PAUNAWA: Kung baguhan pa lamang kayo sa Wikipedia, magtanong o kausapin ang mga Tagapangasiwa (admin) o ang ibang patnugot

sa pahina ng Kapihan bago baguhin ang isang artikulo.

Talaan ng mga kabanata sa Noli me Tangere
Mula sa Tagalog na Wikipedia, ang malayang ensiklopedya (Idinirekta mula sa Pilosopo Tasyo) Tumalon sa: nabigasyon, hanapin Ang Noli Me Tangere ni Jose Rizal

• • •

Buod ng Nobela Mga tauhan Buod ng Bawat Kabanata : 1 : Isang Pagtitipo n 2 : Si Crisosto mo Ibarra 3 : Ang Hapunan 4 : Erehe at Filibuster o 5: Pangara p sa Gabing

• •

Madilim

6 : Si Kapitan Tiago 7: Suyuan sa Azotea 8 : Mga Alaala 9 : Mga Suliranin Tungkol sa Bayan 10 : Ang San Diego 11 : Ang mga Makapan gyarihan 12 : Araw ng mga Patay 13 : Mga Unang Banta ng Unos 14 : Si Pilosopo ng Tasyo 15 : Ang mga Sakristan 16 : Si Sisa 17 : Si Basilio 18 : Mga Kaluluwa ng Naghihir ap

• •

• • •

19 : Mga Suliranin ng Isang Guro 20 : Ang Pulong sa Tribunal 21 : Kasaysay an ng Isang Ina 22 : Liwanag at Dilim 23 : Ang Pangingi sda 24 : Sa Kagubata n NK : Elias at Salome 25 : Sa Tahanan ng Pilosopo 26 : Bisperas ng Pista 27 : Sa Pagtataki psilim 28 : Isang Sulat 29 : Ang Kapistah an 30 : Sa Simbaha n

• •

31 : Ang Sermon 32 : Ang Panghug os 33 : Malayan g Pagiisip 34 : Ang Panaghal ian 35 : Mga Palapalagay 36 : Ang Unang Suliranin 37 : Ang KapitanHeneral 38 : Ang Prusisyo n 39 : Si Donya Consolac ion 40 : Ang Karapata n at ang Lakas 41 : Dalawan g Panauhin 42 : Ang Magasawang De Espadan a 43 : Mga

Balak

44 : Pagsusur i ng Budhi 45 : Ang mga Inuusig 46 : Ang Sabunga n 47: Ang Dalawan g Senyora 48: Ang Talinhag a 49: Ang Tinig Ng Mga Pinaguusig 50: Ang Mga Kaanak ni Elias 51: Mga Pagbaba go 52: Ang Baraha ng Patay at Ang Mga Anino 53: Ang Mabuting Araw Ay Nakikilal a Sa Umaga 54: Ang Lahat ng

Lihim Ay Nagbubu nyag At Walang Di Nagkaka mit ng Parusa • 55: Ang Pagkaka gulo 56: Ang Mga Sabi at Kurokuro 57: Vae Victus 58: Ang Sinumpa 59: Pagibig Sa Bayan 60: Ikakasal Si Maria Clara 61: Ang Barilan Sa Lawa 62: Ang Pagtatap at Ni Padre Damaso 63: Ang Noche Buena 64: Katapusa n • • • • • • • • • Ang kahong ito: tingnan • pag-usapan • b aguhin .

Ang mga paksa ng mga tauhan o mga panauhin ni Kapitan Tiyago ay tungkol sa pagkakatanggal ni Padre Damaso sa Parokya ng San Diego matapos magsilbi ng matagal na panahon sa bayan ng San Diego. Binating lahat ni kapitan ang mga panauhin at humalik sa kamay ng mga pari na nakalimot na siya ay bendisyunan dahil sa pagkabigla. Naging usapin din ang tungkol sa pulbura at ang pagiging Indio ng mga Pilipino.. Dagling tinalikuran niya ang pari at napaharap sa tinyenteng kanina pa namamasid sa kanila. Tenyente Guevarra. bansag ng mga tao sa kanila sa San Diego ay mga plastik at walang mga pinag-aralan. Isang Pagtitipon Nagkaroon ng isang malaki at marangyang pagtitipon sa bahay ni Don Santiago Delos Santos o mas kilala bilang si Kapitan Tiyago. Ang tanging tumatanggap ng mga panauhin ay si Tiya Isabel na pinsan ni Kapitan Tiyago. ikinaila niyang kaibigan niya ang ama ni Ibarra. Bagamat siya ay kayumanggi. kura paroko ng Binondo.Ito ay ang talaan ng mga kabanata ng Noli Me Tangere ni Jose Rizal. Halos mapuno ng mga panauhin ang tahanan ni Kapitan Tiyago sa Kalye ng Anluwage. Kabilang sa mga dumalo sa pagdiriwang na iyon sina Padre Sibyla. Nagkaroon ang bawat pangkat ng panauhin ng kani-kanilang paksa. [baguhin] 2: Si Crisostomo Ibarra Dumating si Kapitan Tiyago at si Ibarra na luksang-luksa ang kasuotan. Napahiya si Ibarra at iniatras ang kamay. ang tenyente ng guardia civil at ang isang binatang kararating lamang mula sa Europa. Pero. . “ . Ang mga pamilyang Bagayao ang dahilan kung bakit hindi sila nagkaintindihan. Masayang nag-usap sina tinyente at Ibarra. Si Pari Damaso ay namutla ng makilala si Ibarra. Malusog ang pangangatawan ni Ibarra. mahahalata rin sa pisikal na kaanyuan nito ang pagiging dugong Espanyol. malugod ninyo siyang tanggapin. Basag ang tinig ng tinyente ng sabihin niya sa binata na nasa ito ay higit na maging mapalad sa kanyang ama. pati na rin ang mga buod nito.. Kabanata 59[1] ” [baguhin] 1. Kayong mga makakakita sa pagbubukang-liwayway. Totoo. siya ang kura sa bayan.mamamatay akong hindi mamamalas ang pagsikat ng araw sa aking bayan. Ngunit. ito ay hindi inamin ng pari. si Padre Damaso na nakikipag-agawan sa importanteng upuan. de Espadaña at Donya Victorina. Ayon sa tinyente ang ama ni Ibarra ay isang taong mabait. kabilang na rin ang tungkol sa monopolyo ng tabako.. Ang ganitong papuri ay pumawi sa masamang hinala ni Ibarra tungkol sa kahabag-habag na sinapit ng kanyang ama. sa kanyang masayang mukha mababakas ang kagandahan ng ugali. Sa kalaunan ng kapistahan ay dumating ang mag-asawang Dr. Tinangkang kamayan ni Ibarra si Pari Damaso sapagkat alam niyang ito ay kaibigang matalik ng kanyang yumaong ama. Nakahiwalay ang mga panauhing babae sa mga lalake. at inyong gunitain ang mga nabuwal sa dilim ng gabi! –Elias.. Nagpapasalamat ang tinyente sapagkat dumating ang binata ng walang anumang masamang nangyari. Ipinakilala ni Kapitan Tiyago si Ibarra sa pagsasabing ito ay anak ng kanyang kaibigang namatay dahil sa at kararating lamang niya buhat sa pitong taong pag-aaral sa Europa.

hindi niya nakakalimutan ang kanyang bayan. kagaya ng may karaniwang may pahanda. Bagamat. Malapit nang tawagin ang mga panauhin para maghapunan. tugon naman ni Ibarra. nang lumapit si Kapitan Tinong kay Ibarra para kumbidahin sa isang pananghalian kinabukasan. kung kaya’t siya ang karapat-dapat na umupo. Si Sibyla ang kura sa lugar na iyon. ipinakilala niya ang kanyang sarili sa mga nanduruong kamukha niyang panauhin. Pero. Hindi alam ng pari. Siyang-siya si Pari Sibyla samantalang banas na banas naman si Padre Damaso. Sinisikaran niya ang lahat ng madaanan hanggang sa masiko niya ang isang kadete. mahahalata ang kanilang pakiramdam. Ang magkabilang dulo naman ay pinagtatalunan ng dalawang pari kung sino sa kanila ang dapat na lumikmo roon. ang ihain ang tinola. . napansin niya ang tinyente at nagkunwang iaalok ang upuan. Dahil sa pahayag na ito ni Ibarra. Sa may kabisera umupo si Ibarra. siya ay mayroon ding pitong taong nawala sa Pilipinas.” Si Crisostomo ibarra ay isang mabait at magarang tao sya ay ginagalang ng maraming tao ang kagalit nya ay si padre damaso ngunit kaibigan ng ama ni ibarra si Padre damaso. Anyong uupo na si Sibyla. Ang mga babae ay hindi umimik sa kanya. Tinanong ni Donya Victorina si Ibarra na bakit hindi man lang ito nagpadala ng hatid-kawad. Sa mga panauhin. Tumanggi sa anyaya ang binata sapagkat nakatakda siyang magtungo sa San Diego sa araw na naturan. Ang kay Ibarra ay puro masasarap na bahagi ng tinola. Batay sa sagot ng binata sa tanong ni Laruja. magalang na tumaggi ang kapitan sabay sabing “huwag mo akong alalahanin. Tulad ng kaugaliang Aleman na natutuhan ni Ibarra buhat sa kanyang pag-aaral sa Europa. siya ang nakakalimutan ng bayan sapagkat ni wala man lang isang taong nakapagbalita tungkol sa masaklap na sinapit ng kanyang ama. tanging si Ibarra lamang ang nakaisip na anyayahan si Kapitan Tiyago. Nakilala niya ang isang binata rin na tumigil sa pagsusulat. [baguhin] 3: Ang Hapunan Isa-isang nagtungo ang mga panauhin sa harap ng hapagkainan. “Nasa ibang bayan ako nitong mga huling dalawang taon”. na kagaya ng ginawa ni Don Tiburcio nang sila ay magtaling-puso. Habang kumakain. At sa halip. nakipag-usap si Ibarra sa mga ibang panauhin na malapit sa kinaroroonan niya. sadyang ipinaluto ng kapitan ang manok para kay Ibarra. leeg at pakpak ng manok ang napunta sa kanya.Ang pasulyap ni Padre Damaso sa tinyente ay sapat na upang layuan niya ang binata. Hindi naman umiimik ang tenyente. nagtumibay ang paniniwala ng tinyente na talagang walang alam ang binata sa tunay na dahilan ng pagkamatay ng kanyang amang si Don Rafael. Pero. si Pari Sibyla naman ang iginigiit ng Paring Pransiskano. Sa tingin ni Pari Sibyla. si Pari Damaso ang dapat umupo roon dahil siya ang padre kumpesor ng pamilya ni Kapitan Tiyago. Naragdagan ang pagpupoyos ng damdamin ni Pari Damaso. wala siya sa bansa. Nainis naman si Donya Victorina sa tenyente sapagkat natapakan ang kola ng kanyang saya habang tinitignan nito ang pagkakulot ng kanyang buhok. Sinimulan ng idulot ang pagkain. Ang mga lalaki lamang ang nagpapakilala rin sa kanya. Paano puro upo. Sa anyo ng kanilang mga mukha. Pero. Naiwang mag-isa si Ibarra sa bulwagan ng walang kakilala. Ang ibang bisita naman ay magiliw na nag-uusap at pinupuri ang masarap na handa ni Kapitan Tiyago. tumanggi ang tenyente sapagkat umiiwas siyang mapagitnaan nang dalawang pari.

pinagsisipa pa ito ng artilyero. Inakusahan ding nakikipagkaibigan sa mga tulisan. Sa kabilang dako. ikinulong si Don Rafael at naglabasan kung saan-saan ang mga lihim na kaaway. siya ay nag-aksaya lamang ng pera sapagkat kahit na bata ay alam ang mga sinabi nito. hinabol niya ito. Inakusahan siyang erehe at pilibustero. Nagtago rin ito ng mga larawan at sulat mula sa binitay na pari. hinawakan niya kaagad ang artilyero.Nalaman ng mga kausap ni Ibarra na marami ng bansa ang napuntahan nito at marami ng wika ang kanyang alam. dapat na ipagbawal ng pamahalaang kastila ang pagkakaloob ng pahintulot sa sinumang Indio na makapag-aral sa Espanya. Ni gaputok ay hindi nakaimik ang nangangatal na si Damaso. Nagkataong dumaraan si Don Rafael. Dahil dito. Pero. nangingibabaw ang katotohanang nababatay sa kalayaan at kagipitan ng bayan. Ang katutubong wikang natutuhan niya sa mga bansang pinupunntahan niya ang ginagamit niya sa pakikipagtalastasan. Binaybay ang plasa ng Binondo. . Pinakamayaman si Don Rafael sa San Diego. Inakusahan si Don Rafael ng hindi pangungumpisal dahil maraming nakaaway na mga pari ng Katolikong Simbahan. nangako siyang babalik kinabukasan din. aniya. Inakusahan siyang nagbabasa ng El Correo de Ultramar at ilang ipinagbabawal na babasahin. ipinaliwanag niyang sinasariwa lamang niya ang mga sandaling madalas na pumunta sa kanila si Pari Damaso noong maliit pa siya upang makisalo sa kanilang hapag-kainan. umitsa ito at tumamaang ulo sa isang malaking bato. Walang pakundangan ininsulto niya ang binata. Pero. [baguhin] 4: Erehe at Pilibustero[2] Hindi alam ni Ibarra kung saan patungo. Pinagtawanan ng mga bata ang artilyero dahil sa inaasta nito. pinag-aaralan din niya ang kasaysayan ng bansang kanyang pinupuntahan partikular na ang tungkol sa Exodo o hinay-hinay na pagbabago sa kaunlaran. marami rin namang galit at naiinggit dito. Bukod sa wika. sinulat ng binata sa kolum ng Estudios Coloniales ang tungkol sa isang pakpak at leeg ng manok na naging sanhi ng alitan sa salu-salo. Ipinaliwanag ni Ibarra na halos magkakatulad ang mga bansang napuntahan niya sa tema ng kabuhayan. Maraming gumagalang at nagmamahal kay Don Rafael. Kalmado lamang si Ibarra. Binuhat ni Don Rafael ang bata patungong bulwagang bayan. Gayundin ang tungkol sa ikaaalwan at ikapaghihirap nito. Sa matipunong katawan ni Don Rafael. Sinabi niyang kung iyon lamang ang nakita o natutuhan ni Ibarra. sumuka ng dugo ang artilyero at tuluyan ng namatay. nang hindi niya mahuli ang mga bata. Nagimbestiga ang mga pulis. Lagi itong pinagtatawanan ng mga tao roon. tumingin-tingin sa paligid kung may mga nagbago. Inakusahan ding nangangamkam ng mga lupain. binigyan ito ng dokumento. Nagpaalam na si Ibarra. pulitika at relihiyon. Pinigil siya ni Kapitan Tiyago sapagkat darating si Maria Clara at ang bagong kura paroko ng San Diego. Nagsusuot ito ng barong tagalong sa kabila ng pagiging Kastila. Nabigla ang lahat sa diretsang pagsasalita ng pari. Natamaan ang isang bata sa ulo at natumba ito. Ngumakngak naman si Padre Damaso. Hindi rin napigil sa pag-alis si Ibarra. Sinundan siya ni Tinyente Guverra at nagkuwento ang tinyente tungkol sa ama ni Ibarra. Nang gabing iyon. Sa galit. may nagsabing nasaktan nito ang artilyero. Sa pagpalag ng artilyero. Naudlot ang pagpapaliwanag ni Ibarra sapagkat biglang sumabad si Padre Damaso. nagdunung-dunungan ito sa pagbasa. binato niya ang mga ito ng baton. ang may handa ay walang silbi sa isang piging at ang hindi dapat pagpapaaral ng isang Indio sa ibang lupain. Isang araw. nang umalis si Ibarra. Ginawang kulektor ng inyong ama ang isang Kastilang walang alam na pakalat-kalat sa daan. Binigyan diin niya na ang gayong pagkilos ng binata ay tanda ng kanyang pagiging mapagmataas.

may suot na diyamante at ginto. Siya ay pandak. san antonio abad. yaon ay karapat-dapat at kapuripuri. Domingo. Iba ang kanyang nadarama. ginupo ito ng karamdaman. Sipsip din siya sa mga taong nasa poder. Giliw na giliw silang nakatingin sa dalaga. sto. Para kay kapitan tiyago kahit na ano ang itakda ng mga kastila. Anumang reglamento o patakaran ay kanyang sinusonod. pari. Dinig din niya ang tugtugin ng orkestra. san antonio de padua. san pascual bailon. natanaw niya ang aso maliwanag na bahay sa kabila ng ilog. Dahil sa pagal ang isip at katawan ni Ibarra sa paglalim ng gabi. May isang magandang binibini na nababalot ng manipis na habi. pastol at dalagang nag-aalay ng bulaklak. [baguhin] 6 : Si Kapitan Tiyago Ang katangian ni Kapitan Tiyago ay itinuturing hulog ng langit. hesukristo at ang banal na mag-anak. san francisco de asis. di kaputian at may bilugang mukha. makikita niya kung sinu-sino ang naroroon. hindi kataka-taka na parang lobong hinihipan sa pagpintog ng kanyang yaman . Ipinalalagay ng balana na siya ay nakapagtatamo ng kalangitan. siya ay nagpapamisa at nag papadasal tungkol sa kanyang sarili. gulong-gulo ang isip nito. Siya ay tinatayang nasa pagitan ng 35 taong gulang. Sa kabuuan. siya ay naglilingkod bilang gobernadorcillo. Mula sa bintana. Dahil sa kanyang pagpupula sa mga pilipino. Siya ay malakas sa mga taong nasa gobeyerno at halos kaibigan niya lahat ng mga prayle. Ang mga umpukan naman ng mga Kastila. maliban sa isang batang Pransiskano na payat at putlain. Kung nagmasid lamang ng husto sabahay na iyon si Ibarra. Kasundo nIya ang diyos dahil nagagawa niyang bilhin ang kabanalan. madali siyang nakatulog at nagising kinabukasan na. Tanyag din siya sa Pampanga at Laguna bilang asendero. Naririnig niya ang kalansing ng mga kubyertos at pinggan. militar ay nakatuon lahat sa kagandahan ni Maria Clara. at kung hindi lamang nanabako at ngumanganga. na tinutuluyan niya kapag siya ay nasa Maynila). Pilipino. Si Pari Sibyla ay siyang-siya sa pakikipag-usap sa mga dilag samantalang si Donya Victoria ay matiyagang inaayos ang buhok ng dalagang hinahangaan ng pari. Iisipin na lamang na nasa kanyang silid ang lahat ng mga santo at santong sinasamba katulad nina sta. Sa likuran naman may mga anghel. Kaagad na nagtuloy si Ibarra sa kanyang silid at naupo sa isang silyon. Ang tanging hindi inabot ng antok ay ang batang Franciscano. sinusunod niya. naging napakasalimuot ng kaso. san miguel. . maituturing na siya ay magandang lalaki. dumating si Ibarra sa Fonda deLala. intsik. Sa dalamhati at hirap na dinanas sa loob ng rehas.lucia. lagi siya mayroong handog na regalo. Namatay ito sa loob ng bilangguan na walang mahal sa buhay ang nakiramay. Sa sinapit ng ama. Dahil sa siya ay mayaman. Maya-maya ginala ang paningin sa kalawakan ng himpapawid. Isang Kastilang abugado ang ipinakuha ni Don Rafael kay Tinyente Guevarra.. Maitim ang buhok. [baguhin] 5: Isang Tala sa Gabing Madilim Sakay ng kalesa. Mahusay ang abugado subalit napakaraming kalaban ni Don Rafael. siya ay isang impluwensyadong tao. Ang turing niya sa sarili ay isang tunay na kastila at hindi Pilipino. Basta may okasyon na katulad ng kapanganakan at kapistahan.Ipinagtanggol ni Tinyente Guevarra si Don Rafael kaya maraming nagsabi na siya ay nasisiraan na ng bait. Siya ang pinakamayaman sa Binondo dahil sa marami siyang negosyo at iba pang klase ng ariarian. (Ito ay isang uri ng panuluyan. Basta opisyal. Katunayan.

Ikinuwento ni Pari Sibyla sa paring may-sakit ang tungkol sa naganap na pagkakaalitan nina Pari Damaso at ni Ibarra. Ipinaliwanag ni Pari Sibyla na si Ibarra ay taong mabait at mabuting tao. Sinigilahan siya ng matinding pagkaawa rito. anya.si don rafael ibarra. ang natokang mag-aruga kay maria. Ito ay sa kanilang paniniwala na ang dalawa ay tunay na nag-iibigan. dahil sa anim na taon ng pagsasama sina tiyago at pia at hnidi nagkaroon ng anak kahit na kung saan-saan sila namanata. Ang ganito ay hindi minabuti ng pari. Gayunman. [baguhin] 9 : Mga bagay-bagay ukol sa Bayan[3] May isang karwaheng nakatigil sa tapat ng bahay ni Kapitan Tiyago. Sinabi ng pari na kailangang mag-usap silang sarilinan ni Kapitan Tiyago. Ang dalawang pari ay nagpalitan ng mga kuru-kuro tungkol sa mayamang binata. Parang dininig ang dasal ni pia. nang siya ipinasok sa beaterio ng sta catalina. Nang mamatay ang pari at ama nito. Naging kaibigan din nila ang pinakamayaman sa boung san diego. si ibarra naman ay nag punta na ng europa upang mag aral. Natulong sila sa pag hahanap-buhay hangang sa yumaman ng husto at nakilala sa alta sosyedad. Ang pagbulung-bulong ng pari ay inaakala ni Isabel na mayroon itong minimemoryang sermon. Sa kabilang dako. siya ay hindi pinag aral. ang mga ito ay lubhang napakalaki ng maitutulong sa ikasusulong ng kanilang korporasyon at kapatiran ng panahong iyon. Dahil dito ipinayo ni padre damaso na sa Obando sila pumunta kina san pascal baylon at sta clara at sa nuestra sra de salambaw. Sa kanilang pagsusuri. Pag kapanganak niya siya ay namatay. Hindi na nararapat. kanyang ama at mga prayle. gayuman nagiging masakitin si pia. siya’y mag isang nangalakal. pinsan ni kapitan tiyago. pagkaraang makapagmisa si Pari Sibyla. Tiyempong dumating si Pari Damaso at tinanong ang mag-ale. Sinabi nilang kukunin ni Maria ang mga kagamitan nito sa Beaterio. Dumiretso siya sa isang silid at tumambad sa kanyang paningin ang anyo ng isang matandang paring may sakit. kaagad na nagtuloy siya sa kumbento ng mga Dominiko sa Puerta de Isabel II. Nahalata kaagad ni Kapitan Tiyago ang pagbabagong anyo ng pari nang hindi nito iabot ang kamay nang magtangka siyang magmano rito. Ang nakasakay sa loob nito ay si Tiya Isabel at hinihintay na lamang na sumakay si Maria. ang pagtataas ng buwis sa kanilang mga lupain sapagkat ang Pilipino ay natututo ng mamili ng lupa sa iba’t ibang lugar at lumilitaw na kasimbuti rin ng sa kanila o higit pa. bubulong-bulong na nagtuloy na nagtuloy siya sa bahay ni Tiyago. pag kapasok ni maria sa umbento. . Nakilala nya si pia alba na isang magandang dalagang taga santa cruz. nagkasundo sina don rafael at kapitan tiyago na maski nagkalayo ang kanilang mga anak.Si kapitan tiyago ay tanging ng isang kuripot na mangangalakal ng asukal sa malabon. siya ay nag lihi. Dahil sa kakuriputan ng ama. Katorse anyos si maria. Pumasok sila sa isang silid at isinarang mabuti ang pinto. nang siya ay magdalangtao. Pag dating ng tamang panahon silang dalawa (maria at crisostomo) ay pag iisahing dibdib. Si padre damaso ang nag anak sa binyag at ang anak in pia ay pinangalanang maria clara bilang pag bibigay karangalan sa dalawang pintakasi sa obando. dahan-dahan ng nawawala ang kanilang mga kayamanan lalo na sa Europa dahil sa pagtaas ng buwis na nagiging dahilan ng pagkawala ng kanilang mga ari-arian. Naging katulong at tinuruan siya ng isang paring dominiko. kay Maria Clara at kay Kapitan Tiyago. kay tiya esabel. Lumaki siya sa pag mamahal na inukol ni tiya esabel. Luhaan siya nag paalam kay pari damaso at sa kanyang kaibigan at kababatang si crisostomo ibarra. ang ama ni crisostomo ibarra . Sa paniniwala ng may sakit na pari.

Si Don Rafael ay hindi malupit bagkus siya ay mabait. ang San Diego ay mayroong itinatagong alamat. Ito ang dahilan kung bakit kinagiliwan siya ng mga magsasaka. Kagaya pa ng ibang bayan sa Pilipinas. Isang araw ang mga nagpapastol ng kalabaw ay nakaamoy ng masangsang na amoy. [baguhin] 11 : Ang mga Makapangyarihan Sino ba talaga ang makapangyarihan sa San Diego? Bagamat si Don Rafael. naibalita rin niya na ang tinyente ay hindi rin nagsumbong sa Kapitan-Heneral at diumano. [baguhin] 10 : Ang bayan ng San Diego Ang San Diego ay isang karaniwang bayan sa Pilipinas na nasa isang baybayin ng isang lawa at my malalapad na bukirin at palayan. Hindi siya ang Kinikilalang makapangyarihan kahit na siya ang pinakamayaman. Napaunlad niya ang lugar. isang batang mistisong kastila ang dumating at sinabing siya ang anak ng namatay. mapapansin sa pagtanaw sa kabuuan nito ang isang tila pulong gubat na nasa gitna mismo ng kabukiran. na siyang ama ni Crisostomo. halos natatanaw ang kabuuan ng bayan. May isa umanong matandang kastila na dumating sa bayan. Binili niya ang buong gubat. Sinunog ng ilan ang damit na galing sa matanda at ang mga hiyas naman ay tinapon sa ilog. Hinanap nila ang pinanggalingan ng amoy at nakita nila ang nabubulok na bangkay ng matanda na nakabitin sa isang puno ng balete. alahas at salapi. Si Pari Damaso ay napalipat pa sa higit na mabuting bayan. ito ay nakikiisa pa kay Pari Damaso. Ito ay naging bayan. nalaman din ng kapitan ang buong pangyayari. nakapag-asawa siya ng isang babaeng taga-Maynila at nagkaroon ng anak na tinawag niyang Rafael o Don Rafael. Ito ay matatas magsalita ng tagalog at nanlalalim ang mga mata. Hindi nagtagal ang matanda ay nawala. Sa kalaunan. may kubo na sadyang itinayo. Nagkaroon ng isang kura Indiyo. Pero. Ang mga pinambayad niya ay mga damit. Sa kabilang banda naman. Mula sa pinakamataas na bahagi ng simboryo ng simbahan. Pero. Sinisi ni Pari Damaso si Kapitan Tiyago dahil sa hindi nito pagtatapat. Pero. natapos na rin ang masinsinang pag-uusap nina Kapitan Tiyago at Pari Damaso. ang mga inaaning produkto agrikultura ay naipagbibili nila ng murangmura sa tsino. Karamihan sa nakatira rito ay mga magsasaka. si Padre Damaso na ang pumalit at naging kura pareho ng bayan. Dahil sa pagkamatay ng matanda. mula sa pagiging nayon. Siya ay masipag at mapusok. ang tawag sa ama ni Ibarra. siya ay iginagalang at halos lahat ng mga tao ay mayroong pagkakautang sa kanya. Ito ay naibalita ni Laruja sa isang pahayagan. Sa kabila ng kabusilakan ng kanyang damdamin. kaagad na pinatay niya ang mga ipinatulos na dalawang kandila kay Maria na patungkol para sa maluwalhating paglalakbay ni Ibarra patungong San Diego. Hindi nagtagal. Sa may itaas na bahagi. paimpit kung tumawa at malalalim ang mga mata. nang namatay.Bago umalis si Pari Sibyla. Sininop niya ang gubat. Dahil sa kanilang kamangmangan. Ito ay may pangalang Saturnino. siya ay kinalaban ng magkaroon ng usapin at ni wala pa ngang kakampi. Gayunman. . Binalaan pa niya ang kapitan na kailanman ay huwag itong magsinungaling sa kanya sapagkat siya ang inaama ni Maria Clara. lalo siyang kinatakutan sapagkat nung nabubuhay pa siya. takot na takot sa kanya ang mga babae sa pagkat bahaw ang tinig nito. Pag-alis ng pari.

Ang kapitan sa bayan (gobernadorcillo) ay hindi rin kabilang sa mga tinatawag na casique o makapangyarihan. Kung ihahambing siya kay Pari Damaso. walang tiyak na direksyon ang kanyang paglalakad. Ang matanda naman ay napaiyak sa kanyang narinig. Pero. Tinanong ni Ibarra si Pari Salvi kung bakit nagawa nila ang malaking kalapastangan sa kanyang ama. nasindak si Ibarra ng ipagtapat ng tagahukay na kanyang sinunog ang krus at itinapon naman ang bangkay sa lawa dahil sa utos ng isang matabang kura. Hindi tumitingin si Donya Consolacion sa salamin kaya kanyang ipinagpapalagay na siya ay maganda. Katunggali naman ni Pari Salvi sa kapangyarihan ang Alperes.Si Kapitan Tiyago man. kahit na masalapi at sinasalubong ng banda ng musiko at hinahainan ng masasarap na pagkain kapag nagpupunta sa bayan.000. Nasindak siya ng husto. Parang baliw na nilisan ni Ibarra ang kausap hanggang sa makasalubong niya si Pari Salvi na nakabaston na may puluhang garing. Parang pinagtakluban ng langit at lupa si Ibarra. Kasama ng Alperes ang kanyang asawa na si Donya Consolacion. Sinabi nila ang palatandaan ng libingan ni Don Rafael. Ito anya ay tinaniman niya ng mga bulaklak ng adelpa at sampaga at nilagyan ng krus. Madalas siyang sabunin at kagalitan ng alkalde mayor. Nakita nina Ibarra at matanda ang tagahukay.si Don Rafael. isang Pilipina na mahilig maglagay ng mga kolorete sa mukha. Siya ay laging laman ng lansangan. Kasama niya ang isang matandang utusan niya. kapag hindi na magkaharap gumagawa sila ng kanikanilang mga paraan para makapaghiganti sa isa’t-isa. Nararamdaman iyon ni Pari Salvi. Sumagot si Pari Salvi na hindi siya ang may kagagawan niyon kundi si Padre Damaso na tinawag na Padre Garrote. Tumango ang tagahukay. Ang mga ito ay sina Padre Bernardo Salvi. isang payat at batang pransiskano at siyang pumalit kay Padre Damaso. [baguhin] 13 : Mga babala ng bagyo Dumating si Ibarra sa libingan at hinanap ang puntod ng ama. [baguhin] 14 : Si Tasyo. Ang kanyang puwesto ay nabili niya sa halagang P5. Kaagad na dinaluhong ni Ibarra si Pari Salvi. na si Kapitan Tiyago ang nagpagawa ng nitso ni Don Rafael. Bagama’t may hidwaan ang alpares at Pari Salvi kapag sila ay nagkikita ay pareho silang nagpaplastikan. Sila ay nagbabatian sa harap ng maraming tao at para walang anumang namamagitan di pagkakaunawaan. Higit umanong mabuti na mapatapon ang bangkay sa lawa kaysa makasama pa ito sa libingan ng mga intsik.kapag siya ay nakatalikod. siya ay tinatawag na Sakristan Tiyago. Bakas sa mukha ni Ibarra ang nagalalatang na poot at galit sa dibdib. pag-uutos sa mga sundalo na magsanay sa init ng araw o dili kaya ay sinasaktan ang kanyang eposa. Payat siya sapagkat mahilig siyang mag-ayuno at parang mahina ang katawan. siya ay mabait at maingat sa tungkulin. ang Baliw o ang Pilosopo Si Pilosopo Tasyo ay dating Don Anastacio. Ang pagkakapangasawa ng Alperes ay binubunton niya sa pamamagitan ng paglalasing. Nang araw na iyon ay dumalaw din siya sa libingan upang . Sinabi ng matanda kay Ibarra. Pero. Ang Alperes at si Pari Salvi ang tunay na makapangyarihan sa San Diego. Ang alperes ang puno ng mga guwardiya sibil. Ang tawag sa kanila ay mga casique. Ang San Diego ay maihahalintulad sa Roma at Italya sa mahigpit na pag-aagawan sa kapangyarihan pamunuan ng bayan.

Iniwanan ni Tasyo ang kausap at nagtuloy ito sa simbahan. dahil sa katalinuhan niya ay pinahinto sa pag-aaral mula sa dalubhasaan ng San Jose. Ang pagkakilala kay Tasyo ng mga mangmang ay isang taong may toyo sa ulo o baliw. Ayon kay Tasyo isa siya sa anim na kataong nakipaglibing kay Don Rafael. Inukol na lamang ni Tasyo ang sarili sa pagbabasa ng mga aklat hanggang sa mapabayaan niya ang kanyang mga minanang kayamanan. na dahil sa pagtatamo niya ng higit na mataas na kaalaman. Palakas ng palakas ang buhos ng ulan. gayong sa agham ay mapanganib ang tugtog ng mga batingaw kapag kumukulog. Sinabi ni Crispin kay Basilio ng kung kasama sila ni Sisa. pagkaraan ng isang taon. gusto ng kanyang ina na siya ay magpari. tiyak hindi papayag ang kanilang ina. Sa anyo ng hitsura ng magkapatid mapagsisino na sila ya hilahod sa hirap. Tumanggi ang mga bata. Siyang-siya si Pilosopo Tasyo sa gayong pangyayari sapagkat nakataas pa ang kanyang dalawang kamay at nagsisigaw habang naglalakad papalayo sa magasawa. Binigyang diin pa niya na ang purgatoryo ay siyang tagapag-ugnay ng namatay sa nabubuhay. masaya pa rin ang hitsura ni Pilosopo Tasyo. Gayunman. Sa pag-uusap pa rin nila. Bagamat nang hapong iyon mayroong babala na darating ang unos sapagkat matatalim na kidlat ang gumuguhit sa nagdidilim na langit.” Ayon pa sa kanya. Pero. Pero. ang naramdaman ni Ibarra nang hindi makita ang libing ng ama. Ito ay sinasalitan ng matatalim na kidlat at kulog. Nagtuloy siya sa bahay ng magasawang Don Filipo at Aling Doray. banal at maraming kabutihan ang nagagawa nito sa tao upang mabuhay ng malinis at dalisay na pamumuhay. siya ay hindi mapagbibintangang isang magnanakaw. Sumagot siya ng oo sa pagsasabing nakita niya itong bumaba sa karwahe. Sila ang kausap kanina ni Pilosopo Tasyo at sinabihan ng sila ay hinihintay ng kanilang inang si Sisa para sa isang hapunang pangkura. Pero. hindi binili ng mga kapitan ang kanyang pinabibili at sa halip ay mga paputok at kuwitis ang kanilang binili at binayaran ang bawat dupikal ng kampana. anya.hanapin ang puntod ng nasirang asawa. Isa pa. Masayang sinalubong ng mag-asawa at itinanong kung nakita niya si Ibarra na nagtungo sa libingan. Pagkuwa’y nagpaalam na siya. Naramdaman niya. Ang anyo ng pangamba sa mukha ni Crispin ay nababakas. Ang suweldo lang kasi ni ay dalawang piso sa . [baguhin] 15 : Ang Mga Sakristan Parang plegarya ang tunog ng kampanang binabatak ng magkapatid na sakristan na sina Crispin at Basilio. Sinabi ni Tasyo na hindi siya naninwala sa purgatoryo. namatay ang kanyang asawa. Diretso ang sagot niya:”Ang pagdating ng bagyo ang tangi kong pag-asa sapagkat’t ito ang magdadala ng mga lintik na siyang papatay sa mga tao at susunog sa mga kabahayan. Ito ang ipinagtaka ng mga taong nakakausap niya. Inabutan niya ang dalawang bata sa pagsasabing ipinaghanda sila ng kanilang ina ng hapunang pangkura. isinuwestiyon ko sa bawat kapitan ang pagbili nila ng tagahuli ng kidlat o pararayos ngunit ako’y pinagtawanan lamang ng lahat. At kung malalaman ni ni Sisa na siya ay pinapalo. Lumabas ng simbahan si Tasyo at nagtuloy sa may kabayanan. baka makalimutan niya ang Diyos. Tinanong siya kung bakit. Idinadalangin na sana magkasakit silang lahat. sinabi niyang iyon ay mabuti. Anak siya ng mayaman. Disin sana. Natatakot kasi ang kanyang ina. Sana magkaroon din ng delubyo sapagkat may sampung taon na ngayon. nabanggit ni Aling Doray ang tungkol sa purgatoryo sapagkat nuon ay undas nga.hindi niya ito sinunod at sa halip ay nag-asawa na lamang siya.

isang buwan. Sinabi niya kay Basilio na ito ay kanyang minumultahan dahil sa hindi tamang pagtugtog ng kampana. Antimano. Magmula ng mapagbintangan siyang nagnakaw. wala siyang magawa. walang pakialam sa buhay. Gulo ang isip ni Crispin dahil mahirap na gusot na napasukan nilang magkapatid. Maliwanag sa mga pahayag ni Crispin na kaya siya napagbintangang magnanakaw sapagkat ang kanilang ama ay mabisyo. Dahil dito. Ipinakiusap ni Crispin na bayaran na lamang ni Basilio ang ibinibintang sa kanya. si Crispin naman ang hinarap at sinabing hindi ito makakauwi hanggang hindi niya inilalabas ang dalawang onsa na binibintang sa kanya. Mabilis na pumanhik siya sa ikalawang palapag ng kampanaryo. lasenggero at sabungero. Dinig ni Basilio ang pagpapalahaw ng kapatid. Isa pa ang katumbas ng dalawang onsa ay P32. tiyak na magagalit ito. nasabi ni Crispin na mabuti pa ngang magnanakaw na siya sapagkat maililitaw niya ito. Mabilis na kinalag niya ang lubid na nakatali sa kampana at nagpatihulog na padausdos sa bintana ng kampanaryo.00. Nanlaki ang mata at nakuyom ni Basilio ang kanyang palad sa sinapit ng kapatid. pero sinanslaa siya ng sakristan mayor sa pagsasabing kahit na siya ay hindi makakauwi hanggang hindi sumasapit ang eksaktong ika-10 ng gabi. Tinangkang mangatwiran ni Basilio. kulang pa ang sasahurin ni Basilio kahit magbayad sila. Sa madalang na paguwi ng kanyang asawa. naipagbili ni Sisa ang ilan sa mga natipong hiyas o alahas nito nuong sila siya ay dalaga pa. Pero. nakakatikim pa . Pero. Gimbal si Basilio sapagkat ika-9 pa lamang ng gabi ay wala ng puwedeng maglakad sa lansangan kung gabi. Habang nag-uusap ang magkapatid. Pumasok sa isip na kung kailan siya maaaring magararo sa bukid habang naririning niya ang paghingi ng saklolo ni Crispin. Ang bawat pagsampal ng sakristan kay Crispin ay sinusundan ng masakit na pagdaing. Kapagdaka. ang sakristan mayor ay walang kilatis na nakapanhik sa palapag na kinaroonan nila. Pero. Mahimbing na natutulog ang mga tagaSan Diego pagkatapos na makapag-ukol ng dalangin sa kanilang mga yumaong mga kamaganak. Minultahan pa siya ng tatlong beses. Nuon ang langit ay unti-unti ng nagliliwanag sapagkat humihinto na ang ulan. Makikiusap pa sana si Basilio. hindi pumayag si Basilio sapagkat walang kakainin ang kanilang ina. Gusto niyang makauwi silang magkapatid upang makakain ng masarap na hapunan. [baguhin] 16 : Si Sisa Ang kadiliman ay nakalatag na sa buong santinakpan. Hindi niya asikaso ang mga anak. lubhang mabigat ito para kay Basilio. pero biglang sinambilat ng sakristan mayor si Crispin sa bisig at kinaladkad na papanaog sa hagdanan hanggang sa sila ay lamunin sa dilim. tanging si Sisa lamang ang kumakalinga kay Basilio at Crispin. sugarol at palaboy sa lansangan. hindi pa siya pinapakain hangga’t hindi niya naisauli ang dalawang onsa. Pero. Nasindak ang huili sa binanggit ng kapatid. naiwan itong parang tulala. na kinuha pa sa kanya ng hidhid na kura. Nag-aalala pa si Basilio na kapag nalaman ng kanilang ina napagbintangang nagnakaw si Crispin. Sobra ang kanyang pagkamartir at hina ng loob. At kung papatayin man siya sa palo ng kura at siya’y mamamatay magkakaroon naman ng mga damit si Sisa at ang kapatid na si Basilio. Siya ay nakatira sa isang maliit na dampa na sa labas ng bayan. May isang oras din bago narating ang kanyang tirahan mula sa kabayanan. Dahil sa kapabayaan ng kanyang asawa. puyos ito sa galit. Kapuspalad si Sisa sapagkat nakapag-asawa siya ng lalaking iresponsable. Pero. sinabi ni Crispin na hindi maniniwala ang kanilang ina sapagkat ipakikita niya ang maraming latay na likha ng pagpalo ng kura at ang bulsa niyang butas-butas na walang laman kundi isang kuwalta na aginaldo pa niya noong pasko. si Sisa ay gising.

tapos uubusin lamang ng kanyang walang pusong asawa. Alam niyang pagdumarating ang ama tumitiking ng bugbog ang ina. nagsaing siya ng puting bigas na sadyang inani niya sa bukid. hindi natikman ng magkapatid ang inihanda ng ina sapagkat dumating ang kanilang ama. Kasalukuyan siyang dumadalangin sa Mahal Na Birhen. At sa halip ay sabihin na lamang na nahulog siya sa puno. siya ay ginising ni Sisa. Dahil sa kanyang malakas na pagungol. Paano na ang kanyang dalawang anghel. Nananakit ang lalaki. Hindi nito mapigilan na hindi umiyak. Sa panaginip niya. Tapang baboy-damo at isang hita ng patong bundok o dumara na hiningi niya kay Pilosopo Tasyo ang inihain niya kay Basilio. Nakahinga ng maluwag si Sisa. nakita niya ang kapatid na si Crispin ay pinalo ng yantok ng kura at sakristan mayor hangang sa ito ay panawan ng malay tao. Tinanong ni Sisa kung ano ang napanaginipan nito. Napaluha si Sisa dahil sa awa sa anak. Ipinagtapat ni Basilio ang dahilan ng kanyang pagkakasugat. Hindi nakatikim ng pagkain si Basilio. Gayunaman. Upang maaliw sa sarili. Nito. Nang mabundat ang asawa ni Sisa ito ay muling umalis dala ang sasabunging manok at nagbilin pa siya na tirahan siya ng perang sasahudin ng anak. Sa pagtulog ni basilio siya ay binangungot. Kaagad na sinayasat ng ang ina nang malaman na dumating ang ama. Mayroong tuyong tawili at namitas ng kamatis sa kanilang bakuran na siyang ihahain niya kay Crispin. Hindi niya sinabi ang parusang natikman ng kapatid sa kamay ng sakristan mayor. Hindi na siya napakali sa paghihintay. ng gulantangin siya ng malakas na tawag ni Basilio mula sa labas ng bahay. kanyang sinabi kung ano ang balak nito sa kanilang pamumuhay. Nang gabing iyon. Ito ay pinagdamdam ni Sisa. kung silang tatlo na lamang. na gaya ng sinabi ni Pilosopo Tasyo kina Basilio at Crispin ng puntahan niya ang mga ito sa simbahan. na huwag sabihin kanino man ang dahilan ng kanyang pagkakasugat sa ulo. Sinabing ang ma dukhang katulad lamang nila ang nagpapasan ng maraming hirap sa buhay. Luhaang nagsaing siyang muli at inihaw ang nalalabing daing na tuyo sapagkat naalala niyang darating na gutom ang kanyang mga anak.siya ng sakit ng katawan. para kay Sisa ang lalaki ay ang kanyang bathala at ang kanyang mga anak ay anghel. Sinabi ni Basilio na napagbintangan na nagnakaw ng dalawang onsa si Crispin. Dumadaloy ang kanyang dugo. di lang iisang beses siya umawit nang mahina. Sinabi din niya sa ina na naiwan niya sa kumbento si Crispin. Windang ang puso ni Sisa. Nilantakang lahat ang maga pagkaing nakasadya sa kanila. Saglit na tinigil niya ang pagaawit ng kunduman at pinukulan niya ng tingin ang kadilimang bumabalot sa kapaligiran. Nagkaroon siya ng malungkot na pangitain. Tinanong ni Sisa kung bakit naiwan si Crispin. Dahil sa hindi niya paghinto siya ay binaril. (2) hihilingin niya kay Ibarra na . Sa kasamaang palad. Ngayon lamang siya ngluto. Higit sa lahat. Hindi sinabi ni Basilio ang dahilan at sa halip . Nabanggit ni Basilio na higit na magiging mabuti ang kanilang kalagayan. abala siya sa pagdating nina Basilio at Crispin. Ipinakiusap ni Basilio sa ina. Ang kaniyang balak ay (1) ihihinto na silang magkakapatid sa pagsasakristan at ipapakaon niya si Crispin kinabukasan din. Itinanong pa niya kung nasaan ang dalawa niyang anak. Hitsa puwera ang ama. [baguhin] 17 : Si Basilio Napatigagal si Sisa nang dumating si Basiliong sugatan ang ulo. Siya ay hinabol ng mga guwardiya sibil at pinahihinto sa paglakad. Ang ganitong hapunan ay tunay na pangkura. Dinaplisan siya ng punglo sa ulo. Pero siya ay kumaripas ng takbo sapagkat nangangamba siyang kapag nahuli siya ay parurusahan siya at paglilinisin sa kuwartel.

pagdiin pa ng alila. Pero.000 taong pagdurusa sa purgatoryo. Sa lahat ng sinasabi ni Basilio. Wala siyang tanging magawa nuon kundi makipaglibing.’ na siyang tanging kailangan ng mga kaluluwang nagdurusa sa purgatoryo upang mahango roon. Naipagbigay alam na ng alila sa utos ng kura ang pangyayari sa kwartel. Kung kaya’t siya na mismo ang nag-ayos sa mga dala niyang gulay sa isang hapag. Dahil sa kanilang kaabalahan sa pag-uusap. Itinuro ng guro kay Ibarra kung saang panig ng lawa itinapon ang labi ni Don Rafael. Ngunit lihim na napaluha ito sapagkat hindi isinama ng anak sa kanyang mga balak ang kanilang ama. Sang – ayon sa kanya. Ang isang karaniwang indulhensiya sa kanilang pagkaalam ay katumbas na ng mahigit na 1. Tinanong niya ang tagapagluto. [baguhin] 19 : Mga Suliranin ng Isang Guro Kahit na dumaan ang malakas na bagyo.kunin siyang pastol ng kanyang baka at kalabaw at (3) kung malaki-laki na siya. hindi nila napansin ang pagdating ni Sisa. Naruon sa kumbento ang mga manang at manong upang isangguni sa kura kung sino ang pipiliin niyang magsermon sa kapistahan ng bayan. Tulog pa si Basilio ng umalis siya sa kanilang dampa. hihilingin niya kay Ibarra na bigyan siya ng kapirasong lupa na masasaka. Ang sagot sa kanyang tanong ay parang bombang sumabog sa kanyang pandinig: Si Crispin ay nagtanan din pagkatapos na makapagnakaw ng dalawang onsa at pagkawala ng magkapatid. Ngunit hindi niya ito marinig. Si Pari Damaso ba? Pari Martin o ang coordinator? Sa kanilang paghihintay. Suot niya ang kanyang pinakamagandang damit. Sa tabi ng lawa. Kung nasaan si Crispin. na paboritong gawing salad ng kura. Nakiusap si Sisa sa tagapagluto kung maari niyang makausap ang pari. Dumiretso si Sisa sa kusina ng kumbento. Mayroon din siyang halamang dagat na katulad ng pako. Palibhasa ito ay napapaligiran ng mga bundok. Mabilis na tinakpan ang kanyang dalawang tainga nang paratangan siya ng alila na isang inang walang turong mabuti sa mga anak dahil nagmana ito sa ama. Si Crispin ay mag-aaral kay Pilosopo Tasyo at si Sisa ay titigil na sa paglalamay ng mga tinatahing mga damit. Ang mga guwardiya sibil ay maaring nasa dampa na nina Sisa upang hulihin ang magkapatid. [baguhin] 18 : Mga Kaluluwang Nagdurusa Napuna ng mga manang na matamlay at tila may-sakit si Pari Salvi ng magmisa kinabukasan. Hindi siya napansin ng mga ito. Naumid ang labi. Siya ay mayroong sunong na bakol na puno ng sariwang gulay na pinitas niya sa kanyang halamanan. si Sisa ay nasisiyahan. . Tuliro siyang nagtatakbong nilisan ang kumbento. kasama si Tenyente Gueverra nuong itinapon ang bangkay. Binati niya ang mga sakristan at kawasi sa kumbento. Manang Rufa at Manang Juana. nag-uusap sina Ibarra at ang binatang guro.ang lawa ay hindi gaanong nabagabag. Ang mga manang na nag-uusap ay pinangungunahan ng isang batang-batang balo. Nangatal si Sisa. Gulong-gulo ang isip. Sa pagsusuri ni Basilio sila ay uunlad sa kanilang pamumuhay dahil siya ay magsisipag sa pagpapayaman at paglilinang sa bukid na kanyang sasakahin kung saka-sakali. Inaasahan niya nMakapal na panitika marinig ang tinig ni Crispin. naging paksa sa kanilang usapan ang tungkol sa pagkakaroon ng ‘indulhensiya plenarya. sinabi sa kanyang hindi sapagkat may sakit ito.

Nang dumating sina Ibarra at ang guro. Ito ay pinamumunuan ni Don Felipo. sumunod din siya saspagkat mismong mga magulang ay napahinuhod ni Pari Damaso na ibalik ang pamalo sa pagtuturo. ang klase ay ginaganap sa silong ng kumbento sa tabi ng karwahe ng kura. Sinikap niyang isalin sa wikang tagalog ang mga aklat na nasusulat sa wikang Kastila. madaling natutuhan ng mga mag-aaral ang wikang kastila. Nabuhayan siay ng pag-asa. Dahil din sa kakulangan ng mga bahay-paaralan. sa lahat ng mga araling ito dapat unahin ang pagtuturo ng relihiyon . ayon sa mga bagong kura nang ipatawag niya ang guro. Pero. Hindi na si Pari Damaso. Pero. isang guro na di marunong bumasa ngunit nagtayo ng eskwela at nagturo ng pagbasa sa kanyang mga estudyante. Ang mungkahi niya ay magtayo ng isang malaking tanghalan sa liwasang bayan at magtanghal ng komedya sa loob ng isang linggong singkad. [baguhin] 20 : Ang Pulong sa Tribunal Ang tribunal ay isang malaking bulwagan na siyang pinagtitipunan at lugar na pulungan ng mga makapangyarihang tao sa bayan. dinagdagan niya ang mga aralin sa katesismo. Ipinaris pa siya ni Pari Damaso kay Maestro Circuela. Tinuligsa ni Don Felipo ang tinyente mayor at kapitan dahil malabo pa ang mga paghahanda sa piyesta. Pero siya ay nilait ni Pari Damaso sa pagsasabing ang wikang kastila ay hindi nababagay sa katulad niyang mangmang. Dahil sa naging sukal sa kalooban ang pagtuturo. Ito ay binuo ng dalawang lapian sa bayan. nag-aral din ang guro ng wikang kastila para sa kanyang pansariling interes. Malaki ring problema anya. Nuong bagong salta ito sa San Diego. Bukod dito. Dahil dito. Labag man sa kanyang kalooban. Sa kanyang pagbabalik. Nang huminto ang guro sa paggamit ng pamalo sa pagtuturo. Pinagtatalunan nila ang tungkol sa pagdaraos ng pista ng San Diego. ang Don ang tumustos sa kanyang mga pangangailangan sa pagtuturo. Ang conserbador ay pangkat ng mga matatanda. nagkaroon ng bagong kura. May dalawang pangkat na nakapaligid sa mesa. Nagsalita pa si Kapitan Basilyo.00 samantalang ang komedya .kagandahang asal na hango sa Urbanidad ni Hustensio at Felisa at sa Kasasysayan mg Pilipinas. wala siyang magawa kundi sumunod kay Pari Damaso. Tumututol man sa kanyang kalooban. ang kawalan ng pagtutulungan ng mga magulang at mga taong nasa pamahalaan.Malaki ang utang na loob kay Don Rafael. Ito ay nakakabulabog sa kura. Ang kailangan lamang niyang matutuhan ay tagalog.pagsasaka. Walang binesa at walang kawawaan ang talumpati niya. kakarampot na lamang ang kanyang tinuturuan. Kung saan-saan napunta ang kanilang pulong. Nasanay ang mga bata na bumasa ng malakas. at mura ang mga bata at guro. May labing isang araw na lamang ang nalalabi at pista na. nagsisimula na ang pagpupulong.isinahapag ni Don Felipo ang isang mungkahi at talaan ng mga gastos. Nabanggit din ng guro kay Ibarra na dahil sa pagbabagong kanyang ginawa. Ang isa naman ay pangkat ng mga liberal na binubuo ng mga kabataan. Sobra ang pakialam ni Pari Damaso sa guro. Nang ito ay gumaling at bumalik sa serbisyo. Sinabi ng guro kay Ibarra na ang malaking suliranin niya at ng mga mag-aaral ay ang kakulangan ng magagastos. kaya nakakatikim ng sigaw. Ang dulaan ay nagkakahalaga ng P160. Nagkomit si Ibarra na tutulungan niya ang guro sa pamamgitan ng pulong sa tribunal na kanyang dadaluhan sa paanyaya ng tinyente mayor. nagkasakit ang guro. Siya ay ipinatawag ng kura upang ipabalik sa kanya ang paggamit ng pamalo sapagkat mabisa ito sa pagtuturo.isang mayaman na nakalaban ni Don Rafael. Lumilitaw na hindi ang lahat ng mga pangangailangan ng mga batang nag-aaral na katulad ng mga libro na karaniwang nasusulat sa wikang Kastila at ang pagmememorya ng mga bata sa mga nilalaman nito.

Binatikos si Don Felipo sa kanyang mga mungkahi. Kahit na magmamakaawa si Sisa. Hindi kasama ng mga sibil ang isa man sa kanyang anak. Nagsumiksik siyang parang daga sa isang sulok. Halos malusaw sa kahihiyan si Sisa. Pilit na pinaamin din siya tungkol sa paratang ng kura. Tinungo niya ang gulod . kahit na panhik panaog ang ginawa niya. Bawat gabi. kaya sumangayon na lamang ang dalawang pangkat. Hindi madulumat ang nararamdaman niyang kasiphayuan. Kaagad na ipinasok siya sa kwartel.400 na tig-P200.at sa may gilid ng bangin. Paulit-ulit. Para siyang tatakasan ng sariling bait sa pagiisip kung paano maililigtas sina Basilio at Crispin sa kamay ng mga sibil. Nilulukob ng matinding nerbiyos ang buong katawan. Natapunan niya ng pansin. Wala ang kanyang hinahanap. Ang kanyang mungkahi (1) tipirin ang pagdiriwang (2) walang paputok (3) ang magpapalabas ng komedya ay taga San Diego at ang paksa ay sariling ugali upang maalis ang mga masamang ugali at kapintasan. Ano na nag nangyari sa kanyang mga anak.ay P1.000. Painot-inot na naglakad si Sisa hanggang sa muli siyang makarating sa kanyang bahay. Nanlilimahid at iisa ang kanyang damit. .Ang pasya ng kura ay ang pagdaraos ng anim na prusisyon. Pagdating nila sa bayan. muling sinakmal ng matinding pangamba si Sisa. Ang kanyang isip ay parang ibig ng takasan ng katinuan Sa bawat paglipas ng sandali. Nawalang saysay din ang panukala ng kabisa sapagkat ipinahayag ng kapitan na tapos na ang pasya na kura na tungkol sa pista. Ito ang gusto ng kura. Patakbo siyang bumalik sa bahay. Gusot-gusot ito. Tumindi ang sikdo ng kanyang dibdib nang papalapit na siya sa kanyang bahay ay natanaw na niya nag dalawang sibil na papaalis na. pumanaog siya ng bahay at tiningnan sa sikat ng araw ang pilas ng damit na nababahioran ng dugo. Muling nagsumamo si Sisa. tiyempong katatpos pa lamang ng misa. nag paalam na si ibarra sa guro at ipinaalam na sya'y pupunta sa ulumbayan ng lalawigan upang lakarin ang isang mahalang bagay. Ang buhok naman ya daig pa ang sinabungkay nag dayami. At sa halip pakaladkad na sinama siya sa kuwartel. tatlong misa mayor at komedya sa Tundo. Ngunit hindi niya ito makita. pero mistulang bingi ang kanyang mga kausap. [baguhin] 21 : Kasaysayan ng isang ina Lito ang isip na tumatakbong pauwi si Sisa. hindi rin pinakinggan ang kanyang pangangatwiran. May dalawang oras din siyang nakabalndra sa isang sulok. parang sirang plaka. Gayunman. Kailangan din ang mga paputok na paglalaanan ng P1. Ipinakiusap ni Sisa na payagan siyang mauna ng ilang hakbang sa nga sibil habang sila ay naglalakad patungong kuwartel kapag sila ay nasa kabayabnan na. Dagling umakyat siya sa kabahayan . Pilit na tinatanong siya kung saan niya diumano itinago ang dalawang onsang ninakaw ng kanyang anak. nabagbag ang damdamin ng Alperes. Hindi siya pinaniwalaan ng mga sibil. Hawak ang damit. Tinawag ang pangalan ng mga anak. sa sumunod na sandali. tatlong sermon. kung kaya’t iniatras niya ang mga ito. Iniutos na palayain na si Sisa. Nang makasalubong niya ang dalawang sibil. Saglit na nawala ang kaba sa kanyang dibdib. Ngunit hinang hina na siya. ang isang pilas ng damit ni Basilio na may bahid ng dugo. Sumunod na nagpananukala naman ay ang kabisa na siyang puno ng mga matatanda. Magtatanghali. Matinding bumabagabag sa kanyang isip ang katotohanang sinabi sa kanya ng kawaksi ng kura. nadagdagan ang kasiphayuan ni Sisa.

Humingi ng paumanhin si Maria sa dalawa at iniwanan ang mga ito sa pagsasabing masakit ang kanyang-ulo. mga iba. Kung kaya. Labis na kinagigiliwan siya. Pero. sinabi ni Ibarra na hindi niya mapagbibigyan ang kahilingan ni Maria sapagkat yaon ay lihis sa kagandahang-asal at kaugalian ng mga taga. Sa mga taga San Diego. Dahil dito. Naputol ang kanilang pag-uusap ng biglang dumating si Padre Salvi. Inanyayahan ni Ibarra si Padre Salvi na sumama sa kanilang piknik. Lahat ng mga taong nakakasalubong niya ay nahihintakutan sa kanya ni Ibarra. alpa. Ang mga bangka ay nagagayakan ng mga bulaklak. nakasalubong niya ang isang lalaki na dalawang araw ng naghahanap sa kanya. Inaasahan iyon ng kura. Lalong pinag-usapan si Maria. Paminsan-minsa ay binabawalan sila ng mga matatandang babae sa pangunguna ni Tiya Isabel. Sinang at Neneng. Malagkit kung tumingin ang kura kay Maria at mayroong ibig ipahiwatig ang mga titig nito. [baguhin] 22 : Liwanag at Dilim Magkasamang dumating si Maria at ang kanyang Tiya Isabel sa San Diego para sa pistang darating. Laganap na ang dilim ng magpaalam si Ibarra na uuwi na. [baguhin] 23 : Ang Pangingisda Madilim–dilim pa nagsigayak na ang mga kabataan. Ikinatuwa ito ni Maria sapagkat makakasama na naman niya sa pamamasyal ang kanyang dating kababata sa bayan.Naglakad-lakad siya kasabay ng pasaglit-saglit na pasigaw ng malakas. Victorina.akurdiyon at tambuli. At sabay na nawala sa pusikit na dilim sina Ibarra at ang lalaki. sige pa rin ang kanilang kuwentuhan. Nag-tig-isang bangka ang mga dalaga sapagkat lulubog daw ang kanilang sinasakyan. hagulgol at pagsigaw ay nagsasalit at kung minsan ay magkasabay na ipinakita ang kanyang kaanyuan. Kinabukasan. ang isa sa kinapapansinan ng malaking pagbabago sa kanyang ikinikilos ay si Padre Salvi. Hiningi ng lalaking nakasalubong ni Ibarra ang tulong nito tungkol sa kanyang problema sa asawa at mga anak. Si Maria Clara ay kaagapay ang mga matatalik nitong kaibigan na sina Iday.kadalagahan at ilang matatandang babae na patungo sa dalawang bangka nakahinto sa pasigan. kayumian at kagandahan. Sa daan. Sinabi ni Ibarra kay Maria na handa na ang lahat para sa gagawin nilang piknik kinabukasan. minamahal siya ng mga kababayan dahil sa kagandahang ugali. Ang mga kawaksing babae ay mayroong sunung-sunong na mga bakol na kinalalagyan ng mga pagkain at pinggan. Habang naglalakad masaya silang nagkukuwentuhan at nagbibiruan. Ang banta ng pagkabaliw ay unti unting lumalamon sa kanyang buong pagkatao.San Diego. tuwirang hihingi ni Maria kay Ibarra na huwag ng isama sa pangingisda si Padre Salvi. kaya na kaagad na tinanggap niya ang paanyaya. Isa pa.t-ibang kulay na kagaya ng gitara. Pero. Naging bukambibig ang pagdating ni Maria sapagkat matagal na siyang hindi nakakauwi sa bayang sinilangan. Ang malakas na pag-iyak.mabilis na lumipat ang ilang kabinataan sa bangkang sinasakyan ng mga dalagang kanilang . Ipinakiusap ni Maria sa kasintahan na huwag ng isama ang kura sa lakad nila sapagkat magmula ng dumating siya sa bayan nilulukob siya ng pagkatakot sa tuwing makakaharap niya ang kura. nang dumating si Ibarra at madalas na dalawin ito. nagpalaboy-laboy sa lansangan si Sisa.

mabilis na tumalilis si Sisa. Ngunit. Namagitan na si Ibarra sapagakt magpapangana na ang dalawa. Pero. Sinabi niya sa mga kaharap na siya na ang kukupkup kay Sisa.kahoy na tumutunghay sa batisan. Kapagdaka’y nilamutak ang liham at hindi na nag-almusal. Binasa niya ito. sinabi niyang siya ay naligaw. Nagpatuloy sila sa gubat na pagaari ni Ibarra.wala ring nahuling isda. Nakita siya ni Ibarra. Ang mga nagpipiknik ay nasa may baklad na ni Kapitan Tiyago. Ipihanda niya ang kanyang kaerwahe at nagpahatid sa piknikan.pinipintuho. pinahinto niya ang karwahe. Ilang saglit lang. nagagapi si Elias. Si Ibarra ay napatabi kay Maria. ipinasya niyang hanapin na lamang ang mga kasama nito. Natameme sa pagkakagulo ang mga dalaga . Balana ay hindi nakaimik. Pinabalik niya sa kumbento . nagtuloy ito sa kumbento upang kumain ng almusal. Pero. Naniniwala ang mga dalaga na sinuman ang makakita ng pugad upang masundan niya at makita parati si Ibarra nang hindi siya makikita nito. Nananghalian sila sa lilim ng mayatabong na punong.matipuno ang pangangatawan. Pero higit na malakas ang buwaya. mga sakristan ni Pari Salvi. Si Leon na katipan ni Iday ang kumuha ng panalok. Nais niyang sundan ang mga ito.sSgawan ang mga babae na baka mapahamak ito. Ang magbibinatang anak ng isang mangingisda ay namandaw sa baklad. May inabot na sulat ang kanyang kawaksi. Lumundag pa ang isang anak ng mangingisda na may tangang gulok.Isinalok ito. Pagkaraang makapananghali. pinayapa sila ng ilang mga kalalakihan sa pagsasabing sanay si Elias na humuli ng buwaya.’ Biglang umalimbukay ang pulang tubig. Kamala-mala. kaya kaagad na iniutos na pakainin ito. kumuha ng isang punyal si Ibarra at lumundag din sa lawa. Ngunit. dumating si Sisa. Sinabi ni Andeng na nakahanda na ang sabaw para sa isisigang na isda. Naging maigting ang pagtatalo nina Pari Salvi tt Don Felipo sapagkat sinabi ng Don na higit pang mahalaga sa kura ang paghahanap sa nawawalang onsa kaysa sa kanyang dalawang sakristan. Habang hinihintay na maluto ang tanghalian. Tuwang-tuwa si Pari Salvi sa panood sa papalayong mga dalaga. [baguhin] 24 : Sa Kagubatan Pagkatapos na makapagmisa ng maaga si Padre Salvi. Napunta ang usapan sa pagkawala nina Crispin at Basilio.mahaba ang buhok at siksik sa laman. Nagpatuloy ang mga magkakaibigan sa pangingisda at nakahuli naman ng marami. utang niya ang kanyang buhay dito. Sinabi na ang kawalan ng isda sa lawa. Natauhan mula sa pagkapatda si Maria ng lumapit sa kanya si Ibarra.maitim. Dahil dito. Si Albino ay kay Victoria. Ngunit.kaliskis man ng isda ay walang nasalok. napag-usapan nina Padre Salvi ang taong tumatampalasan kat Padre Damaso na naging dahilan ng pagkakasakit nito. Ang piloto o ang sumasagwan sa dalawang bangkang para umusad sa tubig ay isang binatang may matikas na anyo. Nang punahin ng mga kasama nito tungkol sa sa kanyang galos. Kadagdaka’y nakiumpok na si Ibarra sa mga nagsisipaglarong biinata at dalaga na naglalaro ng Gulong Ng Kapalaran. Nagtanong si Ibarra kung . Ito ay si Elias. Hindi hinimatay si Maria Clara sapagkat ang mga ‘dalaga noon ay hindi marunong mahimatay. Si Maria ay umawit ng Kundiman. nahuli na ni Elias ang buwaya. Sa may di – kalayuan. Namaybay siya sa mga latian hanggang sa maulinigan niya si Maria na naghahanap ng pugad ng gansa. Pamayamaya’y lumitaw sin a Ibarra at ang piloto o si Elias na dahil iniligtas siya ni Ibarra sa tiyak na kapahamakan.

at ibig ding umalis ni Salome upang manirahang kapiling ng mga kamag-anak sa Mindoro. ang kalahati ay ibinigay kat Maria at ang natitirang kalahati ay kay Sinang na nagtamo ng pinakamasamang sagot sa kanilang paglalaro. Hindi na tumugon ang kura at sa halip ay biglang tinalikuran ang magkakaibigan at nagbalik na ito sa kumbento. Napag-usapan ng dalawang nagsusuyuan sina Crisostomo Ibarra at si Maria Clara na anak ni Kapitan Tiago. maaaring natagpuan nila ang taong kanilang hinahanap. Ibig sanang makapiling ni Salome si Elias. Hiniling ni Elias na pahalagahan ni Salome ang ari pa nitong kabataan at kagandahan upang makakita ng kapalit ni Elias para maging kaisang-dibdib. sa isang dampang nakalagak sa mataas na pook sa may baybayin ng isang lawa. . [baguhin] Nawawalang Kabanata : Elias at Salome [Kabanata X] Kung hindi nag-iba ng landasin ang mga guwardiya sibil. ang piloto ng bangkang hanap ng mga Kastilang guwardiya sibil. Sa darating naman ang apat na sibil at ang sarhento. Ni bakas ni Elias ay wala silang nakita. Ngunit. Ginagulad ng mga sibil at sarhento ang gubat upang hanapin si Elias na umano’y nagtapon din sa labak sa alperes. anya ang maniwala sa aklat sapagkat ang mga nilalaman nito’y pawang kasinungalingan. nakikinig sa mga humihina nang mga yabag ng lalaking kaibigan. ang dalagang nanahi. Pinigilan si Ibarra. Isang gawaing maituturing ni Salome sapat na upang maituring na magkasama pa silang dalawa sa kabila ng kanilang magiging pagkakalayo sa isa’t isa. Pero napuna nito ng siya ay papanaog na. Walang sabi. inilabaas niya ang isang kapirasong sulat na nagsasaad na pinatibay na ang kanyang balak na magtayo ng bahay-paaralan. Hinikayat naman ni Salome. nagsadya ito sa bahay ni Pilosopo Tasyo (Tandang Tacio/Mang Tasyo). Hinati ni Ibarra ang sulat. na samahan siya nito sa paglipat sa Mindoro. Kung hindi lamang sa kanilang mga kapalaran. ang mga susunod na salin. subalit hindi ito ang nangyari dahil sa nakakilala kay Elias. subalit walang kalayaan si Elias na gawin ito dahil sa mga kaganapan noong araw na iyon bago sila muling magkita. Mabilis siyang lumiwas at naglaho sa mga anino ng mga puno. Abala ito. Hinahanap nila si Elias na siya umanong tumampalasan kay Padre Damaso.magtatagumpay siya sa kanyang balak. Dumating si Elias. Lilisanin ni Elias ang pook. Sa buong akala ni Salome. At iniwanan na ni Ibarra sa pagalalaro ang mga kaibigan. Inabutan niya ito ng nagsusulat ng heroglipiko sa wikang Pilipino. Pero. kumalas si Elias sa pagkakayap kay Salome. [baguhin] 25 : Sa Tahanan ng Pilosopo Pagkaraang libutin ni Ibarra. Dumating si pari Salvi. lilitaw si Elias mula sa lawa. maaaring matagal nang nagpakasal ang dalawang magkaibigan sa puso. tinugon sila ni Ibarra sa pagsasabing walang sinuman ang maaring makialam sa mga taong kanyang inaanyayahan sa piging kahit na sinuman ang mga taong ito. Naroon sa batalan ng kubo si Salome. Nagkaroon ng pamamaalam. Inihagis niya ang dais at binasa siya ang sagot na tumama sa: ” Ang pangarap ay nanatiling pangarap lamang.” Ipinihayag niyang nagsisinungaling ang aklat ng Gulong ng Kapalaran. bilang pagaalala nila sa isa’t isa habang magkalayo. Inusig nila si Ibarra dahil sa pag-aanyaya at pagkupkop sa masamang tao.sabing hinablot ang aklat at pinagpunit-punit ito. Mula sa kanyang bulsa.lahi ay maiintidahan ito sapagkat ang mga ito ay higit na matalino at malamang hindi nahihimbing sa panahon ng kanilang mga ninuno. Sa halip. Sinabi ni Mang Tasyo na ang sinusulat niya ay hindi mauunawaan ngayon. Sinundan lamang ni Salome ng tanaw ang papalayong si Elias. Malaking Kasalanan. na gamitin ni Elias ang tahanan ni Salome bilang kaniyang tirahan at tulugan. Nabanas si Albino at sinabihan ang Kura na higit na malaking kasalanan ang pangahasan ang hindi kanya at walang pahintulot sa pagmamay-ari nito. na sa kaniyang paglayo. kaya ninais niyang huwag ng gambalain ang matanda.

Kaya ang Diyos. Ito ay hindi naghihrap tulad ng sa isang bansa sapagkat dati – rati tinatangkilik tayo ng relihiyon at ng pamahalaan. Maagap na tumugon din ang matanda na higit pa sa pamahalaan ang kapangyarihan ng isang uldog. Pero. Sundin lamang kunwari ang payo at ipakita ni Ibarrang ang kanyang ginagawa ay ayon sa mga pinagsangunian.papayag na sapitin ang araw na sinabi ni Mang Tasyo. ang mga taong kanyang tinutukoy ay magbibigay ng masasamang payo subalit ang pagsangguni ay hiindi nangangahulugan ng pagsunod. Kung kaya’t isinangguni niya ang kanyang balak tungkol sa pagpapatayo ng paaralan. Matindi ang paniniwala ni Ibarra na siya ay tutulungan kapwa ng bayan at pamahalaan. Nagpatuloy na magkaroon ng tunggalian ng paniniwala sina Mang Tasyo at Ibarra. Ipinaliwanag ng binata na ang Pilipinas ay umiibig sa Espanya at alam ng bayan na siya ay tintangkilik. sinabi ng matanda na huwag siyang sangguniin sapagkat itinuturing siyang baliw ng maraming tao. Sa puntong ito. ang aatupagin ng pamahalaan rito kundi ang magpayaman sa loob lamang ng tatlong taong panunukungkulan. Ako’y hindi naghihiganti sapagakat mahal ko ang aking relihiyon. napuna ni Mang Tasyo na lumalayo na sila ni ibarra sa usapan. Inimungkahi ng matanda na habang buhay sa ala-ala ng binata ang sinapit ng kanyang ama ay limutin muna niya ang tungkol sa kanyang balak na papapatayo ng paaralan.Ipinalagay ni Ibarra na siya ay dayuhan sa sariling bayan at higit namang kilala si Mang Tasyo ng mga tao. ang Gobyerno at ang relihiyon ay di. Kinakailangang gumawa na lamang siya ng ibang paraan na ikagagaling ng kanyang . sinabi naman ni Mang Tasyo na pipi ang bayan kaya hindi dumaraing. Inungkat muli ni Ibarra ang paghingi niya ng payo. Ang Bayan ay maniningil ng pautang at sa gayo’y isusulat sa dugo ang kanyang kasaysayan. ang dahilan ay sapat ang utos ng Hari ay nawawalang silbi sapagakat walang nagpapatupad. Ikinatwiran naman ng matanda na tunay na mainam ang mga balak sa itaas ngunit hindi natutupad sa ibaba dahil sa kasakiman sa yaman at sa kamangmangan ng bayan. Pero. Ayoon pa rin sa kanya. Na ito ay matatag sapagkat nakasandig sa pader ng kumbento at ito ay kusang babagsak sa sandaling iwan ng simbahan. Ayon pa rin kay Mang Tasyo ang gobyerno ay kasangkapan lamang ng simbahan. Katunayan. nagtagumpay lamang ang binata kung ito ay tutulungan at kung hindi naman. Kailangang humalik muna kayo ng kamay!” Mariing sinalungat naman ni Ibarra ang pahayag na ito ng matanda sa pagsasabing:”humalik pagkatapos nilang patayin ang aking ama at hukayin sa libingan. Ang lahat ng kanyang mga pangarap ay madudurog lamang sa matitgas na pader ng simbahan. Hindi naatim ni Ibarra ang payo ng matanda at sa halip ay sunod-sunod na tanong ang kanyang pinakawalan. Kayo ay mahina upang lumaban. Tinugon ni Ibarra si Mang Tasyo na maganda ang kanyang payo peero mahirap gawin sapagkat kinakailangan pa bang bihisan ng kasinungalingan ang isang katotohanan. Dahil dito. Sa palagay niya.(1)Kailangan bang magyuko at mapanganyaya? (2)Kailangan bang maapi upang maging mabutiing kriistiyano at parumihin ang budhi upang matupad ang isang layunin? (3)Bakit ako mangangayupapa kung ako ay nakapagtataas ng ulo? Direkto sa punto naman ang sagot ni Mang Tasyo na “Sapagakat ang lupang pagatatamanan ninyo ay hawak ng inyong mga kaaway. Ngunit ang ank ay hindi nakaklimot!” Sa sinabing ito ni Ibarra. anya darating ang panahong magliliwanag ang kadiliman at ang mga tinimping buntunghininga’y magsisiklab. ang kapitan ng bayan at ang lahat ng mayayaman sa bayan. Ang payo ng matanda ay kailangang magyuko muna si Ibarra ng ulo sa mga naghari-harian. Sinabi ng binata na kasiyahan na niyang masasabi ang dipagdaing ng bayan. at sa halip ay kanyang itunuro sa binata ang Kura.

may nakahandang pagkain . hindi kaduwagan ang pagyuko sa dumarating na punlo.000. Nag-aalala na baka pakitang –tao lamang ang pagtulong sa kanya dahil sa ang pagtutujro ay magiging kaagaw ng kumbwento sa kayamanan ng bayan. Sa bahay ng mga nakakariwasa. Lahat-lahat ay mayroong limang banda ng musiko at tatlong orkestra ang inihanda sa para sa pagdiriwang ng pista. upang hindi na muling makabangon.Naging masigla sa paghahanda ang kilusan sa lahat ng dako. tuluyang umalis na si Ibarra. Ang masama ay sumalubosdfng sa punlong iyon.belong ginansilyo. Ipakikiusap din niya sa kura na tangkilikin ang kaawa-awang balo at ang mga anak. Ang mga masasayang lugar ng San Diego ay tinayuan ng arkong kawayan. mahirap man o mayamanupang masiyahan sila sa pista.alka na binili pa sa Maynila na katulad ng hamon at ng relyenong pabo. Ang sinunod niyang itinuro ay matayog na puno ng makopa.hitso at nganga.tsanpan at iba pang klase ng alak na inangkat pa mula sa Europa. ang intsik na si Carlos na siyang naglalagay sa sugal na liam-po at mga mamamayan buhat pa sa Lipa. Ang mga ilawang globong kristal na minana pa sa kanilang mga kanununuan ay inilalabas din kabilang na ang kanyong binurdahan ng mga dalaga. Tinanong ng binata kung malilimot ng kura ang ginawa niya. Ang ibinigay nitong payo ay mga halimbawa. Isa pa. [baguhin] 26 : Bisperas ng Pista Ika-10 ng Nobyembre ang bisperas ng pista sa bayan ng San Diego.mga kababayan.alpombra.kaibigan o kaaway. Dati-rati. ito ay maroon ding mapapala sapagkat tiyak na may lalabas na bagong pananim mula sa mga itinanim nito.at sa mga Pilipino. pero kailangang gawin niya abng naipangakong handog sa kasintahang si Maria. Naglagay naman ng malaking tolda at mayroong tukod sa may paligid ng patyo ng simbahan. anya.nakaayos ang minatamis na bungang kahoy. ay isang maliit na puno ang itinanim. Binigyan diin ni Mang Tasyo na hindi man magtatagumpay si Ibarra. sigarilyo. Itinuro ni Mang Tasyo kay Ibarra ang isang rosas na sa deami ng bulaklak ay yumuyuko sa lakas ng hangin. Batangas at Sta.Ang mga bintana ng bahay ay napapalamutian ng iba’tibang dekorasyon.Ang mga pagkain ganito ay inuukol sa mga banyaga. Batay sa mga balita Si Padre . Ilang saglit pa. Ang tolda ay mayroong tukod na kawayan upang makadan ang prusisyon. Sina Kapitan Tiyago at Kapitan Juaquin na may dalawang 18. May nagpapaputok ng kuwitis at may nagtutugtugan ng mga banda ng musiko. Sa liwasang bayan naman ay itinayo ang magandang tanghalan siyang pagdarausan ng komedya ng mga taga-Tondo.Puno ng kurtinang sutla ang mga pinto at at pati ang mga santo at imahen ay nagagayakan din. Madalas na tinutugtog ang kampana kasunod ang mga putok ng mga kuwitis at bomba. Ito ay ipinaparis niya kay Ibarra na parang isang punong inilipat sa isang lupaing mabato mula sa Europa. At ang binata ay magsisilbing isang mabuting halimbawa sa iba na natatakot lang magsimula. Humingi pa si Ibarra ng payo kay Mang Tasyo. Kung ito ay magpapakatigas ng tayo. Ito ay tinukuran niya ng mga patpat hanggang sa kumapit ang mga ugat nito sa lupa.Dahil sa sobrang kintab ng sahig ay pwewdeng ng makapanalamin. Kinamayan ni Ibarra si Mang Tasyo at sinabing kakausapin niya ang kura na marahil ay hindi naman kastulad ng umusig sa jkanyang ama.serbesa. banehang pilak na lalagyan ng tabako. ang tangkay niya ay tiyak na mababali. Tanauan. Naunawaan ni Ibarra ang payo ng matanda. Kung ang puno ay itinanim niya ito ng malaki ay hindi mabubuhay sapagkat ibubuwal ng hangin. Isinama ng matanda ang binata sa may tabi ng bintana. kailangan nito ang sandalan. Kaya. Cruz ang inaasahang na darating.bulaklak na gawang kamay.

bilang ng butones ngtsaleko o amerikana. Sa mga pag-alok ng pagtulong ay tumanggi si Ibarra sapagkat hindi naman simabahan ang kanyang ipinagagawa. na siyang arkitekto .Dahil si Ibarra ay pinuri pa ng isang tanyag na diyaryo sa Maynila sa pagsasabing siya ay bihasa at mayamang kapitalista. Hindi masigurado kung ano ang ipinahihiwatig ng ngiting yaon. Kalugod-lugod ang pagkikita nina Kapitan Tiyago at Ibarra. Bago pa mang dumating ang talagang pista. Habang abala ang mga manggagawa. Kastilang-Pilipino at iba pa. Ang isang panig ay para sa mga lalakiat ang ikalawa naman ay para sa mga babae. Napangiti lamang si Ibarra. . tabas ng kuwelyong damit. ang nangangasiwa sa mga manggagawa. ilang araw nang dumarating ang sari-saring inumin at pagkaing galing sa Europa sa tahanan ni Kapitan Tiyago. kung oo. Sa isang lugar naman na malapit sa bahay ni Ibarra.baboy bungangkahoy at mga gulay na dadalhin sa mayayamang may-ari na kanilang sinasaka. Ginawa siyang huwaran. May mga ilang kaibigang dalaga si Maria na kinumbidang mamasyal si Ibarra. Siyang-siya si Maria sapagkat nakadama siya ng kalayaan sa labas ng kumbento. Humingi ng pahintulot si Maria sa ama nito at siya ay pinahintulutan naman. Nakita ni Ibarra si Kapitan Basilio. nagdahilan si Ibarra na mayroon siyang hinihintay na bisita. Si Nol Juan. Ang paaralan ay magiging kauri ng mga modernong paaralan sa Alemenya. at ito ay kanyang nasasbi ngunit tinugon siya nng matanda sa isang aral ni Balagtas na “Kung ang isalubong sa iyong pagdating may masayang mukha’t pakitang gilliw. Batay sa planong ginawa ni Nol Juan. Ang mag magbubukid at taga bundok ay naghahanda ng manok. Mahigpit na inanyayahan naman ni Kapitan Tiyago si Ibarra na sa kanilang tahanan na siya maghapunan. Nanaog kaagad ito at sila ay inimbitang pumanhik muna. Sinabi niyang maglalagay ng isang munting bangka sa monte si Padre Damaso. Pumanaog na ng bahay si Ibarra kasunod ang mga dalaga. nagbilin ang ama na kailangang umuwi bago maghapunan si Maria sapagkat darating si Padre Damaso.Damaso ang magsesermon sa umaga at magiging bangkero naman pasgdating ng gabi. ngunit karaniwan. Dahil dito.ipinaliliwanag ni Juan ang kanilang itatayo ay isang malaking paaralan. [baguhin] 27 : Sa Pagtatakipsilim Sa lahat ng may handaan sa pista ng San Diego.siya ay hinangaan ng mga binata at nag-aaral sa Maynila. ang atin lamang natutularan sa kanila ay maliliit na bagay na kanilang ginagawa at ang mga kasiraan ay napupuna tulad ng ayos ng kurbata.ang tagiliran ng eskwela ay tatamnan ng maraming puno at gulay. Sasagutin niya ang klahat ng gastos. Pero. tinatapos ng mga trabahador ang katangang semento na siyang pagtatayuan ng bahay paaralan. May bumati kay Ibarra kay at pinuri naman si Maria. Sa proyekto ni Ibarra ay naghandog ng tulong ang mga mayayaman samantalang ang kura ay humiling na siya ang gawing padrino at magbabasbas sa paglalagay ng unang batosa huling araw ng pista. Gayunman. lalong pag-ingata’t kaaway na lihim…siyang isaisip na kakabakahin. isa kay Kapitan Tiyago ang pinakamalaki. Sinadya niyang higtan sa dami ng handa ang mga taga lalawigan dahil kay Maria at Ibarra na kanyang mamanugangin. Si Maria ay napagitna kina Iday at Victoria at naglalakad siyang kasunod si Tiya Isabel. na naging kaibigan at tagapagtanggol niya na sumama ito sa kanya kinagabihan. o hindi. magkakaroon ng bodega at piitan para sa mga batang tamad na magaral. Sa pagdating ng Kapitan sa bisperas may pasalubong ito kay Maria na isang agnos na may brilyante at esmeralda at kapirasong kahoy na mula sa bangka ni San Pedro. Nawala sa isipan ni Ibarra ang mga natatakot na hinala ni Pilosopo Tasyo. Ang mga naglalakad ay napatapat sa bahay ni Simang.

idinaos ng birhen ang prusisyon ng birhen de la Paz. Pari damaso. Sa gayong pangyayari. Nasabi din sa dyaryo ang pag-ganap sa sa dula ng mga balitang artistang sina Ratia Carvajal at Fernandez na kapwa hinahangaan ng lahat pero dahil sa kastila ang kanilang usapan. sa pagtataka ng kanyang mga kasama. Anang liham: Crisostomo: Ilan araw na ng hindi tayo nagkita. ang marurunong lamang ng espanyol ang mga nakakaintindi sa palabas. Higit na nasiyahan ang mga Pilipino sa komedyang tagalog. na kasama ang karong pilak nina Santo Domingo at San Diego.Nakarating sila sa liwasang bayan. kaya’t ipinagdasal kita at ipinagtulos ng kandila kahit sinabi ni itay na hindi naman malubha. Pagkakita ni Maria sa ketongin. Kabesang Manuel at ang konsul. Pinandidirihan at nilalayuan siya ng mga tao sapagkat natatakot silang mahawa ng sakit nito. Kinuha ng ketongin ang agnos sa bakol at ito ay kanyang hinagkan. ang paghahanda ng hapunan ng Hermana Mayor at at ang pagtungo sa tahanan ng madasaling si Don Santiago De los Santos upang kaunin si Parde Salvi at Padre Damaso Verdolagas.mukat ay biglang lumapit ang baliw na si Sisa at hinawakan sa bisig ang ketongin. pagdalo ni Padre Hermando Sybila. mga kakilala at mamamayang Kastila at ginoo ng gabinete. kinabukasan. Ang nakita kay Maria na nakasuot mestisa at nagniningning sa brilyante ay humanga sa ganda. Kinuha ni Maria ang suot na agnos at nilagay sa bakol ng ketongin. Kagabi. Dumaan ito sa paligid ng simbahan. Umalis na rin ang ketongin na dala ang bakol. Kapitan Juaquin. sinagilahan siya ng pagkahabag. [baguhin] 28 : Ilang Sulat Inilathala sa isang malaganap na pahayagan sa Maynila ang tungkol sa pista. Samantala. Ipinatanaw ni Sisa sa ketongin ang ilaw sa kampanaryo at sinabing naruroon ang anak niyang si Basilio na bumababa sa lubid. Batanggas at Maynila. Nagkaroon din ng sayawan at ang pinakamaringal ay ang pagsayaw ni Kapitan Tiyago. Nakita nila ang isang ketongin na nakasalakot at umaawit sa saliw ng kanyang gitara. Isang liham naman ni Kapitan Aristorenas kay Luis Chiquito ang nag-anyaya na ito’y dumalo sa pista upang makipasya at makipag-laro ng monte sa mga batikan tahur na sina Kapitan Tiyago. Binitiwan ni Sisa ang ketongin at umalis na kumakanta. Isinunod naman kaagad ang misa kantada sa saliw ng orkestra at awit ng mga artista pag nagkatapos ng . Sumunod ay lumuhod ito sa sa may harap ni Maria at isinubsob ang ulo at hinagkan ang mga bakas ng yapak ni Maria. Nakasaad sa dyaryo na walng makakatulad sa karangyaan ng pista ng pinangangasiwaaan ng mga paring pransiskano. Nagtakip ng mukha si Maria at pinahid ng panyo ang lubhang namamalisbis sa mukha. Ang ketongin ay pinarusahan ng maraming palo dahil lamang sa pagliligtas niya sa isang nahulog sa mababaw na kanal. Alas once ng umaga. Ang pagsundo ng maraming tao at at mga makapangyarihan sa kura sa kumbento. Itinuro rin niya ang ilaw sa kumbento at sinabing nandoroon naman ang anak niyang si Crispin. Siyang-siya ang lahat sa sermon ni Padre Manuel Martin. Ikaw raw ay may sakit. Tumanggap din ng lihan si Ibarra na dinala ni Andeng. naibulong na lamang ni Maria na mayroon palang mga taong kulangpalad. pinilit nila akong tumugtog at . Ginawa ito upang malaman ng banyaga na interesadong mabatid ang mga pamamaraan ng pagdaraos ng pista ng mga Pilipino. Kamukat. Ang hindi pag dalo ni Ibarra naman ay ipinagtaka ng lahat. Kabilang din sa balita ang pagkakaroon ng dalawang banda ng musiko noong bisperas ng pista.

Siya ay pinahiram ng langis sa leeg atdibdib. Halos hindi na humihinga ang mga tao sa loob ng simbahan. Si Padre Salvi ay hindi bumati sa mga kakilala. Dahil dito. Dahil sa mga tanyang na tao. Huminto ang karong sinusudan ng palyo sa tapat ng bahay nina Kapitan Tiyago. Ang mga musiko ay walang tigil sa kalilibot. Eksaktong alas otso ng umaga. Punong-puno ng tao ang patyo. Ito ay dinaan sa ilalim ng tolda at inilawan ng matatandang dalaga na kausap sa kapatiran ni San Francisco. si Padre Damaso. nang simula ang prisisyon. Muling narining ang tuong kampana at mga paputok.. upang dumalo ako sa paglalagay ng unang bato sa paaralan.. mahusay siya kaysa sa iyong katulong. anya pagtatapon ng pera at tumatakip sa karaingan ng lahat. Ipaubaya mo na kay Andeng ang paglalagay ng iyong tsa. [baguhin] 30 : Sa Simbahan Punong-puno ng tao ang simbahan. Bawat isa ay gustong makasawsaw sa agua bendita. paalam [baguhin] 29 : Ang Kapistahan Maagang pumasiyo sa lasangan ang mga banda ng musiko.” Ang pagsasaya. ang tanging nagbago lamang ay si Pari Salvi ang nasa ilalim ng palyo sa halip na si Pari Sibyla. Ang sermon ay binayaran ng P250. Binabatak naman ng mga hermana mayor ang mga tao upang tumikim ng kanilang inihandang pagkain.sumayaw kaya nayamot ako. Pagkaraan ay nagalmusal si Padre Damaso ng ilang itlog na binatil sa alak. Sumagot ang Pilosopo na “Ang magsaya ay dinangangahulugan ng paggawa ng mga kabaliwan. Sa suot na abito ay kaagad na makikilala ang mayayaman at mahihirap. Ito ay nagtaas lamang ng ulo mula sa kanyang matuwid na pagkakatayo. Ang mga tao ay nagbihis na ng mga magara at ginamit ang mga hiyas na itinatago nila. Kung hindi lang talaga ako kwinentuhan ni Padre Damaso ay talagang iiwan ko sila. awitin at tugtuging pangsimbahan. Si Don Felipo at sumang-ayon sa pananaw na itoni Tasyo subalitwala siyang magawa sa kagustuhan ng kapitan at ng kura. si Ibarra at ilan pang kastila. Ang prusisyon ay sinasabayan ng mga paputok ng kuwitis. ikatlong bahagi ng ibinayad sa komedya na magatatanghal sa loob ng tatlong gabi. Maayos ang prusisyon. Ipaabot mo saakin ang kanyang kalagayan at ipapadalaw kita kay Itay. Tanging si Pilosopong Tasyo lamang ang hindi nagpalit ng bihisan. Binati siya ng tinyente mayor. binalot ito ng pranela at hinilot. siya ay ginagamot ng babaing nangangasiwa sa kumbento. Pero. Natatangi ang karo ni San Diego na sinusundan ng kay Francisco at ang Birheng de la Paz. si Kapintan Tiyago. Nakadungaw sa bintana ang alkalde. Naniniwala . kaya nagpahiwatig siya na hindi makapagbibigay ng sermon kinabukasan. May ganyan palang mga tao. Maria Clara: Habol: Ako’y dalawin mo bukas. hindi siya natatanggi sapagkat sinabi ng mga kasama niyang pari na walang ibang nakakaalamat nakapag-aral sa buhay ni San Diego kundi tanging siya lamang. mga kastila at alkalde ang magsisimba ng araw na iyon. Naiiba ang prusisyon kaysa sa nagdaang araw sapagkat ang mga nagsisilaw ay nakaabitong ginggon. Nagising ang mga nututulog. si Maria.

Ang tanging naunawaan ng karamihan ay ang salitang guwardiya sibil. Lumingon siya sa likod at itinuro ang pintong malaki. Kung kaya’t sa malakas na tinig. ang manonood dito ay mahuhulog sa impierno ang kaluluwa. Pero. Sinabi ni Padre Damaso na kanyang binitiwan ang mga pananalita ng Diyos upang maging kapakikapakinabang na tulad ng isang binhing umuusbong at lumalaki sa lupain ng banal na si francisco. hindi mo inaalis sa kanilang bibig ang iyong tinig at binigyan mo sila ng tubig mapawi ang kanilang pagkauhaw” Humanga si Pari Sibyla sa pagkabigkas ni Padre Damaso at si Padre Martin ay napalunok ng laway dahil sa alam niyang higit na maagaling ang pambungad na iyon sa kanyang sariling sermon. Inakala ng sakristan yaon ay isang pagturo sa kanya upang isara ang lahat ng mga pintuan. ang matapang na si David. Ang suot niya ay napapalamutian ng banda ni Carlos III at ng limang medalya sa dibdib. Ngunit. Umasim din ang muha ng alperes. hindi niya magawa sapagkat nagsisimula ng magsalita ang predikador. Ang iba ay ina-antok sa may tabi ng kumpisalan. Hinikayat niya ang mga makasalanan na tularan ang mapagwaging si gideon. Nang mabanggit naman niya ang tungkol sa patente upang tukuyin ang pagwawalang – bahala ng mga tao sa kasalanan. San Diego at San Francisco. ang mapagtagumpay na si Roldan ng kakkristiyanuhan. Ilang saglit lang dumating ang alkalde kasama ang kanyang mga tauhan. sinabi ni Damaso na “opo. sumbrero at panyo ang mga tao. ang guwardiya sibil ng langit. ginoong Alperes. Kabanata IX. iniisip niyang tatayo at aalis na. Natatalo nila ang mga tulisan ng kadiliman at lahat ng kampon ni Lucifer. na ang ibig sabihin ay higit na magaling ang isesermon niya kaysa kahapon. Pumanhik sa pulpito si Pari Damaso at at Pari Sibyla. Habang hinihintay ang alkalde. Nagalinlangan anp alperes. kaya inakala ng marami na pinagalitan siya ni Pari Damaso dahil sa hindi pagkakahuli nito sa mga tulisan. Ang pari ay pinangungunahan ng dalawang sakristan sinusundan ng prayleng may hawak na kuwaderno. Nagsisigawan at nag-iiyakan naman ang mga bata. .” Ang mga bahaging ito ng sermon ay ipinahayag ni Padre Damaso sa wikang Kastila. Nakita ni pari Damaso na napakunot – noo ang alperes sa kanyang tinuran. Humandang makinig ang lahat. Ang mga nakikinig naman sa sermon ay tuloy-tuloy sa langit. Ang pambungad na sermon ay hinalaw sa Aklat II. Salaysay 20 mga salitang winika ng Diyos sa pamamagitan ni Estres ng nagsasaad ng:Ibinigay mo sa kanila ang iyong mabuting espiritu upang sila’y turuan. tulisan. Nagpugay ang pari sa mga nagsimba. Inakala ng ilang tao na ang alakalde ay osang sibil na nagsuot-komedyante. tanging palibak ang inukol niya kay Pari Martin. Sinimulan ang pagmimisa ni Padre Damaso. [baguhin] 31 : Ang Sermon Pinatunayan ni Padre Damaso na kaya niyang magsermon sa wikang Kastila at Tagalog. kaya hindi maiintiihan ng mga Indiyo. Binalingan ni Padre Damaso ang kasamang prayle at pinabuksan ang kuwderno upang kumuha ng tala. isang lalaki ang namumutlang tumindig at nagtago sa kumpiskalan. walang tigil na nagpapaypay ng abaniko. higit na matapang at makapangyarihan bgamat walang armas kundi isang krus na kahoy lamang. Ang mga himalang likhang ito ay tulad ng paglikha kay diego de Alcala.ang mga tao na kahit na mahal ang bayad sa komedya.

kung kaya nagpakuliling na si Padre Salvi upang huminto na si Damaso. Ang kahang bakal ay ipinasok naman sa bumbong na yari sa tingga.pati si Ibarra ay nabalisa lalo nang turulin ng pari ang tungkol sa makasalanang hindi nangungumpisal na namamatay sa bilangguan na walang sakramento sa simbahan. Bago simulan ang pagpapalitada. Pagdaka’y isa-isa ng bumaba ang kura. Inaantok ang mga nakikinig. nagsawalang kibo na lamang siya. anya si Ibarra sa pagbaba sa hukay at huwag lalapit sa bato sapagkat maari siyang mamamatay. ilang mayayamang bisita at Kapitan Tiyago para sa pasinaya. nang bigla na lamang humalagpos ang lubid sa kalo. Pero. Hindi marunong mamalo at magbilad sa araw ang kanyang mga tauhan. Nagbubulungan sa pagpuri ang mga taong nasa paligid nila. May uka sa gitna ang bato. mga binatang salbahe at pilosopo…ang mga parinig na ito ay nadadama ni Ibarra. Hindi kumukurap si Elias sa pagkakatitig sa taong madilaw na siyang may hawak ng lubid. Samantala. Sa ilalim ng maraming habong na itinayo ay pawang puno ng pagkain at inumin aalmusalin ng mga panauhing isa-isang sinudo ng mga banda at musiko. Nang simulan na sa tagalog ang misa. Habang isinasagawa ang misa. Si Kapitan Tiyago ay napahikab. Hangganghanga si Juan sa taong madilaw. Nakilala ni Ibarra si Elias na kaagad namang umalis.Nagbebenta kasi siya ng alak at madalas na usigin siya ng mga karabinero dahil sa hinihingan siya ng patente. Ito ay mayroong walong metro ang taas . sumabak pa rin sa pagsasalita ng may kalahating oras. salaping pilak at relikya ay inilulan na sa isang kahang bakal. Naging kabagot-bagot na ang sermon. Kailangang maging maingat. Sinabi ng taong madilaw kay Nol Juan na natutuhan niya ang paggawa ng makinarya kay Don Saturnino na nuno ni Don Crisistomo. Dahil sa biro ni Kapitan Tiyago at amuki ng alkalde. si Maria ay hindi nakikinig sa sermon sapagkat abala siya sa pagtingin sa kinaroroonan ni Ibarra na malapit lamanng sa kanya. Hindi rin nakaligtas sa pag-aglahi ng pari ang mga mistisilyong hambog at mapagmataas. mga prayle . Ang mga mahahalagang kasulatan naman pati na ang mga medalya. Nagsimulang magbasbas si Pari Salvi sa pamamagitan ng pagbibihis ng damit na pang-okasyon. Ang mga naghanda sa almusal ay mga guro at mag-aaral. Ang lubid ay nakatali naman sa isang kalo na magtataas at magbaba ng bato na ilalapat sa nakatayong bato sa ibaba. . isang lalaki (ito ay si Elias) ang lumapit kay Ibarra at nagbabala tungkol sa gagawing pagdiriwang sa paaralan. nakabaon sa lupa ang apat na haligi. napilitan ding bumaba si Ibarra. Lumilisya na si Padre Damaso sa sermon niya sapagkat puro panunumbat. Sa kabilang dako. ito ay tumagal ng tumagal. at pagtutungayaw ang isinasumbulat niya. nagtalumpati muna sa wikang Kastila ang alkalde. mga kawani. Tinignang mabuti ni Nol Juan kung paano ittinaas at ibinababa ang batong malaki na siyang ilalapat sa ilalim sa pamamagitan ng pag-aayos ng kahit isang tao lamang. Dahil dito. Ito pa anya ay maraming nalalaman. malakihan ang paghahanda ni Ibarra sa pagbabaon ng panulukang-bato ng bahay-paaralan. Sa ukang ito ilalagay ang bumbong na tingga. Ang bandang itaas naman ay mayroong banderang iba-iba ang kulay. Hustong nasa ibaba ito. Pero. sumpa.marunong ding gumising ng mga natutulog at magpatulog ng gising. [baguhin] 32 : Ang Panghugos Ipinakita ng taong madilaw kay Nol Juan kung paano niya mapapagalaw ang pampakilos ng kalong ang kanyang itinayo. Sa haligi nakasabit ang malalaking lubid kaya tila napakatibay ng pagkayari at napakalaki.

kawani at kaibigang dalaga ni Maria. si Elias ay nagbabayad lamang ng utang na loob sa kanya. Hiningi ni Elias sa binata na ipaglihim nito ang pagbibigay niya ng babala sa kanya. Gusto ng alkalde na ipahuli ang nangasiwa sa pagpapagawa.” Batas ng buhay ang di pagkakasundo. Umano’y narinig ni Elias ang taong madilaw ng sinundang gabi nakikipag-usap sa di kilalang tao at sinabing “hindi kakanin ng isda ang isang ito (Ibarra) tulad ng kanyang ama. kung ito ay nakapag-aral o hindi. kaagad na umuwi si Ibarra upang magpalit ng damit. Isapa. Ipinaliwanag din niya na dapat pa ring mag-ingat si Ibarra sapaglkat sa lahat ng dako ito ay mayruong kaaway. Yaon daw ay isang masamang simula. Sinikap ni Ibarra na tuklasin ang tunay na pagkatao ni Elias. Nang mapawi ang usok. makikita ninyo. Alam ni Elias na marami pa ang mga taong gustong kumausap kay Ibarra kaya nagpaalam na ito. nakiusap si Ibarra na siya na ang bahala sa lahat. na walang iba kundi si Nol Juan. siya’y kaagad na umalis. Lahat tayo’y may kalaban. Sa magkabilang panig naman nakaluklok sina Kapitan Tiyago. kawalan ng kaalaman ng mga magbubukid ng kobyertos at kung anong kurso ang ipapakuha nila sa kanilang mga anak. Ang sagot ni Elias ay: Napilitan akong maniwalang lubos sa Diyos sapagkat nawalan na ako ng tiwala sa Diyos. ang hindi pagdating ni Padre Damaso. mga prayle. Darating ang Kapitan Heneral at magiging panauhin ni Kapitan Tiyago sa kanyang bahay. kapitan ng bayan. Nasa bandang kanan ni Ibarra si Maria at nasa kaliwa naman ang eskribano. .” pagdidiin pa ni Elias. dahil na rin sa kanyang balak na pagpapatayo ng paaralan. mula sa pinakamaliit na kulisap hanggang sa tao. [baguhin] 34 : Ang Pananghalian Ang mga kilalang tao sa San Diego ay magkaharap na nanananghalian sa isang malaking hapag. Makaraang ipagtanong niya si Maria. ikinatwiran ni Elias na maski na mabuhay ang taong madilaw inakala niyang matatakasan ang pag-uusig ng bulag na hukuman ng tao. Nakaluklok sa magkabilang dulo ng mesa sina Ibarra at ang alkalde. Kung saan napasuot ang usapan ng mga kumakain. Isa sa mga kaaway ni Ibarra ay ang taong madilaw. Ito’y natabunan ng mga biga na nasa paanan ni Ibarra. kung ilang araw na mananatili ang Kapitan Heneral sapagkat ito umano ay mahilig sa bagay-bagay na kataka-taka. dahil sa kanyang mga ninuno at ama na nagkaroon don ng mga kagalit. Ang taong madilaw ay tinanghal na isang bangkay. Subalit sa kamatayan ng Diyos ang humatol at naging hukom. Ang mga kaaway ni Ibarra ay naglilipana sa halos lahat ng lugar. Hindi nasasabi sa kable. Binanggit ni Ibarra na nanghihinayang sa pagkamatay ng taong dilaw sapagkat marami pa sanang mababatid ‘buhat sa kanya. Pero.Nagiba ang buong balangkas at umalumbukay ang makapal na alikabok. Ganadong kumain ang lahat ng makatanggap ng telegrama sina Kapitan Tiyago. Pero. Ang hindi pag-imik ni Padre Salvi. nangako siyang anumang oras na kailangan siya ay babalik siya sapagkat mayroon pa siyang tinatanaw na utang na loob kay Ibarra.” Ang ganitong natuklasan ni Elias ay kanyang ikinabahala sapagkat kahit na ipinagmamalaki ng taong madilaw ang kaalaman sa trabaho. mula sa pinakadukha hanggang sa lalong mayaman at makapangyarihan. Hindi ito humingi ng mataas na sahod ng magprisinta kay Nol Juan. Pero. Isa si Pilosopong Tasyo sa nakasaksi sa maganap na pangyayari. si Ibarra ay nakitang nakatayo sa pagitan ng bumagsak na kalo at ng batongbuhay. [baguhin] 33 : Malayang Pag-iisip Panauhin ni Ibarra si Elias.

maliban kay Ibarra. nang ungkatin ni Pari Damaso ang tungkol sa pagkamatay ng ama ni Ibarra ang pag-aglahi. Gulo ang isip ni Ibarra na umalis at iniwan ang mga kasalo sa pananghalian. Pagkarrang pagsabihan ng Kapitan si Maria na tumigil na ito sa kangangalngal at baka mamugto ang mga mata. Pati si Isabel ay nagalit at sinabihan ang Kapitan na ang pagpapalit ng katipan ay hindi parang nagpapalit lamang ng baro.000 sa binata ay huwag ng pabayaran kundi mawawala ang kanyan buhay at kaluluwa. Nanindigan naman ang kapitan ng bayan na wala silang magagawa sapagkat laging nasa katwiran ang mga prayle. Si Pari Sibyla ay nagsabi naman na huwag tanggapin si Ibarra sa kanyang tahanan at ang utang ni Kapitan Tiyago na P50. sinabi ng Kapitan na mawawalang kabuluhan lamang sapagkat ang arsobispo ay isang prayle rin at walang ibang paunlakan kundi ang mga kapwa prayle. hindi sana nangyari ang gayon. Madali namang mapapatawad si Ibarra sapagkat nawalan lamang ng ulirat si Padre Damaso. Si Maria ay panay ang pagtangis at hindi pinakikinggan ang payo ng kanyang ale at ni Andeng. Saglit na umalis si Kapitan Tiyago sapagkat pinapupunta ito sa kumbento. Si Andeng ay nagboluntaryong gagawa ng paraan para magkausap ang magkasintahan. Pero. Pero. [baguhin] 36 : Ang Unang Panganorin Isang malaking gulo ang nangyayari sa bahay ni Tiyago dahil sa hindi inaasahang pagdating ng Kapitan-Heneral. Inalo ni Kapitan Tiyago si Maria sa pagsasabing ang ina raw nito ay nakita lamang niyang umiyak nang ito’y naglilihi. anang Don Filipo ay nangyayari sapagkat hindi nagkakaisa at watak-watak ang mga taumbayan samantalang ang mga prayle at mayayaman ay nagkakabuklod-buklod. Ang ganito. Biglang dinaluhong niya si Pari Damaso at sasaksakin nito sa dibdib. Nahalata ng alkalde na panay ang pasaring ni Pari Damaso kay Ibarra. [baguhin] 35 : Mga Kuro . Sumulak ang dugo ni Ibarra. hindi niya itiniloy ang balak na kitlan hininga si Padre Damaso. Sa mga usapan. Paano nga. anito. Handa ang binata na dungisan ang kamay nito sa sinumang lumapastanganan sa kanyang ama.kuro Ang mga pangyayaring namagitan kina Ibarra at Padre Damaso ay madaling kumalat sa buong San Diego. Isa pa. Dahil sa maagap na pagsansala ng kanyang itinanggi at minamahal na si Maria. Pero. Nasa gayon silang pag-uusap nang bumalik si Kapitan Tiyago. pinagbawalan si Maria ng kanyang ama na makipag-usap kay Ibarra habang hindi pa inaalis ang eskomonyon sa binata. umiiyak at tinakpan ang mga taynga. . pinigilan siya ni Maria. Sinabi nito na inutusan siya ng pari na sirain ang kasunduan ng pag-iisang dibdib ng magkasintahan. ikinatwiran ni Kapitan Martin na walang makapigil kay Ibarra sapagkat wala itong kinatatakutang awtoridad. pero patuloy ang pari sa pagsasaring. Sinikap na ibahin nito ang usapan. Iminungkahi ni Tiya Isabel na sulatan ito. Sindak ang mga kausap ni Kapitanlalo na si Maria na napailing lamang. Nagkakaisa ang lahat na kung naging matimpi si Ibarra. Ipinapalagay naman ni Don Filipo na hinihintay daw ni Ibarra na tulungan siya sa taumbayan bilang pagtanaw ng utang na loob sa kabutihang nagawa niya at ng kanyang ama. Pero. Lahat bumati sa kanya. may kamag-anak si Padre Damaso sa nakatakdang dumating mula sa Europa at siyang inilalaan ng maging panibagong katipan ni Maria. Pinatuloy na inaalo naman ni Tiya Isabel si Maria sa pagsasabing susulat sila sa Papa at magbibigay ng malaking limos. Walang kibo na lamang si Ibarra. hindi matukoy kung sino ang may katwiran sa dalawa. Dahil kaibigan ni Kapitan Tiyago ang Arsobispo. Kaya.Patapos na ang tanghalian nang dumating si Padre Damaso. Umiinit na ang usapan noon sapagkat nagsisimula ng ilagay ang mga tsampan sa kopa. Hinarap na niya ang paghahanda sa bahay.

Padre Martin. Pinahalagahan ng Heneral ang paninindigan ni Ibarra sapagkat inaakala niyang higit nga niyang kilala ang Pilipinas kaysa sa kanya. ipinahayag ng kagawad na dumating na si Ibarra at nakahanda na siyang humarap sa Heneral. nakangiti na siya. Sa pagpapahayag ni Ibarra ng kanyang sariling pananaw sa buhay. Hindi matiis ni Pari Salvi na ipaalala sa Heneral na si Ibarra ay excomunicado. Ang buong kabahayan ni Kapitan Tiyago ay nagsimula ng mapuno ng mga tao. Iminungkahi niya itong ipagbili ang lahat lahat na ari-arian at sumama na sa kanya sa Espanya sapagkat hindi nababagay ang kanyang kaisipan sa Pilipinas. ng lumabas na ito. Tumango si Ibarra at umalis na. Nang dumating si Kapitan Tiago kaagad na binati siya ng Heneral dahil sa . Huwag ding pakialaman si Ibarra. Hindi na kailangan ito.Padre Salvi at iba pang mga prayle. nagpamuni ng Heneral na matalino ang binata. Mayroon siyang panahon basta sa katarungan. Pero. Kung hindi dahil sa kanya . Namumutla at nginig ang buong katawan ng binata ng pumasok siyang kausapin ng Heneral. Nang maalala niya si Maria. Sinabi ng Heneral na kailangang tumanggap ng gantimpala si Maria na kaagad namang tumutol. Nagkasalubong si Ibarra at Maria Claro pero hindi sila nag-usap nagkatitigan lamang sila at wari’y nag-uusap ang kanilang mga mata Pagkakita ng Henaral kay Ibarra mabilis niya itong kinamayan at sinabing tama lang ang kanyang ginawa lalo na ang ginawang pagtatanggol sa ala-ala ng ama. [baguhin] 37 : Ang Kapitan-Heneral Pagkadating ng Kapitan-Heneral.Pamaya-maya dumating na nga ang Kapitan-Heneral. Si Maria naman ay tumakbo sa silid at nagdasal sa Mahal na Birhen. Tinanong ng Heneral kung wala man lang liham na tagubiling dala si Ibarra para sa kanya.sinasabi ni Ibarra na higit na matamis ang mamuhay sa bayang sinilangan at pinamuhayan din ng mga magulang nito. lumitaw na mapalad si Ibarra na makatagpo ang pamilya ng Kapitan Heneral noong siya ay nagpunta sa Madrid. Sinabi nina Padre Sibyla at Pari Salvi na may sakit ang hinahanap. Yumuko ang mga ito at nagbigay galang sa Heneral dahil hindi kasama si Padre Damaso.Ipinagugunita niya kay Ibarra na samahan siya sa pamamasyal. Samantala.hindi siya pinapansin nito at sa halip sinabi ng Heneral na ipaabot kay Padre Damaso ang pangangamusta na gumaling ito kaagad.. kinausap muna niya ang binatang Taga-Maynila na nagkamaling lumabas habang nagsesermon sa misa si Padre Damaso. Ito ay tanda ng mabuting ugali ng Kapitan-Heneral. Sinabi naman niya sa alkalde na samahan siya nito sa paglilibot. Nangako siyang pangangalagaan din ang kaligtasan ni Ibarra. Mabigat man sa loob ay unti-unti na siyang nag-ayos ng katawan. Samantala. Pero. Pagkalabas ng binata. ani Ibarra sapagkat lahat daw ng mga Pilipino ay tinagubilin sa Heneral. Ilang saglit lamang ay tinawag ng Heneral ang mga kagawad at sumunod ang alkalde. Ang sumunod na nagbigay galang sa heneral ay sina Kapitan Tiago at Maria Clara. sinabi ng Heneral kay Ibarra na puntahan na niya ang kanyang kasintahan at itagubilin na papuntahin sa kanya si Kapitan Tiago. Nasa ganito siyang kalagayan ng pumasok ang kanyang Tiya Isabel at sinabing gusto siyang makausap ng Kapitan-Heneral. hinanap siya ng heneral. ipinapasok na ng kagawad ang mga reverencia na sina Padre Sibyla. Kaya sinabi niyang nais itong makaharap bago umaalis patungong Espanya. ipinahanap niya kaagad si Ibarra. mariing pautos pa ng Heneral. Ang paglabas ng binata sa simbahan ay ikinagalit ni Damaso. Tiniyak niya na kakausapin ang arsobispo tungkol sa pagkakaexcumunicado ni Ibarra. maaring napatay na ni Ibarra si Padre Damaso. Ngunit. Napansin ng Heneral na medyo nabalisa si Maria. Pinapurihan ng Heneral si Maria dahil sa ginawa nito sa pananghalian. Tumango ang Alkalde sa sinabi ng Heneral. Sinabihan ng Heneral ang alkalde na hindi na kailangang maulit pa ang naganap na pananghalian at ibigay ang lahat ng kaluwagan kay Ibarra sa pagsasakatuparan ng kanyang mga mabubuting layunin. Sa pagkukuwento.

ang asawa na alperes at paraluman ng mga guwardiya sibil ay hindi nakapagsimba. Kung hindi lamang sa imbitasyon ng Kapitan Heneral. Ang pagdili-dili niya ay nakapagbigay sa kanyang ng ibayong ngitngit. [baguhin] 38 : Ang Prusisyon Ang nakakatulig na paputok at sunod-sunod na pagdupikal ng mga batingaw ay nagbabadyang inilabas na ang prusisyon. Nadarama niya ang mensahe ng tinig ng kasiphayuan ng kasintahan. bago dumaan ang prusisyon. Inihinto ang mga karo at andas ng mga santo sa tapat ng kubol sa pagdadarausan ng loa. Pagkatapos na bumigkas ng papuri ang bata sa wikang Latin. kaagad na hinanap ni Ibarra sa Maria. Santa Maria Magdalena. Sumunod si San Francisco.Nagprisinta pa ang Heneral na maging ninong sa kasal. . ang alperes at si Ibarra at patungo sa bahay ng kapitan. mag-aaral at mga batang may dala-dalang parol na papel. Ikinahihiya ng alperes ang katawa-tawang pagdadamit nito. Paano hindi siya pinayagang lumabas ng kanyang asawa. Ang mga santong pinuprusisyon ay pinangungunahan ni San Juan Bautista. Nangunguna sa prusisyon ang taltong sakristan na may hawak na mga seryales na pilak. Ang kanya namang amoy katulad ng kalaguyo ng mga guwardiya sibil.Nabigla si Kapitan Tiago at pinagpawisan ito. Sinabi ni Sinang na isulat na lamang ni Ibarra ang sasabihin sapagkat papunta sila sa dulaan. Nang umagang iyon.’ Ang ipinagpuputok pa ng damdamin ng Donya bukod sa siya ay hindi pinayagang lumabas ng bahay ay ang pangyayaring sobra kung alipustain at murahin siya ng alperes. Nagpatayo ang kapitan ng isang kubol sa harap ng kanyang bahay upang pagdausan ng pagbigas ng tulang papuri o loa sa pintakasi ng bayan. Ang karo ni San Diego ay hinihila ng anim na Hermano Tercero. Pero. nakabotang pangabayo. Higit na nakadama ng kalungkutan si Ibarra. nakabanda at may bigkis ang lumabas. Kung napatigil si Padre Salvi sa ganda ng tinig ni Maria Clara. Kastila at Tagalog ay pinagpatuloy ang prusisyon hanggang sa mapatapat sa bahay ni Kapitan Tiyago. Mula sa tabing may isang batang lalaking may pakpak.Nagtaka si Ibarra kung bakit ayaw siyang kausapin ni Maria Clara.pagkakaroon ng kapuri-puring anak at marangal na kasintahan ng kanyang anak . Samantala. [baguhin] 39 : Si Donya Consolacion Kahit na napatapat ang prusisyon sa bahay ni Donya Consolacion ay pinid na pinid. para sa sarili ni Donya Consolacion siya ay higit pa ngang maganda kaysa kay Maria Clara. Pero. Kasamang naglalakad ni Kapitan Heneral ang mga kagawad. ang alkalde. Ang lahat ay natigilan sa magandang pag-awit ni Maria Claria ng Ave Maria ni Gounod sa saliw ng kanyang sariling piyano. mas gusto ni Ibarra na manatili na lamang sa tahanan ni Kapitan Tiyago upang makasama niya si Maria. San Diego De Alcala at ang pinakahuli ay ang Mahal na Birhen. hindi binuksan ang pinto at sa halip ay si Sinang ang sumilip. Inutusan din nitong huwag magpapasok maski sinuman. Saglit na naputol ang pagmuni-muni ni Ibarra nang palalahanan siya ng kaptian Heneral tungkol sa imbitasyon nitong makasalo sa pagkain upang pag-usapan ang pagkawala nina Basilio at Crispin. Kasunod nila ang mga guro. Nang araw ngang iyon. Ang mga binata na halos lahat ay mayroong dalang sinding parol. Ang mga agwasil at tinitini naman ay may dalang mga pamalo upang gamitin sa sinumang maniksik o humiwalay sa hanay. Suklam na suklam ang Donya at iniisip kung paano makapaghiganti. Kumatok siya sa silid ni Maria sapagkat naririnig niya ang boses nito. si Kapitan Tiyago. ipinasara niya sa bantay ang lahat ng mga bintana at nagpasindi pa ng ilaw. Mayroon din silang kasama na namimigay ng libreng kandila para gamiting pang-ilaw sa prusisyon.

Napansin ng Donya ang pagkamaang ng kawal. Saglit naputol ang pag-uusap ng dalawa ng dumating si Maria Clara kasama ang mga kaibigan. Ang kanyang galit ay naibunton niya kay Sisa. Ang pansin ng lahat ay nasa entablado maliban kay Pari Salvi na walang kurap na nakatitig kay Maria Clara. hindi sumunod si Sisa. Binalingan ng Donya si Sisa at sa pilipit na pangangastila ay inutusan itong magbaile o sumayaw. inutusan ng Donya ang sundalo na sabihin kay Sisa ang gusto nitong mangyari. pinalo niya ito sa binti at paa. Hindi sumagot ang alperes. Kailangang gamutin din ang mga sugat nito. Malugod na binati niya ang kasintahan at ang mga kasama nito. Nasisiyahan ang Donya sa gayong tanawin. Ngunit. Tinanong pa niya ang alperes kung bakit hindi man lang daw bumati ito sa kanya. Umugong ang bulungan. Palibhasa. Dahil dito. Tumindig si Pari Salvi o ang Kura at hiniling kay Don Filipo na paalisin si Ibarra. Ang nangasiwa sa palabas ay ang Tinienti Mayor na si Don Filipo sapagkat ang Kapitan ay nasa sugalan. Pero. isa na siyang baliw. Isa-isa silang inihatid sa upuan ng tiniente. Ang huling pailaw ay parang bulkan habang ang daan ay naliliwanagan ng ‘luces de Bengala’ na siyang nagsisilbing ilaw sa mga taong naglalakad patungo sa liwasang bayan. Habang nag-iisip ang Donya narinig niyang umaawit si Sisa na dalawang araw ng nakukulong sa kwartel. Kinuha ng Donya ang latigo ng alperes at muling inutos na kumanta si Sisa. kung magkaroon man ng kagaspangan ng ugali si Donya Consolacion yaon ay bunga ng kanyang kawalan ng sapat na edukasyon. Ito ang dahilan kung may plastik na pag-uugali. Malaki ang entabladong pagdarausan ng dula. hindi niya sukat akalain na marunong ng Tagalog ang Donya. Ang awit ay tumalab sa damdamin ng Donya at nakapagsalita ng Tagalog. pero hindi ito pinansin ni Ibarra. Napamaang ang sundalo. hindi sumunod ang Don at sinabing hindi niya magagawa ang gayon sapagkat nag-abuloy ng malaki si Ibarra. Ngunit. Kumanta si Sisa ng Kundiman ng Gabi. Hindi napansin ng Donya ang pagdating ng alperes na pasikad na binuksan ang nakasarang pintuan. Tapos na na ang unang bahagi ng dula nang pumasok si Ibarra. [baguhin] 40 : Ang Karapatan at ang Lakas Mag-iikasampu na ng gabi ng paisa-isang sindihan ang mga kuwitis. Pinapaakyat ng Donya si Sisa upang pakantahin. Danga’t nalamang hindi tinanggap ng alkalde ang pagbibitiw nito. Nagsimula na ang palabas sa pamamagitan ng tambalang tinig nina Chananay at Marianito ng ‘Crispino dela Comare’. Isa pa. Siya ay dating labandera lamang ng mga sundalo na mapangasawa niya ang alperes na nuon ay isa lamang kabo. anang Don hindi siya natatakot sa gagawin ng kura sapagkat maghapong kaukausap ng Kapitan Heneralat ng Alkalde ng lalawigan si Ibarra. Kausap ng Tiniente si Pilosopong Tasyo at nakasentro ang kanilang pag-uusap na nagbibitaw na ang Don sa kanyang tungkulin. Ang dahilan si Sisa ay nakatakdang ihatid sa tahanan ni Ibarra kinabukasan din. sa wikang kastila ang utos ng Donya.Pinakandado niyang mabuti pati pintuan. Pagkakita ng alperes kay Sisa. Bumalasik ang kanyang mukha. bigyan ng magandang higaan at huwag lalapastanganin. sinagilahan ito ng pangangatal ng katawan sa galit at namutla. parang walang anuman ito sa Donya. Nang hindi sumunod si Sisa. Kasunod nilang dumating ang kura at ilang kastila. Sa kabilang dako. wala itong dapat . marunong ng kastila at may ugaling Europeo. Kaya. Pilit siyang nag-aastang may pinag-aralan. Nabuwal si Sisa at nagisi ang manipis nitong damit kasabay ng paglabas ng dugo mula sa nabakbak na sugat. Inutusan niya ang bantay na bigyan ng damit at pagkain si Sisa. Isa pa hindi matino ang isip. kaya galit na pinaalis ito. hindi ito maunawaan ni Sisa.

May dalawang sibil na hinagad ang mga musikero upang pigilin ang palabas pero ang mga ito ay nahuli ng mga kuwadrilyero na katulong ni Don Filipo. naitanong ni Ibarra na sila ay nasa panahon pa ng edad Media. ay upang ipaalam na nilalagnat o may sakit si Maria Clara. magpapaalam na siya kay Ibarra sapagkat nakatakda siyang magtungo sa Batangas at ikatlo. Nilapitan ni Ibarra ang mga dalaga at nagpaalam na ilang sandali siyang mawawala sapagkat mayroong nalimutang tipanan. Pinigilan siya ni Sinang subalit nangako si Ibarra na babakik na lamang siya. Binubulyawan siya ng mga kastila. Una. Sinabi ni Elias na kilala niya ang magkapatid na namumuno sa panggugulo. May mga pulutong ng mga kalalakihan na nagbabalak ng masama sa mga sibil. Ngunit. Bigla na lamang nakita ni Pari Salvi sa kanyang pangitain na si Mari Clara ay walang malay-tao. Walang tigil naman sa kauusal ng letania sa latin si Tiya Isabel. Sa daan nakasalubong niya ang isang maliit na lalaking . Isa-isa ng nagsialisan ang mga tao. Ang pagkabahala sa dibdib ng pari ay unti-unting nawala. kaya nagpaalam na si Elias. Sa nakapinid na durungawan nabanaagan niya ang mga anino nina Maria Clara at Tiya Isabel. sapagkat ang mga ito ang nagsasabing si Ibarra ay eskumulgaldo. Ang kanyang panauhin ay si Elias. Hinangad ni Ibarra ang maluwalhating paglalakbay ni Elias. Tutungo siya sa bahay ni Kapitan Tiyago. bigla na lang nagkagulo. sila ay madaling napakiusapan nito.ipangamba. hindi pinagbigyan ang kahilingan ng mga sibil at natapos na ang dula. Ngunit.4 [baguhin] 41 : Dalawang Panauhin Dahil sa nangyari hindi dinalaw ng antok si Ibarra. hindi siya pinansin. Ligtas sa kapahamakan si Maria. Pamaya-maya pumasok ang kanyang utusan at sinabing mayroon siyang panauhing taga-bukid. pangko ni Ibarra at nawala sila sa kadiliman. wala ng tao. Mula naman sa kinaroroonan ni Pari Salvi. Pero. Pero dahil sa may utang na loob ang magkapatid kay Elias. nakita niya ang buong pangyayari sa liwasan. Napilitan umalis ang Kura at ang mga kasama nito. Napahinuhod naman ng piloto ang mga lalaki na huwag ng ituloy ang kanilang mga binabalak. Hindi nakatiis si Ibarra kung paano napatigil ni Elias ang kaguluhan nangyari sa liwasan. Ikalawa. Halos nagkandahulog siyang bumaba sa kumbento at nagtuloy sa liwasan. Ang ama ng magkakapatid na patayin sa palo ang mga sibil na nanggulo sa liwasan. Sinabi ng binata na wala siyang magagawa. Dahil dito. itatanong niya sa binata kung wala itong ipagbibilin sa kanya. Pinapatuloy niya ito ng hindi man lamang lumilingon. Bumalik na sa kumbento si Pari Salvi. pinakiusapan sila ni Don Filipo na huwag ng palalain pa ang pangyayari. Tiyempo namang nakabalik na si Ibarra. May ilang tao na lumapit kay Ibarra at sinabing huwag pansinin ang paglisan ng kura. nang lumapit ang dalawang sibil kay Don Filipo at ipinatitigil ang palabas dahil hindi raw makatulog sa ingay ang alperes at si Donya Consolacion. pero hindi niya alumana. Mabilis na tinungo niya ang bahay ni Kapitan Tiyago. Tatlo ang pakay ni Elias sa pagpunta niya kay nakita niya si Bruno at Tarsilo. kaya naisipan nitong gumawa sa kanyang laboratoryo. Pero. Ang mga sibil na inihatid ng mga kuwaddrilyero sa tribunal ay pinagbabato ng mga tao. Kumapit na sa bisig ni Ibarra ang mga nasindakna dalaga. Hindi na kumibo si Ibarra. Pero. Kaya kay Ibarra siys nakiusap. Papalabas na si Yeyeng upang sumayaw. Dumating din ang kanyang utusan na nagbalita rin tungkol sa nangyaring kaguluhan. Nagbihis at nanaog na si Ibarra habang sinisisi ang sarili sa pagkakasakit ng kasintahan. Pinakiusap ni Ibarra si Elias na puntahan ang mga kalalakihang nagbabalak ng masama. Ang mga ito ay mga sibil. Kaagad na hinanap niya si Maria.

Inaasahan ni Tiyago ang mga dumating na panauhin.ngunit mukha pang matanda kay Donya Victorina. ang bitag na inihanda niya ay walang nasilo. nagsumbong ang mga tunay na mediko sa Protomediko de Manila na siya ay pekeng doktor. Siya ay dating nagtatrabaho sa pagamutan ng San Carlos bilang tagapagbaga ng mga painitan at tagapaspas ng alikabok sa mga mesa at upuan pero wala talagang kaalam-alam sa panggagamot. Napilitan siyang masiyahan sa isang maralitang Kastila na taga-Espanya itinaboy ng bayang Extremadura at ipinadpad ng kapalaran sa Pilipinas. Dahil dito. Sapagkat hindi naman siya nag-aral pinayuhan siya ng mga kababayan na humanap nang magandang kapalaran sa mga lalawigan at magpanggap na isang mediko na ang tanging puhunan ay ang pagiging kastila. Ngunit. Isa siyang social climber at ibig na mapabilang sa mataas na antas ng lipunan. Nawalan na siya ng pasyente. hindi siya nagpasilo sa mga lalaking Pilipino at ang pinangarap niyang mapangasawa ay isang dayuhan. Ska na nila pinag-usapan ang tungkol sa pagbabayad. pero dahil sa gipit na gipit na siya. Eksaktong 15 araw siya sa bansa nang matanggap siya sa trabaho dahil sa tulong ng mga kababayang Kastila. . Ito ay si Lucas at kapatid ng taong madilaw na namatay sa paghuhugos ng unang bato sa paaralan. Kaya.wala siyang mapagpipilian kundi sumunod sa payo. sinamahan sila ni Tiyago sa kani-kanilang silid. Mauubos na ang pagtitimpi ni Ibarra. Nalagay siya sa pangangailangan na kailangang makapangasawa siya ng dayuhan. sila ay magiging mabuting kaibigan.nakaitim at may pilat sa kaliwang pisngi. Babalik na sana siya sa pamamalimos sa mga kakilala’t kababayan subalit napangasawa nga niya si Donya Victorina. Tiburcio de Espadaña. Pagkatapos na maipakilala ni Victorina si Linares. sinamantala niya ng husto ang pagtitiwala ng mga Indio. umaasa siya na tuloy-tuloy na ang kanyang pagyaman. Ngunit. Lumalaon pataas ng pataas. Ayaw sana niyang sumunod dahil nahihya siya. Nakarating siya sa Pilipinas sakay ng barkong Salvadora. Sa una mabana ang singil. Sa biglang tingin. Nabanas ng husto si Ibarra sa pangungulit ni Lucas na kung magkano raw ang ibabayad sa pamilya ng kanyang kapatid. Sa barko dumanas siya ng katakottakot na pagkahilo at nabalian pa ng paa. Ang kastilang ito ay Tiburcio de Espadaña na may 35 taong gulang. pero ipinamamalitang siya ay 32 taong gulang lamang. Pinag-uusapan ng magpinsang Tiya Isabel at Kapitan Tiyago kung alin ang mabuting bigyan ng limos. kaya tinalikuran niya kaagad si Lucas. Siya ay isang ginang na may edad na 45. Ang dumating ay sina Dr. aakalain na si Donya Victorina ay isang Orofea. Sinabi ni Ibarra na magbalik na lamang si Lucas dahil dadalaw ito sa isang maysakit. ang krus sa Tunasan na lumaki. Nuong bata at dalaga pa siya at kapani-paniwalang maganda ito. Nahihiya na siyang magbalik sa Espanya. dahil ipinasya na niyang manatili sa Pilipinas. o ang krus sa Matahong na nagpapawis. na inaanak ng kamag-anak ni Pari Damaso at tanging kalihim ng lahat ng ministro sa Espanya. Sinundan ng masamang tingin ni Lucas si Ibarra sabay bulong sa sariling si Ibarra ay apo nga talaga ng nagbilad sa init sa kanyang ama at iisa ang dugong nananalaytay sa kanilang mga ugat… subalit kapag ito (Ibarra) ay mahusay magbayad ng mataas. [baguhin] 42 : Ang Mag-asawang de Espadaña Malungkot sa bahay ni Kapitan Tiyago sapagkat may sakit si Maria. Napagdesisyonan na parehong bigyan ng limos ang dalawang ito upang gumaling kaagad ang karamdaman ni Maria. Natigil ang pag-uusap ng magpinsan nang mayroong tumigil sa harap ng bahay. Nais malaman ni Tiyago kung alin sa dalawang ito ang higit na mapaghimala.

Sinamantala ito ng Donya at ipinakilala si Linarez na nabigla sapagkat nakatoun ang kanyang mga mata at isip kay Maria na lubhang nagagandahan. Dumaan ang tatlong buwan. dahil sa wala na siyang magawa sinabi na lamang na nanghinayang siya at hindi kaagad nagkasakit si Mari disin sanay’y nakadaupang palad nila ang Henerl. ang inaasahang pagbubuntis ng Donya ay naunsyami kayat wala siyang magawa kundi ang manatili sa “lupaing ito ng mga salvaje. Halos hindi makapaniwala ang Donya. . Ngunit. kahit na ano ang gawin ng Donya hindi ito nakakarinigan ng reklamo. pinuntahan nila si Maria na noon ay nakahiga sa isang kamagong na nakaukurtinahan ng husi at pinya. Parang maamong kordero ang Don. Isang araw. siya ay Ander de Saya. Ang kanyang pangalan ay dinagdag din ng de. Dahil siguro nadisperada ang Donya sa hindi pagkakaroon ng anak. Ang Donya ay nagsimulang maging ilusyunada bilang isang Orofea. naisip ng Donya na ang asawa ay dapat na maglagay ng titulong medicina at cirugia. naibunton niya ang kanyang ngitngit sa asawa nito. Nagpaukit sa marmol ang Donya ng karatulang may nakasulat na:DOCTOR DE ESPADAÑA. Pero. nilalabnot niya ang pustiso ng asawa at kung minsan nama’y hindi niya ipinapahintulutan lumabas ng bahay. Jarabe de altea at dalawang pildoras de Cinaglosa. sapagakat may dala itong sulat-tagubilin para rito. Ipinakaon naman ng Don ang pamangkin si Linares na nag-aaral ng pagkamananggol. Gayunpaman. kaya si Linares na lamang ang kanilang ipinakilala. Tumutol ang Don sapagakat pamemeke na naman ang gagawin niyang panggagamot. Nang matapos ang kanilang pag-uusap. Dati ng kakilala ng mag-asawa ang pari. Naitanong naman ni Linares kay Pari Salvi kung saan si Padre Damaso.Pagkakasal. Nagpusod-Espanyola at naglagay ng mga palamuti sa katawan. sa gastos ng Donya.” Ang ginawa niya ay nagpatingin sa mga hilot at manggagamot. ngunit wala ring nangyari. kayat nakalimbag sa mga tarheta nito ang Victorina delos Reyes de Espanada. Naisip din ng Donya na kumuha ng tagapangasiwang kastila sa kanyang mga ari-arian sapagkat hindi niya pinagkakatiwalaan ang mga Pilipino. Samantala sila ay nagmimiryenda ay dumating si Pari Salvi. tiningnan ang dila at sinabing may sakit ito. Ang iniresetang gamot niya ay: Sa Umaga ay liquen at gatas. ESPECIALISTA EN TODA CLASE DE ENFERMEDADES at ito ay ikinabit sa kanyang bahay. wala siyang magawa at sumunod na lamang sa Donya. lumipat sila sa Santa Ana at dito idinaos ang kanilang pulut-gata. Ilang araw ang nagtagal bumili ng aranya at karomata si Donya Victorina at matutuling kabayo mula sa Albay at Batangas para sa gamit nilang mag-asawa. Nasa tabi ang dalawang kaibiganng babae at si Andeng na may hawak ng punpon ng azucena. Ang ulo ni Maria ay may taling panyo na basa ng agua colonia at nakakumot ng puti. Binihisan din niya ng husto ang asawa para magmukhang kagalang-galang. Sinabi ni Salvi na dadalaw ito kay Maria kaya napanatag ang loob ni Linares. Pinulsuhan ng Don si Maria. Tunay na amini’t hindi. Hindi siya nagkaanak. Ipinamalita niyang siya ay naglilihi at sa Espanya manganganak sapagkat ayaw ipanganak ang anak na tatawaging rebolusyunario. Kaagad sinabakan na ni Donya Victorina ang pamimintas sa mga tag-lalawigan at pinangalandakan na kaututang dila nila ang alkalde at ng iba pang nasa mataas na poder sa estado. Ilang buwan ang lumipas. ngunit mapapagaling. kapag nagagalit ang Donya. namangha ang Donya nang sabihin ni Tiyago na kadadalaw lamang ng Kapitan – Heneral sa kanilang tahanan.

Ang pari ay kagagaling lamang niya sa sakit. payat at hindi masalita. Umalis na bumubulong-bulong si Lucas. Nagitla na lamang siya nang batiin ni Lucas. na humihingi umano ng payo tungkol sa pagkamatay ng kanyang kapatid.Siya ay binabantayang mabuti ng kanyang mga kaibigang dalaga. Si Tiyago naman ay nagpamisa at nangako na magbibigay ng tungkod na ginto sa Birhen ng Antipolo. Sa kasiyahan ni Donya Victorina hindi niya nilabnot ang pustiso ng asawa. Dahil dito. Nang kumalma na ang damdamin ng pari. pinainom ni Sinang si Maria ng isang pildoras na mula sa bumbong na kristal at bilin ng doktor ay itigil ito kapag nakakaramdam siya ng pamimingi. hindi ka mamamatay. pilit na nagpapatulo siya ng luha nang isalysay niya ang pakikipagkita niya kay Ibarra at binigyan lamang ng P500. Dahil dito. [baguhin] 44 : Pagsusuri ng Budhi Nabinat si Maria pagkatapos na makapagkumpisal. nabanas ang Donya at iminungkahi niya kay Pari Salvi na gamutin ng kanyang kumpisal Si Donya Consulation na asawa ng alperes. Nagdrama ng husto si Lucas. Lumitaw na si Linares ay nangangailangan ng trabaho at mapapangasawa.Saglit nanautol ang walang kurap na pagkakatitig ni Linarez sa magandang mukha ni Maria nang sabihin ni Pari Salvi na dumating na si Pari Damaso. Tumindig si Pari Damaso at nagpunta sa silong ng balag sa ilalim ng balkonahe at umiyak na parang batang ibunulalas ang lahat ng sama ng loob. Naiwan si Pari Salvi na malungkot at nagmumunimuni. Ibinigay ni Linares ang sulat sa pari na binasa naman niya. Sinabi ni Kapitan Tiyago na ang ganitong pagkakalayo ng pari ay labis na daramdamin ni Maria sapagkat para na rin niya itong ama.”Nagtaka si Maria sa nakitang anyo ng pari. Tungkol naman sa pag-aasawa. Itinanong ni Maria kay Sinang kung hindi sumulat si Ibarra. ipinakilala ni Donya Victorina si Linares. Ang una niyang ginawa ay dumalaw nga kay Maria Clara.00 para sa pagkamatay ng kanyang kapatid. Ang mga nakakakilala sa prayle ay halos hindi rin makapaniwala na ang paring may magaspang na ugali at matipunong anyo ay mayroon palang gayong kalambot na damdamin ng pari. kaya pinagtabuyan niya ito at pasalamat siya’t hindi siya ipinabilanggo ni Ibarra. Sinabi ni Linares na siya ay inaanak ng bayaw ni Damaso na si Carlicos. Sinabi naman ng kura na mabuti nga ang di pag papahintulot ng kapitan na mag kausap ang anak at si Ibarra. na si Don Tiburcio ang nakapagpagaling kay Maria. . Sa kanyang pagkahibang walang sinasabing pangalan kundi ang pangalan ng kanyang inang hindi man lamang nakikilala. sinabi ni Damaso na kakauapin nila si Tiyago. [baguhin] 43 : Mga Balak Ni Badjao Tuloy-tuloy si Padre Damaso sa kamang kinahihigan ni Maria at luhaang sinabi sa “Anak ko. Pero. tinutulan ng Donya ang ganitong pananaw ng dalaga sapagkat matibay ang kanyang paniniwala. siya ay putlain mabuway kung lumakad. Nagalit ang pari sa kadramahan ni Lucas. Takang-taka naman si Don Tiburcio sa naging epekto ng gamot na inireseta niya sa dalaga. nasabi ng lahat na talagang mahal na mahal ng pari ang inaanak na si Maria. Samantala. Unti-unti namang bumaba ang lagnat ni Maria. Isang hapon napag-usapan ang nakatakdang pag lipat ng parokya ni Pari Damaso sa Tayabas. Hindi umimik ang pari at sa halip ay tinagubilinan niya si Kapitan Tiyago na ipahanda kay Tiya Isabel si Maria sa isang pangungumpisal muli sa gabing iyon at bibigyan niya ng viatico kinabukasan upang tuloy-tuloy na ang kanyang paggaling. Hindi pinansin ni Pari Salvi ang Donya at sa halip sinabi niya na malaki raw ang nagawa ng pangungumpisal sapagkat daig ng isang malinis na budhi ang lahat namga gamot na gaya ng pinatutunayan na ng maraming pagkakaton. Ipinaliwanag din niya na ang pagkakasakit ng dalaga ay bunga ng mga pangyayari noong pista. Ayon kay Damaso madali niyang maihanap ng trabaho ang binata sapagkat ito ay tinanggap na abogado sa Universidad Central.

ngayon nagkapalit sila ng puwesto. pinaghanap siya nito sa kabundukan ng dalawang lalawigan. kunot ang nuo at pawisan. Noon. nagsiyasat ang dalawa niyang anak na lalaki. Nuon anya. kinalimutan niya ang paghihiganti. Nung lumabas ng silid si Pari Salvi. daing at pagtawag sa kanya. pero siya ay nasanay sa buhay na tahimik ay naging duwag at hindi nagkaroon ng lakas ng loob na pumatay o magpakamatay. Pero. Di nakapag tanong si Sinang dahil nagsisimula na si Tiya Isabel. nang huli silang magkita. Siya ay sinamahan ng isang lalaki sa yungib na tila nasa ilalim ng lupa. Sa malas. Ang paratang na pagnanakaw sa kanyang anak ay di napatunayan. si Maria naman ay nag-iisip ng mga kasalanan. siya ang kinumpisalan na di nagtamo nag patawad. wala ng nalalabi sa kanya kundi bababa ng bayan upang maghimasik at makapaghiganti. May anim na buwan na. ang paglimot ay lubhang napakahirap. dugo at kamatayan ang isinisigaw ng kanyang budhi dahil sa kaapihang kanyang natamo. At sila ay naghihintay lamang na tamang tiyempo at araw upang lumusob. ito ay namumutla at nakapangagat labi. Kailangan niyang maipaghiganti ang kalupitang sinapit o pagkamatay ng kanyang dalawang anak na lalaki at isang babae sa kamay ng mga buhong. Karumal-dumal ang sinapit ng kanyang mga anak kaya ganito na lamang ang kanyang pagpupuyos. isa lamang malaking kasinungalingan. Subalit. Pero. At ngayon nga ay kanya na itong natagpuan. Ito ay hinuli ng mga awtoridad dahil nakalimutan lamang niyang magdala ng sedula. Ang isa naman niyang anak ay hindi duwag at pinangambahan na siya ay maghihiganti dahil sa sinapit ng dalawamg kapatid.Sumagot si Sinang na abala si Ibarra sa pag-aasikaso na mapatawad ng Arsobispo ang kanyang ekskumunyon. Ang mga ito ang bumubuo sa kanyang pangkat na pinamumunuan. Nagtagal ang kumpisalan sa gabing iyon. nagkaroon ng nakawan sa kumbento at ang isa niyang anak ay sinuplong. Kayat na nagkilala silang dalawa. Napansin ni Tiya Isabel na sa halip na makinig ang pari sa sinasabin ni Maria. yaman din lamang daw walang nangyari sa kanyang paghahanap sa angkang nagpahamak sa kanyang pamilya. Hindi naman siya nag-iisa. Saglit na natigil ang kanilang pag-uusap sapagkat siyang pagpasok ni Tiya Isabel upang ihanda muli si Maria na sulatan niya si Ibarra at sabihing limutin na niya ito. Ngayon. Umiilig lamang ang matanda sa kahilingan ni Elias at sinabing wala siyang dahilan para magpanibagong buhay sa ibang lupain. siya man daw ay tulad nito na sa pangambang makasugat nang walang kinalaman. siya ay isang duwag ngunit. Katunayan. Naunawaan ni Elias ang paninindigan ni kapitan Pablo. Binasa ni Tiya Isabel ang sampung utos. Ang kanyang anak na dalaga ay pinagsamantalahan at inilugso ang kapurihan ng isang alagad ng simbahan. ayon Kay matandang Pablo siya ang naaawa Kay Elias. Ito ay pinahirapan din hanggang sa magpatiwakal na lamang. Binigyang diin ni Elias na magturingan na lamang silang dalawa bilang mag-ama yamang pareho na silang nag-iisa sa buhay.Pero ang kanyang anak ay namatay sa sobrang pahirap na dinanas. Nang makita ni Elias ang Matandang Pablo na natatalian ang ulo ng isang bigkis na kayong may bahid ng dugo. Ang anak niyang ito ay ibinitin sa kanyang buhok at narinig niya ang sigaw. Ang kurang nagparatang ay inilipat sa ibang lugar. Ipinaliwanag ni Elias sa Kapitan na nais niya itong isama sa lupain ng mga di-binyagan upang doon na manirahan nang payapa kahit na malayo sa sibilisasyon. tila ba binabasa ang nasa isip ng dalaga. [baguhin] 45 : Ang mga Inuusig Nagpunta sa Kagubatan si Elias at hinanap si Kapitan Pablo. Pagkaraan ay nagtulos ng isang malaking kandila sa harap ng altar ng mahal na Birhen. Dahil dito. para sa kapitan. Si Elias ay malakas samantalang ang matanda ay sugatan at lugami sa hirap ng katawan at kalooban. May 15 araw na naibalita kay Elias ang sinapit ni Kapitan Pablo. Kaya ang ganang kay Elias ay napakadali . marami siyang kaanib na kapwa rin pinag-uusig ng awtoridad.

Tinanong ni Lucas ang magkapitd kung payag na sila sa kondisyong kanyang ibinigay. Ang tawag sa lugar na ito ay ulutan. ang dalawang binatang magkapatid na sina Tarsilo at Bruno ay naiinggit sa mga pumupusta.000. Tumango ang matanda. Dahil dito. ang kanilang ama ay pinatay sa palo ng mga ito. Sila ay matamang pinagmamasdan ni Lucas. walang salapi at mahihina at kung sakali ay malapit lamang ang bundok. Sa mga tauhan ng kapitan ang kakatagpuin niya sa may baybayin ng San Diego at sasabihin niya ang sagot. Pero. Ang ikatlong bahagi naman ng sabungan ay tinatawag na ruweda. mayayaman. Nakahanay naman sa magkabilang daraanan na mga tao ang mga tindera na nagtitinda ng kung anu-ano na katulad ng pagkain. Ayaw ng nakatatanda. Gayunman. Ipinahayag ni Elias Kay Matandang Pablo na siya ay napakapalad na makilala at makatulong sa isang binatang mayaman. . Parang apoy na kumalat ang paglalaban. sinagot sila ni Lucas na mga nabibitay ay mga duwag lamang. may pinag-aralan at nag-iisang anak ng isang taong marangal na hinamak din ng isang pari. Ito ay nahahati sa tatlong bahagi. Dahil dito. Habang hindi magkamayaw sa pagpusta ang ilang sabungero sa gagawing pagsusultada. Bilang pagbibigay diin. Kalapit ito ng isang may kalakihan ding lugar na kinaroroonan ng mga tahur. [baguhin] 46 : Ang Sabungan Diyan sa San Lazaro Katulad din ng iba pang bayan ng Pilipinas. Kapag pumayag ang binata. Sina Bruno at Tarsilo ay may masaklap na karanasan sa mga sibil. Dito dinaraos ang mga sultada. Lumilitaw na dehado ang pula at llamado naman ang puti. hindi namatayan ng mga anak at hindi nawawalan ng pag-asa. Bulik naman ang manok ni Kapitan Basilio. matapat. na kundi lamang sa kanilang kapatid na babae ay matagal na siguro silang nabitay. sigarilyo at iba pa. Nasa loob ng sabungan sina Kapitan Pablo. kung papayag sila sa kanilang amuki. gamit na maliliit sa bahay.sapagkat siya ay bata pa. may sabungan din sa San Diego. anya ay kay Don Crisostomo Ibarra. si Elias ang unang kasama niyang maghahandog ng buhay. Ikinatwiran ng dalawa. Makikita sa lugar na ito ang mga taong may matataas na tungkulin. Nagtanong si Kapitan Basilio tungkol sa manok na isasabong ni Kapitan Tiyago samantalang papasok ito sa sabungan na kasunod ang dalawang alalay o utusan na may dalang isang lasak na manok at isang malaking putting tinali. Kapitan Basilio at Lucas. ang mga tahur at sentensyador.Pamayamaya ay lumapit ang pinakabata sa dalawa kay Lucas at nakiusap na pautangin ito ng pera para may maipusta. ipinangako ni Elias na malalaman ni Kapitan Pablo ang magiging resulta ng kanyang lakad o pakikipag-usap sa binata (si Ibarra ) sa loob ng apat na araw. maraming kaibigan sa Madrid kabilang na ang Kapitan-Heneral. Nagkaroon ng pustahan ang mga sabungero. May pasukan ito sa pinto na binabantayan ng isang babaeng naniningil ng bayad sa pagpasok. Nagkaroon muna ng batian tungkol sa pagkakasakit ni Maria Clara. Dito nagpapalipat-lipat nang mabilis ang kuwarta sa kamay ng mga tao at pakikipagsunduan. may maasahan at makakapagtamo sila ng katarungan at kung hindi naman. hindi niya mapapautang ang mga ito ng perang hindi niya pag-aari. madali niyang mabibigyan ng pera ang mga ito. magtatari at mga sobra ang hilig sa sabong. sinabi ni Lucas na kahit kilala man niya ang magkapatid na ayaw ipaghiganti ang pagkamatay ng kanilang ama. pagkaraan nagkasundo ang dalawa na paglabanin ang bulik at ang lasak sa pustang P 3. Ang Pera. tiniyak ni Elias sa matanda na makakatulong daw ang binatang ito sa kanilang pagnasang maipaabot sa heneral ang mga hinaing ng bayan. Nangako ang matanda na hindi rin siya susugat sa sinumang walang kasalanan tulad ng ginawa nitong pagkakasakit na naging sanhi ng kanyang pagkakasugat at huwag lamang ang isang kuwadrilyong tumutupad lang naman ng kanyang tungkulin.

tumanggi ang Don bunga raw ng kanyang kapansanan. tig-sasampu uli sa bawat maisama nila. magkaakbay naman na namamasyal sina Donya Victorina at Don Tiburcio upang malasin ang bahay ng mga Indio. unang bumulagta ang puti na nagkikisay at sumunod naman ang pula na ipinipikit ang mga mata. inutos niya sa Don na mamalo ng sumbrero. Kaagad na tinanggap ang perang hinihingi nila. Nang mapadaan ang Donya sa tapat ng bahay ng alperes nagkatama ang kanilang mga paningin. Tinagubilinan ni Lucas ang magkapatid na kinabukasan ay darating ang mga sandatang padala ni Ibarra. Pero matindi ang sa puti. Tuloy ang sabong. Sila ay binigyan ng tig. Tumanggi ang Tiburcio. Kapag sila ay nakapagsama pa. Pero. kaya nahablot na naman ng di oras ang kanyang pustiso ng nagtatalak na asawa. Bago mag-pang-abot ang dalawa. Hiyawang umaatikabo ang sumunod. na ilang sandali lang ay kapwa sugatan. Habang hawak na mahigpit ang latigo ng alperes na nanaog si Donya Consolacion. Nagalit naman ng husto si Victorina at sinabi kay tiburcio na kailangan hamunin niya ang alperes sa pamamagitan ns sabelo o rebolber. inabutan nilang kausap ni Linares si Maria at ang mga kaibigan nito. Dahil dito. Nakalimutan ng magkapatid ang tungkol sa kanilang kapatid na babae. Sa kanilang paglakad. Naisip nilang pumusta sa sususnod na laban. Ang nanalo sa labanan ay ang pula. pinagsalpuk na ang dalawang manok. Pagdating sa bahay ng mag-asawa. upang daluhugin si Donia Victorina. Dumating ang kura at pinatitigil ang dalawa. hindi sila nabigo. Namutla si Linares at humingi ito ng paumanhin sa Donya. Sa di kalayuan. Ito lamang at naghiwalay na silang tatlo. dumating ang alperes. Sa ikawalo naman ng gabi sa makalawa ay kailangan magtungo sila sa libingan upang tumanggap ng utos.00 sa kasunduang sasama sila sa pagsalakay sa kuwartel. Ang pangyayari ay sinaksihan ng maraming tao na nakatawag pansin ng kanilang pagtatalakan. Parehong matalim. Tiyempo namang ang isusunod na paglalabanin ay ang bulik ni Kapitan Basilio at ang lasak ni Kapitan Tiyago. Sinugod ng Donya ang alperes at nagkaroon ng mainitang pagtatalo… Binanggit ng Donya ang pagiging labandera ng alperesa samantalang pinagdidikdikan naman ng huli ang pagiging pilay at mapagpanggap na asawa ng Donya. Naisip nilang walang mangyayari sa kanila kung kukunin nila ang inaalok na pera ni Lucas sapagkat si Crisostomo ay kaibigang matalik ng heneral at kasama pa nito sa pamamasyal. Tumango sila pareho sa lahat ng kondisyon. nababanas siya ng husto kapag hindi nagpupugay sa kanila ang mga nakakasalubong. Nanghinayang sina Tarsilo at Bruno at hindi sila nakapusta disin sana’y nanalo ng tig-P100 bawat isa. May tarak ito sa dibdib samantalang ang sa pula naman ay sa pakpak lamang. ngumuso at dumura sa kabila. ngunit pasinghal na binulyawan siya ng alperes kasabay sa pagtawag ditong ‘mapagbanal-banalang Carliston’. Pero. Kay Linares nabaling ang atensyon ng Donya. Puyos sa galit. nakita nila si Pedro. Tiningnan ng alperes ang Donya mula ulo hanggang paa.P30. . Ayon sa Donya pangit ang mga bahay ng mga Indio. Gayunman. Nang lumapit ang magkapatid kay Lucas. [baguhin] 47 : Ang Dalawang Senyora Habang nakikipaglaban ang lasak ni Kapitan Tiyago.Samantala. inutusan nito na siya ang humamon sa Alperes sa pamamagitan ng baril o sable at kung hindi ibubulatlat nito sa madla at kay Kapitan Tiyago ang tunay nitong pagkatao. Kapag nagtagumpay sila sa gagawing pagsalakay. may tig-P100 at ang mga kasama nila at sila naman ay tig-P200 ang tatanggapin. Umawat si Don Tiburcio. ang asawa ni Sisa na binibilangan ng pera ni Lucas.

wala ang pangalan ng pilotong si Elias. Nang tignan ng binata ang talaan ng mga obrero. tinugon siya ni Nol Juan na hindi nila pinapansin ang excommunion sapagkat silang lahat ay pawang excomulgado. Tumango lamang si Ibarra nang makitang papalapit na sa kanila si Nol Juan.Siya namang pagdating ni Kapitan Tiyago na lugo-lugo sapagkat natalo ang kangyang lasak. Sinabi ni Ibarra ang dahilan. Saglit na napabuntonghininga si Ibarra sapagkat biglang pumasok sa kanyang isip ang kanyang pangako kay Maria. Nakatingin lamang sa kanya si Maria na parang inuunawa ang bawat katagang namutawi sa kanyang labi. Sa paglakad niya. [baguhin] 48 : Ang Talinhaga Dumating kinabukasan si Ibarra na gaya ng pagkakabalita ni Lucas sa magkapatid na Tarsilo at Bruno. pagdidiin pa ng Donya. kaya nakuro ni Ibarra na bukas nalamang siya dadalaw. humantong siya sa ipinapagawang paaralan. bago umalis sina Donya Victorina at Don Tiburcio iniwan nila ang kuwenta sa paggagamot kay Maria at ito’y umaabot sa kung ilang libong piso. Si Elias naman ay lumayo na. Dahil dito. Tinaltalan kaagad siya ng Donya. Tuwang. Sa may paanan nito ay nandoroon si Linares na nagkukumpol ng rosas at sampaga. Nakita ni Ibarra si Elias na kasama ang mga manggagawa. Pero. Umalis si Ibarra na ang puso ay ginugutay ng matinding pag-aalinlangan. gulo ang kanyang isip. Sinabi ni Ibarra sa kasintahan ang dahilan ng kanyang diipinasabing pagdalaw. Hindi pa nakapagpapahinga si Tiyago. Naiwan naman si Linares na nasa gipit na kalagayan. Si Linares ay waring napapatda at hindi makapagsalita. Ngunit biglang naumid ang dila ng binata sapagkat nakita niyang kalapit ng kasintahan si Linares na nasa balkon. nakasalubong niya ang alperes at gusto nitong muli na magkausap. Binati siya ni Nol Juan at mangagawang dinatnan niyang abalang gumagawa. May dala siyang sulat mula sa arsobispo na ibinigay nito sa kura at nagsasaad na inaalis na ang excomunion. Sinikap nitong tumayo.tuwa si Tiya Isabel. Kaya. Dahil sa narinig nagpahatid si Maria sa kanyang silid. Ang unang sinadya ng binata ay ang tahanan ni Kapitan Tiyago upang ibalita na siya ay hindi excommunicado at dalawin si Maria. kaagad na humingi ng paumanhin si Elias sa pagkagambala niya sa binata. Binigyang diin ni Ibarra sa mga dinatnan na wala ng dapat ipangamba sa kanya ng sinuman sapagkat siya ay hindi na excomugaldo. Sinabi ni Elias na nais niyang makausap ang binata nang ilang oras. Kinagabihan. Tinawag ni Isabel si Maria at pinatuloy si Ibarra. di dapat itong magpakasal kay Maria. Namulat si Linares ng makita si Ibarra samantalang si Maria ay namula at hinayaang malaglag na lamang ang tangang pamaypay. Nilapitan ni Ibarra si Elias na nag-iisang nagkakarga ng bato sa isang kariton. Sinabi niya sa Kapitan na hahamunin ni Linares ang alperes at kapag hindi niya ito nagawa. . Nanghinayang naman ang binata ng sabihin ni Elias na di siya matatandaan ng alperes. Sapagkat ang duwag ay hindi nababagay sa inyong anak. Dahil nag-aalala siyang makita si Elias. sapagkat boto siya kay Ibarra at ayaw din niyang mapangasawa ng kanyang pamangkin si Maria ang kastilang si Linares. Malungkot si Maria. nagdahilan na lamang siya. waring ito ay hindi nasisiyahan. Yumukod si Elias at ipinahiwatig sa pamamagitan ng tingin na mayroon siyang gustong sabihin sa kanya. Ipinakiusap nitong mamangka sila sa baybay ng lawa sa bandang hapon upang pag-usapan ang isang napakahalagang bagay. inutusan ni Ibarra si Nol Juan na kunin at ipakita sa kanya ang talaan nito ng mga obrero upang kanyang tignan. Nakasandig sa silyon si Maria at may hawak na abaniko.Tumango ang dalaga. pero hinang-hina siya dahil nga sa pagkakasakit. [baguhin] 49 : Ang Tinig Ng Mga Pinag-uusig Nang lumulan si Ibarra sa bangka ni Elias.

kailangang gamutin ng isang mahapding panlunas. siya ay nahatulan. Paano raw magkakagayon gayong 15 taon nang may mga sibil. Katulad ng mga sibil na sa pagnanais daw na masugpo ang kasamaan. ito’y iniinis sa pananakot. Pero. Kaya. Ang sakit ng bayan ay malubha kaya’t kailangan ang kaparaanang marahas kung ito ay makakabuti. Ang isang mabuting manggagamot. ngunit ang mga tulisan ay patuloy pa rin sa pandarambong. ngunit lahat sila ay walang magagawa. Nagtaka si Ibarra. ang kanilang kapanatagan at bawasan ang lakas at kapangyarihang taglay ng mga sibil na madalas na nagiging puno’t dulo ng paglapastangan sa karapatang pantao. Isinakdal ang kanyang nuno sa salang panununog. Sinabi nitong maaari niyang pakilusin ang kanyang mga kaibigan sa Madrid sa pamamagitan ng salapi at pati na ang Kapitan-Heneral ay kanyang mapapakiusapan. Ito ay ipinarada sa lansangan na nakagapos sa kabayo at pinapalo sa bawat panulukan ng daan. Naniniwala siya na kapag ang sakit ay malala. Binigyang diin naman ni Elias na ang mga sawimpalad na hinihingi ng bayan ang pagbabago sa mga palakad ng mga prayle at ng isang pagtangkilik laban sa korporasyon. ay manghuhuli sila ng mga kaawa-awang mamamayan na walang lakas na tumutol. [baguhin] 50 : Ang Mga Kaanak Ni Elias Isinalaysay ni Elias ang kanyang kasaysayan kay Ibarra upang malaman nito na siya ay kabilang din sa mga sawimpalad. Ang kahilingan ng mga sawimpalad. Nang gumaling ang sugat ng . hindi niya sukat akalaing ang isang tulad ni Ibarra ay naniniwala satinatawag na masamang kailangan na para bang nais palabasin nito na kailangang gumawa muna ng masama upang makapagdulot ng mabuti. Buntis noon ang asawa.kalakal ng kastila. Lumitaw sa pagpapalitan ng kuro-kuro ng dalawa na kapwa nila mahal ang bayan. ito ay nanirahan sa Maynila. Pero.Hindi na nag-aksaya ng panahon si Elias sinabi niya kaagad kay Ibarra na siya ang sugo ng mga sawimpalad.Isang gabi nasunog ang isang tanggapang pinaglilingkuran niya. ani Elias ay (1) humingi sila ng makaamang pagtangkilik sa gobyerno na katulad ng mga ganap na pagbabago sa mga kawal na sandatahan. ang kanyang nuno ay isang tenedor de libros sa isang bahay. hindi napahinuhod ni Elias si Ibarra tungkol sa pakiusap ng mga sawimpalad. Tumugon si Ibarra na anumang pagbabago na sa halip na makakabuti ay lalo pang makakasama. Ipinaliwanag niya ang napagkasunduan ng puno ng mga tulisan (Si Kapitan Pablo) na hindi na binanggit pa ang mga pag-aalinlangan at pagbabala. Napag-usapan pa nila na bago itatag ang guardia civil nanunulisan ang mga tao dahil sa matinding pagkagutom. nagtangka pa ring humanap ng pagkakakitaan kahit na sa masamang paraan para sa anak at asawang may sakit. At kapag pinahina ang guwardiya sibil ay malalagay naman sa panganib ang katahimikan ng bayan.Kasama ng kanyang asawa at isang anak na lalaki. ipinahayag niya kay Ibarra na sasabihin na lamang daw niya sa mga ito na ilipat na sa Diyos o sa kanilang mga bisig ang pagtitiwala na sa kapwa tao na di magtatamong-pala. Palibhasay maralita at walang kayang ibayad sa abogado. sa paglalapat ng katarungan at sa iba pang pangangasiwa ng gobyerno (2) pagkakaloob ng kaunting karangalan sa pagkatao ng mga tao. Siya man ay hindi gagawa ng anumang pagkilos ukol sa mga bagay na iyon sapagkat kung may kasiraan man ang korporasyon. sa mga prayle.May 60 taon na ang nakakalipas. Ang mga sibil ay walang naidudulot na kabutihan sa bayan sapagkat kanilang pinipigil at pinahihirapan ang isang tao kahit na marangal dahil lamang sa nakalimutan ang cedula personal. ay matatawag naman nilang masasamang kailangan. anya ay sinususri ang pinagmulan ng sakit at hindi ang mga at hindi ang mga palatandaan nito na sinisikap na bigyan ng lunas. sinabi naman ni Ibarra na may utang na loob na dapat tanawin ng bayan sa mga paring pinagkakautangan ng pananalig at patangkilik noon laban sa mga pandarahas ng mga may-kapangyarihan. at kapag kailangang malinis ang kanilang mga kuwartel. paggawa ng marahas at walang habas na paggamit ng lakas.

Ito ang kanyang kapatid. Dahil sa kanyang salapi at ugaling mapag-mataas. Gayunman sinasagilahan siya ng matinding pangamba na mamanhikan. bago ito namatay naipagtapat niyang lahat ang kahapon ng magkakapatid. Dito natapos ang salaysay ni Elias. Gayunman. Dagdag pa rito. Siya ay ipinadpad ng kapalaran sa Tayabas at namasukang obrero sa isang mayamang angkan. Pero. Maganda ang kanilang hinaharap. Sa paglaki ng anak na panganay.Nahatulan din siyang paluin. palibhasa’y may kaya ang nuno si Elias ay nag-aral sa mga Heswitas samantalang ang kapatid na babae ay sa Concordia. minsan ay nailugso nito ang puri ng babae at desidido siyang panindigan ang nagawa. Namatay ang kanilang nuno kaya’t umuwi silang magkapatid upang asikasuhin ang kanilang kabuhayan. Ngunit. silang mag-anak ay namundok na lamang. Nanganak ang babae. Namatay na naghihinagpis ang kanilang ama dahil sa pag-aakalang siya ang naging dahilan ng kasawian nilang magkapatid. Ang babae ay nanganak ng kambal. ngunit hindi nagtagal namatay ito. Ang lahat ay natakot sa kanyang pangalan. Isang umaga. dahil sa mayaman ang ama ng babae at wala siyang kayang ipagtanggol ang sarili. Nangangambasiyang matuklasan ang tunay niyang pagkatao.kanyang nuno. Nang magkaroon ng sapat na isip. Naniniwala naman sila sapagkat musmos pa lamang ay namatay ang kanilang ina. Iyon pala ang kanilang ama.Pero.kamay ay ikinalat.delingkuwente at napalo at ang bunso dahil sa mabait at tinawag na lamang anak ng ina. pagkasilang niya. Hindi nakayanan ng kanyang nuno ang sapin-saping pagdurusang kanilang natanggap. Bagamat hindi nagsama ang magkasuyo. lumipat sila sa kalapit na lalawigan. Bata pa sila ay iminulat sa kanilang patay na ang kanilang ama. Nagmamahalan silang magkapatid at ang pag-igkas ng panahon ay hindi nila namamalayan. isang malayong kamag-anak ang nagpamukha sa kanilang kahapong nagdaan. Isang araw nawala na lamang ito’t sukat. ginawa ang hatol. Ang ina ay nakilala naman sa tawag na haliparot. ito ay hindi itinuloy at ipinagpaliban sapagkat dalawang buwan siyang buntis nuon. wala siyang magagawa kundi ang maghintay pa sapagkat ang sama ay di-nagagamot ng kapwa sama rin. Mahal palibhasa ang babae. ito ay naging tulisan. Lamang. Nagbigti ito. napaunlad niya ang kanyang kabuhayan hanggang sa makakilala siya ng isang dalagang taga-bayan na kanyang inibig ng tapat. ang kanyang kapatid na babae ay nakatakdang ikasal sa binatang nagmamahal sa kanya. Nang makarating . ngunit ang kanilang kahapon ang nagwasak sa kanilang kinabukasan. Madali naman siyang nakagiliwan sapagkat nagtataglay nga ito ng magandang ugali. Nakilalasiya sa tawag na balat. Siya ay nakulong sa halip na makasal siya sa babae. ang kanilang pagtatampisaw sa dulot ng pag-ibig ay nagkaroon ng bunga. Walang nalalabing paraan sa nakakabata dahil sa kalunos-lunos na pangyayaring ito kundi ang tumakas. isang babae at isang lalaki. Ang ulo naman ay siyang dinala sa kanyang ina. At ito ay pinatunayan ng isang matandang utusan nila. Nagpalitan pa ng iba’t-ibang pananaw ang dalawa hanggang sa sabihin ni Ibarra kay Elias na sabihin niya sa mga sumugo sa kanya na siya (Ibarra) ay taus-pusong nakikiisa sa kanilang mga damdaming. nakagisnan na lamang ng anak ang ina na patay na.Lumipas ang anim na buwan nabalitaan na lamang ni Elias na mayroong isang bangkay ng babaing natagpuan sa baybayin ng Calamba na may tarak sa dibdib. Gumawa siya ng panununog at pagpatay upang maipaghiganti nila ang kaapihang natamo. Nagawang tumakas ng babae mula sa malupit na kamay ng batas. sa kasawian ng tao siya man ay matroong kasalanan din. Ang kanyang katawan ay ibinaon samantalang ang mga paa. Ang lalaki ay si Elias. Siya ay masikap at ng nagkaroon ng puhunan. Nangamoy ang bangkay at nalaman ng mga awtoridad ang pagkamatay ng asawa. Ito ay nakabulagta ssa ilalim ng isang puno at ang isang ulo ay nakatingala sa isang bakol na nakasabit sa puno. Hindi ito naipalibing ng babae. Lalong binayo ng matinding kalungkutan ang kapatid ni Elias nang mabalitaan niyang ikinasal sa iba ang kanyang kasintahan. Dahil dito siya ay nagpagala-gala sa iba’t-ibang lalawigan bunga ng iba’t-ibang pagbibintang tungkol sa kanya na hindi naman niya ginagawa.

[baguhin] 52 : Ang Baraha ng Patay at Ang Mga Anino Madilim ang gabi at malamig ang ihip ng hangin pumapaspas sa mga dahong tuyo at alikabok ng makipot ng daang patungo sa libingan. Ang pinsan mong nagmamahal sa iyo ng buong puso. Isa pa. Nagtuloy si Elias sa kuta ni Kapitan Pablo at sinabi sa kapitan na siya kung di rin lamang mamamatay ay tutupad sa kanyang pangako na aanib sa kanila sa sandaling ipasiya ng pinuno na dumating na ang oras ng pakikibaka sa mga Kastila. umalis na si Ibarra. sinabi ng alila ni Ibarra na sila ay magiging 20 na katao na. Pero anya ay hindi makatanggi kung si Maria ang kakausap sapagkat inaama niya ang pari. Narinig ni Maria ang usapan at nagtungo ito sa silid kasama si Victoria. Tanging ang sagabal na lamang sa pagpapatawad ay si Pari Damaso. Binigyang diin naman ng ikatlong anino na kasama ng lima lulusob sila sa kwartel upang ipakilala sa mga sibil na kanilang ama ay may mga anak na lalaki. Lahat ng magustuhan mo ay ibibigay ko basta kalabanin mo lamang ang alperes. ang kura kaya o si Kapitan Tiyago. Pinagsisisihan niya ang kanyang paghahambog at pagsisinungaling sa paghahangad lamang na makapagsamantala. nagpaalam na si Ibarra at sinabi kay Elias na siya ay limutin na at huwag babatiin sa anumang kalagayang siya ay makita nito. Kailangang hamunin niya ang alperes subalit sino naman kaya ang papayag na maging padrino niya. Nagpapasalamat ang binata at lumapit kay sinang upang itanong kung galit sa kanya si Maria. Saglit na huminto sa pagaasanan ang mga anino nang mabanaagan nilang may dumarating na isang anino na namamaybay sa bakod. Tumugon ang unang anino na ito nga ay pumayag na sumama sapagkat ipapadala ni Ibarra sa Maynila ang kanyang asawa upang ipagamot. kailangang malaman ko kung kayo ay magtuos ng alperes at naglaban. Masayang ibinalita niya ang tungkol sa sulat na padala ng arsobispo tungkol sa pagalis ng excommunion kay Ibarra kasabay ng kanyang pagpupuring and binata ay kalugod lugod ngunit may kapusukan ng kauniti. Ipinasasabi raw ni Maria ani Sinang na limutin na siya ng binata ngunit sinabi ni Ibarra ng gusto niyang makausap ng sarilinan ang kasintahan. Labis siyang nagpatianod sa kapritso ng Donya. ipababatid ko kay kapitan Tiyago na ikaw ay di naging kalihim. Itinanong ng isa kung nakausap na niya ng kaharap si Elias. Ibubunyag ko rin ang iyong lihim kay Clarita (Maria) at hindi rin kita bibigyan ng salapi.na sila sa baybayin. Hindi raw pero siguradong kasama ito sapagkat nailigtas na minsan ni Ibarra ang buhay nito. Lunes ika-7 ng gabi Alam ni Linares na hindi nagbibiro ang Donya. Dumating si Pari Salvi at nagmano sa Kapitan Tiyago. . Kapag natapos na ang taning na ito at hindi mo pa siya nakakalaban ay. May tatlong anino na paanas na naguusap sa ilalim ng pinto ng libingan. hindi mo nabibiro si Canovas at hindi nakakasama ni Heneral Martinez sa anumang kasayahan. Sa bahaging iyon ng usapan ng pari at Kapitan Tiyago pumasok si Ibarra na kasama si Tiya Isabael. Siya ang sasalakay sa kumbento upang makaganti siya sa kura. [baguhin] 51 : Mga Pagbabago Sakmal ng pagkabalisa at di pag-igmik si Linares sapagkat nakatanggap siya ng liham mula kay Donya Victorina na nagsasaad ng ganito: Mahal kong pinsan. Binati niya ang kapitan at yumukod naman kay Linares. VICTORINA DE LOS REYES ESPADANA Sampaloc. Ako ay hindi tatanggap ng anumang paumanhin o dahilan. Si Pari Salvi ay buong lugod na kumamay kay Ibarra at sinabi nitong katatatapos pa lamang niyang papurihan ito. Sa loob ng tatlong araw. Di nagluwat.

Ang mga kabataang nakapag aral sa Europa ay nagkaroon ng malawak na kaalaman tungkol sa kasaysayan. Nang gabing iyon dalawang sibil ang naglalakad sa tabi ng simbahan. Ipinaliwanag ng bagong dumating na anino na sinusubaybayan siya kaya’t naghiwa-hiwalay na sila at tinagubilinan ang mga dinatnan ng kinabukasan ng gabi nila tatanggapin ang mga sandata kasabay ng sigaw na “Mabuhay Don Crisostomo”! ang tatlong anino ay nawala sa likod ng pader. Agham. Pinabayaan nila sapagkat ayon sa alperes walang pilat si Elias. si Elias mismo ang nakasalubong ng mga sibil. Sinabi ni Elias na hinahabol niya ang lalaking may pilat sapagkat siyang bumugbog sa kanyang kapatid at ang lalaking nasabi raw ay nagngangalang Elias(Lucas). Ilang saglit lamamg. Ang usapan ay hindi nakaligtas sa matalas na paningin nina Don Filipo at Pilosopong Tasyo na ilang araw na ng naghihina. Sa pulpito. namasid ito sa kanyang paligid. sa kahihinatnan ng bayan. Sa pagiisip ni Pilosopong Tasyo. Hindi naman mapakali si Tandang Tasyo sapagkat naniniwala siyang ang pagbibitiw ay hindi nararpat at napapanahon. Nilamon siya ng kadiliman. nagsimula na ring lumitaw ang mga makatang nagpapahayag ng malaya at mga makaagham ng pagsubok. Namamalas na nag naging bunga ng pagdayo sa Pilipinas ng mga Europeo at ang pagdayo naman ng mga kabataan sa Europa ay nadadma na rin . sumilong ito sa pintuan kaya’t nagkita sila ng unang sumilong. [baguhin] 53 : Ang Mabuting Araw Ay Nakikilala Sa Umaga Kinabukasan ng umaga. ugali ng mga binata at dalaga ang ng mga naglilingkod sa Simbahan hanggang sa tanungin ni Don Filipo si Tandang Tasyo kung hindi nangangailangan ng mga gamot sapagkat napansin nitong hinang-hina na sya. Sa panitikan. Ayon sa kanya. Sa paniniwala ng mga puno ng mga kapatiran ni San Francisco. sa relihiyon. wika at iba pang uri ng kaalaman na itinuturing na enerhiya noong una. Panaghoy at pahikbi naman ang narinig ni Ermana sipa kahit na malayo ang kanyang bahay sa libinga. Naisipan nilang magsugal at kung sinuman ang manalo sa kanila ay maiiwan upang makipagsugal sa mga patay. Dinala siya sa liwanag upang kilalanin. Pumasok sila sa loob ng libingan at sa ibabaw ng puntod ay umumpog magkaharap upang magsugal. Pinaguusapan nila ang tungkol sa paghuli kay Elias sapagkat sinumang makahuli rito ay hindi mapapalo sa loob ng tatlong buwan. Sa panahon ng digmaan. Pero tinugon sya ni Tandang Tasyo na ang mga mamamatay ay hindi na nangangailangan ng gamot at sa halip ang mga maiiwan ang mangangailangan. Nasabi ni Don na tinaggap ng alkade ang kanyang pagbibtiw sa tungkulin. nag iba ang bayan na di na katulad noon na may 20 na taon na ang nakalipas. Nang dumating ang ikalawang anino. anya. Nakasalubong nila si Lucas at itinanong kung saan ito pupunta. Matematika. Ang mataas sa dalawa ay si Elias at ang may pilat sa mukha ay si Lucas. Natalo si Elias kaya umalis itong hindi kumikibo. kumalat ang balita tungkol sa mga ilaw na nakita sa libingan ng nakaraang gabi.Ang mga sibil ay kaagad na patakbong nagtungo sa simbahang pinasukan ni Lucas. binigyang diin naman ng kura sa kanyang sermon ang tungkol sa kaluluwa sa purgartoryo. Nagsimula na silang magsugal sapagkat sa isang tao lamang ang nakikipagpagsugal ang mga patay. Hindi na rin kayang sawatain ng kumbento ang paglaganap ng mga modernong kabihasnan. Kaya na ng tao na pangasiwaan ang malawak na daigdig na kanyang ginagalawan at tinatahanan. ang puno ay dapat na manatili sa kanyang tao. Sa simbahan ani Lucas upang magpamisa. . Umaambon palibhasa.Pagdating sa lugar ng tatlo. Ang bagong dating naman ay naghintay sa sulok ng pintuan. may 20 ang nakita niyang kandila na sinindihan. nagkakilala sila. Ang nakaraan ay nagbigay ng aralin. Nagkaroon pa ng palitan ng katwiran ang dalawa tungkol sa bayan.

Layunin nito na kanilang mapakanta ang sinumang mahuhuling buhay. Halos nayanig ang buong pagkatao ni Elias nang sabihin ni Ibarra na iyon ang kanyang nuno na ipinaikli lamang ang apilyido. Nalaman ito ng pari. Sa mga kasulatan. Hindi mapakali si Maria sa paghihintay nilang magkaibigan ang pagdating ni Ibarra. Ngunit. Nagbulungan silang dalawa habang palakad lakad si Pari Salvi sa loob ng bulwagan. Ipinasunog ni Elias kay Ibarra ang lahat ng mga aklat at kasulatan nito sapagkat di na maiiwasan na siya ay mapasangkot at tiyak na siya ang isisigaw ng sinumang mahuhuli ng mga sibil. Sinabi naman ng pari na nanganganib ang buhay ng lahat. Sa kabilang dako. Humingi ang kura ng apat na sibil na nakapaisana ang itatalaga sa kumbento. Pagkakita ni Elias kay Ibarra ipinagtapat niya kaagad ang nakatakdang paglusob at batay sa kanyang natuklasan. [baguhin] 54 : Pagbubunyag Orasyon. ito ay isang Baskongado. Biglang bumunot ng balaraw si Elias at naisip niyang gamitin iyon kay Ibarra. Nagtaka si Ibarra. nabasa niya ang tungkol kay Don Pedro Eibarramendia at tinanong niya kay Ibarra kung ano ang relasyon nito sa kanya. Katunayan. Hindi nagluwat. Tuloy-tuloy na pumanhik ito ng bahay at malakas na tinawag ang alperes. [baguhin] 55 : Ang Pagkakagulo Oras ng hapunan pero nagdahilan si Maria na wala siyang ganang kumain. Bago makapag salita ang kura. Tinulungan ni Elias si Ibarra sa pagpili ng mga kasulatan. saglit lang ang pagkadimlan ng kaisipan ng biglang siyang matauhan. inireklamo agad ng alperes ang mga kambing ng kura na naninira sa kanyang bakod. Tinangkang lapitan ni Maria ang kasintahan ngunit biglang umalingawngaw na lamang ang sunod sunod na putok. Si Ibarra ang kapural at nagbayad sa mga kalahok sa paglusob. Sya namang pagpasok ni Ibarra na luksang luksa ang suot. anya ay mayroong napipintong pag-aalsa na gagawin nang gabing iyon. Dahil dito nagkasundo ang kura at alperes na paghandaan nila ang gagawing paglusob ng mga insurektos. Ika-walo ng gabi ang nakatakdang paglusob. Nakatakdang dumating sa ikawalo ng gabi si Ibarra. Nang tumugtog ang kampana. Nang sumapit ang ikawalo. Matibay ang kanyang paniniwala ng ang Pilipinas ay tumatahak parin sa karimlan. Sa kuwartel naman ay palihim ang pagkilos ng mga kawal upang mahuli nang mga buhay ang mga lulusob. Kaya niyaya niya ang kaibigan ni Sinang sa piyano. Sa kabila ng karamdaman ni Tandang Tasyo ang kapakanan ng bayan ang kanyang inaalagata. Ang mga taong gustong humalik sa kanyang kamay ay hindi niya pinapansin. Mabilis na umakyat ng bahay at hinanap sa nakitang utusan ang amo nito na kaagad naman itinuro na ito ay nasa laboratoryo. anya sa pamamagitan ng isang babae na nangumpisal sa kanya na nagsabi sa kanya na sasalakayin ang kuwartel at kumbento. nagpaalam na si Don Filipo. Ang mga tao sa bahay ni Kapitan Tiyago ay . Ika-walo rin ng gabi ang nakatakdang paglusob sa kumbento at sa kwartel. Isa pa.Ipinakiusap din niya sa Don na sabihin kay Ibarra na makipagkita sa kanya sa loob ng ilang araw sapagkat malapit na siyang yumao. Binitiwan niya ang hawak na balaraw at tulirong tumingin ng tuwid kay Ibarra at saka mabilis na pumanaog ng bahay. Kasalukuyan kumakain noon ang argos na si :Linares at isinadasal nilang umalais na ang “multong” si Pari Salvi. Pahangos na patungo ang kura sa bahay ng alperes. Ang Kura naman ay nagtago sa likod ng haligi. Itinuloy ang pagsunog sa mga mahahaagang papeles at dokumento. Napapatda si Ibara. Lumabas agad ang alperes kasunod ang asawang si Donya Consolacion. Natagpuan na ng piloto ang lahing lumikha ng matinding kasawian sa kanilang buhay. isa naman lalaki ang mabilis na tumatakbo sa daan patungo sa tirahan ni Ibarra. kuna kaya nakini-kinita ng alperes at kura ang pag-ulan ng kurus at bituin sapagkat ganap silang nakahanda. silang lahat ay tumindig upang magdasal. napaupo sa isang sulok ang pari samantalang ang magkaibigan ay hindi malaman ang gagawin. hindi makapagsalita.

Dinatnan niya ang mga katulong ni Ibarra na hilong naghihintay sa kanilang amo. Dinakit siya ng Sarhento ng mga dumating na kawal. Biglang nagkaroon ng bmalalakas na pagsabog. Para siyang sinusurot sa sariling budhi. Kinuha ni Elias ang larawan ni Maria at isinilid ito sa isang supot. Sa kabilang dako. ang kanyang nuno. kaya hindi maa-ari silang pumasok. Ngunit aalis na lamang siya nakarinig sya ng malaks na pagputok sa pintuan. Tumuloy siya sa gabinete at isinilid nya ang kanyang maleta ang mga hiyas. Si Ibarra ay walang tinag sa kinatatayuan. nagsisunod ang mga iba na magbbukas ng bintana. ilang mga kasukatan at larawan ni Maria.nakakarinig ng puro putokan. Binuhusan niya ito nga mga gas at saka sinilaban. Lalaban sana siya ngunit nagbago ang kanyang isip. sigawan at pinagbuhan sa may kumbento. Nang mawala ang putukan. Dahil sa ginawa ng bata. Pamaya-maya. nanaog ito. kaagad na inutusan ni Ibarra ang kanyang katulong na ihanda ang kanyang kabayo. Nang malaman niya ang nangyari kay Ibarra. Tinig ng isang kawal na kastila. Nagsukbit siya ng isang balaraw at dalawang rebolber. Ang mga magkakapit-bahay ay nagbalitaan. Ni isa mang tao ay walang makitang naglalakad sa gitna ng daan. Inakala ng mga nasa bahay na nasugatan ng malubha sa pari Salvi. Tiniyak ng alperes na wala ng panganib kaya lumabas na sa pinagtataguan ang kura. [baguhin] 56 : Ang Mga Sabi at Kuro-kuro Hanggang sa kinabukasan sakmal pa rin ng takot ang buong bayan ng San Diego. Ipinapalagay naman ng iba na ang mga kuwadrilyero raw kaya dinakip si Ibarra. Sa may bandang tribunal. mabilis. Nagipon siya ng mga damit at papel. Waring ang lahat ay tinatawag siyang duwag… isang duwag. Naalaska ng husto ang directocillo. isang bata ang naglakas loob na magbukas ng bintana at inilibot ang paningin. Ang mga lalaki ay nagpunta naman sa kuwartel at sa may tribunal. Hindi nagkausap si Ibarra at Maria. gulong gulo ang isip ni Elias ng pumasok siya sa bahay ni Ibarra. kapatid na babae at ang kanyang ama. mga aklat. Mabilis pa sa lintik na umatras at nanaog ng bahay ang mga kawal kasama ang mga katulong ni Ibarra. Lubhang kalagim-lagim daw ang nagdaang gabi tulad noong mandambong si Balat. lumilitaw na si Kapitan Pablo raw ang sumalakay. Pinasok naman ni Tiya Isabel ang magkaibigan sa silid. Nakita niya ang mga kasulatan. si Balat. At mga nagsisikain na kumedor ay biglang pumasok at panay na ‘tulisan…tulisan…Si Tiya Isabal ay panay ang dasal samantalang ang magkaibigan ang nagyakapan. Tahimik na tahimik ang buong paligid. Binitawan niya ang kanyang baril at binuksan ang pinto. Napadaan siya sa hanay ng mga sibil na naka bayoneta pa. Naalalala niya ang sinapit ng kanyang angkan. Pero sinalubong sila ng makapal na usok at ang apoy na nakarating na sa gabinete. Dinampot niya ang baril at ang iba naman ay isinilid niya sa sako at inihulog sa bintana. Si Ibara ay nanaog din. salapi. Sinabihan sila ng matandang katulong ng walang pahintolot sa may-ari. sa isang hudyat niya tinabig ng kawal ang matanda at mabilis silang pumanik. basta nagpatuloy nalamang sa paglakad ng binata. Sa kanilang pag-uusap. alahas at baril. nagkunwari itong umalis. Hanggang sa maisip niyang balikan ang bahay ni Ibarra. pinapanaog ng alperes ang kura. Pero lumigid lamang saka umakyat sa bintana na patungo sa gabinete. Ang mga kawal ay nagpupumilit namang pumasok. Labis na pangingipospos ang kanyang damdmin. nangingibabaw ang tinig ng alperes sa pagtatagubilin sa kapitan na wag niyang pabayaan makatakas ang mga nahuling lumusob. Lumitaw pa sa usapan ng mga tao na tinangka raw ni Ibarra na itanan ang kasintahang si Maria upang hindi matuloy ang pakikipag-isang dibdib . Nagpatuloy ang putukan atsilbatuhan kasabay ng pagsasara ng mga pintuan at bintana ng biglaan. Pagdating ni Ibarra sa bahay. Nakita niyang dumating ang mga sibil. Isinama.

Donya Consolation at nag kapitan na halatang malungkot. iniutos ng alperes na dalhin si Tarsilo sa limang bangkay. Nagpuyos sa galit ang alperes. mabuti na lamang at nasa bahay ni Kapitan Tiyago si Pari Salvi. Dahil sa patuloy itong walang immik kahit sa sunod-sunod ang pagtatanong sa kanya. Nadatnan niya ang isang bilanggo ring nagpapalahaw sa iyak at tumatawag sa mga santo. kuwartel at tribunal. iginigiit din niyang walang kamalay-malay si Ibarra sapagkat ang ginawa ay upang ipaghiganti ang kanilang amang pinatay sa palo ng mga sibil. nakausap ni Hermana Pute ang isang lalaking kagagaling lamang sa tribunal. Kung ilang bese ibinulusok ang katawan ni Tarsilo sa balon. Sila ay pabalik-balik sa kumbento. Tarsilo Alasigan ang tunay na pangalan ni Tarsilo. Ang pangalan diumano ng bilanggong ito ay Andong luko-luko at kaya napapunta sa patyo ay upang magbawas sapagkat pinapakain ng bulok ng biyenan nito. Bago mag-ikasiyam dumating ang kura at wala sa loob na naitanong niya sa alperes sina Ibarra at Don Filipo. direktorsillo. Kasunod niya ang isang parag batang umiiyak at duguan ang salawal. muli siyang pinalo hanggang sa mabalot ng dugo ang buong katawan. Nakita ng kura ang isang dalagang parang nagbibilang ng mga naririnnig sa loob ng tribunal. Kaya lang sinansala ni Kapitan Tiyago ang kanilang pagtatanan sa tulong ng mga sibil. Ngunit. Hinarap sa kura ang dalawang tanging buhay na nabihag ng mga sibil. nang di mapansin si Tarsilo. Pero. Hindi niya natagalan ang pagpapahirap hanggang sa takasan siya ng hininga sa gayong uri ng kalupitan. Panay ang kanilang pagbabanta sa mga batang sumisilip sa puwang ng mga rehas upang tingnan ang mga nadakip. May sakit ang kura at ayaw na lumabas ng kanyang silid at ayaw daw itong makipag- . si Pedro na asawa ni Sisa at ang kay Lucas na may tali pang Lubid sa leeg. Walang makuhang anumang impormasyon at di mapaamin si Tarsilo kaya ito ay itinimba sa isang balong nakakabaligtad ng sikmura ang tubig at amoy. Sa ngitngit daw ni Ibarra. lalong nagngitngit ang alperes. Sinabi niyang nuong lamang niyua nakita. kaya ito ay ibinalik sa bulwagan. Hindi nakayanan ng kura ang gayong tanawin kaya lumabas siya sa bulwagan na namumutla. May isang utusang babae naman ang nagpahayag na nakita niyang nakabitin sa ilalim ng puno ng santol si Lucas. Binulungan pa siya ni Donya Consolacion na lalong pahirapan ang binata. Pinatunayan nito ang balita tungkol sa magkasintahang sina Ibarra at Maria. Iniutos na paluin ng yantok si Tarsilo hanggang sa magdugo ang buong katawan nito. Ang mga sibil daw ang sumunog sa bahay ng binata. Ang babaing ito ay ang kapatid na dalaga nina Bruno at Tarsilo. kaya iniutos itong ipasok na muli sa karsel. [baguhin] 57 : Vae Victus Balisa ang mga sibil na nasa kwartel. Samantala. Naroroon ang alperes. pati simbaha’y nais niyang paghigantihan. hiningi na lamang ni Tarsilo na madaliin ang kanyang kamatayan. Dahil dito. Nakita niya ang kanyang kapatid na si Bruno sa tadtad ng saksak. ito ay umiling. Samantala. humahalinghing at nanananghoy ng malakas.niya kay Linares. Inaantok ang alperes sa naging sagot ng bilanggo. Nang matiyak na patay na si Tarsilo ang binalingan naman ay ang isa pang bilanggo. Hindi maoakanta si Tarsilo. hindi sila makapagtamo ng luna sa kanilang mga inilalakad. Palibhahsa wala silang kilalang malakas at makakapitan na makakatulong upang palayain ang kanilang kaanak na bilanggo. Sinabi nitong nagtapat na si Bruno. Ipinasino kay Tarsilo ang dinatnan. Ngunit. Pilit siyang tinatanong kung kaalam si Ibarra sa nasabing paglusob. Dahil dito. [baguhin] 58 : Ang Sinumpa Tuliro at balisa ang mga pamilya ng mga bilanggo.

Nakakapaso ang sikat ng araw. Ang namumutlang si Ibarra ay pasuyod na tinignan ng mga maraming tao at naghahanap ng isang mukhang kaibigan. Pero. Ang huling lumabas ay si Ibarra na walang gapos ngunit nasa pagitan ng dalawang kawal. Pati ang kanyang mga nuno at magulang ay isinumpa ng mga tao hanggang siya ay tinawag ng erehe ng dapat mabitay. pag-ibig. Katulad ng kambal na anak ni Kapitana Maria. Ilang sandali pa ipinasiya na niyang umuwi. Iba rin ang balitang nagmula sa kumbento. ngunit ang mga babae ay ayaw umalis. Dahil dito ay inutusan ni Ibarra na gapusin siya ng mga kawal ng abotsiko. Kahit na walang utos ang kanilang mga pinuno ang mga sibil sumunod sin sila sa utos ng binata. and seminaristang si Albano ay naka gapos na mabuti. mahihirapan sa paglakad ng kanilang ka-anak ng bilanggo. maamang nagmamasid si Pilosopong Tasyo na pagod na pagod at naka balabal ng makapal na kumot. Naalala niya ang kwento ni Elias tungkol sa babaeng nakakita ng ulong nasa bakol at nakabitin sa punongkahoy. Ang kasay sayan ng piloto ay parang biglang naglaro sa kanyang pangitain. [baguhin] 59 : Pag-ibig Sa Bayan At Kapakanang Sarili Ang ginawang pagluson ng mga naapi o sawimpalad ay nakarating at napalathala sa mga diyaryo sa Maynila. Ang sinunod na ilaban ay mga bilanggo sa pangunguna ni Don Filipo na nakuha pang batiin ng naka ngiti ang kanyang asawang si Doray ng yakapin ang asawa. Kinabukasan. Si Andong ay napaiyak din ng makita ang biyenan na may pasari ng kanyang pagkakakulong. Inusal-usal naman ni Kapitana Tinay ang pangalan ng kanyang anak na si Antonio. Kasunod ay may 15 ng kawal na umaalalay sa kanya.usap kahit kanino. Pamaya-maya. Sundan nya ng tingin a ng papalaong kariton na sinakyan ng bilanggo. ipinagbawalan sila ni Kapitana Maria at sinabing kapag ginawan nila iyon. Kahit na nasa gipit at abang kalagayan ang binata. tahanan kaibigan at magandang kinabuhasan. Tinangka ng mga kaanak ng mga bilanggo na sirain at kalagan ang mga hayop na humihila sa kariton. nagisnan ng isang pastol patay na si Tasyo sa may ointuan ng kanyang bahay. Sa kalipunan ng mga bilanggo. Amy isang babae naman ang halos mangiyak-ngiyak na nagsabing si Ibarra ang may pakana at kasalanan ng lahat. Pagkakita kay Ibarra ng mga tao. tanging kay Ibarra lamang na walang tumatawag sa kanyang pangalan sa halip siya ang binubuntunan ng sis at tinwag na siyang duwag. Mag-iikalawa ng hapon ng dumating ang isang kariton na hila ang isang baka. biglang umugong ang salitaan na kung sino pa ang may sala ay siya pa itong walang tali. pero hinadlangan siya ng dalawang sibil. Samantalang si Nol Juan ay nakaluksa na sapagkat ipinalagay niyang wala ng kaligtasan si Ibarra. Doon nya nadama ng husto ang mawalan ng inang bayan. Nang makita naman si Antonio ng inang si Kapitana Tinay binirahan ito ng katakot takot na hagulgol. Ang biyenan ni Andong ay nanduroon din at walang gatol na ipinagsasabio na kaya raw hinuli si Andong ng mga sibil ay dahil sa bago nitong salawal. Waring walang ibig dumamay kay Ibarra. Mula sa isang mataas na lugar. Si Kapitana Maria naman ay pasilip-silip sa rehas upang tignan ang kambal niyang anak. Palakad-lakad umiiyak ang mag-ina ni Don Filipo. lumabas ang may 20 kawal at pinaligiran ng kariton. Kasunod nito ay pinagbabato si Ibarra. Ang suro ng paaralan ay kasama-sama rin ng mga tao. Ang alperes ay lumabas na naka-kabayo at batbat ng sandata ang katawan. Ang alperes naman ay nagdagdag ng mga bantay upang kulahatin ang mga babaingh nagsusumamo sa kanaya. Walang naawa sa kanya. Iba-iba ang estilo ng mga balitang . Ang kapitan naman ay lalong nawalan ng silbi. Pati si Sinang ay pinagbawalan umiyak ni Kapitan Basilio.

Siya ay ipinasundo ni Tinchang upang hingan ng payo sapagkat marunong itong mangatwiran. Dahil dito. Ito ay isang lalaking may edad at mahilig magsasalita ng Latin. Malapit ng mabanas ng husto si Tinong sa kakulitan ng asawa nang dumating ang kanilang pinsan na si Don Primitivo. Hindi rin siya nakuryente o nabilanggo sa ilalim ng lupa. siya ay nagpamisa sa Mahal na . Ayon sa isang lalaking komang galit na galit daw ang heneral kay Ibarra sapagkat naging napakabuti pa nito sa binata. Sa isang bahay naman sa Tondo. Ayon sa kanya. disin sana ay haharap siya sa Kapitan-Heneral at ihahandog nito ang kanyang paglilingkod laban sa mga manghihimagsik. Sumabat naman ang isa pang babae at ipinaliwanag na si Tinchang daw ay nagregalo ng isang singsing na puno ng brilyante sa heneral. Sinabi naman ng isang ginang na talagang walang utang na loob ang mga indio kaya’t di dapat silang ituring na mga tunay na tao. mga asawa at mga anak ng kawani ang tema ng kanilang pag-uusap ay ang tungkol din sa naganap na pagaalsa. ang ilang mag-anak sa Tondo ay tumanggap ng mga paanyaya ng pamahalaan sa pamamagitan ng mga kawal. Kahit na araw ang itatayong paaralan ay isang pakana lamang sapagkat ang tunay na layunin ni Ibarra ay gawin lamang itong kuta na gagamitin niya sa kanyang pansariling pangangailangan. Kaya panay ang sisi sa kanya ng asawang si kapitana Tinchang. [baguhin] 60 : Ikakasal Si Maria Clara Tuwang-tuwa si Kapitan Tiyago sapagkat hindi siya nahuli o natanong man lamang. Nabanggit pa nga na maging ang munting heneral o generalillo daw MAG-AGUERO ay napagkuro ang kahalagahan ng korporasyon. Ang imbitasyon ay tungkol sa pagtulog ng ilang mayayaman at tanyag na tao sa Fuerza de Santiago na may bantay pa. damdamin at paniniwala. ipinagbubunyi naman si Pari Salvi at sinabing ito ay karapat-dapat na bigyan ng isang mitra. Samantala. Sa kabilang dako sa isang pagtitipon sa Intramuros na dinaluhan ng mga dalaga. Kaya’t walang ibang nalalabing paraan kundi ang gumawa ng huling habilin si Tinong. na katulad ng ginawang pagsunong ni Ibarra sa kanyang mga kasulatan. At ang pang-unawa sa mga ito ay batay sa talas ng isip. dalawang payo ang ibinigay ni Don Primitivo: (1) magbigay sila ng regalo sa heneral ng kahit anong alahas at idahilan na ito ay pamasko at (2) sunuging lahat ng mga kasulatan na maaaring makapagpahamak kay Tinong. Kaagad na nag-umpisa ng pagsasalita si Tinchang pagkakita sa pinsan. Boto silang lahat sa payo. Nasabi pa ni Tinchang na kung siya ay naging lalaki lamang. pinakain ni Tinong si Ibarra sa kanilang bahay at niyukuran pa niya ito nang makita sa may tulay ng Espanya sa gitna ng maraming tao at sinabing sila'y magkaibigan. kuro-kuro. Napalingon ang lalaking komang at tiniyak kung totoo ang balita. Ang mga provincial ay palihim na nagdadalawan at gumagawa ng mga pagpapanayam hinggil sa nangyari. Nawalan ng malay ng di oras si Tinong dahil sa payo. Ang mga nag-aaral daw sa mga heswita sa Ateneo ay lumalabas na nagiging pilibustero. Ang kanilang dalawang anak na dalaga ay sa isang tabi lamang at di umiimik. Ang ilan naman ay nagpunta sa palasyo at naghahandog ng tulong sa pamahalaang nasa panganib. Ilang oras pa ang nakalipas. Ang mga tauhan ng kumbento ay higit na naliligalig.lumaganap. Nagdahilan ang pingkok at nanaog na ng bahay. Sinabi ni Don Primitivo na dapat maipakilala si Tinong kay Ibarra pagkat ang mga mabubuti raw ay napaparusahan dahil sa mga masasama. hindi mapakali si Kapitan Tinong dahil minsan ito ay nagpakita ng kagandahang loob kay Ibarra. Sa ibang kumbento naman ay iba ang pinag-uusapan. Si Kapitan Tinong ay kasama sa mga inimbita. Nang bumalik ang kanyang ulirat.

Ito raw ay nakakatiyak ng magandang kinabukasan. Pari Sibyla. Sa wari. Nasa ibang lupain daw ang katiwasayan ni Ibarra at hindi nababagay na manirahan sa Pilipinas. Ipinaliwanag ni Guevarra na hindi mabibitay si Ibarra na katulad ng mga nangyari kina GOMBURZA at sa halip ito ay ipatatapon lamang. Si Linares ang tagapayo ng Kapitan Heneral. Sinabi ng isang babae na maganda nga raw si Maria. si Ibarra. desidido na si Tiyago na ipakasal si Maria sapagkat nakini-kinita niyang siya’y maglalabasmasok sa palasyo sa sandaling maging manugang niya si Linares. Kung hindi naimbita si Kapitan Tiyago ng pamahalaan. Pagkaraan. Puno ng damo ang ibabaw ng bangka at may lulan itong dalawang lalaki. kanyang hinarap ang mga bisita. si Linares na nagpatihuli ng dating at si tenyente Guevarra ng mga sibil. Inalok ni Ibarra na magsama na . Sa pulutong ng mga lalaking nag-uusap naman. Iniwan niya ang mga babaing nag-uusap. ang mag-asawang de Espadaña. Napilitan umano itong talikuran ang kanilang pag-iibigan alang-alang sa kanyang inang namayapa at sa dalawang amang nabubuhay pa. Sinabi rin na marunong daw siya sa buhay sapagkat kaya siya ikakasal dahil bibitayin ang unang katipan ni Ibarra. ang paksa ng mga babae ay si Maria na kahit malungkot siya ay magalang na tinanggap ang mga bisita. Sinabi na kung babarilin si Ibarra.Birhen sa Antipolo. Alam ni Tiyago ang ganitong sinapit ni Tinong. dahil ang buhay niya ay hindi inilaan sa kahirapan. Nagkayarian din na magpapapista si Tiyago. Nakatakas siya sa tulong ni Elias. Siya ay may sakit. Bagama’t namumutla at mahina si Maria. Mahigpit na niyapos at pinupog ng halik ni Ibarra si Maria. Birhen del Rosario at sa Birhen del Carmen. kaya’t inaakala ni Tiyago na siya ay kaiinggitan ng mga tao. Sinarili ni Donya Virtorina ang usapan. Nangunguna sa mga ito si Pari Salvi. lumundag muli ito sa pader at sumakay sa bangka. Sinabihan niya si Tiya Isabel na kung ano ang nasa loob ni Maria tungkol sa napipinto nitong pakikipag-isang dibdib. ilang pransiskano at dominikano. Kinabukasan. Hindi na rin siya bumaba ng bahay. Pero wala siyang tanging pag-ibig kundi si Ibarra lamang. lumitaw na ang kura ay lilipat na ng Maynila samantalang di tiyak ng alperes kung saan ito madedestino. Nag-alis ng sumbrero si Elias at yumukod kay Maria. Sumagwang papalayo sa lumuluhang si Maria. Humantong ang usapan tungkol sa pagpapakasal nina Maria at Linares. Dumating sa bahay ni Tiyago si Linares at ang mag-asawang de Espadaña na kapwa itinuring na pangkat ng makapamahalaan. [baguhin] 61 : Ang Barilan Sa Lawa Habang mabilis na sumasagwan si Elias. Ang salapi ni Ibarra na itinago niya sa may puno ng balite sa libingan ng ninuno nito ay kanyang ibabalik upang may magamit si Ibarra sa pagpunta nito sa ibang bansa. masamang kapalaran naman ang dumapo kay Kapitan Tinong. namamanas at di palaimik. ang bulwagan ni Tiyago ay puno ng mga bisitang kastila at intsik. Tulad ng karamihan siya ay inimbitahan ng pamahalaan. dahil nangangamba itong baka batiin siya ng isang pilibustero. Sa narinig ni Maria lalo siyang nasaktan at naghirap ang kalooban. Inilahad ni Maria ang tunay na kasaysayan at pagkatao nito. Kayamanan lang daw habol ni Linares. ang alperes na ngayon ay tinyente at may grado ng komandante. Matagal. Binanggit din niya ang tungkol sa kaso ng binata at pagkaraan ay binati niya si Maria. At nagpaalam na ang tinyente. putlain. Di nakabuti ito sa kanya ang ‘paglalakbay’ sa ibat-ibang tanggapan nito sapagkat ng siya ay lumabas. iyon ang nararapat sapagkat siya ay isang pilibustero. sinabi niya kay Ibarra na itatago siya sa bahay ng isang kaibigan sa Mandaluyong. pero ito raw ay tanga naman. Mangyari pa. Bumaba ang isa sa lulan ng bangka at pinanhik siya. Nagtungo sa asotea si Maria. Dumaan lamang ang binata upang ipaalam ang damdamin nito at tuloy bigyan ng laya ang kasintahan tungkol sa kanilang kasunduan. Nakita niya ang bangkang pasadsad sa may sadsaran ng bahay ni kapitan Tiyago.

Nahalata ni Elias na hinahadlangan sila sa baybayin. Nagkuwentuhan muli sina Elias at Ibarra. Tumayo si Elias at tumalon sabay sikad sa bangka. Sinabi ni Maria na ngayong buhay pa si Ibarra walang sinumang lalaking kanyang pakakasalan. napansin nilang nagkakagulo ang mga bantay. Ang mga mata ni libao ay nakapako sa diyaryong nagbabalita tungkol sa pagkamatay o pagkalunod ni Ibarra. Pinahiga ni Elias si Ibarra at tinakpan niya ito ng bayong. hindi pansin ni Maria ang maraming regalo na nakabunton sa itaas ng hapag.lang sila ni Elias. Ana. Kaya sumagwan itong patungo sa may Binangonan. kapatid at maganddang kinabukasan. Pumasok sila sa may ilog-Beatang inawit ni Balagtas upang akalaing siya ay taga-Peñafrancia. Nakuro ni Elias na napagtatalikupan sila at walang kalaban-laban. Pero sa di-kalayuan nabanaagan nila ang isang palwa ng mga sibil na papalapit sa kanila. Pinaulanan nila ng punglo ang lugar na pinagtalunan nito. Nakalabas na sila sa ilog-Pasig At nakarating sa may Sta. ngunit nagbago rin ng direksyon ang palwa. Makalipas ang tatlong oras ay umalis na ang mga sibil sapagkat napansin nilang may bahid ng dugo sa tubig ng baybayin ng pampang. Dalawang bagay na lamang ang mahalaga sa kanya. tutal pareho na sila ng kapalaran at magturingan na parang magkapatid. kinuha ang isang mahabang kawayan at ilang bayong at sumige sa pagsagwan. Ipinaliwanag ni Elias na siya’y galing ng Maynila at rarasyunan niya ng damo ang hukom at ang kura. Napahagulgol pa ito ng malakas habang binibigyan diin niya ang walang kapantay na pagtingin kay Maria. Inisip ni Elias na magbalik sa bunganga ng Ilog-Pasig. Itinapon ni Elias ang mga damo sa pampang. Wala siyang nagawa kundi pahintulutan na pumasok sa kumbento si Maria kaysa piliin nito ang kamatayan. kaya humingi ito ng tawad sa kanya. hindi naman binabasa ni Maria ang Diyaryo. sila’y pinatigil at tinanong ng bantay si Elias kung saan ito nanggaling. [baguhin] 62 : Ang Pagtatapat Ni Padre Damaso Umaga. Umaga na ang sapitin nila ang lawa. Lumihis sila ng landas. Nang mapadaan sila sa tapat na polvorista. Pamaya-maya dumating si Pari Damaso na hinilingan kaagad ni Maria na sirain ang kasunduan ng kanyang kasal kay Linares at pangalagaan ang kapakanan ng ama. Pinadapang mabuti ni Elias si Ibarra at tinakpan ng maraming sakate. pinaraan niya si Elias. Umalis si Pari Damaso na sakbibi ng . nahapo na ang humahabol sa kanya sa kasasagwan . ang kamatayan o ang kabuhayan. Nang may 50 dipa na lamang ang layo ni Elias sa may pampang. Pero. Pero. Kumbinsido ang bantay sa paliwanag ni Elias kaya ipinatuloy niya ito sa pagsasagwan at pinagbilinan na huwag magpapasakay sa bangka sapagkat katatakas pa lamang ng isang bilanggo. Napadaan sila sa tapat ng bahay-bakasyunan ng mga heswitas kaya hindi maiwasang manariwa sa isip ni Elias ang masasayang araw na tinamasa niya. Kung mahuhuli raw ito ni Elias. may magulang. siya ay bibigyan ng gantimpala. Tinawag sila. Inilarawan ng bantay ang bilanggong tinutukoy ay nakalebita at mahusay magsalita ng Kastila. Ang atensyon ng mga sibil sa palwa at nakasakay sa bangka ay natuon kay Elias. Namuhay nang masagana at mapayapa. Isa pa wala silang dala ni isa mang sandata. Mabilis na naghubad ng damit si Elias. Sumapit sila sa malapad na bato at nang makitang inaantok na bantay na wala siyang kasama at mahihingi. Kapag lumilitaw si Elias pinapuputukan ito. Napagmuni ni Pari Damaso na pinaninindigan ni Maria ang kanyang sinabi. Nang mapadaan sila sa tapat ng palasyo. Nagpatuloy sa pagsasagwan si Elias. Sinabi niya kay Ibarra na magkita na lamang sila sa noche buena sa libingan ng nuno ni Ibarra. tumanggi si Elias.

ngunit ang mga taga-San Diego ay nangangatog sa ginaw bunga ng hanging amihan na nagmumula sa hilaga. Paika-ika niyang tinalunton ang landas patungo sa tapat ng bahay ng alperes. umaawit ng walang katuturan. Kaya. kumuha ito ng tubig at winisikan sa mukha. Nanduon ang ina. Patay na ang kanyang ina. may isang batang lalaki at batang babae ang naglalaro sa tabi ng isang payat at putlain. Pumasok sa pinto ng libingan ng matandang kastila si Sisa. siya ay pinayagan ng matanda at ipinagbaon pa niya ng pindang na usa para sa kanyang inang si Sisa. Nang makita naman ni Sisa ang duguang ulo si Basilio. Buong higpit na niyakap niya ang malamig na bangkay ng ina at napahagulgol ng malaks. Nakilala rin niya ang anak. Nakita niya ang isang sanga ng baliting nakakapit sa kinaroroonan ng ina. Hinabol ni Basilio ang ina. Pilipt na binubuksan ito ni Basilio. Wla man lamang nakasabit na mga parol sa bintana ng bahay. May kumalat namang balita na ang pagkakaligtas ni Kapitan Tiyago mula sa bibitayin ay utang niya kay Linares. pero binato siya ng alilang babaing nasa daan. nakita niya ang isang taong nagmamasid sa kanya. Ang pinsan nitong si Victoria at si Iday. Sa dampa ay mayroong nakatirang mag-anak na tagalog na nabubuhay dahil sa pangangaso at pangangahoy.lumbay. Nakarating na si Basilio sa kanilang tahanan. Inutusan ng babaing nasa durungawan ang sibil na papanhikin si Sisa. hindi naman nananakit ng kapwa. wala ang kanyang ina. Nang magbalik naman ng ulirat si Basilio at nakita ang ina. Damdam na damdam ng pari ang kasiphayuang dinaranas ni Maria. Kaagad niya itong niyakap at pinaghahagkan hanggang sa mawalan ng ulirat. Nang utusan ng matanda ang apong dalaga na ipagbili ang mga nagawang walis. Nasapol sa ulo si Basilio pero hindi ito tumigil sa pagsunod sa inang tumatakbo. Subalit nang makita ni Sisa ang tanod. Hiniling niya sa Diyos na siya ang parusahan at huwag ang walang malay niyang anak na nangangailangan ng kanyang pagkalinga. Ngunit ngayon lungkot na lungkot ang buong bayan. Pero. Nawalan ng malay. Dinaiti niya ang kanyang taynga sa dibdib ni Sisa. kumaripas ito ng takbo. Pero. unti-unting nagbalik ang katinuan ng kanyang isip. may sugat ito sa paa. Ang batang nakaupo sa nakabuwal na kahoy ay si Basilio. Isinalaysay naman ang tungkol sa buhay nilang mag-anak. Nang mag-angat siya ng ulo. Tumango si Basilio nang tanungin siya ng tao kung anak siya ng namatay. Napatili ito ng malakas at biglang napahandusay sa ibabaw ng ank. Sa di-kalayuan. Kahit na sa tahanan ni Kapitan Basilio ay wala ring kasigla-sigla. Tumingala ito sa langit at pabulong na sinabing totoo ngang may Diyos na nagpaparusa. nang ito ay magpaalam na uuwi na sa kanila. Takot. sinabi niya kay Basilio na may dalawang buwan na ang nakakaraan nang ito ay kanilang matagpuang sugatan at kalingain pagkatapos. noche buena na. . Sa lilim ng isang puno mayroong isang matanda na gumagawa ng walis. Inaaliw siya ng dalawang batang naglalaro. Kausap ng kapitan si Don Filipo na napawalang sala sa mga bintang na laban dito nang mamataan nila si Sisa na isa ng palaboy. Sinakmal ng matinding pagkasindak si Basilio. pasubsob sa ina. gulay at dayap sa isang bilao. Sa isang tabi naman mayroong isang dalaga na naglalagay ng mga itlog ng manok. [baguhin] 63 : Ang Noche Buena May isang kubo na yari sa balu-baluktot na sanga ng kahoy ang nakatayo sa libis ng isang bundok. Nakarating sila sa may guabat. Samantala. Ito ay nasa tabi ng punong baliti. Habag na habag ang magkakaibigan sa magkasintahang Maria at Ibarra. Hindi katulad ng nakaraan na masayang-masaya ang mgat tao. Si sinang ay tumanggap ng liham buhat kay Maria subalit hindi niya ito binubuksan sa takot na malaman ang nilalaman.

kumibot hanggang sa unti-unting nabuwal sa lupa. [baguhin] 64 : Katapusan Magmula ng pumasok sa kumbento si Maria Clara. siya na isang tanyag at dating iginagalang. Nagdagdag ng mga kulot sa ulo si Donya Victorina upang mapagbuti ang pagbabalatkayo niyang siya’y taga-Andalucia. hindi niya matutulungan si Basilio na mailibing si Sisa. Sa pagkakatingala niya sa langit. Kinabukasan. Si Don Tiburcio ay hindi na niya pinakikilos. sinabihan niya si Tiya Isabel na umuwi na ito sa Malabon o sa San Diego sapagkat gusto na lamang mabuhay mag-isa. pp. napapayaan niya ang kanyang katawan at kabuhayan. Di nagtagal. Kasunod nito ay umalis na rin sa San Diego at nanirahan na sa Maynila. Jr. nangayayat ng husto. Hindi na rin siya natatawag bilang “doktor” para mag-gamot. si Kapitan Tiyago ay dumanas ng sapin-saping paghihirap ng damdamin. Wala ni isa mang nakakaalala sa kanya. sama ng loob o bangungot ang sanhi ng kanyang ikinamatay. Itinagubilin rin ng lalaki kay Basilio ang malaking kayamanan na nakabaon sa may puno ng balite. Di nagtagal. nanirahan na si Padre Damaso sa Kabundukan. ↑ Capili–Sayo. Si Elias ay tumanaw naman sa dakong silangan at nagwikang higit pa sa isang dalangin.M. Erehe at Subersibo 3. Siya ngayon ang nangungutsero. Sa halip pinagbilinan niya si Basilio na mag-ipon ng maraming tuyong kahoy at ibunton sa bangkay ng kanyang ina at pagkaraan sila ay silaban hanggang sa maging abo ang kanilang katawan. ISBN 9710617753. Siya ay babawian ng buhay nang di nakikita ang pagbubukang-liwayway ng bayang kanyang minamahal. -Kim J. siya ay nakitang bangkay sa kanyang higaan. Ang lalaking sugatan na kausap ni Basilio na dalawang araw ng hindi kumakain at sa wari ay malapit ng mamamatay ay si Elias. (1996). Inc. naging mapag-isip at nawalan ng tiwala sa mga kainuman. Nang magmamadaling-araw. [baguhin] Talababa 1. Ang kanyang inaatupag ay ang paglalaro ng liyempo. Cresenciano Marquez. Wala na rin siyang ngipin. 374. Madalas tuwing takip-silim ay makikita siya sa tindahan ng intsik sa Sto. Nagsasalamin na ito. Ang kanyang dating marangyang tahanan ay mayroong nakasulat sa pintuan na: Fumadero Publico de Anfion. Ang lahat ng mga santo at santang kanyang pinipintakasi ay nalimot na niya. Kay Basilio na raw ito kung walang ibang dumating na tao upang gamitin niya sa pagaaral. Quezon City: Phoenix Press.. sabong at paghithit ng marijuana. namalas ng buong bayan ng San Diego ang isang malaking siga na nagmumula sa may lugar na kinamatayan ni Sisa at Elias. huwag lamang daw limutin nang ganap ang mga nasawi sa dilim ng gabi. Ganap na siyang nalimot ng mga tao. Sa pagsusuri ng doktor. Teresita. ↑ Sa ibang aklat.). ↑ Sa ibang aklat. "54" (in Tagalog/Filipino). At lumakad na si Basilio upang manguha ng panggatong. Iba't ibang [mga] Pangyayari [baguhin] Mga sanggunian .N. Sa mga mapalad.Hinang-hina ang lalaking sugatan. Cristo. Sa kabilang dako. Ilang linggo naman bago naging ganap na mongha si Maria. si Pari Salvi habang hinihintay niya ang pagiging obispo ay nanungkulan pansamantala sa kumbento ng Sta. Noli Me Tangere ni Jose Rizal (Anotated edition ed. 2. Sinisi pa ni Manang rufa ang gumawa ng siga na hindi raw marunong mangilin sa araw ng pagsilang ni Hesus. Pagkagaling niya sa kumbento. Clarang pinasukan ni Maria Clara. siya ay inilipat ng padre provincial sa isang malayong probinsiya.

Kinuha mula sa "http://tl. Manila: Omniscience Publishing. [itago] t•u•b Mga Piling Sulatin ni Rizal Sa Aking mga Kababata • Ang Aking Unang Salamisim Kabataan Pag-aaral sa Ateneo Maligayang Bati • Isang Alaala sa aking Bayan • Sa Sanggol na si Municipal de Jesus • Ang Tanglaw ng Bayan Manila Pag-aaral sa Unibersidad ng Santo Tomas Sa Kabataang Pilipino • Sa Tabi ng Pasig • Konseho ng mga Diyos-Diyosan Unang Pag-ibig sa Tinubuang Lupa • Pinatutula Ako • Talumpati sa Pangingibang Piging na Parangal sa mga Pilipinong Pintor • Sa mga Bulaklak ng -bansa1 Heidelberg • Noli me Tangere2. Jr. ISBN 971-08-5207-8. (1996). Gregorio (1992).. Teresita. 3 Silipin din ang kinaltas na kabanata ng Noli me Tangere. Cresenciano C.. Zaide. Valeria Nacino (1997). Mandaluyong City: National Book Store. Marquez. tingnan ang Makamisa.wikipedia.• • • Sauco. Jose Rizal: Life. 4 Para sa kanyang makontrobersiyang ikatlong nobela. ang Elias at Salome. Sampaloc. Noli me Tangere ni Jose Rizal. Capili-Sayo. 2 Isang nobela. Consolacion. ISBN 971-06-1775-3. Inc.org/wiki/Talaan_ng_mga_kabanata_sa_Noli_me_Tangere" Mga kategorya: Jose Rizal | Mga sulatin ni Rizal | Noli Me Tangere Mga pansariling kagamitan • Lumagda / tumala Mga ngalan-espasyo .. Works and Writings. ISBN 971-750-001-0.3 • Dalit sa Paggawa Antosyon sa Sucesos de las Islas Filipinas • Ang Pangitain ni Ikalawang Prayle Rodriguez • Sa Pamamagitan ng Telepono • Sa mga Pangingibang Kababaihan ng Malolos • Ang Katotohanan Para sa Lahat • -bansa Hinggil sa Katamaran ng mga Pilipino • Ang Pilipinas sa Loob ng Isandaang Taon • El filibusterismo2 Pagpapatapon Ang Aking Kinaligpitan • Awit ng Manlalakbay • Himno para sa sa Dapitan Punong Talisay Paghatol 1 Huling Pahimakas Ibinilang na rito ang mga sinulat niya pagkabalik niya mula Europa hanggang sa kanyang ikalawang pangingibang-bansa. Inc. Inc. Rizal: Pinakadakilang Bayaning Pilipino. Quezon City: Phoenix Publishing House.

1 Pebrero 2011. pakikihalubilo Mga kagamitan • .• • Artikulo Usapan Naiiba pa Mga tingin • • • Basahin Baguhin Kasaysayan Mga gawain Hanapin Top of Form Natatangi:Maghan Maghanap Bottom of Form paglilibot • • • • • • • • • • • • • • • • • Unang Pahina Mga nilalaman Napiling nilalaman Mga kaganapan Alin mang artikulo Patungkol Pamayanan Kapihan Mga huling binago Magkaloob Tulong Mga nakaturo rito Kaugnay na mga pagbabago Mga natatanging pahina Bersyong maililimbag Palagiang kawing Sumangguni Huling pagbabago: 03:40.

Tingnan ang Takdang Gamit para sa mga detalye.• Magagamit ang teksto sa ilalim ng Lisensyang Creative Commons Attribution/ShareAlike. Patakaran sa paglilihim Tungkol sa Wikipedia Mga pagtatanggi • • • • • . maaaring mailapat ang karagdagang termino.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful