się do ich utrzymywania. W tym przypadku państwo jest postrzegane jako zbiór przyjaznych instytucji. Cambridge 1985. że ekonomiści nie dostrzegają klasowego charakteru państwa. w jakim myśliciele dziewiętnastowieczni używali pojęcia „społeczeństwo obywatelskie". że klasowy charakter państwa polega w gruncie rzeczy na zapewnieniu przez * Zobacz zwłaszcza Nicos Poulantzas. marksiści próbują uzupełnić je bardziej szczegółowymi wnioskami. Jednym z pierwszych przejawów nowego zainteresowania państwem była książka Milibanda. tzn. W niektórych miejscach mówi się o państwie jako bezpośrednim instrumencie panowania klasowego. poświęcając większość energii krytyce wczesnej teorii ekonomicznej na jej własnym terenie. Państwo stwarza ramy prawne. państwo zostało nazwane „komitetem wykonawczym burżuazji". Różne komentarze Marksa dotyczące państwa kapitalistycznego idą w dwóch kierunkach. Dwaj inni wybitni autorzy w tej dziedzinie to Poulantzas i Offe*. w sferze stosunków produkcji kapitalistycznej. 85 . a występując przeciwko przedstawicielom innych klas społecznych. Państwo a klasy: nowe poglądy W ciągu ostatnich kilkunastu lat nowoczesne państwo stało się przedmiotem ożywionej dyskusji. że najważniejsze siły napędowe zmiany społecznej koncentrują się w produkcji. Political Power and Social Classes. Marks pozostawił właściwie tylko kilka fragmentarycznych tekstów na temat państwa. W innych kontekstach Marks zdaje się sugerować. London 1973 (1 wyd. zwłaszcza wśród autorów marksistowskich. Miliband i Poulantzas podjęli ze sobą bezpośredni dialog na temat sposobów analizy państwa. Rozszerzanie się działalności państwa jest koniecznym i korzystnym elementem rozwoju porządku społecznego nastawionego na postępującą reformę społeczną. Uważał. na przykład. W jednym z fragmentów. Uświadomiwszy sobie wyraźnie szczątkowy charakter uwag Marksa na temat państwa. Analizę państwa pozostawiono w kompetencjach dyscypliny zwanej „politologią" lub „naukami politycznymi". jak i nie84 marksiści interesowali się raczej domniemanymi efektami działalności państwa niż samym państwem. Zarówno marksiści. że socjologia powinna zajmować się społeczeństwem w znaczeniu.podziału w naukach społecznych. kontrolowanym wprost przez klasę kapitalistyczną. W żadnej z tych tradycji państwo nie było jednak przedmiotem systematycznych badań. 1968). które zapewniają ochronę umów gospodarczych i ogólnie dba o interesy społeczności. niż sądzili wcześni ekonomiści. Uważano mianowicie. rodziną i innymi instytucjami poza państwem. bezpośrednio zaangażowanych w likwidowanie podziałów i nierówności klasowych.

których możliwości oddziaływania na politykę rządową są dość ograniczone. Innymi słowy. w społeczeństwach zachodnich nie ma jednolitej „klasy rządzącej". które sformułowałem na wstępie tej książki. Sądzi mianowicie. Istnieją natomiast różne elity. Państwo może zainicjować politykę przeciwną krótkotrwałym interesom pewnych ugrupowań kapitalistycznych w celu obrony długotrwałego interesu utrwalenia systemu jako całości. Poulantzas rozwija tę myśl w swoich rozważaniach na temat państwa. Druga pochodząca od Marksa koncepcja zwraca uwagę na możliwość wyraźnych podziałów i tarć w kręgach rządzących społeczeństwa. Choć dyskusję Poulantzasa z Milibandem trudno nazwać szczególnie pouczającą czy owocną — jej uczestnicy zbyt często rozmijają się w tym. Choć może nie jest to od razu oczywiste. który był przedmiotem moich krytycznych uwag. pluralistów. która dokładnie zgadza się z poglądami Dahrendorfa i innych rzeczników teorii społeczeństwa przemysłowego. Pierwszy zakłada. która w dowolny sposób manipuluje państwem. że Miliband za bardzo stara się wykazać jedność elit w społeczeństwie kapitalistycznym na zasadzie podobnego wykształcenia. Przesadnie dostosowuje też teorię społeczeństwa przemysłowego i pluralizm polityczny do własnych kategorii. które wykorzystuje pierwszą. Decydujące znaczenie ma natomiast trwanie instytucjonalnego mechanizmu produkcji kapitalistycznej. próbując udowodnić. nazywa wprost aktorów społecznych „nośnikami sposobów produkcji". którą cechują podziały wewnętrzne. W konsekwencji jest to stanowisko łatwe do podważenia. pomiędzy tymi dwoma poglądami zachodzi fundamentalna różnica. stosunków rodzinnych. Ogólne stanowisko Poulantzasa choć niemarksistowskie. Jest to na pewno subtelniejsze ujęcie analizy państwa niż to. pozostający pod silnym wpływem „marksizmu strukturalistycznego" współczesnego francuskiego filozofa. Schemat Poulantzasa. Jednym z przykładów jest wprowadzanie przez rząd prawodawstwa skierowanego przeciwko trustom wbrew sprzeciwom kierujących przed86 siębiorstwami. „instrumentalną" interpretację Marksa. względną autonomię w stosunku do klasy kapitalistycznej. Louisa Althusse-ra. choć często czyni to w sposób niezręcznie zawiły i podatny na krytykę. W interpretacji pluralistycznej. kontaktów towarzyskich itp. które w dalszym ciągu pozostaje klasowe.biurokrację państwową ogólnej ciągłości kapitalistycznej produkcji. przy czym władza ta jest wykorzystywana do podtrzymywania ogólnych ram instytucjonalnych działalności kapitalistycznej. że u steru rządów znajduje się jednolita klasa posiadająca. państwo dysponuje w pewnym stopniu niezależną władzą. lecz tylko w określonych granicach. W pierwszej z powyższych interpretacji Marksa państwo wydaje się manipulowane przez klasę rządzącą. co mówią — bardzo dobrze wyjaśnia ona jednak pewne podstawowe zagadnienia. że nawet rozłamy w wyższych sferach nie świadczą jeszcze o słabnięciu dominacji klasy kapitalistycznej. Inaczej mówiąc. Poulantzas natomiast przypisuje państwu tzw. którzy chcą przeprowadzić połączenie firm w określonym sektorze gospodarki. ich „podwójne uwik87 . Do tej kategorii Poulantzas zalicza książkę Milibanda i na tej podstawie formułuje wobec niej krytyczne uwagi. że klasa panująca jest jednolitą formacją społeczną. to typ rozumowania często atakowany przez tzw. Poulantzas twierdzi tymczasem. bardzo zbliża się do pewnych elementów tego modelu socjologii. Rozłamy są zjawiskiem normalnym. Ludzie nie są traktowani jako podmioty obdarzone wiedzą. działanie człowieka tłumaczy jako rezultat uwarunkowań społecznych.

Najlepszym sposobem wyjaśnienia specyficznych cech państwa kapitalistycznego jest dokonanie porównania z innymi typami państwa. Myślę. choć wyrażamy je za pomocą innych sformułowań niż te. państwo i klasa panująca stanowili jedno. jednak tylko pod warunkiem odrzucenia deterministycznego stanowiska Poulantzasa. a zarazem podstawową przyczynę ograniczonego lub „względnego" charakteru owej autonomii. Jest to siła zorganizowanej klasy robotniczej wyrażona zarówno przez siłę związków zawodowych. na ile i wobec czego jest względna. opisane w poprzednim 88 89 . Najbardziej są ich świadomi urzędnicy państwowi i dlatego ciągle angażują się w próby „zarządzania" gospodarką. przytoczone w rozdziale wstępnym. że można to wyjaśnić. dlaczego źródłem sprzeczności pomiędzy państwem a klasą kapitalistyczną są bardzo często konflikty wewnątrz-klasowe: polityka państwowa może popierać jeden sektor kapitału kosztem innego. co Marks mówił o państwie. Przedstawiciele klasy panującej kierujący przedsiębiorstwami handlowymi i przemysłowymi dość często biorą bezpośredni udział w rządzeniu. Nie wiadomo dokładnie. choć nie sprawuje nad nią bezpośredniej kontroli. The capitalist state: a reply to Nicos Poulantzas. Zyski państwa zależą w kapitalizmie od pomyślności przedsięwzięć gospodarczych. Żadnego z tych zjawisk nie można jednak lub nie należy interpretować mechanicznie. Autonomia działania części administracji państwowej jest zatem mocno ograniczona wskutek uzależnienia od gospodarki kapitalistycznej stanowiącej instytucjonalny wyznacznik autonomii państwa. Chciałbym jednak zwrócić uwagę na jeszcze jeden element o bardzo istotnym znaczeniu dla autonomii państwa. Ten wątek chciałbym nieco rozwinąć. wczesnego marksisty z przełomu wieków: „Klasa rządząca nie rządzi". W tych ostatnich reprezentanci klasy rządzącej na ogół tworzyli zarazem administrację państwową. Na ogół jednak zarządzanie przemysłem i administracja państwowa są od siebie instytucjonalnie oddzielone. Zacytujmy często przytaczaną wypowiedź Karola Kautsky'ego. dotyczy on bezpośrednio istoty państwa. Państwo próbuje jednak radzić sobie z wpływami zorganizowanego świata pracy. Poulantzas wyjaśnia. Państwo nie mogłoby przetrwać bez powodzenia w działalności przemysłowej. która jest domeną klasy kapitalistów. Rosnąca ingerencja państwa w życie gospodarcze jest jednym ze sposobów oddziaływania administracji na zasady funkcjonowania działalności gospodarczej. jakie istniały w historii. Miliband trafnie zauważa. 1970. W jaki sposób państwo osiąga „względną autonomię". dzisiaj trudno byłoby tak o nich powiedzieć. „New Left Review". są w pewnym sensie zgodne z powyższą formułą. na czym opiera się względna autonomia państwa. * Ralph Miliband.łanie" w społeczeństwo jest nie uświadomione. czyli państwami agrarnymi czy imperiami. Jeśli w pierwszych latach kapitalizmu przemysłowego działania te nie miały większego znaczenia. można jednak również wyciągnąć z niej wnioski wyjaśniające ideę względnej autonomii. Do tej pory jesteśmy na ogół zgodni z poglądami Poulantzasa. że Poulantzas ulega swoistej tendencji „strukturalnego superdeterminizmu" bez względu na to. ponieważ tak samo jak argumenty teoretyczne. jak i przez wpływy partii pracy lub partii socjalistycznych na sprawowanie władzy państwowej. W społeczeństwach kapitalistycznych jest inaczej. Obie wersje tego. o której mówi Poulantzas i na czym ona polega? Wypowiedzi Poulantzasa są w tej materii zawiłe i niejasne. czy potwierdza on swoją słuszność w dalszej części wywodu*. nr 59. którymi on się posługiwał. Nie tylko marksiści uświadamiają sobie zaburzenia i kryzysy nękające gospodarkę kapitalistyczną. Konflikty i przeobrażenia.

rozdziale. W rzeczywistości państwo znajduje się pod naciskiem dwóch wewnętrznie sprzecznych. antagonistycznych wpływów. Teoretycy społeczeństwa przemysłowego skłonni są traktować je jako trwałe osiągnięcia. z których korzystają przede wszystkim niższe warstwy społeczne (np. służące utrzymywaniu stabilnego liberalnodemokratycznego ustroju przemysłowego. Tymczasem zarządzający życiem gospodarczym — menedżerowie i klasa kapitalistyczna — skłonni są opierać się dążeniom państwa do zapewnienia dochodów umożliwiających świadczenie usług publicznych. z kolei. który wchodzi na rynek. Towar (commodity) to produkt lub 90 usługa. Nowoczesne państwo angażuje się w liczne działania. Argumentacja przedstawiona przez Offe'a jest w zasadzie zgodna z tym. Partie pracy i partie socjalistycznie dążą do tworzenia lub prowadzenia polityki upowszechniającej stosunki „nieutowarowione". jak i przez innych (np. że skutkiem tych uwarunkowań jest stałe napięcie pomiędzy tym. m. którymi nie może bezpośrednio kierować. Usługi. Offe twierdzi. „państwo dobrobytu" zaś jest tworem dosyć kruchym. które państwo ma za zadanie organizować. nie spowodowały po prostu „wcielenia" klasy robotniczej do nie zmienionych instytucji gospodarczych i politycznych. choć nie wywołały przewidywanych przez Marksa rewolucyjnych przewrotów.in. muszą być opłacane z dochodów osiąganych pośrednio. 91 . jest wiele takich. choć druga z nich jest słuszniejsza. któremu można nadać cenę. Występuje to m. co na temat znaczenia praw obywatelskich i natury „państwa dobrobytu" powiedziano w rozdziale poprzednim. W tym miejscu można posłużyć się pismami Offe'a jako dogodną korektą. w opiekę społeczną. tworzenie i utrzymywanie sprawnej sieci dróg). Dzieje się tak dlatego.in. które można kupić lub sprzedać. poprzez podatki. w przypadku polityki pożyczek państwowych na opłacenie kosztów nauki lub działań sprzyjających rozwojowi sektora lecznictwa prywatnego. ponieważ niektóre rządy konserwatywne z dawno nie notowaną stanowczością podejmują obecnie próby ponownego urynkowienia obszarów świadczeń społecznych. zdobyte prawa obywatelskie zmieniły równowagę władzy w państwie. próbują zachować relacje „urynkowione". ale również w wiele innych usług wykonywanych dla wspólnoty jako całości. popierane przede wszystkim przez klasę wyższą i średnią. zorganizowanie ich według innych kryteriów niż ekonomiczne. Według Offe' a pojmowanie państwa w kategoriach którejkolwiek z wymienionych wyżej interpretacji Marksa nie jest właściwe. Partie konserwatywne. Jakkolwiek jednak starałoby się „zarządzać" wzrostem gospodarczym. co nazywa utowarowieniem (commodificatiori) i odtowarowieniem (decommodificatiori) stosunków społecznych. Moim zdaniem natomiast są to zjawiska raczej uwikłane na stałe w konflikt klasowy niż go likwidujące. świadczenia socjalne). a nawet dokonywać ich powtórnego utowarowienia. „Odtowarowienie" oznacza usunięcie z rynku stosunków społecznych. stąd stosunek „utowarowiony" oznacza stosunek. że obok usług pożądanych zarówno przez klasę panującą. Przykładem może być wspomaganie możliwości zdobywania wykształcenia lub bezpłatna opieka szpitalna dla każdego. widzą w nich oni efektywne rozwiązanie konfliktu klasowego w jakimkolwiek znaczeniu zbliżonego do analizowanego przez Marksa. czyli od procesów. jego dochody są w zasadzie uzależnione od majątku wytwarzanego przez kapitał należący do właścicieli prywatnych lub korporacji. W klimacie politycznym dzisiejszego konserwatyzmu można dostrzec to wyraźniej niż jeszcze kilkanaście lat temu.

92 93 . Typ idealny to „jednostronne przejaskrawienie" pewnych aspektów rzeczywistości. Jedną z wyróżniających cech kapitalistycznej działalności gospodarczej jest według Webera jej zrutynizowany charakter: produkcja zależy od rachunku zysków i wydatków w postaci przeliczania nakładów surowców i siły roboczej w stosunku do poziomu uzyskanych dóbr. Weberowski opis biurokracji jako typu idealnego zawiera zatem cały zestaw cech. Pierwszy z nich dotyczy uwzględnienia szerszego kontekstu w rozwoju kapitalistycznych przedsiębiorstw. którym należy poświęcić szczególną uwagę. Weber znacznie silniej niż Marks akcentuje wczesny rozwój biurokratycznego aparatu państwowego jako warunek szerzenia się kapitalizmu. Przed Weberem pojęcia „biurokracja" używano ogólnie w znaczeniu „biurokracji państwowej". s. 2. z których czerpie marksizm. Jest to. Związek pomiędzy tymi dwoma czynnikami ustanawiają normy nazwane przez Webera „racjonalnolegalnymi". Normy racjonalno-legalne mogą rządzić gospodarką kapitalistyczną. według słynnej charakterystyki Webera z jego głównego dzieła Wirtschaft und Gesellschaft (Gospodarka i społeczeństwo). w innych organizacjach streszczają się w sformalizowanych regułach postępowania w różnych kwestiach. któremu przypisywał podstawowe znaczenie w swoim podejściu do nauk społecznych. Eamomy und Society. przyjmując bezosobowe zasady. czyli w odniesieniu do funkcjonariuszy państwowych. Jednym jest związek państwa z biurokracją lub ogólniej z władzą administracyjną. Cechy te obejmują hierarchię władzy w postaci piramidy zależności obowiązków służbowych. Berkeley 1978. Jest jednak w teorii społecznej pewna ważna postać. lecz według Webera mają znacznie szersze zastosowanie w administracji wszelkich organizacji biurokratycznych. Stworzenie systemu prawnego * Max Weber. które rzadko lub wcale nie występują w formie całkowicie rozwiniętej w jakiejkolwiek prawdziwej organizacji*. „typ idealny" — pojęcie. t. Weber uważa za nieprzypadkowe. Trudno również skorzystać w tym przypadku z interpretacji podsuwanych przez teorię państwa przemysłowego. ponieważ są one zbyt silnie zakorzenione w tych samych tradycjach myślenia. Według Webera rozwój biurokracji jest ściśle związany z rozwojem kapitalizmu. Mowa o Maxie Weberze. 956-994. do którego można przyrównywać rzeczywistość. Taką zrutynizowaną formę można osiągnąć jedynie. ich formalne kwalifikacje będące warunkiem zatrudnienia. W pracach Webera w dalszym ciągu biurokrację wiąże się przede wszystkim z państwem. Organizacja biurokratyczna charakteryzuje się specyficznymi cechami. w dwóch kontekstach ich dyskusje wydają się jednak ograniczone. że początki gospodarki kapitalistycznej w Europie zbiegły się z wynalazkiem podwójnej księgowości. W rozważaniach Webera o związkach pomiędzy kapitalizmem a biurokracją wy stępują dwa elementy. które określają procedury i umożliwiają dokładny rachunek ekonomiczny. W państwie zostają ujęte w formalny system skodyfikowanych przepisów prawnych. zatrudnienie urzędników za wynagrodzeniem w wymiarze pełnoetatowym. której poglądy ułatwiają zrozumienie tych kwestii.Państwo a biurokracja Choć autorzy marksistowscy pomogli bardzo wydatnie w przeprowadzeniu analizy nowoczesnego państwa w wymienionych wyżej aspektach. było to konkretne narzędzie rachunku ekonomicznego niezbędnego do zrutynizowania działalności gospodarczej. drugim natomiast związek państwa z narodem oraz państwa narodowego z siłą militarną i przemocą. jednak jej pojęcie zostało znacznie rozszerzone i odnosi się do każdej formy dużej organizacji.

Bardziej znaczący w rozważaniach Webera. W dzisiejszych dużych społeczeństwach. Z samej natury biurokracja pobudza centralizację władzy w rękach mniejszości. Robotnicy-przemysłowi w zakładach kapitalistycznych nie posiadają na własność środków produkcji i nie mają nad nimi formalnej 94 kontroli. Współczesna demokracja umożliwia jednostkom poprzez wybory pewien wpływ na elity rządzące. nie może być jednak mowy o przywróceniu form „demokracji uczestniczącej". w każdym razie w stosunku do zagadnień omawianych w tym rozdziale. Robotnicy mieli odzyskać kontrolę nad środkami produkcji. mogły jednoczyć się fizycznie w celu wywierania nacisku politycznego. Weber podkreśla. Analiza Webera jest dla tej koncepcji ogromnym zagrożeniem. a złudna swoboda „wolnej pracy najemnej" miała ustąpić miej sca prawdziwym swobodom zdemokratyzowanego przemysłu. Max Weber and the Theory of Modem Politics. Nowoczesny system demokratyczny zakłada wysoki poziom biurokratyzacji administracji państwowej. w których większość pracowników jest tylko „trybami w maszynie" to cecha biurokratyzacji w ogóle. Pozbawienie robotników kontroli nad środkami produkcji nie ogranicza się do firmy kapitalistycznej. jak i ograniczonego charakteru demokracji burżuazyjnej. Oczywiście to wszystko miało się zmienić z nadejściem socjalizmu poprzez zlikwidowanie własności prywatnej i klas. w której udział zwykłych obywateli jest znacznie ograniczony. 95 . podważając tezę. a także dotyczy udziału we władzy państwowej. Weber twierdzi. gdzie dyskryminowane grupy ludności. masowe partie polityczne również wykazują tendencję do silnego zbiurokratyzowania. Przyczynia się bowiem do dalszego rozszerzania się biurokracji: centralne kierowanie życiem gospodarczym ujmowane w programach socjalistów pociąga za sobą większą biurokra* Patrz David Beetham. wydaje się jednak wątek skutków związków kapitalizmu. Do zorganizowania masowych wyborów konieczny jest utrwalony system „racjonalno-legalny" połączony z procedurami biurokratycznymi zapewniającymi właściwy przebieg działań koordynujących i administracyjnych.i gwarantowanego systemu pieniężnego. niezależnie od deklaracji otwartości i demokratycznych zasad działania. Zdaniem Webera socjalizm jeszcze pogarsza sytuację. Marks twierdził natomiast. jak wielkie szpitale czy uniwersytety. W tej kwestii Weber rzuca wyzwanie marksistom. zarządzanego przez państwo. że w społeczeństwie kapitalistycznym pozbawienie ludności kontroli nad środkami produkcji jest powodem zarówno dominacji klasy wyzyskującej. Co więcej. taki model demokracji jest nie do zrealizowania. elitaryzmu demokratycznego. dlatego nie skończy się z zanikiem kapitalizmu. że społeczeństwo socjalistyczne może stworzyć ustrój bardziej demokratyczny. Weber był jednym z twórców teorii tzw. Według Webera utrata kontroli nad procesami pracy i redukcja pracy do rutynowych operacji. w której ludzie mają większą kontrolę nad swoim losem*. Nie jest to jednak cecha specyficzna przemysłu: to samo dzieje się na niższych poziomach wszelkich organizacji biurokratycznych. która znajduje się na czele organizacji. stanowiło konieczny czynnik rozwoju produkcji kapitalistycznej na większą skalę. że ideały demokracji narodziły się w niewielkich społeczeństwach. że biurokracja i demokracja pozostają wobec siebie w stosunku paradoksalnym. Cambridge 1985. z rozwojem biurokracji. powstałego jako odrębny typ społeczeństwa. niż jest to możliwe dla liberalnej demokracji kapitalistycznej. gdzie prawa obywatelskie obejmują niemal wszystkich. Współczesna epoka jest erą „polityki machiny partyjnej". należące do „obywateli".

niż mieli przedtem. Również są to robotnicy zatrudnieni przy wysoce zintegrowanych liniach produkcyjnych. że wszyscy aktorzy społeczni działają świadomie i nie są tylko biernymi odbiorcami czynników bez reszty * Por. Ani rosnąca skala społeczeństw lub organizacji w ich obrębie (na które zwraca szczególną uwagę Michels). ani nasilająca się biurokratyzacja (akcentowana z kolei przez Webera) nie musi konieczne powodować konsekwencji zakładanych przez obu autorów. Uwagi krytyczne Poglądy Webera należy potraktować bardzo poważnie jako przekreślenie oczekiwań. gdyż w wielkich organizacjach władza nieuchronnie skupia się w rękach niewielu. bardzo blisko związane z tym. Robert Michels*. Zintegrowane linie produkcyjne są bowiem szczególnie narażone na straty w wyniku skoordynowanej akcji niewielkich grup robotników. Z kilku ważnych powodów interpretacja nadciągającego zagrożenia rządami biurokracji nie może być jednak przyjęta bez zastrzeżeń. mówimy oligarchia". Po pierwsze. New York 1974. w kontekście systemu wielopartyjnego okazuje się jednak lepszy niż nic. choć kapitalizm zmierza w kierunku monopolu lub oligopolu. Są to m. zachowuje charakter konkurencyjny na tyle. W rzeczywistości jednak przy ścisłej koordynacji pracy robotnicy zyskują pod pewnymi względami większą władzę. Żelazne prawo oligarchii nie jest jednak ani żelaznym * Robert Michels. gdzie kontrola procesów pracy z konieczności znajduje się całkowicie poza ich zasięgiem. 96 97 . Połitical Parties. niż obserwuje się to w społeczeństwach kapitalistycznych. zwłaszcza Harry Braverman. nawet o nastawieniu marksistowskim*. Nietrudno to zresztą wykazać. że w wyniku reformy lub rewolucji państwo kapitalistyczne będzie mogło sprostać wysokim wymaganiom sprawiedliwości i wolności. ani nawet wyrażonym w niezręcznej formie. Uczeń Webera. Lahor and Monopoty Capital. że postęp biurokracji powoduje jednokierunkowe odsuwanie od władzy niższych poziomów organizacji. czyli wzrostu megakorporacji oraz zwiększającej się ingerencji państwa w życie gospodarcze. czyli do wniosku równie pesymistycznego jak Weber i Michels. Jeszcze raz okazuje się. Jak twierdzi Michels „mówiąc organizacja. Wprawdzie „elitaryzm demokratyczny" jest tylko ograniczoną formą partycypacji politycznej.tyzację państwa. doszli do wniosku. Niektórzy teoretycy. zupełnie wykluczoną w sytuacji centralnej kontroli produkcji. Uważa jednak. Niektóre grupy robotników zyskały jednak dzięki temu znacznie większą władzę. Rozważmy dwa przykłady. że w demokracji liberalnej pozostaje przynajmniej pewna otwarta przestrzeń nie pochłonięta przez biurokrację. jak ważne znaczenie socjologiczne ma założenie. którą nazywa „żelaznym prawem oligarchii". aby zapewnić konsumentom pewną wolność wyboru. lecz słusznym uogólnieniem. pracownicy służb publicznych lub zatrudnieni przy produkcji i dystrybucji energii. Demokrację i kapitalizm Weber ocenia ogólnie negatywnie. niemieckie 1911). ponieważ pracują w szczególnie strategicznych sektorach gospodarki. co jest efektem połączenia wspomnianych wyżej czynników. prawem. Co więcej. błędne wydaje się założenie Webera. że takie miejsca pracy uniemożliwiają robotnikom kontrolę nad pracą. nadaje poglądom Webera ogólną formułę. Dzisiejsza gospodarka jest o wiele bardziej scentralizowana niż pięćdziesiąt lat temu. co powiedzieliśmy wcześniej o klasach i państwie. London 1968 (wyd.in.

które zasilając gwałtowne nurty przemian. jak zakładał to Weber. ruchy społeczne. że w organizacjach biurokratycznych. prawo wyborcze stało się ważnym środkiem prowadzącym do zmiany w tych społeczeństwach. przynajmniej od XVIII wieku. jaką robotnicy mogą sprawować w sferze przemysłu. splata się z oddziaływaniem ruchów społecznych. 99 .warunkujących ich losy. Weber nie dostrzega istoty Marksowskiej krytyki państwa kapitalistycznego. blokowanie określonych działań lub inny rodzaj sabotażu). The Pursuit ofthe Millenium. rolę „ruchów chiliastycznych" w średniowieczu*. gdzie każdy jest obywatelem. Z analizy Marksa wynika. które pojawiły się jako reakcja na istniejący porządek. w której bynajmniej nie zawsze przegrywają jednostki zajmujące niższą pozycję. że poglądy Webera czy Michelsa nie mają żadnej wartości. ani niższe warstwy „białych kołnierzyków" nie mają formalnych praw uczestniczenia w kształtowanej odgórnie polityce gospodarczej. London 1962. zachodzą mniej lub bardziej stałe procesy „przetargowe". często wywołują ogólny przewrót lub znoszą utrwalone sposoby zachowania. Weber zwraca uwagę na przeciwieństwa pomiędzy stałymi. Chodzi jednak o to. a zatem i w państwie. Jeżeli podwładni często mają już możliwość wywierania znaczącego nacisku za pomocą środków negatywnych. Władza jest zazwyczaj przedmiotem aktywnej walki. Nie oznacza to jednak bynajmniej. Dzisiejsze społeczeństwa socjalistyczne w Europie Wschodniej (z pewnymi wyjątkami. Podobnie jak badania nad państwem i biurokracją. regularnymi wzorcami organizacji biurokratycznej a bardziej bezkształtnym i ulotnym charakterem ruchów masowych. że ich władza będzie się zwiększać poprzez rozszerzenie praw obywatelskich na sferę przemysłową. Jak już wspomniałem. Ruchy społeczne można określić jako formy wspólnego działania w dążeniu do zasadniczych przeobrażeń niektórych aspektów istniejącego porządku społecznego. Ruchy te miały * Norman Cohn. jak jugosłowiański eksperyment samorządów robotniczych czy działalność Solidarności w Polsce) trudno uznać za dobry przykład w tym względzie. Ruchy społeczne definiuje jako dynamiczne wpływy. Trudno jednak zaprzeczyć. Szczególne znaczenie tego faktu w omawianym kontekście polega na tym. od „gospodarki". Ani „niebieskie kołnierzyki". jest negatywna: opiera się na kolektywnej odmowie pracy lub innych sposobach jej zakłócania (oddziaływanie na płynność linii produkcyjnej. Inaczej mówiąc. Wyróżniającą cechą rozwiniętych społeczeństw kapitalistycznych pozostaje oddzielenie „polityki". wskazują bowiem rzeczywiste i dość powszechne tendencje. tak i socjologia ruchów społecznych wiele zawdzięcza pionierskim pracom Maxa Webera. uzasadnione jest oczekiwanie. że dotyczy to zwłasz98 cza zakładów przemysłowych. Moim zdaniem koncentrując się na problemach panowania biurokracji. W czasach przednowożytnych można wyróżnić kilka bardzo ważnych typów ruchu społecznego. choć niekoniecznie uniwersalnie związane z biurokracją lub rosnącą skalą organizacji społecznej. że Marks i wielu jego kontynuatorów nazbyt entuzjastycznie wypowiadało się o możliwościach skutecznej instytucjonalizacji form demokracji uczestniczącej w przewidywanym ustroju socjalistycznym. możliwość osiągnięcia form „demokracji uczestniczącej" we współczesnych społeczeństwach nie jest bynajmniej tak jednoznacznie wykluczona. Cohn omawia np. że władza. Państwa. rewolucje Historia nowoczesnych państw.

głównie cele religijne, były inspirowane ambicją utworzenia Królestwa Bożego na Ziemi. Inne formy przednowożytnych ruchów społecznych były w swoich dążeniach znacznie bardziej świeckie. W Europie końca średniowiecza wybuchały liczne powstania chłopskie, zwykle powodowane brakiem żywności lub wysokimi podatkami. Istnieje wyraźna różnica pomiędzy ruchami religijnymi i świeckimi w społeczeństwach tradycyjnych a ruchami społecznymi, które miały dramatyczny wpływ na rozwój nowoczesnych państw w dwóch ostatnich stuleciach. Odmienność tę ilustruje dokonywane przez niektórych autorów rozróżnienie pomiędzy ruchami o charakterze buntu z jednej strony a ruchami o charakterze rewolucji społecznej z drugiej. Powstania chłopskie uważa się za bunty w tym sensie, że nawet gdy zmierzają do pozbawienia władzy grupy możnych lub monarchy, nie przewidują głębszych procesów reformy instytucjonalnej. Nawet wiara w nadejście „roku tysięcznego", podsycana cytatami z Biblii, ma niewiele wspólnego z dostrzeganiem potrzeby lub możliwości reformy panującego systemu władzy. Ruchy rewolucyjne natomiast mają na celu radykalną świecką transformację społeczną i generalnie związane są z epoką współczesną. Ruchy te powstały dopiero, gdy narodziła się idea powszechnych praw obywatelskich, połączona z hasłami równości i demokracji. Pojęcia te sięgają korzeniami starożytności, natomiast kształt bardziej współczesny przybrały już w XVII wieku. Jednak dopiero od końca XVIII wieku zostały systematycznie przejęte przez ruchy zmierzające do radykalnej innowacji społecznej i politycznej. W pierwszym rozdziale wspomniałem o głębokim wpływie rewolucji amerykańskiej oraz francuskiej na procesy zmiany w XIX i XX stuleciu. Na tym polega podstawowy sens twierdzenia, że w dzisiejszym świecie wszyscy żyjemy w „społecznościach rewolucyjnych". Żadne ze społeczeństw nie uniknę100

ło skutków „dwóch wielkich rewolucji", większość krajów w ciągu ostatnich dwustu lat przeżywała przynajmniej jedną główną fazę rewolucji politycznej. Począwszy od przełomu XIX i XX stulecia, integralną częścią tych przemian był oczywiście marksizm. Większość rewolucji społecznych w XX wieku korzystała z wpływów lub inspiracji którejś wersji myśli marksistowskiej. Właśnie pod tym względem marksizm różni się od innych idei teoretycznych w naukach społecznych — jest narzędziem służącym kolejnym sekwencjom zmian społecznych w makroskali, które dokonują się dzięki powstawaniu opozycyjnych ruchów społecznych. Interpretacje natury i konsekwencji rewolucji społecznych są bardzo zróżnicowane, czemu trudno się dziwić w przypadku zjawiska tak brzemiennego w skutki. Pośród najbardziej znanych perspektyw rewolucji społecznej i ruchów rewolucyjnych należy wymienić koncepcje Tilly'ego i Skocpol*. Tilly stara się analizować procesy zmiany rewolucyjnej w ramach ogólnej teorii mobilizacji ruchów społecznych w epoce współczesnej. Cechą charakterystyczną świata, natchnionego hasłami zaangażowania i partycypacji politycznej, jest tendencja do aktywnego mobilizowania się grup w celu realizacji własnych interesów i ideałów. Ruchy społeczne są środkami mobilizacji zasobów grupowych rozproszonych w określonym ustroju społecznym lub aktywnie ograniczanych przez władze państwowe. Tilly twierdzi, że ruchy rewolucyjne są podtypem działań kolektywnych w warunkach, które określa mianem suwerenności rozproszonej {multiple sovereignty), czyli sytuacji, gdy państwo z jakichś powodów nie ma pełnej kontroli nad dziedziną, którą pozornie zarządza. Przejawy suwerenności rozpro* Charles Tilly, From Mobilisation to Revolution, Reading, MA 1978; Theda Skocpol, States andSocial Revolutions, Cambridge 1979.

101

szonej mogą pojawiać się w wyniku wojny zewnętrznej, konfliktów wewnętrznych lub obu tych czynników. Rewolucja rosyjska w 1917 roku dokonała się w warunkach zaangażowania państwa w pierwszą wojnę światową, która spowodowała straty terytorialne i doprowadziła do głębokich wewnętrznych rozłamów politycznych. Ruchy rewolucyjne zwykle przybierają na sile w sytuacji suwerenności rozproszonej, jeśli aktualny rząd próbuje sprawować władzę środkami przymusu. Czasami wiąże się to z nagłą odmową lub niemożnością zaspokojenia przez rząd potrzeb dużych grup ludności, które dotychczas korzystały ze świadczeń państwa. Taka sytuacja wystąpiła we Włoszech po pierwszej wojnie światowej, gdy demobilizacja ponad dwóch milionów mężczyzn w połączeniu z nagłym zniesieniem wojennego racjonowania żywności i kontroli cen postawiła państwo wobec problemu rywalizacji radykalnych ruchów zarówno na lewicy, jak i na prawicy. Skocpol odmiennie ocenia te same zjawiska. Tilly skłonny jest twierdzić, że ruchy rewolucyjne kierują się świadomym, celowym dążeniem do realizacji własnych interesów i że sposoby dokonywania zmiany rewolucyjnej są „skuteczne", jeżeli prowadzą do urzeczywistnienia tych interesów. Skocpol natomiast uważa, że są to ruchy przeważnie mniej jednoznaczne i zdecydowane w swoich zamierzeniach, a zmiana rewolucyjna w makroskali jest w dużym stopniu niezamierzoną konsekwencją podejmowanych przez grupy i ruchy społeczne prób osiągania celów bardziej fragmentarycznych. Rewolucje społeczne w historii współczesnego świata — Skocpol koncentruje się na rewolucji francuskiej, rosyjskiej i chińskiej — nastąpiły wskutek pojawienia się pewnych strukturalnych warunków zmiany w dotychczasowym konkretnym systemie władzy. Autorka podkreśla również szczególne znaczenie kontekstu międzynarodowego w tworzeniu warunków prowadzą102

cych do zmiany rewolucyjnej. Twierdzi, że kryzysy rewolucyjne we wszystkich trzech badanych przez nią przypadkach nastąpiły, gdy dotychczasowe rządy, za każdym razem były to monarchie autokratyczne, nie mogły sprostać wymaganiom zmieniającej się sytuacji międzynarodowej, a owa niewydolność pogarszała się jeszcze wskutek wewnętrznych podziałów klasowych. Władze państwowe nie potrafiły przeprowadzić programów reformy wewnętrznej ani pobudzić szybkiego wzrostu gospodarczego, aby oprzeć się zagrożeniom militarnym ze strony innych państw, które z powodzeniem dokonały tych zmian. Powstałe konflikty nasiliły napięcia wewnętrzne do tego stopnia, że spowodowało to załamanie istniejącej struktury państwowej, wywołując trwały kryzys polityczny, wykorzystany przez pojawiające się ruchy społeczne. Jak pisze Skocpol, sytuacja rewolucyjna nie nastąpiła ze względu na przemyślane działania w tym kierunku ani ze strony zdeklarowanych rewolucjonistów, ani ze strony obdarzonych władzą polityczną grup starego reżimu. Rewolucyjne kryzysy polityczne, których kulminacją było załamanie się administracyjne i polityczne, pojawiły się raczej dlatego, że dotychczasowe imperia znalazły się w kleszczach dwóch przeciwnych sił: zwiększonej konkurencji militarnej bądź ingerencji z zewnątrz oraz ograniczeń narzucanych działaniom monarchy przez istniejące agrarne struktury klasowe i instytucje polityczne*. Skocpol z pewnością słusznie podkreśla, że główne rewolucje społeczne nie były po prostu końcowym rezultatem celowo zorganizowanych ruchów zmierzających do obalenia dotychczasowego stanu rzeczy. Wydaje się jednak, że prze* Theda Skocpoi, op. cit., s. 285.

103

ciwstawienie celowych form zmiany społecznej oraz form wynikających z przesunięć „strukturalnych" jest zbyt daleko idące. Wbrew pozorom jej teoria wcale nie różni się tak bardzo od poglądów Tilly'ego. Współczesne ruchy społeczne w ogóle, a ruchy rewolucyjne w szczególności polegają bowiem mimo wszystko na niezwykle silnej i bardzo skutecznej koordynacji działań ludzkich w służbie zbiorowym celom lub interesom. Historia niekoniecznie daje się nagiąć ku tym celom, wiele cech współczesnego świata powstało we wzajemnym oddziaływaniu takich właśnie form społecznej mobilizacji i ich nieprzewidzianych konsekwencji.

-------- 5 ---------Miasto: urbanizacja i życie codzienne
Miasta przedkapitalistyczne i nowoczesne Zastanówmy się raz jeszcze nad trwałością zmian, które przekształciły współczesny świat. Gospodarka kapitalistyczna na szerszą skalę datuje się dopiero mniej więcej od XVI wieku, kapitalizm przemysłowy zaś zaledwie od końca XVIII wieku, w dodatku tylko na ograniczonym skrawku świata. Jednakże w ciągu dwustu lat, które upłynęły od roku 1780, dokonały się znacznie głębsze przeobrażenia życia społecznego niż w całej długiej historii człowieka do tego czasu. Jak zauważyłem w rozdziale pierwszym, nigdzie nie jest to bardziej widoczne jak w charakterze i rozszerzaniu się współczesnego życia miejskiego. W poznawaniu roli współczesnego miasta szczególnie istotny jest historyczny aspekt wyobraźni socjologicznej. Poniżej postaram się wskazać, w jakim ważnym sensie miasto stało się środowiskiem życia nas wszystkich w rozwiniętych społeczeństwach kapitalistycznych. Bardzo trudno bowiem wyobrazić sobie życie społeczne ludzi nawet dwieście lat temu, choć pozostały jeszcze duże obszary świata, gdzie nadal dominują tradycyjne style życia. W cywilizacjach przednowoczesnych miasto było na ogół 105

Znaczenie tych zjawisk nie jest wyłącznie ilościowe mimo silnie zaznaczającej się tendencji do takiego ujęcia tego problemu w literaturze. lecz ruch ten był tylko częścią szerszego kompleksu zmian oddziałujących na samą naturę życia miejskiego. Implikacje powyższych uwag staną się jasne. Najludniejsze mają po 14 milionów mieszkańców. Po raz pierwszy w nowoczesnych czasach zastosowano je w odniesieniu do północno-wschodniego wybrzeża Stanów Zjednoczonych. Miasta były zazwyczaj otoczone murami. mianowicie ponad 500 000. W miastach przedkapitalistycznych życie toczyło się powoli. które podkreślały ich zamknięty charakter i oddzielały od wsi. a zwykli ludzie pozostawali przeważnie wierni podobnym tradycjom jak ich ziomkowie żyjący na wsi. Około 250 miast ma więcej mieszkańców niż do niedawna największe miasta w historii. i wzrasta w dalszym ciągu. Glencoe 1960. to życie miejskie zostało poddane władzy „megalopolis". kiedy bliżej przyjrzymy się wiodącym teoriom socjologicznej analizy miasta. Wielu autorów traktuje bowiem urbanizację związaną z kapitalizmem przemysłowym po prostu jak zwyczajne zjawisko przenoszenia się ludności wiejskiej do miast. Jak już wspomniałem. przy czym znaczna część populacji osiedla się w miastach (patrz s. a także spełniały funkcję obronną. Na obszarze zamieszkiwanym przez 40 milionów ludzi gęstość zaludnienia wynosi ponad 700 osób na milę kwadratową. Centralny obszar w tradycyjnych miastach zajmowała zwykle świątynia. według dzisiejszych norm ówczesne miasta były niewielkie. będącego przedmiotem zazdrości wszystkich cywilizacji. The Preindustrial City. pałac i targowisko. Oczywiście taki proces zachodził. centrum ceremonialnohandlowe otaczały czasami dodatkowe mury wewnętrzne. Choć niektóre z miast połączono skomplikowanym systemem dróg. We współczesnym użyciu słowo „megalopolis" ma niewiele wspólnego z tamtą utopią. podziałom przestrzeni miejskiej. Statystyki są znaczące. Miasta nie mają murów. Mimo wielu krytycznych recenzji książka Sjoberga jest w swojej dziedzinie pozycją klasyczną i zawiera dużo cennych spostrzeżeń. których liczba mieszkańców przekracza 100 tysięcy. Mamy dzisiaj na świecie około 1700 miast. Podobną liczbę ludności i gęstość zaludnienia ma rejon Wielkich Jezior w Stanach Zjednoczonych i Kanadzie. Gideon Sjoberg. głównie związane z działalnością militarną lub handlową. niewiele osób odbywało podróże. sztuki i kosmopolitycznej kultury. Miasta były ośrodkami nauki. którzy planowali utworzenie nowego miastapaństwa. Jeśli współczesna gospodarka jest zdominowana przez megakorporacje. lecz z tych dóbr korzystała zawsze tylko nieliczna elita.wyraźnie odgraniczone od wsi. 16). 106 107 . Z pewnością nietrudno o przesadę w wyliczaniu wspólnych cech miast przednowoczesnych*. Słowo to pochodzi z greckiego i zostało wprowadzone przez peloponeskich polityków-filozofów. Liczba ludności świata ogromnie wzrosła w ciągu ostatnich dwustu lat. których chyba najwyraźniejszym symbolem było zniknięcie murów miejskich. Pewne wyróżniające cechy miast występowały jednak niewątpliwie w większości form społeczeństwa jeszcze przed rozwojem kapitalizmu. mniej lub bardziej ciągłego łańcucha zurbanizowanych obszarów na przestrzeni 450 mil od północnego Bostonu do dolnego krańca Waszyngtonu. czyli „miasta miast". a granice administracyjne najrozleglejszych konglomeracji miejskich często nie odpowiadają już rzeczywistym *Por. np.

Poglądy „szkoły chicagowskiej" Jeszcze do niedawna osiągnięcia „szkoły chicagowskiej", słynnej w pierwszym dwudziestoleciu naszego wieku, dominowały w socjologicznej debacie o mieście. Warto zwrócić szczególną uwagę na dwie pokrewne koncepcje tej szkoły. Jedną z nich jest tzw. ujęcie ekologiczne rozmieszczenia dzielnic miasta. Koncepcja ta wywodzi się z bezpośredniej analogii do procesów ekologicznych w biologii, czyli procesów, w których rośliny i zwierzęta zostają w sposób uporządkowany rozmieszczone w środowisku fizycznym dzięki przystosowaniu do tego środowiska. R.E. Park przedstawia podobne prawidłowości w odniesieniu do miasta, które wydaje się wielkim mechanizmem sortowania i odsiewania, bezbłędnie wybierając z całej populacji, w sposób nie do końca jeszcze zrozumiały, jednostki najlepiej nadające się do życia w określonym regionie i określonym środowisku*. Miasto zostaje podzielone na „naturalne obszary" w wyniku porównywalnych z zachodzącymi w ekologii biologicznej procesów rywalizacji, najazdu i dziedziczenia. Procesy te przyczyniają się do wytworzenia się stref dzielnic mieszkalnych o różnych cechach. W centralnym obszarze miasta skupiają się na ogół instytucje gospodarcze, handlowe i rozrywkowe. Wokół śródmieścia rozproszone są dzielnice z dużą liczbą tanich mieszkań lub domów czynszowych. Jeszcze bardziej na zewnątrz znajdują się obszary trwale przypisane klasie robotniczej, a poza nimi podmiejskie dzielnice klasy średniej.
* Robert E. Park, Humań Communities, Glencoe 1952, s. 79.

Często uważa się, że ujęcie ekologiczne dotyczy wyłącznie urbanizacji społeczeństw współczesnych w przeciwieństwie do drugiego ważnego stanowiska związanego ze „szkołą chicagowską". Jest nim teoria „urbanizacji jako sposobu życia" autorstwa Louisa Wirtha, który przypisuje sobie rozpoznanie uniwersalnych cech życia w miastach. Ponieważ niektórzy krytycy przedstawiali poglądy Wirtha w postaci niemal karykaturalnej, należy ukazać je we właściwym świetle. Ich podsumowaniem jest słynny artykuł Urbanizm jako sposób życia, opublikowany po raz pierwszy w roku 1938*. Wirth wyróżnia trzy cechy charakterystyczne dla miasta w ogóle: liczba ludności, gęstość zaludnienia i zróżnicowanie mieszkańców. W miastach mieszka bardzo dużo ludzi w bliskim sąsiedztwie, lecz większość nie zna się osobiście. Wirth zdaje sobie sprawę, że kryteria te mają w znacznej mierze formalny charakter, a ich konsekwencje są kształtowane przez różne czynniki. Mimo to dostrzega w tych konsekwencjach wpływ na specyficzny styl życia charakterystyczny dla mieszkańców miasta. W miastach liczne kontakty z innymi są powierzchowne i fragmentaryczne, traktowane przez zainteresowanych instrumentalnie, raczej jako środki wiodące do celu niż jako satysfakcjonujące związki międzyludzkie. Zdaniem Wirtha jednostka zostaje pozbawiona „spontanicznej autoekspresji, morale i poczucia uczestnictwa pochodzącego z życia w zintegrowanym społeczeństwie"**. Nawiązując do poglądu ekologicznego, Wirth zauważa, że duża liczba ludności i gęstość zaludnienia nieuchronnie prowadzą do zróżnicowania i specjalizacji zamieszkiwanych obszarów. Tak jak w życiu roślin i zwierząt, tak i tu, podział funkcji pozwala większej liczbie
* Louis Wirth, Urbunism as a way oflife, „American Journal of Sociology", t. 44, 1938. Por. też A.J. Reiss, Louis Wirth on Cities and Social Life, Chicago 1964. ** Louis Wirth, op.cit.,s. 13.

108

109

jednostek żyć razem na stosunkowo niewielkim terytorium. Dokonujący się w miastach rozpad „zintegrowanego społeczeństwa" wywołuje m.in. wprowadzenie rutynowego porządku, kontrolowanego za pomocą bezosobowo zdefiniowanych reguł zachowania, w czym można doszukać się pewnego podobieństwa z Weberowską charakterystyką biurokracji. Wirth zweryfikował swoje poglądy w niektórych aspektach. Miejski „sposób życia" niekoniecznie ogranicza się do osób, które rzeczywiście mieszkają w różnej wielkości miastach, ponieważ wpływy miast obejmują swoim oddziaływaniem również mieszkańców odległych terenów. Jest też odwrotnie. Nie wszyscy żyjący w miastach poddają się ich anonimowej rutynie. Imigranci z obszarów wiejskich często zachowują ważne elementy swoich dawnych sposobów życia, przy czym niektóre z tych cech mogą utrzymywać się długo. Co więcej, Wirth nie uważa bynajmniej opisanych przez siebie właściwości za wyczerpującą charakterystykę życia w mieście, lecz jedynie za podstawową listę minimum. Trwa jednak przy swoim stanowisku, ponieważ zależy mu, aby sformułowana przez niego teoria miasta miała jak najszersze zastosowanie i nie ograniczała się do nowoczesnego życia miejskiego. Zarówno poglądy Wirtha, jak i ujęcie ekologiczne są krytykowane na wiele sposobów. Przyłączam się do oceny krytycznej mającej znaczenie dla szerszego kontekstu tej książki. Poniżej wskażę aspekty obu koncepcji, które po odpowiednim przeformułowaniu zachowują do dzisiaj swoją aktualność. Moje krytyczne uwagi można podzielić na cztery kategorie, które pragnę odnieść przede wszystkim do tez Wirtha. Po pierwsze, teoria Wirtha wbrew deklaracjom nie ma powszechnego zastosowania. Oparta głównie na obserwacji miast amerykańskich w latach dwudziestych i trzydziestych wykazuje pewne ograniczenia nawet w odniesieniu do życia miejskiego w kapitalizmie przemysłowym. Szczególne braki 110

ujawniają się jednak w zastosowaniu do miast w społeczeństwach przedkapitalistycznych. W ostatnich latach przeprowadzono wiele archeologicznych i antropologicznych badań porównawczych życia miejskiego w tych społeczeństwach. Ponieważ trudno je uogólnić, myślę że można z grubsza podporządkować je temu, co Sjoberg we wspomnianej wcześniej książce nazywa swoją „podstawową hipotezą", która głosi, że pod względem struktury lub formy miasta przedprzemysłowe — czy to w średniowiecznej Europie, czy w dawnych Chinach, Indiach, czy gdziekolwiek indziej — były do siebie bardzo podobne, lecz różniły się wyraźnie od nowoczesnych miejskich ośrodków przemysłowych*. Prawidłowości te dotyczą cech miast przedprzemysłowych wymienionych już wcześniej. W porównaniu z wielkimi nowoczesnymi obszarami miejskimi tradycyjne miasta były ściśle odgraniczone, otoczone murami i trwale podzielone na dzielnice mieszkalne otaczające wyraźnie wyodrębniony obszar ceremionialno-handlowy. Po drugie, błędne jest założenie, które zdaje się przyjmować Wirth, że ogólna koncepcja życia miejskiego może opierać się wyłącznie na charakterystyce miast. Miasta wyrażają, a zarazem gromadzą w sobie cechy szerszego społeczeństwa, którego są częścią. Ta uwaga jest ściśle związana z pierwszą. W społeczeństwach przedkapitalitycznych życie w miastach pod pewnymi względami przebiega równolegle do życia na obszarach wiejskich. W obu przypadkach zaznacza się silne oddziaływanie tradycji, nawet wśród bardziej kosmopolitycznych elit, a większość relacji ma raczej formę kontaktów
* Gideon Sjoberg, op. cit„ s. 5.

111

osobistych niż anonimowych związków opisywanych przez Wirtha. Pod innymi względami jednak kontrast pomiędzy miastem a wsią jest większy niż w społeczeństwach współczesnych, w których, na co chciałbym zwrócić uwagę, różnice właściwie się zatarły. Miasta w społeczeństwach przednowoczesnych istnieją nie tylko w swoich granicach. Połączone siecią skomplikowanych i różnorodnych relacji ze wsią są kluczowym elementem całościowej organizacji społeczeństwa. Miasto, cywilizacja, państwo — to pojęcia, które nie bez powodu używane są często niemal jako synonimy w literaturze z dziedziny archeologii i antropologii. Ta sama ogólna zasada dotyczy życia miejskiego w społeczeństwach nowoczesnych. Charakter miast można właściwie analizować jedynie w szerszym kontekście społeczeństwa jako całości. I tutaj miasto jest zarazem częścią i głównym czynnikiem oddziałującym na instytucje całego społeczeństwa. Charakter współczesnego życia miejskiego jest jednak zupełnie inny niż w mieście przednowoczesnym, gdyż odzwierciedla głęboką naturę przeobrażeń społecznych, jakie nastąpiły w związku z nadejściem kapitalizmu. Po trzecie, sformułowania Wirtha zawierają pewne elementy nie bardzo przystające do teorii społeczeństwa przemysłowego, choć on sam uważa, że stworzył ujęcie miasta odpowiadające wszystkim typom społeczeństwa. Teoria społeczeństwa przemysłowego, jak już wspomniałem, zawiera w swoich różnych wersjach dychotomiczną koncepcję zmiany społecznej, przeciwstawiając społeczeństwo przemysłowe społeczeństwu tradycyjnemu. Takie dychotomiczne przeciwstawienia, nie zawsze zresztą posługujące się wprost pojęciem „społeczeństwa przemysłowego", odgrywają ogromną rolę w naukach społecznych. Do najbardziej znanych dychotomii należy utworzona na przełomie wieków przez niemieckiego uczonego Ferdinanda Tónniesa, który ogólny kierunek prze112

kształcania się społeczeństwa opisywał jako przechodzenie od formy Gemeinschaft (wspólnoty) do postaci Gesellschaft (zrzeszenia). Gemeinschaft oznacza to samo co w teorii Wirtha niewielka wspólnota lub „społeczeństwo zintegrowane", w którym dominuje „spontaniczna ekspresja osobowości". Gesellschaft, forma obejmująca bezosobowe, instrumentalne relacje społeczne, coraz bardziej wypiera Gemeinschaft w miarę rozwoju dużych społeczeństw nowoczesnych. Do idei Tónniesa, a także innych, szczególnie Georga Simmla, nawiązuje Wirth w swej analizie życia miejskiego. Siedząc właściwie ten sam kierunek rozwoju — ponieważ w społeczeństwach współczesnych życie miejskie staje się elementem o kluczowym znaczeniu — Wirth przykłada największą wagę do przełożenia tych zjawisk na przeciwieństwo pomiędzy wsią a miastem. Prowadzi to jednak do dwojakiego rodzaju ograniczeń. O jednych już mówiłem: utożsamianie Gesellschaft z życiem miejskim jest w zasadzie niesłuszne, gdyż społeczeństwa przednowoczesne na ogół zdecydowanie odróżniają się od współczesnego życia miejskiego. Koncepcję Wirtha można równie skutecznie skrytykować, przeciwstawiając ją ideom wynikającym z alternatywnego ogólnego stanowiska proponowanego przez marksizm. Niektóre z najważniejszych ostatnich przyczynków do analizy współczesnego życia miejskiego można znaleźć właśnie w najnowszych pracach inspirowanych marksizmem. Odwołując się teraz do nich, postaram się wykazać, dlaczego niektóre zidentyfikowane przez Wirtha elementy życia miejskiego są specyficzne dla epoki współczesnej. Wreszcie, ujęcie Wirtha, zwłaszcza w części wykorzystującej analogię ekologiczną, napotyka ograniczenia „naturalistycznego" modelu socjologii. Ekologiczny system dzielnic mieszkalnych traktuje się bowiem jako ukształtowany, jak dosłownie wyraża to Park, za pomocą serii „procesów naturalnych" dokonujących się tak jak bezosobowe zdarzenia w świe113

omawiając interpretację państwa kapitalistycznego w ujęciu Offe'a. Odwoływałem się już do tego określenia. Zupełnie inny obraz powstaje. 115 . że w początkowym okresie rozwoju kapitalizmu brytyjskiego. Utowarowienie przestrzeni burzy środowisko fizyczne w systemie wytwórczym kapitalizmu jako całości. Kapitalistyczne miasto staje się „sztucznym otoczeniem" znoszącym dawne podziały pomiędzy miastem a wsią. Stwierdzenie to nie wystarczy jednak do wyjaśnienia specyficznego charakteru nowego życia miejskiego. że siła napędowa rozwoju miasta. Mimo różnych odmienności w społeczeństwach przedkapitalistycznych zarówno w mieście. zarazem zmiany te stymulowało. które dokonały się w związku z powstaniem i rozwojem kapitalizmu. pierwsze ośrodki fabryczne przeważnie nie były lokalizowane w istniejących już większych miastach. a tym samym skonfrontować z głównymi przeobrażeniami społecznymi. Znaczenie nowoczesnej urbanizacji i związanych z nią stylów życia społecznego uświadamia nam utowarowienie przestrzeni w społeczeństwach kapitalistycznych. że w odpowiedzi na to pytanie należy usytuować życie miejskie w szerszej perspektywie rozwoju społeczeństw. W społeczeństwach przedkapitalistycznych miasto było ośrodkiem władzy państwowej oraz działalności produkcyjnej i handlowej o ograniczonym zasięgu. Zjawisko to. Nic więc dziwnego. że przejawy utowarowienia można dostrzec w każdym środowisku człowieka. („Alienacja" oznacza w tym wypadku możliwość przenoszenia praw własności na inną osobę poprzez jakiś sposób zapłaty). W roku 1717 liczba jego mieszkańców wynosiła zaledwie 10 tysięcy. wywołane przez głębokie zmiany w naturze „miejskości". Na początku XX wieku wchłonęło okoliczne miejscowości i wraz z nimi liczyło 2 400 000 mieszkańców. pod koniec XVIII wieku. działająca od końca XVIII wieku różni się zdecydowanie od czynników kształtujących wcześniejsze formy miast. gdy analizujemy życie miejskie w kategoriach poglądów. Pojawienie się kapitalizmu i jego umocnienie się jako kapitalizmu przemysłowego wiązało się z powszechnym ruchem ludności ze środowiska wiejskiego do miast. Chyba najłatwiej określić cechy współczesnego życia miejskiego i jego stosunek do rozwoju kapitalistycznego za pomocą Marksowskiego pojęcia „utowarowienia". Widziane w ten sposób procesy te zdają się mieć charakter nieodwracalny. Świadczy o tym między innymi fakt.cie fizycznym. Jednym z najbardziej uderzających przykładów ekspansji miast jest Manchester. Przytoczone liczby świadczą o tym. lecz już około roku 1851 jako centrum fabryczno-handlowe rozległego hrabstwa 114 Lancashire było miastem trzy stutysięcznym. Według Marksa utowarowienie jest podstawowym pojęciem w analizie ustroju kapitalistycznego: istotą gospodarki kapitalistycznej jest kupowanie i sprzedawanie towarów. Życie miejskie i kapitalizm Jak możemy scharakteryzować ogół właściwości składających się na przeciwstawienie miast przednowoczesnych i kapitalistycznego życia miejskiego? Już wcześniej zauważyłem. które przedstawiłem w rozdziale wprowadzającym. jak prawa natury. co ma następujące konsekwencje: 1. większość ludności zajmowała się pracami rolniczymi. jak i na wsi ziemia i mieszkanie nie podlegało alienacji lub ich alienacja była obwarowana zastrzeżeniami. w tym siły roboczej w celu wytworzenia zysku. które mogą być kupowane i sprzedawane na rynku. Z nadejściem kapitalizmu ziemia i budynki zaczęły jednak podlegać swobodnej alienacji jako towary.

Jeżeli przestrzeń jest rozumiana w sensie społecznym. ponieważ wydaje mi się. a nie tylko fizycznym. można powiedzieć. 116 117 . jego prace stanowią korzystną przeciwwagę dla tendencji szkoły chicagowskiej — a także wielu innych analiz życia miejskiego — do zbyt dużego uzależnienia od badań amerykańskich. We wszystkich społeczeństwach przedkapitalistycznych ludzie żyli blisko natury — w wielu kulturach człowiek postrzega siebie jako część świata przyrody na sposób zupełnie obcy Zachodowi. 2. że miasto i wieś przestają istnieć. w którym żyją. że granice między miastem a wsią stały się bardziej elastyczne.Miasto przedkapitalistyczne pozostawało w zależności od wsi. które mają określać właściwości dzielnic miejskich. W wyniku tego procesu różnice w sposobach życia społecznego pomiędzy wsią a miastem coraz bardziej się zacierają. 3. Proces ten pogłębia się wskutek umiejscowienia stanowiska pracy w miejskim środowisku utowarowionej przestrzeni. a zarazem nadają im dodatkowy wymiar. która zwraca uwagę na czynne próby oddziaływania mieszkańców miast na środowisko. stości ma pewne znaczenie w związku z aktualną dyskusją o mieście. że podejście ekologiczne opiera się na zbyt mechanicznym ujęciu procesów ekologicznych. Proponuje w zamian perspektywę. konflikt klasowy i państwo — mają bezpośredni związek z przekształcaniem się środowiska miejskiego w „środowisko zabudowane". Niektórzy twierdzą z przekonaniem. że wszystkie zjawiska opisane w poprzednich rozdziałach — produkcja kapitalistyczna. jego analiza może być przeprowadzona wyłącznie na gruncie interpretacji tej formy społeczeństwa jako całości. Zamiast nich pojawia się rozróżnienie pomiędzy „środowiskiem zabudowanym" a środowiskiem „otwartej przestrzeni"*. Powyższa uwaga może wydawać się truizmem. Czynniki wpływające na rozmieszczenie dzielnic miejskich wynikają z podstawowych cech społeczeństw kapitalistycznych. Oxford 1967. W znacznej mierze podzielam ten pogląd. Idee Rexa interpretowano przede wszystkim jako dążenie do stworzenia bardziej zadowalającej teorii układu dzielnic oraz rozwoju miast niż oferowana przez szkołę chicagowską. inspirowaną przez marksizm. Community and Conflict. Race. Po uznaniu tego stwierdzenia za bezsporne pozostaje nam jeszcze sformułować pojęcia umożliwiające analizę kapitalistycznego życia miejskiego ze wskazaniem jego odniesień do całości społeczeństwa. że z przyczyn określonych w dwóch poprzednich punktach coś takiego jak „socjologia miasta" w ogóle nie istnieje. gdzie zarówno charakter wykonywanych zajęć. pogody i pór roku. Większość z nas spędza znaczną część życia w miejscach niemal całkowicie ukształtowanych przez człowieka. które działają w innych sektorach produkcji. Skoro sztuczne środowisko jest integralną cechą społeczeństwa kapitalistycznego. Rex twierdzi. W kapitalizmie przemysł sprawił. Próbą sprostania temu zadaniu jest sformułowana przez Rexa „teoria klas zamieszkania" (housing class)*. Wybudowane środowisko społeczeństw kapitalistycznych wprowadza radykalny rozdział pomiędzy życiem człowieka a przyrodą. SocialJustice and the City. jak i umiejscowienie fabryki lub biura oddziela człowieka od wpływów gleby. jednak w rzeczywi* W interesujący sposób omawia te zagadnienia David Harley. Dzieje się tak przede wszystkim w kapitalistycznym miejscu pracy. Rolnictwo zostało skapitalizowane i zmechanizowane. oraz inne publikacje Rexa. Robert Moore. lecz zarazem było od niej ściśle odgraniczone. Ponieważ Rex opiera się na materiałach brytyjskich. London 1973. poddane wpływom czynników społeczno-ekonomicznych podobnych do tych. * Patrz John Rex.

Powszechna dostępność mieszkań lokatorskich budowanych z funduszów państwowych jest jednym z postulatów ruchów robotniczych.Punktem wyjścia dla Rexa jest rozrastanie się ośrodków przemysłowych w Wielkiej Brytanii w XVIII wieku ze szczególnym uwzględnieniem rozwoju Birminghamu. Ponieważ główną rolę w produkcji odgrywało nadal chałupnictwo (jeszcze w XIX wieku). który można było zainwestować korzystniej. choć same prace budowlane wykonują zazwy119 . W początkowych fazach rozwoju tych ośrodków schematy rozmieszczenia dzielnic były na ogół ściśle uzależnione od potrzeb dostrzeganych przez pracodawców. Dostarczanie mieszkań przez pracodawców powodowało unieruchomienie kapitału. pracodawcy byli częściowo zwolnieni z konieczności zapewnienia mieszkań robotnikom. o których mówiliśmy w poprzednich rozdziałach. a rynkiem pracy z drugiej strony. finanso118 wane za pomocą kredytów hipotecznych. bardziej specyficzne przyczyny. Świadczenie pracy zostało zatem oddzielone od dostarczania mieszkań i innych miejskich udogodnień oferowanych teraz przez różnej wielkości wyspecjalizowane firmy budowlane. Pod koniec XIX i na początku XX wieku „bezpośredni podział klasowy" według miejsca zamieszkania załamał się. W dużych miastach możemy wyróżnić kilka klas zamieszkania. „właścicieli" podobnych mieszkań na mocy kredytów hipotecznych. Zdaniem Rexa przyczyną tych procesów był konflikt w związku z niedoborem mieszkań o pożądanym standardzie i w efekcie jednoczenie się mieszkańców w „klasy zamieszkania". Niektórzy poprzestawali na barakach przeznaczonych wyłącznie dla pracowników. opisywane przez teoretyków szkoły chicagowskiej. a przywiązanie do mieszkania ograniczało mobilność pracowników. Domy te. osoby prywatnie wynajmujące mieszkania oraz lokatorów mieszkań wynajmowanych przez państwo. Ważną rolę odegrało też dalsze różnicowanie się systemu klasowego i popyt na lepsze niż dawne domki robotnicze mieszkania dla robotników wykwalifikowanych i „białych kołnierzyków". W wielu krajach partie socjalistyczne i partie pracy podjęły inicjatywę rozwoju i utrzymywania takiego budownictwa. lecz na przekór temu kultura wspólnotowa bujnie się rozwijała. Na początku XX wieku zaczęły rozwijać się rynki mieszkaniowe związane z kapitałem przemysłowym i finansowym z jednej.in.in. ale większość stawiała kolonie domków rodzinnych skupione wokół fabryk lub w pobliżu kolei. m. preferując atrakcyjniejsze przedmieścia lub nawet wyprowadzając się poza miasto. Najwyższe klasy zamieszkania zazwyczaj opuszczały śródmieście. z powodu intensywnego rozwoju przemysłu. wspomagając budowę dróg w kierunku coraz bardziej rozbudowujących się dzielnic podmiejskich. mieszkała przeważnie w wynajmowanych mieszkaniach będących własnością państwa. Budowano ich jednak coraz więcej. w dalszym ciągu były w większości zamieszkiwane przez właścicieli. z wyjątkiem niektórych grup robotników wykwalifikowanych. Obejmują one m. pełnoprawnych właścicieli mieszkań w najbardziej pożądanych okolicach. Mniej uprzywilejowani właściciele domów obciążonych hipoteką również starali się opuścić śródmieście. Nie starano się jednak w żaden sposób zachować w nich elementów życia wspólnotowego tradycyjnych wsi rolniczych. W tych kategoriach możemy próbować wyjaśnić „ekologiczne" schematy ruchu ludności i podziału na dzielnice. ludności i obszarów miejskich. często usytuowanych przy centralnych ulicach miasta. a zarazem oddalonych od hałasu i zanieczyszczeń fabrycznych. Klasa robotnicza. Domy przemysłowców i innych miejscowych notabli budowano na terenach mających dobry dostęp do śródmiejskich wygód. Były też inne. mieszkańców domów obciążonych hipoteką w mniej pożądanych okolicach.

gdzie mniejszości rasowe wyraźnie odróżniają się od większości mieszkańców. Jak twierdzi Rex. segregacja etniczna i przestrzenna stały się trudne do rozdzielenia**. leżącymi w dużej od siebie odległości. ponieważ zyski rzadko są zgodne z oczekiwaniami. różnica ta wiąże się z ciągłym upadkiem obszarów śródmiejskich. ** Patrz klasyczne dzieło Geralda Suttlesa. Strefy przejściowe charakteryzują się dużą liczbą mieszkańców. Jak widać z „wędrówki białych na przedmieścia w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych". obszary te mogą okazać się mniej przejściowe niż dla innych grup. Jednak osoby zajmujące bezpieczne i dobrze płatne stanowiska. Obszary te stają się niekiedy ogniskami nowych ruchów miejskiego protestu. ponieważ nie mają możliwości jakiejkolwiek kontroli czynszów lub ochrony. E. zapewniającego im pobieranie czynszów. Grupy. W opozycji do nich znajdują się grupy pozbawione dostępu zarówno do kredytów hipotecznych. którzy są przedmiotem dyskryminacji rasowej. jaka przysługuje lokatorom budynków publicznych. które zajmują się wynajmem mieszkań publicznych. Dla imigrantów. Wydaje się. uprawnienia w zakresie budownictwa publicznego i udzielania kredytów hipotecznych stanowi ą dwa główne źródła konfliktu klasowego wokół mieszkalnictwa.M.czaj prywatni kontrahenci. lecz podobne zjawisko w mniejszym zakresie występuje także w kilku innych krajach. w których powstają mniej lub bardziej trwałe getta. New York 1966. którzy chcą stamtąd uciec. Lokatorzy budynków publicznych należą z pewnością do najniższej spośród grup uprzywilejowanych w konflikcie klas miejskich. że tok rozumowania oparty na argumentacji Rexa jest zasadniczo słuszny. Publiczne budownictwo mieszkaniowe jest również źródłem konfliktów. Meier. a zarazem mają większe możliwości uzyskania kredytu. Od kiedy getta zaczęły w pewnym sensie stawać się obszarem trwałym o cechach kulturowych odmiennych od cech innych dzielnic. stwarza jednak ogromne problemy dla tych. Czarni poruszają się zwykle na obszarze o dużo mniejszym zasięgu. Chicago 1968. którym może się udać odtworzenie relacji wspólnotowych. From Plantation to Ghetto. Istnieją zasadnicze różnice pomiędzy wzorcami ruchliwości czarnych i białych na obszarach miejskich. zwłaszcza o charakterze „białych kołnierzyków". znajdujące się przeważnie na obrzeżach śródmiejskich dzielnic handloworozrywkowych. A. W Stanach Zjednoczonych czarne getta powstały w wyniku migracji z Południa na Północ zapoczątkowanej przed pierwszą wojną światową*. czyli obszary biedy lub slumsy. jak i do mieszkań kwaterunkowych. Jest 120 to dostrzegalne zwłaszcza w miastach amerykańskich. przeludnionych mieszkaniach lub kamienicach czynszowych i zazwyczaj stają się z konieczności celem dla nowo przybyłych imigrantów. są zazwyczaj bardziej skłonne do inwestowania znacznej części swoich dochodów w hipotekę. Większość ludzi chce być właścicielami swoich domów i stara się w miarę możliwości uzyskać na nie kredyt hipoteczny. Rudwick. 121 . Utrwalanie się miejskiego getta nie wyklucza licznych przeprowadzek w jego granicach. Biali przemieszczają się zwykle na długich dystansach: z jednej wspólnoty sąsiedzkiej do drugiej całkowicie od niej oddzielonej w tym samym mieście lub pomiędzy miastami. Grupy te zwykle zasiedlają „strefy przejściowe". Umiejscowienie podziału na dzielnice miejskie w kontekście aktywnych konfliktów rywa* Por. będą niewątpliwie dążyć do utrzymania lub rozszerzenia systemu rozdziału. żyjących w niewielkich. The Social Order of the Slum. które muszą wynajmować mieszkania w sektorze prywatnym. jedynie słabo rozwiniętych w zamożniejszych dzielnicach miasta. często narażając się na manipulacje ze strony pozbawionych skrupułów właścicieli.

Zróżnicowana dostępność kredytów hipotecznych może na przykład pogłębiać podziały pomiędzy pracownikami fizycznymi i umysłowymi. we wschodnioeuropejskim życiu miejskim nie występują lub przybierają formę zdecydowanie odmienną. w jaki sposób państwo oraz kapitał przemysłowy i finansowy współdziałają z aktywnością mieszkańców w różnego rodzaju przedsięwzięciach. Mieszkania są budowane przez przedsiębiorstwa. Bardzo ważne jest pytanie. nie ma też ona całkowitej swobody przemiesz123 . powinniśmy przyjrzeć się. które wyodrębniają się z tej sfery. różnią się od reszty systemu klasowego. Dzięki temu różne sposoby organizacji dzielnic i stylów życia możemy postrzegać jako czynniki konsolidujące niektóre aspekty podziałów klasowych przebiegających w poprzek innych podziałów.lizujących grup na rynkach mieszkaniowych podkreśla czynniki o podstawowym znaczeniu w społeczeństwach kapitalistycznych. powinniśmy być ostrożni w uogólnieniach tak samo jak w przypadku badań amerykańskich. kontrola czynszów i inwestycji oraz troska o urządzenia komunalne. Ponieważ rozważania Rexa oparte są na materiale brytyjskim. Powodem tej różnicy jest niewątpliwie znaczniejsza rola planowania urbanistycznego oraz szerszy zasięg publicznego budownictwa mieszkaniowego w wię122 kszości krajów europejskich. że konflikty miejskie są często tak samo przewlekłe i intensywne jak konflikty w sferze przemysłowej i że rynki mieszkaniowe mają swoiste cechy. Konieczne są jednak pewne uzupełnienia. które stanowią bezpośredni element aparatu władzy lub znajdują się pod jego ścisłym nadzorem. co wielokrotnie podkreśla sam autor. Liczne badania organizacji miast Europy Wschodniej. Miejsce zamieszkania jednostki nie zależy przede wszystkim od jej możliwości finansowych. Teren miejski jest z reguły w szerokim zakresie kontrolowany przez państwo. Chcąc zbadać te odmienności w szczegółach. Pytanie to jest oczywiście jednym z aspektów szerszego zagadnienia zasygnalizowanego na początku książki. jak parki i tereny rekreacyjne. w które uwikłane są „klasy mieszkaniowe". niezależnie od pochodzenia i linii rozwoju. przynajmniej w pewnym stopniu przybliżają nam odpowiedź. Degradacja śródmieścia w większości dużych obszarów miejskich w Stanach Zjednoczonych posunęła się dalej niż w Europie. że konflikty miejskie. Czynniki powodujące utowarowienie przestrzeni nowoczesnego miasta są bowiem ciągle równoważone przez procesy odtowarowienia. podjęte w ostatnich latach. a rynki mieszkaniowe są znacznie bardziej ograniczone niż na Zachodzie. stanowią specyfikę społeczeństw kapitalistycznych bądź dotyczą każdego typu nowoczesnego ustroju społecznego po osiągnięciu określonego poziomu uprzemysłowienia. Nietrudno zauważyć przydatność koncepcji Offe'a do tego zamierzenia. Schematy segregacji mieszkaniowej powodujące skupianie się grup podlegających dyskryminacji etnicznej w obszarach oddzielonych od mas rodzimej klasy robotniczej mogą z kolei przyczyniać się do rozłamów w obrębie klasy robotniczej jako całości. skoro osoby zajmujące bezpieczne stanowiska „białych kołnierzyków" mają z reguły przeważający udział w inwestycjach finansowanych dzięki tym kredytom. Nie wydaje mi się szczególnie pożyteczne wyróżnianie — za Rexem — „klas zamieszkania". Zamiast jednak twierdzić. Niektóre z głównych cech. w jakim stopniu cechy życia miejskiego przedstawione na poprzednich stronach. należy raczej uznać je za składnik współtworzący ogólny charakter struktury klasowej danego społeczeństwa. Istotną rolę odgrywa tutaj dostarczanie publicznych mieszkań. a mianowicie czy społeczeństwa uprzemysłowione mają podobne cechy. Słusznie zwraca się uwagę. ujawniających się w procesach analizowanych przez Rexa.

wokół centrum znajdują się często obszary o wysokim standardzie budownictwa. Sytuacja ta jest spowodowana polityką kredytów i zamiany mieszkań. jak urzędnicy państwowi i przedstawiciele wolnych zawodów. niezależnie od ich możliwości opłacania określonej wysokości czynszu. Istnieją obszary ubóstwa. bo jeśli jednostki. oraz faktem. że mieszkanie nie jest towarem. mieszkają zwykle w lokalach będących własnością państwa i przez nie utrzymywanych. Szelinyi opowiada o swoim węgierskim koledze zajmującym się naukowo problematyką mieszkalnictwa. czym zajmowaliby się rządowi planiści?* Oczywiście. Decyzje. co rzadko dotyczy zamożniejszych. strefy przejściowe zaś są położone bardziej na zewnątrz. W rezultacie lokalizacja typów mieszkań i dzielnic miejskich jest zasadniczo różna od spotykanej w większości miast zachodnich. a zwłaszcza w Stanach Zjednoczonych. ograniczające różne aspekty rozwoju mieszkalnictwa i podziałów strefowych dzielnic miasta. * Ivan Szelinyi. wybierając swój dom. mogłyby kierować się własnymi upodobaniami. centralne i lokalne regulacje administracyjne. są w Europie Wschodniej uzależnione od miejskiej administracji. jednak mechanizmy podziałów są odmienne niż w większości miast zachodnich.czania się z miasta do miasta lub z regionu do regionu. W mniejszym lub większym stopniu obowiązuje tam też planowanie przestrzenne. 14. jak i stylu mieszkania. wyższe grupy społeczno-ekonomiczne płacą mniej za posiadanie lepszego mieszkania. tam gdzie chcą?" Ten pomysł zaskoczył go. a rodziny (nie jednostki) powinny mieć prawo do mieszkania. Dzielnice są zazwyczaj bardziej niż w miastach zachodnich jednorodne zarówno pod względem charakteru własności. Mieszkania budowane przez prywatne przedsiębiorstwa. że grupy o wyższych dochodach częściej niż inni dziedziczyły lepsze mieszkania z czasów przedwojennych. Nie oznacza to braku ścisłego rozgraniczenia pomiędzy klasami mieszkaniowymi Rexa. Po przeczytaniu raportu Szelinyiego i wynikających z niego wniosków węgierski uczony zapytał ze zdziwieniem: „Czyżbyś sugerował. która faworyzuje urzędników państwowych. Powojenne schematy rekonstrukcji mieszkalnictwa na Węgrzech zakładały. że czynsz powinien stanowić jedynie niewielki składnik domowych wydatków. Strefy dzielnicowe w społeczeństwach kapitalistycznych rozwijają się głównie w zależności od wartości rynkowej budynków i gruntów. New York 1983. Urban Ineąualities Under State Socialism. kupowane i sprzedawane na rynku (stanowiące mniejszość w całości budownictwa) należą przeważnie do grup o niższych dochodach. które na Zachodzie zależą od cen i możliwości płatniczych. istnieją również we wszystkich społeczeństwach zachodnich. a zarazem przestraszył. Jednak zakres i charakter tych regulacji oraz planowania pozwala na żywy rozwój rynków mieszkaniowych w warunkach względnej swobody przemieszczania się jednostek. z którym wymieniał uwagi i wyniki badań. Osoby o wyższym statusie. Na podstawie swoich badań na Węgrzech i porównań z innymi społeczeństwami Europy Wschodniej Szelinyi udokumentował niektóre systematyczne różnice pomiędzy miastami Wschodu i Zachodu. jak to zazwyczaj bywa na Zachodzie. s. lecz nie skupiają się one wokół centrum miasta. W Europie Wschodniej podział miasta na strefy jest znacznie bardziej uzależniony od decyzji administracyjnych. że ludzie powinni mieszkać. Wśród tych. którzy płacą za swoje domy. 125 124 . Większość gruntów w śródmieściu jest własnością państwa. Uważano. zatem czynsz nie zawsze musi mieć związek z jakością mieszkania.

London 1971. Rozprzestrzenianie się kapitalizmu zapewniło przewagę „prozie świata" — pierwszeństwo ekonomii. nawet w miastach życie codzienne większości ma charakter moralny ze względu na związki codzienności z kryzysami i przemianami ludzkiej egzystencji — z chorobą i śmiercią. ma wyraźnie funkcjonalny charakter. które dostarczają gotowych sposobów godzenia się lub pokonywania losu za pomocą utrwalonych w tradycji praktyk. do codziennych czynności. s. i do większości cech budynków. która obejmuje wszystko — literaturę. że pojawienie się nowoczesnego miasta stworzyło całkiem odmienne formy codziennego życia niż obowiązujące w społeczeństwach tradycyjnych. Miasto Europy Wschodniej różni się od tradycyjnego miasta tak samo. zwykle zakorzenione w religii. Miasto i życie codzienne Choć zaproponowaną przez Wirtha charakterystykę „miasta jako sposobu życia" trudno odnieść bez wyraźnych ograniczeń do miast w ogóle. Błędem byłoby jednak traktowanie tego opisu jako nierealistycznie upiększonego obrazu społeczeństw przednowożytnych. Nie ulega jednak wątpliwości.] proza i poezja życia były nadal tożsame. nic jeszcze nie stało się prozaiczne [. każdy szczegół (gesty. przybory. Odnosi się to np. a cała poezja istnienia została odrzucona*. instrumentalności i techniki. Zarazem jednak twierdzenie. z czym mamy do czynienia przez większość życia w nowoczesnym społeczeństwie. Warto zatem w podsumowaniu niniejszego rozdziału powrócić na ogólniejszą płaszczyznę. że nie można wyróżnić procesów mających wpływ na rozwój wszystkich nowoczesnych miast.. Everyday Life in the Modern World. ukształtowane 126 127 . co Lefebvre nazywa „poezją życia". przez wąską rutynę działania. które wykonujemy. do ubrań. W przeciwieństwie do tego. To. w których mieszkamy i pracujemy. Warto w tym miejscu przytoczyć wypowiedź Lefebvre'a na temat pojawienia się odmiennej formy codziennego życia o silnie zrutynizowanym charakterze. Jeden z nich dotyczy specyficznej formy utowarowionej przestrzeni w „wybudowanym środowisku" nowoczesnego * Henri Lefebvre. narzędzia. lecz wiąże się z szerszymi aspektami organizacji społecznej. Lefebyre chce tylko zwrócić uwagę na zastąpienie ugruntowanej moralnie tradycji. słowa. że charakterystyczne formy codziennego życia.Fakty te potwierdzają wcześniejsze spostrzeżenie. z pewnością podkreśla ona ważne aspekty współczesnego życia miejskiego jako całości. stroje itd. W tych ostatnich bowiem silne jest oddziaływanie obyczaju. w wyniku ekspansji nowoczesnego życia miejskiego. Być może bardziej zrozumiałe jest stwierdzenie.) jest naznaczony stylem. połączonej z szerszymi aspektami ludzkiego istnienia. Funkcjonują wytyczne moralne. 29. są różne od występujących we wcześniejszych typach społeczeństwa. wydaje się mało przekonujące. w Grecji czy w Rzymie. z następstwem pokoleń. Azteków. jak mówi Lefebvre: U Inków. że zróżnicowanie obszarów miejskich i typów budownictwa nie jest „procesem naturalnym". Procesy przyczyniające się do dezintegracji tych praktyk są złożone i zróżnicowane. Dwa zespoły czynników mają szczególny udział w wytwarzaniu pustki i banalności codziennego życia w nowoczesnym świecie. jak różni się od niego miasto Zachodu.. pozbawionej sensu moralnego oraz tego. które nosimy. sztukę i przedmioty.

Socialisation and Interaction Process. Większość autorów głoszących ten pogląd. * Michael Ignatieff. Przed industrializacją rodzina była głęboko zakorzeniona w rozbudowanym systemie relacji pokrewieństwa („rodzina poszerzona") i stanowiła ośrodek produkcji gospodarczej. w którym rodzina jako taka nie jest już jednostką produkcyjną. s. 10. szubienica lub tortury. pary rodziców i ich bezpośredniego potomstwa. R. które w pierwszej chwili mogą wydawać się bardzo odległe. Przejście do społeczeństwa przemysłowego. które we wcześniejszych typach społeczeństwa były całkowicie jawne i wtopione w tkankę życia społecznego całej wspólnoty. rutyna codziennego działania w dążeniu do osiągnięcia instrumentalnych celów znajduje w ten sposób swoje rozwinięcie. a wśród nich Parsons. Praktyka zamykania przestępców w więzieniach jako kara za popełnione czyny jest na przykład wynalazkiem sprzed mniej więcej dwustu lat. Ro"Talcott Parsons. W tym samym czasie co więzienia powstawały również liczne przytułki dla obłąkanych i szpitale.6 ---------Rodzina i płeć W latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych. dominowała w literaturze socjologicznej szczególna interpretacja rozwoju rodziny. Jedną z największych zasług socjologii jest ukazanie nam natury owych związków. spowodowało zanik rodzin poszerzonych.miasta: sztuczne środowisko jest odarte z estetycznej formy. London 1956. a nie pozbawienie wolności*. 129 . choroby i śmierci. Bales. Karą za cięższe przestępstwa była banicja. To. Relacje pokrewieństwa ograniczają się do „rodziny podstawowej". Family. Więzienia istniały też w średniowiecznej Europie. a zarazem ulega oddziaływaniu wpływów. w: T. -------.F. Dobrą ilustracją tego zagadnienia są badania nad rodziną i seksualnością. A Ju. Odosobnienie oznacza usunięcie z codziennego życia zjawisk zagrażających jego ciągłości: zbrodni.st Measure ofPain. „Proza życia". The American family. które zaczęto wyraźnie od siebie oddzielać. London 1978. W dużym skrócie można streścić ją następująco. szaleństwa. chyba bardziej wyspecjalizowaną niż w jakimkolwiek znanym dotąd społeczeństwie"*. gdy teoria społeczeństwa przemysłowego święciła swój tryumf jako fundament analizy społecznej. co niektórzy analitycy społeczni nazywają „odizolowaniem" (seąuestratiori) przejawów ludzkiej aktywności i doświadczeń. co może się wydawać najbardziej osobistym aspektem naszego doświadczenia. „Rodzina — jak pisze jeden z obserwatorów — stała się instytucją bardziej wyspecjalizowaną niż przedtem. lecz wykorzystywano je głównie do przetrzymywania podejrzanych przed wydaniem wyroku lub do karania dłużników. Drugi zespół czynników obejmuje to. Powyższe spostrzeżenia wskazują na niektóre związki pomiędzy ogólną organizacją społeczeństw a prywatnością codziennego życia. zdecydowanie broni trwałego znaczenia rodziny (i małżeństwa) we współczesnym społeczeństwie. o których będzie mowa w kolejnym rozdziale. Zjawiska te oraz jednostki najbardziej w nie zaangażowane oddziela się od nurtu codziennego życia większości. oddziałuje. Parsons.

Choć przyczyniało się to do brutalnego wyzysku dzieci. że dzieci tak samo jak dorośli będą brać udział w pracy produkcyjnej. Impuls do zerwania solidarności ekonomicznej rodziny. gdzie wszyscy domownicy uczestniczyli we wspólnej pracy. nie byłoby całkiem słuszne wyjaśnianie tego faktu wyłącznie chciwością pracodawców. która pod wpływem serii równoległych procesów w ciągu ostatnich kilkunastu lat zasadniczo się zmieniła. Robotnicy przybywający z prowincji rolniczych. 130 Błędne okazało się jednak mniemanie.dzina podstawowa nadal jest miejscem prokreacji i wychowywania dzieci. że produkcję organizowano w domu lub na przyległym gruncie i wszyscy członkowie rodziny. Stanowisko przedstawione powyżej było dość słabo poparte materiałem historycznym na temat dawnych form stosunków rodzinnych. Zmiany w strukturze rodziny Nie ulega wątpliwości. poparty liberalnym ustawodawstwem zabraniającym zatrudniania dzieci. gospodarstwo rodzinne było z reguły jednostką produkcyjną. i może bardziej niż kiedykolwiek — źródłem wsparcia emocjonalnego i satysfakcji jej członków. pracujących w pożałowania godnych warunkach kopalń i fabryk. Prace historyków rodziny wykazały. Stało się również jasne. uczestniczyły w działalności wytwórczej. również dzieci. Wreszcie. że zmiany te były przyczyną rozpadu istniejącego dotąd systemu rodziny poszerzonej. zanim w XVII i XVIII wieku rozwinął się kapitalizm. której styl życia został częściowo przejęty przez klasy niższe niż wskutek bezpośredniego oddziaływania kapitalizmu na siłę roboczą. że niektóre twierdzenia wcześniejszych autorów były co najmniej wątpliwe. Oznacza to. że w przeważającej części Europy Zachodniej przynajmniej kilkaset lat przed pojawieniem się kapitalizmu. pochodził w dużej mierze od samych pracodawców. rodzina miała na ogół charakter bardziej zbliżony do podstawowego niż do poszerzonego. Choć dzieło Stone' a wzbudziło dość zdecydowaną krytykę i wymaga pewnych modyfikacji. choć szersze stosunki pokrewieństwa były oczywiście pod pewnymi względami ważniejsze niż dzisiaj. Rozwój gospodarki kapitalistycznej. Pierwsi przedsiębiorcy kapitalistyczni dość często zatrudniali na przykład całe rodziny. wyprowadzając członków rodziny na rynek pracy. Badania historyczne wykazują. że w Europie Zachodniej. zmienił tę sytuację. że zależności pomiędzy rozwojem kapitalizmu a formami życia rodzinnego były zdecydowanie bardziej złożone. zgodnie z tradycyjnym oczekiwaniem. Ten punkt widzenia był w ostatnich latach ostro krytykowany. do tego stopnia zresztą. Drugim źródłem idei mających główny wpływ na dotychczasowe interpretacje rodziny były pisma autorów feministycznych. wśród których wielu czerpało obficie z myśli marksistowskiej. spodziewali się znaleźć zatrudnienie dla całej rodziny. Domownicy skupiali się w większe grupy ze względu na obecność służby. że pod pewnymi względami rzeczywiście został zdyskredytowany. dzisiejsze formy życia domowego zdają się raczej kształtować pod wpływem rodziny mieszczańskiej. co szczególnie ważne. Badania nad rodziną są dziedziną analizy społecznej. zaproponowana przez niego 131 . niż zakładano w przedstawionej wcześniej charakterystyce. a nie jednostki. W wyniku dalszych przekształceń dokonywało się stopniowo coraz powszechniejsze rozgraniczenie pomiędzy domem a miejscem pracy. jeszcze przed powstaniem dużego przemysłu.

że wyobrażenia o romantycznych uczuciach rozkwitały jedynie w kręgach dworskich i nie były związane z małżeństwem czy rodziną. Średnia długość życia była tak niewielka. The Family. rodziców. do którego przywykła większość ludzi żyjących we współczesnych społeczeństwach kapitalistycznych. ** Tamże. Osobista wolność wyboru musi być w każdym czasie i pod każdym względem podporządkowana interesom innych: potomstwa. tak w domu. 132 133 . Związki rodzinne. Mieszkania bogaczy mogły mieć wiele pokoi. upowszechnił się dopiero w XVIII wieku lub jeszcze później. W wyższych sferach społecznych małżeństwo traktowano jako sposób na zapewnienie dziedziczenia majątku lub uzyskania innego rodzaju korzyści materialnych czy politycznych. seks nie jest przyjemnością. nawet u zamożniejszych pokoje były wspólne i nie miały przypisanego specjalnego przeznaczenia jak w późniejszym okresie. Życie było tanie. historycy nie są zgodni co do tego. pozbawione silniejszych więzi emocjonalnych. wspólnota domowa była umiejscowiona jednak w szerszym kręgu uzależnień. Nie ulega jednak wątpliwości. że nie opłacało się za bardzo przywiązywać do innych ludzi**. że ani stosunki pomiędzy mężem a żoną. a śmierć przychodziła łatwo i często. zdecydowanie różniły się od panujących w późniejszym okresie. Przeciwnie. Kościoła lub państwa. jak i w wyższych klasach normalne było dobieranie partnerów przez innych. a także wiele lat wcześniej. Więzy małżeńskie nie powstawały w wyniku osobistego wyboru. W tym miejscu autor być może trochę przesadza. Chłopi i miejska biedota mieszkała w domach z jednym lub dwoma pomieszczeniami. dominującym typem rodziny. służba spała w tych samych pokojach lub w najbliższym sąsiedztwie swoich panów. 5. W XVI wieku. Autor wyróżnia trzy główne fazy rozwoju rodziny w ciągu trzystu lat od wieku XVI do XIX. lecz były one zazwyczaj połączone. Podział na pokoje w mieszkaniach. usprawiedliwioną jedynie przez konieczność rozmnażania gatunku. Zarówno w niskich. a nie tu i teraz. ani pomiędzy rodzicami a dziećmi nie były szczególnie serdeczne i czułe*. Sex and Marriage in England 1500-1800. Względny brak emocjonalnej bliskości w rodzinie nie przejawiał się wszakże w fizycznym rozdzieleniu jej członków. nie przez samą parę. że szczęście można osiągnąć w przyszłym świecie. M Ochab. s. Nie wcześniej niż w wieku * Pionierską pracą na temat długookresowych zmian relacji pomiędzy rodzicami a dziećmi jest Historia dzieciństwa Philippe'a Ariesa (przeł. w jakim stopniu stosunki małżeńskie oraz relacje pomiędzy rodzicami a dziećmi naprawdę były *Lawrence Stone. podobnie jak stosunki w większej społeczności. Dla chłopów i rzemieślników małżeństwo stanowiło zwykle warunek ekonomicznego przetrwania. jak i poza nim. sąsiadów. London 1977. Gdańsk 1995). pozbawione korytarzy. lecz grzeszną potrzebą. Stone pisze: Konwencjonalna mądrość uczyła. nie tylko związanych z pokrewieństwem. Wprawdzie skoncentrowana wokół rodziny podstawowej. była — według klasyfikacji Stone'a — „rodzina otwartego pochodzenia". Na żadnym poziomie systemu klasowego małżeństwo nie było momentem sankcjonującym emocjonalne przywiązanie lub zażyłość. we wszystkich klasach społecznych warunki życia bardzo ograniczały prywatność osoby.klasyfikacja zmian form życia domowego na podstawie analizy rozwoju rodziny w Anglii wydaje się użyteczna*. W zasadzie jednak wydaje się prawdą.

pojawił się. odzwierciedlając jego świecką władzę w państwie. 224. przegląd istotnych danych antropologicznych. drugi typ życia domowego. według Stone'a. są patriarchalne. Dominacja tego typu rodziny w społeczeństwie jako całości nie nastąpiła jednak bynajmniej w wyniku prostego procesu ciągłego rozszerzania wpływów. London 1980. rodzina zaczęła „odgradzać się od społeczeństwa". The Reproduction of Mothering. Coraz większy wpływ na wybór małżonka miała potrzeba związku oferującego przywiązanie lub miłość. Feminiści zajmują się przede wszystkim analizą źródeł patriarchatu — dominacji mężczyzn nad kobietami w rodzinie i w kontekście innych instytucji społecznych. charakteryzuje kilka charakterystycznych cech. przyczynił się do wzmocnienia związku pomiędzy kobietą a domem. mimo rozwoju charakterystycznych dla poszczególnych klas wzorców zalotów. Barbara Rogers. Pogląd. Poczynając od zamożniejszych. „odpychać je poza rozszerzającą się coraz bardziej sferę życia prywatnego"*. coraz bardziej kierowano się normami ustanawiającymi specyficzny związek pomiędzy seksualnością a małżeństwem. przy czym na pierwszy plan wysuwała się troska o właściwe „wychowanie" dzieci. jaka przetrwała do XX wieku. choć obserwuje się wyraźne różnice. którego konsekwencje obejmują jednak szerszy obszar analizy socjologicznej. s. jest twórczość współczesnych feministów. Stone określa je wspólną nazwą „emocjonalnego indywidualizmu". Z jednej strony rozdział pomiędzy domem a miejscem pracy. który u schyłku XIX wieku stał się regułą. Powstanie „zamkniętej rodziny podstawowej". I ta ideologia wydaje się najpierw ukształtowana w wyższych sferach systemu klasowego. a następnie przeniesiona do innych klas. który objął tylko niektóre grupy społeczne i trwał od wczesnego wieku XVI do początku XVIII. Lojalność łącząca dawniej rodzinę podstawową z innymi rodzinami i ugrupowaniami w społeczności lokalnej osłabła i została zastąpiona posłuszeństwem wobec państwa. Zanim to nastąpiło. jeśli chodzi o stopień i naturę męskiej przewagi*. Berkeley 1978. Autor nazywa go dość niezręcznie „ograniczoną patriarchalną rodziną podstawową". Dotyczył przeważnie wyższych warstw społecznych i był typem przejściowym pomiędzy istniejącą jeszcze formą wcześniejszą a rodziną współczesną. Po drodze dokonywały się bowiem rozmaite zwroty i przemieszczenia. Nancy Chodorov. Relacje między rodzicami a dziećmi również zyskiwały silniejsze * Tamże. stanowiącej fundament organizacji rodziny. patriarchat i rozwój kapitalistyczny Jednym z najważniejszych czynników oddziałujących w szczególności na socjologię rodziny. zabarwienie emocjonalne. a rodzina podstawowa stała się wyraźnie wyodrębnioną jednostką. że „miejscem kobiety jest dom" * Istotne i szeroko komentowane spostrzeżenia por.XVIII. w tym obszerne omówienie społeczeństw Trzeciego Świata por. Przedstawione w poprzednim paragrafie przeobrażenia rodziny wywołały sprzeczne tendencje określające pozycję społeczną kobiet. Władza mężczyzny jako głowy domu została wzmocniona w rodzinie. będące przedmiotem rzetelnych badań. że wszystkie społeczeństwa. jak pisze Aries. Badania antropologiczne wykazują. Płeć. domy przybierały nowocześniejsze formy z korytarzami zapewniającymi prywatność i z pokojami dziennymi oddzielonymi od sypialni. The Domeslication ofWomen. Tworzenie się więzów małżeńskich stawało się coraz bardziej sprawą osobistego wyboru osób zainteresowanych. 134 135 .

16% to krawcowe. przynajmniej w znaczeniu odpowiadającym płatnemu zatrudnieniu w produkcji. Jeszcze w roku 1911 w Wielkiej Brytanii większość kobiet pracujących była zatrudniona przy pracach domowych lub innych usługach osobistych. jednocześnie zajmując się pracą w przemyśle. Konsekwencje dla warstwy średniej polegały natomiast na tym. Zamożniejsze korzystały z usług pokojówek. niemal zupełnie zniknęły pełnoetatowe usługi domowe. Od tego czasu proporcje zatrudnienia kobiet wyraźnie się zmieniły. bycie urzędnikiem oznaczało wówczas pracę na odpowiedzialnym stanowisku wymagającym umiejętności księgowania i innych kwalifikacji. W połowie XIX wieku kobiety stanowiły w Wielkiej Brytanii tylko 1 % urzędników. Zdecydowaną większość za* Patrz Louise A. które musiały uporać się z większością zajęć domowych. że kobiety musiały podjąć obowiązki związane z zajmowaniem się domem i dziećmi. Otworzyły się wprawdzie pewne perspektywy kariery w zawodach przedtem zastrzeżonych 137 136 . podobnie jak sprzedawcami. Scott. s.miał różne konsekwencje dla kobiety na różnych poziomach społecznych. Women. New York 1978. Historia zawodu „urzędnika" stanowi dobrą ilustrację rozwoju tego zjawiska (por. nastąpiło też pewne ograniczenie zatrudnienia w przemyśle włókienniczym. około 20% znajdowało zaś zatrudnienie w przemyśle włókienniczym. wywodziły się w XIX i na początku XX wieku przeważnie z rodzin chłopskich lub robotniczych*. Na podstawie danych z Wielkiej Brytanii i Francji Tilly i Scott stwierdziły. Do wybuchu drugiej wojny światowej liczba kobiet pracujących zawodowo we wszystkich krajach zachodnich znacznie się zwiększyła. Kobiety „pracujące". że możliwości zatrudnienia kobiet w okresie ekspansji kapitalizmu przemysłowego skupiały się w sektorach bliskich tradycyjnym zajęciom wykonywanym przez kobiety. z mniejszymi możliwościami awansu niż dostępne mężczyznom. Najistotniejsza zmiana wiąże się jednak ze scharakteryzowanym w poprzednim rozdziale relatywnym zwiększeniem zatrudnienia „białych kołnierzyków" w rozwiniętych krajach kapitalistycznych. Joan W. W roku ]911 w Wielkiej Brytanii pracowało zawodowo około 70% wszystkich samotnych kobiet i zaledwie 10% zamężnych. najniższe w hierarchii służbowej stanowiska w biurze lub w handlu. We Francji proporcje w zatrudnieniu kobiet były mniej więcej podobne. Kobietom przydziela się bowiem na ogół prace o charakterze rutynowym. Najbardziej wzrósł wśród zatrudnionych procent kobiet zamężnych. a poziom zarobków znacznie niższy niż w przypadku pracujących fizycznie mężczyzn. co spowodowało przekształcenie zajęć „urzędniczych" w czynności nie wymagające szczególnych kwalifikacji. z których wiele pracowało w domu. Nie był to jednak bynajmniej istotny krok w stronę zrównania płci w systemie produkcyjnym. Tilly. Rozwój tej grupy zawodowej spowodował wzrost rekrutacji kobiet do prac biurowych i usługowych. Work and Family. to znaczy zatrudnione za wynagrodzeniem. Obecnie urzędnikami. 83-84). Przytoczone dane wskazują wyraźnie. piastunek i służących. trudnionych kobiet stanowiły osoby młode i samotne. są w większości kobiety. że zatrudnienie kobiet w przemyśle wytwórczym było bardzo niskie z wyjątkiem produkcji włókienniczej. co przestało być traktowane jako „praca". Praca w tych sektorach była w rzeczywistości prawie całkowicie zmonopolizowana przez kobiety. Ponad 33% pracujących za wynagrodzeniem stanowiły służące. Najbardziej obciążone zostały jednak kobiety w rodzinach robotniczych. Jak już mówiłem. W XX wieku nastąpiła generalna mechanizacja pracy biurowej zapoczątkowana wprowadzeniem maszyny do pisania pod koniec XIX wieku.

Z drugiej 139 . Osiągnięcie pełnego równouprawnienia płci w pracy poza domem nie zawsze jest pożądanym celem samym w sobie w kontekście gospodarki kapitalistycznej. nie wykazują znaczniejszej przewagi pod względem relatywnego poziomu zarobków kobiet w porównaniu z mężczyznami. „ideologię udomowienia". Przytoczone wyżej liczby wskazują. a także przerw w karierze zawodowej kobiet w związku z porodem. Jane Roberts Chapman (red. 138 kraje skandynawskie. stanowi porównanie średnich płac obu płci. Świadczy o nich już sama trwałość patriarchatu w społeczeństwach ludzkich. 1984. stawiając małżeństwo i rodzinę ponad korzyści ekonomiczne. Społeczeństwa. Jest to bardzo złożone zagadnienie. patriarchat nie narodził się przecież z nastaniem kapitalizmu. Kobiety w dużym stopniu godzą się na te warunki i przyjmują. Statistical Abstract ofthe United States. London 1976. są przedmiotem „podwójnej dyskryminacji".2 1961 1965 1969 1972 1982 3351 3823 4977 5903 12 001 5644 6375 8227 10 202 20 260 Źródło: Barbara M. autorzy feministyczni wyrażają w tej materii zróżnicowane opinie.4 60. Search for a parlnership role. Ogólną wskazówkę. gdyż wiele kobiet pracujących w dalszym ciągu ponosi główną odpowiedzialność zaprowadzenie domu i opiekę nad dziećmi.9 59.0 60. Wydaje się jednak niewątpliwe. niekiedy z rezygnacją. jest w szczególny sposób związany z dominacją płciową. Zarobki pracowników pełnoetatowych w Stanach Zjednoczonych w zależności od płci Średnie dochody w dolarach Rok kobiety mężczyźni Zarobki kobiet jako procent zarobków mężczyzn 59. że rozwój kapitalizmu.). Wyniki te nie stanowią wyjątku w społeczeństwach kapitalistycznych. 188. że różnice pomiędzy zarobkami mężczyzn i kobiet nie zmniejszają się.niemal wyłącznie dla mężczyzn. nigdzie jednak nie stały się powszechne. Wertheimer. Tabela 2 zawiera dane dla Stanów Zjednoczonych w wybranych latach pomiędzy 1961 a 1972. jak bardzo kobiety są pokrzywdzone w stosunku do mężczyzn. jakie przeważają we współczesnych społeczeństwach kapitalistycznych. Co więcej. Skupienie pracujących kobiet w stosunkowo gorzej płatnych zawodach o gorszych warunkach pracy i mniejszych szansach awansu jest efektem postaw pracodawców i pracujących mężczyzn. np. Ruchy praw kobiet próbują w różny sposób walczyć z tymi nierównościami. Kobiety są ogólnie słabiej reprezentowane na stanowiskach władzy politycznej i w innych sferach. który splata się z opisanymi wcześniej zmianami form rodziny. Uczestnictwo w pracy zawodowej jest oczywiście tylko jednym z aspektów stosunków patriarchalnych. Economic Independence ofWomen. w. choć większość autorów feministycznych dostrzega bardzo głębokie korzenie tych zjawisk. jakie mogłyby osiągnąć w przypadku pełnego i równego uczestnictwa w systemie pracy przemysłowej. Tabela 2. s. Można wskazać wyraźne zbieżności pomiędzy podziałami według płci a systemem klasowym.5 57. w których oficjalna polityka państwowa bardziej niż w Stanach Zjednoczonych sprzyja zatrudnieniu kobiet.

dodatkowo ograniczało go wczesne występowanie menopauzy. które nastąpiło w XVIII i XIX wieku nie było po prostu przejściem od dużych rodzin do małych. jaki zdarza się przeważnie tylko starcom. Na zasadzie błędnego uogólnienia tworzą obraz domów z rojem dzieci w przedkapitalistycznym stadium Europy na wzór wielkich rodzin istniejących dzisiaj w Trzecim Świecie i stanowiących główne źródło eksplozji ludności świata. a także częste przypadki przedwczesnej śmierci jednego z małżonków oraz bardzo wysoka śmiertelność niemowląt i dzieci. Średnia długość życia. małżeństwo. że średni wiek zawierania małżeństw przez kobiety przypadał najprawdopodobniej na okres od dwudziestego trzeciego do dwudziestego siódmego roku życia. Okres. Powszechność i jawność śmierci jest jedną z cech najbardziej zdecydowanie odróżniających życie rodzinne i szerzej — codzienne życie społeczne w epoce przednowożytnej i w czasach współczesnych. ich trwanie zależało od regularnej migracji z obszarów wiejskich. W konsekwencji w niższych klasach rodzina w jednym czasie liczyła przeważnie nie więcej niż dwoje lub troje dzieci. że rodziło się więcej dzieci. Historycy zajmujący się XVII wiekiem w Wielkiej Brytanii i Francji uważają. Obserwowana w XIX stuleciu ekspansja ludności nie była spowodowana tym. zwłaszcza wskutek znacznego spadku śmiertelności w młodszych grupach wiekowych. że więcej przeżywało i w dodatku żyło dłużej. Połowa ludności nie miała dwudziestu lat. Tak zwane przejście demograficzne. a mężczyźni wcześniej żenili się powtórnie po śmierci pierwszej żony. transformacja czy humanizacja kapitalistycznej pracy przemysłowej nie gwarantuje przezwyciężenia wyzysku płci. śmiertelność w porównywalnych grupach wiekowych była znacznie wyższa niż obecnie. nie był zatem zbyt długi. W warunkach tradycyjnych form produkcji. Nie mieli szczęścia również młodzi dorośli. w której duże rodziny były dla robotników życiową przeszkodą. ale wcale nie stanowiły normy. była bardzo niska. Bardzo duże rodziny nie były rzadkością. seksualność Wielu socjologów piszących o rodzinie sugeruje. jak i relatywnej pozycji mężczyzn i kobiet na rynku pracy doprowadziły do sytuacji. Szczególnie zagrożeni 140 byli mieszkańcy miast ze względu na brak kanalizacji i zanieczyszczenie wody pitnej. śmierci nie utożsamiano z losem. duża rodzina była często praktycznym rozwiązaniem. Prawdopodobnie około jednej trzeciej dzieci umierało w wieku niemowlęcym. a tylko nieznaczna liczba przekroczyła sześćdziesiątkę. co stwarzało ciągłe niebezpieczeństwo wybuchu epidemii. jeśli jego korzenie sięgają rodziny. choć rodziło się ich znacznie więcej. Scharakteryzowane wcześniej przekształcenia dotyczące zarówno charakteru rodziny. choć wiele innych czynników przemawiało 141 . że rozwój kapitalizmu wiąże się z radykalnym ograniczeniem wielkości rodziny. lecz tym. Śmiertelność była kilkakrotnie wyższa niż dzisiaj. w którym żona mogła rodzić dzieci. lecz raczej zmianą składu pokoleniowego rodziny. Średnia wieku zawierania małżeństw zmniejszała się aż do XX wieku.jednak strony. Bogaci mieli zazwyczaj większe rodziny niż chłopi i rzemieślnicy: kobiety wcześniej zawierały małżeństwa. Miasta tak naprawdę nie reprodukowały się. Proces ten dokonał się dzięki poprawie przedstawionych powyżej warunków życia. Rodzina. jak już wspomniałem w rozdziale pierwszym. kiedy dzieci uczestniczyły w działalności gospodarczej. wśród francuskiego chłopstwa w XVII wieku przed osiągnięciem dziesiątego roku życia umierała średnio połowa dzieci.

Miało to oczywiście istotne konsekwencje dla kobiet. Rozpad małżeństw był w ubiegłych stuleciach zjawiskiem w Europie bardzo powszechnym. United Natirm. W ćwierćwieczu od 1950 do 1975 roku liczba rozwodów we Francji zwiększyła się o 40% jako wartość minimalna na skali i o 400% w Wielkiej Brytanii jako wartość maksymalna. zwłaszcza gdy chodzi o problemy rozpadu małżeństwa i formy zachowań seksualnych. w: M. Dyskusje na temat obecnego statusu małżeństwa i rodziny. duże rodziny stawały się obciążeniem ekonomicznym.raczej za jej ograniczeniem. 1984. W pewnych krajach i w pewnych okresach stosunkowo niedawnej historii Europy stosunki przedmałżeńskie były dla obu płci zjawiskiem normalnym i nie stanowiły przeszkody dla późniejszego małżeństwa. Liczba małżeństw i rozwodów (w tysiącach) oraz rozwodów na sto małżeństw w latach 1950-1980 1950 1960 1970 1975 Francja śluby rozwody rozwody na 100 ślubów Wielka Brytania śluby rozwody rozwody na 100 ślubów Stany Zjednoczone śluby rozwody rozwody na 100 ślubów 1675 1523 2159 2127 1026 2390 1189 1980 331 320 394 387 334 35 11 30 9 40 10 67 17 91 27 408 394 471 429 418 30 7 23 6 62 129 160 13 30 38 38 39 70 7 23 326 8 33 48 50 Źródło: Michael Anderson: Quantitative Indicators of Family Chanie. pozbawione są często właściwego wymiaru historycznego. z których większość ma dzisiaj w perspektywie jeszcze dwadzieścia lub trzydzieści lat życia po osiągnięciu przez dzieci dojrzałości i opuszczeniu przez nie rodzinnego domu. Sociology ofthe Family. który staram się ukazać w niniejszej książce. a kobiety nie otrzymywały wynagrodzenia. Jeżeli dzieci nie pracowały. Niektórzy komentatorzy twierdzą. równie wysoki lub nawet wyższy niż dzisiaj był procent dzieci nieślubnych. rodzinie i seksualności występują oczywiście w zupełnie innym kontekście.i Statisticul Yearhonk. że pod niektórymi względami dokonujące się procesy wcale nie są tak jednolite. Wszystkie tego rodzaju statystyki należy jednak traktować dość ostroż143 . zarówno wśród socjologów. choć następował raczej w wyniku śmierci któregoś z małżonków niż rozwodu. jak i w popularnej prasie. Anderson. który jako zasadniczy wzorzec utrzymał się do dzisiaj. Harmondsworth 1980. co 142 Tabela 3. że względna liczba dzieci z „rozbitych małżeństw" była niegdyś równie wysoka jak dzisiaj. Współczesne tendencje w małżeństwie. Ulepszone metody antykoncepcji przyczyniły się do zawierania trwałych małżeństw popartych „uczuciowym indywidualizmem" i odpowiadających modelowi małych rodzin. jak mogłoby się wydawać. pokazuje tabela 3 dla kilku wybranych krajów. W większości krajów zachodnich liczba rozwodów wyraźnie wzrosła w ciągu ostatnich dwudziestu kilku lat. przede wszystkim jednak należy sobie uświadomić.

powszechnej rezygnacji z osobistych pragnień wyrażonej w obyczajach wiktoriańskich okresu rozkwitu dziewiętnastowiecznego kapitalizmu. aby uzasadnione było traktowanie tego zjawiska zgodnie z poglądami cytowanymi na początku rozdziału. że cytowane liczby są dowodem na istotne zmiany zachodzące w rodzinie i w małżeństwie w krajach zachodnich. Interesujące rozważania na ten temat przedstawił nie145 . Rozmaite eksperymentalne formy stosunków społecznych. Życie domowe 144 sytuuje się na skrzyżowaniu różnych nurtów zmiany społecznej. że rodzina jest niezastąpionym źródłem emocjonalnej satysfakcji dla większości ludzi we współczesnych społeczeństwach. widzą w niej korzystną możliwość rozwoju innych form społecznych. Inni. które odzwierciedla lub się do nich przyczynia. uważając rodzinę za instytucję o charakterze przede wszystkim represyjnym. Jednak brak głębszych przeobrażeń w szerszym kontekście społecznym sprawia. Istotne wydaje się w tym miejscu odniesienie dyskusji o rodzinie do zagadnień omawianych w poprzednich rozdziałach. relacje osobiste w sferze domowej mogą rzeczywiście wydawać się ucieczką z „bezdusznego świata". o przeciwnych poglądach. że rodzina w dalszym ciągu poddana jest działaniu przeciwnych napięć — wyzwolenia i zniewolenia. Nie uważam jednak. gdy większość populacji pracuje w męczących i przygnębiających warunkach i gdy utowarowienie stosunków społecznych przekształciło życie codzienne w ciąg pustych. ich zdaniem. Niektórzy dostrzegają w nich zapowiedź nieuchronnego rozpadu rodziny podstawowej. Utrzymanie surowej dyscypliny niezbędnej w pracy przemysłowej wymagało. która w swych formach kontynuacji była do niedawna zjawiskiem tak bardzo trwałym. rutynowych czynności. wyzwolenie seksualne jest kluczem do powszechnego wyzwolenia od rutynowości pracy i codziennego życia w kapitalizmie. które żyją razem bez ślubu ani małżonków żyjących w separacji bez formalnego rozwodu. lecz towarzyszy temu bardzo wysoka liczba powtórnych małżeństw. Nie obejmują one np. że rosnąca liczba rozwodów niekoniecznie wskazuje na głębokie rozczarowanie stanem małżeńskim lub rodziną jako taką. osób. Zgodnie z tym poglądem. czyli po prostu jako dowód. Nie trzeba wielkiej wnikliwości. W sytuacji. Mimo tych zastrzeżeń trudno zaprzeczyć. Słuszniejszą interpretacją niż ogłoszenie zbliżającego się końca rodziny wydaje się uznanie współczesnych procesów za wielki tryumf „emocjonalnego indywidualizmu" jako zasady kierującej życiem osobistym. aby zauważyć.nie. nadziei i rozpaczy. lecz na większe zdecydowanie w budowaniu satysfakcjonujących stosunków wzajemności. różniące się od usankcjonowanej instytucji rodziny. w tej czy innej wersji popularyzowanym przez uczestników ruchów studenckich końca lat sześćdziesiątych. Liczba rozwodów wzrosła wprawdzie do nie notowanego wcześniej poziomu. „Emocjonalny indywidualizm" we współczesnym kapitalizmie zdaje się mieć głębsze podłoże niż bardziej ograniczony i jedynie przejściowy sprzeciw wiktoriańskiej pruderii wobec przyznawania się do seksualności. najprawdopodobniej będą się utrzymywać. Ogromna większość rozwiedzionych ponownie zawiera związek małżeński. Konserwatyści traktują tę perspektywę jako miarę upadku społeczeństwa odpowiedzialności moralnej. że powstanie i rozwój kapitalizmu mają ścisły związek psychologiczny z wypieraniem seksualności. Niektórzy autorzy o radykalnych poglądach twierdzą. Materiał przedstawiony w tym rozdziale skłania do sceptycyzmu względem tego rodzaju uogólnień. Rzeczywistość jest z pewnością bardziej złożona. Wzrost „emocjonalnego indywidualizmu" przyczynił się zdecydowanie do skojarzenia seksualności z osobistym spełnieniem w ramach formalnych więzów małżeńskich i poza nimi.

który uważa.7 23. jest przekonana— nawet w krajach o największej liczbie rozwodów — że podejmuje zobowiązanie na całe życie.7 33.8 28.5 9. Znacząca liczba zawieranych dzisiaj małżeństw nie trwa długo. Wśród osób.7 3.0 37.3 17.stical Ahsiruci ofthe United States.4 9. które uważały. Tabela 4 wskazuje przesunięcia. Warszawa 1995. Banasiak. przet.5 41. gdy powodem „zerwania" związku była przeważnie śmierć jednego z małżonków. które po raz pierwszy zawierają związek małżeński.9 1975 100 8. jakie dokonały się w ciągu minionych dwudziestu lat w Stanach Zjednoczonych. W porównaniu z okresem sprzed 20 lat więcej ludzi żyje dzisiaj samotnie.7 29.4 24. że zdecydowana większość osób.3 14. zarówno w liczbach bezwzględnych. Tabela 4.3 64.2 38. znaczna część osób żyjących samotnie lub samotnie wychowujących dzieci znajduje się aktualnie w okresie „pomiędzy małżeństwami". w procentowym udziale osób samotnych w poszczególnych grupach wiekowych w zależności od płci.0 19.7 13. 14-24 25-44 45-64 65 i więcej Mężczyźni 14-24 25-44 45-64 65 i więcej Kobiety 14-24 25-44 45-64 65 i więcej 146 Zródlo: Stati. Podczas gdy w latach sześćdziesiątych * Michael Foucault. Foucault postuluje raczej wyzwolenie od seksualności niż wyzwolenie przez seksualność.8 1982 100 7.4 12. że powinniśmy starać się zrozumieć nie tyle pochodzenie zahamowań seksualnych. że pobierają się „na całe życie".6 7.2 43. Fakty są inne.6 19.2 1. Historia seksualności.7 4.6 7.7 12.6 38.7 61.1 9.3 17. jak również w stosunku do reszty populacji.8 1. wiele żyje samotnie w znacznie młodszym wieku niż kiedyś.3 4. B. Biorąc pod uwagę tendencję do zawierania ponownych małżeństw przez osoby rozwiedzione. . ile raczej przyczyny naszej dzisiejszej fascynacji seksualnością jako najważniejszym środkiem w dążeniu do samospełnienia. 1984.5 11.8 9.8 39.3 3.6 31.2 7.1 35.dawno Foucault*.1 62.9 Procent Życie rodzinne i nowe wzorce społeczne Dowody wskazują. Liczba osób żyjących samotnie w Stanach Zjednoczonych Płeć i wiek (w latach) Liczba osób (w tysiącach) 1960 Obie płcie 7064 234 1212 2720 2898 2628 124 686 965 853 4436 110 526 1755 2045 1975 13 939 1111 2744 4076 6008 4918 610 1689 1329 1290 9021 501 1055 2747 4718 1982 19 354 1511 5560 4611 7673 7482 841 3365 1784 1492 11872 670 2196 2826 6180 1960 100 3.8 28.

lecz bardzo ważne stosunki we współczesnej rodzinie. z którymi zostały wcześniej związane. Innymi słowy. Nastąpił znaczny wzrost liczby samotnych w przedziale wiekowym od 24 do 44 lat. Przed wspomnianym wcześniej przejściem „demograficznym" rola rodziców przyrodnich była powszechna ze względu na wysoką śmiertelność. Mimo znacznej liczby osób żyjących samotnie i samotnych rodziców oraz innych form gospodarstw domowych. w której biologicznym rodzicem jest tylko jedno z małżon148 ków. w której rodzicami biologicznymi są oboje lub jedno z partnerów pozamałżeńskich bądź żadne z małżonków nie jest rodzicem biologicznym (adopcja) czy wreszcie w rodzinie niepełnej. Pierwsza zmiana polega na tym. są członkami wspólnot rodzinnych składających się z różnopłciowej pary małżeńskiej żyjącej razem z dziećmi w jednym gospodarstwie domowym. Dzisiejsze dzieci mogą z kolei w dalszym etapie życia stać się zarazem rodzicami biologicznymi i przyrodnimi. w ostatnim czasie schemat ten stał się mniej przejrzysty. . Statystyki w USA uwzględniają obecnie również kategorię „niemałżeńskich par we wspólnym gospodarstwie domowym". pozostaje faktem. że w ciągu całego życia — zarówno będąc dziećmi. Drugim czynnikiem zmiany jest coraz większe znaczenie rodziców przyrodnich w doświadczeniu zarówno dzieci. jak i później jako rodzice — możemy w różnych sytuacjach i różnych okresach odstępować od „ortodoksyjnego" schematu. zjawisko zaś przyrodniego rodzicielstwa skupia w szczególnie ostrej formie dylematy i napięcia współczesnego życia rodzinnego. Nie ulega wątpliwości. Niektórym zdarza się jednak przyjść na świat w rodzinie. że w takich okolicznościach zawiązują się najtrudniejsze.największy procent samotnych występował w najstarszej grupie wiekowej. jak „rozbite małżeństwo" czy „rozbity dom" nie pozbyły się jeszcze bardzo ujemnych konotacji. jak i dorosłych. trudno dokonywać porównań z wcześniejszymi okresami. gdy rodzina przyrodnia stanie się dominującą formą życia rodzinnego. W dzieciństwie i wieku młodzieńczym żyjemy na ogół w rodzinie składającej się z rodziców i rodzeństwa. pozostaje jednak przesycona wartościami pochodzącymi z utrwalonych form jej organizacji. Dzisiaj natomiast wiele dzieci wychowuje się w rodzinach. w których jedno z małżonków jest rodzicem przyrodnim. choć liczbowo jest ich niewiele w porównaniu z ogromną rzeszą małżeństw. do czego byli przyzwyczajeni ich rodzice. Rodzina staje się stopniowo ośrodkiem głębokiej zmiany społecznej. Pojęcie „rodziców przyrodnich" oraz pokrewne terminy. Wielu ludzi musi jednak dzisiaj sprostać dwojakiego rodzaju zmianom zachodzącym w życiu rodzinnym w porównaniu z tym. Wśród osób prowadzących gospodarstwo domowe stosunek samotnych do pozostających w związku małżeńskim wzrasta mniej więcej tak samo jak stosunek pomiędzy dziećmi wychowywanymi przez jednego z rodziców a wychowywanymi w małżeństwie. jednak zachowane są regularne kontakty z naturalnym ojcem lub matką po rozwodzie lub separacji. Ponieważ jest to swego rodzaju innowacja. Z pewnością jednak można zauważyć. Stany Zjednoczone bliskie są sytuacji. że wśród młodszych grup wiekowych wyraźnie zwiększył się procent regularnych związków pozamałżeńskich. że większość ludzi przeżywa przeważającą część życia w rodzinach „ortodoksyjnych".

radia i telewizji oraz błyskawicznych podróży drogami. Komunikacja została oddzielona od transportu dopiero po pierwszym pomyślnym wykorzystaniu elektromagnetycznego telegrafu Morse'a pomiędzy Baltimore 150 a Waszyngtonem w roku 1844. który będzie przedmiotem dalszych rozważań w tym rozdziale. Pierwszy przekaz Morse'a „What hath God wrought?" zapoczątkował nową epokę w przekazywaniu informacji. Zjawiska te są równie ważne zarówno ze względu na to. Żyjąc w świecie niemal natychmiastowej komunikacji elektronicznej za pomocą telefonu. Powstał bowiem „system światowy". Tokio a Londynem jest jeszcze znacznie większa. z trudem potrafimy zrozumieć powolność porozumiewania się i poruszania w minionych wiekach. że prawie 3/4 mieszkańców Stanów Zjednoczonych usłyszało o zamachu na Johna F. Cambridge 1973. Stopień konwergencji czasowo-przestrzennej pomiędzy dwoma miastami można obliczyć np. kiedy w Alexandrii w stanie Wirginia zmarł George Washington. co wskazują. nawet w imperiach o rozwiniętym systemie dróg był niemal tak samo powolny jak we wcześniejszych fazach historii świata. będący zarazem jedynym środkiem komunikacji.7 ---------Kapitalizm i system światowy W świetle idei. Nic bardziej charakterystycznego dla naszej epoki niż związki pomiędzy biegiem codzienności w określonym czasie i miejscu a wydarzeniami w odległych regionach. Obliczono. Mniej więcej 150 lat wcześniej. że miasta zbliżyły się do siebie o 2000%. Przedtem porozumiewanie się na odległość zależało od poruszania się człowieka w przestrzeni. * Patrz Allan R. że wprost od intymności życia domowego przechodzimy do procesów dotyczących całej planety. Urban Growth and the Circulation of Information. aby z Rzymu dostać się do Paryża. Geografowie wprowadzili pojęcie konwergencji czasowo-przestrzennej jako prosty sposób analizowania owego wzrostu. Jeszcze w początkach XVIII stulecia transport. jak i na swoją głębszą treść: okazuje się. Z obliczenia wynika. które przedstawiłem na poprzednich stronach. wiadomość o tym opublikowano w Nowym Jorku dopiero po siedmiu dniach*. Oczywiście. koleją i samolotem. ogromnie wzrosła również od tego czasu prędkość pokonywania odległości. 151 . Napoleon potrzebował prawie tyle samo czasu co Cezar. Pred. przez porównanie średniego czasu podróży dyliżansem pomiędzy Edynburgiem a Londynem w roku 1780 z podróżą samolotem na tym samym odcinku dwieście lat później.-------. że żyjemy w świecie. które według dzisiejszych norm odbywało się niezwykle wolno. Kennedy'ego w ciągu pół godziny od zdarzenia. nie powinno wydawać się dziwne. Konwergencja czasowo-przestrzenna pomiędzy np. tak zwycięstwo nad czasem i przestrzenią datuje się dopiero od połowy XVIII wieku. w którym większość ludzi jest od siebie nawzajem zależna w sposób niespotykany nigdy przedtem. Tak jak wiele innych zjawisk analizowanych w tej książce.

Teoria modernizacji ma w dalszym ciągu powodzenie w kołach akademickich. lecz są raczej nie rozwinięte i wymagają transformacji przemysłowej. London 1980. W rezultacie po wstają jednak trudności wynikające z nasilenia trendów. Wallerstein dokonał zasadniczego przeciwstawienia nowoczesnego systemu światowego (zapoczątkowanego w XVI i XVII wieku) i wcześniejszych faz historii świata. które — o czym będę mówił dalej — wywołują narastający zamęt w gospodarce światowej. że dynamikę współczesnej historii określa dążący do bezustannej ekspansji charakter produkcji kapitalistycznej. Raport Brandta: Willy Brandt i in. Takie imperia. Zwrócił uwagę na fakt. czyli na dynamikę współczesnego systemu światowego. że od lat sześćdziesiątych do dzisiaj ten typ teorii okazuje się ważnym elementem tworzenia systemu światowego. na których się opiera. Formułując tę tezę. Po pierwsze. Po pierwsze. takie jak Bank Światowy itp. Trzeba jednak zauważyć. przyjmując za słuszny sposób analizy Dahrendorfa i jego kontynuatorów. jaką przeszły już kraje uprzemysłowione i powielać osiągnięcia „społeczeństwa przemysłowego". Po drugie. że niegdyś najpowszechniejszym typem systemu społecznego było imperium rolnicze (jak tradycyjne Chiny. organizowane przez te ostatnie dla własnej korzyści. Cechy identyfikowane jako integralne elementy ustroju zamożnego społeczeństwa przemysłowego uważa się za „wskaźniki" postępu i wykorzystuje jako wytyczne działalności politycznej i gospodarczej dla krajów nieuprzemysło152 wionych*. Stąd już niedaleko do dwóch dalszych wniosków. że teoria społeczeństwa przemysłowego jest ścisłe związana ze szczególnym spojrzeniem na stosunek pomiędzy społeczeństwami „rozwiniętymi" (przemysłowymi) a resztą świata. Teoria modernizacji bezpośrednio nawiązuje do teorii społeczeństwa przemysłowego. społeczeństwa te powinny iść podobną drogą. teoria społeczeństwa przemysłowego ma bardzo wyraźne ograniczenia. to drugie założenie było najostrzej i najbardziej przekonująco zaatakowane przez autorów będących pod wpływem poglądów Marksa. choć * Patrz tzw. Tym samym uznaje się industrializm za siłę z zasady liberalizującą i postępową. tradycyjne społeczeństwa Trzeciego Świata nie są po prostu słabo rozwinięte. Jak wspomniałem w poprzednich rozdziałach. Teoria modernizacji opiera się bowiem na fałszywych przesłankach i w pewnym stopniu służy jako ideologiczna obrona dominacji zachodniego kapitalizmu nad resztą świata. że społeczeństwa „słabo rozwinięte" od najwcześniejszych faz rozwoju kapitalistycznego zostały poddane systematycznym stosunkom wyzysku przez społeczeństwa kapitalistyczne. które przetrwały około 2000 lat). a model społeczeństw zachodnich za wzór do naśladowania dla społeczeństw „słabo rozwiniętych". Drugą wspólną koncepcją (nie rozpracowaną szerzej przez samego Marksa) jest myśl. Równie ważna jest jej teza. podzielane przez rządy zachodnie w ich interakcjach z Trzecim Światem i przez agencje rozwoju związane z Organizacją Narodów Zjednoczonych. lecz poddawana jest krytyce.. ogólnie biorąc. 153 . że kapitalizm przemysłowy rozwinął się w izolacji od reszty świata. North-South: u Programnie for Survival. Wśród autorów marksistowskich istnieje wiele kontrowersji na temat tworzenia się systemu światowego i jego współczesnych cech. które same w sobie podważają już teorię modernizacji. Założenia. są bowiem. choć nie cieszy się już tak powszechnym uznaniem jak niegdyś. W niektórych kwestiach marksiści są jednak zgodni. popierają pogląd Marksa. Jest to podejście nazywane teorią modernizacji.Teoria modernizacji i jej krytyka W rozdziale 2 wspomniałem.

na przykład. Ich „niedorozwój" jest skutkiem ekspansji kapitalizmu. W długim okresie kapitalizmu kupieckiego handlowcy z Europy. Azję. New York 1974. nękanej ciągłymi konfliktami wewnętrznymi. natomiast władza polityczno-militarna znajduje się w rękach państw narodowych. gdy pojawiły się „supermocarstwa". cechy współczesnego systemu światowego są przynajmniej pod pewnymi względami przedmiotem refleksji. Od XVII wieku. pomimo że siła napędowa rozwoju kapitalizmu koncentruje się na Zachodzie — później dołączyły do niego inne kraje gospodarczo rozwinięte. Rzadko już broni się teorii modernizacji z naiwnością sprzed dwudziestu lat. trwająca mniej więcej od początku XVI do końca XIX wieku. a właściwie dlatego. co stop155 154 . Nieco wcześniej Europa po raz pierwszy osiągnęła pewien poziom bezpieczeństwa przed atakami z zewnątrz i rozpoczęła światową ekspansję operacji handlowych. która w XIX wieku stała się w sposób naturalny systemem globalnym.odnosiły sukcesy. a główne * Immanuel Wallerstein. s. We wszystkich tych regionach ustanawiali forpoczty. W światowej gospodarce kapitalistycznej. który utrzymał się do pierwszej połowy XX wieku. 348. zagroziło imperium otomańskie. zapoczątkowując migrację z Europy do obydwu Ameryk. Powstrzymali ofensywę dopiero z powodu nagłej śmierci swego wodza Ógodeja. z których każde ma ściśle wyznaczony obszar jurysdykcji. że byli bardziej zainteresowani w utrzymaniu wpływów na Wschodzie niż na Zachodzie. Główne powiązania pomiędzy „centrum" — aparatem administracyjnym rządu — a jego obszarami „prowincjonalnymi" utrzymywano za pomocą siły polityczno-militarnej. Faza pierwsza. Zgodnie z tym poglądem. lecz dzisiaj jest ona akceptowana także przez wyznawców innych przekonań. W roku 1241. Potem jednak niepodległości Europy. które mogłoby dotyczyć społeczeństw nie dotkniętych kapitalizmem. 155). Jak mówi Wallerstein: kapitalizm jako rodzaj gospodarki opiera się na fakcie. Bezpieczeństwo wewnętrzne w ojczyźnie stało się odskocznią dla rozszerzania handlu z zagranicą. cesarstwa rzymskiego. była zdominowana przez „kapitalizm kupiecki". została wydana na łaskę Mongołów. Po tym fakcie rozwój ekonomiczny. z wyraźnym przyspieszeniem w XIX i XX stuleciu. że czynniki ekonomiczne działają na obszarze większym niż mogący znaleźć się pod całkowitą kontrolą jakiegokolwiek społeczeństwa politycznego*. którzy odnieśli zwycięstwo w decydującej bitwie strategicznej. jak Frank (patrz poniżej s. przede wszystkim Japonia — „niedorozwój" nie jest pojęciem. Europa była bowiem niemal bez przerwy zagrożona przez siły zewnętrzne. Najważniejszą rolę w formułowaniu tego typu spostrzeżeń odegrali autorzy marksistowscy. posługując się w razie potrzeby bronią palną. zaczęła się jednak tworzyć światowa gospodarka kapitalistyczna. „otwierali" wybrzeża Afryki. główne powiązania w skali ogromnego obszaru mają charakter ekonomiczny. The Modern World System. Odparcie Turków spod Wiednia w roku 1683 było decydującym wydarzeniem dla historii świata. czyli Stany Zjednoczone i Związek Radziecki. a tym samym militarny. krajów europejskich zapewnił im pewien poziom bezpieczeństwa wobec zagrożenia zewnętrznego. Setki lat od upadku „jej" imperium. W większości analiz wyróżnia się trzy długotrwałe fazy tworzenia się światowej gospodarki kapitalistycznej. nigdy nie opanowały więcej niż część świata. Amerykę Północną i Południową.

„Rozwój niedorozwoju". Cupitalism and Underdevelopment in Lutin America. Koncepcja „rozwoju niedorozwoju" została po raz pierwszy sformułowana przez Franka* i. złota i srebra. Frank uważa. odbywał się na trzech połączonych poziomach w różnym miejscu i czasie: następował kulturowy. Podczas gdy w Anglii dopływ surowców. Majątek ten częściowo przywłaszczało sobie państwo. załamały się też utrwalone wzorce transakcji handlowych. Nowożytną epokę władzy Zachodu wyróżnia natomiast ogromny zasięg i ciągłość tych procesów. Zanik odmienności kulturowych innych społeczeństw powodowało niekiedy jedynie narzucanie zachodnich sposobów życia. 157 . W Ameryce Północnej rdzenna ludność została prawie całkowicie wyniszczona pod koniec XIX wieku. Rezultaty tych przedsięwzięć zależały oczywiście od zmian wewnętrznych w Europie. możemy odnaleźć świadectwa likwidowania. Żadna z form destrukcyjnego kontaktu nie jest wyłącznie cechą zachodniego kapitalizmu ani epoki nowożytnej. Harmondsworth 1971. Skutkiem był potężny transfer majątku z reszty świata do Europy.niowo doprowadziło do całkowitego przeobrażenia tych kontynentów. że niedorozwój jest zjawiskiem * Andre Gunder Frank. częściowo zaś wykorzystywano jako kapitał dla inwestycji podejmowanych w europejskich fabrykach. W Afryce i w Azji w XVII i XVIII wieku handel organizowano zazwyczaj przez nadawanie monopolistycznych przywilejów zrzeszeniom kupców. W całej historii ludzkości. Były to tylko z pozoru organizacje wyłącznie handlowe. Upadek gospodarczy społeczeństw w wyniku wprowadzenia światowej gospodarki kapitalistycznej jest dobrze udokumentowany. czasami jednak dochodziło do fizycznej eksterminacji na wielką skalę. Rozpad polityczny następował pod wpływem zmian kulturowych i ekonomicznych lub w wyniku bezpośredniej interwencji w istniejące mechanizmy zarządzania. że niedorozwój jest skutkiem działania zachodniego kapitału handlowego. zwłaszcza od powstania „cywilizacji". Prawdopodobnie do obu Ameryk przetransportowano aż 15 milionów afrykańskich niewolników. jak sam to określa. Tradycyjne formy produkcji zostały zniszczone przez europejską żądzę zysku. gospodarczy i polityczny rozpad społeczeństw wciągniętych w kontakty z Zachodem. który w wyniku dominacji nad miejscową gospodarką zahamował jej rozwój. przyznając. które w różnych krajach przybierały odmienne formy. Anglia czerpała zyski z pirackich wypraw przeciwko Hiszpanii i Portugalii. Inni. poddana zasadniczej krytyce. w Ameryce Południowej szacuje się blisko czterdziestoprocentowy spadek liczby ludności tubylczej pomiędzy początkiem XVI a połową XIX wieku. East India Company. napędzał powstający przemysł krajowy. dokonujący się w fazie kapitalizmu kupieckiego. która często przybierała formę grabieży usankcjonowanej państwowym patronatem. Choroby i niedożywienie szerzące się w wyniku kontaktów z Europejczykami również zbierały swoje żniwo. Hiszpania sprowadzała ogromne ilości srebra z Meksyku i Peru. W ten sposób wymuszano warunki wymiany handlowej. Portugalia zwoziła brazylijskie złoto. że znaczna część wysłanych w drogę nie przeżyła trudów podróży. liczba wypędzonych z własnej ojczyzny musiała być dużo większa. co niemal wszędzie wiązało się z eskalacją siły militarnej. w Hiszpanii i Portugalii zalew dóbr przyczyniał się do upadku wewnętrznej działalności produkcyjnej. wchłaniania lub całkowitego podporządkowy156 wania jednych społeczeństw przez drugie. ich działania wspierała groźba użycia siły. aby następnie wymuszać w Indiach i innych krajach warunki handlowe zapewniające znaczny odpływ majątku ze skolonizowanych obszarów. biorąc pod uwagę. np.

sztucznie wywołanym. Kolonializm ukształtował w skolonizowanych społeczeństwach system dualistyczny. I znów. czyli kolonializmu. Towarzyszą temu zazwyczaj skrajne nierówności majątku i dochodów pomiędzy dwoma sektorami oraz w wielu krajach migracja na dużą skalę ze zubożałych wsi do miast. lecz związanych ze sobą systemów instytucji. Dopiero w XX wieku programy opieki zdrowotnej. Podobny los spotkał wiele grup plemiennych w Ameryce Południowej w wyniku nawiązania kontaktów z Anglikami i Francuzami. gruźlica. że kolonializm należy traktować jako „zobowiązanie" ciążące na rządach zachodnich. na które tubylcy byli nieodporni. Rozwój miast nie dokonuje się równolegle z industrializacją. że sektor „rozwinięty". jakie pozwoliłyby rozwiązać problem przybyszów. Okres kolonializmu. przede wszystkim w postaci szczepień i poprawy warunków sanitarnych w krajach skolonizowanych. Opisane powyżej procesy rozpadu kulturalnego. w dużej mierze zrekompensował jedną z głównych szkód wynikających z pierwszych kontaktów Europejczyków z innymi ludami: przywleczenie chorób. Do najbardziej widocznych skutków owych osiągnięć medycznych. że okres kapitalizmu kupieckiego nie był wyłącznie czasem pustoszenia pozostałych części świata. przyczyniły się do spadku śmiertelności w stopniu porównywalnym do osiągniętego wcześ158 niej w Europie. interpretacje dualizmu różnią się w szczegółach. odra i tyfus były prawie na pewno nie znane w Ameryce Środkowej i Południowej przed pojawieniem się hiszpańskich żołnierzy i kupców. Najniebezpieczniejszym kanałem rozprzestrzeniania się śmiertelnych chorób był handel niewolnikami. duże miasta Trzeciego Świata mają zwykle „nowoczesne" centrum w stylu zachodnim oraz do pewnego stopnia rozwinięty handel i prze159 . a następnie z powrotem do Afryki. przez który choroby przenosiły się z Afryki Zachodniej do obu Ameryk. Pewne choroby. Szerzyły się zatem wśród miejscowej ludności ze względu na brak naturalnej odporności przeciwko tym chorobom. ospa. Jak inne wcześniejsze „cywilizacje" kapitalizm zachodni obok degradacji przynosił rzeczywiste korzyści: osiągano na przykład pokojowe współistnienie do tej pory walczących ze sobą sąsiadów lub pozbawiano władzy miejscowych wyzyskiwaczy. Początkowo dość niechętnie dostrzegano. która przetrwała do dzisiaj w warunkach postkolonializmu. jak to następowało w Europie. stała się przyczyną kolejnych fal katastrofalnych epidemii na objętych nią obszarach. jednak panuje zgoda co do ogólnej natury tego zjawiska. czyli uprzemysłowiony współistnieje z bardziej tradycyjnymi formami działalności gospodarczej w innych sektorach lub regionach kraju. wykorzystujące zdobycze nowoczesnej medycyny. uważane dawniej za nieuchronne — jak np. poświęcają więcej uwagi różnym formom kontroli politycznej oraz celowym ograniczeniom produkcji przemysłowej na Zachodzie. należy ogromny przyrost ludności świata. który zakończył się dopiero dwadzieścia parę lat temu. Dualizm gospodarczy może przybierać różne formy. które nie dysponują środkami ekonomicznymi ani administracyjnymi. Warto też zauważyć. Dualizm zachodzi we wszystkich trzech wspomnianych wymiarach. gospodarczego i politycznego wywołały potrzebę bezpośredniego sterowania politycznego znacznych obszarów przez władze zachodnie w celu utrzymania rentowności kolonii. przy jednoczesnym braku środków umożliwiających ograniczenie liczby urodzeń w Europie. lecz zasadniczo polega na tym. dyfteryt — znalazły się pod kontrolą lub zostały prawie wytępione. czyli formę społeczną. Ospa. począwszy od XVII do końca XIX wieku. w każdym z nich przejawia się istnieniem w skolonizowanych społeczeństwach dwóch odrębnych. Ekspansja kolonizacji europejskiej. Mniej więcej to samo odnosi się do drugiej fazy.

że obok zachodniego centrum utrzymują się tradycyjne sposoby życia. cukier i inne produkty zyski wypływały z kolonii. Inaczej mówiąc. Kuba. że w okresie kolonialnym dokonywał się w przyspieszonym tempie ów rozwój niedorozwoju. Skutkiem takiego układu po dekolonizacji było często społeczeństwo „ciężkiego wierzchołka" z rozbudowanymi instytucjami rządowymi kierującymi krajem spustoszonym przez nadużycia kolonializmu*. jak wiadomo. w których większość mieszkańców z trudem przeżywa z dnia na dzień. Culture and World Development. Większość krajów uprzemysłowionych znajduje się na północ od równika. Stany Zjednoczone. kawę. wprost przyznające się do marksizmu. są. prawie wszystkie najważniejsze obszary bezpośrednio uzależnione od rządów kolonialnych odzyskały niepodległość jako „nowe narody". Zwykle z dualizmem gospodarczym jest ściśle związany dualizm kulturowy i polityczny. często przeznaczając większość gruntów rolnych na uprawę jednego lub dwóch gatunków szczególnie opłacalnych roślin użytkowych. Europa Wschodnia. Afryka. dzielącą kraje „rozwinięte" i kraje nazywane teraz przeważnie „słabiej rozwiniętymi". kraje zaś mniej rozwinięte w strefie równikowej lub na południu. Europa i Japonia leżą bardziej na północ. jak Związek Radziecki. London 1984. Chiny.mysł. jakiekolwiek korzyści uzyskiwane z rolnictwa przez kraje skolonizowane — większość zysku zagarniały zresztą władze kolonialne — marnowały się wskutek fluktuacji na światowym rynku produktów rolnych. Ogromną przepaść gospodarczą. Rodzimej ludności pozostawało zatem niewiele produktywnych obszarów do zaspokojenia własnych potrzeb. cen trudno było znaleźć w koloniach zastępcze źródła dochodów ze względu na niezróżnicowanie produkcji. Eksploatacja kolonialna polegała między innymi na zorganizowanych stosunkach ekonomicznej nierównowagi pomiędzy krajami zachodnimi a ich koloniami. czyli krajach socjalistycznych. Ten pierwszy oznacza. drugi wyraża się w organizacji aparatu politycznego władzy obsadzonego przez urzędników w stylu zachodnim ze zwierzchnikami narzuconymi przez władze kolonialne. Kategoria Drugiego Świata w części krzyżuje się z podziałem na Północ i Południe. kontynenty w większej części stosunkowo biedne. W okresie koniunktury na gumę. przez ustanowienie gospodarki planowej opartej na likwidacji lub zdecydowanym ograniczeniu prywatnej własności kapitału kra161 160 . Kraje te w dalszym ciągu doświadczają jednak skutków wyzysku wynikających z opisanych wyżej okoliczności. Co więcej. The Three Woiids. porównując zamożną „Północ" ze stosunkowo ubogim „Południem". położone w południowych partiach głównych mas lądowych Ziemi. kakao. Ameryka Łacińska i południowe Indie. nie wspominając o „Drugim Świecie". Mocarstwa zachodnie organizowały bezpośrednio produkcję i sprzedaż surowców w koloniach w celu pobudzania rozwoju przemysłowego swoich krajów. Obecnie gospodarka światowa znajduje się w fazie postkolonializmu. Nierówności współczesnego świata Do tej pory mówiłem o „pierwszym" i „trzecim". częściowo same wykluczyły się ze światowej gospodarki kapitalistycznej. można łatwo oznaczyć na mapie świata. otoczone są natomiast przez nędzne prowincjonalne miejscowości. natomiast przy spadku * Patrz Peter Worsiey. Trudno zaprzeczyć. Kraje socjalistyczne.

co nazwałem kapitalistycznym „centrum" lub krajami Pierwszego Świata. ponieważ Związek Radziecki i społeczeństwa Europy Wschodniej są w rzeczywistości połączone z Zachodem licznymi więzami ekonomicznymi. Podobne różnice wy stępują w poszczególnych gałęziach produkcji. Tabela 5. produkcja przemysłowa.je te w pewnym stopniu uwolniły się od stosunków wyzysku trwających pomiędzy Zachodem a Trzecim Światem.7 15. nie są zatem bynajmniej całkowicie odizolowane od czynników wpływających na rozwój gospodarczy Zachodu. Globalne różnice w poziomie produkcji w roku 1975 (w procentach sumy produkcji światowej) DziaTransport i łalność narodowy Rolnictwo przekomubrutto mysłowa nikacja Produkt Rozwinięte gospodarki rynkowe Rozwijające się gospodarki rynkowe Afryka z wyjątkiem Afryki Południowej Stany Zjednoczone i Kanada 18.3 Źródło: United Nations StatistiaU Yearbook. Musimy zaznaczyć. Tabela obrazuje przewagę krajów * Patrz Ranjit Sau. natomiast jego produkcja stanowi aż 3/5 produkcji światowej. był związany z bardzo ważną przemianą w naturze mię163 dzynarodowego kapitalizmu: coraz znaczniejszą rolę zaczęły odgrywać „korporacje ponadnarodowe". „Kapitalistyczne" centrum zajmuje około 1/4 terytorium świata. Mimo bardzo niewielkiego sektora rolnego w porównaniu z innymi dziedzinami produkcji kraje Trzeciego Świata kontrolują ponad połowę ogólnej produkcji rolnej i ponad 80% produkcji fabrycznej oraz transportu i komunikacji. wyrażone są jako procent całej produkcji światowej. czyli ogólny wynik gospodarczy oraz jego główne składowe: produkcja rolna.5% powstaje w krajach Trzeciego Świata. Całkowita produkcja krajów socjalistycznych stanowi mniej niż połowę produkcji rozwiniętych społeczeństw kapitalistycznych Zachodu i Japonii.6 81. Jest jednak ponad dwukrotnie wyższa niż produkcja krajów Trzeciego Świata*. Uneąual Exchange.8 10. 162 Pierwszego Świata pod względem produkcji globalnej.9 19. Calcuttal978. jest zamieszkiwane przez 1/5 ludności świata. Produkt narodowy brutto.2 81. Skalę globalnych nierówności ilustruje tabela 5. podczas gdy Stany Zjednoczone i Kanada produkują aż jedną trzecią całości.9 48. że tylko „w pewnym stopniu".5% produktu narodowego brutto. Ogólna charakterystyka względnej sytuacji ekonomicznej trzech głównych sektorów systemu światowego nie powinna przedstawiać trudności.0 84. Imperializm and Underdeve!opment. natomiast „rozwijające się gospodarki rynkowe" to większość krajów Trzeciego Świata.5 51. jeśli nie brać pod uwagę Afryki Południowej. Kontynent afrykański. „Rozwinięte gospodarki rynkowe" oznaczają to. zawierająca dane dotyczące produktu narodowego brutto w niesocjalistycznym sektorze świata.5 30. który nastąpił po drugiej wojnie światowej.5 34.6 15. a jedynie 18. 1981. Mówiąc o tendencjach w . transport i komunikacja.0 33. pochodzi z nich 81. Okres dekolonizacji.5 3.7 2.0 2. wytwarza nie więcej niż 3% całkowitego produktu narodowego brutto. Recesja gospodarcza w kapitalistycznym „centrum" ma bezpośrednie konsekwencje również dla krajów socjalistycznych.

Korporacje ponadnarodowe inwestują duże . Podział firm macierzystych pomiędzy poszczególne kraje ma zatem silny wpływ na światowy układ akumulacji kapitału. London 1976. aby można było swobodnie dokonywać zmian w cyklu produkcyjnym. Korporacje ponadnarodowe są zaangażowane w znacznie szerszym zakresie światowej działalności gospodarczej niż ich poprzedniczki. ponieważ w nim zapadają najważniejsze decyzje polityczne i do niego kierowany jest zysk. Będąc organizacjami globalnymi. Wszystkie korporacje ponadnarodowe mają w określonych krajach zlokalizowane firmy „macierzyste". wspomniałem już o rosnącej centralizacji życia gospodarczego w rękach wielkich firm. co okazało się bezpośrednią przyczyną znacznego wzrostu śmiertelności niemowląt. Wynikiem promocji było rozpowszechnienie sztucznych pokarmów zamiast karmienia piersią. oczywiście.S. w których firmy ponadnarodowe prowadzą politykę bardzo szkodliwą dla krajów biedniejszych. samochodów rozwijają zintegrowaną produkcję międzynarodową. Mleko ludzkie ma nie tylko niższy poziom bakterii niż produkty mleczarskie. ale również wykazuje krótkotrwałe właściwości przeciwzakaźne oraz zapewnia długotrwałą obronę immunologiczną przeciwko wielu chorobom. dalsze do Wielkiej Brytanii i Niemiec*. Mimo to nie jest bez znaczenia. narzucanych przez prawa państwowe. w jakim kraju zlokalizowana jest firma macierzysta. W ciągu ostatnich dwudziestu lat firmy zachodnie przeprowadziły na przykład w kilku ubogich krajach zmasowane kampanie reklamowe w celu zachęcenia matek do karmienia niemowląt mlekiem w proszku i innymi odżywkami. nie jest to zjawisko zupełnie nowe: prekursorami korporacji były wielkie monopoli styczne firmy handlowe we wczesnym okresie rozwoju światowej gospodarki kapitalistycznej.gospodarce kapitalistycznej. Można przytoczyć wiele przykładów sytuacji. nie troszcząc się o granice państwowe. Niektóre firmy traktują swoją działalność jedynie jako dalszy etap eksploatacji mniej rozwiniętych krajów na rzecz kapitalistycznego „centrum". Po oddaniu bezpośredniej władzy kolonialnej przez część państw zachodnich korporacje ponadnarodowe zmierzają do przejęcia kierownictwa w gospodarce światowej. Powojenny wzrost kapitalizmu ponadnarodowego cechują jednak pewne wyróżniające właściwości. U. 165 164 umożliwiający obejście pewnych ograniczeń. czy podział na narody bogate i biedne pogłębia się czy zanika. Rozwój takich firm w kraju opiera się generalnie na rozszerzaniu ich działalności i interesów na cały świat. Osiągają zyski konkurujące z dochodami niektórych państw uprzemysłowionych lub nawet przewyższające je. korporacje ponadnarodowe mogą kanalizować swoje zasoby w sposób * Patrz Robert Gilpin. Pierwsze miejsce w tej dziedzinie należy bezsprzecznie do Stanów Zjednoczonych. zabezpieczając swoje wpływy szczególnie w krajach Trzeciego Świata. Jedenaście z dwudziestu czterech krajów OECD ma mniejszy produkt narodowy brutto niż Exxon. niż wskazują powyższe przykłady. Całościowe konsekwencje zaangażowania korporacji ponadnarodowych w krajach Trzeciego Świata są przedmiotem wielu dyskusji koncentrujących się wokół problemu. co pozwala im czerpać korzyści z różnic kosztów siły roboczej i materiałów w różnych krajach. a połączonych wspólną własnością i przez to posiadających skoordynowaną ogólną strategię działania. Power and the Multinationat Corporation. Korporację ponadnarodową można zdefiniować jako związek firm zlokalizowanych w różnych krajach. Na przykład: niektóre ogromne wytwórnie Obraz jest jednak znacznie bardziej złożony. Ford Eskort jest „samochodem światowym". którego produkcja jest standaryzowana globalnie tak. W pewnym sensie.

czyli niska stopa wzrostu połączona z wysoką inflacją może stać się na Zachodzie zjawiskiem normalnym. Accumulation on a World Scalę. Nie wydaje się jednak możliwe. musimy odstąpić od porównań teorii społeczeństwa przemysłowego z teoriami marksistowskimi. Można uznać. aby strategia ta powtórzyła się z podobnym sukcesem w przypadku innych minerałów. Najbardziej prawdopodobny scenariusz na najbliższe kilkadziesiąt lat to pozostanie większości krajów Trzeciego Świata w warunkach względnego ubóstwa przy jednoczesnym zauważalnym zachwianiu potęgi ekonomicznej Zachodu *S. Na pierwszy rzut oka wydaje się to dość 166 pod innymi względami. 289. Jednym ze skutków takiej działalności jest tzw. Według Amina rozczłonkowanie występuje wówczas. New York 1971. Żadna 167 tradycja myśli nie stworzyła bowiem w miarę adekwatnych interpretacji tych zjawisk. Amin. uważany niegdyś za charakterystyczny dla Trzeciego Świata. Badania największych firm produkcyjnych w Meksyku wskazują. nacjonalizm. mają bardziej podstawowe znaczenie dla gospodarki Zachodu niż jakikolwiek inny surowiec. nacjonalizmu i siły militarnej. s. Jeśli proces przenoszenia przemysłu fabrycznego z centrum na peryferie będzie trwał. korzystając z bliskiego dostępu do źródeł tanich surowców i siły roboczej. Hongkong i Tajwan mogą na własnym gruncie rzucić wyzwanie kapitalistycznemu centrum. a po drugie. Dzięki utworzeniu kartelu gospodarczego (OPEC) kraje produkujące ropę naftową mogą stać się największym . że jest to początek trwałej tendencji w kierunku „odprzemysłowienia Zachodu". Państwo narodowe.sumy pieniędzy w krajach. Zachód odczuje daleko idące konsekwencje owych przekształceń. rozczłonkowanie (disarticulation). Zarazem jednak lokalizowanie bezpośrednich mocy wytwórczych w biedniejszych krajach świata stwarza im przynajmniej możliwość rozwoju bazy gospodarczej. która może stanowić zaczątek rosnącego dobrobytu materialnego. częściowo w wyniku wewnętrznego rozwoju przedsiębiorstw takie kraje jak Brazylia i Wenezuela w Ameryce Łacińskiej oraz Korea Południowa. Wiele zależy od konkretnej sytuacji w kraju „gospodarzy": na ile możliwejest zachowanie kontroli nad dopływem i odpływem kapitału oraz w jakim stopniu rozwinięty i zróżnicowany jest sektor gospodarczy poza kręgiem zdominowanym przez obcy kapitał. ośrodkiem władzy poza głównym rdzeniem kapitalistycznym. ponieważ zasoby ropy po pierwsze. które funkcjonują obok siebie i nie są ze sobą ściśle powiązane. firm. i coraz chętniej lokalizują w nich swoje fabryki. występują w większym skupieniu. Ważniejsze jest tworzenie poza kapitalistycznym „centrum" ośrodków produkcji przemysłowej zdolnych do skutecznej rywalizacji z produktami zachodnimi. zmuszającej zachodni przemysł fabryczny do ograniczeń. Częściowo wskutek działalności korporacji ponadnarodowych. w których działają ich filie. gdy gospodarka składa się „z sektorów. tak jak wysoki poziom bezrobocia. według których wielkie firmy zagraniczne kontrolują również bardzo rozległą sieć mniejszych przedsiębiorstw. Analogiczne badania w Brazylii dały bardzo podobne wyniki wzmocnione dodatkowo danymi. każda z nich natomiast jest zintegrowana z placówkami. siła militarna Zajmując się problemami państwa narodowego. „Stagflacja". przyczyniające się do pogłębiania dualizmu. że 45% spośród nich należy do właścicieli zagranicznych. a nawet do upadku. których środek ciężkości znajduje się w centrum świata kapitalistycznego .

Tak naprawdę jednak analiza państwa w naukach politycznych jest bardzo niepełna. sojusze i konflikty. niezależnie od ich przekonań w innych kwestiach. Nacjonalizm okazał się najważniejszym czynnikiem oddziaływania na współczesny świat. Choć nie był to może konieczny warunek pojawienia się kapitalizmu. dla drugich w procesie rewolucji socjalistycznej.nieprawdopodobne. Aby zrozumieć powstanie nowoczesnego państwa narodowego. w którym państwo narodowe stało się na całym świecie dominującą formą wspólnoty politycznej. Okrucieństwa te są zazwyczaj przemilczane przez socjologów. Przywołana wcześniej literatura na temat „rozwoju niedorozwoju" ma zasadnicze znaczenie jako próba wyjaśnienia powstania nowoczesnego systemu światowego. skąd wziął się nacisk na te właśnie aspekty. Również Marks nie przewidywał szczególnie znaczącego oddziaływania ideałów nacjonalizmu w epoce współczesnej. Agresja i przemoc osiągnęły w XX wieku niespotykany dotąd impet. zapoczątkowana w XVI wieku. Większość autorów zajmuje się jednak prawie wyłącznie płaszczyzną gospodarczą. że główne formy konfliktu mają charakter ekonomiczny i w każdym przypadku zostaną przezwyciężone — dla jednych przez dojrzewanie samego industrializmu. który analizę państwa przypisuje tej drugiej dziedzinie. których system obejmował zmieniające się układy. istnienie systemu państwowego umożliwiło jego ekspansję. musimy wyobrazić sobie początki kapitalizmu na tle warunków społecznych istniejących w pośredniowiecznej Europie. była ściśle związana z siłą militarną — zwłaszcza morską — Zachodu. w którym przywódcy społeczeństwa skutecznie monopolizują kontrolę nad środkami przemocy (armią i policją). o których mówiłem na początku rozdziału. Nie było zatem mowy o państwie narodowym pozostającym w stosunkach potencjalnego lub aktualnego antagonizmu względem innych państw narodowych. Jak mogło dość do takiej sytuacji? Za jeden z powodów można uznać wspomniany w rozdziale 4 akademicki podział pomiędzy socjologią a naukami politycznymi. odegrały zasadniczą rolę w tym procesie. choć — paradoksalnie — uczucia nacjonalistyczne odegrały ważną rolę stymulującą w kilku ważnych dwudziestowiecznych rewolucjach wprowadzających rządy marksistów. że rozwój 168 nowoczesnego przemysłu wprowadzi pokojowe stosunki wymiany gospodarczej w miejsce militarystycznego porządku feudalizmu. Państwo narodowe można zdefiniować jako zespół instytucji władzy politycznej. obejmując swym zasięgiem ruchy polityczne od faszyzmu do lewicowego radykalizmu. Państwa europejskie w XVI wieku nie były w tym sensie państwami narodowymi. jak i marksizm były owładnięte ideą. W żadnej z tradycji nie dostrzegano integralnego związku pomiędzy nowoczesnym państwem a wywieraniem militarnej przemocy lub sprawowaniem administracyjnej kontroli nad określonym obszarem. przy czym owa kontrola jest główną sankcją wspomagającą zarządzanie na ściśle określonym obszarze. Chcąc zrozumieć. dotyczy przede wszystkim wewnętrznego ustroju demokracji lub gospodarczej roli państwa. Uważano. który dopie169 ro stopniowo się tworzył. Okres powstawania „światowej gospodarki kapitalistycznej" w ciągu minionych trzech stuleci był przecież czasem. Zarówno teoria społeczeństwa przemysłowego. musimy spojrzeć wstecz na intelektualne dziedzictwo pozostawione socjologii przez późny wiek XVIII i XIX. jakby jedynymi znaczącymi czynnikami w systemie światowym były produkcja i wymiana dóbr. o czym świadczą dwie wojny światowe i planowe unicestwianie milionów ofiar w innych wojnach. Nie były to jeszcze państwa narodowe. Ekspansja kapitalizmu. większość miała dość płynne granice i nie posiadała scentralizowanego aparatu państwowego. jednocześnie oddziałując na . Europa w XVI wieku stanowiła sieć małych państewek. Unowocześnienia w transporcie i komunikacji.

lecz zdaje się nie wykorzystywać w pełni implikacji swego spostrzeżenia. jakie przez długi czas dominowały w tym przedmiocie. Jest jednak równie oczywiste. przynależności organizacyjnych. z pewnością państwami narodowymi. ** W tłumaczeniu zachowano terminy „nacjonalizm" i „nacjonalistyczny". wywołując niezamierzone i nieprzewidywalne skutki. Określenie Amina „akumulacja w skali światowej" dotyczy zarówno rozwoju armii. że socjologia i historia — dokładniej: nauki społeczne i historia — są nierozłączne. Ci. Jest to sprawa najwyższej wagi jako teoretyczna podstawa 170 go. Zrywając z tym poglądem.). choć niektóre . chcą wzorować socjologię na naukach przyrodniczych.kształtowanie się opisanych wcześniej form rozwoju miast. jakkolwiek prowokacyjna mogłaby się wydawać ta opinia. poszliśmy dalej niż zwykłe stwierdzenie. Rozwój nacjonalizmu w Europie następował mniej więcej równolegle z tworzeniem się państw narodowych. W tym samym czasie ekspansja produkcji przemysłowej. W XVI wieku w Europie istniało około 500 mniej lub bardziej samodzielnych państw i księstw. że rozbudzenie uczuć nacjonalistycznych w Europie było efektem osłabienia więzów społeczności lokalnych. w jaki sposób w wyniku ludzkich interwencji i konfliktów powstaje historia. The Formation ofNational States in Europę. które identyfikują członków danej populacji jako należących do tej samej wspólnoty. jak i wzrostu zasobów materialnych w ogóle. na przykład. na przełomie XIX i XX wieku ich liczba spadła do 25*. która zarazem sama stwarza człowieka. Wydaje się jasne. Zauważa to Wallerstein. borykają się z podziałami regionalnymi silniejszymi niż poczucie przynależności do wspólnoty narodowej. Powstanie nowoczesnych państw narodowych było ściśle związane ze wzrostem uczuć nacjonalistycznych**. Nacjonalizm można określić jako wspólne przywiązanie do symboli. tłum. Wczesny system państwowy w Europie stworzył zatem podstawę późniejszej konsolidacji państw narodowych. Zmiany te umożliwiły koordynację zarządzania w stopniu dotąd nieosiągalnym. Przeobrażenia dokonały się na drodze działań wojennych i dyplomacji. pozbawione negatywnego wydźwięku obecnego w języku polskim (przyp. 171 Musimy bowiem zrozumieć. Postkolonialne państwa współczesnej Afryki są. które w języku angielskim mają znaczenie neutralne. w wyniku procesów centralizacji prowadzących do powstania państwa narodowe* Patrz Charles Tilly. którzy spodziewając się odkrycia uniwersalnych praw rozwoju społecznego. doprowadziła do bezprecedensowego wzrostu siły militarnej. dialektów itd. Wraz z globalnym rozszerzaniem się zasięgu państw narodowych dokonuje się w nich bowiem w coraz większym stopniu akumulacja środków służących prowadzeniu wojny. skłonni są oddzielać ją od historii. że państwo narodowe i nacjonalizm nie powinny być traktowane po prostu jak dwie strony tej samej monety. Jest zatem zjawiskiem zupełnie nowym. Wnioski: socjologia jako teoria krytyczna Próbowałem wprowadzić czytelnika w koncepcję socjologii różniącej się od sposobów myślenia. występujące we wcześniejszych fazach rozwoju europejskiego systemu państwowego. Proces ten osiąga punkt kulminacyjny w dzisiejszej epoce rozprzestrzeniania się broni nuklearnej — epoce. połączona ze sztuką wojenną. jest nią również system państw narodowych. Jeśli światowa gospodarka kapitalistyczna jest cechą wyróżniającą nowoczesny system światowy. polegającym na wyodrębnieniu czegoś więcej niż mgliste poczucie łączności. Princeton 1975. która nas wszystkich stawia na krawędzi życia i śmierci.

Marksizm. i których fabrykaty spożywane są nie tylko w kraju. Warszawa 1983. Jako przedsięwzięcie krytyczne myśl socjologiczna uporządkowana jest na trzech poziomach wyobraźni socjologicznej. który stara się ogarnąć. jak wszystkie nauki społeczne. wieczna niepewność i wieczny ruch odróżniają epokę burżuazyjną od wszystkich poprzednich. s. jak i samego państwa.. pomiędzy marksizmem a socjologią nie ma dychotomicznego podziału. w takiej czy innej formie. Drugi powód jest logicznym uzupełnieniem pierwszego: myśl marksistowska zawiera zbyt wiele słabych punktów. omawiając 172 przeciwieństwa pomiędzy myślą marksistowską a teorią społeczeństwa przemysłowego. Uzyskując pewną wiedzę o formach społeczeństwa. 173 Myśl marksistowska wzbogaciła się na różne sposoby od czasów Marksa. odbyła pochody zgoła inne niż wędrówki ludów i wyprawy krzyżowe. Przejmując pewne osiągnięcia teorii marksistowskiej. myśl socjologiczna nie musi się w niej rozpłynąć.nauk społecznych w epoce zawieszenia pomiędzy niezwykłymi możliwościami a globalną katastrofą. lecz stawia pytania: Jaki typ zmiany społecznej jest możliwy do przeprowadzenia i pożądany oraz jak powinniśmy dążyć do jego osiągnięcia? Niektórzy przyjmując.] Ustawiczne przewroty w produkcji. W wyniku ekspansji działalności kapitalistycznej nastąpił na Zachodzie rozwój produkcji przemysłowej. Po pierwsze. że gotowe odpowiedzi na te pytania daje nam marksizm. Socjologia. jaki sugeruje ten punkt widzenia. lecz sprowadzane z najodleglejszych sfer. że socjologia może ograniczyć się do opisu i wyjaśniania. * Karol Marks. jakkolwiek bardzo zmieniły się od czasu. Walka klasowa ma bezpośredni udział w tych zmianach i nadal pozostaje główną cechą zarówno stosunków przemysłowych. Jako teoria krytyczna socjologia nie uznaje. stał się oczywiście również oficjalną ideą systemu głoszoną przez władze rządzące . Co więcej. rzymskich wodociągów i gotyckich katedr. Nie zgadzam się z tym z dwóch powodów. które wyróżniłem na początku. że świat społeczny jest nam dany.. Społeczeństwa zachodnie zachowały charakter kapitalistyczny. Dynamiczny charakter produkcji kapitalistycznej sprawia. Fryderyk Engels. Pisma Marksa mają zasadnicze znaczenie dla socjologii w kontekście. Odrzucenie ortodoksyjnego punktu widzenia oznacza zarazem zaprzeczenie. 64-65. których sposoby życia są radykalnie odmienne od wytwarzanych przez bieżące procesy zmiany społecznej. ów dynamizm sprawia. że mechanizmy gospodarki kapitalistycznej rozprzestrzeniają się na całym świecie: przemysły kapitalistyczne przetwarzają surowce już nie miejscowe. jest integralną i niezbywalną częścią „przedmiotu". lecz także we wszystkich częściach świata*. możemy wspomóc socjologię w wypełnianiu zadań teorii krytycznej. jak często podkreśla Marks. próbują po prostu zastąpić socjologię marksizmem. Marks nie przesadzał zatem. który starałem się przedstawić. gdy pisał o gospodarce kapitalistycznej: Dokonała ona całkiem innych cudów niż zbudowanie egipskich piramid. kiedy żył Marks. bezustanne wstrząsy ogarniające całość życia społecznego. aby mogła stanowić ogólną podstawę analizy socjologicznej. Manifest komunistyczny. które odeszły w przeszłość i o tych. [. że innowacje technologiczne dokonują się w tempie znacznie szybszym niż w jakimkolwiek poprzednim typie systemu produkcji.

którzy obawiają się odejść zbyt daleko od pewników twórcy doktryny. w najlepszym razie. że były w nich odtwarzane podobne elementy. autorstwa marksistów żyjących na Zachodzie. Po pierwsze. mniej dynamicznych gospodarczo form społecznych. Rozwój społeczny jest. Zdarzają się u Marksa intrygujące i sugestywne uwagi na temat przyrody. sprawa stosunku ludzi do natury i jej zasobów. co Marks nazywa „siłami wytwórczymi". czy pewne cechy totalitarne istniejących społeczeństw socjalistycznych należy przypisywać ograniczeniom. Ludzie nie żyją w nich tak. Już we wczesnym okresie jej politycznego sukcesu coraz bardziej widoczne stawały się jednak ograniczenia dotykające teorii i praktyki. innymi słowy. zaatakować Marksa z lewej strony. Szczególne warunki. Większość krytyk Marksa opiera się na konserwatywnej lub liberalnej argumentacji politycznej. wiele takich rozpraw ukazało się w ostatnich latach — przeważnie. Rewolucje socjalistyczne. choć wyraźnie różnią się między sobą. czyli tego. z których Zachód mógłby wiele się nauczyć. otoczone przez wrogie siły kapitalistyczne. jakie zaczęły się w nim ujawniać. zwłaszcza wskutek niszczenia innych. Jeśli — jak sam sądzę —jest tak w istocie. okazują się. które nie są właściwie rozpatrzone zarówno w tekstach Marksa. potrzebnych człowiekowi do życia. Marks uważał kapitalizm za postępowy sposób produkcji. mimo zaburzeń. aby korzystając z prac tych autorów. dokonały się w krajach położonych raczej na peryferiach kapitalizmu niż w rozwiniętym przemysłowo samym sercu Zachodu. Trudno bowiem zaprzeczyć. Oprócz podstawowej kwestii pochodzenia totalitarnej kontroli politycznej dostrzegam cztery dalsze grupy problemów związanych z emancypacją człowieka. Dla innych kultur przed pojawieniem się zachodniego kapitalizmu natura oznacza na ogół coś znacznie więcej niż proste narzędzie postępu materialnego. dla krytycznej teorii społecznej ważne jest jednak. jak nauczyli się w nowoczesnych środowiskach miejskich. Moim zdaniem. Podporządkowanie innych rodzajów więzi z naturą dążeniom do materialnego dobrobytu spowodowałoby jednak zniszczenie sposobów życia. z dala od natury. Możliwe jest dokonanie wnikliwej krytyki społeczeństw typu sowieckiego z punktu widzenia marksizmu. to współczesna teoria polityczna staje przed koniecznością głębszej rekonstrukcji niż dopusz174 czana przez tych. Dla nas „wieś" (nienaruszona przez przemysł ani nie ujednolicona przez komercyjne farmer175 . jak wiadomo.znaczną częścią świata. dość dalekie od opartego na zasadach wolności humanitarnego porządku społecznego. Znaczenie tego faktu dla oceny programów socjalistycznych jako całości pozostaje przedmiotem żywej dyskusji. jednak główną tendencją jego dzieła jest traktowanie przyrody po prostu jako narzędzia postępu społecznego ludzkości. Pozostaje jednak otwarte fundamentalne pytanie. Wpływ Związku Radzieckiego na powstające później społeczeństwa socjalistyczne sprawiał. jakie może powodować. w jakich rozwijał się Związek Radziecki jako społeczeństwo podlegające bardzo intensywnemu uprzemysłowieniu. utożsamiany z rozwojem przemysłu. że Związek Radziecki i inne kraje socjalistyczne. bez wątpienia przyczyniły się do wytworzenia pewnych cech autorytarnych. jak i w pismach większości jego następców (omówienie ich wszystkich przekraczałoby ramy tej książki). choć nie wyłącznie. tkwiącym w koncepcji Marksa. który jest ideałem socjalistycznym.

opisujemy tysiące lat historii człowieka i sposobów życia różnorakich ludzkich społeczeństw li tylko jako archaiczne ciekawostki. W pismach Marksa i jego następców wyjaśnia się pewne 176 aspekty tych zjawisk. o ile odgrywają rolę w ekspansji kapitalizmu. Jednak dla większości. choć nie dla wszystkich ich potomków. Ucisk etniczny nie jest bynajmniej specyficzną właściwo* Patrz Robert Blauner. Dyskryminacja etniczna w rozwiniętych społeczeństwach kapitalistycznych musi być rozpatrywana w kontekście historii zachodniego kolonializmu i poglądów. Tymczasem w większości kultur i prawie przez całą historię ludzie żyli „w przyrodzie". Stany Zjednoczone okazały się „tyglem" umożliwiającym asymilację w obcym społeczeństwie. jaką jest radykalizm ekologiczny. że jedynie takie chwile przetrwają we współczesnym świecie? Jeśli tak. że w XX wieku wykorzystywanie przyrody w działalności przemysłowej człowieka ma granice ekologiczne. Wobec faktu. lecz dramatycznym nastroju. wydaje się zresztą zupełnie barbarzyńskie.. Niebiałe mniejszości natomiast zdecydowanie nie asymilowały się tak jak migranci europejscy. o czym świadczy los czarnych i „niebiałych" mniejszości w Stanach Zjednoczonych. chwila w mrocznym kościele. Od pierwszych dni handlu niewolnikami mieszkańcy Trzeciego Świata są mniej lub bardziej przymusowo „importowani" lub przyciągani obietnicą wyższego standardu życia do metropolitalnych krajów kapitalistycznych. że najpilniejszym zadaniem jest redystrybucja wytworzonego majątku na rzecz krajów Trzeciego Świata. chwila w altanie. że nie przyjmujemy takiego stanowiska. w wybranym przez siebie kraju żyło w ubóstwie. musimy zauważyć. gdy pada deszcz. wskutek paradoksalnego odwrócenia. Wielu z nich. Po drugie. zarówno w społeczeństwach socjalistycznych. Nędzne warunki zatrudnienia i segregacja w miejskich gettach stały się najwyraźniej trwałą cechą ich warunków życia*. Nacisk nowoczesności na rozwój gospodarczy.S. w dymie kadzideł. Dzisiaj tylko wyjątkowo udaje nam się uchwycić głębię tego doświadczenia. czuli się jej częścią. który próbuje przezwyciężyć czysto instrumentalne podejście do przyrody. Radykalizm marksizmu w jego tradycyjnych zaangażowaniach trzeba uzupełnić jeszcze jedną formą. Nawet zakładając. uciekając od ciężkich warunków życia w ojczyźnie. niewielkich możliwościach awansu i niewielkim bezpieczeństwie pracy. Przykładem może być sprowadzanie tureckich „gastarbeiterów" do Niemiec Zachodnich w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych. robotnicy ci przejmowali zajęcia o niskich zarobkach. Jednym z ostatnich przejawów tego procesu było powszechne zatrudnianie imigrantów z biedniejszych krajów w bogatych społeczeństwach Europy Zachodniej. Postawy te okazują się mocno zakorzenione. doświadczając doznań estetycznych i religijnych. na których się opierał. u T. 177 . jaki wywołuje „chwila w różanym ogrodzie. na ogół w sposób fragmentaryczny i szczątkowy. zgodnie z którą współczesne problemy gospodarcze można rozwiązać wyłącznie dzięki innowacjom technicznym. problem dyskryminacji rasowej lub etnicznej. Rcicial Oppression in America. New York 1972. które dzisiaj. Istnieją wyraźne i systematyczne różnice pomiędzy doświadczeniem tych grup a przeżyciami białych imigrantów. należy zdecydowanie opierać się koncepcji. którzy wielkimi falami przybywali z Europy w XIX i na początku XX wieku." Czy należy sądzić. Eliota w utworze Burnt Norton. prowadzi świat do ekologicznej katastrofy.stwo) jest przedmiotem zadumy lub miejscem ucieczki na weekend. Jeśli nie wracali do domu. gdzie czytamy o nieuchwytnym. Coś podobnego odnajdujemy np.. jak i kapitalistycznych.

nie wyłączając. Sam Marks niewiele pisał na ten temat. oczywiście. które miały drastyczny wpływ na pozycję kobiety w społeczeństwie. Nie można wyjaśniać patriarchatu wyłącznie jako przejawu dominacji klasowej. jeśli tego warunku nie uznają. że w rozwoju społeczeństwa nie było stadium matriarchatu. czyli panowanie kobiet. Ponieważ patriarchat jest wynikiem dominacji klasowej. dzisiejszych społeczeństw socjalistycznych. aby przeciwstawiał się jego generalnym tezom. ponieważ — w jakiejkolwiek wersji — myśl marksistowska nie traktuje owej dyskryminacji jako niezależnego źródła wyzysku. O niektórych ich osiągnięciach mówiłem już wcześniej. Choć ucisk etniczny wykazuje ścisły związek z podziałami klasowymi współczesnego kapitalizmu. formułowane przez ruchy wyzwolenia kobiet. Dominacja mężczyzn i instytucje rodziny patriarchalnej są wytworem historii. są podobne do nasuwających się w odniesieniu do podziałów etnicznych. Po czwarte. podjął natomiast próbę systematycznego opisu uciemiężenia kobiet w pracy Pochodzenie rodziny. choć wśród różnorakich systemów społecznych zaznaczają się wyraźne odmienności. Nie powinniśmy się temu dziwić. Jego towarzysz i bliski współpracownik. zdaniem Engelsa. Fryderyk Engels. Niewiele z teorii Engelsa zachowało swoją ważność w świetle późniejszych odkryć nauk społecznych. podobnie jak ucisk etniczny wymaga analizy we własnych kategoriach. własności prywatnej i państwa*. że Engels niezbyt jasno tłumaczy. kwestia wyzysku płci. własności prywatnej i państwa. które należy sobie postawić. że najwcześniejszą formą społeczeństwa ludzkiego jest matriarchat. co należy podkreślić. Wobec powyższego myśl marksistowska bez poważnej rekonstrukcji nie potrafi sobie właściwie poradzić z pochodzeniem i naturą wyzysku płci. Pochodzenie rodziny. wszystkie znane kultury są pod pewnymi względami patriarchalne. Pytania. niezależnego. Jak w przypadku mniejszości etnicznych — a tym bardziej. w tym jej zwią179 178 . Opierając się na pracach dziewiętnastowiecznych antropologów. Badania antropologiczne wykazują.ścią kapitalizmu. Dzisiejsze społeczeństwa socjalistyczne nie są też wolne od dyskryminacji etnicznej. błędem byłoby utożsamianie tych zjawisk. Trud* Fryderyk Engels. no powiedzieć. Po trzecie. okazuje się bowiem. gdy kobieta należała do takiej mniejszości — płatna praca dla kobiet była najczęściej możliwa jedynie w najgorszych warunkach. Jak wspomniałem w rozdziale 6. w jakim stopniu Marks zgadzał się ze szczegółami analizy Engelsa. że transformacja kapitalizmu go nie zlikwidowała. W teorii Engelsa dominacja mężczyzn jest zatem wyjaśniana bezpośrednio w kategoriach klasowych. od mechanizmu dominacji klasowej. rozwój kapitalizmu w połączeniu ze szczególnymi cechami życia rodzinnego kształtował ideały rodzinne. Warszawa 1969. Początki patriarchatu biorą się z potrzeby ochrony świeżo nabytych przez mężczyzn praw własności (trzeba jednak zauważyć. jak do tego doszło). Feminizm w swoich konsekwencjach dla życia społecznego może okazać się bardziej radykalny niż marksizm. Jednym z celów krytycznej teorii społecznej powinno być dokonanie analiz dyskryminacji i wyzysku etnicznego bez tradycyjnego dla myśli marksistowskiej zaabsorbowania dominacją klasową. nie wydaje się jednak prawdopodobne. Rozwój patriarchatu ma związek z pojawieniem się klas i państwa. problem władzy państwowej. powinna. Engels twierdził. zniknąć wraz z zastąpieniem kapitalizmu przez socjalizm w wyniku powstania społeczeństwa bezklasowego. Autorzy marksistowscy prowadzili badania nad uciskiem kobiet w kontekście rozwoju kapitalizmu. Oddzielając dom od miejsca pracy. Programy zmiany społecznej. prawdopodobnie nie osiągną zbyt wiele.

W światowym systemie państw narodowych. Siłą napędową gospodarki kapitalistycznej jest dążenie do zysku poprzez sprzedaż towarów na rynku. Jeśli dotyczą ustroju wewnętrznego nowoczesnego państwa. Między innymi wskutek takiego rozłożenia akcentów brakuje w marksizmie odniesienia nowoczesnego państwa narodowego i światowego systemu państwowego do władzy militarnej. Szczególne warunki kształtujące rozwój Związku Radzieckiego i jego wpływ na późniejsze ruchy socjalistyczne z pewnością mają znaczenie dla wyjaśnienia. Socjalizm. co przejawia się w formie socjalizmu państwowego. że jest to wszystko. lecz z przyczyn. Międzynarodowy Fundusz Walutowy itp. Przypisywanie w teorii marksistowskiej nadzwyczajnego znaczenia dominacji klasowej jest w tym kontekście. jak doszło do takiej sytuacji. których z roku na rok przybywa. niż wyobrażała sobie to myśl marksistowska. Państwo interpretuje się bowiem. państwo okazało się zjawiskiem potężniejszym. co nazywał „anarchią" produkcji kapitalistycznej. którzy twierdzą. lecz ma nawet większy zakres władzy nad indywidualnym obywatelem niż w kapitalistycznych demokracjach liberalnych. niezbyt zaś optymistyczne stosunki pomiędzy Związkiem Radzieckim a Chinami lub pomiędzy Wietnamem a jego socjalistycznym sąsiedztwem wskazują. wykazują naiwność. Nie trzeba wielkiej wnikliwości socjologicznej. źródłem podwójnego nieporozumienia. Mechanizmy rynkowe dotyczą producentów i konsumentów. Krótkowzroczne byłoby jednak przypuszczenie. Ci. tak samo jak inne mocarstwa atomowe.. Wnioski płynące z powyższych uwag są złożone. co można na ten temat powiedzieć. brakuje jakiegoś nadrzędnego. takie jak ONZ. że współczesne państwo socjalistyczne jest państwem narodowym nie różniącym się od 181 . wyłącznie jako narzędzie sprawowania rządów przez klasę panującą. nie pomógł doprowadzić do pokojowego współistnienia narodów. jakie przybierał do tej pory. Sprawdza się to również we współczesnych stosunkach gospodarczych z zastrzeżeniem. Marks przewidywał przekształcenie państwa w społeczeństwo socjalistyczne. Jednym z głównych elementów Marksowskiej krytyki kapitalizmu był sprzeciw wobec tego. ponieważ powstały międzynarodowe wspólnoty. są przecież państwami narodowymi. jak i kapitalistycznym. które zdolne są zniszczyć świat. zarówno w społeczeństwie przedkapitalistycznym. że era państw narodowych minęła. nie ma natomiast miejsca na jego uznanie jako niezależnego źródła władzy. aby zauważyć. wskazują bezpośrednio na potrzebę teorii totalitaryzmu. które próbowałem naświetlić w poprzednim rozdziale. Bank Światowy. że w społeczeństwach socjalistycznych państwo wcale nie zanika. W postaci Związku Radzieckiego stanowi kwintesencję antagonizmów zagrażających przyszłości świata. jak próbowałem wykazać we wcześniejszej części książki. która zagraża wręcz przetrwaniu każdego człowieka na ziemi: jest to anarchia stosunków pomiędzy państwami narodowymi. Dwa „supermocarstwa". Mimo ważności owych „wewnętrznych" kwestii politycznych wydają się one mało istotne w porównaniu z problemami 180 nrzemocy wywieranej przez państwo narodowe. w którym obecnie zlokalizowana jest kontrola nad bronią o bezprecedensowym potencjale niszczącym. trudno jednak przecenić ich doniosłość. że niektóre z elementów „anarchistycznych" występują raczej w gospodarce światowej niż w gospodarkach poszczególnych krajów. Pojawiła się jednak nowa „anarchia". żaden czynnik natomiast nie łączy bezpośrednio produkcji z potrzebami ludzkimi. takie jak EWG oraz organizacje. przynajmniej w formach. koordynującego aparatu politycznego.zek z szerzeniem przemocy.

które mogą rozwiązać. . nie możemy jednak również popadać w rezygnację i rozpacz. Marks wierzył w postęp rodzaju ludzkiego. że ludzie stawiają sobie tylko takie zadania. wyznaczając sobie za cel teoretyczny popieranie ruchów społecznych. które próbują zahamować i stopniowo całkowicie znieść współczesne środki „zastraszania" jako jedyny sposób opanowania „anarchii" w systemie państw narodowych.od innych państw narodowych. że zrozumienie jej pozwoli nam ją zmienić lub w najgorszym razie upewni nas ojej ciągłości. co podsumował słynnym powiedzeniem. W tym momencie historii świata odeszliśmy. jak się wydaje. jeśli chodzi o zaborczość terytorialną i gotowość wywierania militarnej przemocy. Z pewnością nie możemy już podzielać tej wiary. daleko od scenariusza naszkicowanego przez Marksa mniej więcej w połowie ubiegłego wieku. Radykalna teoria społeczna po winna lepiej rozumieć światowy system państw narodowych. niż jest to możliwe na podstawie nie zrekonstruowanej tradycji marksistowskiej. Ludzie tworzą bowiem własną historię i zawsze pozostaje nam nadzieja. wówczas gdy rządzący obawiają się o własne interesy.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful