P. 1
rasarnava_sudhakara_all

rasarnava_sudhakara_all

|Views: 130|Likes:
Published by Subliminal

More info:

Published by: Subliminal on Jan 28, 2011
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

08/05/2013

pdf

text

original

çré-siàha-bhüpäla-viracito

rasärëava-sudhäkaraù
The Rasärëava-sudhäkara of Siàhabhüpäla. Critically edited with introduction and notes by T. Venkatacharya. Madras: Adyar Library and Research Centre, 1979. The numbering system has been revised to (1) to rationalize the numbering of the karikas and (2) to integrate karikas and examples. The old numbering of the karikas is given in red. Abbreviations used in this editon: amaru. = amaru-çatakam a.rä. = anargha-räghava bä.rä. = bäla-rämäyaëa bha.nä.çä. = bharata näöya-çästra bhä.pra. = bhäva-prakäçikä (çaradä-tanaya) ha.nä. = hanuman-näöakaù karuëäkandala kä.ä. = kävyädarça ku.ä. = kuvalayävali (siàha-bhüpäla) ku.saà. = kumära-sambhava (kälidäsa) kå.ka. = kåñëa-karëämåtam (lélä-çukaù) gäthä. = gäthä-sattasäi mä.mä. = mälaté-mädhava mä.a.mi. = mälavikägnimitram çi.va. = çiçupäla-vadhaù (mägha) me.dü. = meghadüta or megha-sandeça. nägä. = nägänanda ra.ä. = ratnävalé (çré-harñasya) ra.vaà. = raghuvaàçaù (kälidäsa) sa.ka.ä. = sarasvaté-kaëöhäbharaëam (bhoja) çaku. or a.ça. = abhijïäna-çakuntalam (kälidäsa) u.rä.ca. = uttara-räma-carita vai.ça. = vairägya-çatakam of bhartåhariù vi.u. = vikramorvaçéyaù vi.pu. = viñëu-puräëam ve.saà. = veëi-saàhäraù of näräyaëa-bhaööa

çré-siàha-bhüpäla-viracito

rasärëava-sudhäkaraù
(1) prathamo viläsaù

raïjakolläsaù
çåìgära-véra-sauhärdaà maugdhya-vaiyätya-saurabham | läsya-täëòava-saujanyaà dämpatyaà tad bhajämahe ||1|| véëäìkita-karäà vande väném eëédåçaà sadä | sadänanda-mayéà devéà sarojäsana-vallabhäm ||2|| asti kiïcit paraà vastu paramänanda-kandalam | kamaläkuca-käöhinya-kutühali-bhujäntaram ||3|| tasya pädämbujäj jäto varëo vigata-kalmañaù | yasya sodaratäà präptaà bhagératha-tapaù-phalam ||4|| tatra recarlavaàçäbdhi-çarad-räkä-sudhäkaraù | kalä-nidhir udära-çrér äséd däcaya-näyakaù ||5|| yasyäsi-dhärä-märgeëa durgeëäpi raëäìgaëe | päëòya-räja-gajänékäj jaya-lakñmér upägatä ||6|| aìga-näräyaëe yasmin bhavati çrér atisthirä | bhür abhüt kariëé vaçyä duñöa-räja-gajäìkuçe ||7|| tasya bhäryä mahäbhägyä viñëoù çrér iva viçrutä | pocamämbä guëodärä jätä tämarasänvayät ||8|| tayor abhüvan kñiti-kalpa-våkñäù puträs trayas träsita-vairi-véräù | siàha-prabhur vennamanäyakaç ca vérägraëé reca-mahé-patiç ca ||9|| kaläv eka-pado dharmo yair ebhiç caraëair iva | sampürëa-padatäà präpya näkäìkñati kåtaà yugam ||10|| tatra siàha-mahépäle pälayaty akhiläà mahém | namatäm unnatiç citraà räjïäm anamatäà natiù ||11|| kåñëaileçvara-saànidhau kåta-mahä-sambhära-meleçvare vétäpäyam anekaço vidadhatä brahma-pratiñöhäpanam |

änåëya samapädi yena vibhunä tat-tad-guëair ätmano nirmäëätiçaya-prayäsa-garima-vyäsaìgini brahmaëi ||12|| kåtänta-jihvä-kuöiläà kåpäëéà dåñövä yadéyäà trasatäm aréëäm | svedodayaç cetasi saàcitänäà mänoñmaëäm ätanute praçäntim ||13|| çrémän reca-mahépatiù sucarito yasyänujanmä sphuöaà präpto véra-guru-prathäà påthutaräà vérasya mudräkarém | labdhvä labdha-kaöhäri-räya-virudaà rähuttaräyäìkitaà putraà nägayanäyakaà vasumaté-véraika-cüòämaëim ||14|| so’yaà siàha-mahépälo vasudeva iti sphuöam | ananta-mädhavau yasya tanüjau loka-rakñakau ||15|| tatränujo mädhava-näyakendro dig-antaräla-prathita-pratäpaù | yasyäbhavan vaàça-karä narendräs tanübhavä veda-giréndra-mukhyäù ||16|| tasyägrajanmä bhuvi räja-doñair aprota-bhäväd anapota-saàjïäm | khyätäà dadhäti sma yathärtha-bhütäm ananta-sajïäà ca mahédharatvam ||17|| sodaryo balabhadra-mürtir aniçaà devé priyä rukmiëé pradyumnas tanayo’p pautra-nivaho yasyäniruddhädayaù | so’yaà çrépatir annapota-nåpatiù kià cänanämbhoruhe dhatte cäru-sudarçana-çriyam asau satvätma-hastämbuje ||18|| bahu-soma-sutaà kåtvä bhülokaà yatra rakñati | eka-soma-sutaà rakñan svarlokaà lajjate hariù ||19|| somakula-paraçuräàe bhuja-bala-bhéme’rigäya-gobäle | yatra ca jägrati çäsati jagatäà jägarti nitya-kalyäëam ||20|| hemädri-dänair dharaëé-suräëäà hemäcalaà hasta-gataà vidhäya | yaç cäru-sopäna-pathena cakre çré-parvataà sarva-janäìghri-gamyam ||21|| yo naikavéroddalano’py asaìkhya-

saìkhyo’py abhagnätma-gati-kramo’pi | ajäti-säìkarya-bhavo’pi citraà dadhäti somänvaya-bhärgaväìkam ||22|| dhävaà dhävaà ripu-nåpatayo yuddha-raìgäpaviddhäù khaòge khaòge phalita-vapuñaà yaà purastäd vilokya | pratyävåttä api tata ito vékñamäëä yadéyaà saàmanyante sphuöam avitathaà khaòga-näräyaëäìkam ||23|| annamämbeti vikhyätä tasyäséd dharaëé-pateù | devé çivä çivasyeva räjamauler mahojjvalä ||24|| çatrughnaà çrutakértir yä subhadrä yaçasärjunam | änandayati bhartäraà çyämä räjänam ujjvalam ||25|| tayor abhütäà putrau dväv ädyo veda-giréçvaraù | dvitéyas tv advitéyo’sau yaçasä siàha-bhüpatiù ||26|| atha çré-siàha-bhüpälo dérghäyur vasudhäm imäm | nijäàsa-péöhe nirvyäjaà kurute supratiñöhitäm ||27|| ahénajyäbandhaù kanaka-ruciraà kärmuka-varaà bali-dhvaàsé bäëaù para-puram anekaà ca viñayaù | iti präyo lokottara-samara-saànäha-vidhinä maheço’yaà siàha-kñitipa iti yaà jalpati janaù ||28|| yatra ca raëa-saànahini tåëa-caraëaà nija-puräc ca niùsaraëam | vana-caraëaà tac-caraëakaparicaraëaà vä virodhinäà çaraëam ||29|| satäà prétià kurvan kuvalaya-vikäsaà viracayan kaläù käntäù puñëan dadhad api ca jaivätåka-kathäm | nitäntaà yo räjä prakaöayati mitrodayam aho tathä cakränandän api ca kamalolläsa-suñamäm ||30|| tal-labdhäni ghanäghanair atitaräà väräà påñanty ambudhau svätyäm eva hi çuktikäsu dadhate muktäni muktätmatäm | yad dänodaka-vipruñas tu sudhiyäà haste patantyo’bhavan mäëikyäni mahämbaräëi bahuço dhämäni hemäni ca ||31|| nayanam ayaà guëam aguëaà padam apadaà nijam avetya ripu-bhüpäù | yasya ca naya-guëa-viduño vinamanti padäravinda-péöhäntam ||32|| präëänäà parirakñaëäya bahuço våttià madéyäà gatäs tvat-sämanta-mahé-bhujaù karuëayä te rakñaëéyä iti |

karëe varëayituà nitänta-suhådo karëänta-viçräntayor manye yasya dåg-antayoù parisaraà sä käma-dhenuù çritä ||33|| yuñmäbhiù pratigaëòa-bhairava-raëe präëäù kathaà rakñitä ity antaù-pura-påcchayä yad ariñu präpteñu lajjä-vaçam | çaàsanty uttara-mänana-vyatikara-vyäpära-päraìgatä gaëòändolita-karëa-kuëòala-harin-mäëikya-varëäìkuräù ||34|| mandära-pärijätakacandana-santäna-kalpa-maëi-sadåçaiù | anapota-däca-vallabhaveda-giri-svämi-mäda-dämaya-saàjïaiù ||35|| ätma-bhavair ativibhavair anitara-jana-sulabha-däna-muditair bhuvi yaù | ratnäkara iva räjati räjakarära-cita-sukamalolläsaù ||36|| yasyäòhyaù prathamaù kumära-tilakaù çré-annapoto guëair ekasyägrajam ätma-rüpa-vibhave cäpe dvayor agrajam | ärüòhe tritayägrajaà vijayate durvära-dor-vikrame satyoktau caturagrajaà vitaraëe kià cäpi païcägrajam ||37|| yuddhe yasya kumära-däcaya-vibhoù khaògägra-dhärä-jale majjanti pratipakña-bhümi-patayaù çauryoñma-santäpitäù | citraà tat-pramadäù pranañöa-tilakä vyäkérëa-nélälakäù prabhraçyat-kuca-kuìkumäù parigalan-netränta-käläïjanäù ||38|| paripoñiëi yasya putra-ratne dayite vallabha-räya-pürëa-candre | samudeti satäà prabhäva-çeñaù kamalänäm abhivardhanaà tu citram ||39|| etair anyaiç ca tanayaiù so’yaà siàha-mahépatiù | ñaòbhiù pratiñöhäm ayate sväméväìgaiù susaìgataiù ||40|| räjä sa räjäcala-nämadheyäm adhyästa vaàça-krama-räjadhäném | satäà ca rakñäm asatäà ca çikñäà nyäyänurodhäd anusandadhänajïäù ||41|| vindhya-çré-çaila-madhya-kñmä-maëòalaà pälayan sutaiù | vaàça-pravartakair arthän bhuìkte bhoga-purandaraù ||42|| tasmin çäsati siàha-bhümi-ramaëe kñmäm annapotätmaje .

käöhinyaà kuca-maëòale taralatä neträïcale subhruväm | vaiñamyaà trivaléñu manda-padatä lélälasäyäà gatau kauöilyaà cikureñu kià ca kåçatä madhye paraà badhyate ||43|| so’haà kalyäëa-rüpasya varëotkarñaika-käraëam | vidvat-prasädanä-hetor vakñye näöyasya lakñaëam ||44|| purä purandarädyäs te praëamya caturänanam | kåtäïjali-puöä bhütvä papracchuù sarva-vedinam ||45|| bhagavan çrotum icchämaù çrävyaà dåçyaà manoharam | dharmyaà yaçasyam arthyaà ca sarva-çilpa-pradarçanam ||46|| paraà païcamam ämnäyaà sarva-varëädhikärikam | iti påñöaù sa tair brahmä sarva-vedän anusmaran ||47|| tebhyaç ca säram ädäya näöya-vedam athäsåjat | adhyäpya bharatäcäryaà prajäpatir abhäñata ||48|| saha putrair imaà vedaà prayogeëa prakäçaya | iti tena niyuktas tu bharataù saha sünubhiù ||49|| präyojayat sudharmäyäm indrasyägre’psaro-gaëaiù | sarva-lokopakäräya näöya-çästraà ca nirmame ||50|| tathä tad-anusäreëa çäëòilyaù kohalo’pi ca | dattilaç ca mataìgaç ca ye cänye tat-tanüdbhaväù ||51|| granthän nänä-vidhäàç cakruù prakhyätäs te mahétale | teñäm atigabhératväd viprakérëa-kramatvataù ||52|| sampradäyasya vicchedät tad-vidäà viralatvataù | präyo virala-saïcärä näöya-paddhatir asphuöä ||53|| tasmäd asmat-prayatno’yaà tat-prakäçana-lakñaëaù | säraika-grähiëäà cittam änandayati dhématäm ||54|| nedänéntana-dépikä kim u tamaù-saìhätam unmülayej jyotsnä kià na cakora-päraëa-kåte tat-käla-saàçobhiné | bälaù kià kamaläkarän dina-maëir nolläsayed aïjasä tat sampraty api mädåçäm api vacaù syäd eva samprétaye ||55|| svaccha-svädu-rasädhäro vastu-cchäyä-manoharaù | sevyaù suvarëa-nidhivan näöya-märgaù sa-näyakaù ||56|| sättvikädyair abhinayaiù prekñakäëäà yato bhavet | naöe näyaka-tädätmya-buddhis tan näöyam ucyate ||57|| rasotkarño hi näöyasya präëäs tat sa nirüpyate | vibhävair anubhävaiç ca sättvikair vyabhicäribhiù ||58|| änéyamänaù svädutvaà sthäyé bhävo rasaù småtaù | atha vibhäväù— tatra jïeyo vibhävas tu rasa-jïäpana-käraëam ||59|| budhair jïeyo’yam älamba uddépana iti dvidhä | .

vaà.4) atha audäryam— yad-viçräëana-çélatvaà tad audäryaà budhä viduù ||66|| 64cd yathä— janasya säketa-niväsinas tau dväv apy abhütäm abhinandya-sattvau | guru-pradeyädhika-niùspåho'rthé nåpo'rthi-kämäd adhika-pradaç ca ||67|| (ra.ädhära-viñayatväbhyäà näyako näyikäpi ca ||60|| tatra näyakaù-älambanaà mataà tatra näyako guëavän pumän | tad-guëäs tu mahä-bhägyam audäryaà sthairya-dakñate ||61|| aujjvalyaà dhärmikatvaà ca kulénatvaà ca vägmitä | kåtajïatvaà nayajïatvaà çucitä mäna-çälitä ||62|| tejasvitä kalävattvaà prajä-raïjakatädayaù | ete sädhäraëäù proktäù näyakasya guëä budhaiù ||63|| tatra mahäbhägyam— sarvätiçäyi-räjyatvaà mahäbhägyam udähåtam ||64|| 64ab yathä— pautraù kuçasyäpi kuçeçayäkñaù sasägaräà sägara-dhéra-cetäù | ekätapaträà bhuvam eka-véraù purärgalädérgha-bhujo bubhoja ||65|| (ra. 8. 18. 5.vaà.37) atha sthairyam— vyäpäraà phala-paryantaà sthairym ähur manéñiëaù ||68|| 65ab yathä— na navaù prabhur äphalodayät sthira-karmä viraräma karmaëaù | na ca yoga-vidher navetaraù sthira-dhérä paramätma-darçanät ||69|| (ra.22) atha dakñatä— duñkare kñipra-käritvaà dakñatäà paricakñate ||70|| 65cd yathä— väladhià trätum ävåtya camareëärpite gale | .vaà.

1.patantam iñum anyena sa kåpälur akhaëòayat ||71||1 atha aujjvalyam— aujjvalyaà nayanänanda-käritvaà kathyate budhaiù ||72|| 66ab yathä— tä räghavaà cakñurbhir äpibantyo näryo na jagmur viñayäntaräëi | tathä hi çeñendriya-våttir äsäà sarvätmanä cakñur iva praviñöä ||73|| (ra.57) . 7. 13.vaà.nä.12) atha dharmikatvam— dharma-pravaëa-cittatvaà dhärmikatvam itéryate ||74|| 66cd yathä— sthityai daëòayato daëòyän pariëetuù prasütaye | apy artha-kämau tasyästäà dharma eva manéñiëaù ||75|| (ra. 4. 7.u.u.18) atha kåtajïatvam— kåtänäm upakäräëäm abhjïatvaà kåtajïatä ||80|| 68ab yathä— ekasyaivopakärasya präëän däsyämi te kape | pratyahaà kriyamäëasya çeñasya åëino vayam ||81|| (ha.25) atha kulénatvam— kule mahati sambhütiù kulénatvam udähåtam ||76|| 67ab yathä— süryäcandramasau yasya mätämaha-pitämahau | svayaà våtaù patir dväbhyäà urvaçyä ca bhuvä ca yaù ||77|| (vi.35) 1 Some MSS. have the following example: sa dakñiëaà tüëa-mukhena vämaà vyäpärayan hastam alakñyatäjau | äkarëa-kåñöä sakåd asya yoddhum aurvéva bäëän suñuve ripu-ghnän || (ra.19) atha vägmitä— vägmitä tu budhair uktä samayocita-bhäñitä ||78|| 67cd yathä— nanu vajriëa eva véryam etad vijayante dviñato yad asya pakñyäù | vasudhädhara-kandaräd visarpé pratiçabdo'pi harer bhinatti nägän ||79|| (vi.vaà. 7.vaà.

3.8) atha mänitä— akärpaëya-sahiñëutvaà kathitä mäna-çälitä ||86|| 69cd yathä— santuñöe tisåëäm puräm api ripau kaëòüla-dor-maëòalékréòä-kåtta-punaù-prarüòha-çiraso vérasya lipsor varam | yäcïä-dainya-paräïci yaysa kalahäyante mithyas tvaà våëu tvaà våëv ity abhito mukhäni sa daçagrévaù kathaà varëyatäm ||87|| (a. 16.17) .atha nayajïatvam— sämädy-upäya-cäturyaà nayajïatvam udähåtam ||82|| 68cd yathä— anärataà tena padeñu lambhitä vibhajya samyag viniyoga-sat-kriyäù | phalanty upäyäù paribåàhitäyatér upetya saìgharñam ivärtha-sampadaù ||83|| (ki. 2.ca.rä.vé.vaà. 1.15) atha çucitä— antaù-karaëa-çuddhir yä çucitä sä prakértitä ||84|| 69ab yathä— kä tvaà çubhe kasya parigraho vä kià vä mad-abhyägama-käraëaà te | äcakñva matvä vaçinäà raghüëäà manaù para-stré-vimukha-pravåtti ||85|| (ra.ä.41) atha tejasvitä— tejasvitvam avajïäder asahiñëutvam ucyate ||88|| 70ab yathä— so'yaà triù sapta-värän avikala-vihita-kñatra-tantu-pramäro véraù krauïcasya bhedé kåta-dharaëi-taläpürva-haàsävatäraù | jetä heramba-bhåìgi-pramukha-gaëa-camü-cakriëas tära-käres tväà påcchan jämadagnyaù sva-guru-hara-dhanur bhaìga-roñäd upaiti ||89|| atha kalävattvam— kalävattvaà nigaditaà sarva-vidyäsu kauçalam ||90|| 70cd yathä— goñöhéñu vidvaj-jana-saàcitasya kalä-kaläpasya sa täratamyam | (ma.

vaà.8] vinétatvaà— avaloka eva nåpateù sma dürato rabhasäd rathäd avatarétum icchataù | avatérëavän prathamam ätmanä harir vinayaà viçeñayati sambhrameëa saù ||101|| (mägha.1.65) . yathä— utsmäyitvä mahäbähuù prekñya cästhi mahäbalaù | pädäìguñöhena cikñepa sampürëaà daça-yojanam ||102|| (rämä. 13.viveka-sémä vigatävalepo viveda hemno nikañäçmanéva ||91|| atha prajä-raïjakatvam— raïjakatvaà tu sakala-cittählädana-käritä ||92|| 71ab yathä— aham eva mato mahépater iti sarvaù prakåtiñv acintayat | udadher iva nimnagäçateñv abhavan näsya vimänanä kvacit ||93|| uktair guëaiç ca sakalair yuktaù syäd uttamo netä | 71cd madhyaù katipaya-héno bahu-guëa-héno'dhamo näma ||94|| netä caturvidho'sau dhérodättaç ca dhéra-lalitaç ca | 72 dhéra-praçänta-nämä tataç ca dhéroddhataù khyätaù ||95|| tatra dhérodättaù— dayävän atigambhéro vinétaù sattva-säravän | 73 dåòha-vratas titikñävän ätmaçläghäparäìmukhaù | nigüòhähaìkåtir dhérair dhérodätta udähåtaù ||96|| 74 tatra dayävattvam— dayätiçaya-çälitvaà dayävattvam udähåtam ||97|| 75ab yathä— sa-çoëitais tena çilémukhägrair nikñepitäù ketuñu pärthivänäm | yaço håtaà samprati räghaveëa na jévitaà vaù kåpayeti varëäù ||98|| (ra.65) atigambhératä— gämbhéryam avikäraù syät saty api kñobha-käraëe ||99|| 75cd yathä— dadhato maìgala-kñaume vasänasya ca balkale | dadåçur vismitäs tasya mukha-rägaà samaà janäù ||100|| [raghu. 1. 7.7) sattva-säratvam. 12.

vaà.5) atha dhéroddhataù— mätsaryavän ahaìkäré mäyävé roñaëaç calaù | vikatthano bhärgavädir dhéroddhata udähåtaù ||111|| 78 . 4.17) titikñävattvaà. yathä— tam açakyam apäkrañöuà nideçät svargiëaù pituù | yayäce päduke paçcät kartuà räjyädhidevate ||103|| (ra. 15.25) ätma-çläthäparäìmukhatvaà. 19.35) atha dhéra-lalitaù— niçcinto dhéra-lalitas taruëo vanitä-vaçaù ||107|| 76ab yathä— so'dhikäram abhikaù kulocitaà käçcana svayam avartayat samäù | saàniveçya saciveñv ataùparaà stré-vidheya-nava-yauvano'bhavat ||108|| (ra.vaà.dåòha-vratatvaà.cam idaà ghoraà ca véra-vrataà tat krodhäd virama praséda bhagavan jätyaiva püjyo’si naù ||106|| (anargha. yathä— prativäcam adatta keçavaù çapamänäya na cedi-bhübhuje | anuhuìkurute ghana-dhvanià na hi gomäyu-rutäni kesaré ||104|| (mägha. yathä— tasya saàstüyamänasya caritärthais tapasvibhiù | çuçubhe vikramodagraà vréòayävanataà çiraù ||105|| (ra.27) nigüòhähaìkäratvaà.vaà. yathä— bhümätraà kiyad etad arëavmitaà tat sädhitaà häryate yad véreëa bhavädåçena vadatä triù sapta-kåtvo jayam | òimbho’haà nava-bähur édå. 16. 12.4) atha dhéra-çäntaù – çama-prakåtikaù kleça-sahiñëuç ca vivecakaù | 76cd lalitädi-guëopeto vipro vä sacivo vaëik | dhéra-çäntaç cärudatta-mädhavädir udähåtaù ||109|| 77 yathä— kuvalaya-dala-çyämo’py aìgaà dadhat paridhüsaraà lalita-vikaöa-nyäsaù çrémän mågäìka-nibhänanaù | harati vinayaà vämo yasya prakäçita-sähasaù pravigalad-asåk-paìkaù päëir lalan nara-jäìgalaù ||110|| (mälatémädhavam 5.

yathä— kià kaëöhe çithilékåto bhuja-latä-päçaù pramädän mayä .vaà.28) ete ca näyakäù sarva-rasa-sädhäraëäù småtäù | çåìgäräpekñayä teñäà traividhyaà kathyate budhaiù ||113|| 79 patiç copapatiç caiva vaiçikaç ceti bhedataù | patis tu vidhinä päëigrähakaù kathyate budhaiù ||114|| 80 yathä— sa mänaséà meru-sakhaù pitèëäà kanyäà kulasya sthitaye sthitijïaù | menäà munénäm api mänanéyäm ätmänurüpäà vidhinopayeme ||115|| (ku. yathä— sa kadäcid avekñita-prajaù saha devyä vijahära suprajäù | nagaropavane çacé-sakho marutäà pälayiteva nandane ||119|| (ra.9) dhéroddhatänukülo.vaà.87) dhéra-lalitänukülo.saà.yathä— na trastaà yadi näma bhüta-karuëä-santäna-çäntätmanas tena vyärujatä dhanur bhagavato deväd bhaväné-pateù | tat-putras tu madändha-täraka-vadhäd viçvasya dattotsavaù skandaù skanda iva priyo’ham athavä çiñyaù kathaà vismåtaù ||112|| (mahävéra 2. yathä— priya-mädhave kim asi mayy avatsalä nanu so’ham eva yam anandayat purä | svayam ägåhéta-kamanéya-kaìkaëas tava mürtimän iva mahotsavaù karaù ||120|| (mälaté-mädhave 9. 1.32) dhéraçäntänukülo. yathä— sétäà hitvä daçamukha-ripur nopayeme yad anyäà tasyä eva pratikåti-sakho yat kratünäjahära | våttäntena çravaëa-viñaya-präpiëä tena bhartuù sä durväraà katham api parityäga-duùkhaà viñehe ||118|| (ra.18) caturdhä so'pi kathito våttyä kävya-vicakñaëaiù | anukülaù çaöho dhåñöo dakñiëaç ceti bhedataù ||116|| 81 tatra— anukülas tv eka-jäniù ||117|| 82a tatra dhérodättänukülo. 14. 8.

9) atha çaöhaù— çaöho güòhäparädha-kåt ||122|| 82b yathä— svapna-kértita-vipakñam aìganäù pratyabhaitsur avadanty eva tam | pracchadänta-galitäçru-bindubhiù krodha-bhinna-valayir vivartanaiù ||123|| (ra.vaà.nidräccheda-vivartaneñv abhimukhaà nädyäsi sambhävitä | anya-stré-jana-saìkathä-laghur ahaà svapne’pi nälakñito doñaà paçyasi kaà priye parijanopälambha-yogye mayi ||121|| (veëé 2. 19.22) atha dhåñöaù— dhåñöo vyaktänya-yuvaté-bhoga-lakñmäpi nirbhayaù ||124|| 82cd yathä mamaiva— ko doño maëi-mälikä yadi bhavet kaëöhe na kià çaìkaro dhatte bhüñaëam ardha-candram amalaà candre na kià kälimä | tat sädhv eva kåtaà kåtaà bhaëitibhir naiväparäddhaà tvayä bhägyaà drañöum anéçayaiva bhavataù käntäparäddhaà mayä ||125|| atha dakñiëaù— näyikäsv apy anekäsu tulyo dakñiëa ucyate ||126|| 83ab yathä— snätä tiñöhati kuntaleçvara-sutä väro’ìga-räja-svasur dyüte rätrir iyaà jitä kamalayä devé prasädyädya ca | ity antaù-pura-sundaréù prati mayä vijïäya vijïäpite devenäpratipatti-müòha-manasä dviträù sthitaà näòikäù ||127|| atha upapatiù— laìghitäcärayä yas tu vinäpi vidhinä striyä | 83cd saìketaà néyate prokto budhair upapatis tu saù ||128|| 84ab yathä— bhartä niùçvasite'py asüyati mano-jighraù sapatné-janaù çvaçrür iìgita-daivataà nayanayor ühäliho yätaraù | tad düräd ayam aïjaliù kim amunä dåghaìgi-pätena te vaidagdhé-racanä-prapaïca-rasika vyartho'yam atra çramaù ||129|| däkñiëyam änukülyaà ca dhärñöyaà cäniyatatvataù | 84cd nocitänyasya çäöhyaà syäd anya-cittatva-sambhavät ||130|| 85ab çaöhopapatir. yathä— .

majjhaëëe jaëa-suëëe kariëée bhakkhidesu kamalesu | avisesaëëa kahaà bia gado si saëa-bäòòiaà daööhuà ||131|| [madhyähne jana-çünye kariëyä bhakñiteñu kamaleñu | aviçeñajïa katham iva gato’si çaëa-väöikäà drañöum ||] atra kayäcit svairiëyäà mayi saìketaà gatäyäà tvaà tu çäëa-väöikäyäà kathäpi rantuà gato’séti vyaìgyärthenänyäsaìga-sücanäd ayaà çaöhopapatiù | atha vaiçikaù— rüpavän çéla-sampannaù çästrajïaù priya-darçanaù | 85cd kuléno matimän çüro ramya-veña-yuto yuvä ||132|| adénaù surabhis tyägé sahanaù priya-bhäñaëaù | 86 çaìka-vihéno mäné ca deça-käla-vibhäga-vit ||133|| däkñya-cäturya-mädhurya-saubhägyädibhir anvitaù | 87 veçyopabhoga-rasiko yo bhavet sa tu vaiçikaù ||134|| kalakaëöhädiko lakñyo bhäëädäv eva vaiçikaù || 88 sa tridhä kathyate jyeñöha-madhya-néca-vibhedataù ||135|| 89ab teñäà lakñaëäni bhäva-prakäçikäyäm uktäni | yathä— asaìgo’pi svabhävena saktavac ceñöate muhuù | tyägé svabhäva-madhuraù sama-duùkha-sukhaù çuciù ||136|| käma-tantreñu nipuëaù kruddhänunaya-kovidaù | sphurite cädhare kiàcid dayitäyä virajyati ||137|| upacära-paro hy eña uttamaù kathyate budhaiù | vyaléka-mätre dåñöe’syä na kupyati na rajyati ||138|| dadäti käle käle ca bhävaà gåhëäti bhävataù | sarvärthair api madhya-sthas täm evopacaret punaù ||139|| dåñöe doñe virajyeta sa bhaven madhyamaù pumän | käma-tantreñu nirlajjaù karkaço rati-keliñu ||140|| avijïäta-bhayämarñaù kåtyäkåtya-vimüòha-dhéù | mürkhaù prasakta-bhävaç ca viraktäyäm api striyäm ||141|| mitrair niväryamäëo’pi päruñyaà präpito’pi ca | anya-sneha-parävåttäà saàkränta-ramaëäm api | striyaà kämayate yas tu so’dhamaù parikértitaù ||142|| [bhä.37-44] iti | atha çåìgära-netèëäà sähäyya-karaëocitäù | 89cd nirüpyante péöhamarda-viöa-ceöa-vidüñakäù ||143|| tatha péöhamardaù— näyakänucaro bhaktaù kiïcid ünaç ca tad-guëaiù || 90 péöhamarda iti khyätaù kupita-stré-prasädakaù ||144|| käma-tantra-kalä-vedé viöa ity abhidhéyate || 91 . 5.pra.

79) [kià tätena narendra-çekhara-çikhäléòhägra-pädena me kià vä me çvaçureëa väsava-mahä-siàhäsanädhyäsinä | te deçä girayaç ca te vana-mahé sä caiva me vallabhäù kausalyä-tanayasya yatra caraëau vande ca nandämi ca ||] sä ca svéyä tridhä mugdhä madhyä prauòheti kathyate ||150|| 96 tatra mugdhä— mugdhä nava-vayaù-kämä ratau vämä måduù krudhi | yatate rata-ceñöäyäà güòhaà lajjä-manoharam ||151|| 97 kåtäparädhe dayite vékñate rudaté saté | apriyaà vä priyaà väpi na kiïcid api bhäñate ||152|| 98 vayasä mugdhä.sandhäna-kuçalaç ceöaù kalahaàsädiko mataù | vikåtäìga-vaco-veñair häsya-käré vidüñakaù ||145|| 92 atha sahäya-guëäù— deça-kälajïatä bhäñä-mädhuryaà ca vidagdhatä | protsähane kuçalatä yathokta-kathanaà tathä | 93 nigüòha-mantratety ädyäù sahäyänäà guëä matäù ||146|| iti näyaka-prakaraëam atha näyikä nirüpyante— netå-sädhäraëa-guëair upetä näyikä matä | 94 svakéyä parakéyä ca sämänyä ceti sä tridhä ||147|| tatra svakéyä— sampat-käle vipat-käle yä na muïcati vallabham | 95 çélärjava-guëopetä sä svakéyä kathitä budhaiù ||148|| yathä— kià tädeëa ëarinda-sehara-sihäléòhaggapädeëa me kià vä me sasureëa väsava-mahä-siàhäsaëaddhäsiëä | te desä giriëo a de vaëamahé saccea me vallahä kosallätaëaassa jattha calaëe vandämi ëandämi a ||149|| (bäla-rämäyaëa 6. yathä mamaiva— ullolitaà himakare niviòändhakäram uttejitaà viñama-sädhaka-bäëa-yugmam | unmajjitaà kanaka-koraka-yugmam asyäm ulläsitä ca gagane tanu-véci-rekhä ||153|| .

yathä mamaiva— älokya hära-maëi-bimbitam ätma-käntam äliìgatéti sahasä parivartamänä | älambitä karatale parivepamänä sä sambhramät sahacarém avalambate sma ||155|| mådu-kopatvaà. yathä mamaiva— neträïcalena lalitä valitä ca dåñöiù sakhyaà karoti jaghanaà pulinena säkam | cakra-dvayena sadåçé kuca-kuòmalau ca nityä vibhäti nitaräà madanasya lakñméù ||161|| .nava-kämä. yathä mamaiva— vyävåtti-kramaëodyame’pi padayoù pratyudgatau vartanaà bhrübhedo’pi tad ékñaëa-vyasaninä vyasmäri me cakñuñä | cäöüktäni karoti dagdha-rasanä rukñäkñre’py udyatä sakhyaù kià karaväëi mäna-samaye saìghäta-bhedo mama ||156|| sa-vréòa-surata-prayatanaà. yathä— autsukyena kåtatvarä sahabhuvä vyävartamänä hriyä tais tair bandhu-vadhü-janasya vacanair nétäbhimukhyaà punaù | dåñövägre varam ätta-sädhvasa-rasä gauré nave saìgame saàrohat-pulakä hareëa hasatä çliñöä çiväyästu vaù ||157|| (ratnävalé 1.2) krodhäd abhäñaëä rudaté. yathä mamaiva— känte kåtägasi puraù parivartamäne sakhyaà saroja-çaçinoù sahasä babhüva | roñäkñaraà sudåçi vaktum apärayantyäm indévara-dvayam aväpa tuñära-dhäräm ||158|| atha madhyä— samäna-lajjä-madanä prodyat-täruëya-çäliné | madhyä kämayate käntaà mohänta-surata-kñamä ||159|| 99 atha tulya-lajjä-smaratvaà. yathä mamaiva— bälä prasädhana-vidhau nidadhäti cittaà dattädarä pariëaye maëi-putrikäëäm | älajjate nija-sakhé-jana-manda-häsair älakñyate tad iha bhäva-navävatäraù ||154|| ratau vämatvaà. yathä mamaiva— känte paçyati sänurägam abalä säcékaroty änanaà tasmin käma-kaläpa-kuçale vyävåtta-vaktre kila | paçyanté muhur antaraìga-madanaà doläyamänekñaëä lajjä-manmatha-madhyagäpi nitaräà tasyäbhavat prétaye ||160|| prodyat-täruëya-çälitvaà.

yathä mamaiva— äkérëa-gharma-jalam äkula-keça-päçam ämélitäkñi-yugam ädåta-päravaçyam | änanda-kandalitam astamitänya-bhävam äçäsmahe kim api ceñöitam äyatäkñyäù ||162|| madhyä tridhä mäna-våtter dhérädhérobhayätmikä ||163|| tatra dhérä— dhérä tu vakti vakroktyä sotpräsaà sägasaà priyam ||164|| 100 yathä mamaiva— ko doño maëi-mälikä yadi bhavet kaëöhe na kià çaìkaro dhatte bhüñaëam ardha-candram amalaà candre na kià kälimä | tat sädhv eva kåtaà kåtaà bhaëitibhir naiväparäddhaà tvayä bhägyaà drañöum anéçayaiva bhavataù käntäparäddhaà mayä ||165||2 atha adhérä— adhérä paruñair väkyaiù khedayed vallabhaà ruñä ||166|| 101ab yathä mamaiva— niùçaìkam ägatam avekñya kåtäparädhaà käcin nitänta-paruñaà vinivåtta-vakträ | kià prärthanäbhir adhikaà sukham edhi yähi yähéti khinnam akarod asakåd bruväëä ||167|| atha dhérädhérä— dhérädhéra tu vakroktyä sa-bäñpaà vadati priyam ||168|| 101cd yathä mamaiva— äçleñollasitäçayena dayitäpy ärdrä tvayä cumbitä citrokti-çravaëotsukena kalitä tasyäà niçänäthatä | tad yuktaà divasägame’tra jaòatä kärçyaà kalä-hénatä räjann ity uditäçru-gadgada-padaà käcid bravéti priyam ||169|| atha pragalbhä— sampürëa-yauvanonmattä pragalbhä rüòha-manmathä | dayitäìge viléneva yatate rati-keliñu | 102 rata-prärambha-mätre’pi gacchaty änanda-mürcchatäm ||170|| 103ab sampürëa-yauvanatvam.mohänta-surata-kñamatvaà. .125. yäthä— uttuìgau kuca-kumbhau rambhä-stambhopamänam üru-yugam | 2 Also appears as 1.

tarale dåçau ca tasyäù såjatä dhäträ kim ähitaà sukåtam ||171|| rüòha-manmathä, yäthä mamaiva— niùçväsollasad-unnata-stana-taöaà nirdañöa-bimbädharaà nirmåñöäìga-vilepanaiç ca karaëaiç citre pravåtte rate | käïcé-däma vibhinnam aìgada-yugaà bhagnaà tathäpi priyaà samprotsähayati sma sä vidadhaté hastaà kvaëat-kaìkaëam ||172|| mäna-våtteù pragalbhäpi tridhä dhérädi-bhedataù ||173|| 103cd tatra dhéra-pragalbhä— udäste surate dhérä sävahitthä ca sädarä ||174|| 104ab yathä— na pratyudgamanaà karoti raçanä-vyäsaïjanädi-cchalän nädatte nava-maïjarém ali-bhaya-vyäjena dattäm api | datte darpaëam ädareëa na giraà rükñäkñaraà mäniné cäturyäd vidadhäti mänam athavä vyaktékaroti priyä ||175|| atha adhéra-pragalbhä— santarjya niñöhuraà roñäd adhérä täòayet priyam ||176|| 104cd yathä mamaiva— känte sägasi käcid antika-gate nirbhartsya roñäruëair bhrübhaìgé-kuöilair apäìga-valanair älokamänä muhuù | vadhvä mekhalayä sapatna-ramaëé-pädäbja-läkñäìkitaà lélänélasaroruheëa niöilaà hanti sma roñäkulä ||177|| atha dhérädhéra-pragalbhä— dhérädhéra-guëopetä dhérädhéreti kathyate ||178|| 105ab yathä, mamaiva— pratyäsédati sägasi priyatame sä sambhramäd utthitä vaiyätyät purataù sthite sati punar mänävadhütäçayä | rätrau kväsi na cet kvacin mäëimayé mälä kutas te vadety uktvä mekhalayä hatena sahasäçliñöä sa-bäñpaà sthitä ||179|| dvedhä jyeñöhä kaniñöheti madhyä prauòhäpi tädåçé ||180|| 105cd ubhe api, yathä— ekaträsana-saìgate priyatame paçcäd upetyädaräd ekasyä nayane nimélya vihita-kréòänubandha-cchalaù | éñad-vakrima-kandharaù sa-pulakaù premollasan-mänasäm antar-häsa-lasat-kapola-phalakäà dhürto'paräà cumbati ||181|| [amaru 19]

atretarasyäà paçyantyäm api sambhävanärhatayä pihita-locanäyä jyeñöhatvam | tatra samakñaà sambhävanänarhatvät cumbitäyäù kanéyastvam | evam itarad-udähäryam | dhérädhérädi-bhedena madhyä-prauòhe tridhä tridhä | jyeñöhä-kaniñöùä-bhedena täù pratyekaà dvidhä dvidhä | 106 mugdhä tv eka-vidhä caivaà sä trayodaçadhoditä ||182|| 107ab atha parakéyä— anyäpi dvividhä kanyä paroòhä ceti bhedataù ||183|| 107cd tatra kanyä tv anüòhä syät sa-lajjä pitå-pälitä | sakhé-keliñu visrabdhä präyo mugdhä-guëänvitä ||184|| 108 yathä— täà näradaù käma-caraù kadäcit kanyäà kila prekñya pituù samépe | samädideçaika-vadhüà bhavitréà premëä çarérärdha-haräà harasya ||185|| [ku.saà. 1.50] pradhänam apradhänaà vä näöakädäv iyaà bhavet | mälaté-mädhave lakñye mälaté-madayantike ||186|| 109 atha paroòhä— paroòhä tu pareëoòhäpy anya-sambhoga-lälasä | lakñyä kñudra-prabandhe sä sapta-çatyädike budhaiù ||187|| 110 yathä vä— bhartä niçvasite’py asüyati mano-jighraù sapatné-janaù çvaçrür iìgita-daivataà nayanayor éhäliho yätaraù | tad düräd ayam aìjaliù kim amunä dåbhaìga-pätena te vaidagdhé-racanä-prapaïca-rasika vyartho’yam atra çramaù ||188||3 atha sämänyä— sädhäraëa-stré gaëikä kalä-prägalbhya-dhärñöya-yuk ||189|| 111ab yathä— gäòhäliìgana-péòita-stana-taöaà svidyat-kapola-sthalaà sandañöädhara-mukta-sétkåtam atibhrämyad-bhru-nåtyat-karam | cäöu-präya-vaco-vicitra-bhaëitair yätai rutaiç cäìkitaà veçyänäà dhåti-dhäma puñpa-dhanuñaù präpnoti dhanyo ratam ||190|| (çåìgära-tilake 1.127) eñä syäd dvividhä raktä viraktä ceti bhedataù ||191|| 111cd
3

This verse is not found in all editions. Venkatachari has not included it in his edition.

tatra raktä tu varëyä syäd aprädhänyena näöake | agnimitrasya vijïeyä yathä räjïa irävaté ||192|| 112 pradhänam apradhänaà vä näöaketara-rüpake | sä ced divyä näöake tu prädhänyenaiva varëyate ||193|| 113 yathä— ä darçanät praviñöä sä me sura-loka-sundaré hådayam | bäëena makara-ketoù kåta-märgam abandhya-pätena ||194|| (vikramo. 2.2) viraktä tu prahasana-prabhåtiñv eva varëyate | tasyä dhaurya-prabhåtayo guäñ tad-upayoginaù ||195|| 114 channa-kämän ratärthäjïän bäla-päñaëòa-ñaëòakän | rakteva raïjayed ibhyän niùsvän mäträ viväsayet ||196|| 115 channa-kämäù çrotriyädayaù | ratärthä rati-sukha-prayojanäù | ajïä müòhäù | çeñäù prasiddhäù | atra kecid ähuù— gaëikäyä nänurägo guëavaty api näyake | rasäbhäsa-prasaìgaù syäd araktäyäç ca varëane ||197|| ataç ca näöakädau tu varëyä sä na bhaved iti ||198|| 116ab tathä cähuù [çå.ti. 1.62,64}— sämänyä vanitä veçyä sä dravyaà param icchatä ||199|| guëa-héne ca na dveño nänurägo guëiny api | çåìgäräbhäsa etäsu na çåìgäraù kadäcana ||200|| iti | tan-mataà nänumanute dhémän çré-siàha-bhüpatiù | 116 bhävänubandhäbhäve ca näyikätva-parähateù ||201|| tasyäù prakaraëädau ca näyikätva-vidhänataù || 117 anäyikä-varëane tu rasäbhäsa-prasaìgataù ||202|| tathä prakaraëädénäm arasäçrayatägateù || 118 rasäçrayaà tu daçadhety ädi-çästra-virodhataù ||203|| tasmät sädhäraëa-stréëäà guëa-çälini näyake | 119 bhävänubandhaù syäd eva rudraöasyäpi bhäñaëät ||204|| 120ab taträha rudraöaù—(çå.ti. 1.69) érñyä kula-stréñu na näyakasya niùçaìka-kelir na paräìganäsu | veçyäsu caitad dvitayaà prarüòhaà sarvasvam etäs tad aho smarasya ||205|| iti | udättädi-bhidäà kecit sarväsäm api manvate | 120cd täs tu präyeëa dåçyante sarvatra vyavahärataù ||206||

prathamaà proñita-patikä väska-sajjä tataç ca virahotkä | 121 atha khaëòitä matä syät kalahäntaritäbhisärikä caiva ||207|| kathitä ca vipralabdhä svädhéna-patis tathä cänyä | 122 çåìgära-kåtävasthäbhedät täç cäñöadhä bhinnäù ||208|| tatra proñita-patikä— düra-deçaà gate känte bhavet proñita-bhartåkä | 123 asyäs tu jägaraù kärçyaà nimittädi-vilokanam ||209|| mälinyam anavasthänaà präyaù çayyä-niveñaëam | 124 jäòya-cintä-prabhåtayo vikriyäù kathitä budhaiù ||210|| 125ab yathä mama— düre tiñöhati so’dhunä priyatamaù präpto vasantodayaù kañöaà kokila-küjitäni sahasä jätäni dambholayaù | aìgäny apy avaçäni yänti tanutäà yätéva me cetanä hä kañöaà mama duñkåtasya mahimä candro’pi caëòäyate ||211|| atha väsaka-sajjikä— bharatädayair abhidadhe stréëäm väras tu väsakaù | 125cd svaväsaka-vaçät känte sameñyati gåhäntaram ||212|| sajjé-karoti cätmänaà yä sä väsaka-sajjikä | 126 asyäs tu ceñöäù samparka-manoratha-vicintanam ||213|| sakhé-vinodo hål-lekho muhur düti-nirékñaëam | 127 priyäbhigamana-märgäbhivékñaëa-pramukhä matäù ||214|| 128ab yatha mamaiva— kelé-gåhaà gamita-çayanaà bhüñitaà cätma-dehaà darçaà darçaà dayita-padavéà sädaraà vékñamäëä | käma-kréòäà manasi vividhäà bhäviné kalpayanté säraìgäkñé raëa-raëikayä niùçvasanté samäste ||215|| atha virahotkaëöhitä— anägasi priyatame cirayaty utsukä tu yä | 128 virahotkaëöhitä bhäva-vedibhiù sä saméritä ||216|| asyäs tu ceñöä håt-täpo vepathuç cäìga-sädanam | 129 aratir bäñpa-mokñaç ca svävasthä-kathanädayaù ||217|| 130ab yathä mamaiva— cirayati manaù-känte käntä nirägasi sotsukä madhu malayajaà mäkandaà vä nirékñitum akñamä | galita-palitaà no jänéte karäd api kaìkaëaà parabhåta-rutaà çrutvä bäñpaà vimuïcati vepate ||218|| atha khaëòitä— ullaìghya samayaà yasyäù preyän anyopabhogavän | 130cd

bhoga-lakñmäïcitaù prätar ägacchet sä hi khaëòitä ||219|| asyäs tu cintä niùçväsas tüñëéà-bhävo’çru-mocanam | 131 kheda-bhränty-asphuöäläpä ity ädyä vikriyä matäù ||220|| yathä mamaiva— prabhäte präëeçaà nava-madana-mudräìkita-tanuà vadhür dåñövä roñät kim api kuöilaà jalpati muhuù | muhur dhatte cintäà muhur api paribhrämyati muhur vidhatte niùçväsaà muhur api ca bäñpaà visåjati ||221|| atha kalahäntaritä— yä sakhénäà puraù päda-patitaà vallabhaà ruñä | 132 nirasya paçcät tapati kalahäntaritä hi sä ||222|| asyäs tu bhränti-saàläpau moho niùçvasitaà jvaraù | 133 muhuù praläpa ity ädyä iñöäç ceñöä manéñibhiù ||223|| yathä mamaiva— niùçaìkä nitaräà nirasya dayitaà pädänataà preyasé kopenädya kåtaà mayä kim idam ity ärtä sakhéà jalpati | sodvegaà bhramati kñipaty anudiçaà dåñöià viloläkuläà ramyaà dveñöi muhur muhuù pralapati çväsädhikaà mürcchati ||224|| atha abhisärikä (svéyä)— madanänala-santaptä yäbhisärayati priyam | 134 jyotsnä-tämasviné yäna-yogyämbara-vibhüñaëä ||225|| svayaà väbhisared yä tu sä bhaved abhisärikä | 135 asyäù santäpa-cintädyä vikriyäs tu yathocitam ||226|| käntäbhisaraëae svéyä lajjänäçädi-çaìkayä | 136 vyäghra-huìkära-santrasta-måga-çäva-vilocanä ||227|| nélyädi-rakta-vasana-racitäìgävaguëöhanä | 137 sväìge vilénävayavä niùçabdaà päda-cäriëé ||228|| susnigdhaika-sakhé-mätra-yuktä yäti samutsukä | 138 måñä priye tu nidräëe pärçve tiñöhati niçcalä ||229|| garvätireka-nibhåtä çétaiù srag-däma-candanaiù | 139 bhävajïä bodhayaty enaà tad-bhävävekñaëotsukä ||230|| yathä— tamaù-savarëaà vidadhe vibhüñaëaà ninäda-doñeëa nunoda nüpuram | pratékñituà na sphuöa-candrikä-bhayäd iyeña dütém abhisärikä-janaù ||231|| yathä vä— mallikä-mäla-bhäriëyaù sarväìgéëärdra-candanäù | .

kñaumavatyo na lakñyante jyotsnäyäm abhisärikä ||232|| (kävyädarça 2.213) (anyäìganäbhisärikä—kanyakä) svéyävat kanyakä jïeyä käntäbhisaraëa-krame ||233|| 140 (veçyäbhisärikä) veçyäbhisärikä tv eti håñöä vaiçika-näyakam | ävirbhüta-smita-mukhé mada-ghürëita-locanä ||234|| 141 anuliptäkhiläìgé ca viciträbharaëänvitä | snehäìkurita-romäïca-sphuöébhüta-manobhavä ||235|| 142 saàveñöitä parijanair bhogopakaraëänvitaiù | raçanäräva-mädhurya-dépitänaìga-vaibhavä ||236|| 143 caraëämbuja-saàlagna-maëi-maïjéra-maïjulä | eñä ca mådu-saàsparçaiù keça-kaëòüyanädibhiù | 144 prabodhayati tad-bodhe praëayät kupitekñaëä ||237|| yathä mama— mäsi madhau candrätapa-dhavaläyäà niçi sakhé-janäläpaiù | madanäturäbhisarati praëayavaté yaà sa eva khalu dhanyaù ||238|| atha preñyäbhisärikä— bähu-vikñepa-lulita-srasta-dhammilla-mallikä | 145 calita-bhrü-vikärädi-viläsa-lalitekñaëä ||239|| maireyäviratäsväda-mada-skhalita-jalpitä | 146 preñyäbhiyäti dayitaà ceöébhiù saha garvitä ||240|| priyaà kaìkaëa-nikväëa-maïju-vyajana-véjanaiù | 147 vibodhya nirbhartsayati näsäbhaìga-puraùsaram ||241|| yathä— srasta-srak-kabaré-bharaà salalita-bhrüval-lihälämadävyaktäläpam itas tataù pratipadaà vikñipta-bähälatä | sotkaëöhaà dayitäbhisåtya çayitaà käntaà kvaëat-kaìkaëakväëena pratibodhya bhartsayati yaà dhanyaù sa ekaù pumän ||242|| atha vipralabdhä— kåtvä saìketam apräpte daiväd vyathitä tu yä | 148 vipralabdheti sä proktä budhair asyäs tu vikriyä | nirveda-cintä-khedäçru-mürcchä-niùçvasanädayaù ||243|| 149 yathä mamaiva— candra-bimbam udayädrim ägataà paçya tena sakhi vaïcitä vayam | atra kià nija-gåhaà nayasva mäà tatra vä kim iti vivyathe vadhüù ||244|| .

atha svädhéna-bhartåkä— sväyattäsanna-patikä håñöä svädhéna-vallabhä | asyäs tu ceñöäù kathitäù smara-püjä-mahotsavaù | 150 vana-keli-jala-kréòä-kusumäpacayädayaù ||245|| yathä mamaiva— salélaà dhammille dara-hasita-kahlära-racanäà kapole sotkampaà måga-mada-mayaà patra-tilakam | kucäbhoge kurvan lalita-makaréà kuìkuma-mayéà yuvä dhanyaù so’yaà madayati ca nityaà priyatamäm ||246|| uttamä madhyamä nécety evaà sarväù striyas tridhä ||247|| 151 tatrottamä— abhijätair bhoga-tåptair guëibhir yä ca kämyate | gåhëäti käraëe kopam anunétä prasédati ||248|| 152 vidadhaty apriyaà patyau svayam äcarati priyam | vallabhe säparädhe’pi tüñëéà tiñöhati sottamä ||249|| 153 atha madhyamä— puàsaù svayaà kämayate kämyate yä ca tair vadhüù | sakrodhe krudhyati muhuù sänåte’nåta-vädiné ||250|| 154 säpakäre’pakartré syät snigdhe snihyati vallabhe | evam ädi-guëopetä madhyamä sä prakértitä ||251|| 155 atha nécä— akasmät kupyati ruñaà prärthitäpi na muïcati | surüpaà vä kurüpaà vä guëavantam athäguëam ||252|| 156 sthaviraà taruëaà väpi yä vä kämayate muhuù | érñyä-kopa-vivädeñu niyatä sädhamä småtä ||253|| 157 äsäm udäharaëäni lokata evävagantavyäni | svéyä trayodaça-vidhä vividhä ca varäìganä | vaiçikaivaà ñoòaçadhä täç cävasthäbhir añöabhiù ||254|| 158 ekaikam añöadhä täsäm uttamädi-prabhedataù | traividhyam evaà sa-caturaçétis triçaté bhavet ||255|| 159 avasthä-trayam eveti kecid ähuù para-striyäù ||256|| yathä— try-avasthaiva para-stré syät prathamaà virahonmanäù | tato ‘bhisärikä bhütväbhisaranté vrajet svayaà ||257|| saìketäc cet paribhrañöä vipralabdhä bhavet punaù | parädhéna-patitvena nänyävasthätra saìgatä ||258|| iti | (bhäva-prakäça) .

atha näyikä-sahäyäù— äsäà dütyaù sakhé ceöé liìginé prativeçiné | 160 dhätreyé çilpakäré ca kumäré kathiné tathä | kärur vipraçnikä ceti netå-mitra-guëänvitäù ||259|| 161 liìginé paëòita-kauçikyädiù | prativeçiné samépa-gåha-vartiné | çilpa-käré véëä-vädanädi-nipuëä | kärü rajakyädiù | vipraçnikä daivajïä | çeñäù prasiddhäù | itara-rasälambanänäm anatinirüpaëéyatayä påthak-prakaraëärambhasyänupayogät tat-tad-rasa-prasaìga eva nirüpaëaà kariñyämaù || iti näyikä-prakaraëam || atha çåìgärasyoddépana-vibhävaù— uddépanaà caturdhä syäd älambana-samäçrayam | guëa-ceñöälaìkåtayas taöasthäç ceti bhedataù ||260|| 162 tatra guëäù— yauvanaà rüpa-lävaëye saundaryam abhirüpatä | märdavaà saukumäryaà cety älambana-gatä guëäù ||261|| 163 tatra yauvanam— sarväsäm api näréëäà yauvanaà tu caturvidham | pratiyauvanam etäsäà ceñöitäni påthak påthak ||262|| 164 tatra prathama-yauvanam— éñac-capala-neträntaà smara-smera-mukhämbujam | sa-garva-jarajogaëòam asamagräruëädharam ||263|| 165 lävaëyodbheda-ramyäìgaà vilasad-bhäva-saurabham | unmélitäìkura-kucam asphuöäìgaka-sandhikam ||264|| 166 prathamaà yauvanaà tatra vartamänä mågekñaëä | apekñate mådu-sparçaà sahate noddhatäà ratim ||265|| 167 sakhé-keli-ratä sväìga-saàskära-kalitädarä | na kopa-harñau bhajate sapatné-darçanädiñu | 168 nätirajyati käntasya saìgame kià tu lajjate ||266|| yathä— vistäré stana-bhära eña gamito na svocitäm unnatià rekhodbhäsi tathä vali-trayam idaà na spañöa-nimnottam | madhye’syä åju-räyatärdha-kapiçä romävalé dåçyate ramyaà yauvana-çaiçava-vyatikaronmiçraà vayo vartate ||267|| (daçarüpakävaloke’pi uddhåtam idam) .

2. yathä mamaiva— ävirbhavat-prathama-darçana-sädhvasäni sävajïam ädåta-sakhé-jana-jalpitäni | sa-vyäja-kopa-madhuräëi gireù sutäyä vaù päntu nütana-samägama-ceñöitäni ||268|| atha dvitéya-yauvanam— stanau pénau tanur madhyaù päëipädasya raktimä | 169 ürü karikaräkäräv aìgaà vyaktäìga-sandhikam | nitambo vipulo näbhir gabhérä jaghanaà ghanam ||269|| 170 vyaktä romävalé snaigdhyam aìga-keçaradäkñiñu | dvitéya-yauvane tena kalitä väma-locanä ||270|| 171 sakhéñu sväçayajïäsu snigdhä präyeëa mäniné | na prasédaty anunaye sapatnéñv abhyasüyiné ||271|| 172 näparädhän viñahate praëayerñyäkañäyitä | rati-keliñv anibhåtä ceñöate garvitä rahaù ||272|| 173 yathä— tanvé çyämä çikharé-daçanä pakva-bimbädharauñöhé madhye kñämä cakita-hariëé-prekñaëä nimna-näbhiù | çroëé-bhäräd alasa-gamanä stoka-namrä stanäbhyäà yä tatra syäd yuvaté-viñaye såñöir ädyaiva dhätuù ||273|| [me.dü.22] atha tåtéya-yauvanam— asnigdhatä nayanayor gaëòayor mläna-käntitä | vicchäyatä khara-sparço’py aìgänäà çlathatä manäk ||274|| 174 adhare masåëo rägas tåtéye yauvane bhavet | tatra stréëäm iyaà ceñöä rati-tantra-vidagdhatä ||275|| 175 vallabhasyäparityägas tadäkarñaëa-kauçalam | anädaro’parädheñu sapatnéñv apy amatsaraù ||276|| 176 yathä änanda-koça-prahasane— vaktraiù prayatna-vikacair valibhaiç ca gaëòair madhyaiç ca mäàsalataraiù çithilair urojaiù | ghaëöä-pathe ratipater api nünam etä våntaçlathäni kusumäni viòambayanti ||277|| atha caturtha-yauvanam— jarjaratvaà stana-çroëi-gaëòoru-jaghanädiñu | nirmäàsatä ca bhavati caturthe yauvane striyäù ||278|| 177 tatra ceñöä rati-vidhäv anutsäho’samarthatä | sapatnéñv änukülyaà ca käntenäviraha-sthitiù ||279|| 178 yathä änanda-koça-prahasane— kñämaiç ca gaëòa-phalakair viralaiç ca dantair .asyäç ceñöä.

lambaiù kucair gata-kathä-pracuraiù prasaìgaiù | aìgair ayatna-çithilaiç ca kadäpy asevyä bhartuù paëän abhilañanty ahahälasäìgyaù ||280|| tatra çåìgära-yogyatvaà sarasähläda-käraëam | ädya-dvitéyayor eva na tåtéya-caturthayoù ||281|| 179 atha rüpam— aìgäny abhüñitäny eva prakñepädyair vibhüñaëaiù | yena bhüñitavad bhäti tad rüpam iti kathyate ||282|| 180 yathä— sthätuà vimuktäbharaëä vimälyä bhüyo’sahä bhüñayituà çaréram | agäd bahiù käcid udära-rüpä yäà vékñya lajjäà dadhire sabhüñäù ||283|| atha lävaëyam— muktäphaleñu chäyäyäs taralatvam iväntarä | pratibhäti yad aìgeñu lävaëyaà tad ihocyate ||284|| 181 yathä— aìgeñu sphaöikädarça-darçanéyeñu jåmbhate | amalä komalä käntir jyotsneva pratibimbitä ||285|| atha saundaryam— aìga-pratyängakänäà yaù sanniveço yathocitam | susliñöa-sandhi-bandhaù syät tat saundaryam itéryate ||286|| 182 yathä— dérghäkñaà çarad-indu-känti-vadanaà bähü natävaàsayoù saìkñiptaà niviòonnata-stanam uraù pärçve pramåñöe iva | madhyaù päëim ito nitambi jaghanaà pädävarälaìgulé chando nartayitur yathaiva manasi çliñöaà tathäsyä vapuù ||287|| (mälavikägni-mitram 2.3) atha abhirüpatä— yadätméya-guëotkarñair vastv anyan nikaöa-sthitam | särüpyaà nayati präjïair äbhirüpyaà tad ucyate ||288|| 183 yathä— eko’pi traya iva bhäti kanduko’yaà käntäyäù karatala-räga-rakta-raktaù | bhümau tac-caraëa-nakhäàçu-gaura-gauraù khasthaù san nayana-maréci-néla-nélaù ||289|| (bhoja-caritre 298) .

12] atra yadyapy uttarärdhe sthaëòila-sparça-sahatvam uktam | tathäpi sthirägrahasyaiva manasaù kleça-sahiñëutvaà pratéyate na punaù çarérasyety atrottama-saukumäryam upapadyate | atha madhyama-saukumäryam— na saheta kara-sparçaà yenäìgaà madhyamaà hi tat ||295|| 186ab yathä— läkñäà vidhätum avalambita-mätram eva sakhyäù kareëa taruëämbuja-komalena | kasyäçcid agra-padam äçu babhüva raktaà läkñä-rasaù punar abhün na tu bhüñaëäya ||296|| (utprekñä-vallabhasyeti sükti-muktävaliù) atha adhama-saukumäryam— yenäìgamätapädénäm asahaà tad ihädhamam ||297|| 186 yathä— ämodam ämodanam ädadhänaà niléna-nélälaka-caïcarékam | . 5.atha märdavam— spåñöaà yaträìgam aspåñöam iva syän märdavaà hi tat ||290|| 184ab yathä— yäbhyäà duküläntara-lakñitäbhyäà visraàsate snaigdhya-guëena dåñöiù | nirmäëa-käle’pi tatas tad-ürvoù saàsparça-çaìkä na vidheù karäbhyäm ||291|| atra amürtäpi dåñöir visraàsate | mürtau karau kim uteti çlakñëatvätiçaya-kathanän märdavam | atha saukumäryam— yä sparçäsahatäìgeñu komalasyäpi vastunaù | 184cd tat saukumäryaà tredhä syän mukhya-madhyädhama-kramät ||292|| atha uttama-saukumäryam— aìgaà puñpädi-saàsparçäsahaà yena tad uttamam ||293|| 185 yathä— mahärha-çayyä-parivartana-cyutaiù svakeça-puñpair api yä sma düyate | açeta sä bähu-latopadhäyiné niñeduñé sthaëòila eva kevale ||294|| [ku.saà.

saà.kñaëena padmä-mukha-padmam äsét tviñä raveù komalayäpi tämram ||298|| tac-ceñöä lélä-viläsädayaù | te’py anubhäva-prakaraëe vakñyante | atha alaìkåtiù— caturdhälaìkåtir väso-bhüñä-mälyänulepanaiù ||299|| 187ab tatra vasträlaìkäro. yathä— älolair anuméyate madhukaraiù keçeñu mälya-grahaù käntiù käpi kapolayoù prathayate tämbülam antargatam | aìgänäm anubhüyate parimalair älepana-prakriyä veñaù ko’pi vidagdha eña sudåçaù süte sukhaà cakñuñoù ||302|| atha taöasthäù— taöasthäç candrikä dhärä-gåha-candrodayäv api | 187 kokiläläpam äkanda-manda-märuta-ñaö-padäù | latä-maëòapa-bhügeha-dérghikä-jala-däraväù ||303|| 188 präsäda-garbha-saìgéta-kréòädri-sarid-ädayaù | evam ühyä yathä kälam upabhogopayoginaù ||304|| 189 tatra candrikäya uddépanatvam.saà. yathä— duräsade candrikayä sakhé-gaëairlatäli-kuïje lalitä nigühitä | cakora-caïcu-cyuta-kaumudé-kaëaà kuto’pi dåñövä bhajati sma mürcchanäm ||305|| dhärä-gåhasya. 7. yathä— sä candrakäntäm api candra-käntavedém adhiñöhätum apärayanté | . yathä— kñéroda-veleva saphena-puïjä paryäpta-candreva çarat-triyämä | navaà nava-kñauma-niväsiné sä bhüyo babhau darpaëam ädadhänä ||300|| [ku. 7.26] bhüñälaìkäro.27] mälyänulepanälaìkäro. yathä— sä sambhavadbhiù kusumair lateva jyotirbhir udyadbhir iva triyämä | sarid vihaìgair iva léyamänair ämucyamänäbharaëä cakäçe ||301|| [ku.

yathä— cütäìkuräsväda-kañäya-kaëöhaù puàskokilo yan madhuraà cuküja | manasviné-mäna-vighäta-dakñaà tad eva jätaà vacanaà smarasya ||308|| [ku. yathä— eñä pügavané praphulla-kusumä paryanta-cüta-drumä tan-madhye’pi sarovaraà nidhuvanäntänanda-mandänilam | tat-tére kadalé-gåhaà vilasitaà tasyäntare mallikävallé-maëòapam atra sä sunayanä tvan-märgam avekñate ||312|| bhügehasya.saà. yathä— candra-bimbam udayädrim ägataà paçya tena sakhi vaïcitä vayam | atra kià nija-gåhaà nayasva mäà tatra vä kim iti vivyathe vadhüù ||307|| kokiläläpasya. yathä— kälägarüdgära-sugandhi-gandhadhüpädhiväsäçraya-bhü-gåheñu | na tatrasur mägha-saméraëebhyaù . yathä— madhuvratänäà mada-mantharäëäà mantrair apürvair iva maïjunädaiù | madhuçriyo mänavaté-janänäà mäna-grahoccäöanam äcaranti ||311|| latä-maëòapasya.32] mäkandasya. yathä— cira-lälita eña bäla-cütaù svakarävarjita-kumbha-väri-sekaiù | kusumäyudha-säyakän prasüte payasä pannaga-vardhanà tad etat ||309|| mäkanda ity açokädénäm upalakñaëam | manda-märutasya.dhärä-gåhaà präpya tad apy anaìgaghoräsidhärä-gåham anvamaàsta ||306|| candrodayasya. 3. yathä— bhåçaà nipéto bujagäìganäbhir vinirgatas tad-garalena säkam | tad anyathä cet katham akñiëot täm adakñiëo dakñiëa-mätariçvä ||310|| ñaöpada-svanasya.

çyämäkucoñmäçrayiëaù pumäàsaù ||313|| dérghikäyä, yathä— etasmin mada-kala-mallikäkña-pakñavyädhüta-sphurad-uru-daëòa-puëòarékäù | bäñpämbhaù paripatanodgamäntaräle dåçantäm avirahita-çriyo vibhägäù ||314|| (mälaté-mädhava 9.14) jaladäravasya, yathä— manasvinénäà manaso’pi mänas tathäpanéto ghana-garjitena | yathopagüòhäù prathitägaso’pi kñaëaà vidagdhäù kupitä iväsan ||315|| atra jaladärava-grahaëaà vidyud-ädénäm apy upalakñaëam | vidyuto, yathä— varñäsu täsu kñaëa-ruk-prakäçädgopäìganä mädhavam äliliìga | vidyuc ca sä vékñya tad-aìga-çobhäà hréëeva türëaà jaladaà jagähe ||316|| präsäda-garbhasya, yathä— gopänasé-saàçrita-barhiëeñu kapota-pälé-stha-kapotakeñu | präsäda-garbheñu rasädvitéyo reme payodänila-durgameñu ||317|| saìgétasya, yathä— mädhavo madhura-mädhavé-latämaëòape paöu-raöan-madhuvrate | saàjagau çravaëa-cäru gopikämäna-ména-vaòiçena veëunä ||318|| kréòädrer, yathä— nécair äkhyaà girim adhivases tatra viçräma-hetos tvat-samparkät pulakitam iva prauòha-puñpaiù kadambaiù | yaù puëya-stré-rati-parimalodgäribhir nägaräëäm uddämäni prathayati çilä-veçmabhir yauvanäni ||319|| [me.dü. 1.26] sarito, yathä— athormi-mälonmada-räja-haàse rodho-latä-puñpa-vahe sarayväù | vihartum icchä vanitä-sakhasya tasyämbhasi gréñma-sukhe babhüva ||320|| (ra.vaà. 16.54)

ity ädy anyad apy udähäryam | --o)0(o--

athänubhäväù—
älambana-gatäç ceñöä anubhävä vivakñitäù | bhävaà manogataà säkñät sva-hetuà vyaïjayanti ye | te’nubhävä iti khyätä bhrü-kñepa-smitädayaù ||321|| 190 te caturdhä citta-gätra-väg-buddhyärambha-sambhaväù | tatra ca bhävo hävo helä çobhä känti-dépté ca ||322|| 191 prägalbhyaà mädhuryaà dhairyaudäryaà ca cittajä bhäväù | nirvikärasya cittasya bhävaù syäd ädi-vikriyä ||323|| 192 tatra bhävaù, tathoktaà hi präktanair api— cittasyävikåtiù sattvaà vikåteù käraëe sati | taträdyä vikriyä bhävo béjasyädi-vikäravat ||324|| iti | (from Çäradatanaya’s Bhäva-prakäça) bhävo, yathä mamaiva— bälä prasädhana-vidhau nidadhäti cittaà dattädarä pariëaye maëi-putrikäëäm | sä çaìkate nija-sakhé-jana-manda-häsair älakñyate tad iha bhävanavävatäraù ||325|| (above 1.154) atra pürvaà çaiçavena rasänabhijïasya cittasya prasädhana-vidhitsä-päïcälikä-pariëayädarasakhé-jana-häsa-çaìkädénäà tat-prathamam eva sambhütatväd bhävaù | atha hävaù— grévä-recaka-saàyukto bhrü-neträdi-viläsa-kåt | bhäva éñat-prakäço yaù sa häva iti kathyate ||326|| 193 yathä— dhätré-vacobhir dhvani-marma-garbhaiù kñaëaà saroña-smita-mätta-lajjä | päïcälikä-dvandvam ayojayat sä sambandhiné svasya sakhé-janasya ||327|| atra citta-vikäräëäà roña-harña-lajjädénäà kuöilekñaëa-smita-natänanatvädibhir éñatprakäçanäd ayaà hävaù | atha helä— nänä-vikäraiù suvyaktaù çåìgäräkåti-sücakaiù |

häva eva bhaved dhelä lalitäbhinayätmikä ||328|| 194 yathä— vivåëvaté çaila-sutä bhävam aìgaiù sphurad bäla-kadamba-kalpaiù | säcékåtä cärutareëa tasthau mukhena paryasta-vilocanena ||329|| [ku.saà. 3.68] atra romäïca-mukha-säcékaraëa-paryasta-vilocanatvädi-vikäraiç cittavyäpärasyätiprakäçatvena helä | tatra çobhä—sä çobhä rüpa-bhogädyair yat syäd aìga-vibhüñaëam ||330|| 195ab yathä— açithila-parirambhäd ardha-çiñöäìga-rägäm avirata-rata-vegäd aàsa-lamboru-cülém | uñas i çayana-gehäd uccalantéà skhalantéà kara-tala-dhåta-névéà kätaräkñéà bhajämaù ||331|| atha käntiù-çobhaiva käntir äkhyätä manmathäpyäyanojjvalä ||332|| 195cd yathä— uttiñöhantyä ratänte bharam uragapatau päëinaikena kåtvä dhåtvä cänyena väsaù çithilita-kavaré-bhäram aàse vahantyäù | bhüyas tat-käla-känti-dviguëita-surata-prétinä çauriëä vaù çayyäm äliìgya nétaà vapur alasa-lasad-bähu lakñmyäù punätu ||333|| (veëé-saàhära 1.3) atra pürva-ratänta-janitäyä vapuù-känter uttara-ratärambha-hetutvän manmathäpyäyakatvam | atha déptiù-käntir eva vayo-bhoga-deça-käla-guëädibhiù | uddépitätivistäraà yätä ced déptir ucyate ||334|| 196 yathä— yatra stréëäà priyatama-bhujocchväsitäliìgitänäm aìga-glänià surata-janitäà tantu-jälävalambäù | tvat-saàrodhäpagama-viçadaç candra-pädair niçéthe vyälumpanti sphuöa-jala-lava-syandinaç candra-käntäù ||335|| [meghadüta 2.9] atra priyatamäliìgana-saudha-jyotsnädi-guëaiù surata-gläni-vyälopanäd uttara-suratotsäharüpä déptiù pratéyate |

atha prägalbhyam—niùçaìkatvaà prayogeñu prägalbhyaà parikértyate ||336|| 197ab çiñyatäà nidhuvanopadeçinaù çaìkarasya rahasi prapannayä | çikñitaà yuvati-naipuëaà tayä yat tad eva guru-dakñiëé-kåtam ||337|| [ku.saà. 8.17] atra guru-dakñiëé-kåtam ity anena pratikaraëa-rüpaà prägalbhyaà pratéyate | atha mädhuryam—mädhuryaà näma ceñöänäà sarvävasthäsu märdavam ||338|| 197cd yathä— vämaà sandhi-stimita-valayaà nyasya hastaà nitambe kåtvä çyämäviöapa-sadåçaà srasta-muktaà dvitéyam | pädäìguñöhälulita-kusume kuööime pätitäkñaà nåttäd asyäù sthitam atitaräà käntam åjväyatärdham ||339||

(mälavikägni-mitram 2.6)

atra pädäìguñöhena kusuma-lolanädi-kriyäëäà nåttänta-pariçräntäv api cärutvän4 mädhuryam | atha dhairyam— sthirä cittonnatir yä tu tad dhairyam iti saàjïitam ||340|| 198ab yathä— atha viçvätmane gauré sandideça mithaù sakhém | dätä me bhütbhåtäà näthaù pramäëékriyatäm iti ||341|| [ku.sam. 6.1] atha audäryam— audäryaà vinayaà prähuù sarvävasthänugaà budhäù ||342|| 198cd yathä— kalyäëa-buddher athavä taväyaà na käma-cäro mayi çaìkanéyaù | mamaiva janmäntara-pätakänäà vipäka-visphürjathur aprasahyaù ||343|| (ra.vaà. 14.62) atränaparädhe’pi niñkäsayato rämasyänupälambhät sétäyä audäryaà pratéyate | sarvävasthäsamatväviditeìgitäkäratva-rüpayor lakñaëayoç citta-dhairya eväntarbhütatvät bhoja-räja-

4

Note that cärutä, as found in Ujjvala-nélamaëi, is the word used here in the place of märdava.

lakñitau sthairya-gämbhérya-rüpäv anyau dvau cittärambhau cäsmad-ukte dhairya eväntarbhütäv iti daçaiva cittärambhäù | atha gäträrambhäù— lélä viläso vicchittir vibhramaù kilakiïcitam | moööäyitaà kuööamitaà bibboko lalitaà tathä | 199 vihåtaà ceti vijïeyä yoñitäà daça gätrajäù ||344|| tatra lélä— priyänukaraëaà yat tu madhuräläpa-pürvakaiù | 200 ceñöitair gatibhir vä syät sä léleti nigadyate ||345|| yathä— duñöa-käliya tiñöhädya kåñëo’ham iti cäparä | bähum äsphoöya kåñëasya lélä-sarvasvam ädade ||346|| [vi.27] atha viläsaù— priya-sampräpti-samaye bhrü-netränana-karmaëäm | 201 tätkäliko viçeño yaù sa viläsa itéritaù ||347|| yathä— bälä sakhé-tanu-latäntaritä bhavantam älokya mugdha-madhurair alasair apäìgaiù | siàha-kñamä-ramaëa cittaja-mohanästrair lakñmér abhitti-likhiteva ciraà samäste ||348|| atha vicchittiù— äkalpa-kalpanälpäpi vicchittir atikänti-kåt ||349|| 202 yathä— älolair avagamyate madhukaraiù keçeñu mälya-grahaù käntiù käpi kapolayoù prathayate tämbülam antargatam | aìgänäm anuméyate parimalair älepana-prakriyä veñaù ko’pi vidagdha eña sudåçaù süte sukhaà cakñuñoù ||350|| atha vibhramaù— priyä-gamana-veläyäà madanäveça-sambhramät | vibhramo’ìgada-härädi-bhüñä-sthäna-viparyayaù ||351|| 203 yathä— cakära käcit sita-candanäìke käïcé-kaläpaà stana-bhära-yugme | priyaà prati preñita-dåñöir anyä nitamba-bimbe ca babandha häram ||352|| . 5.13.pu.

50] atra rahaséti sämänya-sücitänäà keçädhara-grahaëädénäà kärya-bhütaiù päëi-pallavavidhünana-sétkåtädibhir bahir eva kopasya pratéyamänatvät kuööamitam | atha bibbokaù— iñöe’py anädaro garvän mänäd bibboka éritaù ||360|| 206ab garväd.atha kilakiïcitam— çoka-roñäçru-harñädeù saìkaraù kila-kiïcitam ||353|| 204ab yathä— dattaà çrutaà dyüta-paëaà sakhébhyo vivakñati preyasi kuïcita-bhrüù | kaëöhaà karäbhyäm avalambya tasya mukhaà pidhatte sma kapolakena ||354|| yathä vä— rati-kréòä-dyüte katham api samäsädya samayaà mayä labdhe tasyäù kvaëita-kala-kaëöhärdham adhare | kåta-bhrü-bhaìgäsau prakaöita-vilakñärdha-ruditasmita-krodhodbhräntaà punar api vidadhyän mayi mukham ||355|| (dhanikasya avalokaù to da. 2. yathä— puàsänunétä çata-säma-vädair garvän niréheva cucumba käcit | arthänabhéñöän api väma-çéläù .39) atha moööäyitam— sväbhiläña-prakaöam moööäyitam itéritam ||356|| 204 yathä mamaiva— äkarëya karëa-yugalaika-rasäyanäni tanvyä priyasya gaditäni sakhé-kathäsu | älola-kaìkaëa-jhaëatkaraëäbhirämam ävellite bhuja-late lalitäìga-bhaìgam ||357|| atha kuööamitam— keçädharädi-grahaëe modamäne’pi mänase | duùkhiteva bahiù kupyed yatra kuööamitaà hi tat ||358|| 205 yathä-päëi-pallava-vidhünanam antaùçétkåtäni nayanärdha-nimeñäù | yoñitäà rahasi gadgada-väcäm astratäm upayayur madanasya ||359|| [kiräöa 9.rü.

6] . yathä— apy avastuni kathä-pravåttaye praçna-tatparam anaìga-çäsanam | vékñitena parigåhya pärvaté mürdha-kampamayam uttaraà dadau ||368|| [ku. 8.saà. yathä— nirvibhujya daçana-cchadaà tato väci bhartur avadhéraëä-parä | çaila-räja-tanayä samépagäm älaläpi vijayäm ahetukam ||362|| [ku. 8. yathä— tathägatäyäà parihäsa-pürvaà sakhyäà sakhé vetra-bhåd äbabhäñe | ärye vrajävo’nyata ity athainäà vadhür asüyäkuöilaà dadarça ||366|| atra na vrajäva ity uttaram adattvä kuöila-darçanenaiva vyaïjanäd vihåtam | mänena.saà. yathä— adyäpi tan-manasi samparivartate me rätrau mayi kñutavati kñiti-päla-putryä | jéveti maìgala-vacaù parihåtya roñät karëe’rpitaà kanaka-patram anälapantyä ||367|| [caura-païcäçikä 11] lajjayä.striyaù parärthän iva kalpayanti ||361|| mänäd.49] atra sandhyä-nimittaà mänäd anädareëa bibbokaù | atha lalitam— vinyäsa-bhaìgi-raìgänäà bhrü-viläsa-manoharäù || 206 sukumärä bhaved yatra lalitaà tad-udéritam ||363|| yathä— caraëa-kamala-käntyä dehalém arcayanté kanaka-maya-kaväöaà päëinä kampayanté | kuvalaya-mayam akñëä toraëaà pürayanté varatanur iyam äste mandirasyeva lakñméù ||364|| atha vihåtam— érñyayä mäna-lajjäbhyäà na dattaà yogyam uttaram | 207 kriyayä vyajyate yatra vihåtaà tad udéritam ||365|| érñyayä.

19] iti | atrocyate bhäva-tattva-vedinä siàha-bhübhujä | 212 ädyaù präg eva bhävädi-samutpatteç ca çaiçave ||376|| kanyä-vinoda-mätratväd anubhäveñu neñyate | 213 prema-visrambha-mätratvän nänyasyäpy anubhävatä | ato viàçatir ity eñä saìkhyä saìkhyävatäà matä ||377|| 214 atha pauruña-sättvikäù— çobhä viläso mädhuryaà dhairyaà gämbhéryam eva ca | lalitaudärya-tejäàsi sattva-bhedäs tu pauruñäù ||378|| 215 tatra çobhä— néce dayädhike spardhä çauryotsähau ca dakñatä | yatra prakaöatäà yänti sä çobheti prakértitä ||379|| 216 néce dayädhike spardhä.saà.itthaà çré-siàha-bhüpena sattvälaìkära-çälinä | 208 kathitäù sattvajäù stréëäm alaìkäräs tu viàçatiù ||369|| sattväd daçaiva bhävädyä jätä lélädayas tu na | 209 ato hi viàçatir bhäväù sättvikä iti nocitam ||370|| yujyate sättvikatvaà ca bhävädi-sahacäriëaù | 210 lélädi-daçakasyäpi chatri-nyäya-balät sphuöam ||371|| bhojena kréòitaà kelir ity anyau gätrajau småtau | 211 ato viàçatir ity atra saìkhyeyaà nopapadyate ||372|| tathä hi lakñitam anenaiva ca— kréòitaà kelir ity anyau gäträrambhäv udähåtau | bälya-yauvana-kaumära-sädhäraëa-vihära-bhäk | viçeñaù kréòitaà kelis tad eva dayitäçrayam ||373|| iti | udähåtaà ca | kréòitaà. yathä— kñudräù santräsam enaà vijahitaharayo bhinna-çakrebha-kumbhä yuñmad-gätreñu lajjäà dadhati paramam amé säyakäù sampatantaù | saumitre tiñöha pätraà tvam api na hi ruñäà nanv ahaà meghanädaù kiïcid bhrü-bhaìga-lélä-niyamita-jaladhià rämam anveñayämi ||380|| .29] kelir. 7. yathä— vyapohituà locanato mukhänilair apärayantaà kila puñpajaà rajaù | payodhareëorasi käcid unmanäù priyaà jaghänonnata-pévara-stané ||375|| [kiräöa 8. yathä— mandäkiné-saikata-vedikäbhiù sä kandukaiù kåtrima-putrakaiç ca | reme muhur madhya-gatä sakhénäà kréòä-rasaà nirviçatéva bälye ||374|| [ku.

7) atha mädhuryam— tan mädhuryaà yatra ceñöä-dåñöy-ädeù spåhaëéyatä ||385|| 218ab yathä— åjutäà nayataù smarämi te çaram utsaìga-niñaëëa-dhanvanaù | madhunä saha sasmitäà kathäà nayanopänta-vilokitaà ca yat ||387|| [ku. uttarärdhe räma-viñayä spardhä cendrajitaù pratéyate | çaurye sattva-säraù | utsähaù sthairyam | dakñatä kñipra-käritvam | eñäà näyakaguëa-nirüpaëävasara evodäharaëäni darçitäni | atha viläsaù— våñabhasyeva gambhérä gatir dhéraà ca darçanam | sasmitaà ca vaco yatra sa viläsa itéritaù ||381|| 217 gambhéra-gamanaà. 4. yathä— tän arghyän arghyam ädäya düraà pratyudyayau giriù | namayan sära-gurubhiù päda-nyäsair vasundharäm ||382|| [ku. 6.saà.23] dhairya-gämbhérye tu näyaka-guëa-varëanävasara evokte | atha lalitam— çåìgära-pracurä ceñöä yatra tal lalitaà bhavet ||388|| 218cd yathä— kapole jänakyäù karikala-bhadanta-dyuti-muñi smara-smeraà gaëòoòòamara-pulakaà vaktra-kamalam | muhuù paçyan çåëvan rajanicara-senä-kalakalaà jaöäjüöa-granthià draòhayati raghüëäà parivåòhaù ||389|| (hanuman-näöake 1.19) .2) atra prathamärdhe kñudra-kapi-viñaye dayä.50] dhéra-dåñöir. yathä— dyotitäntaù-sabhaiù kunda-kuòmalägra-dataù smitaiù | snapiteväbhavat tasya çuddha-varëä sarasvaté ||384|| (mägha.(hanuman-näöake 12. 2. yathä— tat gambhéraà vinivartitena prabhäta-paìkeruha-bandhureëa | apaçyad akñëä madhumätmajanmä pratyäbabhäñe sa ca daitya-dütam ||383|| sasmitaà vaco.saà.

nä.audärya-tejasor api näyaka-prasaìga eva lakñaëodäharaëe prokte | atra gämbhérya-dhairye dve cittaje gätrajäù pare | eke sädhäraëän etän menire citta-gätrayoù ||390|| 219 atha väg-ärambhäù— äläpaç ca viläpaç ca saàläpaç ca praläpakaù | anuläpäpaläpau ca sandeçaç cätideçakaù ||391|| 220 nirdeçaç copadeçaç cäpadeço vyapadeçakaù | evaà dvädaçadhä proktä kértitä väg-ärambhä vicakñaëaiù ||392|| 221 tatra äläpaù— taträläpaù priyoktiù syät ||393|| 222a yathä mamaiva— kas te väkyämåtaà tyaktvä çåëoty anya-giraà budhaù | sahakära-rasaà tyaktvä nimbaà cumbati kià çukaù ||394|| yathä vä— dhatse dhätur madhupa kamale saukhyam adhyäsikäyäà mugdhäkñéëäà vahasi mådhunä kuntalenopamänam | cäpe kià ca vrajasi guëatäà çambaräreù kim anyat püjä-puñpaà bhavati bhavato bhukta-çeñaà suräëäm ||395|| atha viläpaù— viläpo duùkhajaà vacaù ||396|| 222b yathä— sétäà sva-hastena vane vimoktuà çrotuà ca tasyäù paridevitäni | sukhena laìkä-samare måtaà mäm ajévayan märutir ätta-vairaù ||397|| [ha.91] atha saàläpaù— ukti-pratyuktimad-väkyaà saàläpa iti kértitam ||398|| 222cd yathä— bhikñäà pradehi lalitotpala-patra-netre puñpiëy ahaà khalu suräsura-vandanéya | bäle tathä yadi phalaà tvayi vidyate me väkyair alaà phala-bhug éça paro’sti yähi ||399|| atha praläpaù-vyarthäläpaù praläpaù syät ||400|| 223a . 14.

yathä— mukhaà tu candra-pratimaà timaà timaà stanau ca pénau kaöhinau öhinau öhinau | kaöir viçälä rabhasä bhasä bhasä aho vicitraà taruëé ruëé ruëé ||401|| atha anuläpaù— anuläpo muhur vacaù ||401|| 223b yathä— tamas tamo nahi nahi mecakäù kacäù çaçé çaçé nahi nahi dåk-sukhaà mukham | late late nahi nahi sundarau karau nabho nabho nahi nahi cäru madhyamam ||402|| athäpaläpaù— apaläpas tu pürvoktasyänyathä yojanaà bhavet ||403|| 223cd yathä— tvam rukmiëé tvaà khalu satyabhämä kim atra gotra-skhalanaà mameti | prasädayan vyäja-padena rädhäà punätu devaù puruñottamo vaù ||404|| atra näyikä-väcakayoù rukmiëé-satyabhämä-padayoù pürvoktayoù suvarëavattva-satyakopatva-lakñaëenärthena yojanäd apaläpaù | atha sandeçaù— sandeças tu proñitasya sva-värtä-preñaëaà bhavet ||405|| 224ab yathä— etasmän mäà kuçalinam abhijïäna-dänäd viditvä mä kaulénäd asita-nayane mayy aviçväsiné bhüù | snehän ähuù kim api virahe dhvaàsinas te tv abhogäd iñöe vastuny upacita-rasäù prema-räçé-bhavanti ||406|| [me.dü. 2.52] atha atideçaù— so’tideço mad-uktäni tad-uktänéti yad vacaù ||407|| 224cd yathä— tanayäà tava yäcate harir jagad-ätmä puruñottamaù svayam | giri-gahvara-çabda-saànibhäà giram asmäkam avehi väridhe ||408|| .

atha nirdeçaù— nirdeças tu bhavet so’yam aham ity ädi-bhäñaëam ||409|| 225ab yathä— ete vayam amé däräù kanyeyaà kula-jévitam | brüta yenätra vaù käryam anästhä bähya-vastuñu ||410|| [ku. 5.saà.1] [asya chäyä— abhinava-madhu-lolupas tvaà tathä paricumbya cüta-maïjarém | kamala-vasati-mätra-nirvåto madhukara vismåto’syenäà katham ||] --o)0(o-atha buddhy-ärambhäù— buddhy-ärambhäs tathä proktä réti-våtti-pravåttayaù ||417|| . 6.63] atha upadeçaù— yatra çikñärtha-vacanam upadeçaù sa ucyate ||411|| 225 yathä— anubhavata dattaà vittaà mänyaà mänayata sajjanaà bhajata | atiparuña-pavana-vilulitadépa-çikhä-caïcalä lakñméù ||412|| atha apadeçaù— anyärtha-kathanaà yatra so’padeça itéritaù ||413|| 226ab yathä— koça-dvandvam iyaà dadhäti naliné kädamba-caïcu-kñataà dhatte cüta-latä navaà kisalayaà puàskokiläsväditam | ity äkarëya mithaù sakhé-jana-vacaù sä dérghikäyäs taöe celänte tirodadhe stana-taöaà bimbädharaà päëinä ||414|| atha vyapadeçaù— vyäjenätmäbhiläñoktir yaträyaà vyapadeçakaù ||415|| 226cd yathä— ahiëa-vamahulolubo tumaà taha paricuàbia cüda-maïjarià | kamala-basai-metta-ëibbudo mahara bihmarido’si ëaà kahaà ||416|| [saku.

yathä mamaiva— utphulla-gaëòa-yugam udgata-manda-häsam udvela-rägam urarékåta-käma-tantram | hastena hastam avalambya kadä nu seve saàläpa-rüpam amåtaà saraséruhäkñyäù ||421|| [ku.4] samäsa-rähityaà.tatra rétiù | rétiù syät pada-vinyäsa-bhaìgé sä tu tridhä matä | 227 komalä kaöhinä miçrä ceti syät tatra komalä ||418|| dvitéya-turya-varëair yä svalpair vargeñu nirmitä | 228 alpa-präëäkñara-präyä daça-präëa-samanvitä ||419|| samäsa-rahitä svalpaiù samäsair vä vibhüñitä | 229 vidarbha-jana-hådyatvät sä vaidarbhéti kathyate ||420|| mahä-praëavärëälpatvam alpa-präëäkñara-präyatvaà ca. 3. 3.4]5 ity ädau çliñöa-varëa-miçrita-bandhatvät çleñaù | atha prasädaù— prasiddhärtha-padatvaà yat sa prasädo nigadyate ||425|| 233ab yathä utphulla-gaëòa-yugam [ku. yathä— atha yantäram ädiçya dhuryän viçrämayeti saù | täm aväropayat patnéà rathäd avatatära ca ||422|| [raghu.4] ity atra padänäm akleçenaivärtha-bodhana-sämarthyät prasädaù | atha samatä— bandha-vaiñamya-rähityaà samatä pada-gumphane | 233cd bandho måduù sphuöo miçra iti tredhä sa nigadyate ||426|| 234ab tatra mådu-varëa-bandhasya samatä. yathä— 5 Quoted just above. 1. 3.54] daça-präëäs tu— çleñaù prasädaù samatä mädhuryaà sukumäratä | 230 artha-vyaktir udäratvam ojaù känti-samädhayaù | ete vaidarbha-märgasya präëä daça guëäù småtäù ||423|| 231 tatra çleñaù— kevalälpa-präëa-varëa-pada-sandarbha-lakñaëam | çaithilyaà yatra na spåñöaà sa çleñaù samudähåtaù ||424|| 232 yathä mamaiva utphulla-gaëòa-yugam [ku. .

4] udgata-manda-häsam ity atra saàyuktäkñarasadbhäve’py aniñöhuratvät saukumäryam | atha artha-vyaktiù— çrüyamäëasya väkyasya vinä çabdäntara-spåhäm || 235cd arthävagamakatvaà yad artha-vyaktir iyaà matä ||431|| 236ab yathä utphulla-gaëòa-yugam [ku.caraëa-kamala-käntyä dehalém arcayanté kanaka-maya-kaväöaà päëinä kampayanté | kuvalayamayam akñëä toraëaà pürayanté vara-tanur iyam äste mandirasyeva lakñméù ||427|| atra mådu-varëa-präya-bandhasya nirvyüòhatvän mådu-bandha-samatä | sphuöa-bandha-samatä. yathä utphulla-gaëòa-yugam [ku.4] ity atra sarveñäà padänäm adhyähäraya-padaniräkäìkñatayä artha-vyaktiù | atha udäratvam— ukte väkye guëotkarña-pratibhänam udäratä ||432|| 236cd yathä utphulla-gaëòa-yugam [ku. 3. yathä— madhurayä madhu-bodhita-mädhavémadhu-samåddhi-samedhita-medhayä | madhukaräìganayä muhur unmadadhvani-bhåtänibhåtäkñaram ujjage ||428|| [mäghe 6. 3. 3.20] atra sphuöa-varëa-präya-bandhasya nirvyüòhatvät sphuöa-bandha-samatä | miçra-bandha-samatä.4] ity atra çabdärthayoù çåìgära-parivähitvena mädhuryam | atha sukumäratä— yad aniñöhura-varëatvaà saukumäryaà tad ucyate ||430|| 235ab yathä utphulla-gaëòa-yugam [ku.4] ity atränyonyänurägotkarña-pratibhänäd udäratvam | atha ojaù— samäsa-bahulatvaà yat tad ojaù iti géyate ||433|| 237ab . 3. 3.4] ity ädau | atra miçré-bhütamådu-sphuöa-varëa-bandhasya nirvähäd miçra-bandha-samatä | atha mädhuryam— tan mädhuryaà bhaved yatra çabde’rthe ca sphuöo rasaù ||429|| 234cd yathä utphulla-gaëòa-yugam [ku.

yathä mamaiva— uttuìgau stana-kalaçau sambhä-stambhopamänam üru-yugam | tarale dåçau ca tasyäù såjatä dhäträ kim ähitaà sukåtam ||436|| atra viçiñöa-vastu-nirmäëam apuëya-kåtäà na bhavatéti loka-sthity-anurodhenaiva varëanät käntiù | atha samädhiù— samädhiù so’nya-dharmäëäà yad anyaträdhiropaëam ||437|| 238 yathä utphulla-gaëòa-yugam [ku.yathä utphulla-gaëòa-yugam [ku. 3.4] ity atrotphullodgatodvelatva-rüpäëäà puñpa-präëisamudra-dharmäëaà gaëòa-sthala-manda-häsa-rägeñu samäropitatvät samädhiù | atha kaöhina-rétiù— atidérgha-samäsa-yutä bahulair varëair yutä mahä-präëaiù | kaöhinä sä gauòéyety uktä tad-deça-budha-manojïatvät ||438|| 239 yathä— gaëòa-gräva-gariñöha-gairika-giri-kréòat-sudhändho-vadhübädhä-lampaöa-bähu-sampad-udayad-durvära-garväçayam | martyämartya-virävaëaà bala-gåhétair ävaëaà rävaëaà bäëair däçarathé rathé ratha-gataà vivyädha divyäyudhaù ||439|| atra dérgha-samsatvaà mahä-präëäkñara-präyatvaà ca spañöam | atha miçra-rétiù— yatrobhaya-guëa-gräma-saàniveças tulädhåtaù | sä miçrä saiva päïcäléty uktä tad-deçaja-priyä ||440|| 240 yathä— parimlänaà péna-stana-jaghana-saìgäd ubhayatas tanor madhyasyäntaù parimilanam apräpya haritam | . 3.4] ity atra yathocita-samäsa-bähulyäd ojaù | atha käntiù— loka-sthitim anullaìghya hådyärtha-pratipädanam | 237cd käntiù syäd dvividhä khyätä värtäyäà varëanäsu ca ||434|| 238ab värtä näma kuçala-praçna-pürvikä saìkathä | tatra yathä— paridhauta-bhavat-padämbunä nava-candrätapa-çétalena me | api santata-marma-kåntanaù kåta-nirväëa ivaurva-pävakaù ||435|| atra brähmaëa-pädodakasya santäpa-çamana-rüpäà laukikéà sthitim anullaìghyaiva samudreëa munénäà purataù saìkathanät käntiù | varëanäyäà.

12] aträlpa-samäsatva-dérgha-samäsatva-rüpayoù prasäda-sphuöa-bandhatva-rüpayor aniñöhuräkñara-präyatva-rüpayoù påthak-padatva-granthilatvayoç ca ubhaya-réti-dharmayos tulädhåtayor iva saàniveçän miçreyaà rétiù | ändhré läöé ca sauräñöréty ädayo miçra-rétayaù | santi tat-tad-deça-vidvat-priya-miçraëa-bhedataù ||442|| 241 ta eva pada-saìghätäs tä evärtha-vibhütayaù | tathäpi navyaà bhavati kävyaà grathana-kauçalät ||443|| 242 täsäà grantha-gaòutvena lakñaëaà nocyate mayä | bhojädi-grantha-bandheñu tad-äkäìkñibhir ékñyatäm ||444|| 243 atha våttayaù— bhäraté sätvaté caiva kaiçiky ärabhaöéti ca | catasro våttayas täsäm utpattir vakñyate sphuöam ||445|| 244 jagaty ekärëave jäte bhagavän avyayaù pumän | bhogi-bhogam adhiñöhäya yoga-nidrä-paro’bhavat ||446|| 245 tadä vérya-madonmattau daityendrau madhu-kaiöabhau | tarasä devadeveçam ägatau raëa-käìkñiëau ||447|| 246 vividhaiù paruñair väkyair adhikñepa-vidhäyinau | muñöi-jänu-prahäraiç ca yodhayämäsatur harim ||448|| 247 tan-näbhi-kamalotpannaù prajäpatir abhäñata | kim etad bhäraté-våttir adhunäpi pravartate ||449|| 248 tad imau naya durdharñau nidhanaà tvarayä vibho | iti tasya vacaù çrutvä nijagäda janärdanaù ||450|| 249 idaà kävya-kriyä-hetor bhäraté nirmitä dhruvam | bhäñaëäd väkya-bähulyäd bhäratéyaà bhaviñyati ||451|| 250 adhunaiva nihanmy etäv ity äbhäñya vaco hariù | nirmalair nirvikäraiç ca säìga-härair manoharaiù ||452|| 251 aìgais tau yodhayämäsa daityendrau yuddha-çälinau | bhümi-sthänaka-saàyogaiù pada-kñepais tathä hareù ||453|| 252 bhümes tadäbhavad bhäras tad-vaçäd api bhäraté | valgitaiù çärìgiëas tatra déptaiù sambhrama-varjitaiù ||454|| 253 sattvädhikair bähu-daëòaiù sätvatvé våttir udgatä | vicitrair aìga-häraiç ca helayä sa tadä hariù ||455|| 254 yat tau babandha keçeñu jätä sä kaiçiké tataù | sa-saàrambhaiù savegaiç ca citra-cäré-samutthitaiù ||456|| 255 niyuddha-karaëair jätä citrair ärabhaöé tataù | yasmäc citrair aìgahäraiù kåtaà dänava-mardanam ||457|| 256 tasmäd abja-bhuvä loke niyuddha-samayaù kåtaù | yaù çasträsträdi-mokñeñu nyäyaù sa päribhäñitaù ||458|| 257 näöya-kävya-kriyä-yoge rasa-bhäva-samäçritaù | sa eva samayo dhäträ våttir ity eva saàjïitaù ||459|| 258 .idaà vyasta-nyäsaà praçithila-bhujäkñepa-valanaiù kåçäìgyäù santäpaà vadati visiné-patra-çayanam ||441|| [ratnävalé 2.

56) atra rämabhadreëa präk prahäräya jämadagnyaù prerita ity utthäpakaù | atha saìghätyaù – . yathä— nåpän apratyakñän kim apavadase nanv ayam ahaà çiçu-kréòä-bhagna-tripura-hara-dhanvä tava puraù | ahaìkära-krürärjuna-bhuja-vana-vraçcana-kalänisåñöärtho bähuù kathaya kataras te paraharatu ||469|| (4. rämaù— bandékåtya jagad-vijitvara-bhuja-stambhaugha-duùsaïcaraà rakño-räjam api tvayä vidadhatä sandhyä-samädhi-vratam | pratyakñékåta-kärtavérya-caritäm unmucya reväà samaà sarväbhir mahiñébhir ambu-nidhayo viçve’pi vismäpitäù ||466|| (5.44) bälé (vihasya): ciräya rätriàcara-véra-cakramäräìka-vaijïänika payçatas tväm | sudhäsadharmäëam imäà ca väcaà na çåëvatas tåpyati mänasaà me ||467|| (5.45) atra dhérodätta-dhéroddhatayoù räma-bälinoù parasparaà yuddha-cikérñäbhipräya-yogäd anyonya-paräkramotkarña-varëanät saàläpaù | atha utthäpakaù – preraëaà yat parasyädau yuddhäyotthäpakas tu saù ||468|| 265 yathänargha-räghave.hariëä tena yad vastu valigitair yädåçaà kåtam | tadvad eva kåtä våttir dhäträ tasyäìga-sambhavä ||460|| 259 ågvedäc ca yajurvedät sämavedäd atharvaëaù | bhäraty-ädyä kramäj jätä ity anye tu pracakñate ||461|| 260 tatra bhäraté – prayuktatvena bharatair bhäratéti nigadyate | prastävanopayogitvät säìgaà tatraiva lakñyate ||462|| 261 atha sätvaté – sättvikena guëenätityäga-çauryâdinä yutä | harña-pradhänä santyakta-çoka-bhävä ca yä bhavet ||463|| 262 sätvaté näma sä våttiù proktä lakñaëa-kovidaiù | aìgäny asyäs tu catväri saàläpottäpakäv api | 263 saìghätyaù parivartaç cety eñäà lakñaëam ucyate ||464|| érñyä-krodhädibhir bhävai rasair vérädbhutädibhiù | 264 parasparaà gabhéroktiù saàläpa iti çabdyate ||465|| 265ab yathänargha-räghave.

rä.ca. yathä mahävéra-carite mälyavän— hä vatsäù khara-düñaëa-prabhåtayo vadhyäù stha päpasya me hä hä vatsa vibhéñaëa tvam api me käryeëa heyaù sthitaù | hä mad-vatsala vatsa rävaëa mahat paçyämi te saìkaöaà vatse kekasi hä hatäsmi na cirät trén putrakän paçyasi ||471|| (ma.16) atra lavasya candraketoç ca parasparäkära-viçeña-sandarçanena raëa-saàrambhauddhatyaparihäreëa vinayärjava-svékära-kathanät parivartakaù | atha kaiçiké – nåtya-géta-viläsädi-mådu-çåìgära-ceñöitaiù | samanvitä bhaved våttiù kaiçiké çlakñëa-bhüñaëä ||474|| 268 aìgäny asyäs tu catväri narma tat-pürvakä ime | sphaïja-sphoöau ca garbhaç ca teñäà lakñaëam ucyate ||475|| 269 tatra narma – çåìgära-rasa-bhüyiñöhaù priya-cittänuraïjakaù | agrämyaù parihäsas tu narma syät tat tridhä matam ||476|| 270 çåìgära-häsyajaà çuddha-häsyajaà bhaya-häsyajam | çåìgära-häsyajaà narma trividhaà parikértitam ||477|| 271 sambhogecchä-prakaöanäd anuräga-niveçanät | tathä kåtäparädhasya priyasya pratibhedanät | 272 .11) atra räghavänuküla-daiva-mohitena mälyavatä khara-düñaëa-triçirasäà bhedaù saàvihita iti saìghätyaù | atha parivartakaù – pürvodyuktasya käryasya parityägena yad bhavet | käryäntara-svékaraëaà jïeyaù sa parivartakaù ||472|| 267 yathottara-räma-carite païcamäìke kumärau (anyonyaà prati)—aho priya-darçanaù kumäraù | (snehänurägaà vivarëya) yadåcchä-saàvädaù kim u guëa-gaëänäm atiçayaù puräëo vä janmäntara-niviòa-baddhaù paricayaù | nijo vä sambandhaù kim u vidhivaçät ko’py avidito mamaitasmin dåñöe hådayam avadhänaà racayati ||473|| (u. 5.mantra-çaktyärtha-çaktyä vä daiva-çaktyätha pauruñät | saìghasya bhedanaà yat tu saìghätyaù sa udähåtaù ||470|| 266 mantro naya-prayogaù | tasya çaktyä yathä mudrä-räkñase cäëakyena çatru-sahäyänäà bhedanät saìghätyaù | artha-çaktyä yathä mahäbhärate ädiparvaëi devais tilottamälakñaëenärthena sundopasundayor atisnigdhayor bhedanät saìghätyaù | daiva-çaktyä. 4.ca.vé.

yathä— säloe cia süre ghariëé ghara-sämiassa ghettüëa | ëecchaà tassa bi päe dhubai hasaàté hasaàtassa ||481|| (gä.sambhogecchä-prakaöanaà tridhä väg-veña-ceñöitaiù ||478|| 273ab tatra väcä sambhogecchä-prakaöanäd.sa. yathä— gacchämy acyuta darçanena bhavataù kià tåptir utpadyate kià tv evaà vijanasthayor hata-janaù sambhävayaty anyathä | ity ämantraëa-bhaìgi-sücita-våthävasthäna-khedälasäm äçliñyan pulakotkaräïcita-tanur gopéà hariù pätu vaù ||479|| (kävya-prakäçädiñv apy uddhåtam) atra nijävasthäna-vilambanasya vyarthatvaà dhératvädi-sücakair acyutädi-padair vadantyä tayäpi gopikayä väcä sambhogecchä prakaöiteti narma | veçena sambhogecchä-prakaöanäd. yathä— vayaà tathä näma yathättha kià vadämy ayaà tv akasmäd vikalaù kathäntare | kadamba-goläkåtim äçritaù kathaà viçuddha-mugdhaù kula-kanyakä-janaù ||483|| (mälaté-mädhava 7. yathä— abhyudgate çaçini peçala-känta-düté santäpa-saàvalitamänasa-locanäbhiù | agrä hi maëòana-vidhir viparéta-bhüñä vinyäsa-häsita-sakhéjanam aìganäbhiù ||480|| atra viparéta-nyasta-bhüñaëa-lakñaëena veñeëa janitaiù sakhé-jana-häsaiù käminénäà sambhogecchä prakaöiteti narma || ceñöayä sambhogecchä-prakaöanäd.1) atra lavaìgikayä viçuddha-mugdhaù kula-kanyakä-jana iti parihäsena madayantikänuräganivedanän narma | .30) [säloka eva sürye gåhiëé gåha-svämino gåhétvä | necchato’pi pädau dhävati hasanté hasataù ||] atra süryästamayät präg eva caraëa-prakñälana-lakñaëayä kriyayä niñkramaëa-niväraëajanitena häsena sambhogecchä-prakaöanän narma | anuräga-prakäço’pi bhogecchä-narmavat tridhä ||482|| 273cd väcänuräga-nivedanät. 2.

veñeëänuräga-nivedanät. 8. yathä— kaitavena çayite kutühalät pärvaté pratimukhaà nipätitam | cakñur unmiñati sasmitaà priye vidyud ähatam iva ||485|| [ku. yathä mälavikägnimitre prathamäìke’nte devé— jai räa-kajjesu érisé ëiuëadä ayya-uttassa tadä sohaëaà habe | (yadi räja-käryeñu édåçé nipuëatä ärya-putrasya. . tadä çobhanaà bhavet |) ||487|| atra édåçé nipuëatä yadéti caturokti-parihäsena tvayaiva mälavikä-darçanena näöyäcaryayor vivädaù saàvihita iti priyäparädhoghäöanän narma | veñeëa priyäparädha-nirbhedäd. yathä— älepaù kriyatäm ayaà druta-gati-svedair ivärdraà vapus tan-mälyaà vyapanéyatäà ravi-kara-sparçair ivämarditam | ity uktäny atidhérayä dayitayä smeränanämbhoruhaà cäöüktäni bhavanti hanta kåtinäà modäya bhogäd api ||488|| atra svedodgama-mälya-mlänatvayor druta-gamana-ravi-kara-sparça-rüpa-käraëäsatyatvakathana-rüpeëa parihasanena sapatné-sambhoga-rüpa-priyäparädha-nirbhedanän narma | ceñöayä priyäparädha-nirbhedäd.3] atra pati-mukha-darçana-kriyä-janitena çivasya häsena gauré-hådayänuräga-nivedanän narma | priyäparädha-nirbhedo’py uktas tredhä tathä budhaiù ||486|| 274ab väcä priyäparädha-nirbhedäd.157. yathä— lolad-bhrü-latayä vipakña-dig-upanyäse'vadhütaà çiras tad-våttänta-nirékñaëe kåta-namaskäro vilakñaù sthitaù | kopät tämra-kapola-bhittini mukhe dåñöyä gataù pädayor 6 Quoted above at 1.saà.2)6 atra pulaka-saàroha-lakñaëa-veña-janitena çivasya hasanena gauré-hådayänurägasya prakäçanän narma | ceñöayänuräga-nivedanät. yathä— autsukyena kåtatvarä sahabhuvä vyävartamänä hriyä tais tair bandhu-vadhü-janasya vacanair nétäbhimukhyaà punaù | dåñövägre varam ätta-sädhvasa-rasä gauré nave saìgame saàrohat-pulakä hareëa hasatä çliñöä çiväyästu vaù ||484|| (ratnävalé 1.

1) atra bhåìgi-riöi-veñeëa çivayor hasitävirbhäväc chuddha-häsyajam | ceñöayä çuddha-häsyajaà. yathä— snäyu-nyäsa-nibaddha-kéka-satanuà nåtyantam älokya mäà cämuëòä-karatäla-kuööita-layaà våtte vivähotsave | hré-mudräm apanudya yad vihasitaà devyä samaà çambhunä tenädyäpi mayi prabhuù sa jagatäm äste prasädonmukhaù ||492|| (bä. yathä ratnävalyäm— . yathä— arciñmanti vidärya vaktra-kuharäëyä såkkato väsukes tarjanyä viña-karburän gaëayataù saàspåçya dantäìkurän | ekaà tréëi naväñöa sapta ñaò iti vyastästa-saàkhyä-kramä väcaù çakti-dharasya çaiçava-kaläù kurvantu vo maìgalam ||491|| (daçarüpävaloke’py uddhåtam idam | bäëasyeti sükti-muktävalau) veñeëa çuddha-häsyajaà.rä. 2. yathä— kñeträdhéça-çunä navena vikåtäkäraika-vidveñiëä ghorärävam abhidrutasya vikaöaiù paçcät padair gacchataù | pä pä pähi phahéti satvarataraà vyastäkñaraà jalpato dåñövä bhåìgiriöer daçäà paçupatiù smeränanaù pätu vaù ||495|| atra bhåìgiriöer vikåtäkäreëa vikaöa-paçcäd-gamanena pähi pähi pähéty atra varëa-vyatyäsabhäñaëena janitasya paçupati-häsasyänya-rasänaìgatayä mukhyaà bhaya-häsyajam | väcä anya-rasäìgaà bhaya-häsyajaà.utsåñöo guru-sannidhäv api vidhir dväbhyäà na kälocitaù ||489|| (amaru 79) atha vilakña-sthiti-çirodhünana-ceñöayä priyäparädha-nirbhedanän narma | atha çuddha-häsyajam – çuddha-häsyajam apy uktaà tadvad eva tridhä budhaiù ||490|| 274cd tatra väcä çuddha-häsyajaà. yathä— devyä lélälapita-madhuraà läsyam ulläsayantyä yaù çåìgäro rahasi purataù patyur äviñkåto’bhüt | yuñmän avyät tad-upajanitaà häsyam ambänukäré kréòä-nåtyair vikaöa-gatibhir vyaïjayan kuïjaräsyaù ||493|| atha bhaya-häsyajam – häsyäd bhayena janitäj janitaà bhaya-häsyajam | tad dvidhä mukham aìgaà tu tad dvayaà pürvavat tridhä ||494|| 275 mukhyaà bhaya-häsyajaà.

14ad) ||496|| veñeëa. 23 puöe) atra bhujaga-kaìkaëa-lakñaëena veñeëa janitasya pärvaté-bhaya-häsyäsya çåìgäräìgatayä kathanät tad idam aìgaà bhaya-häsyajam | ceñöayä.vidüñakaù—kahaàëa kido pasädo devée ja ajjaà biakkhada-sarérä ciööhahma | (kathaà na kåtaù prasädo devyä yad adyäpy akñata-çaréräs tiñöhämaù |) räjä (sa-smitam)—dhiì mürkha ! kim evam upahasasi ? tvat-kåta eväyam äpatito’smäkam anartha-kramaù | (3. yathä— prahläda-vatsala vayaà bibhimo vihäräd asmäd iti dhvanita-narmasu gopikäsu | lélä-mådu stana-taöeñu nakhäìkuräëi vyäpärayann avatu vaù çikhi-piccha-mauliù ||498|| atra nakhäìkura-vyäpäreëa janitasya gopikä-hasitasya prahläda-vatsaleti caturokti-rüpasya çåìgäräìgatayä tad idam aìgaà bhaya-häsyajam | agrämya-narma-nirmäëa-vedinä siàha-bhübhujä | narmäñöädaçadhä bhinnam eva sphuöam udähåtam ||499|| 276 atha narma-sphaïjaù – narma-sphaïjaù sukhodyogo bhayänto nava-saìgame ||500|| 277ab yathä— apeta-vyähäraà dhuta-vividha-çilpa-vyatikaraà kara-sparçärambha-prakalita-dukülänta-çayanam | muhur baddhotkampaà diçi diçi muhuù prerita-dåçor ahalyä-suträmëoù kñaëikam iva tat saìgatam abhüt ||501|| (sarasvaté-kaëöhäbharaëe’py uddhåtam idam) atha narma-sphoöaù – narma-sphoöas tu bhäväàçaiù sücito’lpa-raso bhavet | 277cd anyais tv akäëòe sambhoga-viccheda iti géyate ||502|| 278ab ädyo yathä— snigdhaà vékñitam anyato’pi nayane yat prerayantyä tayä yätaà yac ca nitambayor gurutayä mandaà viläsäd iva | . yathä— kalyäëa-däyi bhavato’stu pinäka-päëipäëi-grahe bhujaga-kaìkaëa-bhéñitäyäù | sambhränta-dåñöi sahasaiva namaù çiväyety ardhokti-sasmita-nataà mukham ambikäyäù ||497|| (rasa-kalikäyäm apy uddhåtam idam.

mä gä ity uparuddhayä yad api sä säsüyam uktä sakhé sarvaà tat kila mat-paräyaëam aho kämé svatäà paçyaté ||503|| atra sarvaà tat kilety aniçcayenänurägasya svalpa-mätra-sücanayä narma-sphoöatvam | dvitéyo.18) atra vidüñaka-väkya sücita-devé-çaìkä-visåñöa-sägarikä-hastena räjïä akäëòe tvayä sambhogabhaìgaù kåta ity uktatvät narma-sphoöaù | atha narma-garbhaù— netur vä näyikäyä vä vyäpäraù svärtha-siddhaye | 278cd pracchädana-paro yas tu narma-garbhaù sa kértitaù ||505|| 279ab yathä— çriyo mäna-gläner anuçaya-vikalpaiù smita-mukhe sakhé-varge güòhaà kåtavasatir utthäya sahasä | samaneñye dhürtaà tam aham iti jalpan nata-mukhéà priyäntäm äliìgan harir arati-khedaà haratu vaù ||506|| atra kupitäyäù çriyaù prasädanärthaà puruñottamena pracchanna-sthityädi-rüpo vyäpäraù kåta ity ayaà narma-garbhaù | pürva-sthito vipadyeta näyako yatra cäparas tiñöhet | 279cd tam apéha narma-garbhaà pravadati bharato hi näöya-veda-guruù ||507|| 280ab yathä— mayena nirmitäà laìkäà labdhvä mandodarém api | reme mürtäà daçagréva-lakñmém iva vibhéñaëaù ||508|| (sarasvaté-kaëöhäbharaëe’py uddhåtam idam) atra rävaëe vipanne tat-padäbhiñiktena vibhéñaëena mandodaryädiñu tad ucitaà karma nirmitam ity ayaà narma-garbhaù | kecit tv etad ärabhaöé-bhedaà saìkñiptim ähuù | tatra mülaà na jänémaù | athärabhaöé – mäyendra-jäla-pracuräà citra-yuddha-kriyä-mayém | 280cd chedyair bhedyaiù plutair yuktäà våttim ärabhaöéà viduù ||509|| aìgäny asyäs tu catväri saìkñiptir avapätanam | 281 vastütthäpana-sampheöäv iti pürve babhäñire ||510|| tatra saìkñiptiù – saìkñipta-vastu-viñayä yä mäyäçilpa-yojitä | 282 . yathä— präptä katham api daivät kaëöham anétaiva sä prakaöa-rägä | ratnävaléva käntä mama hastäd bhraàçitä bhavatä ||504|| (ratnävalé 2.

sä saìkñiptir iti proktä bharatena mahätmanä ||511|| 283ab yathä anargha-räghave— néto düraà kanaka-hariëa-cchadmanä rämabhadraù paçcäd enaà drutam anusaraty eña vatsaù kaniñöhaù | bibhyad bibhyat praviçati tataù parëaçäläà ca bhikñur dhig dhik kañöaà prathayati nnijäm äkåtià rävaëo’yam ||512|| (5.59) atra rämabhadra-sahaväsena parihåta-dhéroddhata-vikärasya jämadagnyasya dhéraçäntävasthä-parigrahät saìkñiptir iti | parivartaka-bhedatvät tad upekñämahe vayam ||515|| 284ab athävapätanam – vibhräntir avapätaù syät praveça-drava-vidravaiù ||516|| 284cd yathä – håtvä çantanu-nandanasya turagän sütaà kurüëäà guroç chittvä droëa-sutasya kärmuka-latäà kåtvä visaàjïaà kåpam | karëasyäpi rathaà vidärya kaëaço vidrävya cänyad balaà tvat-putro bhaya-vidravat-kurupateù panthänam anvety ayam ||517|| (dhanaïjaya-vijaya 67) atha vastütthäpanam – tad-vastütthäpanaà yat tu vastu mäyopakalpitam ||518|| 285ab yathä— mäyä-cuïcur athendrajid raëa-mukhe khaògena dénänäà saumitre drutam äryaputra cakitäà mäà pähi pähéti ca | kroçantéà vyathitäçayäà hanumatä mä meti santarjitaù kaëöhe kaitava-maithiléà kupita-dhéç ciccheda tucchäçayaù ||519|| atra nikumbhiläyäm abhicäraà cikérñuëä indrajitä räghavädi-buddhi-pramoñaëärthaà mäyäkalpita-maithilé-kaëöha-khaëòanaà kåtam iti vastütthäpanam | . 4.rä.7) atra bahu-vidhäno mäyänäà saìkñepeëa kathanät saìkñiptiù | vadanty anye tu täà netur avasthäntara-saìgatim ||513|| 283cd yathä— yad-artham asmäbhir asi prakoptais tad adya dåñövä tava dhäma vaiñëavam | viçérëa-garvämayam asmad-äntaraà cirasya kaïcil laghimänam açnute ||514|| (a.

7. 7. na | bhäratyä våttyä apahåta-viñayatvät | mülapramäëäbhävena svokti-mätratväc ca | näpi dvitéyaù | vaiñamyeëa våtti-guëänäà miçraëe yatra yad-våtti-pratyabhijïä-hetu-bhütä bahavo guëä lakñyante tatra saiva våttir iti niçcayät | nanu.çä.pra.52) äsäà ca madhye våtténäà çabda-våttis tu bhäraté | tisro’rtha-våttayaù çeñäs tac-catasro hi våttayaù ||522|| 286 anye tu miçraëäd äsäà miçräà våttià ca païcamém | açeña-rasa-sämänyäà manyante lakñayanti ca ||523|| 287 yathä— yaträrabhaöy-ädi-gaëäù samantä miçratvam äçritya mithaù prathante | miçreti täà våttim uçanti dhéräù sädhäraëém artha-catuñöayasya ||524|| (çå.atha sampheöaù – sampheöas tu samäghätaù kruddha-saàrabdhayor dvayoù ||520|| 285cd yathä – anyonya-sütonmathanäd abhütäà täv eva sütau rathinau ca kaucit | vyaçvau gadä-vyäyata-samprahärau bhagnäyudhau bähu-vimarda-niñöhau ||521|| (ra.119-120) iti | athaitäsäà rasa-niyamaù— kaiçiké syät tu çåìgäre rase vére tu sätvaté | radura-bébhatsayor våttir niyatärabhaöé punaù | 288 çåìgärädiñu sarveñu raseñv iñöaiva bhäraté ||526|| 289ab etac ca çåìgärädi-grahaëaà taj-janyänäà häsyädénäm apy upalakñaëam | ataç ca çåìgärahäsyayoù kaiçiké | vérädbhutayoù sättvaté | raudra-karuëayor bébhatsa-bhayänakayoç ca ärabhaöéti niyamaù pratéyate | tathä ca bharataù— çåìgäraà caiva häsyaà ca våttiù syät kaiçiké çritä | sättvaté näma vijïeyä raudra-vérädbhutäçrayä ||527|| bhayänake ca bébhatse raudre cärabhaöé bhavet | . tatra prakaraëädi-vaçena rasa-viçeña-vyaktir iti cet tarhi prastuta-rasänurodhenaiva våtti-viçeña-nirdhäraëam apy aìgékartavyam eva | tathä ca bharataù— bhävo väpi raso väpi pravåttir våttir eva vä | sarveñäà samavetänäà rüpaà yasya bhaved bahu | sa mantavyo rasaù sthäyé çeñäù saïcäriëo matäù ||525|| (nä.vaà. 12) iti | tan vicära-saham | kutaù ? tat kià våtti-dharmäëäà miçraëam aikya-rüpeëa nyünädhikabhävena vä | na prathamaù avaiñamyeëa miçraëäbhävät | tathä miçraëe tu miçra-våtti-vyaìgyo raso’pi miçro nyünädhikaù prasajyeta | våtténäàca rasa-viçeña-niyamasya vakñyamäëatvät | nanu miçrä våttiù sarva-rasa-sädhäraëéti cet.

20.bhäraté cäpi vijïeyä karuëäbhuta-saàçrayä ||528|| (nä.L.39|| iti |8 vicära-sundaro naiña märgaù syäd ity udäsmahe | kaiçiké-våtti-bhedänäà narmädénäà prakalpanam ||531|| 291 yatra karuëam äçritya rasäbhäsatva-käraëam | rasäbhäsa-prakaraëe vakñyate tad idaà sphuöam ||532|| 292 tat-tan-nyäya-pravéëena nyäya-märgänuvartinä | darçitaà siàha-bhüpena spañöaà våtti-catuñöayam ||533|| 293 atha pravåttayaù— tat-tad-deçocitä bhäñä kriyä veñä pravåttayaù | tatra bhäñä dvidhä bhäñä vibhäñä ceti bhedataù ||534|| 294 tatra bhäñä sapta-vidhä präcyävantyä ca mägadhé | bählékä däkñiëätyä ca çaurasené ca mälavé ||535|| 295 saptadhä syäd vibhäñädi çabara-dramiländhrajäù | çakäräbhéra-caëòäla-vanecara-bhavä iti ||536|| 296 bhäñä-vibhäñäù santy anyäs tat-tad-deça-janocitäù | täsäm anupayogitvän nätra lakñaëam ucyate | 297 tat-tad-deçocitä veñäù kriyäç cätisphuöäntaräh ||537|| atha sättvikäù— anyeñäà sukha-duùkhädi-bhäveñu kåta-bhävanam | 298 änukülyena yac cittaà bhävakänäà pravartate ||538|| Variant found in K.çä.Joshi edition: häsya-çåìgära-bahulä kaiçiké paricakñitä | sätvaté cäpi vijïeyä vérädbhuta-çamäçrayä || raudre bhayänake caiva vijïeyärabhaöé budhaiù | bébhatse karuëe caiva bhäraté samprakértitä || 8 Çåìgära-tilaka reading: çåìgära-häsya-karuëa-rasänäà parivåddhaye | eñä våttiù paryoktavyä prayatnena budhair yathä || 7 .ti. 3.73-74)7 atra sätvatyä raudränupraveça-kathanaà raudra-pratibhaöasya yuddha-vérasyaiva saàläpädibhiù sätvaté-bhedaiù paripoñaëaà na tu däna-véra-dayä-vérayor iti jïäpanärtham | tasmän na niyama-virodhaù | bhäratyäç ca karuëädbhuta-viñayatva-kathanaà tayoù präyeëa väg-ärambha-mukhena paripoña iti jïäpanärtham | tena bhäratyäù sarva-rasa-sädhäraëayam upapannam eva | kecit tu tam imaà çlokaà bhäratéyaà niyämakam | 289 präyikäbhipräyatayä vyäcakñäëä vicakñaëäù | äsäà raseñu våtténäà niyamaà nänumanvate ||529|| 290 tathä ca kaiçikéty anuvåttau rudraöaù— çåìgära-häsya-karuëa-rasätiçaya-siddhaye | eñä våttiù prayatnena prayojyä rasa-kovidaiù ||530|| [çå.

yathä— sakhyä kåtänujïam upetya paçcäd dhünvan çirojän karajaiù priyäyäù | anärdrayann änana-väyunäpi svinnäntarän eva cakära kaçcit ||545|| atrobhayor anyonya-sparça-harñeëa svedaù | vyäyämäd. yathä— karair upättän kamalotakrebhyo nijair vivasvän vikacodarebhyaù | tasyä nicikñepa mukhäravinde svedäpadeçän makaranda-bindün ||544|| harñäd.sattvaà tad iti vijïeyaà präjïaiù sattvodbhavän imän | 299 sättvikä iti jänanti bharatädi-maharñayaù ||539|| sarveñäm api bhävänäà yaiù sva-sattvaà hi bhävyate | 300 te bhävä bhäva-tattva-jïaiù sättvikä samudéritäù ||540|| te stambha-sveda-romäïcäù svara-bhedaç ca vepathuù | 301 vaivarëyam açru-pralayäv ity añöau parikértitäù ||541|| tatra stambhaù— stambho harña-bhayämarña-viñädädbhuta-sambhavaù | 302 anubhävä bhavanty ete stambhasya muni-saàmatäù | saàjïä-virahitatvaà ca çünyatä niñprakampatä ||542|| 303 atha svedaù – nidägha-harña-vyäyäma-çrama-krodha-bhayädibhiù | svedaù saïjäyate tatra tv anubhävä bhavanty amé | 304 svedäpanayavätecchä-vyajana-grahaëädayaù ||543|| nidäghäd. tasmäd yathä— maïceñu païceñu-samäkulänäà vätäya vätäyana-saàçritänäm | svinnäni khinnäni mukhäny açaàsan sambhogam abhoruha-locanänäm ||547|| .74] atra kusumäpacaya-paryaöanena vyäyämena svedaù | çramo raty-ädi-pariçräntiù. 7. yathä— gatvodrekaà jaghana-puline ruddha-madhya-pradeçaù krämann üru-druma-bhuja-latäù pürëa-näbhi-hradäntaù | ullaìghyoccaiù kuca-taöa-bhuvaà plävayan roma-küpän svedäpüro yuvati-saritäà präpa gaëòa-sthaläni ||546|| [mägha.

yathä— cäru-nåtya-vigame ca tan-mukhaà sveda-bhinna-tilakaà pariçramät | prema-datta-vadanänilaà pibann atyajévad amarälakeçvarau ||549|| [raghu. yathä— räghavasya guru-sära-nirbharaprauòhim äjagava-bhaïjanodbhaöam | dor-balaà çrutavataù sabhäntare romaharñaëam abhüt pinäkinaù ||553|| utsähena. 19.saà. yathä— dadhat sandhyäruëa-vyoma-sphurat-täränukäriëéù | dviñad-dveñoparaktäìga-saìginéù sveda-vipruñaù ||550|| [mäghe 2.15] krodhäd. yathä— romäëi sarväëy api bäla-bhäväd vara-çriyaà vékñitum utsukäni | tasyäs tadä korakitäìga-yañöer .13] romäïco vismayotsäha-harñädyais tatra vikriyäù | 305 romodgamolluka-sanagätra-saàsparçanädayaù ||552|| vismayena.38] nåtya-çräntyä.ädi-çabdäd géta-nåtya-çränty-ädayaù | géta-çräntyä. yathä— kåtänta-jihvä-kuöiläà kåpäëéà dåñövä yadéyäà trasatäm aréëäm | svedodayaç cetasi saàcitänäà mänoñmaëäm ätanute praçäntim ||551|| [atraiva 1. yathä— gétäntareñu çrama-väri-leçaiù kiàcit samucchväsita-patra-lekham | puñpäsaväghürëita-netra-çobhi priyä-mukhaà kiàpuruñaç cucumbe ||548|| [ku.18] bhayäd. yathä— antraiù svair api saàyatägra-caraëo mürcchäviräma-kñaëaà svädhéna-vraëitäìga-çastra-vivare romodgamaà varmayan | bhagnänudvalayan nijän para-bhaöän ätarjayan niñöhuraà dhanyoddäma-jaya-çriyaù påthu-raëa-stambhe patäkäyate ||554|| atrotsähena romäïcaù | harñeëa. 3.

yathä— rundhänayä bahu-mukhéà gatim indriyäëäà vadhveva gäòham anayä jarayopagüòhaù | aìgena vepathu-matä jaòatäyujähaà gantuà padäd api padaà gadituà ca nälam ||561|| (kuvalayävalé.53) atha svara-bhedaù— vaisvaryaà sukha-duùkhädyais tatra syur gadgadädayaù ||556|| 306 sukhena.vaà. 8.udgrévikädänam ivän bhüvan ||555|| (naiñadha 14. yathä— tad-aìgam änanda-jaòena doñëä pita sa-bäëa-vraëam ämamarça | niùçvasya niùçvasya muhuç ca dérghaà prasüù karäbhyäà bhaya-kampitäbhyäm ||560|| jarayä. yathä— paçyema taà bhüya iti bruväëäà sakhéà vacobhiù kila sä tatarja | na préti-karëejapatäà gatäni bhüyo babhüvuù svara-vaikåtäni ||557|| atra priya-saàsmaraëa-janitena harñeëa bhüyo vaisvaryam | duùkhena.1) krodhena.43) atha vepathuù— vepathur harña-santräsa-jarä-krodhädibhir bhavet | tatränubhäväù sphuraëa-gätra-kampädayo matäù ||559|| 307 harñeëa träsena ca. 3. yathä— ruñä samädhmäta-mågendra-tuìgaà na kevalaà tasya vapuç cakampe | sa-sindhu-bhübhåd-gaganä ca påthvé nipätitolkä ca sa-tärakä dyauù ||562|| atha vaivarëyam— viñädätaparoñädyair vaivarëyam upajäyate | mukha-varëa-parävåtti-kärçyädyäs tatra vikriyäù ||563|| 308 . yathä— vilaläpa sa bäñpa-gadgadaà sahajäm apy apahäya dhératäm | abhitapta-mayo’pi märdavaà bhajate kaiva kathä çarériñu ||558|| (ra.

yathä mamaiva— känte kåtägasi puraù parivartamäne sakhyaà saroja-çaçinoù sahasä babhüva | roñäkñaraà sudåçi vaktum apärayantyäm indévara-dvayam aväpa tuñära-dhäräm ||569|| atra säparädha-priya-darçana-janitena roñeëa mugdhäyä bäñpodgamaù | santoñeëa.16) athäçru— viñäda-roña-santoñä-dhümädyair açru tat-kriyäù | bäñpa-bindu-parikñepa-netra-saàmärjanädayaù ||567|| 309 viñädena. yathä— çara-käëòa-päëòu-gaëòa-sthaléyam äbhäti parimitäbharaëä | mädhava-pariëata-paträ katipaya-kusumeva kundalatä ||564|| (mä. yathä— änandajaù çokajam açru bäñpas tayor açétaà çiçiro bibheda | gaìgä-sarayvor jalam uñëa-taptaà himädri-niñyanda ivävatérëaù ||570|| (ra.3) roñeëa. yathä— tväm älikhya praëaya-kupitäà dhätu-rägaiù çiläyäm ätmänaà te caraëa-patitaà yävad icchämi kartum | asrais tävan muhur upacitair dåñöir älupyate me krüras tasminn api na sahate saìgamaà nau kåtäntaù ||568|| [me. 3.53) atra cira-proñita-pratyägata-räma-lakñmaëa-darçanänandena kausalyä-sumitrayor bäñpaù | .8) atra viraha-janitena viñädena päëòutvam | ätapena.vaà. yathä— dhütänäm abhimukha-pätibhiù samérair äyäsäd aviçad alocanotpalänäm | äninye mada-janitäà çriyaà vadhünäm uñëäàçu-dyuti-janitaù kapola-rägaù ||565|| (kirätärjunéya 7.45] roñeëa ca.viñädena. yathä— kadä mukhaà vara-tanu käraëäd åte tavägataà kñaëam ayi kopa-pätratäm | aparvaëi graha-kaluñendu-maëòalä vibhävaré kathaya kathaà bhaviñyati ||566|| (mälavikägni-mitra 4.mi.a.dü. 2. 14.

yathä— tasmin kñaëe käntam alakñayan sä dhümävilair udgata-bäñpa-leçaiù | antar-dalair amburuhäm ivärdrair ayatna-karëäbharaëair apäìgaiù ||571|| atra viväha-dhümena lakñmyä bäñpodgamaù | atha pralayaù— pralayo duùkha-dhätädyaiç ceñöä tatra visaàjïatä ||572|| 310ab duùkhena.dhümena. yathä— pürvaà prahartä na jaghäna bhüyaù pratiprahäräkñamam açvasädé | turaìgam askandha-niñaëëa-dehaà pratyäçvasantaà ripum äcakäìkña ||574|| (ra.vaà.vaà. 7. 8. yathä— vapuñä karaëojjhitena sä nipatanté patim apy apätayan | nanu taila-niñeka-bindunä saha dépärcir upaiti mediném ||573|| (ra.38) atrendumaté-vipatti-janitena duùkhenäjasya pralayaù | ghätena.47) atra pratibhaöa-prahäreëäçvasädino mürcchä | sarve’pi sattva-mülatväd bhävä yadyapi sättvikäù | 310cd tathäpy améñäà sattvaika-mülatvät sättvika-prathä ||575|| anubhäväç ca kathyante bhäva-saàsücanäd amé | 311 evaà dvairüpyam eteñäà kathitaà bhäva-kovidaiù ||576|| anubhävaika-nidhinä sukhänubhava-çälinä | çré-siàha-bhübhujä säìgam anubhävä nirüpitäù ||577|| 312 asmat-kalpa-latä-daläni gilati tvat-käma-gaurväryatäà mac-cintämaëi-vedibhiù pariëamed dürän nayoccair gajam | ity ärüòha-vitardikäù pratipathaà jalpanti bhüdevatäù siàha-kñmäbhuji kalpa-våkña-surabhé-hasty-ädi-dänodyate ||578|| 313 rakñäyäà räkñasärià prabala-vimata-vidrävaëe vérabhadraà käruëye rämabhadraà bhuja-bala-vibhavärohaëe rauhiëeyam | päïcälaà caïcaläkñé-paricaraëa-vidhau pürëa-candraà prasäde kandarpa-rüpa-darpe tulayati nitaräà siàha-bhüpäla-candraù ||579|| 314 .

iti çrémad-ändhra-maëòalädhéçvara-pratigaëòa-bhairava-çrémad-anapota-narendra-nandanabhuja-bala-bhéma-çré-siàha-bhüpäla-viracite rasärëava-sudhäkara-nämni näöyälaìkära-çästre raïjakolläso näma prathamo viläsaù ||1|| --o)0(o-- .

(2) dvitéyo viläsaù rasikolläsaù kalyäëa-däyi bhavatäà bhaved bhavya-guëäkaram | kamaläkucakäleya-vyaïjitoraù-sthalaà mahaù ||1|| 1 cid-acit-kñema-käriëyai namaù çré-parëajädibhiù | vandyäyai värdhi-nandinyai karägrastha-payoruhe ||2|| 2 atha vyabhicäri-bhäväù— vy-abhé ity upasargau dvau viçeñäbhimukhatvayoù | viçeñeëäbhimukhyena caranti sthäyinaà prati ||3|| 3 väg-aìga-sattva-sücyä jïeyäs te vyabhicäriëaù | taà cärayanti bhävasya gatià saïcäriëo’pi ||4|| 4 unmajjanto nimajjantaù sthäyiny amåta-väridhau | ürmivad vardhayanty enaà yänti tad-rüpatäà ca te ||5|| 5 nirvedo’tha viñädo dainyaà gläni-çramau ca mada-garvau | çaìkä-träsävegä unmädäpasmåté tathä vyädhiù ||6|| 6 moho måtir älasyaà jäòyaà vréòävahitthä ca | småtir atha vitarka-cintä-mati-dhåtayo harña utsukatvaà ca ||7|| 7 augryam arñäsüyäç cäpalyaà caiva nidrä ca | suptir bodha itéme bhävä vyabhicäriëaù samäkhyätäù ||8|| 8 tatra (1) nirvedaù— tattva-jïänäc ca daurgatyäv äpado viprayogataù | érñyäder api saàjätaà nirvedaù svävamänanam ||9||9 9 tattva-jïänäd. yathä— präptäù çriyaù sakala-käma-dughäs tataù kià nyastaà padaà çirasi vidviñatäà tataù kim | saàmänitäù praëayino vibhavais tataù kià kalpaà sthitaà tanu-bhåtäà tanubhis tataù kim ||10|| (vairägya-çataka 67) 9 Another reading in some manuscripts: anubhävas tu naiñphalya-matir nirveda ucyate | atra cintäçru-niùçvasa-vaivarëyocchväsa-dénatä || .

38) . yathä— väraà väraà tirayati dåçäv udgato bäñpa-püras tat-saìkalpopahita-jaòima stambham abhyeti gätram | sadyaù svidyann nayam aviratotkampa-loläìgulékaù päëir lekhävidhiñu nitaräà vartate kià karomi ||18|| (mälatémädhava 1.57) viprayogäd. yathä— surata-çrama-sambhåto mukhe dhriyate sveda-lavodgamo’pi te | atha cästamitä tvam ätmanä dhig imäà deha-bhåtäm asäratäm ||12|| (raghu. yathä— yaysäà te divasästayä saha mayä nétä yathä sve gåhe yat-sambandhi-kathäbhir eva satataà dérghäbhir asthéyate | ekaù samprati näçita-priyatamas täm eva rämaù kathaà päpaù païcavaöéà vilokayatu vä gacchatv asambhävya vä ||13|| (u.rä.kià vidyäsu viçäradair api sutaiù präptädhika-praçrayaiù kià därair abhirüpa-rüpa-caritair ätmänukülair api | kià käryaà cira-jévitena vigata-vyädhi-pracäreëa vä däridryopahataà yad etad akhilaà duùkhäya me kevalam ||11|| äpado. 2. 8. yathä— kuryuù çastra-kathäm amé yadi manor vaàçe manuñyäìkuräù syäc ced brahma-gaëo’yam äkåti-gaëas tatreñyate ced bhavän | samräjäà samidhäà ca sädhakatamaà dhatte chidäkäraëaà dhiì maurvé-kuça-karñaëolbaëa-kiëa-granthir mamäyaà karaù ||14|| (anargha. 4.ca.44) atra rämacandra-çatänanda-viñayerñyä-janitena dhig iti väg-ärambha-sücitena svätmävamänanena jämadagnyasya nirvedaù | atha (2) viñädaù— prärabdha-käryänirvähäd iñöänaväpter vipattitaù | aparädha-parijïänäd anutäpas tu yo bhavet ||15|| 10 viñädaù sa tridhä jyeñöha-madhyamädhama-saàçrayät | sahäyänveñaëopäya-cintädyä uttame matäù ||16|| 11 anutsähaç ca vaicittyam ity ädyä madhyame matäù | adhamasyänubhäväù syur vaicitryam avalokanam | 12 rodana-çväsita-dhyäna-mukha-çoñädayo’pi ca ||17|| prärabdha-käryänirvähäd.29) atra sétä-viprayuktasya rämasya väg-ärambha-sücitenätmävamänanena nirvedaù pratéyate | érñyayä.

dü. 14.40) atra sétäpaväda-rüpäyä vipatter hä hä dhig iti väg-ärambheëa rämasya viñädo gamyate | yathä vä— sä durnimittopagatäd viñädät sadyaù parimläna-mukhäravindä | räjïaù çivaà sävarajasya bhüyäd ity äçaçaàçe karaëair bähyaiù ||21|| (raghu. yathä— hä täteti kranditam äkarëya viñaëëas tasyänviñyan vetasa-güòhaà prabhavaà saù | çalya-protaà prekñya sakumbhaà muni-putraà täpäd antaù-çalya iväsét kñitipo’pi ||22|| (raghu. yathä— dénä déna-mukhaiù svakéya-çiçukair äkåñöa-jérëämbarä . 2. 9. yathä— hä hä dhik para-gåha-väsa-düñaëaà yad vaidehyäù praçamitam adbhutair upäyaiù | etat tat punar api daiva-durvipäkäd älarkaà viñam iva sarvataù prasåptam ||20|| (u.rä.atra prastuta-citra-nirmäëänirvähän mädhavasya kià karométi väg-ärambha-sücitayä taddarçanopäya-cintayä viñädo vyajyate | tatra iñöänaväpter.75) atha (3) dainyam— håt-täpa-durgatatvädyair anauddhatyaà hi dénatä | 13 tatränubhävä mälinya-gätra-stambhädayo matäù ||23|| håt-täpät. 6.vaà.50) atra durnimittänumitäyä vipatter mukha-çoñaëenänubhävena vaidehyä viñädaù | aparädha-parijïänät.55) daurgandhyäd. yathä— etat kåtvä priyam anucita-prärthanä-vartamno me sauhärdäd vä vidhura iti vä mayy anukroça-buddhyä | iñöän deçän jalada vihara prävåñä sambhåta-çrér mäbhüd evaà kñaëam api ca te vidyutä viprayogaù ||24|| (me. 1. yathä— saïcäriëé dépa-çikheva rätrau yaà yaà vyatéyäya patiàvarä sä | narendram ärgäööa iva prapede vivarëa-bhävaà sa sa bhümi-pälaù ||19|| (ra.ca.67) atrendumatém äkäìkñatäà bhümipaténäà tad-anaväptyä mukha-vaivarëyena viñädo vyajyate | vipattitaù.

yathä— tasya päëòu-vadanälpa-bhüñaëä sävalamba-gamanä mådu-svanä | räja-yakñma-parihäëir äyayau käma-yäna-samavasthayä tuläm ||28|| (raghu.5) vyädhinä.13) atra harñasya jarä-sahakäritva-kathanäd ubhayänubhävair api kampädibhir jarä-gläner eva prädhänyaà gamyate | tåñëayä. yathä— vivåddhià kampasya prathayatitaräà sädhvasa-vaçäd avispañöäà dåñöià tirayatitaräà bäñpa-salilaiù | skhalad-varëäà väëéà janayatitaräà gadgadatayä jaräyäù sähäyyaà mama hi paritoño’dya kurute ||29|| (ratnävalé 4. yathä— ati-prayatnena ratänta-täntä kåñëena talpävaropitä sä | . yathä— atanu-kuca-bharänatena bhüyaù çrama-janitänatinä çarérakeëa | anucita-gati-säda-niùsahatvaà kala-bhara-karorubhir ürubhir dadhänaiù ||31|| (çi. yathä— vindhyä-dhvänau virala-saliläs tarñiëé tatra sétä yävan mürchäà kalayati kila vyäkule rämabhadre | dräk saumitriù puöaka-kalaçéà mäludhänédalänäà tävat präpto dadhad atibhåtäà väriëä nairjhareëa ||30|| (bäla-rämäyaëa 6. 19.va.66) suratena.kroçadbhiù kñudhitari nirannapiöharä nekñyeta ced gehiné | yäcïä-dainya-bhayena gadgada-galat-truöyad-vilénäkñaraà ko dehéti vadet sva-dagdha-jaöharasyärthe manasvé pumän ||25|| atha (4) gläniù— ädhi-vyädhi-jarä-tåñëä-vyäyäma-suratädibhiù | 14 niñpräëatä glänir atra kñämäìga-vacana-kriyäù | kampänutsäha-vaivarëya-nayana-bhramaëädayaù ||26|| 15 ädhinä. yathä— kisalayam iva mugdhaà bandhanäd vipralünaà hådaya-kusuma-çoñé däruëo dérgha-çokaù | glapayati paripäëòu kñämam asyäù çaréraà çaradija iva gharmaù ketaké-patra-garbham ||27|| (uttara-räma-carita 3.50) jarayä. 7.50) vyäyämena.

älambya tasyaiva karaà kareëa jyotsnä-kåtänandam alindam äpa ||32|| atha (5) çramaù— çramo mänasa-khedaù syäd adhva-nåtya-ratädobhiù | aìga-mardana-niùçväsau päda-saàvähanaà tathä ||33|| 16 jåmbhaëaà mandayänaà ca mukhanetra-vighürëanam | sétkåtiç ceti vijïeyä anubhäväù çramodbhaväù ||34|| 17 adhvanä.34) nåtyena. yathä— sveda-kledita-kaìkaëäà bhuja-latäà kåtvä mådaìgäçrayäà ceöé-hasta-samarpitaika-caraëä maïjéra-sandhitsayä | sä bhüyaù stana-kampa-sücita-rayaà niùçväsam ämuïcaté raìga-sthänam anaìga-sätkåtavaté tälävadhau tasthuñé ||36|| ratyä. 10. yathä mamaiva— nitänta-surata-kläntäà celänta-kåta-véjanäm | käntäà lulita-neträntäà kalaye kala-bhäñiëém ||37|| atha (6) madaù— madas tv änanda-saàmoha-sambhedo madiräkåtaù | sa tridhä taruëo madhyo’pakåñöaç ceti bhedataù ||38|| 18 dåñöiù smerä mukhe rägaù sasmitäkulitaà vacaù | lalitäviddha-gaty-ädyäç ceñöäù syus taruëe made ||39|| 19 yathä— bhäva-häri hasitaà vacanänäà kauçalaà dåçi vikära-viçeñäù | cakrire bhåçam åjor api vadhväù kämineva taruëena madena ||40|| (çi. yathä— sadyaù puré-parisare’pi çiréña-mådvé sétä javät tricaturäëi padäni gatvä | gantavyam adya kiyad ity asakåd bruväëä rämäçuëaù kåtavaté prathamävatäram ||35|| (bäla-rämäyaëa 6.13) atha madhyamaù— madhyame tu made väci skhalanaà ghürëanaà dåçoù | gamane vaktratä bähvor vikñepa-srastatädayaù ||41|| 20 yathä— rundhaté nayana-väkya-vikäsaà säditobhaya-karä parirambhe | vréòitasya lalitaà yuvaténäà .va.

8.79) madhyamasya mada-våddhir. yathä— tat-kñaëaà viparivartita-hriyor neñyatoù çayanam iddha-rägayoù | sä babhüva vaça-vartiné tayoù preyasaù suvadanä madasya ca ||47|| (ku. yathä— taha taha gäméëa-ghariëé mada-vivasä kiàpi kiàpi bäharai | jaha jaha kula-bahuäo soüëa sarandi pihia kaëëäo ||49|| (tathä tathä gräméëa-gåhiëé mada-vivaçä kim api kim api vyäharati | yathä yathä kula-vadhvaù çrutvä saranti pihita-karëäù ||) aiçvaryädi-kåtaù kaiçcit mäno mada itéritaù | vakñyamäëasya garvasya bheda evety udäsmahe ||50|| 24 atha (7) garvaù— .67) atha nécaù— apakåñöe tu ceñöäù syur gati-bhaìgo visaàjïatä | niñöhévanaà muhuù çväso hikkä chardyädayo matäù ||43|| 21 yathä— niñöhévantyo mukharita-mukhaà gauravät kandharäyäù präyo hikkä-vikala-vikalaà väkyam ardhaà gåëantyaù | naiväpekñäà galita-vasane näpy upekñäm ayante päyaà päyaà bahu-vidha-madhüny eka-véthyä kumäryaù ||44|| taruëas tüttamädénäà madhyamo madhya-nécayoù | apakåñöas tu nécänäà tat-tan-mada-vivardhane ||45|| 22 uttama-prakåtiù çete madhyo hasati gäyati | adhama-prakåtir grämyaà paruñaà vakti roditi ||46|| 23 uttama-prakåter mada-våddhir. yathä— vinäpi hetuà vikaöaà jahäsa padeñu caskhäla same’pi märge | vighürëamänaù sa madätirekäd äkäçam älambanam älalambe ||48|| adhamasya mada-våddhir.saà.kñébatä bahu-guëair anujahre ||42|| (bhäraveù 9.

yathä— bindu-dvandva-taraìgitägra-saraëiù kartä çiro-bindukaà karmeti krama-çikñitänvaya-kalä ye ke’pi tebhyo namaù | ye tu grantha-sahasra-çäëakañaëa-truöyat-kalaìkair giräm ullekhaiù kavayanti bilhaëa-kavis teñv eva saànahyati ||58|| (karëa-sundaré) balena. yathä— gauòaà räñöram anuttamaà nirupamä taträpi räòhäpuré bhüri-çreñöhika-näma dhäma paramaà tatrottamo naù pitä | tat-puträç ca mahäkulä na viditäù kasyätra teñäm api prajïä-çéla-viveka-dhairya-vinayäcärair ahaà cottamaù ||57|| (prabodha-candrodayaù. yathä— rudrädres tulanaà sva-kaëöha-vipina-cchedo harer väsanaà käräveçmani puñpakasya haraëaà yasyorjitäù kelayaù | . yathä— väöéñu väöéñu viläsinénäà caran yuvä cärutayätidåptaù | tåëäya nämanyata puñpa-cäpaà kareëa lélä-kalitäravindaù ||56|| kulena. 2.31) rüpa-täruëyäbhyäà.aiçvarya-rüpa-täruëya-kula-vidyä-balair api | iñöa-läbhädinänyeñäm avajïä garva éritaù ||51|| 25 anubhävä bhavanty atra gurv-äjïädy-äjïä-vyatikramaù | anuttara-praadänaà ca vaimukhyaà bhäñaëe’pi ca ||52|| 26 vibhramäpahnuté väkya-päruñyam anavekñaëam | avekñaëaà nijäìgänäm aìga-bhaìgädayo’pi ca ||53|| 27 aiçvaryam äjïä-siddhiù | tena yathä— räho tarjaya bhäskaraà varuëa he nirväpyatäà pävakaù sarve värimucaù sametya kuruta gréñmasya darpa-cchidäm | präleyäcala candra dugdha-jaladhe hemanta mandäkini dräg devasya gåhänupeta bhavatäà sevä-kñaëo vartate ||54|| (bäla-rämäyaëa 5.7) vidyayä.22) yathä vä— vahne nihnotum arciù paricinu purataù siïcato värivähän hemantasyäntike syäù prathayati davathuà yena te gréñma noñmä | märtaëòäç caëòatäpa-praçamana-vidhaye dhatta näòéà jalärdräà devo nänya-pratäpaà tribhuvana-vijayé måñyate çré-daçäsyaù ||55|| (bäla-rämäyaëa 1.

so’yaà durmada-bähu-daëòa-sacivo laìkeçvaras tasya me kä çläghä guëa-jarjareëa dhanuñäkåñöena bhagnena vä ||59|| (bäla-rämäyaëa, 1.51) iñöa-präptyä, yathä— ästäà tävad anaìga-cäpa-vibhavaù kä näma sä kaumudé düre tiñöhatu matta-kokila-rutaà saàväntu mandäniläù | häsolläsa-taraìgitair asakalair neträïcalaiç caïcalaiù säkütair urarékaroti taruëé seyaà praëämäïjalim ||60|| atha (8) çaìkä— çaìkä cauryäparädhädyaiù sväniñöotprekñaëaà matam | tatra ceñöämuhuù pärçva-darçanaà mukha-çoñaëam ||61|| 28 avakuëöhana-vaivarëya-kaëöha-sädädayo’pi ca | çaìkä dvidyeyam ätmotthä parotthä ceti bhedataù ||62|| 29 sväkärya-janitä svotthä präyo vyaìgyeyam iìgitaiù | iìgitäni tu pakñma-bhrü-tärakä-dåñöi-vikriyäù ||63|| 30 aparädhät svotthä, yathä— tat-sakhyä marutätha vä pracalitä valléti muhyad-dhiyo dåñövä vyäkulatärayä nigadato mithyä-prasädaà mukhe | gaìgä-nütana-saìginaù paçupater antaùpuraà gacchato nütnä saiva daçä svayaà piçunatäà devé-sakhénäà gatä ||64|| saiva cauryeëa, yathä— mådnan kñérädi-cauryän masåëa-surabhiëé såkvaëé päëi-gharñair äghräyäghräya hastaà sapadi paruñayan kiìkiëé-mekhaläyäm | väraà väraà viçäle diçi diçi vikiran locane lolatäre mandaà mandaà jananyäù parisaram ayate küöa-gopäla-bälaù ||65|| parotthä tu nijasyaiva parasyäkäryato bhavet | präyeëäkära-ceñöäbhyäà täm imäm anubhävayet | 31 äkäraù sättvikaç ceñöä tv aìga-pratyaìgajäù kriyäù ||66|| 32ab parotthä, yathä— préte vidhätari purä paribhüya martyän vavre’nyato yad abhayaà sa bhavän ahaàyuù | tan-marmaëi spåçati mäm atimätram adya hä vatsa çäntam athavä daçakandharo’si ||67|| (anargha-räghava 4.9) atra garvita-rävaëa-kåtena martyetaräbhaya-varaëena jätä mälyavataù çaìkä marmaëi spåçatétyädinä väg-ärambheëa pratéyate | atha (9) träsaù— träsas tu citta-cäïcalyaà vidyut-kravyäda-garjitaiù | 32

tathä bhüta-bhujaìgädyair vijïeyäs tatra vikriyäù ||68|| utkampa-gätra-saìkoca-romäïca-stambha-gadgadäù | 33 muhur nimeña-vibhränti-pärçvasthälambanädayaù ||69|| vidyuto, yathä— varñäsu täsu kñaëa-ruk prakäçät trastä ramä çärìgiëam äliliìga | vidyuc ca sä vékñya tad-aìga-çobhäà hréëeva türëaà jaladaà jagähe ||70|| kravyädo hiàsra-sattvam | tasmäd, yathä— sva-vikriyädarçita-sädhvasaughät priyäbhir äliìgita-kandharäëäm | akäri bhallüka-kulena yatra vidyädharäëäm animitta-maitré ||71|| garjitena, yathä— praëaya-kopa-bhüto’pi paräìmukhäù sapadi väridharärava-bhéravaù | praëayinaù parirabdhum anantaraà vavalire bali-recita-madhyamäù ||72|| (çi.va., 6.38) garjitaà mahäravopalakñaëam | tena bheryädi-dhvanir api bhavati | bheré-dhvaninä, yathä— nananda nidrä-rasa-bhaïjanair api prayäëa-türya-dhvanibhir dharäpateù | atarkitätaìka-vilola-padmajäpayodhara-dvandva-nipéòito hariù ||73|| bhüta-darçanäd, yathä— sä patyuù pariväreëa piçäcair api veñöitä | utkampamäna-hådayä sakhébhiù sambodhyata ||74|| bhujaìgamäd, yathä— kalyäëa-däyi bhavato’stu pinäka-päëipäëi-grahe bhujaga-kaìkaëa-bhéñatäyäù | sambhränta-dåñöi sahasaiva namaù çiväyety ardhokti-sasmita-nataà mukham ambikäyäù ||75|| (rasa-kalikäyäm apy ullikhitam idam, 23 puöe) atha (10) ävegaù— cittasya sambhramo yaù syäd ävego’yaà sa cäñöadhä | 34 utpäta-väta-varñägni-matta-kuïjara-darçanät ||76||

priyäpriya-çruteç cäpi çatrava-vyasanäd api | 35 tatrautpätas tu çailädi-kampa-ketüdayädayaù ||77|| taj-jäù sarväìga-visraàso vaimukhyam apasarpaëam | 36 viñäda-mukha-vaivarëya-vismayädyäs tu vikriyäù ||78|| çaila-prakampanäd, yathä— kailäsädräv udaste paricalita-gaëeñüllasat-kautukeñu kroòaà mätuù kumäre viçati viñamuciprekñamäëe saroñam | pädävañöambha-sédad vapuñi daçamukhe yäti pätäla-mülaà kruddho’py äçliñöa-mürtir ghanataram umayä pätu håñöaù çivo vaù ||79|| atra kailäsa-kampa-janita-pramatha-gaëa-vismaya-kärtikeyäpasarpaëa-kätyäyanésädhvasädibhir anubhävais tat-tad-gata-sambhramätiçaya-rüpa ävego vyajyate | ketüdayäd, yathä— hantälokya kuöumbino diviñadäà dhüma-grahaà diì-mukhe trastäìgäs tvaritaà paraspara-gåhän abhyetya cintä-paräù | dhänyänäm anativyayäya gåhiëér äjïäpayantyo muhur nidhyäyanti viniùçvasanti gaëaço rathyä-mukheñv äsate ||80|| atha vätävegaù— tvarayägamanaà vastra-grahaëaà cävakuëöhanam | 37 neträvamärjanädyäç ca vätävega-bhaväù kriyäù ||81|| yathä— dikñu vyüòhäìghripäìgas tåëa-jaöita-calat-päàsu-daëòo’ntarikñe jhäìkäré çarkarälaù pathiñu viöapinäà skandha-käñaiù sadhümaù | präsädänäà nikuïjeñv abhinava-jaladodgära-gambhéra-dhéraç caëòärambhaù saméro vahati paridiçaà bhéru kià sambhrameëa ||82|| (veëé-saàhära 2.19) atra väta-kåta-saàrambho väg-ärambheëa pratipädyate | atha varñävegaù— chatra-graho’ìga-saìkoco bähu-svastika-dhävane | 38 uñëäçrayaëam ity ädyä varñävega-bhaväù kriyäù ||83|| yathä— ämekhalaà caïcaratä ghanänäà chäyäm adhaù sänugatäà niñevya | udvejitä våñöibhir äçrayante çåìgäëi yasyätapavanti siddhäù ||84|| [ku.saà. 7.5] atra siddhänäm agra-çikhara-dhävanena sücitaù |

atha agny-ävegaù— agny-ävegaù-bhaväç ceñöä véjanaà cäìga-dhünanam | 39 vyatyasta-pada-vikñepa-netra-saìkocanädayaù ||85|| yathä— düra-protsäryamäëämbara-cara-nikarottäla-kéläbhighätaù prabhraçyad-väji-varga-bhramaëa-niyama-navyäkula-bradhna-sütaù | leòhi prauòho hutäçaù kåta-laya-samayäçaìkam äkäça-véthéà gaìgä-sünu-prayukta-prathita-hutavahästränubhäva-prasütaù ||86|| (dhanaïjaya-vijaya 67) atha kuïjarävegaù— ävege kuïjarodbhüte satvaraà cäpasarpaëam | 40 vilokanaà muhuù paçcät träsa-kampädayo matäù ||87|| yathä— nirantaräle’pi vimucyamäne düraà pathi präëa-bhåtäà gaëena | tejo-mahadbhis tamaseva dépair dvipair asambädhamayäm babhüve ||88|| açvena, yathä— utkhäya darpa-calitena sahaiva rajjvä kélaà prayatna-paramänavadurgraheëa | äkulyakäri kaöakas turageëa türëam açveti vidrutam anudravatäçvam anyam ||89|| priya-çravaëäd, yathä— priya-çravaëaje hy asmin abhutthänopagühane | 41 préti-dänaà priyaà väkyaà romaharñädayo’pi ca ||90|| yathä— janäya çuddhänta-caräya çaàsate kumära-janmämåta-saàmitäkñaram | adeyam äsét trayam eva bhüpateù çaçiprabhaà chatram ubhe ca cämare ||91|| (ra.vaà. 3.16) apriya-çruter, yathä— apriya-çrutije’py asmin viläpah parivartanam | 42 äkranditaà ca patanaà parito bhramaëädayaù ||92|| çätraväd, yathä— ceñöäù syuù çätravävege varma-çasträdi-dhäraëam | 43 ratha-väji-gajäroha-sahasäpakramädayaù ||93||

yathä— iñöa-näça-kåte tv asmin bhasmädi-parilepanam | nåtya-gétädi-racanä tåëa-nirmälya-dhäraëam | 47 cévarävaraëädéni präg-uktäç cäpi vikriyäù ||99|| yathä— kénäço’pi bibheti yädava-kuläd våddhasya kä me gatir bhedaù syät svajaneñu kià nu çatadhä sédanti gäträëi me | so’yaà buddhi-viparyayo mama samaà sarve hatä bändhavä na çraddeyam idaà hi väkyam ahahä muhyanti marmäëi me ||100|| atha (12) apasmåtiù— dhätu-vaiñamya-doñeëa bhütäveçädinä kåtaù | 48 citta-kñobhas tv apasmäras tatra ceñöäù prakampanam ||101|| dhävanaà patanaà stambho bhramaëaà netra-vikriyäù | 49 svoñöha-daàça-bhujäsphoöa-lälä-phenädayo’pi ca ||102|| yathä— lälä-phena-vyatikara-parikledi-bhugnoñöha-pärçvaà gäyaà gäyaà kalita-ruditaà pronnamantaà patantam | stabdhodvåtta-kñubhita-nayanaà maëòalena bhramantaà bhütäviñöaà kam api puruñaà tatra véthyäm apaçyam ||103|| doña-vaiñamyajas tv eña vyädhir evety udäsmahe ||103|| 50 .yathä— rämo näma babhüva huà tad abalä séteti huà täà pitur väcä païcavaöé-vane nivasatas tasyäharad rävaëaù | kåñëasyeti purätanéà nija-kathäm äkarëya mätreritäà saumitre kva dhanur dhanur dhanur iti vyagrä giraù päntu vaù ||94|| [kå.ka.2.72] ete syur uttamädénäm anubhävä yathocitam ||95|| 44 atha unmädaù— unmädaç citta-vibhräntir viyogäd iñöa-näçataù | viyogaje tu ceñöäù syur dhävanaà paridevanam ||96|| 45 asambaddha-pralapanaà çayaëaà sahasotthitiù | acetanaiù sahäläpo nirnimitta-smitädayaù ||97|| 46 yathä— äçütthänaà sadåça-gaëanä cetanäcetaneñu prauòhauñmäbhiçvasitam asakån nirgato bäñpa-püraù | nirlakñyä väg gatir aviñayä nirnimittaà smitaà ca präyeëäsyäù prathayatitaräà bhränti-dätrém avasthäm ||98|| iñöa-näçäd.

(See karika 54) .atha (13) vyädhiù— doñodreka-viyogädyair syäd vyädhir atra tu | gätra-stambhaù çlathäìgatvaà küjanaà mukha-küëanam ||104|| 51 srastäìgatäkñi-vikñepa-niùçväsädyäs tu vikriyäù | saçéto däha-yuktaù sa dvividhaù parikértitaù ||105|| 5210 hanu-saïcälanaà bäñpaù sarväìgotkampa-küjane | jänu-kuïcana-romäïca-mukha-çoñädayo’pi ca ||106|| 53 yathä— romäïcam aìkürayati prakämaà sparçena sarväìgaka-saìgatena | doù-svastikäçliñöa-payodharäëäà çéta-jvaraù känta iväìganänäm ||107|| däha-jvare tu ceñöäù syuù çéta-mälyädi-käìkñaëam | päëi-päda-parikñepa-mukha-çoñädayo’pi ca ||108|| 54 yathä— çayyä puñpamayé parägamayatäm aìgärpaëäd açnute tämyanty antikatälavåntanaliné-paträëi dehoñmaëä | nyastaà ca stana-maëòale malayajaà çérëäntaraà dåçyate kväthäd äçu bhavanti phenila-mukhä bhüñämåëäläìkuräù ||109|| atha (14) mohaù— äpad-bhéti-viyogädyair mohaç cittasya müòhatä | vikriyäs tatra vijïeyä indriyäëäà ca çünyatä | 55 niçceñöatäìga-bhramaëa-patanäghürëanädayaù ||110|| äpado. 14.51] viyogäd.vaà. yathä— 10 The following half karika is found in only one edition: (çéta-jvare tu ceñöäù syuù santäpaç cäìga-sädanam | This does not appear to be serious. yathä— smaras tathäbhütam ayugma-netraà paçyann adürän manasäpy adhåñyam | nälakñayat sädhvasa-sanna-hastaù srastaà çaraà cäpam api sva-hastät ||112|| [ku.54) bhéter. 3.saà. yathä— tato’bhiñaìgänila-vipraviddhä prabhraçyamänäbharaëa-prasütä | sva-mürti-läbha-prakåtià dharitréà lateva sétä sahasä jagäma ||111|| (ra.

32) atha (15) måtiù— väyor dhanaïjayäkhyasya viprayogo ya ätmanä | 56 çarérävacchedavatä maraëaà näma tad bhavet ||114|| etac ca dvividhaà proktaà vyädhijaà cäbhighätajam | 57 ädyaà tv asädhya-håc-chüla-viñücy-ädi-samudbhavam ||115|| amé tatränubhäväù syur avyaktäkñara-bhäñaëam | 58 vivarëa-gätratä manda-çväsädi stambha-mélane | hikkä parijanäpekñä-niçceñöendriyatädayaù ||116|| 59 yathä— käye sédati kaëöha-rodhini kaphe kuëöhe ca väëé-pathe jihmäyäà dåçi jévite jigamiñau çväse çanaiù çämyati | ägatya svayam eva naù karuëayä kätyäyané-vallabhaù karëe varëayatäd bhavärëava-bhayäd uttärakaà tärakam ||117|| dvitéyaà ghäta-patana-dohodbandha-viñädijam | tatra ghätädije bhümi-patana-krandanädayaù ||118|| 60 yathä abhiräma-räghave— ärya-çara-päta-vivaräd udbudbuda-pheniläsra-kardamitä | apatan na calati kiàcid vikåtäkåtir adya vajra-nihateva ||119|| viñaà tu vatsanäbhädyam añöau vegäs tad-udbhaväù | kärñëyaà kampo däho hikkä phenaç ca kandhara-bhaìgaù | 61 jaòatä måtir iti kathitä kramaçaù prathamädyä vegajäç ceñöäù ||120|| yatha priya-darçikäyäà (4.tad-vaktraà nayena ca te smita-sudhä-mugdhaà ca tad väcikaà sä veëé sa bhuja-kramo’tisaralo lélälasä sä gatiù | tanvé seti ca seti seti satataà tad-dhyäna-baddhätmano nidrä no na ratir na cäpi viratiù çünyaà mano vartate ||113|| (rasa-kalikä.9)— eñä mléayatédam akñi-yugalaà jätä mamändhä diçaù kaëöho’syä uparudhyate mama giro niryänti kåcchräd imäù | etasyäù çvasitaà håtaà mama tanur niçceñöatäm ägatä manye’syäù viña-vega eva hi paraà sarvaà tu duùkhaà mayi ||121|| aträkñi-nimélana-kaëöha-rodhana-niùçväsäyäsädibhir äraëyikäyä viña-vega-janitä måtir avagamyate | atha (16) älasyam— svabhäva-çrama-sauhitya-garbha-nirbharatädibhiù | 62 kåcchrät kriyonmukhatvaà yat tad älasyam iha kriyäù ||122|| aìga-bhaìgaù kriyä-dveño jåmbhaëäkñi-vimardane | 63 çayyäsanaika-priyatä tandré-nidrädayo’pi ca ||123|| .

tena yathä— trailokyäbhaya-lagnakena bhavatä véreëa vismäritas taj-jémüta-muhürta-maëòana-dhanuù-päëòityam äkhaëòalaù | kià cäjasra-makhärpitena haviñä samphulla-mäàsollasat sarväìgéëa-balé-vilupta-nayana-vyühaù kathaà vartate ||125|| (a. 7.68) sauhityaà bhojanädi-tåptiù.15) atra priya-väkya-çravaëa-janita-jäòyam animeñatvädinä vyajyate | priya-darçanäd.rä.28) atra mando-våddhyä çakrasya sauhityam | tat-kåtam älasyaà kathaà vartate ity anena vägärambheëa vyajyate | garbha-nirbharatayä. .va. 1. yathä— muhur iti vana-vibhramäbhiñaìgäd atami tadä nitaräà nitambinébhiù | mådutara-tanavo’lasäù prakåtyä ciram api täù kim uta prayäsa-bhäjaù ||124|| (çi. yathä— äsanaika-priyasyäsyäù sakhé-gäträvalambinaù | garbhälasasya vapuño bhäro’bhüt sväìga-dhäraëam ||126|| atha (17) jäòyam— jäòyam apratipattiù syäd iñöäniñöhärthayoù çruteù | 64 dåñöer vä virahädeç ca kriyäs tatränimeñatä | açrutiù päravaçyaà ca tüñëém-bhävädayo’pi ca ||127|| 65 iñöa-çruter.svabhäva-çramäbhyäà. yathä— 11 pürvärdha-mätraà gäthä-saptaçatyäà dåçyate 1.17. yathä— priye’parä yacchati väcam unmukhé nibaddha-dåñöiù çithiläkuloccayä | samädadhe näàçukam ähitaà våthä na veda puñpeñu ca päëi-pallavam ||128|| (kirätärjunéye 8. yathä— ehai so bi pauttho ahaà a kuppejja so bi aëuëejja | ia ciàteàté bahuä daööhüëa piaà ëa kià pi sammarai ||129||11 (eñyati so’pi proñitaù ahaà ca kupyeyaà so’py anuneñyati | iti cintayanté vadhür dåñövä priyaà na kim api saàsmarati ||) atra priya-darçana-janitaà jäòyaà pürva-cintita-kriyä-vismaraëena vyajyate | apriya-çravaëäd.

yathä— gurv-ädeçäd eva nirméyamäëo nädharmäya stré-vadho’pi sthito’yam | adya sthitvä çvo gamiñyadbhir alpair lajjäsmäbhir mélitäkñair jitaiva ||135|| (a.27) nava-saìgamena.rä.vaà.59) avajïayä. yathä— sasureëa òajjamäëe gharaëiaòabhave ëiuàja-puàjaàmi | ëa suëai suëhä suëëä bahuso kahidaà bi sasuräe ||131|| (çvaçureëa dahyamäne gåha-nikaöa-bhave nikuïja-puïje | na çåëoti snuñä çünyä bahuçaù kathitam api çvaçrvä ||) viyogäd.61) atra sétä-viraha-janitaà rävaëasya jäòyaà punaù-praçna-çruty-ädibhir avagamyate | atha (18) vréòä— akärya-karaëävajïä-stuti-nütana-saìgamaiù | pratékäräkriyädyaiç ca vréòatvanatidhåñöatä ||133|| 66 tatra ceñöä nigüòhoktir ädhomukhya-vicintane | anirgamo bahiù kväpi düräd evävaguëöhanam | 67 nakhänäà kåntanaà bhümi-lekhanaà caivam ädayaù ||134|| akärya-karaëäd. yathä— tasya saàstüyamänasya caritärthais tapasvibhiù | çuçubhe vikramodagraà vréòayävanataà çiraù ||137|| (ra.äpucchantasya bahü gamiduà daiassa suëia addhottim | aëumaàëiduà na jäëai ëa niväreduà paravasä ubaha ||130|| (äpåcchamänasya vadhür gantuà dayitasya çrutvä ardhoktim | anumantuà na jänäti na nivärayituà para-vaçä paçyata ||) aniñöa-darçanäd. yathä— avadhüyäribhir nétä hariëais tulya-våttitäm | anyonyasyäpi jihrémaù kià punaù sahaväsinäm ||136|| (kirätärjunéya 11.58) stutyä. yathä— . yathä— papraccha påñöam api gadgadikärta-kaëöhaù çuçräva noktam api çünya-manäù sa kiïcit | sasmära na småtam api kñaëam ätma-kåtyaà çrutväham ity upagato’pi na saàviveda ||132|| (abhinandasya räma-carite 19. 15. 2.

37) pratékäräkaraëäd.rä. 3.17) lajjayä. yathä— anirbhinno gabhératväd antargüòha-ghana-vyathaù | puöa-päka-pratékäço rämasya karuëo rasaù ||143|| (u.1) nétyä. yathä— liìgair mudaù saàvåta-vikriyäs te hradäù prasannä iva güòha-nakräù | vaidarbham ämantrya yayus tadéyäà pratyarpya püjäm upadäcchalena ||142|| (ra. yathä— bahiù sarväkära-pravaëa-ramaëéyaà vyavaharan paräbhyüha-sthänäny api tanutaräëi sthagayati | janaà vidvän ekaù sakalam atisandhäya kapaöais taöasthaù svän arthän ghaöayati ca maunaà ca bhajate ||144|| (mälaté-mädhave 1. yathä— cikñep lakñmér niöilän nakhägraiù prasveda-väryätapam äkñipanté | jugopa devo’pi sa romaharñaà jaòäbdhi-vätähati-kaitavena ||145|| (kandarpa-sambhava) sädhvasena.paöä-lagne patyau namayati mukhaà jäta-vinayä haöhäçleñaà väïchaty apaharati gäträëi nibhåtam | na çaknoty äkhyätuà smita-mukha-sakhé-datta-nayanä hriyä tämyaty antaù prathama-parihäse nava-vadhüù ||138|| (amaru.vaà 7. yathä— çrutvä duùçravam adbhutaà ca mithilä-våttäntam antaù-pataccintäpahnava-sävahittha-vadana-tvag-viprakérëa-smitaù | heläkåñöa-surävarodha-ramaëé-sémanta-santänaka- . yathä— udvåttäri-kåtäbhimanyu-nidhana-prodbhüta-tévra-krudhaù pärthasyäkåta-çätrava-pratikåter antaù çucä muhyataù | kérëä bäñpa-kaëaiù patanti dhanuñi vréòä-jaòä dåñöayo hä vatseti giraù sphuranti na punar niryänti kaëöhäd bahiù ||139|| (näräyaëasyeti çärìgadhara-paddhatiù) atha (19) avahitthä— avahitthäkära-guptir jaihmya-präbhava-nétibhiù | 68 lajjä-sädhvasa-däkñiëya-prägalbhyäpajayädibhiù ||140|| anyathä-kathanaà mithyä-dhairyam anyatra vékñaëam | 69 kathä-bhaìgädayo’py asyäm anubhävä bhavanty amé ||141|| jaihmyäd.ca.30) präbhaväd.

mä.29) prägalbhyena.srag-väsojjvala-päëir apy avati mäà vatso na laìkeçvaraù ||146|| (a.rä. yathä— léneva pratibimbiteva likhitevotkérëarüpeva ca pratyupteva ca vajra-lepa-ghaöiteväntar-nikhäteva ca | sä naç cetasi kéliteva viçikhaiç ceto-bhuvaù païcabhiç cintä-santati-tantu-jäla-niviòa-syüteva lagnä priyä ||151|| (mä. 4.15] 12 This verse appeared previously after kärikä 2. yathä— ramyäëi vékñya madhuräàç ca niçamya çabdän paryutsuko bhavati yat sukhito’pi jantuù | tac cetasä smarati nünam abodha-pürvaà bhäva-sthiräëi jananäntara-sauhådäni ||150|| (çak. 18) atha (20) småtiù— svästhya-cintä-dåòhäbhyäsa-sadåçälokanädibhiù | 70 småtiù pürvänubhütärtha-pratétis tatra vikriyäù | kampanodvahane mürdhno bhrü-vikñepädayo’pi ca ||149|| 71 svästhyena.56a.rä. yathä— ärakta-räjibhir iyaà kusumair nava-kandalé salila-garbhaiù | kopäd antar-bäñpe smarayati mäà locane tasyäù ||153|| [vikramorvaçéya 4. yathä— tvayy ardhäsana-bhäji kià nara-gaëodgétair bhavad-vikramair antaù-sambhåta-matsaro’pi bhagavän äkära-guptau kåté | unmélad-bhavadéya-dakñiëa-bhujä-romäïca-viddhoccaradbäñpair eva vilocanair abhinayaty änandam äkhaëòalaù ||147|| (a.10) dåòhäbhyäsena. 1.8) däkñiëyäd. yathä— tad vaktraà nayane ca te smita-sudhä-mugdhaà ca tad väcikaà sä veëé sa bhuja-kramo’tisaralo lélälasä sä gatiù | tanvé seti ca seti seti satataà tad-dhyäna-baddhätmano nidrä no na ratir na cäpi viratiù çünyaà mano vartate ||152|| (rasa-kalikä. 32)12 sadåçälokanena. yathä— ekaträsana-saìgatiù parihåtä pratyudgamäd düratas tämbülänayana-cchalena rabhasäçleño’pi saàvighnitaù | äläpo’pi na miçritaù parijanaà vyäpärayanty äntikekäntaà pratyupacärataç caturayä kopaù kåtärthékåtaù ||148|| (amaru.2) cintayä. 5. 5. .

2.saà.ksepaëädayaù ||154|| sandeha-pratyayanäd. yathä— gamanam alasaà çünyä dåñöiù çaréram asauñöhavaà çvasitam adhikaà kià nv etat syät kim anyad ato’tha vä | bhramati bhuvane kandarpäjïä vikäri ca yauvanaà lalita-madhuräs te te bhäväù kñipanti ca dhératäm ||156|| atra mädhava-gatäà cintäm upalabhya kim atra käraëam iti vimåçatä makarandena manmatha-nibandhana eväyaà bhäva iti satya-nirëayänto vitarkaù | atha (22) cintä— iñöa-vastv-aparipräpter aiçvarya-bhraàçanädibhiù | 73 cintä dhyänätmikä tasyäm anubhävä bhavanty amé | kärçyädhomukhya-santäpa-niùçväsocchrvasanädayaù ||157|| 74 iñöa-vastv-aläbhena. yathä— aìkaà ke’pi çaçaìkire jala-nidheù paìkaà pare menire säraìgaà katicic ca saàjagadire bhümeç ca bimbaà pare | indau yad dalitendra-néla-çakala-çyämaà darédåçyate tan manye ravi-bhétam andha-tamasaà kukñi-stham älakñyate ||155|| vimarço vicäraù | tena.atha (21) vitarkaù— üho vitarkaù sandeha-vimarña-pratyayädibhiù | janito nirëayäntaù syäd asatyaù satya eva vä | 72 tatränubhäväù syur amé bhrü-çiraù. yathä— yamo’pi vilikhan bhümià daëòenästamita-tviñä | kurute’sminn amoghe’pi nirväëäläta-läghavam ||159|| [ku.27] atha (23) matiù— nänä-çästräratha-mathanäd artha-nirdhäraëaà matiù | tatra ceñöäs tu kartavya-karaëaà saàçaya-chidä | 75 çiñyopadeça-bhrü-kñepäv ühäpohädayo’pi ca ||160|| yathä— daçaratha-kule sambhütaà mäm aväpya dhanurdharaà dinakara-kuläskandé ko’yaà kalaìka-naväìkuraù | iti na vanitäm etäà hantuà mano vicikitsate . yathä— ési-baliäbaëaä se küëita-pakkhaàtatäraa tthimiä | diööhé kapola-pälé ëihiä kara-pallave mano suëëaà ||158|| [éñad-valitävanatä’syäù küëita-pakñmanta-tärakä stimitä | dåñöiù kapola-pälé nihitä kara-pallave manaù çünyam ||] aiçvarya-näçena.

yathä— tiñöhan bhäti pituù puro bhuvi yathä siàhäsane kià tathä yat saàvähayataù sukhaà hi caraëau tätasya kià räjyataù | kià bhukte bhuvana-traye dhåtir asau bhuktojjhite yä guror äyäsaù khalu räjyam ujjhita-guros taträsti kaçcid guëaù ||166|| (nägänanda 1. 2.7) nänärtha-siddhyä.yad adhikaraëaà dharma-sthéyaà tavaiva vacäàsi naù ||161|| (a.vaà.ça.rä. 55) vijïänäd.62) atha (24) dhåtiù— jïäna-vijïäna-gurvädi-bhakti-nänärtha-siddhibhiù | 76 lajjädibhiç ca cittasya naispåhyaà dhåtir ucyate ||162|| atränubhävä vijïeyäù präptärthänubhavas tathä | 77 apräptätéta-nañöärthän abhisaìkñobhaëädayaù ||163|| jïänät. yathä— krodhändhaiù sakalaà hataà ripu-kulaà païcäkñatäs te vayaà päïcälyä mama durnayopajanitas térëo nikärärëavaù | tvaà devaù puruñottamaù sukåtinaà mäm ädåto bhäñase kià nämänyad ataù paraà bhagavato yäce prasannäd aham ||167|| (veëé-saàhäraù 6. yathä— asty adyäpi catuù-samudra-parikhä-paryantam urvé-talaà vartante’pi ca tatra tatra rasikä goñöhéñu saktä nåpäù | ekas tatra nirädaro bhavati ced anyo bhavet sädaro väg-devé vadanämbuje vasati cet ko näma déno janaù ||165|| guru-bhaktyä.17) . yathä— niväta-padma-stimitena cakñuñä nåpasya käntaà pibataù sutänanam | mahodadheù püra ivendu-darçanäd guruù praharñaù prababhüva nätmani ||170|| (ra. 3.45) atha (25) harñaù— manorathasya läbhena siddhyä yogyasya vastunaù | 78 mitra-saìgama-devädi-prasädädeç ca kalpitaù ||168|| manaù-prasädo harñaù syäd atra neträsya-phullatä | 79 priyäbhäñaëam äçleñaù pulakänäà prarohaëam | svedodgamaç ca hastena hasta-sampéòanädayaù ||169|| 80 manorathasya läbhena. yathä— açnémahi vayaà bhikñäm äçäväso vasémahi | çayémahi mahé-påñöhe kurvémahi kim éçvaraiù ||164|| (vai.

yathä— tasyäù prasannendu-mukhaù prasädaà gurur nåpäëäà gurave nivedya | praharña-cihnänumitaà priyäyai çaçaàsa väcä punaruktayeva ||174|| (ra.68) ädi-çabdäd guru-räja-prasädädayaù | guru-prasädäd.16) mitra-saìgamaù püjyädi-saìgamädénäm apy upalakñaëam | püjya-saìgamena. yathä— sa rägavän aruëa-talena päëinä pulomajä-pada-tala-yävakair iva | harià hariù stanita-gabhéra-heñitaà mukhe nirämiña-kaöhine mamärja tam ||171|| atra uccaiùçravaso läbhena devendrasya harñaù | mitra-saìgamäd. yathä— prétir asya dadato’bhavat tathä yena tat-priya-cikérñavo nåpäù | sparçitair adhikam ägaman mudaà nädhiveçma-nihitair upäyanaiù ||176|| (çi. yathä— yugänta-käla-pratisaàhåtätmano jaganti yasyäà savikäsam äsata | tanau mamus tatra na kaöabha-dviñas tapadhanäbhyägama-sambhavä mudaù ||173|| (çi. 1. 2. yathä— asmad-gotra-mahattaraù kratu-bhujäm adyäyam ädyo ravir yajväno vayam adya te bhagavaté bhür adya räjanvaté | adya svaà bahu manyate sahacarair asmäbhir äkhaëòalo yenaitävad arundhaté-patir api svenänugåhëäti naù ||175|| (a.18) räja-prasädäd.yogya-vastu-siddhyä.va.vaà. 14.va. yathä— ibha-kumbha-tuìga-kaöhinetaretarastana-bhära-düra-viniväritodaräù | pariphulla-gaëòa-phalakäù parasparaà parirebhire kukura-kaurava-striyaù ||172|| (mäghe 13.47) atha (26) autsukyam— käläkñamatvam autsukyam iñöa-vastu-viyogataù | tad-darçanäd ramya-vastu-didåkñädeç ca tat-kriyäù ||177|| 81 tvaränavasthitiù çayyä-sthitir uttäna-cintane | çaréra-gauravaà nidrä-tandrä-niùçvasitädayaù ||178|| 82 .rä. 1.23) deva-prasädäd.

yathä— praëayi-sakhé-saléla-parihäsa-rasädhigatair lalita-çiréña-puñpa-hananair api tämyati yat | vapuñi vadhäya tatra tava çastram upakñipataù patatu çarasy akäëòayam adaëòaà ivaiña bhujaù ||183|| (mä.mä.11) .tatra iñöa-vastu-viyogät— saàkñipyante kñana iva kathaà dérgha-yämä triyämä sarvävasthäsv ahar api kathaà manda-mandätapaà syät | itthaà cetaç caöula-nayane durlabha-prärthanaà me gäòhoñmäbhiù kåtam açaraëaà tvad-viyoga-vyathäbhiù ||179|| [me. yathä— ajïäta-pürvä dviñatäm avajïäà vijïäpayantaà pratiruñöa-cetäù | äjïä-haraà präjïa-vinindya-karmä yajïäçi-vairé gadayä jaghäna ||184|| cauryäbhigrahaëäd. yathä— kåtävaçeñeëa savibhrameëa niñkélitenädhvani püritena | prasädhanenäcyuta-darçanäya pura-striyaù çiçriyire gaväkñän ||180|| atha (27) augryam— aparädhävamänäbhyäà cauryääbhigrahaëädibhiù | asat-praläpanädyaiç ca kåtaà caëòatvam ugratä ||181|| 83 kriyäs taträsya-nayana-rägo bandhana-täòane | çirasaù kampanaà kheda-vadha-nirbhartsanädayaù ||182|| 84 aparädhäd.rä. 2. yathä— bhuja-viöapa-madena vyartham andhambhaviñëur dhig apasarasi cauraàkäram äkruçyamänaù | tvad-urasi vidadhätu sväm avaskära-kelià kuöila-karaja-koöi-krüra-karmä jaöäyuù ||185|| (a.31) atra mälaté-nikära-rüpäparädhäd mädhavasyaugryam | avamänäò.dü. 5. 5.48] tatra iñöa-vastu-darçanät— äyäte dayite manoratha-çatair nétvä kathaïcid dinaà gatvä väsa-gåhaà jaòe parijane dérghäà kathäà kurvati | dañöäsméty abhidhäya satvara-padaà vyädhüya cénäàçukaà tanvaìgyä rati-kätareëa manasä nétaù pradépaù çamam ||179|| [amaru 77] ramya-didåkñayä.

4) yathä vä— guëädhäre gaure yaçasi paripürëe vilasati pratäpe cämiträn dahati tava siàha-kñitipate | navaiva draväëéty akathayad aho müòhatama-dhéç . 2. 11.40) atha (28) amarñaù— adhikñepävamänädyaiù krodho’marña itéryate | tatra sveda-çiraù-kampäv ädhomukhya-vicintane | 85 upäyänveñaëotsäha-vyavasädayaù kriyäù ||187|| tatra adhikñepäd.47) avamänäd.57) atha (29) asüyä— para-saubhägya-sampatti-vidyä-çauryädi-hetubhiù | 86 guëe’pi doñäropaù syäd asüyä tatra vikriyäù | mukhäpavartanaà garhä bhrü-bhedänädarädayaù ||190|| 87 para-saubhägyena. yathä— katham api na niñiddho duùkhinä bhéruëä vä drupada-tanaya-päëis tena piträ mamädya | tava bhuja-bala-darpädhyäyamänasya vämaù çirasi caraëa eña nyasyate värayainam ||186|| (veëé-saàhära 3. yathä— dhvaàsena hådayaà sadyaù paribhütasya me paraiù | yady amarñaù pratékäraà bhujälambaà na lambhayet ||189|| (ki. 15.ca. yathä— iti bhéñma-bhäñita-vaco’rtham adhigatavatäm iva kñaëät | kñobham agamad atimätram atho çiçupäla-pakña-påthivé-bhåtäà gaëaù ||188|| (çi.asat-praläpäd. yathä— mä garvam udvaha kapola-tale cakästi känta-svahasta-likhitä mama maïjaréti | anyäpi kià na sakhi bhäjanam édåçénäà vairé na ced bhavati vepathur antaräyaù ||191|| (keçaöasyeti subhäñita-ratna-koçe) para-sampattyä.a. yathä— lokopakäriëé lakñméù satäà vimala-cetasäm | tathäpi täà vilokyaiva düyante duñöa-cetasaù ||192|| para-vidyayä.va. yathä— pratyakñädi-prabhä-siddha-viruddhärthäbhidhäyinaù | vedäntä yadi çästräëi bauddhaiù kim aparäddhyate ||193|| (pra.

. 7. yathä— yasmin mahéà çaàsati väëinénäà nidräà vihärärdha-pathe gatänäm | väto’pi näsraàsayad aàçukäni ko lambayed äharaëäya hastam ||201|| (ra.vaà.49) atra sétä-viraheëa rävaëasya vasantädi-viñaya-dveñeëa tat-tad-adhidevatänäà täòanäjïäpanädibhir anubhävaiç cäpalyaà dyotyate | atha (31) nidrä— mada-svabhäva-vyäyäma-niçcintatva-çramädibhiù | 89 mano-nimélanaà nidrä ceñöäs taträsya-gauravam ||199|| äghürëamäna-netratvam aìgänäà parimardanam | 90 niùçväsocchväsane sanna-gätratvaà netra-mélanam | çarérasya ca saìkoco jäòyaà cety evam ädayaù ||200|| 91 madäd.va.21) atha (30) cäpalyam— räga-dveñädibhiç citta-läghavaà cäpalaà bhavet | ceñöäs taträvicäreëa parirambhävalambane | 88 niñkäsanokti-päruñye täòanäjïäpanädayaù ||196|| rägeëa.57) dveñeëa.caturdhä tejo’pi vyabhajata kaëädo munir api ||194|| atra prauòha-kavi-samaya-prasiddha-märgänusäriëo vaktuù parimita-dravya-vädini kaëäde mahaty asüyä müòhatama-dhér iti väg-ärambheëa vyajyate | para-çauryeëa.75) . yathä— stré-mätraà nanu täöakä bhågu-suto rämas tu vipraù çucir märéco måga eva bhéti-bhavanaà välé punar vänaraù | bhoù käkutstha vikatthase kim atha vä véro jitaù kas tvayä dor-darpas tu tathäpi te yadi samaà ko-daëòam äropaya ||195|| (hanuman-näöaka 14. 6. yathä— vijanam iti baläd amuà gåhétvä kñaëam atha vékñya vipakñam antike’nyä | abhipatitu-manä laghutva-bhéter abhavad amuïcati vallabhe’tigurvé ||197|| (çi. yathä— pädäghätaiù surabhir abhitaù satvaraà täòanéyo gäòhämodaà malaya-marutaù çåìkhalädäma datta | kärägäre kñipata tarasä païcamaà räga-räjaà candraà cürëékuruta ca çiläpaööake piñöa-bimbam ||198|| (bäla-rämäyaëa 5.

rä.svabhäväd.24) naiçcintyäd. yathä— uttänäm upadhäya bähulatikäm ekäm apäìgäçrayäm anyäm apy alasäà nidhäya vipuläbhoge nitamba-sthale | névéà kiïcid iva çlathäà vidadhaté niùçväsam unmuïcaté talpotpéòana-tiryag-unnata-kucä nidräti çätodaré ||202|| vyäyämäd. 1. yathä— kevalaà priyatamä-dayälunä jyotiñäm avanatäsu paìktiñu | tena tat-parigåhéta-vakñasä netra-mélana-kutühalaà kåtam ||205|| (ku. yathä— dattendräbhaya-vibhramädbhuta-bhujäsambhära-gambhérayä tvad-våttyä çithilékåtas tribhuvana-träëäya näräyaëaù | antas toña-tuñära-saurabha-maya-çväsäniläpüraëapräëottuìga-bhujaìga-talpam adhunä bhadreëa nidräyate ||204|| (a.rä. yathä— alasa-lulita-mugdhänyadhva-saïjäta-khedäd açithila-parirambhair datta-saàvähanäni | parimådita-måëälé-durbaläny aìgakäni tvam urasi mama kåtvä yatra nidräm aväptä ||203|| (u. yathä— tribhäga-çeñäsu niçäsu ca kñaëaà nimélya netre sahasä vyabudhyata | kva nélakaëöha vrajaséty alakñya-väg . 1.ca. 8.27) çramäd.84) atha (32) suptiù— udreka eva nidräyäù suptiù syät tatra vikriyäù | indriyoparatir netra-mélanaà srasta-gätratä | 92 utsvapnäyitanaiç calya-çväsocchväsädayo’pi ca ||206|| yathä— avyäsurantaù-karuëärasärdrä nisarga-niryan-nigamänta-gandhä | çväsäniläs tväà svapato muräreù çayyä-bhujaìgendra-nipéta-çeñäù ||207|| atha (33) bodhaù— svapna-sparçana-nidhväna-nidrä-sampürëatädibhiù | 93 prabodhaç cetanäväptiç ceñöäs taträkñi-mardanam ||208|| çayyäyä mokñaëaà bähu-vikñepo’ìguli-moöanam | 94 çiraù-kaëòüyanaà cäìga-valanaà caivam ädayaù ||209|| svapnäd.saà.

yathä— äghräya cänanam adhistanam äyatäkñyäù suptaà tadä tvarita-keli-bhuvä çrameëa | präbhätikaù pavana eña saroja-gandhé präbodhayan maëi-gaväkña-samägato mäm ||211|| çabdäd. 5.vaà. adds: anukta-citta-våtténäm uktäntarbhävaù | . 9.vaà. 10.57) sparçanäd. yathä— te ca präpur udanvantaà bubudhe cädi-püruñaù | avyäkñepo bhaviñyantyäù kärya-siddher hi lakñaëam ||213|| (ra.saà.71) nidrä-sampürtyä. yathä— 13 Ed. yathä— uñasi sa gaja-yütha-karëa-tälaiù paöu-paöaha-dhvnaibhir vinéta-nidraù | aramata madhuräëi tatra çåëvan vihaga-viküjita-vandi-maìgaläni ||212|| (ra.6) uttamädhama-madhyeñu sättvikä vyabhicäriëaù | 95 vibhävair anubhävaiç ca varëanéyä yathocitam ||214||13 udvega-sneha-dambherñyä-pramukhäç citta-våttayaù | 96 ukteñv antarbhavantéti na påthaktvena darçitäù ||215|| tathä hi—para-pratäraëa-rüpa-dambhasya jihmatävahitthäyäm antar-bhävaù | citta-dravatälakñaëasya snehasya harñe’ntarbhävaù | sva-viñaya-däna-mänädy-amarñaëa-rüpäyä érñyäyä amarñe’ntarbhävaù | para-viñayäyäs tv asüyäyäm | udvegasya tu nirveda-viñädädiñu yathocitam antarbhäva ity ädi drañöavyam | tathä ca bhäva-prakäçikä-käraù— anye’pi yadi bhäväù syuç citta-våtti-viçeñataù | antarbhävas tu sarveñäà drañöavyo vyabhicäriñu ||216|| iti | vibhäväç cänubhäväç ca te bhavanti parasparam | 97 kärya-käraëa-bhävas tu jïeyaù präyeëa lokataù ||217|| tathä hi—santäpasya dainyaà prati vibhävatvaà glänià pratyanubhävatvaà ca | prahärasya pralaya-mohau prati vibhävatvam augryaà pratyanubhävatvaà ca | viñädasya utpätävegaà pratyanubhävatà stambhaà prati vibhävatvam | vyädher gläni-stambha-pralayädén prati vibhävatvam | svätantryät päratantryäc ca te dvidhä vyabhicäriëaù | 98 para-poñakatäà präptäù paratanträ itéritäù | tad-abhäve svatanträù syur bhävä iti ca te småtäù ||218|| 99 tatra päratantryeëa nirvedo.asatya-kaëöhärpita-bähu-bandhanä ||210|| (ku.

6. 4.ça.rä.mä.cäm udgato bäñpa-püras tat-saìkalpopahita-jaòima-stambham abhyeti gätram | sadyaù svidyann ayam aviratotkampa-loläìgulékaù päëir lekhä-vidhiñu nitaräà vartate kià karomi ||221|| (mä.kuryuù çastra-kathäm amé yadi manor vaàçe manuñyäìkuräù syäc ced brahma-gaëo’yam äkåti-gaëas tatreñyate ced bhavän | samräjäà samidhäà ca sädhakatamaà dhatte chidäkäraëaà dhiì maurvé-kuça-karñaëolbaëa-kiëa-granthir mamäyaà karaù ||219|| (a. yathä— präptäù çriyaù sakala-käma-dudhäs tataù kià nyastaà padaà çirasi vidviñatäà tataù kim | sampäditäù praëayino vibhavais tataù kià kalpaà sthitäs tanubhåtäà tanavas tataù kim ||220|| [vai. 67] ityädi | atra nirvedasyänanyäìgatvät svatantratvam | nanu nirvedasya çänta-rasa-sthäyitvaà kaiçcid uktam | tat katham asya anyarasopakaraëatvam iti ced.44) ity atra nirvedasya krodhäìgatvam | nirvedasya svatantratvaà.67) ity atra viñädasyänanyäìgatvam | evam anyeñäm api svatantratva-paratantratve tatra tatrohanéye | äbhäsatä bhaved eñäm anaucitya-pravartitäm | asatyatväd ayogyatväd anaucityaà dvidhä bhavet | 100 asatyatva-kåtaà tat syäd acetana-gataà tu yat ||223|| . ucyate | sati khalu gräme sémä-sambhävanä | sthäyitvaà näma saàskära-päöavena bhävasya (väsanä-rüpeëa sthitasya käraëa-vaçäd udbodhitasya) muhur muhur navébhävaù | tena nirveda-väsanä-väsitaà bhävaka-cetasi naiñphalyäbhimateñu vibhävädiñu (bhävakänäà prathamaà pravåtter eväsambhavät) tat-sämagré-phala-bhütasya nirvedasyotpattir eva na saìgacchate | kià punaù sthäyitvam | kià ca asati nirveda-sthäyini çänta-rüpo bhävakänäm äsvädaç citra-gata-kadalé-phala-rasäsväda-lampaöänäà räja-çukänäà viveka-sahodaro bhaved iti kåtaà saàrambheëa | viñädasya paratantratvaà.38) atra viñädasya çåìgäräìgatvam | svatantratvaà. yathä— väraà väraà tirayati då. yathä— saïcäriëé dépa-çikheva rätrau yaà yaà vyatéyäya patiàvarä sä | narendra-märgäööa iva prapede vivarëa-bhävaà sa sa bhümi-pälaù ||222|| (ra. 1.vaà.

yathä— atyuttäna-çayälunä kara-yuga-präptopadhäna-çriyä gandhürasya taros tale ghuöa-puöa-dhvänänusandhäyibhiù | dérghaiù çväsa-bharaiù saphütkåti-çatair äsphoöitoñöha-dvayaà tat-pürvaà kåñi-karmaëi çramavatä kñudreëa nidräyate ||227|| utpatti-sandhi-çävalya-çäntayo vyabhicäriëäm | daçäç catasras tatra utpattir bhäva-sambhavaù ||228|| 102 yathä— evaà vädini devarñau pärçve pitur adhomukhé | lélä-kamala-paträëi gaëayämäsa pärvaté ||229|| (ku. yathä— velä-taöe prasüyethä mä bhüù çaìkita-mänasä | mäà jänäti samudro’yaà öiööibhaà sähasa-priyam ||226|| atra yadi samudra-veläyäà prasüye tarhi udvela-kallola-mäläbhir mamäpatyäni håtäni bhaveyur iti çaìkitäyäà nija-gåhiëyäà kaçcit öiööibhaù pakñi-viçeño garväyate | tad ayaà garvo néca-tiryag-gatatväd äbhäso nätéva svadate | néca-naräçrayo.yathä— kas tvaà bhoù. 6. kasmäd idaà. kathayämi daiva-hatakaà mäà viddhi çäkhoöakaà vairägyäd iva vakñi. sädhu viditaà. yathä— ari-vrajänäm anapota-siàhakhaòga-prahärair avani gatänäm | priyä-janäìka-prahitäìgakänäà bhavanti netränta-nimélanäni ||231|| atra näyaka-khaòga-prahära-priyä-janäìga-sparçäbhyäà kalpitayoù pratinäyakeñu mohayoù sandhir netränta-nimélanena vyajyate | . kathyate | vämenätra vaöas tam adhvaga-janaù sarvätmanä sevate na cchäyäpi paropakära-karaëe märga-sthitasyäpi me ||224|| atra våkña-viçeñatväd acetane çäkhoöake citta-vikärasyäsambhavänucito nirvedo’yam äbhäsatvam äpadyate | ayogyatva-kåtaà proktaà néca-tiryaì-naräçrayam ||225|| 101 tatra néca-tiryag-gataà.84) atra lajjäyäù harñasya vä samutpattiù | sarüpam asarüpaà vä bhinna-käraëa-kalpitam | bhäva-dvayaà milati cet sa sandhir iti géyate ||230|| 103 svarüpayoù sandhir.saà.

yathä— çré-siàha-bhüpa-pratinäyakänäà svidyanti gäträny ativepitäni | tat türya-saàvädiñu garjiteñu priyäbhir älambita-kandharäëäm ||232|| atra garjiteñu näyaka-saànäha-niùsäëa-çaìkayäìkuritasya pratinäyakänäà träsasya priyäliìgana-taraìgitasya ca harñasya sveda-vepathu-sädåçya-kalpita-saàçleñaù sandhiù | atyärüòhasya bhävasya vilayaù çäntir ucyate ||233|| 104ab yathä— çuddhäntasya nivärito’py anunayair niùçaìkam aìkürito våddhämätya-hitopadeça-vacanai ruddho’pi våddhià gataù | mänodreka-taruù pratikñiti-bhujäm ämülam unmülyate vähinyäm anapota-siàha-nåpater älokitäyäm api ||234|| atra hitopadeçänädarädhirüòhasya pratinäyaka-gatasya garvasya çäntir ämülam unmülyata iti väg-ärambheëa vyajyate | çavalatvaà tu bhävänäà saàmardaù syät parasparam ||235|| 104 yathä— ko vä jeñyati soma-vaàça-tilakän asmän raëa-präìgaëe hantäsmäsu paräìmukho hata-vidhiù kià durgam adhyäsmahe | asmat-pürva-nåpän asau nihatavän dérghän dhig asmad-bhujän kià väkyair anapota-siàha-nåpateù sevaiva kåtyaà param ||236|| atra garva-viñädäsüyä-cintä-småty-amarña-nirveda-maténäà saàmardo bhäva-çävalyam ity ucyate | dig-antaräla-saïcära-kértinä siàha-bhübhujä | evaà saïcäriëaù sarve sa-prapaïcaà nirüpitäù ||237|| 105 iti saïcäri-bhäväù | atha sthäyinaù— sajätéyair vijätéyair bhävair ye tv atiraskåtäù | kñräbdhivan nayanty anyän svätmatvaà sthäyino hi te ||238|| 106 bharatena ca te kathitä rati-häsotsäha-vismaya-krodhäù | çoko’tha jugupsä bhayam ity añöau lakñma vakñyate teñäm ||239|| 107 .asarüpayoù sandhir.

ca.39) atra mädhavasya vilcana-candrikä-nayana-mahotsavädy-abhimänena itara-ramaëéya-vastunaiùspåhyeëa ca mälatyäà ratiù | upamayä. 9.67) .tatra ratiù— yünor anyonya-viñayä sthäyinécchä ratir bhavet | nisargeëäbhiyogena saàsargeëäbhimänataù ||240|| 108 upamädhyätma-viñayair eñä syät tatra vikriyäù | kaöäkña-päta-bhrü-kñepa-priya-väg-ädayo matäù ||241|| 109 tatra nisargeëa ratir.82) atra rüpädi-dåñöa-käraëa-nirapekñä pärvatyäù ratir janmäntara-väsanä-rüpä nisargäd eva bhavati | abhiyogo’bhiniveçaù | tad-eka-paratvam iti yävat | tena. 1. 5.vaà. yathä— jagati jayinas te te bhävä navendu-kalädayaù prakåti-madhuräù santy evänye mano madayanti ye | mama tu yad iyaà yätä loke vilocana-candrikä nayana-viñayaà janmany ekaù sa eva mahotsavaù ||245|| (mä.21) atra deva-yajana-janakädi-sambandha-gauraveëa sétäyäà rämasya ratiù | atha abhimäëaù | idam eva mama priyaà nänyad ity abhipräyo’bhimänaù | tena.saà. yathä— alaà vivädena yathä çrutas tvayä tathävidhas tävad açeñam astu saù | mamätra bhävaika-rasaà manaù sthitaà na käma-våttir vacanéyam ékñate ||242|| (ku. 4. yathä— tan me manaù kñipati yat sarasa-prahäram älokya mäm agaëita-skhalad-uttaréyä | trastaika-häyana-kuraìga-vilola-dåñöiù säçliñöavaty amåta-saàvalitair iväìgaiù ||243|| (mä.mä. 1.mä.8) atrottaréya-skhalanädi-sücitena madayantikä-premäbhiyogena makarandasya tatra ratir utpadyate | saàsargeëa.vé. yathä— api turaga-samépäd utpatantaà mayüraà na sa rucira-kaläpaà bäëa-lakñyécakära | sapadi gata-manaskaç citra-mälyänukérëe rati-vigalita-bandhe keça-päçe priyäyäù ||246|| (ra. yathä— utpattir deva-yajanäd brahma-vädé nåpaù pitä | suprasannojjvalä mürtir asyäà snehaà karoti me ||244|| (ma.

yathä mamaiva— unmélan-nava-mälaté-parimala-nyakkära-baddha-vratair .67) atra yadyapi sambhogät präg-ajïätasyädhara-rasasya rasaà prati vibhävatä na saìgacchate. 5. yathä mamaiva— sakhi me niyati-hatäyäs tad-darçanam astu vä mä vä | punar api sa veëu-nädo yadi karëa-pathe patet tad evälam ||248|| atra präg-adåñöe’pi kåñëe veëu-nädena kämavallyä ratiù | sparçena. yathä— yad ayaà ratha-saìkñobhäd aàsenäàso rathäìga-suçroëyäù | spåñöaù saroma-vikriyam aìkuritaà manobhaveneva ||249|| (vi. tathäpi prasiddehù sambhävitasya rasasyaiva vibhävatvaà bimba-phalädharoñöha iti padena vyajyate | athavä samäsvädita-däkñäyaëé-bimbädharasya parameçvarasya tad-rasenaiva jananäntara-saìgatäyäm api tasyäà ratiù | gandhena.saà.31) atra duñyantasya nija-citta-santäpa-pratyayena çäpa-vismåtäyäm api çakuntaläyäà ratiù | viñayäù çabdädayaù | tatra çabdena. 1. yathä— kämaà pratyädiñöäà smarämi na parigrahaà munes tanayän | balavat tu düyamänaà pratyäyayatéva me hådayam ||247|| (çaku. 3.u.11) rüpeëa. yathä— haras tu kiïcit parilupta-dhairyaç candrodayärambha ivämburäçiù | umä-mukhe bimba-phalädharoñöhe vyäpärayämäsa vilocanäni ||251|| (ku.atra mågayäntaritäpi daçarathasya priyä-viñayä ratis tadéya-keça-kaläpa-sadåça-keki-kaläpadarçanenotpadyate | adhyätmaà svätma-prämäëya-mätram | tena. yathä— ayaà rämo näyaà sa tu janaka-dharmaà dalitavän ayaà kämo näyaà sa tu madhumadämodita-manäù | sakhi jïätaà so’yaà yuvati-nayanotpädana-phalaà nidänaà bhägyänäà jayati khalu siàha-kñitipatiù ||250|| atra rämädi-smaraëa-hetunä näyaka-rüpätiçayena kasyäçcid ratiù | rasena.

älolair ali-maëòalaiù pratipadaà pratyäçam äsevitaù | aìgänäm abhijäta-campaka-rucäm asyä mågäkñyä sphurannämodo’yam adåñöa-pürva-mahimä badhnäti me mänasam ||252|| atra paräçara-muni-prasädena labdhena divyena satyavaté-çaréra-saurabheëa çantanos tasyäà ratiù | bhojas tu samprayogeëa ratim anyäm udäharat ||253|| 110a yathä— unnamayya sakaca-graham oñöhaà cumbati priyatame haöha-våttyä | huà huà muïca ma ma meti ca mandaà jalpitaà jayati bäla-vadhünäm ||254|| (vijjikäyä idam iti subhäñitävaliù) väkåtaà ca tenaiva | atra tarjanärthamokñaëärtha-väraëärthäëäà mandaà maëdaà prayogän mänavatyäù samprayoge raty-utpattiù pratéyata iti | samprayogasya çabdädiñv antarbhävän na tan-matam ||255|| 110 tathä hi—uktodäharaëe mänavaté-jalpitasya çabda-rüpatvam eva | tathä ca— äarapasärioööhaà aghaòiaëäsaà acuàbiaëiòäkaà | baëëaghialippamuhie tée paricumbaëaà bharimo ||256|| (gäthä 1.22) [ädara-prasäritoñöham aghaöita-näsam acumbita-niöilam | varëa-ghåta-lipta-mukhyäs tasyäù paricumbanaà smarämaù ||] ity ädiñu cumbanädénäm api sparçeñv antar-bhävaù | [atha raty-avasthäù] aìkura-pallava-kalikä-praspunaphalabhoga-bhäg iyaà kramaçaù | premä mänaù praëayaù sneho rägo’nurägaç ca ||257|| 111 atha premä— sa premä bheda-rahitaà yünor yad bhäva-bandhanaà ||258|| 112a yathä— rathäìga-nämnor iva bhäva-bandhanaà babhüva yat prema parasparäçrayam | vibhaktam apy eka-sutena tat tayoù parasparasyopari paryacéyata ||259|| (raghu. 3.24) atra bheda-käraëe suta-snehe saty api sudakñiëä-dilépayo rater aparihäëena bheda-rahitatvam | .

8.57)] atha praëayaù— bähyäntaropacärair yat prema-mänopakalpitaiù | 113 badhnäti bhäva-viçrambhaà so’yaà praëaya ucyate ||262|| yathä— pratiçrutaà dyüta-paëaà sakhébhyo vivakñati preyasi kuïcita-bhrüù | kaëöhaà karäbhyäm avalambya tasya mukhaà pidhatte svakapolakena ||263|| atra bhäva-bandhanäparädha-kauöilyayor anuvåttau kaëöhälambanädinopacäreëa visrambhaù | [keñucit lipiñu idam udäharaëam atra dåçyate— käïcyä gäòhatarävaruddha-vasana-präntä kim-arthaà punar mugdhäkñé svapitéti tat-parijanaà svairaà priye påcchati | mätaù svaptum apéha värayati mäm ity ähita-krodhayä .[keñucit lipiñu idam udäharaëam atra dåçyate— cira-virahiëor utkaëöhärti-çlathékåta-gätrayor navam iva jagaj jätaà bhüyaç ciräd abhinandatoù | katham api dine dérghe yäte niçäm adhirüòhayoù prasarati kathä bahvé yünor yathä na tathä ratiù || (amaru. 39)] atha mänaù— yat tu premänubandhena svätantryäd dhådayaìgamam | 112 bahnäti bhäva-kauöilyaà so’yaà mäna itéryate ||260|| yathä— vyapohituà locanato mukhänilair apärayantaà kila puñpajaà rajaù | payodhareëorasi käcid unmanäù priyaà jaghänonnata-pévara-stané ||261|| (kiräöa 8.saà.19) aträparädha-sambhävanäyäm api prema-kalpita-svätantryeëa avajïä-rüpaà citta-kauöilyam | [keñucit lipiñu idam udäharaëam atra dåçyate— muïca kopam animitta-locane sandhyayä praëamito’smi nänyathä | kià na vetsi sahadharma-cäriëaà cakraväka-sama-våttim ätmanaù || (ku.

yathä kandarpa-sambhave— ubhe tadäném ubhayos tu citte kaduñëa-niùçväsa-cariñëukena | ekékariñyann anuräga-çilpé rägoñmaëaiva dravatäm anaiñét ||265|| atra lakñmé-näräyaëayor anyonya-darçanenäntaù-karaëa-dravébhävaù | sparçanena. 2. yathä— gäòhäliìgana-vämanékåta-kuca-prodbhinna-romodgamä sändra-sneha-rasätireka-vigalat-çréman-nitambämbarä | mä mä mänada mäti mäm alam iti kñämäkñarolläpiné suptä kià nu måtä nu kià manasi me lénä vilénä nu kim ||266|| (amaru 36) sa tredhä kathyate prauòha-madhya-manda-vibhedataù | 115 praväsädibhir ajïäta-citta-våttau priye jane | itara-kleça-käré yaù sa prauòhaù sneha ucyate ||267|| 116 yathä— etasmän mäà kuçalinam abhijïäna-dänäd viditvä mä kaulénäd asita-nayane mayy aviçväsiné bhüù | snehän ähuù kim api virahe dhvaàsinas te tv abhogäd iñöe vastuny upacita-rasäù prema-räçé bhavanti ||268|| [me.paryasya svapana-cchalena çayane datto’vakäças tayä || (amaru. 3.dü. 18)] atha snehaù— viçrambhe paramäà käñöhäm ärüòhe darçanädibhiù | 114 yatra dravaty antaraìgaà sa sneha iti kathyate ||264|| darçanena.19) atra sägarikänubhaväpekñayä räja-sneho väsavadattäyäà madhyamaù | .52] atra proñite yakñe sneha-janitayä tad-anyäsaìga-çaìkayä janitaù priyä-kleçaù mayy aviçväsiné mä bhür iti pratyäçväsanena vyajyate | atha madhyamaù— itaränubhaväpekñäà sahate yaù sa madhyamaù ||269|| 117a yathä— kià devyäù kåta-dérgha-roña-muñita-snigdha-smitaà tan-mukhaà kià vä sägarikäà kramoddhata-ruñä santarjyamänäà tathä | baddhvä nétam ito vasantakam ahaà kià cintayämy adya bhoù sarväkära-kåta-vyathaù kñaëam api präpnomi no nirvåtim ||270|| (ratnä.

atha mandaù— dvayor ekasya mänädau tad anyasya karoti yaù | 117 naivopekñäà na cäpekñäà sa sneho manda ucyate ||270|| yathä— manye priyähåtamanäs tasyäù praëipäta-laìghanaà seväm | evaà hi praëayavaté sä çakyam upekñituà kupitä ||271|| (mä.a.mi. 3.23) atra kupitäyäm irävatyäm upekñäpekñäbhävasya kathanena räjïaù snehas tad-viñayo mandaù | ädi-çabdäd atiparicayädayaù | yathä— yaù kaumära-haraù sa eva hi varas tä eva caitra-kñapäs te conmélita-mälaté-surabhayaù prauòhäù kadambäniläù sä caiväsmi tathäpi tatra surata-vyäpära-lélä-vidhau revä-rodhasi vetasé-taru-tale cetaù samutkaëöhate ||272|| atra kasyäçcit svairiëyä gåhiëétva-paricayena pati-daçäà präpte’pi järe upekñäpekñayor abhäva-kathanän mandaù snehaù | atha rägaù— duùkham apy adhikaà citte sukhatvenaiva rajyate | 118 yena sneha-prakarñeëa sa räga iti géyate ||273|| kusumbha-nélé-maïjiñöha-räga-bhedena sa tridhä | 119 kusumbha-rägaù sa jïeyo yaç citte rajyati kñaëät | atiprakäçamäno’pi kñaëäd eva vinaçyati ||274|| 120 yathä— bahu-ballahassa jä hoi ballahä kahabi païjadi ahäià | sä kià chaööhaà maggaé katto miööhaà a bahuaà a ||275|| (gäthä 1.72) [bahu-vallabhasya yä bhavati vallabhä katham api païca-divasäni | sä kià ñañöhaà mågayate kuto måñöaà ca bahukaà ca ||] nélé-rägas tu yaù sakto näpaiti na ca dépyate ||276|| 121a yathä— yadaiva pürve janane çaréraà sä dakña-roñät sudaté sasarja | tadä-prabhåty eva vimukta-saìgaù patiù paçünäm aparigraho’bhüt ||277|| (ku.saà. 3.53) atra paçupati-citta-rägaù saté-saìgamäbhäva-niçcayenäpi näpaiti | viñayäbhävän na prakäçate ca | acireëaiva saàsaktaç ciräd api na naçyati | 121

atéva çobhate yo’sau mäïjiñöho räga ucyate ||278|| yathä— advaitaà sukha-duùkhayor anugataà sarväsv avasthäsu yad viçrämo hådayasya yatra jarasä yasminn ahäryo rasaù | kälenävaraëätyayät pariëate yat sneha-säre sthitaà bhadraà tasya sumänuñasya katham apy ekaà hi tat präpyate ||279|| (u.rä.ca. 1.38) räga eva svayaà vedya-daçä-präptyä prakäçitaù | 122 yävad-äçraya-våttiç ced anuräga itéritaù ||279|| yathä mamaiva— açränta-kaëöhakodgamam anavarata-svedam aviratotkampam | aniça-mukulitäpäìgaà mithunaà kalayämi tad-avinäbhütam ||280|| atra pärvaté-parameçvarayo ratiù çaréraikya-sambandhena yävad-äçraya-våttiù anubhüta-sarvarägopaplavatayä sva-saàvedya-daçä-prakäçita-nitya-bhoga-rüpä açränta-romäïcädibhir anubhävair vyajyate | anye prétià rater bhedm ämananti na tan-matam | 123 asamprayoga-viñayä seyaà harñän na bhidyate ||280|| atha häsaù— bhäñaëäkåti-veñäëaà kriyäyäç ca vikärataù | 124 laulyädeç ca parasthänäm eñäm anukåter api ||281|| vikäraç cetaso häsas tatra ceñöäù saméritäù | 125 dåñöer vikäro nämauñöha-kapola-spandanädayaù ||282|| bhäñä-vikäro bhäñaëäsambaddhatvädiù | äkåti-vikåtir ativämana-danturatvädiù | veña-vikäro viruddhälaìkära-kalpanä | kriyä-vikäro vikaöa-gatitvädiù | eñäm udäharaëäni kaiçikyäà çuddha-häsyaje narmaëi nirüpitäni drañöavyäni | laulyäd, yathä— bäleya-taëòula-vilopa-kadarthitäbhir etäbhir agni-çaraëeñu sadharmiëébhiù | uträsahetum api daëòam udasyamänam äghrätum icchati måge munayo hasanti ||283|| (a.rä. 2.20) atra mågäëäà santräsana-yañöi-samäghräëa-laulyena munénäà häsaù | puränukaraëena, yathä— pi pi priya sa sa svayaà mu mu mukhäsavaà dehi me ta ta tyaja du du drutaà bha bha bha bhäjanaà käïcanam | iti skhalita-jalpitaà mada-vaçät kuraìgédåçaù

prage hasita-hetave sahacarébhir adhyaiyata ||284|| (sa.ka.ä.) atha utsähaù— çaktir dhariya-sahäyädyaiù phala-çläghyeñu karmasu | 126 satvarä mänasé våttir utsähas tatra vikriyäù ||285|| kälädyavekñaëaà dhairyaà väg-ärambhädayo’pi ca | 127 sahajähärya-bhedena sa dvidhä paribhäñyate ||286|| çaktyä sahajotsäho, yathä— atho mahendraà girim äruroha väräà nidhià laìghayituà hanümän | vämetaräkñi-sphuraëena jäna kara-sthitäà räghava-kärya-siddhim ||287|| sa eva dhairyeëa, yathä— çaktyä vakñasi magnayä saha mayä müòhe plavaìgädhipe nidräëeñu ca vidravatsu kapiñu präptävakäçe dviñi | mä bhaiñteti nirundhataù kapi-bhaöänasyorjitätma-sthiteù saumitrer adhiyuddha-bhümi gaditä väcas tvayä na çrutäù ||288|| atra rävaëa-çakti-prahäreëa kñéëa-çakter api lakñmaëasya dhairya-janitotsähaù kapibhaöäçväsanädibhir vyajyate | sahäyena sahajotsäho, yathä— sa gupta-müla-prayatnaù çuddha-pärñëir ayänvitaù | ñaò-vidhaà balam ädäya pratasthe vijigéñayä ||289|| (ra.vaà. 4.26) çaktyähäryotsäho, yathä— hastälambitam akña-sütra-valayaà karëävataàsékåtaà srastaà bhrü-yugam unnamayya racitaà yajïopavétena ca | saànaddhä jaghane ca valkala-paöé päëiç ca dhatte dhanur dåñöaà bho janakasya yogina idaà däntaà viraktaà manaù ||290|| (bä.rä. 1.53) dhairya-sahäyäbhyäm ähäryo, yathä— tava prasädät kusumäyudho’pi sahäyam ekaà madhum eva labdhvä | kuryäà harasyäpi pinäka-päëer dhairya-cyutià ke mama dhanvino’nye ||291|| (ku.saà. 3.10) atra svabhäva-çakti-rahitasya manmathasya indra-protsähana-janitena dhairyeëa vasantasahäyena cähåtotsäho dhairya-cyuti-cikérñä-kathanäd abhivyajyate | atha vismayaù—

lokottara-padärthänäà tat-pürva-lokanädibhiù | 128 vistäraç cetaso yas tu vismayaù sa nigadyate | kriyäs taträkñi-vistära-sädhükti-pulakädayaù ||292|| 129 yathä— çilä kampaà dhatte çiva çiva viyuìkte kaöhinatäm aho närécchäyäm ayati vanitäbhüyam ayate | vadaty evaà räme vivalita-mukhé balkalam uraùsthale kåtvä baddhvä kaca-bharam udasthäd åñi-vadhüù ||293|| atha krodhaù— vadhävajïädibhiç citta-jvalanaà krodha éritaù | eña tridhä bhavet kordha-kopa-roña-prabhedataù ||294|| 130 vadha-cchedädi-paryantaù krodhaù krüra-janäçrayaù | abhyarthanävadhiù präyaù kopo véra-janäçrayaù ||295|| 131 çatru-bhåtya-suhåt-püjyäç catväro viñayäs tayoù | muhur dañöoñöhatä bhugna-bhrukuöé-danta-ghaööanam ||296|| 132 hasta-niñpéòanaà gätra-kampaù çastra-pratékñaëam | sva-bhujävekñaëaà kaëöha-garjädyäù çätrava-krudhi ||297|| 133 vadhena çatru-viñaya-krodho, yathä— kåtam anumataà dåñöaà vä yair idaà guru-pätakaà manuja-paçubhir nirmaryädair bhavadbhir udäyudhaiù | naraka-ripuëä särdhaà teñäà sabhém akiréöinäm ayam aham asåì-medo-mäàsaiù karomi diçäà balim ||298|| (ve.saà. 3.24) avajïayä çatru-viñaya-krodho, yathä— çruti-çikhara-niñadyävadya-mäna-prabhävaà paçupatim avamantuà ceñöate yasya buddhiù | pralaya-çamana-daëòoccaëòam etasya so’haà çirasi caraëam enaà pätayämi tri-väram ||299|| atra parameçvarävajïayä janito dakña-viñayo dadhéci-krodhaù paruña-väg-ärambheëa vyajyate | bhåtya-krodhe tu ceñöäù syus tarjanaà mürdha-dhananam | nirbhartsanaà ca bahudhä muhur nirvarëanädayaù ||300|| 134 yathä véränande— ädhüta-mürdha-daçakaà taraläìulékaà rükñekñaëaà paruña-huìkåti-garbha-kaëöham | paçyan niçäcara-mukhäni tato’vatérëaù saudhät plavaìga-pati-muñöi-hato daçäsyaù ||301||

ca.rä. 5.36) atra lavasya candraketoç ca paraspara-viñayaù kopo bhrü-bhedädibhir vyajyate | bhåtyädi-kopa-tritaye tat-tat-krodhäditäù kriyäù ||308|| 138 atha roñaù— mithaù stré-puàsayor eva roñah stré-gocaraù punaù | pratyayävadhir atra syur vikäräù kuöilekñaëam | 139 adhara-sphuraëäpäìga-räga-niùçvasitädayaù ||309|| yathä véränande— .atra sugréva-sampäte paläyiteñu bhåtyeñu rävaëasya krodho mürdha-dhünanädibhir anubhävair vyajyate | mitra-krodhe vikäräù syur neträntaù-patad-açrutä | tüñëéà dhyänaà ca naiçcalyaà çvasitäni muhur muhuù | 135 maunaà vinamra-mukhatä bhugna-dåñöyädayo’pi ca ||302|| yathä mamaiva— subhadräyäù çrutvä tad-anumatimat tena haraëaà kåtaà kaunteyena kñubhita-manasaù stabdha-vapuñaù | namad-vakträù svänte kim api vilikhanto’tikuöilair apaçyann udbäñpair yadu-patim apäìgair yadu-bhaöäù ||303|| atra subhadrä-haraëänumatyä janitaù kåñëa-viñayo yadünäà krodhaù kuöila-vékñaëädibhir vyajyate | püjya-krodhe tu ceñöäù syuù sva-nindä namra-vaktratä | 136 anuttara-pradänäìga-sveda-gadgadikädayaù ||304|| yathä véränande— räma-praväsa-jananéà jananéà vilokya rükñaà vivakñur api gadgadikäà dadhänaù | namränanaù kuöila-rajyad-apäìga-dåñöir jajväla cetasi paraà bharato mahätmä ||305|| çatru-krodhe tu ceñöäù syur bhäva-garbhita-bhäñaëam | 137 bhrübheda-niöila-sveda-kaöäkñaäruëimädayaù ||306|| yathä— kopena pravidhüta-kuntala-bharaù sarväìgajo vepathuù kiïcit kokanada-cchadena sadåçe netre svayaà rajyataù | dhatte käntim idaà ca vaktram anayor bhaìgena bhéma-bhruvoç candrasyodbhaöa-läïchanasya kamalasyodbhränta-bhåìgasya ca ||307|| (u.

13) atra svapna-våttänta-çravaëa-bhränti-janitasya bhänumaté-viñayakasya suyodhana-roñasya svapna-çeña-çravaëa-janita-pratyaya-kåtä çäntiù diñöyety-ädi-väg-ärambheëa vyajyate | dvedhä nigaditaù stréëäà roñaù puruña-gocaraù | 140 sapatné-hetur ädyaù syäd anyaù syäd anya-hetukaù ||312|| sapatné-hetuko roño vipralambhe prapaïcyate | 141 anya-hetu-kåte tv atra kriyäù puruña-roñavat ||313|| yathä— mayy eva vismaraëa-däruëa-citta-våttau våttaà rahaù-praëayam apratipadyamäne | bhedäd bhruvoù kuöilayor atilohitäkñyä bhagnaà çaräsanam ivätiruñä smarasya ||314|| (çaku. 5. yathä— diñöyärdha-çruta-vipralambha-janita-krodhäd ahaà no gato diñöyä no paruñaà ruñärdha-kathite kiïcin mayä vyähåtam | mäà pratyäyayituà vimüòha-hådayaà diñöyä kathäntaà gatä mithyä-düñita-yänayä virahitaà diñöyä na jätaà jagat ||311|| (ve. 2.saà.bhrü-bhaìga-bhinnam uparaïjita-locanäntam äkampitädharam atiçvasitänubandham | patyur mukhaà kñiti-sutä parilokayanté kärä-vimuktir api kañöatareti mene ||310|| atra rävaëa-kärägära-çaìkayä janitaù sétä-viñayo rämasya roño bhrü-bhaìgädibhir anubhävair vyajyate | pratyayävadhitvaà.23) atra präktana-våttäntäpahnava-janito duñyanta-viñayakaù çakuntalä-roño bhrü-bhaìgädibhir anubhävair vyajyate | atha çokaù— bandhu-vyäpatti-daurgaty-adhana-näçädibhiù kåtaù | 142 citta-kleça-bharaù çokas tatra ceñöä vivarëatä ||315|| bäñpodgamo mukhe çoñaù stambha-niùçvasitädayaù | 143 uttamänam ayaà prauòho vibhävair anya-saàçritaiù ||316|| ätma-sthair atirüòho’pi präyaù çauryeëa çämyati | 144 tatra ceñöä guëäkhyäna-nigüòha-ruditädayaù ||317|| para-gata-vibhävair. yathä— devo rakñatu vaù kilänana-parivyäkérëa-cüòä-bharäà bhartur bhasmani petuñéà karatala-vyämåñöa-pärçva-kñitim | hä präëeçvara hä smareti rudatéà bäspäkuläkñéà ratià dåñövä yasya laläöa-locanam api vyäptäçru nirväpitam ||318|| .

atra rati-gata-çocya-daçä-vilokanena devasya çoko bäñpodgamena vyajyate | ätma-gatair.saà. yathä— nirbhidyanta iväìgakänya-suharair äkranda-saàstambhanaiù kaëöhe garva-niruddha-bäñpa-vigame väcäà gatir gadgadä | dhävaty antara-saàstutän api janän kaëöhe grahétuà manaù käñöhä tasya mamedåçé yadukule kulyaù kathaà jévati ||322||14 atra yadu-kula-dhvaàsanena näradasya çokaù | hetubhiù svagatair eva präyaù stré-nécayor ayam | 146 maraëa-vyavasäyäntas tatra bhü-pariveñöanam | urastäòana-nirbheda-pätoccai rodanädayaù ||323|| 147 atha néca-gato.14) syäd eña måti-paryantaù sva-parasthais tu madhyame | 145 anativyakta-rudita-pramukhäs tatra vikriyäù ||320|| svagatair madhyamasya. yathä karuëä-kandale— nyäyopädhir ayaà yad açru-kaëikä muïcanti bandhu-vyaye rägopädhir ayaà tyajanti viñayän yaj jïätayo dustyajän | präëänäà punar utkramaù kim upadhis tat kena vijïäyate devaà cänakadundubhià daçarathaà cekñväku-vaàçyaà vinä ||321|| atra vasudevasya bandhu-vipattijaù çokaù präëotkramaëena vyajyate | para-gatair. 5. yathä— ayi karëa karëa-subhagäà prayaccha me giram udvamann iva mudaà mayi sthiräm | satatäviyuktam akåtäpriyaà kathaà våñasena-vatsala vihäya yäsi mäm ||319|| (ve. yathä— atha sä punar eva vihvalä vasudhäliìgana-dhüsara-stané | 14 karuëä-kandaläd iti bhäti | . yathä karuëä-kandale— kacair ardha-cchinnaiù kara-nihita-raktaiù kuca-taöair nakhotkåttair gaëòair upala-hati-çérëaiç ca niöilaiù | vidérëair äkrandäd vikala-gaditaiù kaëöha-vivarair manas takñëotyantaù-pura-parijanänäà sthitir iyam ||324|| stré-gato.

saà.17) atra jaìghä-niçcüñaëa-majja-dhärä-pänädi-janitä piçäca-viñayä mädhavasya jugupsä garhaëena ete kuëapa-bhuja ity anena vyajyate | çravaëäd.80) ghora-darçanäd.vaà. 4. yathä— vibhüñaëa-pratyupahära-hastam upasthitaà vékñya viçämpatis tam | sauparëam astraà pratisaïjahära prahveñv anirbandha-ruño hi santaù ||334|| (ra.vilaläpa vikérëa-mürdhajä sama-duùkhäm iva kurvaté sthalém ||325|| [ku. yathä— medo-majjä-çoëitaiù picchile’ntas tvak-pracchanne snäyu-baddhästhi-sandhau | sädhur dehe karma-caëòäla-gehe badhnäty udyat-püti-gandhe ratià kaù ||329|| atra kasyacid vastu-tattva-vicärägama-çravaëa-janitä dehe jugupsä-rüpä nindä vyajyate | ghåëä çuddhä jugupsänyä daça-rüpe nirüpitä | sä heya-çravaëotpanna-jugupsäyä na bhidyate ||330|| 150 atha bhayam— bhayaà tu mantunä ghora-darçana-çravaëädibhiù | cittasyätéva cäïcalyaà tat präyo néca-madhyayoù ||331|| 151 uttamasya tu jäyeta käraëair atilaukikaiù | bhaye tu ceñöä vaivarëyaà stabdhatvaà gätra-kampanam ||332|| 152 paläyanaà parävåtya vékñaëaà svätma-gopanam | äsya-çoñaëam utkroça-çaraëänveñaëädayaù ||333|| 153 mantur aparädhaù | tasmäd. 5. 16. yathä— .mä.4] atha jugupsä— ahådyänäà padärthänäà darçana-çravaëädibhiù | saìkocanaà yan manasah sä jugupsätra vikriyäù ||326|| 148 näsäpidhänaà tvaritä gatir äsya-viküëanam | sarväìga-dhünanaà kutsä muhur niñöhévanädayaù ||327|| 149 ahådya-darçanäd. yathä— niñöäpa-svidyad-asthnaù kvathana-pariëaman medasaù pretakäyän äkåñyäsakta-dhüpän api kuëapa-bhujo bhüyasébhyaç citäbhyaù | utpakva-sraàsi mäàsa-pracalad-ubhayataù sandhi-nirmukta-märäd ete niçcüñya jaìghän alakam udayinér majja-dhäräù pibanti ||328|| (mä.

53] atra varëanéyatayä uttama-rävaëaà prati devendrasya (bhétatva-varëanät) madhyamatvaà (eveti tasya uttamatvaà katham iti) näçaìkanéyam | yataù prakåtir eva käraëaà puàsäm uttamatve | na tu varëanä | varëanäyäù käraëatve priyeëa tasyänaparädha-bädhitäù (mäghe 1. yathä— açaknuvan soòhum adhéra-locanaù sahasra-raçmer iva yasya darçanam | praviçya hemädri-guhä-gåhäntaraà ninäya bibhyad divasäni kauçikaù ||337|| [mägha 1.paräjitaç cola-bhayena päëòyaù paläyamäno diçi dakñiëasyäm | samäkulo värinidhià vigähya setu-cchidaà däçarathià nininda ||335|| atra yuddha-saàrambha-bhémasya colasya darçanät päëòyasya bhayaà paläyanädibhir vyajyate | ghora-çravaëäd.61) ity ädibhiù augryädi-bhäva-kathanam (varëanéyatayä) uttamasya rävaëasya nocitaà syät | tasmäd uttama-prakåter api devendrasya lokätirikta-vara-prabhäva-bhéñaëäd rävaëäd bhayam upapadyate | uttamasyäpi hetuja-bhayänaìgékäre— vidräëe dravya-näthe savitari tarale jäta-çaìke çaçäìke vaikuëöhe kuëöha-garve dravati maghavati klänta-käntau kåtänte | abrahmëyaà bruväëe viyati çata-dhåtäv uddhåtaikägra-haste päyäd vaù käla-küöaà jhaöiti kavalayan lélayä néla-kaëöhaù ||338|| ity atra vidräva-täralyädibhir udghoñitasya dravya-nätha-saviträdi-gata-bhayasya apaläpaù katham abhidheyaù | tad-apaläpe ca käla-küöa-bhakñaëasya sukaratvät tat-käryanirvahaëaika-präëasya nélakaëöha-prabhävotkarñasya kathaà mastakonnamanaà syät | hetujäd itare prokte bhaye soòhala-sünunä | kåtrimaà tüttama-gataà gurv-ädén pratyavästavam ||339|| 154 vibhéñikotthaà bäläder viträsitakam ity ubhe | taträntyam antarbhütaà syäd ghora-çravaëaje bhaye ||340|| 155 bhikñu-bhallüka-corädi-sücanä-kalpitatvataù | ädyaà tu yukti-käkñyäyäà bhaya-kakñyäà na gähate ||341|| 156 gurv-ädi-saànidhau yasmän nécaiù sthity-ädi-sücitam | . yathä— çrutvä niùsäëa-räëaà raëa-bhuvi bhavato mädhava-kñmädhavendra präpya pratyarthi-véräù kula-çikhari-guhäà güòha-gäòhändhakäräm | lénä lüna-pratäpä nija-kaöaka-maëi-çreëikänti-prakarñasrañöäraà nañöa-dhairyäù kamala-bhuvam aho hanta nindanti mandam ||336|| atilaukikät käraëäd uttamasya.

mi. 6.12) ity ädiñu kathaà bhayotpattir iti ced ucyate | bhéñaëäs trividhäù—äkåti-bhéñaëäù kriyäbhéñaëäù mähätmya-bhéñaëäç ceti | taträkåti-bhéñaëäù rakñaù-piçäcädayaù | kriyä-bhéñaëäù vérabhadra-paraçuräma-çärdüla-våkädayaù | mähätmya-bhéñaëä deva-naradevädayaù | tato’tra mähätmya-bhéñaëa-räja-darçanäd bhayaà näöyäcäryasya (hara-dattasya) jäyate | na punaù svabhävät | tad etan niùçaàçayaà kåtam aho duräsado räja-mahimä iti pürva-väkyaà grathnatä tenaiva kälidäseneti sarvaà kalyäëam | bhojenoktäù sthäyino’nye garvaù sneho dhåtir matiù | sthäsnur evoddhata-preyaù çäntodätta-raseñv api | 159 tatra sneho rater bhedas tridhä cecchätma-tat-kåtaù ||346|| tathä hi—idaà khalu tenaiva preyo-rasa-vädinä mahäräjenodähåtam— yad eva rocate mahyaà tad eva kurute priyä | iti vetti na jänäti tat priyaà yat karoti sä ||347|| iti | tenaiva vyäkåtaà ca—vatsala-prakåter dhéra-lalita-näyakasya priyälambana-vibhäväd utpannaù snehaù sthäyi-bhävo viñaya-saundaryädibhir uddépana-vibhävair uddépyamänaù samupajäyamänair mati-dhåti-småty-ädibhir vyabhicäri-bhävair anubhävaiç ca praçaàsädibhiù saàsåjyamäno niñpannaù preyo-rasa iti pratéyate | rati-prétyor api cäyam eva . evam uttama-gataà bhayam iti alaukika-käraëa-prakarñeëäpi kåtakavad eva pratéyata iti kåtakam ity upacaryate | anyathä (tasya västavatve) sväbhävikasya bhayasya däma-darçane’pi samutpatti-prasaìgät | nanu yadi sväbhävikaà bhayaà (uttamasya) na vidyate (tarhi)— dväre niyukta-puruñänumata-praveçaù siàhäsanäntika-careëa sahopasarpan | tejobhir asya vinivärita-dåñöi-pätair väkyäd åte punar iva prativärito’smi ||345|| (mä.71) nanu cätra svabhävajaà kåtakaà ceti dvividhaà bhayaà pratéyate | tasmät tad-virodha iti cet.bhävo vinaya eva syäd atha syän näöake yadi ||342|| 157 avahitthatayä tasya bhayatvaà dürato gatam | ato hetujam evaikaà bhayaà syäd iti niçcayaù ||343|| 158 tathä ca bhäratéye— etat svabhävajaà syät sattva-samutthaà tathaiva kartavyam | punar ebhir eva bhävaiù kåtakaà mådu-ceñöitaiù käryam ||344|| iti | (nä. maivam | bharatädy-abhipräyam ajänatäà pelavokti-mätra-tätparyeëa na çaìkitavyam | tathä hi—yathä loke maïjiñöhädi-dravyaà sahajo raktimä gäòhataraà vyäpnoti | evaà madhyanécayor bhayaà svalpa-käraëa-mätre’pi sahajavad dåçyata iti sahajam ity upacaryate | yathä kåtako läkñä-rasaù prayatna-sajjito’pi käñöhädikam antar na vyäpnoti.a. 1.çä.

ä.293) vyäkåtaà ca—atra mayäpakäraù kåta iti yat te cetasi bhayaà tan mä bhüt | mama khaògaù paräìmukheñu na kadäcid api parahartum utsahata iti sarvathaiva rüòho’haìkäraù pratéyate | so’yaà garva-prakåtir uddhato näma raso niñpadyate iti | na tävad atra garvaù | kià tu pürvam apakartäraà paçcäd bhétaà dviñantam avalokya jätayä sama-ravi-mukhaà na hanmi mä bhaiñér iti väk-sücitayä néce dayayä kasyacid vérasärvabhaumasya çobhä näma pauruña-sättvika-bhävaù pratéyate | yadi vä abhétam api çatruà bhéto yadi tarhi paläyasvety adhikñipatéti garva iti ced astu vä garvaù | tathäpy asatyabhétikalpanä-rüpa-cittädhyavasäya-prakäçana-dväreëa çatru-gata-krodham eva puñëäti | kià ca vimukhäprahära-rüpätma-sambhävanä-rüpa-garvasya asatya-bhéti-kalpanopabåàhaëät poño bhävakänäà vairasyäya.ka.ä.müla-prakåtir iñyate | na tävad asya snehasya ratià prati müla-prakåtitvam | raty-aìkura-daçäyäm asyäsambhavät | sambhogecchä-mätraà hi ratiù | saiva prema-mäna-praëayäkhyäbhis tisåbhiù pürva-daçäbhir utkaöébhütä caturtha-daçäyäà citta-dravé-bhäva-lakñaëa-sneha-rüpatäm äpnoti | tathä ca bhäva-prakäçikäyäm— iyam aìkuritä premëä mänät pallavitä bhavet | sakorakä praëayataù snehät kusumitä bhavet ||348|| iti | ato’sminn udäharaëe snehasya rati-rüpeëaiväsvädyatvaà na påthak sthäyitvena | evaà ca snehasya rati-bhedatva-kathanät preyo-rasasyäpi çåìgäräd apåthaktvam artha-siddham | anye poñä-sahiñëutvän naiva sthäyi-padocitäù ||349|| 160 tathäpi garva-sthäyitvam udähåtam— apakartäham asméti mä te manasi bhüd bhayam | vimukheñu na me khaògaù prahartuà jätu väïchati ||350|| (sa.. kävyädarça 2.ka. na kevalaà svädäbhäväyeti näsminn udäharaëe garvasya sthäyitvam upapadyate | dhåteù sthäyitvam api tenaivodähåtam. tathä hi— sarväù sampattayas tasya santuñöaà yasya mänasam | upänad-güòha-pädasya nanu carmäståtaiva bhüù ||351|| (sa.) iti | vyäkåtaà ca | atra kasyacid upaçänta-prakåter dhéra-çänta-näyakasya arthopagamanamano’nuküla-därädi-sampatter älambana-vibhäva-bhütäyäù samutpanno dhåti-sthäyi-bhävo vastu-tattvälocanädibhir uddépana-vibhävair uddépyamänaù samupajäyamäna-småti-matyädibhir vyabhicäri-bhävair väg-ärambhädibhiç cänubhävair anuñajyamäno niñpannaù çänto rasa iti géyate | anye punar asya çamaà prakåtim ämananti | sa tu dhåter eva viçeño bhaviñyatéti | .

vastutattvälocanädibhir asyäù sthäyitvaà kalpyate iti cet.vé. na | sä hi rävaëa-viñaya-lajjäsüyä-doña-niväraëa-dväreëa kärya-karaëäparäìmukhébhäva-lakñaëa-lokottara-tat-präpti-vyavasäya-rüpä rämotsähaà bhävakäsväda-yogyatayä protsähayati | tad añöäv eva vijïeyäù sthäyino muni-saàmatäù | sthäyino’ñöau trayastriàçac cäriëo’ñöau ca sättvikäù ||353|| 161 evam ekonapaïcäçad bhäväù syur militä ime | evaà hi sthäyino bhävän siàha-bhüpatir abhyadhät ||354|| 162 athaiñäà rasa-rüpatvam ucyate siàha-bhübhujä | vidvan-mänasa-haàsena rasa-bhäva-vivekinä ||355|| 163 ete ca sthäyinaù svaiù svair vibhävair vyabhicäribhiù | sättvikaiç cänubhävaiç ca naöäbhinaya-yogataù ||356|| 164 säkñätkäram ivänétäù präpitäù svädu-rüpatäm | sämäjikänäà manasi prayänti rasa-rüpatäm ||357|| 165 dadhyädi-vyaïjana-dravyaiç ciïcädibhir athauñadhaiù | guòädi-madhura-dravyair yathä-yogaà samanvitaiù ||358|| 166 yadvat päka-viçeñeëa ñäòaväkhyo rasaù paraù | niñpadyate vibhävädyaiù prayogeëa tathä rasaù | 167 so’yam änanda-sambhedo bhävakair anubhüyate ||359|| nanu näyaka-niñöhasya sthäyi-prakarña-lakñaëasya rasasya sämäjikänubhava-yogyatä nopapadyate | anya-bhavasya tasyänyänubhaväyogät iti cet satyam | ko vä näyaka-gataà rasam äcañöe | tathä hi—sa ca näyako dåñöaù çruto’nukåto vä rasasyäçrayatäm älambate | .atra tävad anuküla-dära-siddhi-janitäyäù dhåtes tu rati-paratantratvam äbäla-gopälaprasiddham | nanu.31] iti | vyäkåtaà ca—rämasya udätta-prakåter nisargata eva tattväbhiniveçiné matir nänya-viñaye pravartate | na ca pravåttä uparamati | sä ca séteyaà mama svékära-yogyety evaà-rüpeëa pravåttä rävaëa-prärthanä-lakñmaëa-protsähanäbhyäm uddépyamänä samupajäyamäna-cintävitarka-vréòävahittha-småty-ädibhiù kälocitottaränu-méyamänair viveka-cäturyadhairyaudäryädibhiù saàsåjyamänä udätta-rasa-rüpeëa niñpadyate iti | atra tävat sétä-viñayä ätma-svékära-yogyatva-niçcaya-rüpä rämasya matis tu rater utpattimätra-käraëam eva | tad-aniçcaye rater anaucityät | atra kanyäyäù sädhäraëya-niçcayo matiù | tasyäù sthäyitvam icchäma iti cet. na | naiùspåhyaväsanä-väsite bhävaka-citte vibhävädiñv api naiùsvpåhyonmeñäd dhåter müla-cchedaprasaìgät | artha-sampatti-janitä dhåtis tu agådhnu-lakñaëa-lokottaratva-präpti-vyavasäyarüpam utsäham anusaranté véropakaraëatäm äpnotéti nätra dhåteù sthäyitvam | dhåtisthäyitva-niräkaraëa-saàrambheëaiva nañöas tad-viñayaù çama-sthäyé kutra vä léno na jïäyate | mateù sthäyitvaà tenaivodähåtam | tathä hi— sädhäraëyän nirätaìkaù kanyäm anyo’pi yäcate | kià punar jagatäà jetä prapautraù parameñöhinaù ||352|| [ma.ca. 1.

pratyuta nopayogäyeti prakåtam anusarämaù || . na | naöe rasa-sambhavaù kim anubhävädi-sad-bhävena vibhävädi-sambhavena vä | nädyaù. abhyäsa-päöavädinäpi tat-siddheù | kià ca sämäjikeñu yathocitam anubhäva-sadbhäve’pi tvayä teñäà rasäçrayatänaìgékärät | yadi vibhävena taträpi kim anukärya-mälavikädinä (uta) anukäriëä svakäntädinä vä | nädyaù.nädyaù | säkñäd dåñöa-näyaka-ratyäder vréòä-jugupsädi-pratépa-phalatvena svädäbhävät | na dvitéya-tåtéyau | tayor avidyamänatvät | na hy asati äçraye tad-äçritasyävasthänam upapadyate | nanu bhavatu nämaivam | tathäpi rasasya naöa-gatatve na sämäjikänubhavänupapattir iti cet. anaucityät | näpi dvitéyaù. atra kecana samädadhate— vibhävädi-bhävänäm anapekñita-bähya-sattvänäà çabdopadhänäd eväsädita-sad-bhävänäm anukäryäpekñayä niùsädhäraëänäm api kävye näöye ca abhidhä-paryäyeëa sädhäraëékaraëätmanä bhävanä-vyäpäreëa sva-sambandhitayä vibhävitänäà säkñäd bhävakacetasi viparivartamänänäm älambanatvädy-avirodhäd anaucityädi-viplava-rahitaù sthäyé nirbharänanda-viçränti-svabhävena bhogena bhävakair bhujyate iti | anye tv anyathä samädhänam ähuù | loke pramadädi-käraëädibhiù sthäyy-anumäne abhyäsapäöavavatäà sahådayänäà kävye näöye ca vibhävädi-pada-vyapadeçyaiù (mamaivaite çatror evaite taöasthasyaivaite na mamaivaite na çatror evaite na taöasthasyaivaite iti sambandhaviçeña-svékära-parihära-niyamän adhyavasäyät) sva-sambandhitvena anya-sambandhitvena ca sädhäraëyät pratétair abhivyaktébhüto väsanätmatayä sthitaù sthäyé ratyädiù pänaka-rasanyäyena carvyamäëo lokottara-camatkära-käré paramänandam iva kandalayan rasa-rüpatäm äpnotéti | evaà ca bhukti-vyakti-pakñayor ubhayor api sämäjikänäà rasäçrayatvopapatter anyatarapakña-parigrahägrahäd udäsmahe | präyeëa bhäratéya-matänusäriëäà prakriyä tu (ittham)—loke käraëa-kärya-sahakäritäm upagataiù kävye näöye vä sarasa-sükti-sudhä-mädhuré-dhuréëair yathoktäbhinaya-sametair vä padärthatvena vibhävänubhäva-saïcäri-vyapadeçaà präpitaiù näyikä-näyaka-candracandrikä-malayänilädi-bhrü-vikñepa-kaöäkña-päta-sveda-romäïcädi-nirveda-harñädi-rüpair väsanätmakair ätma-sambandhitvenäbhi-matair bhävaiù dharma-kérti-ratänäà ñaò-aìganäöya-samaya-jïänäà nänä-deça-veña-bhäñä-vicakñaëänäà nikhila-kalä-kaläpa-kovidänäà santyakta-matsaräëäà sakala-siddhänta-vedinäà rasa-bhäva-vivecakänäà kävyärtha-nihitacetasäà sämäjikänäà manasi mudrä-muditra-nyäyena viparitvartitäù väsitäç cäbhivardhitäù sthäyino bhäväù (väkyärtha-sthänéyäù) kävyärthatvenäbhimatäù bähyärthävalambanätmakäù santo vikäsa-vistara-kñobha-vikñepätmakatayä vibhinnäù tat-tad-rüpeëa (raty-utsähädirüpeëa sämäjikaiù) äsvädyamänäù paramänanda-rüpatäm äpnuvantéti sakala-sahådayasaàvedana-siddhasya rasasya pramäëäntareëa saàsädhana-pariçramaù çrotå-jana-cittakñobhäya na kevalaà. naöe säkñäd-dåñöa-näyakavad açlélatä-pratéteù | nanu. mälävikädi-vibhäva-viçeñasyänaucityät (sva-vi-)bhävasyäsaànihitatvät (sannihitatve’pi säkñäd-dåñöa-näyakavad açlélatä-pratéteù) ca sämäjikänäm api naöavad eva rasän äçrayatvaà prasajyate iti cet.

yathä— taà vékñya sarvävayavänavadyaà nyavartanänyopagamät kumäré | na hi praphullaà sahakäram etya våkñäntaraà käìkñati ñaö-padälé ||368|| (ra. yathä— lélävadhüta-kamalä kalayanté pakñapätam adhikaà naù | mänasam upaiti keyaà citra-gatä räjahaàséva ||369|| (ratnävalé 2.8) atra citragata-ratnävalé-darçanäd vatsa-räjasya pürvänurägaù | .77) atra haàsa-mukhän nala-guëa-çravaëena damayantyäù pürvänurägaù | pratyakña-citra-svapnädau darçanaà darçanaà matam ||367|| 175 pratyakña-darçanäd.69) citra-darçanena.vaà. 6. yathä— sädhu tvayä tarkitam etad eva svenänalaà yat kila saàçrayiñye | vinämunä svätmani tu prahartuà måñä-giraà tväà nåpatau na kuryäm ||367|| (naiñadhéye 3.añöadhä sa ca çåìgära-häsya-vérädbhutä api | 168 raudraù karuëa-bébhatsau bhayänaka itéritaù ||360|| eñüttaras tu pürvasmät sambhüto viñamät samaù | 169 bahu-vaktavyatä-hetoù sakalählädanäd api ||361|| raseñu tatra çåìgäraù prathamaà lakñyate sphuöam | 170 vibhävair anubhävaiç ca sättvikair vyabhicäribhiù ||362|| nétä sadasya-rasyatvaà ratiù çåìgära ucyate | 171 sa vipralambhaù sambhoga iti dvedhä nigadyate ||363|| ayuktayos taruëayor yo’nurägaù parasparam | 172 abhéñöäliìganädénäm anaväptau prakåñyate ||364|| sa vipralambho vijïeyaù sa caturdhä nigadyate | 173 pürvänuräga-mänau ca praväsa-karuëäv iti ||365|| aträyam arthaù—näyikä-näyakayoù präg-asaìgatayoù saìgata-viyuktayor vä (parasparam anuraktayoù) svocita-vibhävair anubhäviç copajäyamänaù parasparänurägo’nyataränurägo vä sväbhilañitäliìganädénäm anaväptau satyäm utpadyamänair vyabhicäribhir anubhävaiç ca prakåñyamäëo vipralambha-çåìgära ity äkhyäyate | sa ca pürvänurägädi-bhedena cäturvidhyam äpadyate | tatra pürvänurägaù— yat prema saìgamät pürvaà darçana-çravaëädibhiù | 174 pürvänurägaù sa jïeyaù çravaëaà tad-guëa-çrutiù ||366|| çravaëena pürvänurägo.

75) atra janakädy-änukülye’pi daiva-päratantryeëa pärvatyäù pürvänurägaù | mänuña-päratantryeëa. yathä— dullaho pio me tasmià bhava hiaa ëiräsaà ammo apaàgo me paripphurai kià bi vämo | eso so cira-diööho kahaà uëa dakkhidabbo ëäha maà parähéëaà tui parigaëaa satiëhaà ||375|| (mä.mi. yathä— çailätmajäpi pitur ucchiraso’bhiläñaà vyarthaà samarthya lalitaà vapur ätmanaç ca | sakhyoù samakñam iti cädhika-jäta-lajjä çünyä jagäma bhavanäbhimukhé kathaàcit ||374|| (ku.saà. 3. yathä— svapne dåñöäkärä tam api samädäya gatavaté bhavaté | anyam upäyaà na labhe praséda rambhoru däsäya ||370|| atra käm api svapne dåñöavataù kasyacin näyakasya pürvänurägaù | yataù pürvänurägo’yaà saìkalpätmä pravartate | so’yaà pürvänurägäkhyo vipralambha itéritaù ||371|| 176 päratantryäd ayaà dvedhä daiva-mänuña-kalpanät | tatra saïcäriëo gläniù çaìkäsüye çramo bhayam ||372|| 177 nirvedautsukya-dainyäni cintä-nidre prabodhatä | viñädo jaòatonmädo moho maraëam eva ca ||373|| 178 tatra daiva-päratantryeëa.a.4) [durlabhaù priyo me tasmin bhava hådaya-niräsaà amho apäìgo me parisphurati kim api vämaù | eña sa cira-dåñöaù kathaà punar drañöavyaù nätha mäà parädhénäà tvayi parigaëaya satåñëäm ||] atra (catuñpada-vastuke géte) devayäné-päratantryeëa çarmiñöhäyäù yayäti-viñayaù pürvänurägaù | etasminn abhiläñädi maraëäntam anekadhä | tat-tat-saïcäri-bhävänäm utkaöatväd daçä bhavet ||376|| 179 tathäpi präktanair asyä daçävasthäù samäsataù | proktäs tad-anurodhena täsäà lakñaëam ucyate ||377|| 180 abhiläñaç cintänusmåti-guëa-saìkértanodvegäù | saviläpä unmäda-vyädhé jaòatä måtiç ca täù kramaçaù ||378|| 181 tatra abhiläñaù— saìgamopäya-racita-prärabdha-vyavasäyataù | . 2.svapna-darçanena.

saìkalpecchä-samudbhütir abhiläño’tra vikriyäù ||379|| 182 praveça-nirgamau tüñëéà tad-dåñöi-patha-gäminau | räga-prakäçana-paräç ceñöäù svätma-prasädhanam | 183 vyäjoktayaç ca vijane sthitir ity evam ädayaù ||380|| yathä— alolaiç ca çväsa-pravidalita-lajjä-parimalaiù pramodäd udvelaiç cakita-hariëé-vékñaëa-sakhaiù | amandair autsukyät praëaya-laharé-marma-piçunair apäìgaiù siàha-kñmä-ramaëam abalä vékñitavaté ||381|| atra räga-prakäçana-parair dåñöi-viçeñair näyake kasyäçcid abhiläño vyajyate | atha cintä— kenopäyena saàsiddhiù kadä tasya samägamaù | 184 düté-mukhena kià väcyam ity ädy ühas tu cintanam ||382|| atra névyädi-saàsparçaù çayyäyäà parivartanam | 185 sa-bäñpäkekarä dåñöir mudrikädi-vivartanam | nirlakñya-vékñaëaà caivam ädyä vikåtayo matäù ||383|| 186 yathä— udyänaà kim upägatäsmi sukåté devo na kià darçitaù çré-siàhaù sva-sakhé-mukhena sa kathaà neyaù sa kià vakñyati | siddhyet tena kadä samägama iti dhyänena savyäkulä çayyäyäà parivartane çvasiti ca kñiptvä kapolaà kare ||384|| atha anusmåtiù— arthänäm anubhütänäà deça-kälänuvartinäm | säntatyena parämarço mänasaù syäd anusmåtiù ||385|| 187 tatränubhävä niùçväso dhyäëaà kåtya-vihastatä | çayyäsanädi-vidveña ity ädyäù smara-kalpitäù ||386|| 188 yathä— äräme ratiräja-püjana-vidhäväsanna-saïcäriëo vyäpäränanapota-siàha-nåpate rägänusandhäyakän | smäraà smäram amuà kñaëaà çaçimukhé çväsair vivarëädharä nänyat käìkñati karma kartum ucitaà näste na çete kvacit ||387|| atah guëa-kértanam— saundaryädi-guëa-çläghä guëa-kértanam atra tu | romäïco gadgadä väëé bhäva-manthara-vékñaëam | 189 tat-saìga-cintanaà sakhyä gaëòa-svedädayo’pi ca ||388|| yathä— kià kämena kim indunä surabhiëä kià vä jayantena kià .

mad-bhägyaäd anapota-siàha-nåpate rüpaà mayä vékñitam | anyäs tat-paricaryayeva sudåço hanteti romäïcitä svidyad-gaëòa-talaà sagadgada-padaà säkhyäti sakhyäù puraù ||389|| atha udvegaù— manasaù kampa udvegaù kathitas tatra vikriyäù | 190 cintä santäpa-niùçväsau dveñaù çayyäsanädiñu | stambha-cintäçru-vaivarëya-dénatvädaya éritäù ||390|| 191 yathä— seväyä anapota-siàha-nåpater yäteñu räjasv atho tat-strébhiç cirayat suteñu vilasac-cetaù-samudbhräntibhiù | niùçväsa-glapitädharaà paripatat-saàruddha-bäñpodayaà kämaà snigdha-sakhé-jane viracitä dénä dåçor våttayaù ||391|| atha viläpaù— iha me dåk-pathaà präpad ihätiñöhad ihästa ca | ihälapad ihävätséd ihaiva nyavåtat tathä ||392|| 192 ity ädi-väkya-vinyäso viläpa iti kértitaù | tatra ceñöäs tu kuträpi gamanaà kvacid ékñaëam | 193 kvacit kvacid avasthänaà kvacic ca bhramaëädayaù ||393|| yathä— aträbhüd anapota-siàha-nåpatis taträham asmin latäkuïje sädaram ékñitäham iha mam änandayan sa smitaiù | ity äläpavaté vilokitam api vyälokate sambhramäd yätaà yäti ca satvarä taru-talaà léläta ekäkiné ||394|| atha unmädaù— sarvävasthäsu sarvatra tan-manaskatayä sadä | 194 atasmiàs tad iti bhräntir unmädo virahodbhavaù ||395|| tatra ceñöäs tu vijïeyä dveñaù sveñöe’pi vastuni | 195 dérghaà muhuç ca niùçväso nirnimeñatayä sthitiù | nirnimitta-smita-dhyäna-gäna-maunädayo’pi ca ||396|| 196 autsukyäd anapota-siàha-nåpater äkäram älikhya sä nirvarëyäyam asau mama priya iti premäbhiyoga-bhramät | äçütthäya tato’pasåtya tarasä kiàcid vivåttänanä säsüyaà sadara-smitaà sa-cakitaà säkäìkñam älokate ||397|| atha vyädhiù— abhéñöa-saìgamäbhäväd vyädhiù santäpa-lakñaëaù | atra santäpa-niùçväsau çéta-vastu-niñevaëam ||398|| 197 jévitopekñaëaà moho mumürñä dhåti-varjanam | yatra kvacic ca patanaà srastäkñatvädayo’pi ca ||399|| 198 .

yathä— saìgatyäm anapota-siàha-nåpater äsakta-ceto-gataiù kandarpänala-dépitäni sutanor aìgäni paryäkuläù | vyälimpan hima-bälukä-paricitaiù çré-gandha-sära-dravaiù sakhyaù päëi-taläni patra-marutä nirväpayantyo muhuù ||400|| atha jaòatä— idam iñöam aniñöaà tad iti vetti na kiïcana | nottaraà bhäñate praçne nekñate na çåëoti ca ||401|| 199 yatra dhyäyati niùsaàjïaà jaòatä sä prakértitä | atra sparçänabhijïatvaà vaivarëyaà çithiläìgatä | 200 akäëòa-huìkåtiù stambho niùçväsa-kåçatädayaù ||402|| yathä— saìkalpair anapota-siàha-nåpatau saàrüòha-müläìkurair äkräntä tanutäà gatä smara-çaraiù çäteva çätodaré | asman-mülam idaà tanutvam iti kià lajjälase locane präpte pakñma-puöävåtià ratipates tat-ketanaà jåmbhatäm ||403|| atha maraëaà— tais taiù kåtaiù pratékärair yadi na syät samägamaù | 201 tataù syän maraëodyogah kämägnes tatra vikriyäù ||404|| lélä-çuka-cakorädi-nyäsaù snigdha-sakhé-kare | 202 kala-kaëöha-kaläläpa-çrutir mandänilädaraù | jyotsnä-praveça-mäkanda-maïjaré-vékñaëädayaù ||405|| 203 yathä— tanvé darçana-saàjïayaiva laitkäm äpåcchya saàvardhitäà nyäsékåtya ca çärikäà parijane snigdhe samaà véëayä | jyotsnäm äviçaté viçärada-sakhé-vargeëa karëäntike siktena hy anapota-siàha-nåpater nämnä punar jévitä ||406|| atra kecid abhiläñät pürvam icchotkaëöhä-lakñaëam avasthä-dvayam aìgékåtya dvädaçävasthä iti varëayanti | tatrecchä punar abhiläñän na bhidyate | tat-präpti-tvarälakñaëä utkaëöhä tu cintanän nätiricyate ity udäsitam | atha mäna-vipralambhaù— muhuù-kåto meti neti pratiñedhärtha-vépsayä | épsitäliìganädénäà nirodho mäna ucyate ||407|| 204 so’yaà sahetu-nirhetu-bhedäd dvedhätra hetujaù | érñyayä sambhaved érñyä tv anyäsaìgini vallabhe ||408|| 205 asahiñëutvam eva syäd dåñöer anumiteù çruteù | érñyä-mäne tu nirvedävahittha-gläni-dénatäù | 206 cintä-cäpalya-jaòatä-mohädyä vyabhicäriëaù ||409|| .

.22) çrutiù priyäparädhasya çrutir äpta-sakhé-mukhät ||415|| 208ab çruti-janiterñyayä mäno. yathä mamaiva— ko doño maëi-mälikä yadi bhavet kaëöhe na kià çaìkaro dhatte bhüñaëam ardha-candram amalaà candre na kià kälimä | tat sädhv eva kåtaà kåtaà bhaëitibhir naiväparäddhaà tvayä bhägyaà drañöum anéçayaiva bhavataù käntäparäddhaà mayä ||412||15 atra maëi-mälikädi-lakñaëa-madana-mudränumiti-priyäparädha-janiterñyä-sambhüto mänaù tat sädhv eva kåtam ity ädibhir viparéta-lakñaëoktibhir vyajyate | gotra-skhalanena yathä mamaiva— näma-vyatikrama-nimitta-ruñäruëena neträïcalena mayi täòanam äcarantyäù | mä mä spåçeti paruñäkñara-väda-ramyaà manye tad eva mukha-paìkajam äyatäkñyäù ||413|| utsvapnerñyayä. 19. yathä— paccakkha-maàtu-käraa ja{i} cumbasi maha ime hada-kapole | tä majjha pia-sahée bisesao késa biëëao ||410|| [pratyakña-mantu-käraka yadi cumbasi mamaimau hata-kapolau | tato mama priya-sakhyä viçeñakaù kasmäd vijïätaù ||] atra näyikä-kapola-cumbana-vyäjena tat-pratibimbitäà sakhéà cumbati näyake tad-érñyayä janito näyikä-mänaù pratyakña-mantukärakety anayä sambuddhyä vyajyate | bhogäìka-gotra-skhalanotsvapnair anumitis tridhä ||411|| 207 bhogäìkänumiti-janiterñyamäno. yathä— svapna-kértita-vipakñam aìganäù pratyabhitsur avadantya eva tam | pracchadänta-galitäçru-bindubhiù krodha-bhinna-valayair vivartanaiù ||414|| (ra.tatra darçanerñyä-mäno. yathä— aìguly-agra-nakhena bäñya-salilaà vikñipya vikñipya kià tüñëéà rodiñi kopane bahutaraà phütkåtya rodiñyasi | yasyäste piçunopadeça-vacanair mäne’tibhümià gate nirviëëo’nunayaà prati priyatamo madhyasthatäm eñyati ||416|| (amaru.125. 5) 15 This verse appeared previously in 1.vaà.

7) yathä vä— alia-pasuttaa viëiméliaccha dehi suhaa majjha oäsaà | gaëòa-paricuàbaëäpulaiaìga ëa puëo ciräissaà ||419|| (gä. yathä— muïca kopam animitta-locane sandhyayä praëamito’smi nänyathä | kià na vetsi sahadharma-cäriëaà cakraväka-sama-våttim ätmanaù ||420|| (ku.saà. 8. 1.20) (aléka-prasupta vinimélitäkña dehi subhaga mamävakäçam | gaëòa-paricumbanä-pulakitäìga na punaç cirayiñyämi ||) aträléka-sväpäkñi-nimélanädi-sücita-puruña-mäna-käraëasya prasädhana-gåha-vyäpäranimittaà vilambanasyäbhäsatvam | striyä.57) atra pärvaté-mäna-käraëasya parameçvara-kåta-sandhyä-praëämasyäbhäsatvam | nanu aliapasuttety atra gaëòa-paricumbanasya niñedho nästi | evaà muïca kopam ity atra ca niñedho na çrüyate | tat katham asya nirhetukasya (meti vä neti vä niñedhäbhäve’pi) mänatvam iti cet | meti neti väcika-niñedhasya upalaksaëatvät (aliapasutteti) pürvasminn udäharaëe apratikriyayä cumbanänaìgékära-lakñaëo niñedho vidyata eva | aparatra (muïca kopam ity atra) punar anuttara-dänädinä anaìgékära-lakñaëo niñedho vaktavya eva | nanu nirhetukasya mänasya bhäva-kauöilya-rüpa-mänasya ca ko bheda iti ced ucyate | nirhetuka-mäne tu kopa-vyäjena cumbanädi-vilambanät prema-parékñaëaà phalam | bhävakauöilya-mäne tu cumbanädy-avilambaù phalam iti spañöa eva tayor bhedaù | nirhetukaù svayaà çämyet svayaà grähasmitädibhiù ||421|| 209 yathä— idaà kim äryeëa kåtaà mamäìge mugdhe kim etad racitaà tvayeti | .atra piçuna-sakhé-janopadeça-janito mäno bäñpädibhir vyajyate | käraëäbhäsa-sambhüto nirhetuù syäd dvayor api | 208 avahitthädayas tatra vijïeyä vyabhicäriëaù ||417|| tatra puruñasya.sa. yathä— likhann äste bhümià bahir avanataù präëa-dayito nirähäräù sakhyaù satata-ruditocchüëa-nayanäù | parityaktaà sarvaà hasita-paöhitaà païjara-çukais tavävasthä ceyaà visåja kaöhine mänam adhunä ||418|| (amaru.

yathä— piçuna-vacana-roñät kiàcid äkuïcita-bhrüù praëamati nija-näthe päda-paryanta-péöham | yuvatir alam apäìga-syandino bäñpa-bindün anayata kuca-yugme nirguëäà hära-vallém ||430|| tüñëéà sthitir upekñaëam ||431|| 212d .va. 7.55) natiù päda-praëämaù syät ||429|| 212c tayä.tayoù kriyänteñv anubhoga-cihnaiù smitottaro’bhüt kuhanävirodhaù ||422|| atra lakñmé-näräyaëayor anyonya-mänasya paraspara-kåta-bhoga-cihna-lakñaëa-käraëäbhäsajanitasya smitottaratayä svayaà çäntir avagamyate | hetujas tu çamaà yäti yathäyogyaà prakalpitaiù | sämnä bhedena dänena naty-upekñä-rasäntaraiù | 210 tatra priyokti-kathanaà yat tu tat säma géyate ||423|| tatra yathä mamaiva— ananya-sädhäraëa eña däsaù kim anyathä cetasi çaìkayeti | priye vadaty ädåtayä kayäcin näjïäyi mäno’pi sakhé-jano’pi ||424|| atra priya-sämokti-janitä kasyäçcid mäna-çäntiù sakhé-jana-mänädy-ajïäna-sücitair äliìganädibhir vyajyate | sakhyädibhir upälambha-prayogo bheda ucyate ||425|| 211 yathä— vihäyaitan mäna-vyasanam anayos tanvi kucayor vidheyas te preyän yadi vayam anullaìghya-vacasaù | sakhébhyaù snigdhäbhyo giram iti niçamyaiëa-nayanä niväpämbho datte nayana-salilair mäna-suhåde ||426|| vyäjena bhüñaëädénäà pradänaà dänam ucyate ||427|| 212ab yathä— muhur upahasitäm iväli-nädair vitarasi naù kalikäà kim-artham enäm | adhirajani gatena dhämni tasyäù çaöhaù kalir eva mahäàs tvayädya dattaù ||428|| (çi.

yathä— caraëoäsaëisaëëassa tassa bharimo aëälabantassa | päaìguööhäbeööhia kesa-diòhäaòòhaëa-suhaà ||432|| (gäthä 2. 2. yathä— kriyä-prabandhäd ayam adhvaräëäm . yathä— mänam asyä niräkartuà pädayor me patiñyataù | upakäräya diñöyaitad udéëaà ghana-garjitam ||434|| (kä.290) atra mäna-praëodana-ghana-garjita-santräsasya priya-prayatnair vinä daiva-vaçena sambhütatväd yädåcchikatvam | pratyutpanna-dhiyä puàsä kalpitaà buddhi-pürvakam ||435|| 214 yathä— lélä-tämarasähato'nya-vanitä-niùçaìka-dañöädharaù kaçcit kesara-düñitekñaëa iva vyämélya netre sthitaù | mugdhä kuòmalitänanena dadaté väyuà sthitä tasya sä bhräntyä dhürtatayätha sä natim åte tenäniçaà cumbitä ||436|| (amaru 72) atra mänäpanodanasya priya-träsasya netra-vyävåtti-naöana-lakñaëatayä näyakasya pratyutpanna-matyä kalpitatväd buddhi-pürvakatvam | atha praväsaù— pürva-saìgatayor yünor bhaved deçäntarädibhiù | caraëa-vyavadhänaà yat sa praväsa itéryate ||437|| 215 taj-janyo vipralambho’pi praväsatvena saàmataù | harña-garva-mada-vréòä varjayitvä saméritäù ||438|| 216 çåìgära-yogyäù sarve’pi praväsa-vyabhicäriëaù | käryataù sambhramäc chäpät sa tridhä tatra käryajaù ||439|| 217 buddhi-pürvatayä yünoù saàvidhäna-vyapekñayä | våtto vartiñyamäëaç ca vartamäna iti tridhä ||440|| 218 dharmärtha-saìgrahäya buddhi-pürvo vyäpäraù käryam | tena våtto.8) [caraëävakäça-niñaëëasya tasya smarämo’nälapataù | pädäìguñöhäveñöhita keça-dåòhäkarñaëa-sukham ||] atra çayyäyäà caraëävakäça-sthiti-maunädibhir upekñä | tayä janitä mänasya çäntiç caraëäìguñöha-veñöita-keça-dåòhäkarñaëena vyajyate | äkasmika-bhayädénäà kalpanä syad rasäntaram | yädåcchikaà buddhi-pürvam iti dvedhä nigadyate | 213 anukülena daivena kåtaà yädåcchikaà bhavet ||433|| tena mäna-çäntir.ä.

23) atra purandarasya pürvaà çacém ämantrya paçcäd adhvara-pradeça-gamanena tayoù saàvidhän avyapekñayä (käryato) vipralambhasya bhüta-pürvatvam | vartiñyamäëo. yathä— yäméti priya-puñöäyäù priyäyäù kaëöha-lagnayoù | vaco-jévitayor äsét puro niùsaraëe raëaù ||443|| atha sambhramät— ävegaù sambhramaù so’pi naiko divyädibhedataù ||444|| 219a tatra divyo. 6.dü.u. yathä— tiñöhet kopa-vaçät prabhäva-pihitä dérghaà na sä kupyati svargäyotpatitä bhaven mayi punar-bhävärdram asyä manaù | täà hartuà vibudha-dviño’pi na ca me çaktäù puro-vartinéà sä cätyantam agocaraà nayanayor yäteti ko’yaà vidhiù ||445|| (vi. 1.9) atra vipralambhasya käraëäntara-niräsena ko’yaà vidhir iti vidheù käraëatväbhipräyeëa divya-sambhrama-janitatvaà pratéyate | atha çäpaù— çäpo vairüpyatäd rüpya-pravåtter dvividho bhavet | 219 praväsaù çäpa-vairüpyäd ahalyä-gautamädiñu ||446|| tädrüpyeëa.vaà. 4.ajasram ähüta-sahasra-netraù | çacyäç ciraà päëòu-kapola-lambän mandära-çünyän alakäàç cakära ||441|| (ra. yathä— kaçcit käntä-viraha-guruëä svädhikärät pramattaù çäpenästaàgamita-mahimä varña-bhogyeëa bhartuù | yakñaç cakre janaka-tanayä-snäna-puëyodakeñu snigdha-cchäyä-taruñu vasatià räma-giry-äçrameñu ||447|| [me. yathä— bhavatu viditaà chadmäläpair alaà priya gamyatäà tanur api na te doño'smäkaà vidhis tu paräìmukhaù | tava yathä tathäbhütaà prema prapannam imäà daçäà prakåti-capale kä naù péòä gate hata-jévite ||442|| (amaru 30) vartamäno.1] atha karuëa-vipralambhaù— dvayor ekasya maraëe punar ujjévanävadhau | 220 virahaù karuëo’nyasya saìgamäçänuvartanät ||448|| karuëa-bhrama-käritvät so’yaà karuëa ucyate | 221 saïcäriëo’nubhäväç ca karuëe’pi praväsavat ||449|| .

63.yathä— atha madana-vadhür upaplaväntaà vyasana-kåço pratipälayäà babhüva | çaçina iva divätanasya rekhä kiraëa-parikñaya-dhüsarä pradoñam ||450|| (ku.46) aträkäça-sarasvaté-pratyayena rater vipralambhaù kåçatvädy-anumitair gläny-ädibhiù vyabhicäri-bhävaiù poñitaù samaya-paripälanädibhir anubhävair vyajyate | atra kecid ähuù—karuëo näma vipralambha-çåìgäro nästi | ubhayälambanasya tasya ekatraiväsambhavät | yatra tv ekasyäpäye sati tad-itara-gatäù praläpädayo bhavanti sa çokän na bhidyate iti | tad ayuktam | yatra punar-ujjévanena sambhogo nästi. 4.ä.65-6) atha sambhogaù— sparçanäliìganädénäm änukülyän niñevaëam | 222 ghaöate yatra yünor yat sa sambhogaç caturvidhaù ||454|| aträyam arthaù—präg-asaìgatayoù saìgata-viyuktayor vä näyikä-näyakayoù parasparasamägame präg-utpannä tadänéntané vä ratiù prepsitäliìganädénäà präptau satyäà upajäyamänair harñädibhiù saàsåjyamänä candrodayädibhir uddépitä smitädibhir vyajyamänä präpta-prakarñä sambhoga-çåìgära ity äkhyäyate | sa ca vakñyamäëa-krameëa caturvidhaù | saìkñiptaù saìkérëaù sampannataraù samåddhimän iti te | 223 . 5.saà.ka. tatra satyaà çoka eva | yatra so’sti tatra vipralambha eva | anyathä sambhoga-çiraske anyataräpäya-lakñaëe vairüpyaçäpa-praväse’pi çoka-rüpatväpatteù | nanv evaà praväsa-karuëayoù ko bheda iti ced ucyate—çaréreëa deçäntara-gamane praväsaù | präëair deçäntara-gamane karuëa iti | atra kecid ayoga-çabdasya pürvänuräga-väcakatvaà viprayoga-çabdasya mänädi-väcakatvaà cäbhipretya ayogo viprayogaç ceti sambhogäd anyasya çåìgärasya vibhägam ähuù | vipralambha-padasyäprayoge ca käraëaà bruvate—(saìketa-sthänam ägamiñyäméti) uktvä saìketam apräptau tad-vyatikrame (tato) näyikäntaränusaraëe ca vipralambha-çabdasya (mukhyaù) prayogaù | vaïcanärthatvät tasya | (ayoga-viprayoga-viçeñatväd vipralambhasya tädåça-viçeñäbhidhäyakasya vipralambha-çabdasya) tat-sämänyäbhidhäyitve tu vipralambhaçabdasya upacaritatväpatter iti | tad ayuktam | caturvidhe’pi vipralambhe vaïcanarüpasyärthasya mukhyata eva siddheù | tathä ca çré-bhojaù— vipralambhasya yadi vä vaïcanämätra-väcinaù | vinä samäse caturäç caturo’rthän niyuïjate ||451|| pürvänuräge vividhaà vaïcanaà vréòitädibhiù | mäne viruddhaà tat prähuù punar érñyäyitädibhiù ||452|| nyäviddhaà dérgha-kälatvät praväse tat pratéyate | viniñiddhaà tu karuëe karuëatvena géyate ||453|| (sa.

yathä— lélä-hitulia-selo rakkhadu vo rähiäi tthaëa-paööhe | hariëo puòhama-samäama-saddhasa-basa-bebilo hattho ||457|| (léläbhitulita-çailo rakñatu vo rädhikä-stana-sparçe | hareù prathama-samägama-sädhvasa-vaça-vepana-çélo hastaù ||) stré-sädhvasät saìkñipto. 8.8) atha saìkérëaù— saìkérëas tu parädhéna vyaléka-maraëädibhiù | 225 saìkéryamäëaù sambhogaù kiïcit puñpeñu-peçalaù ||459|| yathä— vimarda-ramyäëi samatsaräëi vibhejire tair mithunai ratäni | vaiyätya-visrambha-vikalpitäni mänävasädäd viçadékåtäni ||460|| atha sampannaù— bhaya-vyaléka-smaraëädy-abhävät präpta-vaibhavaù | 226 proñitägatayor yünor bhogaù sampanna éritaù ||461|| yathä— daàta-kkhaaà kabole kaaggahubbellio a dhammillo | parighummiräa diööhé piägamaà sähai bahüe ||462|| (danta-kñataà kapole kaca-grahodveellitaç ca dhammillaù | parighürëana-çélä ca dåñöiù priyägamaà sädhayati vadhväù ||) atra aprathama-sambhogatväd bhayäbhävaù | danta-kñatädiñv aìgärpaëänukülyena vyalékasmaraëädy-abhävaù | täbhyäm upärüòha-vaibhavaù sampadyate sambhogaù | atha samåddhimän— .saà. yathä— cumbaneñv adhara-däna-varjitaà sanna-hasta-madayopagühane | kliñöa-manmatham api priyaà prabhor durlabha-pratikåtaà vadhüratam ||458|| (ku.pürvänuräga-mäna-praväsa-karuëänusambhaväù kramataù ||455|| tatra saìkñiptaù— yuvänau yatra saàkñiptän sädhvasa-vréòitädibhiù | 224 upacärän niñevete sa saàkñipta itéritaù ||456|| puruña-gata-sädhvasena saìkñipto.

punar ujjévane bhoga-samåddhiù kiyaté bhavet | 227 çiväbhyäm eva vijïeyam ity ayaà hi samåddhimän ||463|| yathä— candräpéòaà sä ca jagräha kaëöhe kaëöha-sthänaà jévitaà ca prapede | tenäpürvä sä samulläsa-lakñmém indu-spåñöäà sindhu-lekheva bheje ||464|| (abhinandasya kädambaré-kathä-säre.80) yathä vä— akalia-parirambha-bibbhamäi ajaëia-cumbaëa-òambaräi düraà | aghaòia-ghaëa-täòaëäi ëiccaà ëamaha aëaàga-rahéëa mohaëäià ||465|| (akalita-parirambha-vibhramäëi ajanita-cumbana-òambaräëi düram | aghaöita-ghana-täòanäni nityaà namatänaìga-ratyor mohanäni ||) atra punar-ujjévitenaa kämena saha ratyä rater bähyopacäränapekñayaiva tat-phala-rüpasukha-präpti-kathanät sambhogaù samåddhyati | atha häsyaù— vibhävair anubhävaiç ca svocitair vyabhicäribhiù | 228 häsaù sadasya-rasyatvaà néto häsya itéryate ||466|| taträlasya-gläni-nidrä-vyädhy-ädyä vyabhicäriëaù | 229 eña dvedhä bhaved ätma-para-sthiti-vibhägataù ||467|| ätmasthas tu yadä svasya vikärair hasati svayam ||468|| 230 yathä bäla-rämäyaëe—bhåìgiriöiù (ätmänaà nirvarëya sopahäsam)—aho tribhuvanädhipater asya anucarasya mahärha-veñatä | kaupénäcchädane valkam akña-sütraà jaöä-cchaöäù | rudräìkuças tripuëòraà ca veño bhåìgiriöer ayam ||469|| (bä.2) atra bhåìgiriöiù sva-veña-vaikåtenaiva svayam ätmänaà hasati | parasthas tu para-präptair etair hasati cet param ||468|| 231a yathä— trastaù samasta-jana-häsa-karaù kareëos tävat kharaù prakharam ullalayäàcakära | yävac caläsana-vilola-nitamba-bimba- . 2. 8.rä.

ä.mi.15) atra gaëòa-maëòala-vikäsa-dåg-antolläsäbhyäà näyikäyäù smitaà vyajyate | hasitaà.a. yathä— tad eva lakñya-daçana-çikharaà hasitaà bhavet ||472|| 233a smayamänam äyatäkñyäù kiàcid abhivyakta-daçana-çobhi mukham | asamagra-lakñya-kesaram ucchvasad iva paìkajaà dåñöam ||473|| (mä.11) atra kiïcid abhivyakta-daçanatväd idaà hasitam | vihasitaà. 5.7) prakåti-vaçät sa ca ñoòhä smita-hasite vihasitävahasite ca | 231 apahasitätihasitake jyeñöhädénäà kramäd dve dve ||469|| tatra smitam – smitaà cälakñya-daçanaà dåk-kapola-vikäça-kåt ||470|| 232 yathä— utphulla-gaëòa-maëòalam ullasita-dåg-anta-sücitäkütam | namayantyäpi mukhämbujam unnamitaà räga-sämräjyam ||471|| (ku. 2.visrasta-vastram avarodha-vadhüù papäta ||469|| (çi. yathä— tad eva kuïcitäpäìga-gaëòaà madhura-niùsvanam | 233 kälocitaà sänurägam uktaà vihasitaà bhavet ||474|| yathä— savidhe’pi mayy apaçyati çiçujana-ceñöä-vilokana-vyäjät | hasitaà smarämi tasyäù sa-svanam äkuïcitäpäìgam ||475|| avahasitam.va. yathä— phulla-näsä-puöaà yat syän nikuïcita-çiro’àsakam | 234 jihmävaloka-nayanaà tac cävahasitaà matam ||476|| yathä— kharväöa-dhammilla-bharaà kareëa saàspåñöa-mätraà patitaà vilokya | nikuïcitäàsaà kuöilekñaëäntaà phullägra-näsaà hasitaà sakhébhiù || kampitäìgaà säçru-netraà tac cäpahasitaà bhavet ||477|| 235 yathä— . 2.

7.va. 15.39) atha véraù— vibhävair anubhävaiç ca svocitair vyabhicäribhiù | nétaù sadasya-rasyatvam utsäho véra ucyate ||481|| 237 eña tridhä samäsena däna-yuddha-dayodbhaväù | däna-véro dhåtir harño matyädyä vyabhicäriëaù ||482|| 238 smita-pürväbhibhäñitvaà smita-pürvaà ca vékñitam | prasäde bahu-dätåtvaà tadvad väcänumoditam | 239 guëäguëa-vicärädyäs tv anubhäväù saméritäù ||483|| yathä— amuñmai cauräya pratinihata-måtyu-pratibhiye prabhuù prétaù prädäd uparitana-päda-dvaya-kåte | suvarëänäà koöér daça daçana-koöi-kñata-girén gajendränapy añöau mada-mudita-küjan madhulihaù ||484|| yuddha-vére harña-garvämarñädayä vyabhicäriëä | 240 asähäyye’pi yuddhecchä samaräd apaläyanam | bhétäbhaya-pradänädyä vikäräs tatra kértitäù ||485|| 241 yathä— rathé niñaìgé kavacé dhanuñmän dåptah sa räjanyakam eka-véraù | vilolayämäsa mahä-varähaù kalpa-kñayodvåttam ivärëavämbhaù ||486|| (ra.vaà. yathä— karopagüòha-pärçvaà yad uddhatäyata-niùsvanam | bäñpäkuläkña-yugalaà tac cätihasitaà bhavet ||479|| 236 yathä— iti väcam uddhatam udérya sapadi saha veëu-däriëä | soòha-ripu-bala-bharo’sahanaù sa jahäsa datta-kara-tälam uccakaiù ||480|| (çi.samaà putra-premëä karaöa-yugalaà cumbitu-mano gajäsye kåñöäsye niviòa-milad-anyonya-vadanam | apäyät päyäd vaù pramatha-mithunaà vékñya tad idaà hasan kréòänåtta-çlatha-calita-tundaù sa ca çiçuù ||478|| atihasitam.56) dayä-vére dhåti-mati-pramukhä vyabhicäriëaù | svärtha-präëa-vyayenäpi vipanna-träëa-çélatä | 242 äçväsanoktayaù sthairyam ity ädyäs tatra vikriyäù ||487|| yathä— .

ärtaà kaëöha-gata-präëaà parityaktaà sva-bändhavaiù | träye nainaà yadi tataù kaù çaréreëa me guëaù ||488|| (nägänanda 4.11) atha adbhutaù— vibhävair anubhävaiç ca svocitair vyabhicäribhiù | 243 nétaù sadasya-rasyatvaà vismayo’dbhutatäà vrajet ||489|| atra dhåtyävega-jäòya-harñädyä vyabhicäriëaù | 244 ceñöäs tu netra-vistära-svedäçru-pulakädayaù ||490|| yathä— soòhähe namateti düta-mukhataù käryopadeçäntaraà tat tädåk samaräìgaëeñu bhujayor vikräntam avyähatam | bhétänäà parirakñaëaà punar api sve sve pade sthäpanaà smäraà smäram arätayaù pulakitä recarla-siàha-prabhoù ||491|| atra näyaka-guëätiçaya-janito virodhinäà vismayaù småti-harñädibhiù vyabhicäribhir upacitaù pulakädibhir anubhävair vyajyamäno’dbhutatvam äpadyate | atha raudraù— vibhävair anubhävaiç ca svocitair vyabhicäribhiù | 245 krodhaù sadasya-rasyatvaà néto raudra itéryate ||492|| ävega-garvaugryämarña-mohädyä vyabhicäriëaù | 246 prasveda-bhrukuöé-netra-rägädyäs tatra vikriyäù ||493|| yathä karuëäkandale— ätmäkñepa-kñobhitaiù péòitoñöhaiù präptodyogair yaugapadyäd abhedyaiù | bhindhi-cchindhi-dhvänibhir bhilla-vargair darpäd andhair äniruddhir niruddhaù ||494|| atra vajra-viñayo bhilla-varga-krodhaù svätmäkñepädibhir uddépitä darpändha-paruña-vägärambhädy-anumitair garväsüyädibhiù paripoñitaù svoñöha-péòana-çatru-nirodhädibhir anubhävair abhivyakto raudratayä niñpadyate | atha karuëaù— vibhävair anubhävaiç ca svocitair vyabhicäribhiù | 247 nétaù sadasya-rasyatvaà çokaù karuëa ucyate ||495|| aträñöau sättvikä jäòya-nirveda-gläni-dénatäù | 248 älasyäpasmåti-vyädhi-mohädyä vyabhicäriëaù ||496|| yathä karuëäkandale— kulasya vyäpattyä sapadi çatadhoddépita-tanur muhur bäñpaà çväsän malinam api rägaà prakaöayan | çlathair aìgaiù çünyair asakåd uparuddhaiç ca karaëair yuto dhatte glänià karuëa iva mürto yadupatiù ||497|| .

atra bandhu-vyäpatti-janito vasudevasya çoko bandhu-guëa-smaraëädibhir uddépito mlänatvendriya-çünyatvädi-sücitair dainya-moha-glänyädi-saïcäribhiù prapaïcito muhur bäñpa-çväsa-malina-mukha-rägädibhir anubhävair abhivyaktaù karuëatvam äpadyate | atha bébhatsaù— vibhävair anubhävaiç ca svocitair vyabhicäribhiù | 249 jugupsä poñam äpannä bébhatsatvena rasyate ||498|| atra gläni-çramonmäda-mohäpasmära-dénatäù | 250 viñäda-cäpalävega-jäòyädyä vyabhicäriëaù | sveda-romäïca-nämägra-cchädanädyäç ca vikriyäù ||499|| 251 yathä— aàhaù-çeñair iva parivåto makñikämaëòalébhiù püya-klinnaà vraëam abhimåçan väsasaù khaëòakena | rathopänte drutam apasåtaà saìkucan netra-koëaà channa-ghräëaà racayati janaà dadru-rogé daridraù ||500|| atra dardu-rogi-viñayä rathyä-jana-jugupsä makñikä-püyädibhir uddépitä tvaräpasaraëänumitair viñädädibhiù poñitä netra-saìkocanädibhir abhivyaktä bébhatsatäm äpnoti | atha bhayänakaù— vibhävair anubhävaiç ca svocitair vyabhicäribhiù | bhayaà sadasya-rasyatvaà nétaà proktaà bhayänakaù ||501|| 252 tatra santräsa-maraëa-cäpalävega-dénatäù | viñäda-mohäpasmära-çaìkädyä vyabhicäriëaù | 253 vikriyäs tv äsya-çoñädyäù sättvikäç cäçru-varjitäù ||502|| yathä— çré-siàha-kñiti-näyakasya ripavo dhäöé-çruter äkuläù çuñyat-tälu-puöaà skhalat-pada-talaà vyälokayanto diçaù | dhävitvä katham apy upetya tamasä gäòhopagüòhäà guhäm anviñyanti tad-antare’pi kara-saàsparçena gartäntaram ||503|| atra näyaka-pratibhüpatinäà bhayaà tad-dhäöé-çravaëädinoddépitaà vyäkulatva-tälu-çoñapada-skhalanädy-anumitair ävega-çaìkäträsädibhir vyabhicäribhir upacitaà paläyana-guhäpraveça-gartäntaränveñaëädibhir anubhävair anubhüyamänaà bhayänakatvena niñpadyate | kecit samäna-balayo rasayoù saìkaraà viduù | 254 na parékñäkñamam idaà mataà prekñävatäà bhavet ||504|| tuñyatve pürva äsvädaù katarasyety aniçcayät | 255 spardhäparatväd ubhayor anäsväda-prasaìgataù ||505|| tayor anyatarasyaiva präyeëäsvädanäd api | 256 yugapad rasanéyatvaà nobhayor upapadyate | .

7. yathä— lälä-jalaà sravatu vä daçanästhi-pürëam apy astu vä rudhira-bandhuritädharaà vä | susnigdha-mäàsa-kalitojjvala-locanaà vä saàsära-säram idam eva mukhaà bhavatyäù ||514|| atra çåìgära-rasäìgatäm aìgékåtavatä bébhatsena aìgino’pi vicchedäya müle kuöhäro vyäpäritaù | evam anyeñäm api virodhinäm aìgäìgi-bhävenäsvädäbhävas tatra tatrodäharaëe drañöavyaù | bhåtyor näyakasyeva nisarga-dveñiëor api | 264 aìgayor aìgino våddhau bhaved ekatra saìgatiù ||515|| yathä— kastüryä tat-kapola-dvaya-bhuvi makaré-nirmitau prastutäyäà nirmitsünäà sva-vakñasy atiparicayanät tvat-praçastér upäàçu | véra çré-siàha-bhüpa tvad-ahita-kubhujäà räjya-lakñmé-sapatném änavyäjena lajjäà sapadi vidadhate svävarodhe pragalbhäù ||516|| atra pratinäyaka-gatayoù çåìgära-bébhatsayoù näyaka-gata-véra-rasäìgatväd ekatra samäveço na doñäya | .çä.119) iti | tulädhåtatvam anayor na syät prakaraëädinä | kavi-tätparya-viçränter ekatraivävalokanät ||508|| 258 atha paraspara-viruddha-rasa-pratipädanam— ubhau çåìgära-bébhatsäv ubhau véra-bhayänakau | raudrädbhutäv ubhau häsya-karuëau prakåti-dviñau ||509|| 259 svabhäva-vairiëor aìgäìgi-bhävenäpi miçraëam | vivekibhyo na svadate gandha-gandhakayor iva ||510|| 260 virodhino’pi säànidhyäd atiraskära-lakñaëam | poñaëaà prakåtasyeti ced aìgatvaà na tävatä ||511|| 261 yat kiïcid upakäritväd aìgasyäìgitvam aìgini | na tat-saànidhi-mätreëa carvaëänupakärataù ||512|| 262 anyathä pänakädyeñu çarkaräder iväpatet | antarä patitasyäpi tåëäder upakäritä | 263 tac carvaëäbhimäne syät satåëäbhyavahäritä ||513|| nisarga-vairiëor aìgäìgi-bhävät svädäbhävo.eñäm aìgäìgi-bhävena saìkaro mama saàmataù ||506|| 257 tathä ca bhäratéye— bhävo väpi raso väpi pravåttir våttir eva vä | sarveñäà samavetänäà rüpaà yasya bhaved bahu || sa mantavyo rasaù sthäyé çeñäù saïcäriëo matäù ||507|| (nä.

1) [durlabha-janänurägo lajjä gurvé para-vaça ätmä | priya-sakhi viñamaà prema maraëaà çaraëaà nu varam ekam ||] ity atra pürvänurägasyäbhäsatva-prasaìga iti ced ucyate | abhävo hi trividhaù prägabhävo’tyantäbhävaù pradhvaàsäbhävaç ceti | tatra präg-abhäve darçanädi-käraëeñu sambhäviteñu rägotpatti-sambhävanayä näbhäsatvam | itarayos tu käraëa-sad-bhäve’pi .12) atra sétäyäà rävaëa-viñaya-rägätyantäbhäväd äbhäsatvam | nanv ekatra rägäbhäväd rasasyäbhäsatvaà na yujyate | prathamam ajätänuräge vatsa-räje jätänurägäyäù ratnävalyäù— dullaha-jaëäëuräo lajjä gurué parabbaso appä | pia-sahi visamaà pemmaà maraëaà saraëaà nu varam ekkaà ||523|| (ra.nä. 2.nanv atra çatrüëäà sva-vakñasi näyaka-viruda-vilekhanena jévitänta-nirmita-sthänéyena janitä nija-jévita-jugupsä svävarodha-säànidhyädibhir uddépitä lajjänumitair nirveda-dainyaviñädädibhir upacitä tad-anumitair eva mänasika-kutsädibhiù abhivyaktä saté näyaka-gataà çaraëägata-rakñä-lakñaëaà véraà puñëätéti pratéyate | na punaù pratinäyaka-gatasya çåìgärasya näyaka-véropakaraëatvam (iti ced). yathä— sa rämo naù sthätä na yudhi purato lakñmaëa-sakho bhavitré rambhoru tridaça-vadana-glänir adhunä | prayäsyaty evoccair vipadam aciräd vänara-camür laghiñöhedaà ñañöhäkñara-para-vilopät paöha punaù ||522|| (ha.ä. ucyate—näyaka-kåpä-kaöäkña-sthirékåtaräjyänäà pratinäyakänäà tädåçäù (çåìgära-) vinodäù sambhaveyuù | nänyatheti tasya çåìgärasya näyaka-véropakaraëatva-viruda-dhäraëädi-paricayena räjya-lakñmé-sapatné-padaprayogeëa cäbhivyajyate | atha rasäbhäsaù— aìgenäìgé rasaù svecchä-våtti-vardhita-sampadä | 265 amätyenävinétena sväméväbhäsatäà vrajet ||517|| tathä ca bhäva-prakäçikäyäm— çåìgäro häsya-bhüyiñöhaù çåìgäräbhäsa éritaù | häsyo bébhatsa-bhüyiñöho häsyäbhäsa itéritaù ||518|| véro bhayänaka-präyo véräbhäsa itéritaù | adbhutaù karuëäçleñäd adbhutäbhäsa ucyate ||519|| raudraù çoka-bhayäçleñäd raudräbhäsa itéritaù | karuëo häsya-bhüyiñöhaù karuëäbhäsa ucyate ||520|| bébhatso’dbhuta-çåìgäré bébhatsäbhäsa ucyate | sa syäd bhayänakäbhäso raudra-véropasaìgamät ||521|| iti | atra çåìgära-rasasya arägäd aneka-rägät tiryag-rägät mleccha-rägäc ceti caturvidham äbhäsabhüyastvam | tatra arägas tv ekatra rägäbhävaù | tena rasasyäbhäsatvaà. 10.

7. yathä— paraspareëa kñatayoù prahartror utkräntaväyvoù samakälam eva | amartya-bhäve’pi kayoçcid äséd ekäpsaraù-prärthanayor vivädaù ||526|| (ra.53) atra kasyäçcid divya-vanitäyä véra-dvaye raëänivåtti-maraëa-präpta-devatäbhäve anurägasya nirupamänaçüra-guëopädher avaiñamyeëa pratibhäsanädäbhäsatvam | anekatra puàso rägäd.vaà. na | dakñiëasya näyakasya näyikäsu anekäsu våtti-mätreëaiva sädhäraëyam | na rägeëa | tad ekasyäm eva rägasya prauòhatvam | itaräsu tu madhyamatvaà mandatvaà ceti tad-anurägasya näbhäsatä | atra tu avaiñamyeëa anekatra pravåtter äbhäsatvam upapadyate | . yathä— dhyäna-vyäjam upetya cintayasi käm unmélya cakñuù kñaëaà paçyänaìga-çaräturaà janam imaà trätäpi no rakñasi | mithyä-käruëiko’si nirghüëataras tvattaù kuto’nyaù pumän serñyaà mära-vadhübhir ity abhihito buddho jinaù pätu vaù ||525|| (nägä. 1. yathä— ramyaà gäyati menakä kåta-rucir véëä-svanair urvaçé citraà vakti tilottamä paricayaà nänäìga-hära-krame | äsäà rüpam idaà tad uttamam iti premänavasthä dviñä bheje çré-yanapota-siàha-nåpate tvat-khaòga-bhinnätmanä ||527|| atra näyaka-khaòga-dhärä-galitätmanaù kasyacit svarga-pratinäyaka-vérasya menakädisvarloka-gaëikäsu avaiñamyeëa rägäd äbhäsatvam | nanv evaà dakñiëädénäm api rägasyäbhäsatvam iti cet.1) atra jinasya rägätyantäbhävena rasäbhäsatvam | anekatra yoñito rägäbhäsatvaà.rägänutpatter äbhäsatvam eva | anye tu striyä eva rägäbhäve rasasyäbhäsatvaà pratijänate | na tad upapadyate | puruñe’pi rägäbhäve rasasyänäsvädanéyatvät | yathä— gate premäveçe praëaya-bahu-mäne’pi galite nivåtte sad-bhäve jana iva jane gacchati puraù | tad utprekñyotprekñya priya-sakhi gatäàs täàç ca divasän na jäne ko hetur dalati çatadhä yan na hådayam ||524|| (amaru 43) atra hådaya-dalanäbhäva-pürva-gata-divasotprekñädy-anumitair nirveda-småty-ädibhir abhivyakto’pi striyä anurägaù premäveça-çlathanädi-kathitena puruña-gata-räga-dhvaàsanena cärutäà näpnoti | puruña-rägätyantäbhävena rasäbhäsatvaà.

vibhävädi-jïänaà näma aucitya-vivekaù | tena çünyäs tiryaïco na vibhävatäm arhanti | tarhi vibhävädi-jïäna-rahiteñu manuñyeñu rasäbhäsa-prasaìga iti cet. jäti-yogyair dharmair vastuno na vibhävatvam | api tu bhävaka-cittolläsa-hetubhiù rati-viçiñöair eva | kià ca. yathä— madhu dvirephaù kusumaika-pätre papau priyäà sväm anuvartamänaù | çåìgeëa ca sparça-nimélitäkñéà mågém akaëòüyata kåñëa-säraù ||528|| (ku.saà.37) padye iva) vibhävatvam iti cen. na | bho mleccha-rasa-vädin ! uktalädhipateù çåìgära-rasäbhimänino narasiàhadevasya cittam anuvartamänena vidyädhareëa kavinä bäòham abhyantaré-kåto’si | evaà khalu samarthitam ekävalyäm anena— apare tu rasäbhäsaà tiryakñu pracakñate | tan na parékñä-kñamam | teñv api vibhävädi-sambhavät | vibhävädi-jïäna-çünyäs tiryaïco na bhäjanaà bhavitum arhanti rasasyeti cet. 3. na | tasyäà kakñyäyäà kariëäà kariëé-rägaà prati käraëatvaà na punar vibhävatvam | kià ca. naiña doñaù | vivekarahita-janopalakñaëa-mleccha-gatasya rasasyäbhäsatve sveñöäväpteù | . yathä— ajjaà mohaëa-suhiaà muatti mottü paläie halie | dara-phuòia-beëöa-bhäroëaäi hasiaà ba phalahée ||529|| (gäthä 4. na | manuñyeñv api keñucit tathä-bhüteñu rasa-viñayabhäväbhäva-prasaìgät | vibhävädi-sambhavo hi rasaà prati prayojakaù | na vibhävädi-jïänam | tataç ca tiraçcäm apy asty eva rasaù iti | (ekävalyäm 106) na tävat tiraçcäà vibhävatam upapadyate | çåìgäre hi samujjvalasya çucino darçanéyasyaiva vastuno muninä vibhävatvenämnätam | tiraçcam udvartana-majjanäkalpa-racanädy-abhäväd ujjvala-çuci-darçanéyatvänäm asambhävanä prasiddhaiva | atha sva-jäti-yogyair dharmaiù käriëäà kariëéà prati (dadau saraù paìkaja ity ädi (ku.tiryag-rägäd. 3.saà.36) mleccha-rägäd.60) [äryäà mohana-sukhitäà måteti muktvä paläyite halike | dara-sphuöita-vånta-bhärävanatayä hasitam iva kärpäsyä ||] atra surata-mohana-supti-maraëa-daçayor vivekäbhävena hälikasya mlecchatvaà gamyate | nanu tiryaì-mleccha-gatayor äbhäsatvaà na yujyate | tayor vibhävädi-sambhavät | äsvädayogyatä-pratéter iti cet.

ucyate | atra janaka-tanayatva-räma-parigrahatvädiviruddha-dharma-parihäreëa lalitojjvala-çuci-darçanéyatvädi-viçiñöa eva çabdataù | (pratipadyamäno) sétädi-vibhävo yoñit-sämänyaà tädåçam eva jïäpayati | na punaù stré-jätimätram iti sakalam api kalyäëam | hariçcandro rakñäkaraëa-ruci-satyeñu vacasäà viläse vägéço mahati niyame néti-nigame | vijetä gäìgeyaà jana-bharaëa-saàmohana-kalävrateñu çré-siàha-kñitipatir udäro viharate ||530|| 267 nitya çréyannapota-kñitipati-januñaù siàha-bhüpäla-mauleù saundaryaà sundaréëäà hariëa-vijayinäà vägurä locanänäm | dänaà mandära-cintämaëi-sura-surabhé-garva-nirväpaëäìkaà vijïänaà sarva-vidyä-nidhi-budha-pariñac-chemuñé-bhägya-rekhä ||531|| 268 iti çrémad-ändhra-maëòalädhéçvara-pratigaëòa-bhairava-çrémad-anapota-narendra-nandanabhuja-bala-bhéma-çré-siàha-bhüpäla-viracite rasärëava-sudhäkara-nämni näöyälaìkära-çästre rasikolläso näma dvitéyo viläsaù ||2|| —o)0(o— 16 529 saìkhyaka-padyaà drañöavyam | . na | viçeñäëäà dharmiëi paramotkarñänusandhäna-tat-paräëäm anyonya-sahiñëünäm iyattayä niyamäsambhavät | atha yadi vastu-mätrasya tarhi anväsitam arundhatyä svähayeva havir bhujam (ra. 1.56) ity ädäv api stré-puàsa-vyakti-mätra-vibhäva-sad-bhäväd anväsanälakñaëänubhävasambhaväc ca çåìgäraù svadanéyaù prasajyeta | kià ca— ajjaà mohaëa-suhiaà muatti mottü paläie halie | dara-phuòia-beëöa-bhäroëaäi hasiaà ba phalahée ||16 ity ädiñu stré-puàsa-vyakti-mätra-vibhäva-sadbhävaù sphuöa eva | tad-aviveka-janita-häsyapaìka-nirmagnaà çåìgära-gandha-gajam uddhartuà tvaratäm ity alaà rasäbhäsäpaläpasaàrambheëa | nanu sétädi-vibhävair vastu-mätrair eva yoñin-mätra-pratétau sämäjikänäà rasodayaù | na punar viçiñöaiù | tat katham iti ced.kià ca vibhävädi-sambhavo hi rasaà prati prayojako na vibhävädi-jïänam ity etan na yujyate | tathä hi—vibhäväder viçiñöasya vastu-mätrasya vä sambhavo rasaà prati prayojakaù | viçiñöaprayojakatväìgékäre vivekädi-praveço’ìgékåta iti asmad-anusaraëam eva çaraëaà gato’si | atra vivekaà vinä tad-itara-viçeñavattvaà vaiçiñöyam iti cen.vaà.

(3) tåtéyo viläsaù bhävakolläsaù sa kñemadäyé kamalänukülaù kaöhora-pärävata-kaëöha-nélaù | kåpä-nidhir bhavya-guëäbhirämaù paraù pumän raja-mahédhra-väsé ||1|| 1 bhavatv iti sambandhaù smaraëéyaù | tad édåça-rasädhäraà näöyaà rüpakam ity api | naöasyätipravéëasya karmatvän näöyam ucyate ||2|| 2 yathä mukhädau padmäder ärope rüpaka-prathä | tathaiva näyakäropo naöe rüpakam ucyate | 3 tac ca näöyaà daça-vidhaà väkyärthäbhinayätmakam ||3|| 4a tathä ca bhäratéye (18.2-3)— näöakaà saprakaraëam aìko vyäyoga eva ca | bhäëaù samavakäraç ca véthé prahasanaà òimaù | éhämågaç ca vijïeyo daçadhä näöya-lakñaëam |||4|| rasetivåtta-netäras tat-tad-rüpaka-bhedakäù | 4 lakñitau rasanetäräv itivåttaà tu kathyate ||5|| itivåtta-kathä-vastu-çabdäù paryäya-väcinaù | 5 itivåttaà prabandhasya çaréraà trividhaà hi tat ||6|| khyätaà kalpyaà ca saìkérëaà khyätaà räma-kathädikam | 6 kavi-buddhi-kåtaà kalpyaà mälaté-mädhavädikam ||7|| saìkérëam ubhayäyattaà lava-räghava-ceñöitam | 7 lakñyeñv etat tu bahudhä divya-martyädi-bhedataù ||8|| tac cetivåttaà vidvadbhiù païcadhä parikértitam | 8 béjaà binduù patäkä ca prakaré käryam ity api ||9|| atha béjaù— yat tu svalpam upakñiptaà bahudhä viståtià gatam | 9 käryasya käraëaà präjïais tad béjam iti kathyate | .

uptaà béjaà taror yadvad aìkurädi-prabhedataù ||10|| 10 phaläya kalpate tadvan näyakädi-vibhedataù | phaläyaitad bhaved yasmäd béjam ity abhidhéyate ||11|| 11 yathä bäla-rämäyaëe prathama-dvitéyäìkayoù kalpite mukha-sandhau svalpo rämotsäho béjam ity ucyate | atha binduù— phale pradhäne béjasya prasaìgoktaiù phaläntaraiù | vicchinne yad aviccheda-käraëaà bindur ucyate ||12|| 12 jala-bindur yathä siïcaàs taru-mülaà phaläya hi | tathaiväyam upakñipto bindur ity abhidhéyate ||13|| 13 yathä tatraiva [bäla-rämäyaëe] tåtéya-caturthäìkayoù kalpite pratimukha-sandhau nikñipto rävaëa-virodha-mülaà sétä-parigraho bindur ucyate | atha patäkä-yat pradhänopakaraëa-prasaìgät svärtham åcchati | sä syät patäkä sugréva-makarandädi-våttavat ||14|| 14 atha prakaré— yat kevalaà parärthasya sädhakaà ca pradeça-bhäk | prakaré sä samuddiñöä nava-våndädi-våttavat ||15|| 15 patäkä-prakaré-vyapadeço bhäva-prakäçikä-käreëoktaù.31)— sahasaivärtha-sampattir guëavaty upacärataù | patäkä-sthänakam idaà prathamaà parikértitam ||20|| iti | yathä ratnävalyäm— vidüñakaù— bhoù ! esä kkhu abarä debé bäsabadattä | (bhoù ! eñä khalu aparä devé väsavadattä |) . yathä— yathä patäkä kasyäpi çobhäkåc cihna-rüpataù | svasyopanäyakädénäà våttäntas tadvad ucyate ||16|| çobhäyai vedikädénäà yathä puñpäkñatädayaù | tatha rtu-varëanädis tu prasaìge prakaré bhavet ||17|| iti (bhäva-prakäçe) | atha patäkä-sthänakäni— aìgasya ca pradhänasya bhävyavasthasya sücakam | yad ägantuka-bhävena patäkä-sthänakaà hi tat ||18|| 16 etad dvidhä tulya-saàvidhänaà tulya-viçeñaëam | taträdyaà tri-prakäraà syäd dvitéyaà tv ekam eva hi || 17 evaà caturvidhaà jïeyaà patäkä-sthänakaà budhaiù ||19|| 18a tathä ca bharataù (19.

34) — dvy-artho vacana-vinyäsaù suçliñöaù kävya-yojitaù | .räjä (saçaìkaà ratnävalé-hastaà visåjati |) ity atra iyaà väsavattety anenopacära-prayogeëa bhävino väsavadattä-kopasya sücanät sahasärtha-sampatti-rüpam idam ekaà patäkä-sthänakam | tathä ca (19. räjä— loläàçukasya pavanäkulitäàçukäntaà tvad-dåñöi-häri mama locana-bändhavasya | adhyäsituà tava ciraà jaghana-sthalasya paryäptam eva karabhoru maoru-yugmam ||24|| (praviçya sambhräntaù) kaïcuké—deva bhagnam | deva bhagnam ! räjä—kena ? kaïcuké—deva bhémena | räjä—äù kià pralapasi ? ity atra çliñöa-pratyuttareëa kaïcuki-väkyena bhävino duryodhanoru-bhaìgasya sücanena çliñöottaraà näma tåtéyam idaà patäkä-sthänakam | tathä ca (19.32)— vacaù sätiçayaà çliñöaà kävya-bandha-samäçrayam | patäkä-sthänakam idaà dvitéyaà parikértitam ||21|| iti | yathä uttara-räma-carite (1.33)— arthopakñepaëaà yatra lénaà sa-vinayaà bhavet | çliñöa-pratyuttaropetaà tåtéyam idam iñyate ||23|| yathä veëé-saàhäre (2.23).38)— iyaà gehe lakñmér iyam amåta-vartir nayanayor asäv asyäù sparço vapuñi bahalaç candana-rasaù | ayaà kaëöhe bähuù çiçira-masåëo mauktika-saraù kim asyä na preyo yadi param asahyas tu virahaù ||22|| (praviçya) pratéhäré—deva upasthitaù | rämaù—aye kaù ? ity atra bhaviñyataù sétä-virahasya sücanäd idaà çliñöaà näma dvitéyaà patäkä-sthänakam | tathä ca (19.

23). yathä bäla-rämäyaëe (10. kämandaké— yat präg eva manorathair våtam abhüt kalyäëam äyuñmatos tat puëyair mad-upakramaiç ca phalitaà kleço’pi mac-chiñyayoù | niñëätaç ca samägamo’bhivihitas tvat-preyasaù käntayä samprétau nåpa-nandanau yad aparaà preyas tad apy ucyatäm ||28|| ity atra kävyopasaàhära-çlokena tåtéya-puruñärthasyaiva phala-kathanät çuddhaà käryam idam | miçraà.4) ity atra viçeñaëa-çleñeëa bhävino ratnävalé-sandarçanasya sücanät tulya-viçeñaëaà näma caturthaà patäkä-sthänakam idam | atha käryam— vastunas tu samastasya dharma-kämärtha-lakñaëam | 18 phalaà käryam iti çuddhaà miçraà vä kalpayet sudhéù ||27|| 19a çuddhaà. yathä mälaté-mädhave (10.104)— rugëaà cäjagavaà na cätikupito bhargaù sura-grämaëéù setuç ca grathitaù prasanna-madhuro dåñöaç ca väräà nidhiù | paulastyaç carama-sthitaç ca bhagavän prétaù çruténäà kaviù präptaà yänam idaà ca yäcitavate dattaà kuberäya ca ||29|| ity anenopasaàhära-çlokena miçrasya trivarga-phalasya kathanän miçram idam | pradhänam aìgam iti ca tad vastu dvividhaà punaù | 19 pradhänaà netå-caritaà pradhäna-phala-bandhi ca ||30|| kävye vyäpi pradhänaà tad yathä rämädi-ceñöitam | 20 näyakärtha-kåd-aìgaà syän näyaketara-ceñöitam ||31|| nityaà patäkä prakaré cäìgaà béjädayaù kvacit | 21 béjatväd béjam ädau syät phalatvät käryam antataù ||32|| tayoù sandhän a-hetutvän madhye binduà prakalpayet | 22 yathäyogaà patäkäyäù prakaryäç ca niyojanam ||33|| atha käryasya païcävasthäù— .upanyäsa-suyuktaç ca tac caturtham udähåtam ||25|| iti | yathä— uddämotkalikäà vipäëòur arucaà prärabdha-jåmbhäà kñaëäd äyäsaà çvasanodgamair aviralair ätanvatém ätmanaù | adyodyäna-latäm imäà samadanäà närém ivänyäà dhruvaà paçyan kopa-vipäöala-dyuti mukhaà devyäù kariñyämy aham ||26|| (ratnävalyäà 2.

.käryasya païcadhävasthä näyakädi-kriyä-vaçät | 23 ärambha-yatna-präpty-äçä-niyatäpti-phalägamäù | tatra mukhya-phalodyoga-mätram ärambha iñyate ||34|| 24 yathä bäla-rämäyaëe mukha-sandhau rämasya lokottarotkarña-präptaye vyavasäya-mätram ärambhaù | atha yatnaù— yatnas tu tat-phala-präptyäm autsukyena tu vartanam ||35|| 25a yathä tatraiva pratimukha-sandhau täöaka-pätana-bhüta-pati-dhanur-dalanädiñu rämasya yatnaù | atha präpty-äçä— präpty-äçä tu mahärthasya siddhi-sadbhäva-bhävanä17 ||36|| 25b yathä tatraiva garbha-sandhau mälavan mäyä-prayoga-vana-praväsa-sétäpaharaëädibhir antaritäyäù rämasya paramotkarña-präpter dhanur-bhaìgädi-sugréva-sandhi-setubandhanädibhiù siddhi-sad-bhäva-bhävanä-kathanät präpty-äçä | atha niyatäptiù— niyatäptir avighnena kärya-saàsiddhi-niçcayaù ||37|| 26a yathä tatraiva [bäla-rämäyaëe] vimarça-sandhau nikhila-rakñaù-kula-nibarhaëäd avighnena rämasya phala-saàsiddhi-niçcayo niyatäptiù | atha phalägamaù— samagreñöa-phaläväptir bhaved eva phalägamaù ||38|| 26b yathä tatraiva [bäla-rämäyaëe] nirvahaëa-sandhau rämasya tätäjïä-nirbahaëa-vairapraçamana-räjyopabhogair lokottara-trivarga-phalasyäväptiù phalägamaù | atha sandhiù— ekaikasyäs tv avasthäyäù prakåtyä caikayaikayä | yogaù sandhir iti jïeyo näöya-vidyä-viçäradaiù ||39|| 27 patäkäyäs tv avasthänaà kvacid asti na vä kvacit | patäkä-virahe béjaà binduà vä kalpayet sudhéù ||40|| 28 mukhya-prayojana-vaçät kathäìgänäà samanvaye | aväntarärtha-sambandhaù sandhiù sandhäna-rüpataù ||41|| 29 (tatra païca-sandhayo bhavanti—) mukha-pratimukhe garbha-vimarçäv upasaàhåtiù | païcaite sandhayaù 17 siddha-sad-bhävanä matä.

23) kula-putraketi saprasämad äçliñöo’smi ity upakramya… sa hi naktaà-caräëäà nisargämitro viçvämitro vrata-caryayä. véra-vrata-caryayä samartho daçaratho’pi tathävidha eva eva (1.25 padyäd anantaraà] ity antena viçvämiträrambhasya mälyavadädi-vitarka-gocaratvena bahulékaraëät parikaraù | atha parinyäsaù— béja-niñpatti-kathanaà parinyäsa itéryate ||48|| 34b yathä tatraiva [bäla-rämäyaëe] räkñasaù (puro’valokya)—kathaà täpasaù | (pratyabhijïäya) taträpi viçvämitra-dharma-putraù çunaùçepaù ity upakramya… sampraty eva räkñasa-bhayät satre dékñiñyamäëaù sa bhagavän goptäraà rämabhadraà varétum ayodhyäà gataù | räkñasaù (sa-träsaà svagatam)—hanta katham etad api niñpannam | (prakäçam) bhagavan mä kopéù ity ädinä (svagatam) kåtaà yat kartavyam | samprati cära-saïcärasyäyam avasaraù (1.23 padyät pürvam] rävaëädi-duñöaräkñasa-çikñä-lakñaëa-rämotsähopabåàhaka-viçvämiträrambha-rüpasya béjasya sücanäd upakñepaù | atha parikaraù— parikriyä tu béjasya bahulékaraëaà matam ||46|| 34a yathä tatraiva [bäla-rämäyaëe] (praviçya täpasa-cchamanä) räkñasaù— sampreñito mälyavatäm aham adya jïätuà pravåttià kuçikätmajasya | puréà niménäà mithiläà ca gantuà täà cäpy ayodhyäà raghu-räjadhäném ||47|| (1.(mukha-sandhis tad-aìgäni cettham—) teñu yatra béja-samudbhavaù ||42|| 30 nänä-vidhänäm arthänäà rasänäm api käraëam | tan mukhaà tatra cäìgäni béjärambhänurodhataù ||43|| 31 upakñepaù parikaraù parinyäso vilobhanam | yuktiù präptiù samädhänaà vidhänaà paribhävanä | 32 udbheda-bhedau karaëam iti dvädaça yojayet ||44|| 33a tatropakñepaù— upakñepas tu béjasya sücanä kathyate budhaiù ||45|| 33b yathä bäla-rämäyaëe pratijïäta-paulastya-nämani prathae’ìke— (tataù praviçati viçvämitra-çiñyaù) çunaùçepaù—prätaùsavana eva yajamänaà drañöum icchämiity upakramya… räkñasa-rakñauñadhaà rämam änetuà siddhäçramäd ayodhyäà gatavatä täta-viçvämitreëa yajïopanimantritasya parama-suhådaù çrotriya-kñatriyasya séradhvajasya sva-pratinidhiù preñito’smi ity antena (1.27 .

rävaëaù (sapratyäçam)— nirmälyaà nayana-çriyaù kuvalayaà vaktrasya däsaù çaçé käntiù prävaraëaà tanor madhumuco yasyäç ca väcaù kila | viàçatyä racitäïjaliù kara-puöais tväà yäcate rävaëas täà drañöuà janakätmajäà hådaya he neträëi mitrékuru ||51|| (1.16) .15) ity antena räghava-pratinäyakayor bhärgava-rävaëayoù karma-sämya-nirëaya-kathanäd yuktiù | atha präptiù— präjïaiù sukhasya sampräptiù präptir ity abhidhéyate ||54|| 36a yathä tatraiva [bäla-rämäyaëe] näradaù (saharñaà hastam udyamya)— citraà netra-rasäyanaà tridaçatäsiddher mahä-maìgalaà mokña-dväram apävåtaà mama manaù-prahlädanä-bheñajam | säkaà näka-purandhirbhir nava-pati-präpty-utsukäbhiù suräù sarve paçyata räma-rävaëa-raëaà vakty eña vo näradaù ||55|| (2.padyäd anantaram] ity antena viçvämitränubhäva-kathanät saräkñaträsa-kathanäc ca béjaniñpatteù parinyäsaù | atha vilobhanam— näyakädi-guëänäà yad varëanaà tad vilobhanam ||49|| 35a yathä tatraiva [bäla-rämäyaëe] rävaëaù— yasyäropaëa-karmaëäpi bahavo véra-vrataà tyäjitäù ||50|| ity upakramya. närada yathä samarthayase | tathä hi— ekaà kailäsam adrià kara-gatam akaroc cicchade krauïcam anyo laìkäm ekaù kuberäd ahåta vasataye koìkaëänabdhito’nyaù | ekaù çakrasya jetä samiti bhagavataù kärtikeyasya cänyas tat kämaà karma-sämyät kim aparam anayor madhyagä véra-lakñméù ||53|| (2.40) ity antena tad-guëa-varëanäd vilobhanam | atha yuktiù— samyak prayojanänäà hi nirëayo yuktir iñyate ||52|| 35b yathä tatraiva [bäla-rämäyaëe] paraçuräma-rävaëéya-nämani dvitéyäìke— (tataù praviçati) bhåìgiriöiù (parikrämann ätmänaà nirvarëya)—aye nirüpatäpi kvacin mahate’bhuyadayäya ity upakramya. bhåìgiriöiù—äm.

46 padyäd anantaram] ity antena rävaëasya sétä-rämaëéyaka-darçanena çatänandasya rävaëotsäha-darçanena ca tayoç cittacamatkära-kathanät paribhävanä | athodbhedaù— udghätanaà yad béjasya sa udbhedaù prakértitaù ||60|| 38a yathä tatraiva [bäla-rämäyaëe] dvitéyäìke.36) ity ädi paöhati | jämadagnyaù—apakurvatäpi bhavatä param upakåtam | yad eña smärito’sméty upakramya (2. sétä (sa-sädhvasautsukyam)—ammo rakkhaso tti suëia saccaà sajjhasa-kodahaläëaà majjhe baööämi | (aàho räkñasa iti çrutvä satyaà sädhvasa-kautühalayor antare varte |) ity upakramya sétä—tädasadänaàdamissäëaà antare ubabisissaà (täta-çatänanda-miçräëäm antare upavekñyämi) | (1.ity atra näradasya yuddhävalokana-harña-präpteù präptiù | atha samädhänaà— béjasya punar ädhänaà samädhänam ihocyate ||56|| 36b yathä tatraiva [bäla-rämäyaëe] bhåìgiriöiù—yuddha-ruce mä nirbharaà saàrambhasva | ity upakramya | ayodhyäà gatvä paraà räma-rävaëéyaà yojayiñyämi (2.16 padyäd anantaram] ity antena räghavotsäha-béjasya näradena punar ädhänät samädhänam | atha vidhänaà— sukha-duùkha-karaà yat tu tad vidhänaà budhä viduù ||57|| 37a yathä tatraiva [bäla-rämäyaëe] prathamäìke.42) ity upakramya.42 padyät pürvam] ity antena sétäyäù adåñöa-pürva-räkñasa-darçanena sukha-duùkha-vyatikaräkhyänäd vidhänam | atha paribhävanä— çläghyaiç citta-camatkäro guëädyaiù paribhävanä ||58|| 37b yathä tatraiva [bäla-rämäyaëe].44 padyät pürvam]— lokottaraà caritam arpayati pratiñöhäà puàsäà kulaà na hi nimittam udäratäyäù | vätäpitäpana-muneù kalaçät prasütir . çatänandaù (apavarya)—aho laìkädhipater apürva-garva-garimä | yan mamäpi çatänandasya na niçcinute cetaù | kià bhaviñyati (1. rävaëaù (sautsukyaà vilokya svagatam)—aho tribhuvanätiçäyi makaradhvaja-saïjévanaà rämaëéyakam asyäù | tathä hi— indur lipta iväïjanena jaòitä dåñöir mågéëäm iva pramlänäruëimeva vidrumalatä çyämeva hema-prabhä | päruñyaà kalayä ca kokila-vadhü-kaëöheñv iva prastutaà sétäyäù purataç ca hanta çikhinäà barhäù sagarhä iva ||59|| (1. rävaëaù—traiyämbakaù paraçur eña nisarga-caëòa (2.

51) ity antena güòha-çaìkara-dhanur adhikñepodghäöanäd vä lokottara-carita-sämänya-varëanena tirohita-rämacandrotsähodghäöanäd vä udbhedaù | atha bhedaù— béjasyottejanaà bhedo yad vä saìghäta-bhedanam ||62|| 38b yathä tatraiva [bäla-rämäyaëe] rävaëaù (vilokya)—atha yäcita-paraçunä paraçurämeëa kim abhihitam äsét | mäyämayaù—trailokya-mäëikya rämodantam äkarëayatu svämé | paulastyaù praëayena yäcata iti çrtuvä mano modate deyo naiña hara-prasäda-paraçus tenädhikaà tämyati | tad väcyaù sa daçänano mama girä dattä dvijebhyo mahé tubhyaà brühi rasätala-tridivayor nirjitya kià déyatäm ||63|| (2.24 padyät pürvam] ity antena pratinäyaka-rüpa-bhärgava-rävaëayor uttejanäd bhedaù | atha karaëam— prastutärtha-samärambhaà karaëaà paricakñate ||64|| 39a yathä tatraiva [bäla-rämäyaëe] (2.25 padyäd anantaram] ubhäv api cäpäropaëaà näöayataù ity upakramya ä aìka-parisamäpteù jämadagnya-rävaëayoù prastuta-yuddhärambha-kathanät karaëam | atha pratimukha-sandhiù— béja-prakäçanaà yatra dåçyädåçyatayä bhavet | 39 tat syät pratimukhaà bindoù prayatnasyänurodhataù ||65|| iha trayodaçäìgäni prayojyäni manéñibhiù | 40 viläsa-parisarpau ca vidhutaà çama-narmaëé ||66|| narma-dyutiù pragamanaà nirodhaù paryupäsanam | 41 puñpaà vajram upanyäso varëa-saìgrahanaà tathä ||67|| tatra viläsaù— viläsaù saìgamärthas tu vyäpäraù parikértitaù ||68|| 42 .léläyitaà punar amuñya samudra-pänam ||61|| (2.20) rävaëaù—kadä nu khalu paraçurämo rasätala-tridivayor jetä dätä ca saàvåttaù | rävaëaù punaù pratigrahétä ca | tatas tvayä kim asau pratyuktaù | ity upakramya mäyämayaù—deva prakåti-roñaëo reëukäputraù | tat tam evägatam aham utprekñe | rävaëaù—priyaà naù (2.

pratéhäraù— etenoccair vihasitam asau käkalé-garbha-kaëöho laulyäc cakñuù prahitam amunä säìga-bhaìgaù sthito’yam | härasyägraà kalayati kareëaiña harñäc ca kiàcit straiëaù puàsäà nava-parigamaù kämam unmäda-hetuù ||69|| (3.42) ity ärabhya.58 padyät pürvam] ity atra rämänunayasya bhärgaveëäsvékäräd vidhütam | . rämaù (vicintya svagatam)—rudaty api kamanéyä jänaké—ity antena (4.47 padyäd anantaraà] sétäyäù bandhu-viraha-janitärati-kathanäd vidhutam | atha vä matäntareëa tatraiva.26) ity antena rämädénäà sétälambanäbhiläña-kathanäd viläsaù | atha parisarpaù— pürva-dåñöasya béjasya tv aìka-cchedädinä tathä | nañöasyänusmåtiù çaçvat parisarpa iti småtaù ||70|| 43 yathä tatraiva [bäla-rämäyaëe] pratéhäraù (svagatam)—katham ete kñatriya-jana-samucite’pi cäpäropaëa-karmaëi nikhiläù kñatriyäù vitatha-sämarthyäù vartante | tad eña param anäkalitasäro vikartana-kula-kumära äste | yad vä. jämadagnyaù—näbhivädana-prasädyo reëukä-sünuù (4. çatänandaù— yasyäste janané svayaà kñitir ayaà yogéçvaras te pitä ||73|| (4.66) (vicintya) bhavatu | tathäpi saìkértayämy enam | anäkalita-säro hi véra-prakäëòa-sambhütiù ity upakramya | hemaprabhä—saàpaëëaà ca pia-sahée päëi-ggahaëam (3. yasyäù svayaà vasumaté mätä yäga-bhür janma-mandiraà indu-çekhara-kärmukäropaëaà ca paëaù | (sa-spåhaà nirvarëya) ity ärabhya. kim anenäpi— yasya vajra-maëer bhede bhidyante loha-sücayaù | karotu tatra kià näma näré-nakha-viòambanam ||71|| (3.21 padyät pürvam] rämaù—aye iyam asau sä sétä.yathä tatraiva [bäla-rämäyaëe] vilakña-laìkeçvara-nämani tåtéyäìke (3.79 padyäd anantaram] (sampannaà ca priya-sakhyä päëi-grahaëam) ity antena pürvaà täöakädi-vadha-dåñöasya paçcän nikhila-kñatriya-duräropa-dhürjaöi-cäpäropaëa-prabhäva-varëanäd nañöasya rämabhadrotsähasya tad-dhanur-bhaìga-kriyä-rüpeëa smaraëät parisarpaù | atha vidhutam— näyakäder épsitänäm arthänäm anaväptitaù | aratir yad bhaved tad dhi vidvadbhir vidhutaà matam | 44 athavänunayotkarñaà vidhutaà syän niräkåtiù ||72|| 45a yathä tatraiva [bäla-rämäyaëe] bhärgava-bhaìga-nämani caturthe’ìke. rämaù (samupasåtya)—bhagavan bhärgava sadayaà praséda ity ärabhya.

69) jämadagnyaù (vihasya) : mätur mätula na kiàcid antaraà bhavato bhavänévallabhasya ca | (ity upakramya) rämaù (vihasya) : jämadagnya ! ekaù punar ayaà çastra-grahaëädhikäro yad guruñv api tiraskäraù (tatraiva kiïcit parastät) ity antena bhärgava-räghavayoù püjya-viñayakrodhäpahnavärthaà häsya-kathanän narma-dyutiù | atha pragamaëam— tat tu pragamanaà yat syäd uttarottara-bhäñaëam ||79|| 47a yathä tatraiva [bäla-rämäyaëe]. rämaù (sakaëöha-rodham)— väcä kärmukam asya kauçika-pater äropaëäyärpitaà mad-dor-daëòa-haöhäïcanena tad idaà bhagnaà kåta-nyak-kåti | no jäne janakas tad atra bhagavän vréòä-vaçäd uttaraà nikñeptre nata-kandharo bhagavate rudräya kià däsyati ||76|| (3.71) ity atra janakädhipäpaläpena häsa-pradhänaà narma | atha narma-dyutiù— kopasyäpahnavärthaà yad dhäsyaà narma-dyutir matä ||77|| 46 yathä tatraiva [bäla-rämäyaëe] caturthäìke viçvämitro jämadagnyaà prati— rämaù çiñyo bhågubhava bhavän bhägineyé-suto me väme bähäv uta tad-itare käryataù ko viçeñaù | divyästräëäà tava paçupater asya läbhas tu mattas tat tväà yäce virama kalahäd äryakarmärabhasva ||78|| (4.atha çamaù— arateù çamanaà taj-jïäù çamam ähur manéñiëaù ||74|| 45b yathä tatraiva [bäla-rämäyaëe] (4.57 padyät pürvaà) hemaprabhä—jujjai paphulla-kodühalattaëaà | parasuräma-daàsaëeëa uëa sasajjha-sattaëaà bhagga-dhana-ddaëòa-caëòa-caritassa purado rämacaàdassa | (yujyate praphulla-kautühalatvaà paraçuräma-daàçanena punaù sasädhvasatvaà bhagna-dhanur-daëòa-caëòa-caritasya purato rämacandrasya) ity atra rämacandra-paräkrama-kathanät sétäyäù arati-çamanät çamaù | atha narma— parihäsa-pradhänaà yad vacanaà narma tad viduù ||75|| 46 yathä tatraiva [bäla-rämäyaëe] tåtéye’ìke. rämaù— kià punar imäù sarvaìkañä roña-väcaù | sarvatyägé pariëata-vayäù saptamaù padma-yoneù ||80|| (4.71) .

67) daçarathaù—bhoù sambandhin kåtaà kärmuka-parigraha-vyasanena—ity antena janakasya bhärgava-nimittasya jarä-nimittasya vä vyasanasya kathanäd nirodhaù | atha paryupäsanam— ruñöasyänunayo yaù syät paryupäsanam éritam ||85|| 48a yathä tatraiva [bäla-rämäyaëe] viçvämitraù (jämadagnyaà prati)— rämaù çiñyo bhågu-suta bhavän bhägineyé-suto me ||86|| (4.72) jämadagnyaù : sädhu re kñatriya-òimbha. 3. sädhu | ity antena bhärgava-räghavayor uktipratyukti-kathanät pragamanam | atha nirodhaù— yatra vyasanam äyäti nirodhaù sa nigadyate ||82|| 47b yathä tatraiva [bäla-rämäyaëe] jämadagnyaù— pakva-karpüra-niñpeñam ayaà nirapiñat trayam | mama vréòäà ca caëòéça-cäpaà ca svaà ca jévitam ||83|| (4. prakaöita-rämämbhojaù kauçikavä sapadi lakñmaëänandé | sura-cäpa-namana-hetor ayam avatérëaù çarat-samayaù ||89|| [bä.16] .69) ity atra çloke roñändhasya bhärgavasyänunayo viçvämitreëa kåta iti paryupäsanam | atha puñpam— sa-viçeñäbhidhänaà yat puñpaà tad iti saàjïitam ||87|| 48b yathä tatraiva [bäla-rämäyaëe] tåtéyäìke (praviçya) kohalaù— karpüra iva dagdho’pi çaktimän yo jane jane ||88|| [bä. 3. prahiëu tad iha bäëän värdhakaà mäà dunoti ||84|| (4.11] ity upakramya.rä.65) janakaù—kathaà sannyasta-çastrasyäpi punar astra-grahaëa-kñaëo vartate ity upakramya.rä.iti çlokänte jämadagnyaù: tat kim ? rämaù (sa-khedam) : yasyäcäryakam indu-maulir akarot sa-brahmacäré ciraà jäto yatra guhaç cakära ca bhuvaà yad géta-véra-vratäm | tat kodaëòa-rahasyam adya bhagavan drañöaiña rämaù sa te helojjåmbhita-jåmbhakeëa dhanuñä kñatraà ca nälaà vayam ||81|| (4.

yaù preta-näthasyätithyam anubhavitu-käma ity antena vajra-niñöhurabhäñaëäd vajram | athopanyäsaù— yuktibhiù sahito yo’rthaù upanyäsaù sa iñyate ||92|| 49b yathä tatraiva [bäla-rämäyaëe] mätaliù—ayaà hi pitå-bhakty-atiçayaù paraçurämasya yad uta reëukä-çiraç-chedaù [4.29 padyäd anantaram] ity upakramya— yad vä te guravo’vicintya-caritäs tebhyo’yam astv aïjaliù ||93|| [bä.rä. jämadagnyaù—nidarçita-läghava räghava tad äkarëaya yat te karomi— truöita-niviòa-näòé-cakraväla-praëäléprasåta-rudhira-dhärä-carcitoccaëòa-ruëòam | maòamaòita-måòäné-känta-cäpasya bhaìktuù paraçur amara-vandyaù khaëòayaty adya muëòam ||91|| [bä.61] ity upakramya.57] ity antena hara-cäpa-dalanasya niñiddhayä kartåtayä anumantåtayä stotåtayä ca räghavaviçvämitra-pérädi-parämarçena brähmaëa-kñatriyädi-varëänäà saìgrahaëäd varëa-saàhäraù | atha garbha-sandhiù— . 4.rä.rä.33] ity antena upapattibhiù pitur nideça-karaëäd api mätå-vadha-karaëasyaiva pratipädanäd vä gurüëäm avicintya-caritatvopanyäsena sarvopapannatva-pratipädanäd vä upanyäsaù | atha varëa-saàhäraù— sarva-varëopagamanaà varëa-saàhära ucyate ||94|| 50a yathä tatraiva [bäla-rämäyaëe] jämadagnyaù (karëaà dattvä äkäçe)—kià brütha ? kena na varëitaà däçaratheù çaìkara-kärmukäropaëam ? ko na vismitas tad-bhaìgena ? (säkñepam) (kena na varëitam ity ädi paöhati) çåëuta bhoù | yaù kartä hara-cäpa-daëòa-dalane yaç cänumantä nanu drañöä yaç ca parékñitä ca ya iha stotä ca vaktä ca yaù ||95|| [bä. 4. 4.ity ante rämacandra-lakñaëärtha-viçeñäbhidhänät puñpam | atha vajram— vajraà tad iti vijïeyaà säkñän niñöhura-bhäñaëam ||90|| 49a yathä tatraiva [bäla-rämäyaëe] caturthäìke.56] ity upakramya— rämo räma-mayaà svayaà guha-sahädhyäyé samanviñyati ||96|| [bä.rä. 4.

dåñöädåñöasya béjasya garbhas tv anveñaëaà muhuù | 50b aträpy äcäpatäkänurodhäd aìgäni kalpayet ||97|| abhütäharaëaà märgo rüpodäharaëe kramaù | 51 saìgrahaç cänumänaà ca toöakädhibale tathä | udvegaù sambhramäksepau dvädaçaiñäà tu lakñaëam ||98|| 52 taträbhütäharaëam— abhütäharaëam tat syäd väkyaà yat kapaöäçrayam ||99|| 53a yayä tatraiva [bäla-rämäyaëe] unmatta-daçänana-nämani païcamäìke mälyavän (hasitvä)— våddha-buddhir hi prathamaà paçyati caramaà käryam | yan mayä dhürjaöi-dhanuradhikñepataù prabhåti mati-cakñuñä dåñöam eva yad uta daçakandharo’nusandhäsyati sétäharaëam | mäyä-mayaù : tatas tataù ? mälyavän: tataç ca mayä mandodaré-pitur mäyä-guror mayasya prathama-çiñyo viçärada-nämä yantra-käraù sa-bahumänaà niyuktaù sétä-pratikåti-karaëäya | viracitä ca sä rävaëopacchandanärtham | abhihitaà ca— sütra-dhära-calad-däru-gätreyaà yantra-jänaké | vaktrastha-çärikäläpa laìkendraà vaïcayiñyati ||100|| [bä.5] ity upakramya. 6. 5.rä.20 padyäd anantaram] ity antena mälyavat kapaöa-väkya-saàvidhänäd abhütäharaëam | atha märgaù— märgas tattvärtha-kathanam ||101|| 53b yathä tatraiva [bäla-rämäyaëe] nirdoña-daçaratha-nämani ñañöhäìke mäyä-mayaù—ärya kim api dviñatäm apy ävarjakam udätta-jana-caritam | paçya— krüra-kramä kim api räkñasa-jätir ekä taträpi kärya-parateti mayi prakarñaù | rämeëa tu pravasatä pitur äjïayaiva bäñpämbhasäm aham apéha kåto rasajïaù ||102|| [bä.9] ity upakramya. mäyämayaù—tataç ca vämadeva-prabhåtibhir mantribhir yathä-våttam abhidhäya sapädopagrahaà nivärito’pi tad idam abhidhäya prasthitaù— mayä mürdhni prahve pitur iti dhåtaà çäsanam idaà sa yakño rakño vä bhavatu bhagavän vä raghupatiù | nivartiñye so’haà bharata-kåta-rakñäà raghupuréà samäù samyaì nétvä vana-bhuvi catasraç ca daça ca ||103|| [bä. rävaëaù (punar nirüpya çärikädhiñöhita-vaktraà sétä-pratikåti-yantraà): aho matimän mäyämayaù | chälito’si janaka-räja-putryäù pratikåti-samarpaëena (5.rä. 6.11] .rä.

daçarathaù (akarëitakena)— etac chränta-vicitra-catvara-pathaà viçränta-vaitälikaçläghä-çlokam aguïji-maïju-murajaà vidhvasta-géta-dhvani | vyävåttädhyayanaà nivåtta-sukavi-kréòä-samasyaà namadvidvadvad väda-kathaà kathaà puram idaà mauna-vrate vartate ||105|| [bä. 6. samudraù—tarhi bäla-näräyaëaà rämam evopasarpämaù | na hi räkämågäìkam antareëa candra-maëer änanda-jala-niñyandaù (7.rä.36 padyäd pürvam] ity antena samudra-kñobhaka-rämacandrotsähotkarña-kathanäd udäharaëam | atha kramaù— bhäva-jïänaà kramo yad vä cintyamänärtha-saìgatiù ||108|| 54b yathä tatraiva [bäla-rämäyaëe] ñañöhäìke [6. sä samprataà hälähala-kavala-pratirüpä pratibhäti | kià punar me ayodhyädarçane’pi akäraëa-paryäkulaà hådayam |] ity upakramya.ity antena räma-praväsa-viñayasya mäyamaya-duùkhasya satyasyaiva vyaktatväd vä mäyämayädeù kapaöatva-jïäne’pi rämacandreëa satyatayäìgékäräd vä märgaù | atha rüpam— rüpaà sandeha-kåd vacaù ||104|| 53b yathä tatraiva [bäla-rämäyaëe] ñañöhäìke kaikeyé (sodvegam)—paëamämi bhaavadià saraüà jä pubbaà désamäëä ëayaëa-péüsa-gaëòüsa-kabalaà kareàti asi | sä saàpadaà hälähalakabaòa-paòirübä paòihäadi | kià puëa me aojjhä-daàsaëe bi akäraëa-pajjäulaà hiaaà | [praëamämi bhagavatéà sarayüà yä pürvaà dåçyamänä nayaëa-péyüña-gaëòüña-kavalaà kurvaté äsét.12] ity antena kaikeyé-daçarathayor ayodhyä-viñaya-viñäda-vitarka-vinyäsäd rüpam | athodäharaëam— sotkarña-vacanaà yat tu tad udäharaëaà matam ||106|| 54a yathä tatraiva [bäla-rämäyaëe] asama-paräkrama-nämani saptamäìke vibhéñaëaù—sakhe sugréva ! atiçaçäìka-çekharam idam äceñöitaà rämadevasya yad anena— nirväëaà jala-päna-péòana-balair yasmin yugäntänalair yasyäbhäti kuküla-murmura-måduù kroòe çikhé bäòavaù | tasyäpy asya kåçänu-saìkrama-kåta-jyotiù-çikhaëòaiù çarair dattaç caëòa-davägni-ambara-vidhir devasya väräà-nidheù ||107|| (7.32) ity upakramya.4 padyäd anantaram] mälyavän (småtinäöikena)—na jäne kià hi våttaà kaikeyé-daçarathayoù | .

30] ity antena samudra-kñobha-liìgänumita-rämotsähärtha-kathanäd anumänam | atha toöakam— .(upasarpitakena) mäyamayaù—jayatv äryaù | çürpaëakhä—jedu jedu kaëiööhamädäm aho | [jayatu jayatu kaniñöha-mätämahaù |] mälyavän—atha kià våttaà tatra ? mäyamayaù—yathädiñöam äryeëa | ity upakramya | mälyavän (saharñam)—tarhi vistarataù kathyatäm | ity antena mälyavac cintä-samakälam eva çürpaëakhä-mäyämayayor upagamanäd vä mälyavato vilambäsahäbhipräya-parijïänavatä mäyämayena niñpannasya käryasya saìkñepakathanäd vä kramaù | atha saìgrahaù— saìgrahaù sämadänärtha-saàyogaù parikértitaù ||109|| 55a yathä tatraiva [bäla-rämäyaëe] saptamäìke. 7. 7.44 padyät pürvam] ity antena samudrarämacandrayoù paraspara-priya-vacana-saìgrahaëät saìgrahaù | atha anumänam— arthasyäbhyühanaà liìgäd anumänaà pracakñate ||111|| 55b yathä tatraiva [bäla-rämäyaëe. samudraù (säbhyarthanam)— indur lakñmér amåta-madire kaustubhaù pärijätaù svar-mätaìgaù sura-yuvatayo deva dhanvantariç ca | manthämreòaiù smarasi tad idaà pürvam eva tvayätta sampraty abdhiù çåëu jala-dhanas tväà prapannaù praçädhi ||110|| [bä.36] rämaù (sagauravam)—bhagavan ratnäkara ! namas te | ity upakramya.rä. 7.21 padyät pürvam] pratéhäré (samantäd avalokya)—katham ayam anyädåça iva lakñyate’mburäçiù | vandé (yathopalakñita-märgeëa sa-camatkäraà puro’valokya)—paçya | viléyamäna-jalamänuña-mithunam atyartha-kadarthyamäna-çaìkhiné-yütham ity upakramya. samudraù—yathä saptamo vaikuëöhävatäraù [7.rä. pratéhäré— äà jïätaà dhämni väräà raghupatir viçikhäù prajvalantaù patanti ||112|| [bä.

saàrambhaà tu vacanaà saìgirante hi toöakam ||113|| 56a yathä tatraiva [bäla-rämäyaëe] hanumän—yathädiçati svämé | (sarvato’valokya)— dåpyad-vikrama-kelayaù kapi-bhaöäù çåëvantu sugrévajäm äjïäà mauli-niveçitäïjali-puöäù sator iha vyühane | dor-daëòa-dvaya-täòana-çlatha-dharä-bandhoddhåtän bhüdharän änetuà sakaläù prayäta kakubhaù kià näma vo duñkaram ||114|| [bä.56 padyät pürvam] (tataù praviçati gaganärdhävataraëa-näöitakena ratnaçikhaëòaù)—svasti mahäräja-daçarathäya | daçarathaù—api kuçalaà vayasyasya jaöäyoù | ratnaçikhaëòaù—priya-suhåd-upayogena | na punaù çaréreëa | daçarathaù—bhadra samupaviçya kathyatäm | vyäkulo’smi ity upakramya.70 padyäd anantaraà] ity antena mätå-gata-bhéter upanyäsäd udvegaù | atha sambhramaù— çatru-vyäghrädi-sambhütau çaìkäträsau ca sambhramaù ||117|| 57b yathä tatraiva [bäla-rämäyaëe] vämadevaù (säsraà svagatam)— . kosalyä—hä debba tue kida-viòaàbaà samatthiaà baëa-gadaà rähava-kuöuàbaà | [hä deva tvayä kåta-viòambaà samarthitaà vana-gataà räghava-kuöumbam | ] sumiträ—ëa kebalaà baëa-gadaà | bhubaëa-gadaà bi | [na kevalaà vana-gataà | bhuvanagatam api |] (6.5 padyäd anantaraà] ity antena mäyämayaçürpaëakhäbhyäà kapaöa-veña-dhäraëena räma-vämadeva-vaïcanäd adhibalam | atha udvegaù— çatru-vairädi-sambhütaà bhayam udvega ucyate ||116|| 57a yathä tatraiva [6.46] ity upakramyäìka-parisamäpteù kapi-räkñasädi-saàrambha-kathanät toöakam | atha adhibalam— budhair adhibalaà proktaà kapaöenätivaïcanam ||115|| 56b yathä tatraiva [bäla-rämäyaëe] ñañöhäìke [6.5 padyät pürvam] mäyämayaù—athaikadä dayita-sneha-mayyä kaikeyyä samam asuränéka-vijayäya pürita-suhån-manorathe daçarathe tgirviñöapa-tilaka-bhütaà puruhütaà prabhävavati samupasthitavati tad-rüpa-dhäriëau kuvalayäbhirämaà rämaà saparicchadaà chalayituà ayodhyäà çürpaëakhä ahaà ca präptavantau | ity upakramya.rä. 7. mälyavän—kim asädhyaà vaidagdhyasya [6.

daçarathaù—vatsa rämabhadra manye mamaiva malayäcala-niväsinaù priya-vayasyasya jaöäyor api çoka-çaìkur ayaà sarvaìkaño bhaviñyati | [6.74 padyäd anantaraà] (praviçya apaöékñepeëa chinna-nämä kåtävaguëöhanä) çürpaëakhä (säkrandaà pädayor nipatya)—ajja ekka-mädua pekkha takkhaa-cüòämaëé uppäòido | baòaväëala-jälä-kaläpaaà ghuàtalidaà | dasakaëöhakaniööha-bahiëie accähidaà | [ärya eka-mätåka prekñasva takñaka-cüòämaëir utpäöitaù | baòavänala-jvälä-kaläpakaà cürëitam | daçakaëöha-kaniñöha-bhaginyä atyähitam |] ity upakramya.55 padyäd anantaram] ity antena kausalyä-daçarathädénäà rakñas-tarakñu-haryakña-prabhåti-saïcaraëa-däruëäraëyädiñu rämapraväsa-viñaya-çaìkä-träsänuvåtti-kathanät sambhramaù | atha äkñepaù— garbha-béja-samäkñepam äkñepaà paricakñate ||119|| 58a yathä tatraiva [bäla-rämäyaëe] païcamäìke [5.he mad-väëi nijäà vimuïca vasati dräg dehi yäträà bahiù (räjänaà prati prakäçam) deva stambhaya cetanäà çravaëayor abhyeti çuñkäçaniù | (dampaté çaìkäà näöayataù) vämadevaù— tvad-rüpäd vipinäya cévaradharo dhanvé jaöé çäsanaà rämaù präpya gataù kutaçcana vanaà saumitri-sétä-sakhaù ||118|| [bä. rävaëaù (prakäçam)—tataù kià tasyäù ? çürpaëakhä—säpi laàkessarassa samucidatti abaharaàté tehià käbälia-bbada-joggä kidaàhi | [säpi laìkeçvarasya samuciteti vyavaharanté taiù käpälika-vrata-yogyä kåtäsmi |] ity antena aìkänta-gata-bhägena sakala-devatä-tejas tiraskaraëa-rävaëätiçaya-varëanägarbhékåtasya rämotsähasya çürpaëakhä-karëa-näsä-nikåntana-rüpeëa samudbhedäd äkñepaù | atha vimarça-sandhiù— yatra pralobhana-krodha-vyasanädyair vimåçyate | 58b béjärtho garbha-nirbhinnaù sa vimarça itéryate ||120|| prakaré-niyatäptyänuguëyäd aträìga-kalpanam | 59 apavädo’tha sampheöo vidrava-drava-çaktayaù ||121|| dyuti-prasaìgau chalana-vyavasäyau nirodhanam | 60 prarocanä vicalanam ädänaà syus trayodaça ||122|| atha apavädaù— .13] ubhau mürcchataù | vämadevaù—deva samäçvasihi | daçarathaù (samäçväsya)—kena punaù käraëena ity upakramya. 6.rä.

8. nepathye— sétä-priyaà ca daliteçvara-kärmukaà ca bäli-druhaà ca racitämbudhi-bandhanaà ca | rakñohaëaà ca vijigéñu-vibhéñaëaà ca rämaà nihatya caraëau tava vanditähe ||126|| [bä. 8.15] ity upakramya.47] ity antena. (dakñiëataù) sumukhaù—ayam aparaù kñate kñärävasekaù | äkarëäkåñöa-cäponmukha-viçikha-çikhä-çekharaù çüla-päëir bibhräëo bhairavatvaà bahula-kalakaläräva-raudräööa-häsaù | dhyätaù saumitri-ëätha prasarad-urutarottäla-vetäla-mälas tad-vakträd utpatadbhiù samajani çikhibhir bhasmasäd indrajic ca ||128|| [8. trijaöä—kahaà deveëa diëëo lajjä-deée jaläàjalé | [kathaà devena datto lajjä-devyai jaläïjaliù |] [8.taträpavädo doñäëäà prakhyäpanam itéryate ||123|| 61 yathä tatraiva [bäla-rämäyaëe] añöamäìke véra-viläsa-nämani [ädau] (tataù praviçato räkñasau) ekaù—sakhe durmukha kim api mahän sattva-bhraàço daçakaëöhasya yat kumärasiàhanäda-vadham apy äkarëya na çokaà kåto näpy amarñaù | ity upakramya. lakñmaëendrajit-kumbhakarëänäà roña-väkya-grahaëät sampheöaù | atha vidravaù— virodha-vadha-dähädir vidravaù parikértitaù ||127|| 62b yathä tatraiva (8.48 padyäd anantaraà] sumukhaù—deva padätilavaù sumukhas tu manyate lakñmaëa-didhakñayä kumära-meghanädena pävakéyaù çaraù saàhita iti upakramya.10 padyäd anantaram] ity antena rävaëa-gata-durbuddhi-doña-prakhyäpanäd apavädaù | atha sampheöaù— doña-saìgrathitaà väkyaà sampheöaà sampracakñate ||124|| 62a yathä tatraiva. sumukhaù (janäntikam)—sakhe durmukha ! kim api çauryätireko rämänujasya yad amunä nikumbhiläà prasthitasya kumära-meghanädasya sandiñöam.rä. yad uta— yävan naiva nikumbhiläya-janataù siddhe havir lehini präpta-syandana-bäëa-cäpa-kavacaù svaà manyase durjayam | vaidehé-viraha-vyathä-vidhurite’py ärye vidhäya krudho vandhyäs tävad ayaà sa çakra-vijayiàs tväà lakñmaëo jeñyati ||125|| [bä.rä.85] .

karaìkaù— dhik çauëòérya-madoddhataà bhuja-vanaà dhik candrahäsaà ca te dhig vakträëi nikåtta-kaëöha-valaya-prétendu-mauléni ca | nidrä-lävatighasmare pratidinaà sväpän mahä-medure pratyäçä cira-vismåtäyudha-vidhau yat kumbhakarëe sthitä ||130|| [bä. nepathye—biraeha keli-äkaòòhaëa-päòaëijjaà goura-duväraà.49 padyäd pürvam]. 8. 8. boòheha bibiha-ppaharaëa-saëëäha-daha-sahassäi | (vracayata kelikäkarñaëa-pätanéyaà gopura- .rä.56] ity antena niravaçeña-pratinäyaka-bhüta-rävaëa-kaëöhotsädana-kathanena virodha-çamanät çaktiù | atha dyutiù— dyutir näma samuddiñöä tarjanodvejane budhaiù ||133|| 64a yathä tatraiva añöamäìke.(rävaëo mürcchati sarve yathocitam upacaranti |) rävaëaù (mürcchä-viccheda-näöitakena) ity antena kapisenävikñobha-sugréva-nirodha-kumbhakarëa-vadhendrajid-bhasmékaraëa-rävaëamürcchädi-saìkathanäd vidravaù | atha dravaù— guru-vyatikramaà präha dravaà tu bharato muniù ||129|| 63a yathä tatraiva.74] ity atra sväminor daçakaëöha-kumbhakarëayor anujévinä räkñasena nindä-karaëäd dravaù | atha çaktiù— utpannasya virodhasya çamanaà çaktir iñyate ||131|| 63 yathä tatraiva rävaëa-vadha-nämani navamäìke [9. rävaëaù (ürdhvam avalokya)—kim ayam atisatvaraù sura-samäjaù ? çaìke katipaya-yätudhäna-vadhän täpasaà prati préyate | (sa-krodha-tarjanam) harñotkarñaù kim ayam amaräù kñudra-rakño-vadhäd vas tan me doñëäà vijita-jagatäà vikramaà viståtäù stha | kià cädyaiva priya-raëa-raso bodhyate kumbhakarëas türëaà jetä sa ca diviñadäà bodhyate meghanädaù ||134|| [bä.rä. 9. purandaraù—yat kuläcala-sandoha-dahana-karmaëi bhagavän kälägnirudraù ity upakramya.12] ity upakramya. nepathye— bäëair läïchita-ketu-yañöi-çikharo mürcchä-namat-särathir mäsäsvädana-lubdha-gådhra-vihaga-çreëébhir äsevitaù | rakño-nätha-mahä-kabandha-patana-kñuëëäkña-daëòo hayair heñitvä småta-mandurästhiti-håtair laìkäà ratho néyata ||132|| [bä.rä.

rä.19] 18 nätya-çästre atra chädana iti saàjïä präpyate | .18 padyät pürvam] ity antena yama-purandarädi-püjya-saìkértanäd vä prastuta-räkñasa-vadharüpasyärthasya prapaïcanäd vä prasaìgaù | atha chalanam18— avamänädi-karaëaà käryärthe chalanaà viduù ||136|| 65 yathä tatraiva [bäla-rämäyaëe] cäraëaù (karëaà dattvä äkäçe)—kim äha rämabhadraù | re re räkñasa-putra— yad gauré-caraëäbjayoù prathamatas tyakta-praëäma-kriyaà premärdreëa sa-vibhrameëa ca purä yenekñitä jänaké | lünaà te tad idaàca räkñasa-çiro jätaà ca çäntaà manaù çeña-ccheda-vidhis tu samprati paraà svar-vandin-mokñäya me ||137|| [bä. rämaù—tad ittham abhidhänam apavitraà te vaktram | ito nirviçatu vadha-çuddhim [9. 9.rä.10] kim äha rävaëaù ? re re kñatriyä-putra sulabha-vibhrama-carma-cakñur asi ity upakramya. 9.dväram | vahata vividha-praharaëa-saànäha-daça-sahasräëi |) ity antena devatä-tarjana-laìkäpura-janodvejana-kathanäd dyutiù | atha prasaìgaù— prastutärthasya kathanaà prasaìgaù parikértitaù | 64b prasaìgaà kathayanty anye gurüëäà parikértanam ||135|| yathä tatraiva navamäìke [ädau] (praviçya) yama-puruñaù—tatra-bhavato luläya-lakñaëaù sakala-präëibhåtäà vihita-näçasya kénäçasya kim api viçvätiçäyiné prabhaviñëutä ity upakramya. daçarathaù—bhagavan gérväëa-nätha sa-prasädam ito nidhéyantäà dåñöayaù | [9.46 padyäd anantaram] ity antena räma-rävaëäbhyäà parasparävamänana-karaëät chalanam | atha vyavasäyaù— vyavasäyaù sva-sämarthya-prakhyäpanam itéryate ||138|| 66a yathä tatraiva [bäla-rämäyaëe]— bho laìkeçvara déyatäà janakajä rämaù svayaà yäcate ko’yaà te mati-vibhramaù smara nayaà nädyäpi kiàcid gatam | naivaà cet khara-düñaëa-triçirasäà kaëöhäsåjä paìkilaù patré naiña sahiñyate mama dhanur jyä-bandha-bandhükåtaù ||139|| [bä.

39 padyäd anantaram] ity antena saàrabdhayo räma-rävaëayoù divyästra-prayoga-rüpa-paraspara-saàrodha-karaëäd virodhanam | atha prarocanä— siddhavad bhävino’rthasya sücanä syät prarocanä ||141|| 67a yathä tatraiva añöamäìke [8.48] ity antena rävaëa-kumbhakarëäbhyäm ätma-çläghä kåteti vicalanam | . cäraëaù—nanv ayam oàkäro rävaëa-çiro-maëòala-cchedana-vidyäyäù [9. karaìkaù (janäntikam)—sakhe kaïkäla devaù kumbhakarëaà prabodhayati | na punar ätmänam | kià ca prayatnena bodhito’py asau rämeëa punaù çäyitavya eva | kaìkälaù—maëëe bibhésaëaà bajjia sabbassa bi esä gaé | [manye vibhéñaëaà varjayitvä sarvasyäpy eñä gatiù |] karaìkaù—tathaiva | ity atra bhaviñyataù kumbhakarëädi-räkñasa-näçasya kaìkälakaraìkäbhyäà siddhavat niçcitya sücanät prarocanä | atha vicalanam— ätma-çläghä vicalanam ||142|| 67c yathä tatraiva. 8.37] (punaù påcchati rävaëaù) sädhu vatsa. 8. kataro vinetä [9.rä. ity upakramya— anena laìkä yad akäri mat-puré hanümato gätra-gatena bhasmasät | nijäparädha-praçamäya tad dhruvaà niñevituà mäm upayäti pävakaù ||144|| [bä.16 padyäd anantaram].rä.26 padyäd anantaraà] ity antena räma-rävaëäbhyäà svasämarthya-prakhyäpanäd vyavasäyaù | atha virodhanam— virodhanaà nirodhoktiù saàrabdhänäà parasparam ||140|| 66 yathä tatraiva [bäla-rämäyaëe tasminn eva sthäne] cäraëaù—katham amarñitäbhyäà rämarävaëäbhyäà pratyupakräntam iñu-varñädvaitam ity upakramya. karaìkaù—kim äha kumbhakarëaù— ästäà dhanuù kim asinä parato bhusuëòécakrair alaà bhavatu paööiçam udgarädyaiù | dhävat-plavaìga-påtanä-kabala-krameëa yäsyämy ahaà suhitatäà ca ripu-kñayaà ca ||143|| [bä.ity upakramya—kim äha rävaëaù ? re re mänuñé-putra ! ayam asau akñatriyo rävaëaù | kñatriyo rämaù | tad atra dåçyatäm | kataro vineyaù | kataro vinetä iti | kim äha rämabhadraù ? haàho amänuñé-putra ! kñatriyo rämaù | ayam asau akñatriyo rävaëaù | tad atra dåçyatäà kataro vineyaù. sädhu | satyaà mad-anujo’si.

57] ity upakramya— raëa-rasika-sura-stré-mukta-mandära-dämä svayam ayam avatérëo lakñmaëa-nyasta-hastaù | viracita-jaya-çabdo vandibhiù syandanäìgäd dinakara-kula-lakñmé-vallabho rämabhadraù ||147|| [bä.atha ädänaà— ädänaà kärya-saìgrahaù ||145|| 67d yathä tatraiva [bäla-rämäyaëe] navamäìke purandaraù—sakhe daçaratha katham ayam ananya-sadåçäkäro rämabhadra-puruñakäraù | ataç ca— nirdagdha-tripurendhano’stu giriçaù krauïcäcala-cchedane päëòityaà viditaà guhasya kim u täv ajïäta-yuddhotsavau | lütvä paìka-jalävamänana-vanaà vérasya laìkä-pater véräëäà caritädbhutasya parame rämaù sthitaù sémani ||146|| [bä.rä.2 padyät pürvam] ity antena duñöa-räkñasa-çikñä-rüpa-rämotsäha-béjopagamanät sandhiù | . 9.rä. 9.59] ity antena nikhila-bhuvana-bädhä-çamana-rüpa-rävaëa-vadha-sampädita-dharmädi-lakñaëakärya-viçeña-saìgrahaëäd ädänam | atha nirvahaëa-sandhiù— mukha-sandhyädayo yatra vikérëä béja-saàyutäù | mahat-prayojanaà yänti tan-nirvahaëam ucyate ||148|| 68 sandhi-virodhau grathanaà nirëayaù paribhäñaëe prasädaç ca | änanda-samaya-kåtayo bhäñopagühane tadvat ||149|| 69 atha pürva-bhäva-sayujäv upasaàhära-praçasté ca | iti nirvahaëasyäìgäny ähur améñäà tu lakñaëaà vakñye ||150|| 70 tatra sandhiù— béjopagamanaà sandhiù ||151|| 71a yathä tatraiva [bäla-rämäyaëe] räghavänanda-nämani daçamäìke [ädau] (tataù praviçati saçokä) laìkä—hä duddhara-taba-visesa-paritosidärabindäsaëa tihubaëekkamalla dasakaëöha hä helä-bandékida-mahinda mehanäda hä samara-saàraàbha-suppasaëëa kuàbhakaëëa kahiàsi dehi me paòibaaëaà | [hä durdhara-tapo-viçeña-paritoñitäravindäsana tribhuvanaika-malla daçakaëöha ! hä helä-bandékåta-mahendra meghanäda ! hä samarasaàrambha-suprasanna ! kumbhakarëa kväsi dehi me prativacanam |] ity upakramya. (praviçya satvarä) alakä—sakhi dharma-jetari vibhéñaëe’pi netari tatrabhavaté sa-çoka-çaìkur iva | laìkä—jaà tiëetta-mittassa ëaaré bhaëadé | [yat trinetra-mitrasya nagaré bhaëati |] [10.

laìkä—aho devadäëaà bi sédäpakkha-bädo | adhavä sabbo guëesu rajjadi | ëa saréresu | [aho devatänäm api sétä-pakñapätaù | athavä sarvo guëeñu rajyati | na çaréreñu |] [10. nepathye— rudräëi lakñmi varuëäni sarasvati dyauù sävitri dhätri sakaläù kula-devatäç ca | çuddhy-arthiné viçati çuñmaëi räma-käntä tat saànidhatta sahasä saha loka-pälaiù ||153|| [bä. 10. 10.8 padyäd anantaram] ity antena sétä-çuddhi-rüpa-käryänveñaëäd virodhaù | atha grathanam— grathanaà tad-upekñepaù ||154|| 71c yathä tatraiva [bäla-rämäyaëe]— baddhaù setur lavaëa-jaladho krodha-vahneù samittvaà nétaà rakñaù-kulam adhigatäù çuddhimantaç ca däräù | tenedänéà vipina-vasatäveña pürëa-pratijïo diñöyäyodhyäà vrajati dayitä-prétaye puñpakeëa ||155|| [bä. sampreñitaç ca hanumän bharatasya pärçvaà laìkäìganäcakita-netra-nirékñita-çréù | yäty eña värinidhi-laìghana-dåñöa-säro räjyäbhiñeka-samayocita-kärya-siddheù ||156|| [bä.15] tad bhoù sakala-plavaìga-yütha-patayaù ity ärabhya.76] kià ca— tad iha kalaha-kelé saikate narmadäyäù smarasi sutanu kiàcin nau parädhéna-suptam | uñasi jala-saméra-preìkhaëäcärya-käryaà .16] ity antena rämäbhiñeka-rüpa-parama-käropekñäd grathanam | atha nirëayaù— syäd anubhütasya nirëayaù kathanam ||157|| 71d yathä tatraiva [bäla-rämäyaëe] rämaù (apavärya)— ayyasmad-agra-kara-yantra-nipéòitänäà dhärämbhasäà smarasi majjana-keli-käle | subhru tvayä nija-kucäbharaëaika-yogyam aträbja-valli-dalam ävaraëäya dattam ||158|| [bä. 10.atha virodhaù— käryänveñaëaà virodhaù syät ||152|| 71b yathä tatraiva.rä. 10.rä.2] ity upakramya.rä.rä.

94] ity antena sétä-räma-vibhéñaëa-sugréväëäm anyonya-saàjalpanena vä sugréveëa bhärgavaparéväda-sücanäd vä paribhäñaëam | atha prasädaù— çuçrüñädi-präptaà prasädam ähuù prasannatvam ||162|| 72b yathä tatraiva.92 padyäd anantaram] sétä—ajja-utta dasakaëöha-ëisüaëa väräëasésaàkittaëeëa sumaräbidamhi akkhiäëaddaà jaëaëé-bhüdaà mihiläà mahä-ëäaréà | [äryaputra daçakaëöha-nisüdana väräëasé-saìkértanena smäritäsmi akñy-änandaà janané-bhütaà mithiläà mahä-nägarém |] ity upakramya. vibhéñaëaù—iha hi khalu kñatriyäntakarasya bhaìgo bhärgava-muner dattaù | sugrévaù— apäà phenena tåpto’sau snätaç candrikayä ca saù | yad aprasüta-kauçalyaà kñatraà kñapitavän muniù ||161|| [bä.64] rämaù—param anugåhétaà raghu-kulam ity antena agastya-dattäçérväda-rüpa-prasädakathanät prasädaù | atha änandaù— abhilañitärtha-samägamam änandaà prähur äcäryäù ||165|| 73a . rämaù (hastam udyamya)— haàho puñpaka-väyu-vega-muninä dhümaù puraù péyate chäyäà mä kuru ko’py ayaà dina-maëäv ekägra-dåñöiù sthitaù | düräd atra bhava pradakñiëa-gatiù sthäëor idaà mandiraà kiïcit tiñöha tapasvinas tava puro yävat paryänty adhvanaù ||163|| [bä. 10.77] ity atra rämeëa svänubhütärtha-kathanän nirëayaù | atha paribhäñä— paribhäñä tv anyonyaà jalpanam athavä parivädaù ||160|| 72a yathä tatraiva [10.tad anu madana-mudräà tac ca gäòhopagüòham ||159|| [bä. 10.rä.rä.rä. 10. 10.59] ity upakramya. agastyaù— kä déyatäà tava raghüdvaha samyag-äçér niñkaëöakäni vihitäni jaganti yena | äçäsmahe nanu tathäpi saha sva-vérair bhü-käçyapopama-suta-dvitayä vadhüù syät ||164|| [bä.rä.

(praviçya) hanumän—deva mattaù çruta-våttänto vasiñöhaù samaà bharataçaturghnäbhyäm anyäbhiç ca prakåtibhir bhavad-abhiñeka-sajjas tiñöhati | ity upakramya. vasiñöhaù— rämo dänta-daçänanaù kim aparaà sétä satéñv agraëéù saumitriù sadåço’stu kasya samare yenedrajin nirjitaù | kià brümo bharataà ca räma-virahe tat-pädukärädhakaà çatrughnaù kathito’grajasya ca guëair vandyaà kuöumbaà raghoù ||170|| [bä. 10.rä.yathä tatraiva. 10.rä. bharataù : ärya ! rävaëa-vidrävaëa bharato’ham abhivädaye | ity upakramya (bharata-sugréva-vibhéñaëäù parasparaà pariñvajante |) ity antena bandhünäm anyonyävalokana-pariñvaìgädibhir duùkhäpagama-kathanät samayaù | atha kåtiù— kåtir api labdhärtha-susthirékaraëam ||168|| 73c yathä tatraiva.22] sura-cäraëa-kiànara-vidyädhara-kula-saìkulaà gagana-garbham ékñasva | (praviçya) vidyädharaù : ataù parama-gamyä asmädåçäà bhuvaù | sa ca brahma-loka iti çrüyate | ity antena sétädénäm abhilañita-divya-loka-darçana-rüpärtha-siddher änandaù | atha samayaù— samayo duùkha-saìkñayaù ||167|| 73b yathä tatraiva. vasiñöhaù : kä déyatäà tva raghüdvaha samyag äçér ity ädi paöhati | rämaù: ärñaà hi vacanaà vibhinna-vaktåkam api na visaàvadati yad agastya-väcä vasiñöho’pi brüte [10.69 padyäd anantaram] ity antena agastya-labdhäçérvädasya vasiñöha-vacanasaàvädena sthirékaraëät kåtiù | atha bhäñaëam— mänädyäptiç ca bhäñaëam ||169|| 73d yathä tatraiva. rämaù—haàho vimäna-räja vimucya vasudhä-savidha-vartiné gatià kiïcid uccair bhava | kutühaliné jänaké divya-loka-darçana-vyatikarasya | (ürdhva-gati-näöikena) yathä yathärohati baddha-vegaà vyomnaù çikhäà puñpakam änatäìgi | mahämbudhénäà valayair viçälais tathä tathä saìkuciteva påthvé ||166|| [bä.102] ity atra vasiñöhena raghu-kuöumbasya rämacandrädi-sat-puruñotpatti-sthänatayä tallakñaëabahu-mäna-präpti-kathanäd bhäñaëam | .

14] ity antena sétäyäù niùçaìka-jvalana-praveça-nirapäya-nirgamana-rüpäçcarya-kathanäd upagühanam | atha pürva-bhävaù— dåñöa-krama-käryasya syäd dåñöiù pürva-bhävas tu ||173|| 74b yathä tatraiva [10. praviçantyä citäcakraà jänakyä pariçuddhaye | na bhedaù ko’pi nirëétaù payasaù pävakasya ca ||171|| [bä.rä.102 padyäd anantaram]—vatsa rämabhadra praçasto muhürto vartate | tad adhyässva pitryaà siàhäsanam ity upakramya. 10. vasiñöhaù—rämabhadra dhanyo’si | yasya te bhagavän kubero’rthé ity antena vasiñöhena rämabhadrasyäbhiñekäìgékaraëa-kubera-vimänapratyarpaëa-rüpayor arthayor darçanät pürva-bhävaù | atha upasaàhäraù— dharmärthädy-upagamanäd upasaàhäraù kåtärthatä-kathanam ||174|| 75a yathä tatraiva.104] ity atra rugëaà cäjagavaà ity anena bhüta-pati-dhanur dalanena sétädhigama-rüpakäm apräpteù paulasytaç caramaù sthitaù ity anena çaraëägata-rakñaëena dharma-präpteù präptaà yänam idaà cety atra vimäna-ratna-läbhenärtha-präpteç ca na cäpi kupito bhargaù suragrämiëér ity ädibhiù pädänta-väkyaiù rämacandreëa sva-kåtärthatä-kathanäd upasaàhäraù | kià ca.9] (vicintya) ity upakramya.atha upagühanam— upagühanam adbhuta-präptiù ||170|| 74a yatha tatraiva. alakä—aho nu khalu bhoù pati-vratä-mayaà jyotiù anabhibhavanéyaà jyotirantaraiù | yataù. 10. vasiñöhaù—vatsa rämabhadra kià te bhüyaù priyam upakaromi | rämaù—kim ataù priyam asti | rugëaà cäjagavaà na cäpi kupito bhargaù sura-grämaëéù setuç ca grathitaù prasanna-madhuro dåñöaç ca väräà nidhiù | paulastyaç caramaù sthitaç ca bhagavän prétaù çruténäà kaviù präptaà yänam idaà ca yäcitavate dattaà kuberäya ca ||175|| [bä. nepathye— yogéndraç ca narendraç ca yasyäù sa janakaù pitä | viçuddhä räma-gåhiëé babhau daçaratha-snuñä ||172|| [bä. 10. rugëaà cäjagavaà setuç ca grathita ity ädibhyäà yuddhotsäha-siddheù paulastyaç caramaù sthitaù ity atra vibhéñaëasya pälanena dayä-véra-siddheù yäcitavate dattaà kuberäya cety anena dänavéra-siddheç ca rämabhadreëa svakåtärthatä-kathanäd vä upasaàhäraù | atha praçastiù— .rä.rä.

mi. 4.bharataiç caräcaräëäm äçér äçaàsanaà praçastiù syät ||176|| 75b yathä tatraiva. 10. räjä—aye na bhetavyam | mälavikä (sävañöambham)—jo ëa bhäadi so mae bhaööiëé-daàsaëe diööha-sämattho bhaööä | [yo na bibheti sa mayä bhaööiné-darçane dåñöa-sämarthyo bhartä |] räjä— däkñiëyaà näma bimboñöhi näyakänäà kula-vratam | tan me dérghäkñi ye präëäs te tvad-äçä-nibandhanäù ||187|| [mä.rä.a.105] ity atra kavéndräëäà nirdoña-sükti-grathanäçaàsanena bhävakänäà ca tad-granthabhävanäçaàsanena ca sakala-vyavahära-pravartaka-väìmaya-rüpa-jagan-maìgala-kathanät praçastir iti sarvaà praçastam | rasa-bhävänurodhena prayojanam apekñya ca | säphalyaà käryam aìgänäm ity äcäryäù pracakñate ||178|| 76 keñäàcid eñäm aìgänäà vikalpaà kecid ücire | mukhädi-sandhiñv aìgänäà kramo’yaà na vivakñitaù ||179|| 77 kramasyänädåtatvena bharatädibhir ädimaiù | lakñyeñu vyutkrameëäpi kathanena vicakñaëaiù ||180|| 78 catuù-ñañöhi-kalä-marma-vedinä siàha-bhübhujä | lakñitä ca catuùñañöhir bäla-rämäyaëe sphuöam ||181|| 79 atha sandhy-antaräëi— mukhädi-sandhiñv aìgänäm açaithilya-pratétaye | sandhy-antaräëi yojyäni tatra tatraikaviàçatiù ||182|| 80 äcäryäntara-saàmatyä camatkärodayäd api | vakñye lakñaëam eteñäm udähåtim api sphuöam ||183|| 81 säma-däne bheda-daëòau pratyutpanna-matir vadhaù | gotra-skhalitam ojaç ca dhéù krodhaù sähasaà bhayam ||184|| 82 mäyä ca saàvåtir bhräntir dütyaà hetv-avadhäraëam | svapna-lekhau madaç citram ity etäny ekaviàçatiù ||185|| 83 tatra säma— tatra säma priyaà väkyaà svänuvåtti-prakäçanam ||186|| 84a yathä mälavikägnimitre. tathä cedam astu bharata-väkyam— samyak saàskärra-vidyä-viçadam upaniñad-bhütam arthädbhutänäà grathnantu grantha-bandhaà vacanam anupatat-sükti-mudräù kavéndräù | santaù santarpitäntaù-karaëam anuguëaà brahmaëaù kävya-mürtes tat tattvaà sättvikaiç ca prathama-piçunitaà bhävayanto’rcayantu ||177|| [bä.14] .

mädhavaù—re re päpa ! praëayi-sakhé-saléla-parihäsa-rasädhigatair lalita-çiréña-puñpa-hananair api tämyati yat | vapuñi vadhäya tatra tava çastram upakñipataù patatu çirasy akäëòayam adaëòa ivaiña bhujaù ||192|| [mä. 1.mä.31] aträghora-ghaëöasyävinaya-darçanena mädhava-kåta-tarjanaà daëòaù | çrutyä. yathä mälaté-mädhave. 2.21] . 5.ça.ity atra räjïo vacanaà näma | atha dänaà— dänam ätma-pratinidhir bhüñaëädi-samarpaëam ||188|| 84b yathä mälaté-mädhave.11 padyäd anantaram] | atra mälatyä martukämäyäù pratinidhitayä lavaìgikäyäà bakulamälä-samarpaëaà dänam | atha bhedaù— bhedas tu kapaöäläpaiù suhådäà bheda-kalpanam ||189|| 85a yathä mälaté-mädhave.mä.8] mälaté (svagatam)—hä täda tumaà bi ëäma mama ebbaà ti sabbahä jidaà bhoatihëäe | [hä täta tvam api näma mamaivam iti sarvathä jitaà bhoga-tåñëayä |] ity atra kämandakyä mälatétaj-janakayor bheda-kalpanaà bhedaù | atha daëòaù— daëòas tv avinayädénäà dåñöyä çrutyätha tarjanam ||191|| 85b dåñöyä. yathä çäkuntale. kämandaké— räjïaù priyäya suhåde saciväya käryäd dattvätmajäà bhavatu nirvåtimänamätyaù | durdarçanena ghaöatämiyam apy anena dhüma-graheëa vimalä çaçinaù kaleva ||190|| [mä. mälaté—pia-sahi sabbadä sumaridabbahmi | esä bi mähabasahatthaëimmäëamaëoharä baula-mälä mäladé-ëibbisesaà pia-sahée daööabbä | sabbadä hiaeëa a dhäraëijjä iti | [priya-sakhi ! sarvadä smartavyäsmi | eñä ca mädhava-sva-hastanirmäëa-manoharä bakula-mälä mälaté-nirviçeñaà priya-sakhyä drañöavyä | sarvadä hådayena ca dhäraëiyä iti |] (iti svakaëöhäd unmucya mädhavasya kaëöhe vinyasyanté sahasäpasåtya sädhvasotkampaà näöayati |) [6. räjä (sahasopasåtya)— kaù paurave vasumatéà çäsati çäsitari durvinétänäm | ayam äcaraty avinayaà mugdhäsu taspasvi-kanyäsu ||193|| [a.

kåñëaù—ahaà punaç cärväkeëa rakñasä vyäkulékåtaà bhavantam upalabhyärjunena saha tvaritataram äyätaù | yudhiñöhiraù—kià näma cärväkeëa rakñasä vayam evaà vipralabdhäù ? bhémaù (sa-roñam)—bhagavan kväsau dhärtaräñöra-sakho räkñasaç cärväko yenäryasya mahäàç citta-vibhramaù kåtaù | kåñëaù—nigåhétaù sa durätmä nakulena | yudhiñöhiraù—priyaà naù. debbaciàtaehià viëëävido rää | sobasaggaà bo ëakkhattaà tä avassaà sabba-bandha-mokkho karéadutti | [bhaëitaà mayä. räjä—na khalu mudräm adhikåtya bravémi | etayor baddhayoù [mälavikä-bakulävalikayoù] kià-nimitto mokñaù | kià devyäù parijanam atikramya bhavän sandiñöaù ity evam anayä [mädhavikayä] prañöavyam | vidüñakaù—ëaà pucchido hmi | puëo mandassa bi me tasmià païcuppaëëä madé äsi | [nanu påñöo’smi | punar mandassyäpi me tasmin pratyutpannä matir äsét |] räjä—kathyatäm | vidüñakaù—bhaëidaà mae.aträvinaya-çrutyä duñyantena kåtaà tarjanaà daëòaù | atha pratyutpanna-matiù— tät-käliké ca pratibhä pratyutpanna-matir småtä ||194|| 86a yathä mälavikägnimitre. daiva-cintakair vijïäpito räjä | sopasargaà vo nakñatram | tad avaçyaà sarva-bandha-mokñaù kriyatäm iti |] räjä (saharñaà)—tatas tataù ? vidüñakaù—taà suëia devée irävadé-cittaà rakkhaàtée rää kila moedi tti ahaà saàdiööho tti tado jujjadi tti täe ibbaà saàpädido attho | [tat çrutvä devyä irävaté-cittaà rakñantyä räjä kila mocayatéty ahaà sandiñöa iti | tato yujyate iti tayaiva sampädito’rthaù |] räjä (vidüñakaà pariñvajya)—sakhe ! priyo’haà khalu tava | [4.5 padyäd anantaraà] ity atra vidüñakasya samucitottara-pratibhä pratyutpanna-matiù | atha vadhaù— vadhas tu jévita-droha-kriyä syäd ätatäyinaù ||195|| 86b yathä veëé-saàhäre [6. priyaà naù | ity atra cärväka-nigraho vadhaù | atha gotra-skhalitam— tad gotra-skhalitaà yat tu näma-vyatyaya-bhäñaëam ||196|| 87a .44 padyäd anantaram].

6. tatra urvasyä vacanaà pramäda-skhalitam äsét |] prathamaù—katham iva ? dvitéyaù—lacché-bhümiäe baööamäëä ubbasé väruëé-bhümiäe baööamäëäe meëaäe pucchidä | sahi samäadä ede tellokka-purisä sakesavä loa-bälä | kadamassià de bhävähiëibesotti [lakñmébhümikäyäà vartamänä urvaçé väruëé-bhümikäyäà vartamänayä menakayä påñöä | sakhi samägatä ete trailokya-puruñäù sa-keçavä loka-päläù | katamasmiiàs te bhäväbhinibeçaù ? iti |] prathamaù--tatas tataù ? dvitéyaù—tado täe purisottame tti bhaëidabbe purüravasi tti ëiggadä bäëé | [tatas tasyäù puruñottama iti bhaëitavye purüravaséti nirgatä bäëé |] ity atra näma-vyatikramaù sphuöa eva | atha aujaù— ojas tu väg-upanyäso nija-çakti-prakäçakaù ||197|| 87b yathä uttara-räma-carite.ca. kuçaù—sakhe daëòäyana ! äyuñmataù kila lavasya narendra-sainyair äyodhanaà nanu kim ättha sakhe tatheti | adyästam etu bhuvaneñu sa räja-çabdaù kñattrasya çastra-çikhinaù çamam adya yäntu ||198|| [u.16] ity atra ojaù spañöam eva | atha dhéù— iñöärtha-siddhi-paryantä cintä dhér iti kathyate ||199|| 88a yathä mälavikägnimitre caturthäìke [4.yathä vikramorvaçéye [tåtéyäìke ädau] (tataù praviçato bharata-çiñyau) prathamaù—aye sadoñävakäça iva te väkya-çeñaù | dvitéyaù—äm | tarhi ubbasée baaëaà pamäda-kkhalidaà äsi | [äà.rä.2 padyäd anantaram] räjä (niçvasya saparämarçam)— sakhe kim atra kartavyam ? vidüñakaù (vicintya)—atthi ettha ubäo | [asty atropäyaù |] räja—kim iva ? vidüñakaù (sa-dåñöi-kñepam)—ko bi adiööho suëissad | kaëëe de kahemi (ity upaçliñya karëe) evaà bia | [ko’py adåñöaù çroñyati | karëe te kathayämi | evam iva | ] ity ävedayati | .

mä. 5.12] atra mädhavasya mahä-mäàsa-vikraya-vyäpäraù sähasam | atha bhayam— bhayaà tv äkasmika-träsaù ||203|| 89b yathä abhiräma-räghave dvitéyäìke.räjä saharñaà—suñöhu prayujyatäà siddhaye | ity atra vidüñakeëa dhäriëé-hasta-maëimudrikäkarñäëa-hetu-bhütasya bhujaga-viña-vega-kapaöasya cintanaà dhéù | atha krodhaù— krodhas tu cetaso déptir aparädhädi-darçanät ||200|| 88b yathä ratnävalyäà tåtéyäìke [ante 3. räjä (äsanäd avatérya)—devi paçya— eña brahmä saroje rajanikara-kalä-çekharaù çaìkaro’yaà dorbhir daityäntako’sau sa-dhanur-asi-gadä-cakra-cihnaiç caturbhiù | eño’py airävatasthas tridaçapatir amé devi deväs tathänye nåtyanti vyomni caitäç cala-caraëa-raëan-nüpurä divya-näryaù ||205|| [ra.11] ity atra aindrajälika-kalpitaà kaitavaà mäyä | atra saàvåttiù— saàvåttiù svayam uktasya svayam pracchädanaà bhavet ||206|| 90a 19 sva-çastra-püta-nirvyäja-puruñäìgopakalpitam iti mudrita-mälaté-mädhava-päöhaù | . väsavadattä—haïje kaàcaëamäle edeëa ebba ladäpäseëa bandhia gehaëa eëaà bahmaëaà | eëaà duööha-kaëëaäà a aggado karehi | [haïje kaïcanamäle etenaiva latä-päçena baddhvä gåhäëainaà brähmaëam | imäà duñöa-kanyakäà cägrataù kuru |] ity atra väsavadattäyäù roñaù krodhaù | atha sähasam— sva-jévita-niräkäìkño vyäpäraù sähasaà bhavet ||201|| 89a yathä mälaté-mädhave— açastra-pätam avyäja-puruñäìgopakalpitam |19 vikréyate mahä-mäàsaà gåhyatäà gåhyatäm idam ||202|| [mä. 4. (praviçyäpaöé-kñepeëa sambhräntaù) baöuù—ayya parittäahi parittäahi | accahide paòido hmi | [ärya pariträhi pariträhi | atyähite patito’smi |] (ity abhidravati) ity ädau baöu-träso bhayam | atha mäyä— mäyä kaitava-kalpanä ||204|| 89c yathä ratnävalyäà.19 padyät pürvam].

2.10 padyäd anantaraà].yathä çäkuntale. räjä (svagatam)—aticapalo’yaà baöuù | kadäcid imäà kathäm antaùpurebhyaù kathayet | bhavatu | enam eva vakñye— kva vayaà kva parokña-manmatho mågaçävaiù samam edhito janaù | parihäsa-vijalpitaà sakhe paramärthena na gåhyatäà vacaù ||207|| [a.9] ity ädi paöhitvä diço’valokya) aho etad artham eväsyäù prätar eva vivikta-sthänäbhiläñaù sakhé-jana-saìkathäsu ca pakña-pätaù | duryodhanas tu mohäd avijïäta-bandhaké-hådaya-säraù kväpi paribhräntaù | ity atra devé-svapnasya aniçcayäd duryodhanasya viparéta-jïänaà bhräntiù | atha mäyä— mäyä kaitava-kalpanä ||209|| 89c yathä ratnävalyäà. 2. räjä (äsanäd avatérya)—devi paçya— eña brahmä saroje rajanikara-kalä-çekharaù çaìkaro’yaà dorbhir daityäntako’sau sa-dhanur-asi-gadä-cakra-cihnaiç caturbhiù | eño’py airävatasthas tridaçapatir amé devi deväs tathänye nåtyanti vyomni caitäç cala-caraëa-raëan-nüpurä divya-näryaù ||210|| [ra. 4. bhänumaté—tado ahaà tassa adisaidadibba-rübiëo ëaulassa daàsaëeëa ucchuä jädä hida-hiaä a | tado ujjhia taà äsanaööhäëaà ladä-maëòapaà pabisiduà äraddhä | [tato’haà tasyätiçayita-divya-rüpiëo makulasya darçanenotsukä jätä håta-hådayä ca | tata ujjhitvä tadäsana-sthänaà latä-maëòapaà praveñöum ärabdhä |] räjä (savailakñyam)—kià nämätiçayita-divya-rüpiëo nakulasya darcänenotsukä jätä | håtahådayä ca | tat katham anayä päpayä mädré-sutänuraktayä vayam evaà vipralabdhäù | mürkha duryodhana kulaöä-vipralabhyamänam ätmänaà bahu manyamäno’dhunä kià vakñyasi | (kià kaëöhe çithilékåta [ve.11] ity atra aindrajälika-kalpitaà kaitavaà mäyä | atra saàvåttiù— saàvåttiù svayam uktasya svayam pracchädanaà bhavet ||211|| 90a yathä çäkuntale.ça.saà.18] atra duñyantena svayam uktasya çakuntalä-prasaìgasya svayaà pracchädanaà saàvåttiù | atha bhräntiù— bhräntir viparyaya-jïänaà prasaìgasya hy aniçcayät ||208|| 90b yathä veëé-saàhäre dvitéyäìke [2. räjä (svagatam)—aticapalo’yaà baöuù | kadäcid imäà kathäm antaùpurebhyaù kathayet | bhavatu | enam eva vakñye— .

ça.10 padyäd anantaraà].kva vayaà kva parokña-manmatho mågaçävaiù samam edhito janaù | parihäsa-vijalpitaà sakhe paramärthena na gåhyatäà vacaù ||212|| [a. 5. räjä— stréëäm açikñita-paöutvam amänuñéñu sandåçyate kim uta yäù pratibodhavatyaù | präg antarikña-gamanät svam apatya-jätam anyair dvijaiù para-bhåtäù khalu poñayanti ||216|| [a. bhänumaté—tado ahaà tassa adisaidadibba-rübiëo ëaulassa daàsaëeëa ucchuä jädä hida-hiaä a | tado ujjhia taà äsanaööhäëaà ladä-maëòapaà pabisiduà äraddhä | [tato’haà tasyätiçayita-divya-rüpiëo makulasya darçanenotsukä jätä håta-hådayä ca | tata ujjhitvä tadäsana-sthänaà latä-maëòapaà praveñöum ärabdhä |] räjä (savailakñyam)—kià nämätiçayita-divya-rüpiëo nakulasya darcänenotsukä jätä | håtahådayä ca | tat katham anayä päpayä mädré-sutänuraktayä vayam evaà vipralabdhäù | mürkha duryodhana kulaöä-vipralabhyamänam ätmänaà bahu manyamäno’dhunä kià vakñyasi | (kià kaëöhe çithilékåta [ve.18] atra duñyantena svayam uktasya çakuntalä-prasaìgasya svayaà pracchädanaà saàvåttiù | atha bhräntiù— bhräntir viparyaya-jïänaà prasaìgasya hy aniçcayät ||213|| 90b yathä veëé-saàhäre dvitéyäìke [2. 2.1 padyäd anantaram] räjä—tataù kim uktavaté | vidüñakaù—vijïäpaya bhaööärakam… tathäpi ghaöayiñyämi iti | atra ca bakulävalikayä mälavikägnimitrayor ghaöane sahakäritvam aìgékåtam iti dütyam | atha hetv-avadhäraëam— niçcayo hetunärthasya mataà hetv-avadhäraëam ||215|| 91b yathä çäkuntale.ça. 2.9] ity ädi paöhitvä diço’valokya) aho etad artham eväsyäù prätar eva vivikta-sthänäbhiläñaù sakhé-jana-saìkathäsu ca pakña-pätaù | duryodhanas tu mohäd avijïäta-bandhaké-hådaya-säraù kväpi paribhräntaù | ity atra devé-svapnasya aniçcayäd duryodhanasya viparéta-jïänaà bhräntiù | atha dütyam— dütyaà tu sahakäritvaà durghaöe kärya-vastuni ||214|| 91a yathä mälavikägnimitre [tåtéyäìke] vidüñakaù—alaà bhavado dhéradaà ujjhia paridebideëa | diööhä kkhu mae tattahodée mälabiäe piasahé bauläbaliä | suëäbidäa maha jaà bhavadä saàdiööhaà | [alaà bhavato dhératäà ujjhitvä paridevitena | dåñöä khalu mayä tatra-bhavatyä mälavikäyäù priya-sakhé bakulävalikä | çrävitä ca mayä yad bhavatä sandiñöam] [3.saà.22] .

räjä— darçana-mukham anubhavataù säkñäd iva tan-mayena hådayena | småti-käriëä tvayä me punar api citrékåtä käntä ||221|| ity antena citraà sphuöam iti kalyäëam | .11 padyäd anantaram] räjä (vibhävya)—sakhe ! bhürja-patragato’yam akñara-vinyäsaù | ity ärabhya. padyäd anantaram] räjä : akäraëa-parityägänuçaya-tapta-hådayas tävad anukampyatäm ayaà janaù punar darçanena | ity ärabhya.13.15 padyäd anantaram] vidüñakaù (utsvapnäyate)—bhodi mälabie ! [bhavati mälike !] nipuëikä—sudaà bhaööiëée | kassa eso attaëioa-saàpädaë vissasaëijjo hadäso | sabba-kälaà ido ebba sotthibäaëa-modaehià kucchià püria saàpadaà mälabiaà ussibiëäbedi | [çrutaà bhaööanyä | kasyaiva ätma-niyoga-sampädane viçvasanéyo hatäçaù | sarva-kälam ita eva svastiväcana-modakaiù kukñià pürayitvä sämprataà mälavikäm utsvapnäyate |] vidüñakaù—irävadià adikkamaàté hohi | [irävatém atikrämanté bhava |] ity atra vidüñakasyotsvapnäyitaà svapnaù | atha lekhaù— vivakñitärtha-kalitä patrikä lekha éritaù ||218|| 92b yathä vikramorvaçéye [2.atra para-bhåtänidarçanopabåàhitena strétva-hetunä måñä-bhäñaëa-lakñaëasyärthasya niçcayo hetv-avadhäraëam | atha svapnaù— svapno nidräntare mantra-bheda-kåd vacanaà matam ||217|| 92a yathä mälavikägnimitre [4.12 padyäd anantaram] (tataù praviçati yukta-madä irävaté ceöé ca) ity atrerävaté-madaù | atha citram— citraà cäkärsya vilekhanam ||220|| 93b yathä çäkuntale [6. räjä—vayasya aìguli-svedena düñyerann akñaräëi | dhäryatäm ayaà priyäyäù sva-hastalekhaù | ity atra urvaçé-prahita-patrikärtho lekhaù | atha madaù— madas tu madyajaù ||219|| 93a yathä mälavikägnimitre [3.

bhäga-kalpanayäìgänäà mukha-pramukha-sandhiñu | 93c pratyekaà niyatatvena yojyä tatraiva kalpanä ||222|| sandhy-antaräëäà vijïeyaù prayogas tv avibhägataù | 94 tathaiva darçanäd eñäm anaiyatyena sandhiñu ||223|| tad eñäm avicäreëa kathito daçarüpake | 95 sandhy-antaräëäm aìgeñu näntarbhävo mato mama ||224|| sämädy-upäya-dakñeëa sandhyädi-guëa-çobhitä | 96 nirvyüòhaà siàha-bhüpena sandhy-antara-nirüpaëam ||225|| atha ñaö-triàçad bhüñaëäni— evam aìgair upäìgaiç ca suçliñöaà rüpaka-çriyaù | 97 çaréraà vas tv alaìkuryät ñaö-triàçad bhüñaëaiù sphuöam ||226|| bhüñaëäkñara-saìghätau hetuù präptir udähåtiù | 98 çobhä saàçaya-dåñöäntäv abhipräyo nidarçanam ||227|| siddhi-prasiddhé däkñiëyam arthäpattir viçeñaëam | 99 padoccayas tulya-tarko vicäras tad-viparyayaù ||228|| guëätipäto’tiçayo niruktaà guëa-kértanam | 100 garhaëänunayo bhraàço leça-kñobhau manorathaù ||229|| anukti-siddhiù särüpyaà mälä madhura-bhäñaëam | 101 påcchopadiñöa-dåñöäni ñaö-triàçad-bhüñaëäni hi ||230|| tatra bhüñaëam— guëälaìkära-bahulaà bhäñaëaà bhüñaëaà matam ||231|| 102 yathä rämänande— khaà vaste kalabiìka-kaëöha-malinaà kädambiné kambalacarcäà pärayatéva dardura-kulaà kolähalair unmadam | gandhaà muïcati sikta-läja-surabhir varñeëa siktä sthalé durlakño’pi vibhävyate kamaliné-häsena bhäsäà patiù ||232|| atra çleña-prasäda-samädhi-samatädénäà guëänäà upamä-rüpakotprekña-hetünäm alaìkäräëäà ca sambhaväd idaà bhüñaëam | atha akñara-saìghätaù— väkyam akñara-saìghäto bhinnärthaà çliñöa-varëakam ||233|| yathä çäkuntale [7.20 padyäd anantaram] räjä (svagatam) : iyaà khalu kathä mäm eva lakñyékaroti | yadi tävad asya çiçor mätaraà nämataù påcchämi | athavä anyäyyaù para-däravyavahäraù | ity upakramya. (praviçya mån-mayüra-hastä) täpasé—sabba-damaëa ! sauàdaläbaëëaà pekkha [sarvadamana ! çakunta-lävaëyaà prekñasva |] bälaù (sadåñöi-kñepam)—kahià vä me ajjü | [kutra vä mama mätä |] .

çakuntalä—tumhe avedha | kià bi hiae karia matedha | ëa bo baaëaà suëissaà | [yuväm apetam | kim api hådaye kåtvä mantrayethe | na yuvayor vacanaà çroñyämi |] ity antam [1. räjä (tathä kåtvä çrutvä ca)— spañöäkñaram idaà yatnän madhuraà stré-svabhävataù | alpäìgatväd anirhrädi manye vadati çärikä ||235|| atra çärikäläpa-sädhanäya yatna-spañöäkñaratvädi-hetünäà kathanäd ayaà hetuù | atha präptiù— eka-deça-parijïänät präptiù çeñäbhiyojanam ||236|| yathä vikramorvaçéye. räjä (carcarikayäpasåtya aïjalià baddhvä) : haàsa prayaccha me käntäà gatir asyäs tvayä hatä | vibhävitaikadeçena deyaà yad abhiyujyate ||237|| atra haàse priyä-gamana-mätra-vibhävya-priyä-haraëäbhiyogaù präptiù | atha udäharaëam— väkyaà yad güòha-tulyärthaà tad udäharaëaà matam ||238|| yathä çäkuntale. evaà tävad enäà vakñye | (prakäçam) bhavati yaù pauraveëa räjïä dharmädhikäre niyuktaù so’ham avighnakriyopalambhäya dharmäraëyam idam äyätaù | ity ärabhya.ubhe—ëäma-särisseëa baàcido mäubacchalo | [näma-sädåçyena vaïcito mätå-vatsalaù |] dvitéyä—baccha. sägarikä (räjänaà dåñövä saharñaà sa-sädhvasaà sa-kampaà ca svagatam)—eëaà pekkhia adisaddhaseëa ëa sakkaëomi padädo padaà bi gantuà | tä kià vä . imassa mittiä-morassa raàmattaëaà dekkha tti bhaëido’si | [vatsa. asya måttikä-mayürasya ramyatvaà paçyeti bhaëito’si |] räjä (ätma-gatam)—kià vä çakuntalety asya mätur äkhyä | ity antam | atra çakunta-lävaëyam ity atra çakuntalä-nämäkñaräëäà pratibhänäd ayam akñara-saìghätaù | atha hetuù— sa hetur iti nirdiñöo yat sädhyärtha-prasädhakaù ||234|| 103 yathä ratnävalyäà. räjä (svagatam)—katham ätmäpahäraà karomi ? bhavatu.21 padyäd anantaram] | atra säbhipräya-güòhärthatayä tad idam udäharaëam | atha çobhä— çobhä svabhäva-präkaöyaà yünor anyonyam ucyate ||239|| yathä ratnävalyäà.

ça. räjä— çama-pradhäneñu tapodhaneñu güòhaà hi dähätmakam asti tejaù | sparçänukülä iva sürya-käntäs tad anya-tejo’bhibhaväd vamanti ||243|| [a.ettha karissaà ? [enaà prekñya atisädhvasena na çaknomi padät padam api gantum | tat kià vä atra kariñyämi ?] vidüñakaù (sägarikäà dåñövä)—aho accariaà | érisaà kaëëäraaëaà mäëusaloe ëa désadi | bho baassa taha takkemi paävaiëobi edaà ëimmäbia puëo puëo bihmao saàbutto tti | [aho äçcaryam | édåçaà kanyä-ratnaà mänusa-loke na dåçyate | bho vayasya tasmät tarkayämi prajäpater api idaà nirmäya punaù punar vismayaù saàvåtta iti |] räjä—sakhe mamäpy etad eva manasi vartate [2. makarandaù— yätä bhaved bhagavaté-bhavanaà sakhé no jévanty athaiñyati na vety abhiçaìkito’smi | präyeëa bändhava-suhåt-priya-saìgamädi saudäminé-sphuraë-caïcalam eva saukhyam ||241|| ity atra mälaté kämandhakyäù gåhaà gatä vä jévati vä na veti saàçayena väkya-samäpter ayaà saàçayaù | atha dåñöäntaù— sva-pakñe darçanaà hetor dåñöäntaù sädhya-siddhaye ||242|| 106a yathä çäkuntale.7] ity atra tapodhaneñu güòha-dähätmaka-tejaù-sadbhäve sädhye tat-sädhakasya anya-tejas tiraskära-janita-tejaù-samudgära-rüpasya hetoù sürya-känteñu darçitatväd dåñöäntaù | atha abhipräyaù— abhipräyas tv abhütärtho hådyaù sämyena kalpitaù | 106b abhipräyaà pare prähur mamatäà hådya-vastuni ||244|| yathä ratnävalyäà. räjä— kià padmasya rucià na hanti nayanänandaà vidhatte na kià våddhià vä jhañaketanasya kurute näloka-mätreëa kim | .15 padyät pürvam] ity ädinä sägarikävatsaräjayor anyonya-nirvarëanena rüpätiçaya-prakaöanaà çobhä | atha saàçayaù— aniçcayäntaà yad väkyaà saàçayaù sa nigadyate ||240|| 105 yathä mälaté-mädhave. 2.

vidüñakaù (dåñövä)—hé hé baassa edaà khu séhupäëu-bejjidassa macchaäòiä ubaëadä | [äçcaryaà äçcaryaà vayasya etat khalu sédhupänodvejitasya matsyaëòikä upanatä |] räjä—aye kim etat ? vidüñakaù—esä ëädiparikkhidabesä üsuabaaëä eäiëé mälabiä adüre baööadi | [eñä nädipariñkåta-veñä utsuka-vadanä ekäkiné mälavikä adüre vartate |] räjä (saharñaà)—kathaà mälavikä | vidüñakaù—aha ià | [atha kim |] räjä—çakyam idänéà jévitam avalambitam [3.ça. 3.13] ity atra candra-sämyena mukhe amåta-kalpanäd ayam abhipräyaù | athavä tatraivätihådyabimbädhare räjïo mamatvam abhipräyaù | atha nidarçanaà— yathärthänäà prasiddhänäà kriyate parikértanam | 107 paropekñä-vyudäsärthaà tan nidarçanam ucyate ||246|| yathä çäkuntale.5 padyäd anantaram] ity atra irävaté-saìketaà gacchato räjïaù mälavikä-darçana-siddhir acintitä siddhiù | atha prasiddhiù— prasiddhir loka-vikhyätair väkyair artha-prasädhanam ||249|| 109a yathä çäkuntale. räjä—upapadyate— mänuñéñu kathaà vä syäd asya rüpasya sambhavaù | na prabhä-tarala-jyotir udeti vasudhä-talät ||247|| [a. räjä— sarasijam anuviddhaà çavalenäpi ramyaà malinam api himäàçor lakñma lakñméà tanoti | ityam adhika-manojïä balkalenäpi tanvé kim iva hi madhuräëäà maëòanaà näkåténäm ||250|| .vaktrendau tava saty ayaà yad aparaù çétäàçur ujjåmbhate darpaù syäd amåtena ced iha tad apy asty eva bimbädhare ||245|| [ra. 1.22] atra prati-vastu-nyäyena sadåça-vastu-kértanaà nidarçanam | atha siddhiù— atarkitopapannaù syät siddhir iñöärtha-saìgamaù ||248|| 108 yathä mälavikägnimitre.

5] ity atra senäpateù räja-cittänuvartanaà däkñiëyam | atha arthäpattiù— uktärthänupapattyä’nyo yasminn arthaù prakalpyate | väkya-mädhurya-saàyuktä särthäpattir udähåtä ||253|| 110 yathä ratnävalyäà. 2. vidüñakaù—bhoù esä kkhu tue apubbä siré samäsädidä | [bho eñä khalu tvayä apürvä çréù samäsäditä |] räjä—vayasya. janäntikam)—sakhe sthira-pratibandho bhava | ahaà tävat sväminaç citta-våttim anuvartiñye | (prakäçam) pralapatv eña vaidheyaù | nanu prabhur eva nidarçanam | medaç cheda-kåçodaraà laghu bhavaty utthäna-yogyaà vapuù sattvänäm api lakñyate vikåtimac cittaà bhaya-krodhayoù | utkarñaù sa ca dhanvinäà yad iñavaù sidhyanti lakñye cale mithyaiva vyasanaà vadanti mågayämédåg vinodaù kutaù ||252|| [a.ça. 2. mädhavaù (abhilikhya pradarçayati) makarandaù (sa-kautukam)—katham acireëaiva nirmäya likhitaù çlokaù | (väcayati) .atra çavalädy-anuvedhe’pi ramaëéyatayä prasiddhänäà sarasijädénäà kathanena çakuntalämanojïatä-sädhanaà prasiddhiù | atha däksiëyam— cittänuvartanaà yatra tad däkñiëyam itéritam ||251|| 109b yathä çäkuntale. senäpatiù—jayatu svämé | räjä—bhadra senäpate mandotsähaù kåto’smi mågayäpavädinä mäòhavyena | senäpatiù (vidüñakaà prati.17] atra sveda-cchadmämåta-dravotpatter anyathänupapattyä päëeù pärijätatva-kalpanäd iyam arthäpattiù | atha viçeñaëam— siddhän bahün pradhänärthän uktvä yatra prayujyate | viçeña-yuktaà vacanaà vijïeyaà tad viçeñaëam ||255|| 111 yathä mälaté-mädhave. satyam | çrér eñä päëir apy asyäù pärijätasya pallavaù | kuto’nyathä sravaty eña sveda-cchadmämåta-dravaù ||254|| [ra.

5] ity atra indu-candrakäntädy-upamayä paratyakñasya sneha-rüpa-vikärasya kathanät tulyatarkaù || atha vicäraù— vicäras tv eka-sädhyasya bahu-sädhana-varëanam ||261|| 114a yathä mälaté-mädhave.jagati jayinas te te bhävä navendu-kalädayaù prakåti-madhuräù santy evänye mano madayanti ye | mama tu yad iyaà yätä loke vilocana-candrikä nayana-viñayaà janmany ekaù sa eva mahotsavaù ||256|| [mä. 1. mädhavaù (saharñam)—diñöyä lavaìgikä-dvitéyä mälaty api (parägatä)— äçcaryam utpala-dåço vadanämalendusäànidhyato mama muhur jadimänam etya | jätyena candramaëineva mahé-dharasya sandhäryate drava-mayo manasä vikäraù ||260|| [mä.mä.39] ity atra indukalädén mano-mada-hetutayä prasiddhän uktvä tat-samäna-mädhuryäyäm api mälatyäà viçeña-kathanäd idaà viçeñaëam | atha padoccayaù— bahünäà tu prayuktänäà padänäà bahubhiù padaiù | uccayaù sadåçärtho yaù sa vijïeyaù padoccayaù ||257|| 112 yathä karpüra-maïjaryäm. 3. makarandaù—vayasya mädhava sarvathä samäçvasihi— .9] [saha divasa-niçäbhyäà dérghäù çväsa-daëòäù saha maëi-valayair bäñpa-dhärä galanti | tava subhaga viyoge tasyä udveginyäù saha ca tanu-latayä durbalä jévitäçä ||] ity atra çväsa-daëòädénäà dérgha-bhävädi-kriyäsu divasa-niçädibhiù saha samäveçäd ayaà padoccayaù | atha tulyärthakaù— rüpakair upamäbhir vä tulyärthäbhiù prayojitaù | apratyakñärtha-saàsparças tulya-tarka itéritaù ||259|| 113 yathä mälaté-mädhave.ma.mä. 2. räjä (väcayati)— saha divasa-ëisähià déharä säsa-daàòä saha maëi-balaehià bäha-dhärä galaàti | tuha suhaa bioe téa ubbeaëée sahaa taëu-ladäe dubbalä jévidäsä ||258|| [ka.

37] atra saìgama-rüpa-sädhyärtha-siddhaye parasparänuräga-siddhi-madana-rüpäëäm upäyänäà sad-bhäva-kathanäd vicäraù | atha tad-viparyayaù— vicärasyänyathäbhävo vijïeyas tad-viparyayaù ||263|| 114 yathä rämänande— vyarthaà yatra kapéndra-sakhyam api me véryaà kapénäm api prajïä jämbavato’pi yatra na gatiù putrasya väyor api | märgaà yatra na viçvakarma-tanayaù kartuà nalo’pi kñamaù saumitrer api patriëäm aviñayas tatra priyä kväpi me ||264|| atra bahüpäya-sämarthyäbhäva-kathanäd vicära-viparyayaù spañöa eva | atha guëätipätaù— guëätipäto vyatyasta-guëäkhyänam udähåtam ||265|| 115a yathä veëé-saàhäre. 4.u.26] atra adhikñepa-väkyatväd vyatyasta-guëäkhyänaà spañöam eva | atha atiçayaù— bahün guëän kértayitvä sämänyena ca saàçrayän | 115 viçeñaù kértyate yatra jïeyaù so’tiçayo budhaiù ||267|| yathä vikramorvaçéye.yä kaumudé nayanayor bhavataù sujanmä tasyä bhavän api manoratha-labdha-bandhuù | tat saìgamaà prati sakhe na hi saàçayo’sti yasmin vidhiç ca madanaç ca kåtäbhiyogaù ||262|| [mä.47] . räjä (sa-harñam äkarëya)—anena priyopalabdhi-çaàsinä mandrakaëöha-garjitena samäçväsito’smi | sädharmyäc ca bhüyasé me tvayi prétiù | mäm ähuù påthivé-bhåtäm adhipatià nägädhiräjo bhavän avyucchinna-påthu-pravåtti bhavato dänaà mamäpy arthiñu | stré-ratneñu mamorvaçé priyatamä yüthe taveyaà vaçä sarvaà mäm anu te priyä-virahajäà tvaà tu vyathäà mänubhüù ||268|| [vi. (tataù praviçato bhémärjunau) bhémaù—bho bho alam alam äçaìkayä | kartä dyüta-cchalänäà jatu-maya-çaraëoddépanaù so’timäné kåñëäkeçottaréya-vyapanayana-marut päëòavä yasya däsäù | räjä duùçäsanäder gurur anuja-çatasyäìga-räjasya mitraà kväste duryodhano’sau kathayata na ruñä drañöum abhyägatau svaù ||266|| [ve.saà. 1.mä. 5.

3.15 padyäd anantaram] ity atra mahä-mäàsa-vikraya-sähasasya doña-rüpeëa kathene’pi mädhavänurägotpädanaguëatayä paryavasitam idaà pramukha-garhaëatväd garhaëam | guëa-kértane doña-paryavasänam. yathä mälaté-mädhave. väsanté— tvaà jévitaà tvam asi me hådayaà dvitéyaà tvaà kaumudé nayanayor amåtaà tvam aìge | ity ädibhiù priya-çatair anurudhya mugdhäà täm eva çäntam athavä kim ihottareëa ||271|| [u.ity atra samäna-dharmaëi gajädhiräje purüravasä priyä-virahäbhäva-kathanäd atiçayaù | atha niruktiù20— niruktir niravadyoktir nämäny artha-prasiddhaye ||269|| 116 yathä çäkuntale. lavaìgikä—bhaabadi kisaëa-cauddasé-raaëi-mahä-masäëa-saàcäraëibbaòia-bisama-bbabasäo ëiööhäbida-caëòa-päsaëò-uddaëòa-bhua-daëòa-sähaso sähasio kkhu eso | ado kkhu me pia-sahé ukkaàpidä | [bhagavati kåñëa-caturdaçé-rajani-mahäçmaçäna-saïcära-påthag-bhüta-viñama-vyavasäyo niñöhäpita-caëòa-päñaëòoddaëòa-bhujadaëòa-sähasaù sähasikaù khalu eñaù | ataù khalu me priya-sakhé utkampitä |] makarandaù (svagatam)—sädhu lavaìgike sädhu | sthäne khalv anurägopakärayor garéyasor upanyäsaù | [6. priyaàvadä—halä sauàdale ! ettha ebba däva muhuttaaà ciööha | jäba tue ubagadäe ladä-saëäho bia aaà kesara-rukkhao paòibhädi | [halä çakuntale. madayantikä (tathä kåtvä)— dummaëäadi vä iaà vämasélä | [durmanäyate vä iyaà väma-çélä |] 20 niruktam in the printed edition.rä.ca.26] ity atra amåta-kaumudé-prabhåtinämabhiù sétä-çaàsanaà guëa-kértanam | atha garhaëam— yatra saìkértayan doñän guëam arthena darçayet | guëän vä kértayan doñän darçayed garhaëaà tu tat ||272|| 118 yathä mälaté-mädhave.18 padyät pürvam] | atra priyaàvadäyäù priya-bhäñaëäd idaà näma-dheyam ity uktir niruktiù | atha guëa-kértanam— loke guëätirikänäà bahünäà yatra nämabhiù | eko’pi çabdyate tat tu vijïeyaà guëa-kértanam ||270|| 117 yathä uttara-räma-carite. . atraiva tävan muhürtaà tiñöha | yävat tvayopagatayä latä-sanätha iväyaà kesara-våkñakaù pratibhäti |] çakuntalä—ado khu piaàbadäsi tumaà | [ataù khalu priyaàvadäsi tvam |] [1.

lavaìgikä—kahaà ëäma ëava-vahü-vissaàbhaëobäajäëaaà laòahaà biaòòha-mahurabhäsaëaà arosaëaà akädaraà de bhädaraà bhattäraà samäsädia dummaëäissadi me piasahé | [kathaà näma nava-vadhü-visrambhanopäya-jïaà laöahaà vidagdha-madhura-bhäñaëam aroñaëam akätaraà te bhrätaraà bhartäraà samäsädya durmaëäyiñyate me priya-sakhé |] madayantikä—pekkha buddha-rakkhide ! bippadébaà ubälabhéämo | [paçya buddha-rakñite ! vipratépam upälabhyämahe |] [saptamäìke upakrame] ity atra mukhato guëa-kértanam apy antato doñäyeti garhaëam idam | atha anunayaù— abhyarthanä-paraà väkyaà vijïeyo’nunayo budhaiù ||273|| 119a yathä veëi-saàhäre.32 padyäd anantaram] ity atra rävaëena [puruña-rüpeëa praviñöena] dhanuù-kanyayoù prakåtam arthaà parityajya räçi-lakñaëasyärthasya prasaïjanäd ayaà bhraàçaù | atha leçaù— leçaù syäd iìgita-jïäna-kåd viçeñaëavad vacaù ||276|| 120a yathä mälaté-mädhave. rävaëaù (saàvåtta-nija-rüpaù puruña-rüpeëa praviñöaù |)—kathaya kva tävat karëänta-niveçanéya-guëaà kanyä-ratnaà kärmukaà ca | maïjarékaù—idaà tävat kärmukam | kanyä tu caramaà locana-patham avatariñyati | rävaëaù (sa-saàrambham)—dhiì mürkha ! kathaà re räçi-nakñatra-päöhakänäà goñöhéà na dåñöavän asi | te’pi kanyäm eva prathamaà prakaöayanti | caramaà dhanuù | maïjarékaù (svagatam)—katham ayaà väcäöatäm eva prakaöayati | [1. kämandaké— .saà.47] ity atra açvatthäma-prärthanam anunayaù | atha bhraàçaù— patanaà prakåtäd arthäd anyasmin bhraàça éritaù ||275|| 119b yathä prasanna-räghave. dhåtaräñöraù—saïjaya ! mad-vacanäd brühi bhäradväjam açvatthämänam— smarati na bhavän pétaà stanyaà vibhajya sahämunä mama ca måditaà kñaumaà bälye tvad-aìga-vivartanaiù | anuja-nidhana-sphétäc chokäd atipraëayäc ca yad vacana-vikåtiñv asya krodho mudhä kriyate tvayä ||274|| [ve. 5.

2. 3.169 = prastävenaiva çeño’rthaù kåtsno yan na pratéyate | vacanena vinänukta-siddhiù sä parikértitä || . räjä (upasåtya udbandhanam apanéya)—devi ! kim idaà akäryaà kriyate ? mama kaëöha-gatäù präëäù päçe kaëöha-gate tava | anarthärtha-prayatno’yaà tyajyatäà sähasaà priye ||279|| [ra.mä. (praviçya gadä-päëiù) bhémaù--tiñöha tiñöha bhéru ! kvädhunä gamyate ? (iti keçeñu grahétum icchati) yudhiñöhiraù (baläd bhémam äliìgya)—durätman ! bhémärjuna-çatro duryodhana-hataka ! äçaiçaväd anudinaà janitäparädhaù kñébo balena bhujayor hata-räja-putra | 21 Näö 16. çakuntalä (padäntaraà gatvä parivåtya prakäçam)—ladä-ballaa saàdäbahäraa ämaàtemi tumaà bhüobi pairbhoassa | [latä-valaya santäpa-häraka ämantraye tväà bhüyo’pi paribhogäya |] [3.16] atra päçe väsavadattä-kaëöha-gate tat-kärya-bhütasya präëänäà kaëöha-gatatvasya vatsaräjena svasmin kalpanät kñobhaù | atha manorathaù— manorathas tu vyäjena vivakñita-nivedanam ||280|| 121a yathä çäkuntale.asau vidyäçäbhiù çiçur api vinirgatya bhavanäd ihäyätaù sampraty avikala-çarac-candra-vadanaù | yadäloka-sthäne bhavati puram unmäda-taralaiù kaöäkñair näréëäà kuvalayita-vätäyanam iva ||277|| [mä.21 padyäd anantaram] atra latä-maëòapa-vyäjena duñyantämantraëaà manorathaù | atha anukta-siddhiù— prastävanaiva çeño’rtho yatränukto’pi gåhyate | 121 anukta-siddhir eñä syäd ity äha bharato muniù21 ||281|| atha särüpyaà— dåñöa-çrutänubhütärtha-kathanädi-samudbhavam | 122 sädåçyaà yatra saìkñobhät tat särüpyaà nirüpyate ||282|| yathä veëi-saàhäre.11] ity atra kämandakyä mälaty-anuräga-jïäna-nivedanasya unmäda-taralair iti viçeñaëasya kathanäd ayaà leçaù | atra kñobhaù— kñobhas tv anya-gate hetäv anyasmin kärya-kalpanaà ||278|| 120 yathä ratnävalyäà.

1.51] .u.38] bhémaù—aye katham äryaù suyodhana-çaìkayä nirdayaà mäm äliìgati ? ity atra cärväka-çrävita-duryodhana-vijaya-saìkathä-saìkñepeëa yudhiñöhirädénäà bhéme suyodhana-buddhi-kathanäd idaà särüpyam | atha mälä— épsitärtha-prasiddhy-arthaà kathyante yatra süribhiù | 123 prayojanäny anekäni sä mälety abhidhéyate ||284|| yathä dhanaïjaya-vijaye— go-rakñaëaà sama-daçätrava-mäna-bhaìgaù prétir viräöa-nåpater upakäriëaç ca | paryäptam ekam api me samartosaväya sarvaà punar militam atra mamaiva bhägyaiù ||285|| [dha. 16] atha madhura-bhäñaëam— yat prasannena manasä püjyaà püjayitur vacaù | 124 stuti-prakäçanaà tat tu jïeyaà madhura-bhäñaëam ||286|| yathä anargha-räghave. 6.saà.25] viçvämitraù (vihasya)— janayati tvayi véra diçäà patén api gåhäìgaëa-mätra-kuöumbinaù | ripur iti çrutir eva na västavé pratibhayonnatir astu kutas tu naù ||288|| [a. 1. daçarathaù (sapraçrayam)—bhagavan viçvämitra ! kaccit käntära-bhäjäà bhavati paribhavaù ko’pi çauväpado vä pratyühena kratünäà na khalu makha-bhujo bhuïjate vä havéàñi | kartuà vä kaccid antar vasati vasumaté-dakñiëaù sapta-tantur yat sampräpto’si kià vä raghu-kula-tapasäm édåço’yaà vivartaù ||287|| [a. 4.rä.rä.26] ity ädäv anyonyaà püjä-vacanaà madhura-bhäñaëam | atha påcchä— praçnenaivottaraà yatra sä påcchä parikértitä ||289|| 125 yathä— sarva-kñiti-bhåtäà nätha dåñöä sarväìga-sundaré | rämä ramye vanänte’smin mayä virahitä tvayä ||290|| [vi.vi.äsädya me’ntaram idaà bhuja-païjarasaya jévan prayäsi na padät padam adya päpa ||283|| [ve.

3. çakuntalä (bhayaà näöayanté)—paurava rakkha abiëaaà | maaëa-saàtattäbi ëa hu attaëo pahabämi | [paurava rakña avinayam | madana-santaptäpi na khalv ätmanaù prabhavämi |] räjä—bhéru alaà guru-janäd bhayena | na te vidita-dharmä hi bhagavän doñam atra grahéñyati kulapatiù | api ca— gändharveëa vivähena bahvyo räjarñi-kanyakäù | çrüyante pariëétäs täù pitåbhiç cänumoditäù ||292|| [a.ity atra parvatänäà nätha mayä virahitä priyä tvayä dåñöeti praçne räjïäà nätha tvayä virahitä mayä dåñöety uttarasya pratéyamänatväd iyaà påcchä | atha upadiñöam— pratigåhya tu çästrärthaà yad väkyam abhidhéyate | vidvan-manoharaà svantam upadiñöaà tad ucyate ||291|| 126 yathä çäkuntale.6] ity atra itara-samakñaà sthitäyäù saàsthäna-jäti-varëanäd idaà pratyakña-dåñöam | apratyakña-dåñöaà. räjä—aho sarväsv avasthäsu cärutä çobhäntaraà puñyati | tathä hi— vämaà sandhi-stimita-valayaà nyasya hastaà nitambe kåtvä çyämä-viöapa-sadåçaà srasta-muktaà dvitéyam | pädäìguñöhälulita-kusume kuööime pätitäkñaà nåttäd asyäù sthitam atitaräà käntam åjväyatärdham ||294|| [mä.20] ity atra çästränurodhenaiva pravåttatväd idam upadiñöam | atha dåñöam— yathädeçaà yathä-kälaà yathä-rüpaà ca varëyate | yat pratyakñaà parokñaà vä tad dåñöam dåñöavan matam ||293|| 127 yathä mälavikägnimitre.a. yathä padmävatyäà— vyatyasta-päda-kamalaà valita-tribhaìgésaubhägyam aàsa-viralé-kåta-keça-päçam | piïchävataàsam urarékåta-vaàça-nälaà vyämohanaà navam upaimi kåpä-viçeñam || ity atra apratyakñasyaiva gopäla-sundarasya saàsthäna-viçeña-jäti-varëanäd api dåñöavad äbhäsanäd idam apratyakña-dåñöam | çré-siàha-bhüpena kavéçvaräëäà viçräëitäneka-vibhüñaëena | ñaö-triàçad uktäni hi bhüñaëäni .mi. 2.ça.

yathä prabodha-candrodaye— antar-näòé-niyamita-marul-laìghita-brahma-randhraà svänte çänti-praëayini samunmélad-änanda-sändram | pratyag-jyotir jayati yaminaù spañöa-läläöa-netravyäja-vyaktékåtam iva jagad-vyäpi candrärdha-mauleù ||310|| [pra.2] añöä-padänvitä.1] vastu-nirdeçavaté nändé.sa-lakñma-lakñyäëi muner matena ||296|| 128 säkñad evopadeçena präyo dharma-samanvayät | aìgäìgi-bhäva-sampanna-samasta-rasa-saàçrayät ||297|| 129 prakåty-avasthä-sandhyädi-sampatty-upanibandhanät | ähuù prakaraëädénäà näöakaà prakåtià budhäù ||298|| 130 atideça-bala-präpata-näöakäìgopajévanät | anyäni rüpakäëi syur vikärä näöakaà prati ||299|| 131 ato hi lakñaëaà pürvaà näöakasyäbhidhéyate | divyena vä mänuñeëa dhérodättena saàyutam ||300|| 132 çåìgära-véränyatara-pradhäna-rasa-saàçrayam | khyäteti våtta-sambaddhaà sandhi-païcaka-saàyutam ||301|| 133 prakåty-avasthä-sandhy-aìga-sandhy-antara-vibhüñaëaiù | patäkä-sthänakair våtti-tad-aìgaiç ca pravåttibhiù ||302|| 134 viñkambhakädibhir yuktaà näöakaà tat trivargadam | tad etan näöakärambha-prakäro vakñyate mayä ||303|| 135 vidher yathaiva saìkalpo mukhatäà pratipadyate | pradhänasya prabandhasya tathä prastävanä småtä ||304|| 136 arthasya pratipädyasya térthaà prastävanocyate | prastävanäyäs tu mukhe nändé käryä çubhävahä ||305|| 137 äçérnamaskriyä-vastunirdeçänyatamä småtä | candranämäìkitä präyo maìgalärtha-padojjvalä ||306|| 138 añöäbhir daçabhiç ceñöä seyaà dvädaçabhiù padaiù | samair vä viñamair väpi prayojyety apare jaguù ||307|| 139 taträçér-anvitä nändé yathäbhiräma-räghave— kriyäsuù kalyäëaà bhujaga-çayanäd utthitavataù kaöäkñäù käruëya-praëaya-rasa-veëé-laharayaù | harer lakñmé-lélä-kamala-dala-saubhägya-suhådaù sudhä-sära-smeräù sucarita-viçeñaika-sulabhäù ||308|| namaskriyävaté nändé. 1.rä.ca.ca. yathä uttara-räma-carite— idaà kavibhyaù pürvebhyah namo-väkaà praçäsmahe | vandemahi ca täà väëém amåtäm ätmanaù kaläm ||309|| [u. 1. yathä mahävéra-carite— .

ca. 1. 1.rä.1] daça-padänvitä yathä abhiräma-räghave kriyäsuù kalyäëam ity ädi | dvädaça-padänvitä.6] [atha deçaù] deças tu devatäräja-tértha-sthänädir ucyate | 144 tad adya käla-näthasya yätretyädiñu lakñyatäm ||319|| cetanäs tu kathä-nätha-kavi-sabhya-naöäù småtäù | 145 kathä-näthäs tu dharmärtha-rasa-mokñopayoginaù ||320|| dharmopayoginas tatra yudhiñöhira-nalädayaù | 146 arthopayogino rudra-narasiàha-nåpädayaù ||321|| rasopayogino vidyädhara-vatseçvarädayaù | 147 mokñopayogino räma-väsudevädayo matäù ||322|| . yathä veëé-saàhäre— sat-pakñäà madhura-giraù prasädhitäçä madoddhatärambhäù | nipatanti dhärtaräñöräù käla-vaçän mediné-påñöhe ||318|| [ve.vé. yathä padmävatyäà— räjat-koraka-kaëöakä madhukaré-jhaìkära-huìkäriëér älola-stavaka-stanér aviralädhüta-pravälädharäù | äliìganti latä-vadhür atitaräm äsanna-çäkhä-karair atyärüòha-rasälasäla-rasikäù känte vasantodaye ||317|| çarat-praçaàse. yathä anargha-räghave— niñpratyüham upäsmahe bhagavataù kaumodaké-lakñmaëaù koka-préti-cakora-päraëa-paöü jyotiñmaté locane | yäbhyäm ardha-vibodha-mugdha-madhura-çrér ardha-nidräyito näbhé-palvala-puëòaréka-mukulaù kamboù sapatné-kåtaù ||312|| [a.1] atraiva maìgalärtha-pada-präyatvaà candranämäìkitatvaà ca drañöavyam | nändy-ante tu praviñöena sütradhäreëa dhématä | prasädhanäya raìgasya våttir yojyä hi bhäraté ||313|| 140 aìgäny asyäç ca catväri bharatenävabhäñire | prarocanämukhe caiva véthé-prahasane iti ||314|| 141 véthé prahasanaà sva-sva-prasaìge vakñyate sphuöam | prarocanä tu sä proktä prakåtärtha-praçaàsayä ||315|| 142 sadasya-citta-våtténäà saàmukhékaraëaà ca yat | praçaàsä tu dvidhä jïeyä cetanäcetanäçrayä | 143 acetanau deça-kälau kälo madhu-çaran-mukhaù ||316|| tatra vasanta-praçaàsayä prarocanä.atha svasthäya deväya nityäya hata-päpmane | tyakta-krama-vibhägäya caitanya-jyotiñe namaù ||311|| [ma.saà. 1.

mi.a.2] atra santaù parékñety anena sva-kåteù parékñaëa-kñamatva-kalpito nija-garvaù käli-däsena vivakñita iti tasyodättatvam | atha uddhataù— paräpavädät svotkarña-vädé tüddhata ucyate ||327|| 150 yathä mälaté-mädhave— ye näma kecid iha naù prathayanty avajïäà jänanti te kim api tän prati naiña yatnaù | utpatsyate’sti mama ko’pi samäna-dharmä kälo hy ayaà niravadhir vipulä ca påthvé ||328|| [mä. 1.mä.8] atra jänanti te kim apéti paräpavädät mama tu ko’pi samäna-dharmety ätmotkarña-kathanäc ca bhavabhüter uddhatatvam | yathä prauòhaù— yathocita-nijotkarña-vädé prauòha itéritaù ||329|| 151a yathä karuëäkandale— kavir bhäradväjo jagad-avadhi-jägran-nija-yaçä rasa-çreëé-marma-vyavaharaëa-heväka-rasikaù | yadéyänäà väcäà rasika-hådayolläsana-vidyäv amandänandätmä pariëamati sandarbha-mahimä ||330|| atra rasa-prauòhi-sandarbha-prasädayor näöaka-nirmäëocitayor eva kathanät nijotkarñaà prakaöayann ayaà kaviù prauòha ity ucyate | yuktyä nijotkarña-vädé prauòha ity aparaiù småtaù ||331|| 151 . 1.eke tv abhedam icchanti dharma-mokñopayoginoù ||323|| 148 [caturvidhäù kavayaù] kavayas tu prabandhäras te bhaveyuç caturvidhäù | udätta uddhataù prauòho vinéta iti bhedataù ||324|| 149 tatra udättaù— antar-güòhäbhimänoktir udätta iti géyate ||325|| 150a yathä mälavikägnimitre— puräëam ity eva na sädhu sarvaà na cäpi kävyaà navam ity avadyam | santaù parékñyäntarad bhajante müòhaù para-pratyayaneya-buddhiù ||326|| [mä.

yathä mamaiva—nedänéntana-dépikä kim u tamaù-saìghätam unmülayed ity ädi [rasärëavasudhäkare 1.55] | atra jyotsnädi-dåñöänta-mukhena mädhuryaujaù-prasädäkhyänäà guëänäà sva-sähityaà rasaucityena [sattäà] pratipädayann ayaà kaviù prauòha ity ucyate | atha vinétaù— vinéto vinayotkarñät sväpakarña-prakäçakaù ||332|| 152a yathä rämänande— guëo na kaçcin mama väì-nibandhe labhyeta yatnena gaveñito’pi | tathäpy amuà räma-kathä-prabandhaà santo’nurägeëa samädriyante ||333|| atra vinayotkarñäd apakarñam ätmany äropayann ayaà kavir vinéta ity ucyate | atha sabhyäù— sabhyäs tu vibudhair jïeyä ye didåkñänivtä janäù | 152 te’pi dvidhä prärthanéyäù prärthak iti ca sphuöam ||334|| idaà prayokñye yuñmäbhir anujïä déyatäm iti | 153 samprärthyäù sütradhäreëa prärthanéyä iti småtäù ||335|| tvayä prayogaù kriyatäm ity utkaëöhita-cetasaù | 154 ye sütriëaà prärthayante te sabhyäù prärthakäù småtäh ||336|| atha naöäù— raìgopajévinaù proktä naöäs te’pi tridhä småtäù | 155 vädakä gäyakäç caiva nartakäç ceti kovidaiù ||337|| véëä-veëu-mådaìgädi-vädakä vädakäù småtäù | 156 äläpana-dhruvägéta-gäyakä gäyakä matäù | nänä-prakäräbhinaya-kartäro nartakäù småtäù ||338|| 157 tad evam— vistaräd uta saìkñepät prayuïjéta prarocanäm ||339|| 158a tatra saìkñiptä prarocanä. 1.6] atra kathä-näyaka-kavi-sabhya-naöänäà catürëäà saìkñepeëa varëanäd iyaà saìkñiptaprarocanä | vistarät tu bäla-rämäyaëädiñu drañöavyä | . yathä ratnävalyäm— çréharño nipuëaù kaviù pariñad apy eñä guëa-grähiëé loke häri ca vatsa-räja-caritaà näöye ca dakñä vayam | vastv-ekaikam apéha väïchita-phala-präpteù padaà kià punar mad-bhägyopacayäd ayaà samuditaù sarvo guëänäà gaëaù ||340|| [ra.

mi. 1.3] aträyam ity upakñepeëâkñiptaù parijana-praveçaù prayogätiçayaù | . 1.16] atra viçvämitra-räma-lakñmaëänäà çarat-samaya-varëana-sämyena praveçaù pravartakaù || atha prayogätiçayaù -eño’yam ity upakñepät sütradhära-prayogataù | 162 prayoga-sücanaà yatra prayogätiçayo hi saù ||348|| yathä mälavikägnimitre— çirasä prathama-gåhétäm äjïäm icchämi pariñadaù kartum | devyä iva dhäriëyäù sevä-dakñaù parijano’yam ||349|| [mä.rä. yathä ratnävalyäà— dvépäd anyasmäd api madhyäd api jala-nidher diço’py antät | änéya jhaöiti ghaöayati vidhir abhimatam abhimukhé-bhütaù ||344|| [ra. yathä veëé-saàhäraù— nirväëa-vaira-dahanäù praçamädaréëäà nandantu päëòu-tanayäù saha mädhavena | rakta-prasädhita-bhuvaù kñata-vigrahäç ca svasthä bhavantu kuru-räja-sutäù sa-bhåtyäù ||345|| [ve.evaà prarocayan sabhyän sütré kuryäd athämukham | 158 sütra-dhäro naöéà brüte sva-käryaà prati yuktitaù ||341|| prastutäkñepa-citroktyä yat tad ämukham éritam | 159 tréëyämukhäìgäny ucyante kathodghätaù pravartakaù ||342|| prayogätiçayaç ceti teñäà lakñaëam ucyate | 160 sütriëo väkyam arthaà vä svetivåtta-samaà yadä | svékåtya praviçet pätraà kathodghäto dvidhä mataù ||343|| 161 tatra väkyena kathodghäto.a.saà. 1. 1.7] iti sütradhärasya priyä-samäçväsana-väkyaà svasyänukülatayä paöhato yaugandharäyaëasya praveçät kathodghätaù | arthena kathodghäto.7] atrottarärdhe sütradhäreëa dhärtaräñöräëäà svarga-sthiti-nirupadrava-lakñaëayor arthayor vivakñitayoù satoù bhémena svasthä bhavantu mayi jévati dhärtaräñörä iti nirupadravalakñaëasyaivärtha-viçeñasya grahaëena praveçaù kåta iti ayam arthena kathodghätaù | atha pravartakaù— äkñiptaà käla-sämyena pravåttiù syät pravartakam ||346|| 162a yathä bäla-rämäyaëe— prakaöita-rämämbhojaù kauçikavän sapadi lakñmaëänandé | çara-cäpa-namana-hetor ayam avatérëaù çarat-samayaù ||347|| [bä.

çä. yathä vérabhadra-vijåmbhita-nämani òime— sakhe ko’yaà raudraù kathaya mahitaù ko’pi hi raso raso nämäyaà kaù småti-surabhir äsväda-mahimä | samäsvädaù ko’yaà krama-galita-vedyäntara-matir mano’vasthä jïätaà nanu vadasi nidräntaram iti ||361|| atra raudra-rasa-svarüpa-vivecanäya rasäsvädävasthä-lakñaëair güòhärtha-pada-paryäyair naöa-sütradhärayoù saàläpäd idam ädimam udghätyakam | praçnottara-kramäd.5] ity atra eña ity upakñipto duñyanta-praveçaù prayogätiçayaù | prastävanä-sthäpaneti dvidhä syäd idam ämukham | 163 vidüñaka-naöé-päripärçvikaiù saha saàläpan ||351|| stoka-véthy-aìga-sahitäny ämukhäìgäni sütra-bhåt | 164 yojayed yatra näöya-jïair eñä prastävanä småtä ||352|| sarvämukhäìga-véthy-aìga-sametair väkya-vistaraiù | 165 sütradhäro yatra naöé-vidüñaka-naöädibhiù ||353|| saàlapana prastutaà cärtham äkñipet sthäpanä hi sä | 166 çåìgära-pracure näöye yogyaù syäd ämukha-kramaù ||354|| ratnävalydike präyo lakñyatäà kovidair ayam | 167 vérädbhutädi präye tu präyaù prastävanocitä ||355|| anargha-räghavädyeñu präyaço vékñyatäm iyam | 168 häsya-bébhatsa-raudrädi-präye tu sthäpanä matä ||356|| véra-bhadra-vijåmbhädau sä präyeëa samékñyatäm | 169 kathitäny ämukhäìgäni véthy-aìgäni pracakñmahe ||357|| ämukhe’pi ca véthyäà ca sädhäraëye’pi saàmataù | 170 véthy-aìga-saàprathä teñäà véthyäm ävaçyakatvataù ||358|| udghätyakävalagita-prapaïca-trigate chalam | 171 väkkely-adhibale gaëòam avasyandita-nälike ||359|| asat-praläpa-vyähärau mådavaà ca trayodaça | 172 tatrodghätyakam anyonyäläpa-mälä dvidhä hi tat | güòhäratha-pada-paryäya-kramät praçnottara-kramät ||360|| 173 tatra güòhärtha-pada-paryäya-kramäd udghätyakaà. yathä tatraiva òime— sevyaà kià param uttamasya caritaà lokottaraù kaù pumän çré-siàhaù sa tu kédåço vada nidhir dharmasya dharmas tu kaù | satyoktir vacanaà tu kià kavi-nutaà ko näma tädåk kavir viçveçaù sa tu kédåço vijayate viçveñu viçveçavat ||362|| .tathä ca çäkuntale— taväsmi géta-rägeëa häriëä prasabhaà håtaù | eña räjeva duñyantaù säraìgeëätiraàhasä ||350|| [a. 1.

rä. sthäne khalu bhavataù kutühalam | édåçam evaitat | tat tädåg ujjvalakakutstha-kula-praçastisaurabhya-nirbhara-gabhéra-manoharäëi | välméki-väg-amåta-küpa-nipäna-lakñmém etäni bibhrati muräri-kaver vacäàsi ||365|| [a.12] aträprakåta-välméki-varëana-prasaìgena prakåta-märiña-kutühalotkarña-saàsädhana-rüpät prakåta-näöyävalaganäd idaà dvitéyam avalagitam | atha prapaïcaù— prapaïcas tu mithaù stotram asad-bhütaà ca häsya-kåt ||366|| 175a yathä vérabhadra-vijåmbhaëe— näöyäcäryas tvam asi suhådäà tvädåçänäà prasädät ko’yaà géta-çrama-vidhir aho bhinna-kaëöho’dya jätaù | jïätaà jïätaà parihasasi mäà bhäñitair bhäva-garbhair maivaà väcyaà tvam asi hi gurus tatra ceñöiù pramäëam ||367|| atra naöa-sütradhärayor anyathärthasyänyonya-stotrasya häsyäyaiva pravåttatvät prapaïcaù | atha trigatam— çruti-sämyäd anekärtha-yojanaà trigataà bhavet ||368|| 175b yathäbhiräma-räghave. päripärçvikaù— väëé-muraja-kvaëitaà çruti-subhagaà kià sudhä-mucaù stanitam | jaladasya kim ä jïätaà tava madhura-gabhéra-väg-viläso’yam ||369|| . 1.atra güòhärtha-pada-paryäya-rahita-praçnottara-krameëa naöa-sütradhärayoù saàläpät prakåta-kavi-varëanopayuktam idam udghätyakam | atha avalagitam— dvidhävalagitaà proktam arthävalaganätmakam | anya-prasaìgäd anyasya saàsiddhiù prakåtasya va ||363|| 174 anya-prasaìgäd anyasya siddhyä avalagitaà. yathä abhiräma-räghave anapota-näyakéye— hanta särasvataà cakñuù kavénäà kränta-darçinäm | atiçayya pravarteta niyatärtheñu vastuñu ||364|| atra sütradhäreëa kavénäà särasvataà cakñur iti kavi-sämänya-varëanena sväbhilañita-kaviviçeñotkarña-sädhana-rüpät prakåtäerthävalaganäd avalagitam idam | anya-prasaìgena prakåtasya siddhir. yathä anargha-räghave— sütradhäraù—märiña.

atra sütradhära-väg-viläse muraja-jalada-dhvani-vitarka-sambhävanät trigatam | atha chalam— proktaà chalaà sasotpräsaiù priyäbhäsair vilobhanam ||370|| 176a yathä abhiräma-räghave— vidvän asau kalävän api rasiko bahu-vidha-prayogajïaù | iti ca bhavantaà vidmo nirvyüòhaà sädhu tat tvayä sarvam ||371|| atra viparéta-lakñaëayä prahelikärtham ajänataù päripärçvikasyopälambhanät chalam | atha väkkeliù— säkäìkñasyaiva väkyasya väkkeliù syät samäptitaù ||372|| 176 yathä maheçvaränande— kula-çoka-haraà kumäram ekaà kuhanä-bhairava-päraëonmukhäbhyäm | upahüya kåtädaraà pitåbhyäm upari prastutam oà namaù çiväya ||373|| atra väkye säkäìkñe viçeñäàçam anuktvä namaù çiväyeti samäpti-kathanäd väk-keliù | atha adhibalam— spardhayänyonya-sämarthya-vyaktis tv adhibalaà bhavet ||374|| 177a yathä vérabhadra-vijåmbhaëe— mä bhüc cintä taveyaà mayi sati kuçale duñkaraù kià prayogo mänin jänäsi kià tvaà kim api na viditä cäturé me tvayä kim | ästäà sva-stotra-kanthä kåtam iha kathaitair bhüta-pürvaiù prasaìgaiù patnyähaà vaçya-karmä sapadi naöavidhäv eña sajjébhavämi ||375|| atra naöa-sütradhärayoù paraspara-spardhayä sva-sva-prayoga-sämarthya-prakäçanäd adhibalam | atha gaëòam— gaëòaà prastuta-sambandhi bhinnärthaà sahasoditam ||376|| 177b yathä veëé-saàhäre— nirväëa-vaira-dahanäù praçamädaréëäà nandantu päëòu-tanayäù saha mädhavena | rakta-prasädhita-bhuvaù kñata-vigrahäç ca .

7] tatra sütradhäreëa nirupadrava-lakñaëe’rthe vivakñite’pi svarga-sthiti-lakñaëärtha-sücakasya rakta-prasädhitaa-bhuva ity ädi-çliñöa-väkyasya sahasä prastuta-sambandhitayä bhäñitatväd gaëòam | atha avasyanditam— pürvoktasyänyathä vyäkhyä yaträvasyanditaà hi tat ||377|| 178a yathä veëé-saàhäre.6] päripärçvikaù (praviçya sambhräntaù)—çäntaà päpam | pratihatam amaìgalam | sütradhäraù—mä bhaiñéù | nanu çarat-samaya-varëanäçaàsayä haàsän dhärtaräñörä iti vyapadiçämi | atra pürvoktasya suyodhanädi-nipätasya haàsa-pätatvena vyäkhyänäd idam avasyanditam | atha nälikä— prahelikä nigüòhärthä häsyärthaà nälikä småtä | 178 antar-läpä bahir-läpety eñä dvedhä saméritä ||379|| tatra antar-läpä. 1.rä.svasthä bhavantu kuru-räja-sutäù sa-bhåtyäù || [ve. 1.5] ity atra bäla-rämäyaëam ity uttarasya bahir eva mågyatväd bahir-läpä näma nälikeyam | .7] atra prasanna-räghava-nämety uttarasya saptäkñaräñöa-paìkti-krameëa likhite’sminn eva çloke mågyatväd antar-läpo nämeyam | bahir-läpä.rä.saà. sütradhäraù— sat-pakñä madhura-giraù prasädhitäçä madoddhatärambhäù | nipatanti dhärtaräñöräù käla-vaçän mediné-påñöhe ||378|| [ve.saà. 1. 1. yathä prasanna-räghave— pratyaìkam aìkurita-sarva-navävatärannavyollasat-kusuma-räji-viräji-bandham | gharmetaräàçum iva vakratayätiramyaà näöya-prabandham atimaïjula-saàvidhänam ||380|| [pra. yathä bäla-rämäyaëe— kama-baòòhanta-viläsaà rasäsale kaà karei kandappo | [krama-vardhamäna-viläsaà rasätale kaà karoti kandarpaù |] sütradhäraù—aye praçnottaram | seyam asmat-prétir iti devädeçaù | tat svayam eva väcayämi— nirbhaya-gurur vyadhatta ca välméki-kathäà kim anusåtya ||381|| [bä.

naöaù— patné parilambi-kucä tanayä mama danturäpi taruëa-vayäù | kréòä-kapir asti gåhe tad ahaà näöya-prayoga-marmajïaù ||383|| atra naöena svakéya-näöya-prayoga-marmajïatve hetutayä kathitänäà kréòä-kapi-sadbhävädénäm asambaddhatväd ayam asat-praläpaù | atha vyähäraù— anyärthaà vacanaà häsya-karaà vyähära ucyate ||384|| 180a yathä änanda-koça-nämani prahasane—(praviçya) naöé—ayya ko ëioo ? [ärya. ko niyogaù ?] sütradhäraù—ärye gargarike nünam änanda-koça-näbhiläñiëé pariñad iyam | naöé—tä daàsedu ayyo | tado kià bilaàbeëa | [tad darçayatu äryaù | tataù kià vilambena ?] sütradhäraù—ayi gäyike gargarike bhavatyä mukha-vyäpäreëa béjotthäpanänusandhäyinä bhavitavyam | naöé (sa-harñam)—kériso so muha-bäbäro | [kédåçaù sa mukhya-vyäpäraù ?] sütradhäraù—nanv amum eva çiçiram adhikåtya dhruvä-gäna-rüpaù | ity atra änanda-koça-béjotthäpana-mukha-vyäpäräëäà rüpaka-béjotthäpana-dhruvägänärthänäm api anyärtha-pratétyä häsyakaratväd ayaà vyähäraù | atha mådavam— doñä guëä guëä doñä yatra syur mådavaà hi tat ||385|| 180b yathä— närhäù kevala-veda-päöha-vidhinä kérä iva chändasäù çästréyäbhyasanäc chunäm iva nåëäm anyonya-kolähalaù | vyarthaà kävyam asatya-vastu-ghaöanät svapnendrajälädivad vyäkérëa-vyavahära-nirëaya-kåte tv ekaiva käryä småtiù ||386|| atra kävyädiñu guëa-bhüteñv api doñatva-kathanäd mådavam idam | evam ämukham äyojya sütradhäre sahänuge | niñkränte’that tad-äkñiptaiù pätrair vastu prapaïcayet ||387|| 181 vastu sarvaà dvidhä sücyam asücyam iti bhedataù | rasa-hénaà bhaved atra vastu tat sücyam ucyate ||388|| 182 .atha asat-praläpaù— asambaddha-kathäläpo’sat-praläpa itéritaù ||382|| 179b yathä vérabhadra-vijåmbhaëe.

(nepathye kalakalaù)— kaëöhe kåttävaçeñaà kanaka-mayam adhaù çåìkhalä-däma karñan kräntvä dväräëi heläcala-caraëa-raëat-kiìkaëé-cakravälaù | dattätaìko’ìganänäm anusåta-saraëiù sambhramäd açva-pälaiù prabhrañöo’yaà plavaìgaù praviçati nåpater mandiraà manduräyäù ||398|| [ra. 2. 7.rä.yad vastu nérasaà tat tu sücayet sücakäs tv amé | viñkambha-cülikäìkäsyäìkävatära-praveçakäù ||389|| 183 tatra viñkambho bhüta-bhävi-vastv-aàça-sücakaù | amukhya-pätra-racitaù saìkñepaika-prayojanaù ||390|| 184 sa çuddho miçra ity ukto miçraù syän néca-madhyamaiù | so’yaà ceöé-naöäcärya-saàläpa-parikalpitaù ||391|| 185 mälavikägnimitrasya prathamäìke nirüpyatäm | çuddhaù kevala-madhyo’yam ekäneka-kåto dvidhä ||392|| 186 ratnävalyäm eka-çuddhaù präpta-yaugandharäyaëaù | aneka-çuddho viñkambhaù ñañöhäìke’nargha-räghave | 187 nirüpyatäà samprayukto mälyavacchuka-säraëaiù ||393|| atha cülikä— vandi-mägadha-sütädyaiù pratiséräntara-sthitaiù | 188 arthopakñepaëaà yat tu kriyate sä hi cülikä ||394|| sä dvidhä cülikä khaëòa-cülikä ceti bhedataù | 189 pätrair yavanikäntaùsthaiù kevalaà yä tu nirmitä ||395|| ädäv aìkasya madhye vä cülikä näma sä småtä | 190 praveça-nirgamäbhäväd iyam aìkäd bahir gatä ||396|| aìkädau cülikä.1] ity ädau nepathya-gatair eva pätraiù sétä-jvalana-praveça-nirgamädénäm arthänäà prayogänucitänäà sücanäd iyaà cülikä | aìka-madhye. yathä ratnävalyäà dvitéyäìke. nepathye— tamisrä-mürcchäla-trijagad-agadìkära-kiraëe raghüëäà gotrasya prasavitari deve savitari | puraùsthe dik-pälaiù saha para-gåhäväsa-vacanät praviñöo vaidehé dahanam atha çuddhä ca niragät ||397|| [a.2] atra nepathya-gataiù pätraiù prayogänucitasya vänara-viplavädy-arthasya sücanäd iyaà madhya-cülikä | atha khaëòa-cülikä— raìga-nepatha-saàsthäyi-pätra-saàläpa-vistaraiù | 191 ädau kevalam aìkasya kalpitä khaëòa-cülikä | . yathä anargha-räghave saptamäìke.

praveça-nirgamäpräpter iyam aìkäd bahir-gatä ||399|| 192 yathä bäla-rämäyaëe saptamäìkasyädau.3] nepathye— kandapp-uddäma-dappa-ppasamaëa-guruëo bahmaëo käla-daëòe päëià deàtassa gaàgä-taralida-sasiëo pabbaé-ballahassa | cäbaà caàòähisiàjäraba-harida-ëahaà karñaëäruddha-majjhaà jaà bhaggaà tassa saddo ëisuëiti huaëe bittharaàto ëamäi ||401|| [bä.rä. (tataù praviçati vaitälikaù karpüra-caëòaù) vaitälikaù—bhadra candana-caëòa parityaja nidrä-mudräm | vimuïca nijoöajäbhyantaram | nepathye—ayya kappura-caàòa esä miööhä pabhäda-ëiddä | suvissaà däva | [ärya karpüracaëòa eñä miñöä prabhäta-nidrä | svapsyämi tävat |] karpüra-caëòaù—aho utsäha-çaktir bhavataù | amantra-çélo mahé-patiù apara-prabandhadarçé kaviù apäöha-ruciç ca vadné na ciraà nandati | nepathye—tä ettha saàtthara-tthido ëimélida-ëaaëo jebba suppabhädaà paöhissaà | [tad atra saàstara-sthito nimélita-nayana eva suprabhätaà paöhiñyämi |] karpüra-caëòaù—etad api bhavato bhüri | tad upaçlokayävo rämabhadram | (kiïcid uccaiù) märtaëòaika-kula-prakäëòa-tilakas trailokya-rakñä-maëir viçvämitra-mahämuner nirupadhiù çiñyo raghu-grämaëéù | rämas täòita-täöakaù kim aparaà pratyakña-näräyaëaù kausalyä-nayanotsavo vijayatäà bhü-käçyapasyätmajaù ||400|| [bä.4] [kandarpoddäma-darpa-praçamana-guror brahmaëaù käla-daëòe päëià dätur gaìgä-taralita-çaçinaù parvaté-vallabhasya | cäpaà caëòäbhiçiïjä-rava-bharita-nabhaù karñaëäruddha-madhyaà yat bhagnaà tasya çabdo niùçrüyate bhuvane vistaran na mäti || ] atra praviñöena karpüra-caëòena yavanikäntargatena candana-caëòena ca paryäya-pravåttaväg-viläsais täöakävadhädi-vibhéñaëäbhaya-pradänäntasya rämabhadra-caritasya bähulyät prayogänucitasya sücanäd iyaà khaëòa-cülikä | enäà viñkambham evänye prähur naitan mataà mama | apraviñöasya saàläpo viñkambhe na hi yujyate | 193 tad viñkambha-çiraskatvän mateyaà khaëòa-cülikä ||402|| atha aìkäsyam— pürväìkänte sampraviñöaiù pätrair bhävy-aìka-vastunaù | 194 sücanaà tad-avicchityai yat tad aìkäsyam éritam ||403|| yathä hi véra-carite dvitéyäìkävasänake | 195 praviñöena sumantreëa sücitaà räma-vigrahe ||404|| . 7. 7.rä.

vasiñöha-viçvämiträdi-samäbhäñaëa-lakñaëam | 196 vastüttaräìke pürvärthävicchedenaiva kalpitam ||405|| athäìkävatäraù— aìkävatäraù päträëäà pürva-käryänuvartinäm | 197 avibhägena sarveñäà bhäviny aìke praveçanam ||406|| dvitéyäìke mälavikägnimitre sa nirüpyatäm | 198 pätreëäìka-praviñöena kevalaà sücitatvataù | bhaved aìkäd abähyatvam aìkäsyäìkävatärayoù ||407|| 199 atha praveçakaù— yan nécaiù kevalaà pätrair bhävi-bhütärtha-sücanam | aìkayor ubhayor madhye sa vijïeyaù praveçakaù ||408|| 200 so’yaà ceöi-dvayäläpa-saàvidhänopakalpitaù | mälaté-mädhave präjïair dvitéyäìke nirüpyatäm ||409|| 201 asücyaà tu çubhodätta-rasa-bhäva-nirantaram | prärambhe yady asücyaà syäd aìkam evätra kalpayet ||410|| 202 rasälaìkära-vastünäm upalälana-käìkñiëäm | janany-aìkavadädhära-bhütatväd aìka ucyate ||411|| 203 aìkas tu païcañair dvitrair aìgino’ìgasya vastunaù | rasasya vä samälamba-bhütaiù pätrair manoharaù | 204 saàvidhäna-viçeñaù syät taträsücyaà prapaïcayet ||412|| atha asücyavibhägaù— asücyaà tad dvidhä dåçyaà çrävyaà cädyaà tu darçayet | 205 dvedhä dvitéyaà svagataà prakäçaà ceti bhedataù ||413|| svagataà svaika-vijïeyaà prakäçaà tad dvidhä bhavet | 206 sarva-prakäçaà niyata-prakäçaà ceti bhedataù ||414|| sarva-prakäçaà sarveñäà sthitänäà çravaëocitam | 207 dvitéyaà tu sthiteñv apy eñv ekasya çravaëocitam ||415|| dvidhä vibhävyate’nyac ca janäntam apaväritam | 208 tripatäkä-kareëänyän apaväryäntarä kathäm ||416|| anyenämantraëaà yat syät taj janäntikam ucyate | 209 rahasyaà kathyate’nyasya parävåtyäpaväritam ||417|| itthaà çrävyaà ca dåçyaà ca prayujya susamähitaiù | 210| pätrair niñkramaëaà käryam aìkänte samam eva hi ||418|| aìka-cchedaç ca kartavyaù kälävasthänurodhataù | 211 dinärdha-dinayor yogyam aìke vastu pravartayet ||419|| atha garbhäìkaù— aìka-prasaìgäd garbhäìka-lakñaëaà vakñyate mayä | 212 rasanäyaka-vastünäà mahotkarñäya kovidaiù ||420|| aìkasya madhye yo’ìkaù syäd asau garbhäìka éritaù | 213 vastu-sücaka-nändéko diì-mätra-mukha-saìgataù ||421|| arthopakñepakair hénaç cülikä-parivarjitaiù | 214 .

aneñyad-vastu-viñayaù pätraiç tri-caturair yutaù ||422|| nätiprapaïcetivåttaù svädhäräìkäìga-çobhitaù | 215 prastutärthänubandhé ca pätra-niñkramaëävadhiù ||423|| prathamäìke na kartavyaù so’yaà kävya-viçäradaiù | 216 so’yam uttara-räme tu rasotkarñäya kathyatäm ||424|| netur utkarñako jïeyo bäla-rämäyaëe tv ayam | 217 amogha-räghave so’yaà vastütkarñaika-käraëam ||425|| näöake aìka-niyamaù— näöake’ìkä na kartavyäù païca-nyünä daçädhikäù | 218 tad édåça-guëopetaà näöakaà bhukti-muktidam ||426|| tathä ca bharataù— dharmärtha-sädhanaà näöyaà sarva-duùkhäpanoda-kåt | äsevadhvaà tad åñayas tasyotthänaà tu näöakam ||427|| iti | pürëädi-näöaka-bhedänaìgékäraù— näöakasya tu pürëädi-bhedäù kecana kalpitäù | 219 teñäà nätéva ramyatväd aparékñäkñamatvataù | muninänädåtatväc ca tän uddeñöum udäsmahe ||428|| 220 atha prakaraëam— yatretivåttam utpädyaà dhéra-çäntaç ca näyakaù | rasaù pradhänaà çåìgäraù çeñaà näöakavad bhavet ||429|| 221 tad dhi prakaraëaà çuddhaà dhürtaà miçraà ca tat tridhä | kula-stré-näyakaà çuddhaà mälaté-mädhavädikam ||430|| 222 gaëikä-näyikaà dhürtaà kämadattähvayädikam | kitava-dhyputakärädi-vyäpäraà tv atra kalpayet ||431|| 223 miçraà tat kulajä-veçye kalpite yatra näyike | dhürta-çuddha-kramopetaà tan måcchakaöikädikam ||432|| 224 näöikäyäù na påthag-rüpatvam— näöikä tv anayor bhedo na påthag rüpakaà bhavet | prakhyätaà nåpater våttaà näöakäd ähåtaà yataù ||433|| 225 buddhi-kalpita-vastutvaà tathä prakaraëäd api | vimarça-sandhi-rähityaà bhedakaà cen na tan matam ||434|| 226 ratnävalyädike lakñye tat-sandher api darçanät | stré-präya-caturaìkädi-bhedakaà cen na tan matam ||435|| 227 eka-dvi-try-aìka-päträdi-bhedenänantatä yataù | devé-vaçät saìgamena bhedaç cet tan na yujyate | mälavikägni-miträdau näöikätva-prasaìgataù ||436|| 228 prakaraëikä-näöikayor anusaraëéyä hi näöikä-saraëiù | ata eva bharata-muninä näöyaà daçadhä nirüpitaà pürvam ||437|| 229 .

atha utåñöikäìkaù— khyätena vä kalpitena vastunä präkåtair naraiù | anvitaù kaiçiké-hénaù sättvatyärabhaöé-måduù ||438|| 230 stréëäà viläpa-vyäpärair upetaù karuëäçrayaù | nänä-saìgräma-saànäha-prahäramaraëotkaöaù ||439|| 231 mukha-nirvähavän yaù syäd eka-dvi-try-aìka icchayä | utsåñöikäìkaù sa jïeyaù sa-viñkambha-praveçakaù ||440|| 232 asminn amaìgala-präye kuryän maìgalam antataù | prayojyasya vadhaù käryaù punar ujjévanävadhiù ||441|| 233 ujjévanäd apy adhikaà manoratha-phalo’pi vä | vijïeyam asya lakñyaà tu karuëäkandalädikam ||442|| 234 atha vyäyogaù— khätetivåtta-sampanno niùsahäyaka-näyakaù | yukto daçävaraih khyätair uddhataiù pratinäyakaiù ||443|| 235 vimarça-garbha-rahito bhäraty-ärabhaöé-sphuöaù | häsya-çåìgära-rahita ekäìko raudra-saàçrayaù ||444|| 236 eka-väsara-våttäntaù präpta-viñkambha-cülikaù | astré-nimitta-samaro vyäyogaù kathito budhaiù | 237 vijïeyam asya lakñyaà tu dhanaïjaya-jayädikam ||445|| atha bhäëaù— svasya vänyasya vä våttaà viöena nipuëoktinä | 238 çaurya-saubhägya-saàstutyä véra-çåìgära-sücakam ||446|| buddhi-kalpitam ekäìkaà mukha-nirvahaëänvitam | 239 varëyate bhäraté-våttyä yatra taà bhäëam érate ||447|| eka-pätra-prayojye’smin kuryäd äkäça-bhäñitam | 240 anyenänuktam apy anyo vacaù çrutveva yad vadet ||448|| iti kià bhaëaséty etad bhaved äkäça-bhäñitam | 241 läsyäìgäni daçaitasmin saàyojyänyatra täni tu ||449|| geya-padaà sthita-päöhyam äsénaà puñpa-gandhikä | 242 pracchedakas trimüòhaà ca saindhaväkhyaà dvimüòhakam | uttamottamakaà cänyad ukta-pratyuktam eva ca ||450|| 243 atha geya-padam— véëädi-vädanenaiva sahitaà yatra bhävyate | lalitaà näyikä-gétaà tad geya-padam ucyate ||451|| 244 caïcat-puöädinä väkyäbhinayo näyikä-kåtaù | bhümi-cäré-pracäreëa sthita-päöhyaà tad ucyate ||452|| 245 bhrü-netra-päëi-caraëa-viläsäbhinayänvitam | yojyam äsénayä päöhyam äsénaà tad udähåtam ||453|| 246 nänä-vidhena vädyena nänä-täla-layänvitam | läsyaà prayujyate yatra sä jïeyä puñpa-gandhikä ||454|| 247 anyäsaìgama-çaìkinyä näyakasyätiroñayä | prema-ccheda-prakaöanaà läsyaà pracchedakaà viduù ||455|| 248 .

aniñöhura-çlakñëa-padaà sama-våttair alaìkåtam | näöyaà puruña-bhäväòhyaà trimüòhakam udähåtam ||456|| 249 deça-bhäñä-viçeñeëa calad-valaya-çåìkhalam | läsyaà prayujyate yatra tat saindhavam iti småtam ||457|| 250 cärébhir lalitäbhiç ca citrärthäbhinayänvitam | spañöa-bhäva-rasopetaà läsyaà yat tad dvimüòhakam ||458|| 251 aparijïäta-pärçvasthaà geya-bhäva-vibhüñitam | läsyaà sotkaëöha-väkyaà tad uttamottamakaà bhavet ||459|| 252 kopa-prasäda-janitaà sädhikñepa-padäçrayam | väkyaà tad ukta-pratyuktaà yünoù praçnottarätmakam ||460|| 253 çåìgära-maïjaré-mukhyam asyodäharaëaà matam | läsyäìga-daçakaà tatra lakñyaà lakñya-vicakñaëaiù ||461|| 254 atha samavakäraù— prakhyätenetivåttena näyakair api tad-vidhaiù | påthak-prayojanäsaktair militair deva-dänavaiù ||462|| 255 yuktaà dvädaçabhir véra-pradhänaà kaiçiké-mådu | try-aìkaà vimarça-hénaà ca kapaöa-traya-saàyutam ||463|| 256 tri-vidravaà tri-çåìgäraà vidyät samavakärakam | mohätmako bhramaù proktaù kapaöas trividhas tv ayam ||464|| 257 sattvajaù çatrujo daiva-janitaç ceti sattvajaù | krüra-präëi-samutpannaù çatrujas tu raëädijaù ||465|| 258 vätyävarñädi-sambhüto daivajaù kapaöaù småtaù | udäharaëam eteñäm ävege lakñyatäà budhaiù ||466|| 259 jéva-gräho’pi moho vä kapaöäd vidravas tataù | kapaöa-traya-sambhüter ayaà ca trividho mataù | 260 dharmärtha-käma-sambaddhas tridhä çåìgära éritaù ||467|| dharma-çåìgäraù— vratädi-janitaù kämo dharma-çåìgära éritaù | 261 pärvaté-çiva-sambhogas tad udäharaëaà matam ||468|| artha-çåìgäraù— yatra kämena sambaddhair arthair arthänubandhibhiù | 262 bhujyamänaiù sukha-präptir artha-çåìgära éritaù ||469|| särvabhauma-phala-präpti-hetunä vatsa-bhüpateù | 263 ratnävalyä samaà bhogo vijïeyä tad udähåtiù ||470|| käma-çåìgäraù— durädara-surä-päna-para-därädi-kelijaù | 264 tat-tad-äsväda-lalitaù käma-çåìgära éritaù ||471|| tad udäharaëaà präyo dåçyaà prasanädiñu | 265 çåìgära-tritayaà tatra nätra bindu-praveçakau ||472|| mukha-pratimukhe sandhé vastu dvädaça-näòikam | 266 prathame kalpayed aìke näòikä ghaöikä-dvayam ||473|| .

mithyä-térthaù— yäni dyanti galäd adhaù sukåtino lomnäà ca teñäà sthitià yäny ürdhvaà paripoñayanti puruñäs teñäà muhuù khaëòanam | kåtvä sarva-jagad-viruddha-vidhinä saïcäriëäà mädåçäà çré-gétä ca harétaké ca harato hantopabhogyaà vayaù ||483|| atra kenäpi yati-bhrañöena sva-gåhétasya yaty-äçramasya düñaëäd idam avagalitam | tyajanäd.mukhädi-sandhi-trayaväàç caturnäòika-vastukaù | 267 dvitéyäìkas tåtéyas tu dvi-näòika-kathäçrayaù ||474|| nirvimarça-catuù-sandhir evam aìkäs trayaù småtäù | 268 véthé-prahasanäìgäni kuryäd atra samäsataù ||475|| prastävanäyäù prastäve prokto véthy-aìga-vistaraù | 269 daça prahasanäìgäni tat-prasaìge pracakñmahe | udäharaëam etasya payodhi-mathanädikam ||476|| 270 atha véthé— sücya-pradhäna-çåìgärä mukha-nirvahaëänvitä | eka-yojyä dviyojyä vä kaiçiké-våtti-nirmitä ||477|| 271 véthy-aìga-sahitaikäìkä véthéti kathitä budhaiù | asyäà präyeëa läsyäìga-daçakaà yojayen na vä ||478|| 272 sämänyä parakéyä vä näyikätränurägiëé | véthy-aìga-präya-våttitvän nocitä kula-pälikä | 273 lakñyam asyäs tu vijïeyaà mädhavé-véthikädikam ||479|| atha prahasanam— vastu-sandhy-aìka-läsyäìga-våttayo yatra bhäëavat | 274 raso häsyaù pradhänaà syäd etat prahasanaà matam ||480|| viçeñeëa daçäìgäni kalpayed atra täni tu | 275 avagalitävaskandau vyavahäro vipralambha upapattiù | bhayam anåtaà vibhräntir gadgada-väk ca praläpaç ca ||481|| 276 tatra avagalitam— pürvam ätma-gåhétasya samäcärasya mohataù | düñaëaà tyajanaà cätra dvidhävagalitaà matam ||482|| 277 yathä änanda-koça-nämani prahasane. kñapaëakaù— ayi péëa-ghaëatthaëa-sohaëi palitatthakulaàga-viloaëi | jai lamasi käväliëé-bhävehià säbakä kià kalissaàdi ||484|| aho käväliëéadaàsaëaà jebba ekkaà saukkhamokkha-sähaëam | (prakäçam) bho käbälia hagge tuhake saàpadaà däso saàbutto | maà pi mahäbhairavänusäsaëe dikkhaya | . yathä prabodha-candrodaye.

[ayi péna-ghana-stana-çobhane paritrasta-kuraìga-vilocane | yadi ramase käpäliné-bhävaiù çrävakäù kià kariñyanti | aho käpäliné-darçanam eva ekaà saukhya-mokña-sädhanam | (prakäçam) bho käpälika ahaà tava samprataà däsaù saàvåttaù | mäm api mahä-bhairavänuçäsane dikñaya |] ity ädau kñapaëakasya sva-märga-paribhraàça avagalitam | atha avaskandaù— avaskandas tv anekeñäm ayogyasyaika-vastunaù | sambandhäbhäsa-kathanät sva-sva-yogyatva-yojanä ||485|| 278 yathä prahasane (änanda-koça-nämani)— yatiù—säkñäd bhütaà vadati kucayor antaraà dvaita-vädaà bauddhaù—dåñöyor bhedaù kñaëika-mahimä saugate datta-pädaù | jainaù—bähvor müle nayati çucitäm arhaté käpi dékñä sarve—näbher mülaà prathayati phalaà sarva-siddhänta-säram ||486|| atra yati-bauddha-jainänäà gaëikäyäà sva-sva-siddhänta-dharma-sambandha-kathanena svasva-pakña-parigraha-yogyatva-yojanäd avaskandaù | atha vyavahäraù— vyavahäras tu saàvädo dviträëäà häsya-käraëam ||487|| 279a yathä tatraiva prahasane (änanda-koça-nämani) bauddhaù (yatià vilokya)—kuto maëòa ekadaëòé | mithyä-térthaù (vilokya dåñöim apakarñan ätma-gatam)—kñaëikavädé na sambhäñaëéya eva | tathäpi daëòam antardhäya niruttaraà karomi | (prakäçam) aye çünya-vädin ! adaëòaù amuëòo’ham ägaläd asmi | jainaù (ätma-gatam)—nünam asau mäyävädé | bhavatu | aham api kim apy antardhäya prastutaà påcchämi | (prakäçam) aye mahä-pariëäma-vädin ! båhad-béja lomnäà samänajätéyatve’pi keñäïcit saìkartanam anyeñäà saàrakñaëam iti vyavasthitau kià pramäëam ? mithyä-térthaù—jévad amedhyaà jaìgama-narako nara-piçäco’yam antardhäyäpi na sambhäñaëéyaù | niñkaccha-kértiù (sädaram)—sakhe ! ärhata-mune väde tvayä ayam apratipattià näma nigraha-sthänam äropito mäyävädé | .

mithyä-térthaù (ätma-gatam)—nünam imäv api mädåçäv eva liìga-dhäraëa-mätreëa kukñimbharaé syätäm | (iti pippala-müla-vedikäyäà niñédati |) ity atra yati-bauddha-jainänäà saàvädo vyavahäraù | atha vipralambhaù— vipralambho vaïcanä syäd bhütäveçädi-kaitavät ||488|| 279b yathä prahasane (änanda-koça-nämani tatraiva)— priyäm ahaà pürva-bhåtäà nämnä svacchanda-bhakñiëé | gåhëämy enäà yadi trätuà kåpä vaù çrüyatäm idam ||489|| suräghaöänäà saptatyä viàçatyä dåpta-gaòòuraiù | chägaiç ca daçabhiù käryä ciraëöé-tarpaëa-kriyä ||490|| adya kartum açakyaà cet tat-paryäptatamaà dhanam | ästhäpyam asyäù säkñiëyäù jaraöhäyäù paöäïcale ||491|| (iti punar api vyätta-vadanaà nåtyati |) niñkaccha-kértiù—he vratinau ! kim atra vidheyam ? mithyä-térthaù—bhoù ahiàsä-vädin ! mriyamäëaù präëé na rakñaëéya iti kià yuñmaddharmaù ? arüpämbaraù (säkñepam)—ekena sukham upädeyam | anyena dhanaà pradeyam iti kià yuñmad-dharmaù ? niñkaccha-kértiù säntarhäsaà sva-dhanaà yati-dhanaà ca jaraöhäyäù paöäïcale baddhvä sabalätkäraà jainasya kaöakaà tasyäù päda-müle’rpayati |) madhumallikä (säìga-bhaìgaà sasmraëa-bhayam iva)—ammo devadä vilambeëa kuppissadi | tä ciraàöi-ätappaëaà käduà gacchemi | [amho ! devatä vilambena kopiñyati | tat ciraëöikätarpaëaà kartuà gacchämi |] (iti kaöakam ädäya niñkräntä |) ity ädau bhütäveça-kaitavena jaina-bauddha-saànyäsino vilobhya dhanaà kayäpi gaëikayä gåhétam ity ayaà vipralambhaù | atha upapattiù— upapattis tu sä proktä yat prasiddhasya vastunaù | loka-prasiddhayä yuktyä sädhanaà häsya-hetunä ||492|| 280 yathä tatraiva prahasane (änanda-koça-nämani) mithyä-térthaù (puro’valokya)—aye upasarittére pippala-nämä vanaspatiù | yaç ca gétäsu bhagavatä nija-vibhütitayä nirdiñöaù | (vicintya) katham asya taror iyaté mahima-sambhävanä | (vimåçya) upapadyata eva— .

tat padaà tanu-madhyäyä yenäçvattha-dalopamam | tad-açvattho’smi våkñäëäm ity üce bhagavän hariù ||493|| iti | atra loka-prasiddhena açvattha-daloru-mülayoù sämyena hetunä loka-prasiddhasyaiva bhagavad-açvatthayor aikyasya sädhanaà häsya-käraëam upapattiù | atha bhayam— småtaà bhayaà tu nagara-çodhakädi-kåto daraù ||494|| 281a yathä tatraiva prahasane (änanda-koça-nämani) jainaù—aho aräjako’yaà viñayaù yat nagaraparisaräçrita-tapasvinäà dhanaà coryate (ity udvähur äkroçati) | nagara-rakñakäù—aye kim apahåtaà dhanam | kiyat (iti taà paritaù praviçya parisarpanti |) arüpämbaraù—dhik kañöam | nagara-çéghrakäù samäyänti | (ity ürdhva-bähur oñöhaspandanaà karoti | mithyä-tértho gaëikäm äkñipya samädhià näöayati | niñkaccha-kértir ekapädenävatiñöhamänaù karäìgulér gaëayati) ity ädau jainädénäà bhaya-kathanäd bhayam | atha anåtam— anåtaà tu bhaved väkyam asabhya-stuti-gumphitam | 281 tad evänåtam ity ähur apare sva-mata-stuteù ||495|| yathä tatraiva prahasane (änanda-koça-nämani)— bälätapena parimåñöam iväravindaà mäïjiñöha-celam iva mänmatham ätapatram | sälakta-lekham iva saukhya-karaëòam adya yünäà mude taruëi tat padam ärtavaà te ||496|| atra ärtaväruëasyoru-mülasya (asabhyasya) varëanäd idam anåtam | aparaà.23] [raëòä caëòä dékñitä dharma-därä madyaà mäàsaà péyate khädyate ca | bhikñä bhojyaà carma-khaëòaà ca çayyä kaulo dharmaù kasya no bhäti ramyaù ||] atha vibhräntiù— vastu-sämya-kåto moho vibhräntir iti géyate ||498|| 282b . yathä karpüra-maïjaryäm. 1.maà. bhairavänandaù— raàòä caàòä dikkhadä dhamma-därä majjaà maàsaà pijjae khajjae a | bhikkhä bhojjaà camma-khaëòaà ca sejjä kolo dhammo kassa ëo bhädi rammo ||497|| [ka.

yathä tatraiva prahasane (änanda-koça-nämani) bauddhaù (puro’valokya)— hema-kumbhavaté ramya-toraëä cäru-darpaëä | käpi gandharva-nagaré dåçyate bhümi-cäriëé ||499|| jainaù—aye kñaëa-bhaìga-vädin etad utpäta-phalaà prathama-darçino bhavata eva pariëamet | (iti locane nimélayati |) bauddhaù (punar nirvarëya)—hanta kim apade bhränto’smi | na puréyaà viçäläkñé na toraëam ime bhruvau | na darpaëam imau gaëòau na ca kumbhäv imau stanau ||500|| ity atra bauddhasya moho vibhräntiù | atha gadgada-väk— asatya-ruditonmiçraà väkyaà gadgada-väg bhavet ||501|| 283a yathä tatraiva prahasane (änanda-koça-nämani) (bhaginyau parasparam äçliñya rudita iva) guhyagrähé (ätmagatam)— anupätta-bäñpa-kaëikaà gadgada-niùçväsa-kalitam avyaktam | anayor asatya-ruditaà suratänta-daçäà vyanaktéva ||502|| atra gadgada-väktvaà spañöam | atha praläpaù— praläpaù syäd ayogyasya yogyatvenänumodanam ||503|| 283b yathä tatraiva prahasane (änanda-koça-nämani) räjä (saudäryodrekam)—aye viòäläkña asmadéye nagare viñaye ca— pati-hénä ca yä näré jäyä-hénaç ca yaù pumän | tau dampaté yathä-kämaà bhavetäm iti ghuñyatäm ||504|| viòäläkñaù—devaù pramäëam | (iti sänucaro niñkräntaù |) guhya-grähé (sa-çläghä-gauravam)— nañöäçva-bhagna-çakaöa-nyäyena pratipäditam | ucitä te mahäräja seyaà käruëya-ghoñaëä ||505|| api ca— manvädayo mahépäläù çataço gäm apälayan | .

na kenäpi kåto märga evam äçcarya-çaukhyadaù ||506|| atra ayogyasyäpi räjädeçasya dharmädhikäriëä guhya-grähiëä nyäya-parikalpanayä yogyatvenänumodanäd ayaà praläpaù | prahasanasya çuddhädi-bhedäù— çuddhaà kérëaà vaikåtaà ca tac ca prahasanaà tridhä | çuddhaà çrotriya-çäkhäder veña-bhäñädi-saàyutam ||507|| 284 ceöa-ceöé-jana-vyäptaà tal lakñyaà tu nirüpyatäm | änanda-koça-pramukhaà tathä bhagavad-ajjukam ||508|| 285 kérëaà tu sarvair véthy-aìgaiù saìkérëaà dhürta-saìkulam | tasyodäharaëaà jïeyaà båhat-saubhadrakädikam ||509|| 286 yac cedaà kämukädénäà veña-bhäñädi-saìgataiù | ñaëòatäpa-savåddhädyair yutaà tad vaikåtaà bhavet | 287 kalikeli-prahasana-pramukhaà tad udähåtam ||510|| atha òimaù— khyätetivåttaà nirhäsya-çåìgäraà raudra-mudritam | 288 sättvaté-våtti-viralaà bhäraty-ärabhaöé-sphuöam ||511|| näyakair uddhatair deva-yakña-räkñasa-pannagaiù | 289 gandharva-bhüta-vetäla-siddha-vidyädharädibhiù ||512|| samanvitaà ñoòaçabhir nyäya-märgaëa-näyakam | 290 caturbhir äìkair anvétaà nirvimarçaka-sandhibhiù ||513|| nirghätolkoparägädi-ghora-krüräji-sambhramam | 291 sa-praveçaka-viñkambha-cülikaà hi òimaà viduù | asyodäharaëaà jïeyaà vérabhadra-vijåmbhitam ||514|| 292 atha éhämågaù— yatretivåttaà miçraà syät sa-viñkambha-praveçakam | catväro’ìkä nirvimarça-garbhäù syuù sandhayas trayaù ||515|| 293 dhéroddhattaç ca prakhyäto divyo martyo’pi näyakaù | divya-striyam anicchantéà kanyäà vähartum udyataù ||516|| 294 stré-nimittäji-saàrambhaù païcañäù pratinäyakäù | rasä nirbhaya-bébhatsä våttayaù kaiçikéà vinä ||517|| 295 svalpas tasyäù praveço vä so’yam éhämågo mataù | vyäjän nivärayed atra saìgrämaà bhéñaëa-kramam ||518|| 296 tasyodäharaëaà jïeyaà präjïair mäyä-kuraìgikä | itthaà çré-siàha-bhüpena sarva-lakñaëa-çälinä | 297 sarva-lakñaëa-sampürëo lakñito rüpaka-kramaù ||519|| atha näöaka-paribhäñä— atha rüpaka-nirmäëa-parijïänopayoginé | 298 çré-siàha-dharaëéçena paribhäñä nirüpyate ||520|| paribhäñätra maryädä pürväcäryopakalpitä | 299 sä hi naur atigambhéraà vivikñor näöya-sägaram ||521|| .

eñä ca bhäñä-nirdeça-nämabhis trividhä matä | 300 tatra bhäñä dvidhä bhäñä vibhäñä ceti bhedataù ||522|| caturdaça vibhäñäù syuù präcyädyä väkya-våttayaù | 301 äsäà saàskära-rähityäd viniyogo na kathyate ||523|| uttamädiñu tad-deça-vyavahärät pratéyatäm | 302 bhäñä dvidhä saàskåtä ca präkåté ceti bhedataù ||524|| kaumära-päëinéyädi-saàskåtä saàskåtä matä | 303 iyaà tu devatädénäà munénäà näyakasya ca | liìginäà ca viöädénm anécänäà prayujyate ||525|| 304 atha präkåté— prakåteù saàskåtäyäs tu vikåtiù präkåté matä | 305 ñaò-vidhä sä präkåtaà ca çaurasené ca mägadhé ||526|| paiçäcé cülikä paiçäcy apabhraàça iti kramät | 306 atra tu präkåtaà stréëäà sarväsäà niyataà bhavet ||527|| kvacic ca devé gaëikä mantrijä ceti yoñitäm | 307 yoginy-apsarasoù çilpa-käriëyä api saàskåtam ||528|| ye nécäù karmaëä jätyä teñäà präkåtam ucyate | 308 chadma-liìgavatäà tadvaj jainänäm iti kecana ||529|| adhame madhyame cäpi çaurasené prayujyate | 309 dhévarädy-atinéceñu mägadhé ca niyujyate ||530|| rakñaù-piçäca-néceñu paiçäcé-dvitayaà bhavet | 310 apabhraàças tu caëòäla-yavanädiñu yujyate ||531|| näöakädäv apabhraàça-vinyäsasyäsahiñëavaù | 311 anye caëòälakädénäà mägadhy-ädén prayuïjate ||532|| sarveñäà käraëa-vaçät käryo bhäñä-vyatikramaù | 312 mähätmyasya paribhraàçaà madasyätiçayaà tathä ||533|| pracchädanaà ca vibhräntià yathälikhita-väcanam | 313 kadäcid anuvädaà ca käraëäni pracakñate ||534|| atha nirdeça-paribhäñä— säkñäd anäma-grähyäëäà janänäà pratisaàjïayä | 314 ähväna-bhaìgé näöyajïair nirdeça iti géyate ||535|| sa tridhä püjya-sadåça-kaniñöha-viñayatvataù | 315 püjyäs tu devo munayo liìginas tat-samästriyaù ||536|| bahuçrutäç ca bhagavac-chabda-väcyä bhavanti hi | 316 äryeti brähmaëo väcyo våddhas täteti bhäñyate ||537|| upädhyäyeti cäcäryo gaëikä tv ajjukäkhyayä | 317 mahäräjeti bhüpälo vidvän bhäva itéryate ||538|| chandato nämabhir väcyä brähmaëais tu narädhipäù | 318 deveti nåpatir väcyo bhåtyaiù prakåtibhis tathä ||539|| särvabhaumaù parijanair bhaööa-bhaööäraketi ca | 319 väcyo räjeti munibhir apatya-pratyayena vä ||540|| vidüñakeëa tu präyaù sakhe räjan nitécchayä | 320 brähmaëaiù sacivo väcyo hy amätya saciveti ca ||541|| .

çaiñäir äryety athäyuñman iti särathinä rathé | 321 tapasvi-sädhu-çabdäbhyäà praçäntaù paribhäñyate ||542|| sväméti yuva-räjas tu kumäro bhartå-därakaù | 322 ävutteti svasur bhartä syäleti påtanä-patiù ||543|| bhaööiné sväminé devé tathä bhaööäriketi ca | 323 paricärajanair väcyä yoñito räja-vallabhäù ||544|| räjïä tu mahiñé väcyä devéty anyäù priyä iti | 324 sarveëa patné tv äryeti pitur nämnä sutasya vä ||545|| täta-pädä iti pitä mätämbeti sutena tu | 325 jyeñöhäs tv äryä iti bhräträ tathä syur mätulädayaù ||546|| atha sadåça-nirdeçaù— sadåçaù sadåço väcyo vayasyety ähvayena vä | 326 haleti sakhyä tu sakhé kathanéyä sakhéti vä ||547|| atha kaniñöha-nirdeçaù— suta-çiñya-kanéyäàso väcyä guru-janena hi | 327 vatsa-putraka-dérghäyus-täta-jäteti saàjïayä ||548|| anyaù kanéyän äryeëa janena paribhäñyate | 328 çilpädhikära-nämabhyäà bhadra bhadra-mukheti ||549|| väcye nécätinéce tu haëòe haïje iti kramät | 329 bharträ väcyäù sva-sva-nämnä bhåtyäù çilpocitena vä ||550|| evam ädi prakäreëa yojyä nirdeça-yojanä | 330 loka-çästrävirodhena vijïeyä kävya-kovidaiù ||551|| atha näma-paribhäñä— anukta-nämnaù prakhyäte kaïcuki-prabhåter api | 331 itivåtte kalpite tu näyakäder api sphuöam ||552|| rasa-vastüpayogéni kavir nämäni kalpayet | 332 vinayandhara-bäbhravya-jayandhara-jayädikam ||553|| käryaà kaïcukinäà näma präyo viçväsa-sücakam | 333 latälaìkära-puñpädi-vastünäà lalitätmanäm ||554|| nämabhir guëa-siddhair ceöénäà näma kalpayet | 334 karabhaù kalahaàsaç cety ädi nämänujévinäm ||555|| karpüra-caëòa-kämpilyety ädikaà näma vandinäm | 335 subuddhi-vasubhütyädi-mantriëäà näma kalpayet ||556|| devarätaù somaräta iti näma purodhasaù | 336 çrévatso gautamaù kautso gärgyo maudgalya ity api ||557|| vasantakaù käpileya ity äkhyeyo vidüñakaù | 337 pratäpa-véra-vijaya-mäna-vikrama-sähasaiù ||558|| vasanta-bhüñaëottaàsa-çekharäìka-padottaraiù | 338 dhérottaräëäà netèëäà näma kurvéta kovidaù ||559|| candräpéòaù kämapäla ity ädyaà lalitätmanäm | 339 ugravarmä caëòasena ity ädy-uddhata-cetasäm ||550|| datta-senänta-nämäni vaiçyänäà kalpayet sudhéù | 340 .

karpüra-maïjaré candralekhä rägataraìgikä ||551|| padmävatéti präyeëa nämnä väcyä hi näyikä | 341 devyas tu dhäriëé-lakñmé-vasumatyädi-nämabhiù ||552|| bhogavaté käntimaté kamalä kämavallaré | 342 irävaté haàsapadéty ädi-nämnä tu bhoginé ||553|| viprakñatra-viçaù çarma-varma-dattänta-nämabhiù | 343 çikhaëòäìgada-cüòänta-nämnä vidyädharädhipäù ||554|| kuëòalänanda-ghaëöänta-nämnä käpälikä janäù | 344 yogasundarikä vaàçaprabhä vikaöamudrikä ||555|| çaìkha-keyürikety ädi-nämnä käpälika-striyaù | 345 änandiné siddhimaté çrématé sarvamaìgalä ||556|| yaçovaté putravatéty ädi-nämnä suväsiné | 346 ity ädi sarvam älocya lakñaëaà kåta-buddhinä ||557|| kavinä kalpitaà kävyam äcandrärkaà prakäçate | 347 lakñya-lakñaëa-nirmäëa-vijïäna-kåta-buddhibhiù ||558|| parékñyatäm ayaà grantho vimatsara-manéñayä | 348 bharatägama-päréëaù çrémän siàha-mahépatiù | rasikaù kåtavän evaà rasärëava-sudhäkaram ||559|| 349 saàrambhäd anapota-siàha-nåpater dhäöé-samäöékane niùsäëeñu dhaëaà dhaëaà dhaëam iti dhvänänusandhäyiñu | modante hi raëaà raëaà raëam iti prauòhäs tadéyä bhaöä bhräntià yänti tåëaà tåëaà tåëam iti pratyarthi-påthvé-bhujaù ||560|| 350 matvä dhäträ tuläyäà laghur iti dharaëéà siàha-bhüpäla-candre såñöe taträtigurvyäà tad-upanidhitayä sthäpyamänaiù krameëa | cintäratnaugha-kalpa-druma-tati-surabhé-maëòalaiù püritäntäpy ürdhvaà nétä laghimnä tad-ari-kula-çataiù püryate’dyäpi sä dyauù ||561|| 351 iti çrémad-ändhra-maëòalädhéçvara-pratigaëòa-bhairava-çrémad-anapota-narendra-nandanabhuja-bala-bhéma-çré-siàha-bhüpäla-viracite rasärëava-sudhäkara-nämni näöyälaìkära-çästre bhävakolläso näma tåtéyo viläsaù ||3|| —o)0(o— samäptaç cäyaà rasärëava-sudhäkaraù çré-toya-çaila-vasatiù sa tamäla-nélo jéyäd dharir muni-cakora-suçäradenduù | lakñmé-stanastavaka-kuìkuma-kardama-çrésaàlipta-nirmala-viçäla-bhujäntarälaù || .

malaya-giri-niväsé märuto yacchatäìgas taruëa-çiçira-raçmir yat suhåt-puëya-kértiù | carati ciram anaìgaù kväpi kari apy adåçyaù sa jayatu rasikaughair vanditaù païcabäëaù || açeñäëäà dvijanuñäm äçérväda-paramparä | taraìgayatu kalyäëaà kavénäà cäyur äyatam || --o)0(o-- .

You're Reading a Free Preview

Download
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->