Lekë Sokoli

1

LEKË SOKOLI

Analiza sociologjike

Instituti i Sociologjisë

Përgatiti për botim: Instituti i Sociologjisë, Tiranë Redaktor: Sejdin Cekani Arti grafik: Orest Muça ISBN 99927-819-9-8
© Autori, 2006 Botues: IS & Rinia

Instituti i Sociologjisë Rr. “Abdyl Frashëri”, p. 3/3, Tiranë Tel & Fax.: ++355 4 268 819 E-mail: lsokoli@instituti-sociologjise.org www: instituti-sociologjise.org

.............................................. Përfundime e rekomandime ....................... Udhëtim i sociologut në botën e prostitucionit ..................................................................................... 18 Disa përfundime ..................................... 81 Rreth metodologjisë dhe “kampioni” i studimit ............................. 14 Ekskluziviteti seksual dhe seksi jashtëmartesor ....................................................................... A duhet (ri)legalizuar prostitucioni në Shqipëri? ....... një studim “klandestin” për një biznes klandestin Prostitucioni....... Prostitucioni.......... Prostitucioni në Shqipërinë e pas viteve ’90-të dhe disa përfundime ..... Prostitucioni profesionist në Shqipëri gjatë shekullit XX e në vijim dhe debati për (ri)legalizimin e tij Një dukuri më e përfolur se e studiuar ........... 6 Familja tradicionale dhe alternativat “jotradicionale” të saj .. Prostitucioni si praktikë kulturore universale dhe rasti i Shqipërisë ....................... Prostitucioni dhe regjimi komunist (1945-90) ..... Një studim “klandestin” për një veprimtari klandestine .......4 Analiza sociologjike PËRMBAJTJA Familja tradicionale shqiptare dhe alternativat “jotradicionale” të saj Familja shqiptare para dhe pas shndërrimeve demokratike .................... një mikrobotë pa të drejta? ............................................................................... 83 Përmasat e trafikimit të grave dhe adoleshentëve .......... Prostitucioni profesionist në Shqipëri............ 8 Përbërja e “kampionit” të studimit ...... para dhe gjatë Luftës së Dytë Botërore .. 85 51 52 53 63 66 70 73 75 25 29 28 31 33 34 38 44 ................ Terminologjia dhe llojshmëria e prostitucionit ................... Fillimet e prostitucionit në Shqipëri.......................................................... Ligjet e para për legalizimin e tij .................. Prostitucioni dhe të drejtat universale të njeriut ........ Prostitucioni........ A është prostitucioni një fenomen tipik shqiptar? ...................................................................................................................................... Vështrim sociologjik mbi trafikimin e grave dhe adoleshentëve në Shqipëri Shtrimi i problemit ........................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................ 9 Analizë mbi shndërrimet pozitive e negative të martesës e familjes ..................... 22 Prostitucioni.......... profesioni më i vjetër? .................................................. 10 Rreth dilemës: martesë apo bashkëjetesë? ........... rasti i Shqipërisë .........................................

.. 165 139 141 143 148 148 123 125 128 135 105 108 110 115 116 119 121 .......................................................................... 89 Kush trafikohet? ........................... Fishta......................................................... 100 “Mafia shqiptare”....................................................... Psikanaliza si teori mbi personalitetin ................... 99 “Nota” e vlerësimit të institucioneve të shoqërisë përkundrejt trafikimit ....... familja dhe komuniteti................................................................ Kush është Gjergj Fishta? ........... vepër e shquar e mendimit shqiptar ................................................................ Kush është Zigmund Frojdi? .......... Psikanaliza si terapi: e para është fjala .................................................................................................................................................................................. Mafia dhe “Mafia shqiptare” ...................................................... Zigmund Frojdi.. 155 “Gjurmë jete” ..................................................... 98 Pastrafikimi....................... teoritë dhe metoda e tij e studimit dhe e kurimit Frojdi ose filozofi “imoral” ....... E drejta zakonore shqiptare dhe ligjet e mafias ................................. Kush mund ta mposhtë “mafian shqiptare”? .......... 159 “Filozofia e Kavaliotit”....... “Mafia shqiptare”......................................................................................................................................................... urrejtja dhe racizmi antishqiptar Një libër më shumë në bibliotekën (jo aq të varfër) të racizmit .......................................... dijetar dhe erudit i gjithanshëm ......................... 100 Përfundime e rekomandime ................................................................ Figurë kontradiktore apo me vlerësime kontradiktore? .......................................... 154 Debatet e sotme dhe politika jonë “e jashtme” ...................................................... Pro dhe kundër Frojdit .. 97 Faktorët që ndikojnë më negativisht në trafikim .................... Integrim apo riciklim në trafik? .......................................libri i jetës i një profesori të vërtetë ............................ Epilog: moda antishqiptare e (jo)shqiptarëve .........Lekë Sokoli 5 Debat rreth çështjes “pse trafikohen shqiptarët?” ........................... Ku qëndron forca e “mafias shqiptare”? ............................................................ “Privatizimi i dhunës” dhe reagimi ndaj saj “Privatizim” i dhunës? .... Universi krijues i Gjergj Fishtës dhe jeta akademike shqiptare Pse shkruaj për Fishtën? .... 95 Perceptimi i trafikimit në raport me problemet e sotme të Shqipërisë .............................................. proceset integruese të Shqipërisë dhe statusi i Kosovës . 91 Trafikimi: shkalla e njohjes së tij dhe nevoja për informim ...............................................................................................

familja tradicionale filloi të njohë “rivalët” e vet. ngaqë ndryshimi është i njëmendtë. Të merresh me dukuritë e reja në zhvillimin e shoqërisë e familjes shqiptare pas vitit 1990. . alternativat jo-tradicionale. por jo drejt shpërbërjes. me ekskluzivitet seksual midis një burri e një gruaje. pozitive e negative.. arrijmë në përfundimin se është e vështirë. Vëll. të martesës e familjes. Në 1 Botuar në revistën shkencore Politika & Shoqëria. e krijuar për mbijetesë e vazhdimësi (trashëgimi). Nr. në mos e pamundur. Sidomos në vitet e tranzicionit. në njëfarë përkufizimi. bazuar në një anketim të rreth dy mijë individëve. del se ajo është “…një jetesë e përbashkët. në të cilën burri është burimi kryesor i të ardhurave dhe autoriteti kryesor”. Sot familja e ka humbur “qetësinë olimpike”. ka ndryshuar thuajse gjithçka. Shqiptarët nuk e kanë braktisur familjen. 7. 15-27. spontane e mjaft kontradiktore. e qëndrueshme. të diferencojmë dukuritë kalimtare të tranzicionit të vështirë shqiptar. ligjore. fq. relativisht e qetë ose e rrezikuar nga faktorë ‘natyrorë’. në fushën e marrëdhënieve familjare. Tiparet e familjes tradicionale i krahasojmë me elementët e sotëm “jotradicionalë”. Kjo familje shquhej për aftësinë vetërregulluese dhe kriteri moral kishte epërsi kundrejt çdo kriteri tjetër gjykimi e vlerësimi.. mbi ¾ e të cilëve janë të mendimit se familja tradicionale është kapërcyer. 2 (14). të krijohet përshtypja se duhet të flasësh apo të shkruash për gjithçka. 2004. Nëse rëndisim. ajo është në ndryshim. Nga analiza mbi shndërrimet. më mënyrë të shpejtë. të dy prindër.6 Analiza sociologjike Familja tradicionale shqiptare dhe alternativat “jotradicionale” të saj1 Përmbledhje Pas vitit 1990. nga ato që do të përfaqësonin tipare relativisht të qëndrueshme të familjes “jotradicionale” shqiptare. tiparet e familjes tradicionale shqiptare.

ka ndryshuar thuajse gjithçka. Mirëpo ky proces shndërrimi nuk është përfunduar. vetë shoqëria shqiptare. të lexueshëm. Pas vitit 1990 kjo status quo. aftësisë për të realizuar funksionet e saj ekonomiko-edukative etj. për të nxjerrë në pah disa tipare kryesore të familjes dhe shkaqet nga të cilat është kushtëzuar ndryshimi i saj. kryente një punë të caktuar. që ka të bëjë më shumë me treguesit cilësorë të jetës familjare. tjetra e nivelit mikro. sillej sipas normave të pranuara. Vendin e një realiteti social të thjeshtë. më shumë spontane dhe mjaft kontradiktore. homogjen.Lekë Sokoli 7 mënyrë të shpejtë. Në këtë artikull do t’i referohemi më shumë analizës sipas nivelit makro. i bindej pa kushte autoritetit. Gjatë kësaj periudhe krijimi i koncepteve unike për mënyrën e jetesës. kuadri në të cilin punuan dhe jetuan njerëzit ishte relativisht i qëndrueshëm: zonat fshatare zotëronin kundrejt atyre qytetare. Në të parën. kryesisht rural. pak a shumë homogjen (Sokoli. Kjo sepse. Familja shqiptare para dhe pas shndërrimeve demokratike Midis dy shoqërive që ndanë vitet ’90-’91 ekzistojnë dallime thelbësore në të gjitha aspektet e jetës ekonomiko-sociale. stimujt moralë kishin përparësi kundrejt atyre materialë. edhe në sociologjinë e familjes mund të bëhen dy lloj analizash: njëra e nivelit makro. ekziston një prapambetje relative . çdo individ zinte një pozicion të dhënë. Mendoj se. 1997: 223-4). të qëllimit të jetës. kjo harmoni negative u prish. më i ndërlikuar. Te grupet sociale raportet afektive dhe morale kishin përparësi kundrejt atyre kontraktuale të bazuara në interesat. nga njëra anë. ka pësuar shndërrime të thella. gjithnjë e më shumë urban. rural. Shkurt. lumturinë. kishim një status quo. sikurse në ekonomi. mirëqenien etj. sipas së cilës rezulton se në Shqipëri familja. në kuptimin mbi martesën. në kriteret e vlerësimit të njeriut. të bazuar mbi një marrëveshje sociale. ky ekuilibër social apo. Nga ana tjetër. si institucion i lidhur ngushtësisht me jetën shoqërore. ishin shndërruar në politikë zyrtare. në gjuhën e Kadaresë (2000: 60). sikurse janë shënuar ndryshime në botëkuptim. e zuri një realitet i ri. duke përfshirë edhe ato mbi martesën e familjen. heterogjen. në këtë fazë të tranzicionit paskomunist. realitet që u ndesh që në fillim me probleme të mëdha sociale. një realitet social të thjeshtë. ende nuk ka tipare të qarta.

Ky proces mund të cilësohet si pozitiv. Në periudhën për të cilën po flasim. sikurse pesha specifike e familjeve qytetare. ceremonive mortore apo. Ajo ridimensionoi edhe raportet midis dy tipeve kryesore të familjes shqiptare. vështirësive të përshtatjes me ndryshimin etj. Kjo lidhet me karakterin tepër të ndërlikuar të marrëdhënieve familjare. Në veçanti është rritur numri i familjeve me një prind. mund të konstatohet se ky proces urbanizimi i familjeve fshatare është thuajse po aq edhe një proces “ruralizimi i qyteteve”. sikurse me ndikimin e traditave. ndikuar edhe nga emigracioni. Zhvillimet e këtyre viteve. një mundësi më shumë për plotësimin e nevojave ekonomike. Familja është çliruar nga shumë tabu të së djeshmes. duke vrojtuar këtë dukuri. Por. ose lëvizja migratore (tanimë një e drejtë kushtetuese). e ka tronditur familjen tradicionale shqiptare ndoshta më shumë se evolucioni shekullor. në raport me familjet fshatare. është rritur disi numri i familjeve të formara nga bashkëshortë me përkatësi etnike dhe kulturore të ndryshme. mori përmasa marramendëse dhe u shoqërua me njëfarë kaosi demografik. më shumë se shndërrimet e imponuara nga shteti e ligji. Familja përbën qelizën bazë shoqërisë. më shumë se kushdo. ai i familjeve të përziera të krijuara nga rimartesat pas divorcit etj. Pra është shtuar shumë numri i familjeve qytetare prej atyre që kanë ardhur në qytete apo rrethinat e tyre. zakoneve. sidomos lëvizja e pakontrolluar migratore. 2000: 66-7). Lëvizja e lirë e familjeve. derisa brenda familjes qytetare ekzistojnë normalisht marrëdhëniet më të përparuara se ato të familjes fshatare. në raport me zhvillimin e përgjithshëm shoqëror (Uçi. nga vrojtimi i riteve. por edhe një rritje të numrit të . Është rritur gjithashtu hapësira e realizimit të atyre që quhen funksione të familjes. Pas vitit 1990 lindën elementë pluralistë edhe në jetën familjare. Familja është mjaft e ndikuar sidomos nga emigracioni. politikat shtetërore (nga pushtuesit.8 Analiza sociologjike e marrëdhënieve martesore e familjare. 2003: 18). i mënyrës së jetesës së të ardhurve në rrethinat e qyteteve. nga njëra anë. te komunizmi). por ajo gëzon një farë autonomie. duke cënuar rëndë gjithë elementët e ekosistemit urban (Vejsiu. për shembull. Kjo nënkupton. Qyteti “xhaketëngushtë” shqiptar nuk ishte gati për të pritur një masë kaq të madh të ardhurish. nga fetë. përgjithësisht. nëse gjykojmë në perspektivën e gjërave. Kjo vërtetohet.

(8) kriteri afektiv… Vazhdimësia/trashëgimia (9) Nuk kanë atë rol që kanë pasur Lindje dhe rritje fëmijësh (10) Parapëlqimi për të mos lindur fëmijë. familje me njerk/njerkë etj. Mungesa e forcës reaguese të familjes ndaj vetëdënimin në rast “lajthitjesh” etj (13) sfidave të saj. e qëndrueshme. Martesë ligjore (2) Bashkëjetesë (qoftë edhe ligjore). është vështirë të bëhen përkufizime të sakta. e cila është: “…një jetesë e përbashkët. relativisht e qetë ose e rrezikuar nga faktorë ‘natyrorë’. me prindër të divorcuar apo të ve. gjithsesi. me ekskluzivitet seksual midis një burri e një gruaje. Burri si burimi i parë i të ardhurave (11) Prirja për barazi e ndihmesa të përbashkëta (të paktën si një prirje apo realitet i pjesshëm) Burri si autoriteti kryesor (12) Prirja për martesë dhe familje “të hapur”.Lekë Sokoli Tabela 1: Familja tradicionale dhe alternativat Forma “tradicionale” Alternativat “jotradicionale” Jetesë e përbashkët (1) Partnerë që jetojnë larg njeri-tjetrit. martesa lidhur në martesë (5) seksualisht të hapur etj. po rendisim në njëfarë përkufizimi tiparet e martesës (familjes) tradicionale. nga martesat e mëparshme etj. e rrezikuar edhe nga faktorë “jo nga faktorë “natyrorë”(4) tradicionalë” Ekskluziviteti seksual i individëve të Seksi jashtëmartesor (më tej-SJM). për të birësuar e marrë në kujdestari. Lidhje e një burri me një grua. fëmijë nga dy bërthama. kriminaliteti… Kriteri moral dhe forca e opinionit (14) Prirja për largimin e jetës personale nga kriteri moral… 9 familjeve me partnerë që jetojnë gjatë larg njëri-tjetrit. Marrëdhëniet seksuale brenda të njëjtit seks marrëdhënie heteroseksuale (6) (homoseksualiteti. me të drejta. detyrime e përgjegjësi të barabarta. lezbizmi) Prania e dy prindërve në familje (7) Familje me një prind. por pa lidhje martese ose individë të pamartuar. divorci. . Lidhje relativisht e qëndrueshme (3) Paqendrueshmëria. vetëgjykimin. ndryshe nga shkencat ekzakte. Aftësia për vetërregullimin. Familja e martesa. Por. Familje e lidhur kryesisht për mbijetesë Sot kërkohet më shumë se më parë nga martesa. konfliktet. të dy prindër. dhuna. rimartesa… Familje relativisht e qetë ose e rrezikuar Jo e qetë. Familja tradicionale dhe alternativat “jotradicionale” të saj Ne jemi përpjekur të grupojmë karakteristikat e familjes tradicionale shqiptare dhe ta krahasojmë atë me alternativat “jotradicionale” Në shkencat sociale. nuk përkufizohen aq lehtë. gjithashtu. Në vetvete kjo është një premisë shpërbërjeje. ligjore.

4 2. Kjo martesë/familje shquhej për aftësinë vetërregulluese dhe kriteri moral kishte epërsi kundrejt çdo kriteri tjetër gjykimi e vlerësimi. Diferencimet Sipas gjinisë/seksit Sipas nivelit arsimor Sipas vendbanimit Sipas përkatësisë fetare Sipas grupmoshës Kategoritë. I pamartuar ndonjëherë ose beqar Frekuenca në përqindje 47. Analizën do ta bazojmë në një studim të ISPS-së.6 62.8 Sipas statusit civil . në të cilën burri është burimi kryesor i të ardhurave dhe autoriteti kryesor”.9 26.2 77.7 54. informacioni bazë i të cilit është marrë përmes një anketimi të rreth dy mijë individëve nga rrethe të ndryshme të vendit.6 9. Përbërja e “kampionit” të studimit “Kampioni” i studimit tonë. nivelit arsimor. etj.4 19. Të dhënat e këtij ‘kampioni’ studimi janë si më poshtë (tabela 2). Le t’i vendosim këto tipare të familjes tradicionale në një tabelë dhe t’i krahasojmë me elementët e sotëm “jotradicionalë” (tabela 1).4 49. i (e) ve.4 20. arsimit që kanë kryer ose vazhdojnë.9 33.3 4. i përbërë nga 1998 individë të anketuar sipas gjinisë apo seksit. sidomos nga qytetet kryesore.1 24. Më poshtë do të analizojmë disa nga këto prirje apo edhe realitete të reja në fushën e familjes e të martesës.10 Analiza sociologjike e krijuar për mbijetesë e vazhdimësi (trashëgimi) përmes fëmijëve. gjendjes Tabela 1: Të anketuarit sipas gjinisë.4 29. grupimet Femra Meshkuj Me arsim tetëvjeçar Me arsim të mesëm Me arsim të lartë Në zona me mbi 10 mijë banorë Në zona me më pak se 10 mijë banorë Mysliman Katolik Ortodoks Deri 20 vjeç Nga 21 deri në 30 vjeç 31 deri në 40 vjeç 41 deri në 60 vjeç Mbi 60 vjeç I(e) martuar I(e) fejuar Bashkëjeton në çift.6 52.7 16. pa lidhje martesore I (e) divorcuar ose ndarë.4 22.1 26.4 16.7 23.

se në ato rurale.Lekë Sokoli 11 së tyre civile në çastin e dhënë. më e theksuar tek individët me nivel më të lartë arsimor. Një tjetër formë e shfaqjes . me emigracionin por. gjithashtu. ka të dhënat e tabelës 2. përkatësisë fetare të tyre e grupmoshës. Edhe në zonat rurale vetëm një në çdo tre individë mbetet partizan i martesës dhe familjes tradicionale.5 Aspak 22. Pjesa tjetër prej 22 për qind nuk pajtohen me këtë mendim. Tabela 3: A është kapërcyer martesa tradicionale? (në përqindje) Plotësisht 50. Në ç’masë është kapërcyer familja tradicionale? Ose. është kapërcyer? Vlerësimet janë dhënë në tabelën 3. Ajo është. në ç’masë janë dakord shqiptarët me opinionin se martesa apo familja tradicionale. Analiza sipas vendbanimeve tregon se prirjet liberalizuese janë 2-3 herë më të theksuara në vendbanimet urbane (me mbi 10 mijë banorë).4 22.4 Mbi ¾ e të anketuarve pohojnë se ata janë plotësisht apo pjesërisht dakord me mendimin se martesa dhe familja tradicionale është kapërcyer. sipas përcaktimit të mësipërm. Bashkëshortët po jetojnë për një kohë relativisht të gjatë larg njëri-tjetrit. Analizë mbi shndërrimet pozitive e negative të martesës e familjes Tipari themelor i familjes tradicionale është jetesa e përbashkët (1). Kjo lidhet. Sot ky tipar është cënuar aq sa të qëndruarit larg mund të vlerësohet si një alternativë “jotradicionale” e familjes dhe martesës. në njëfarë mase. Por provohet se edhe fshati shqiptar është prekur mjaft nga valët e përgjithshme të liberalizimit të jetës shoqërore e familjare. sipas vendbanimit.6 Pjesërisht 27.1 77. së pari. Vrojtimi sipas moshës nxjerr në pah faktin se të rinjtë janë në skalonin e parë të kërkesës për ndryshim. edhe me punësimet jashtë qendrave të banimit brenda vendit.

katastrofat e ndryshme. autorët kanë renditur 11 faktorë me të cilët ata argumentojnë rritjen e divorceve në Shqipëri në të ardhmen (Shih: Beqja & Sokoli. por edhe ata “jotradicionalë”. 68-92). 1 Familja tradicionale ishte relativisht e qetë ose e rrezikuar më shumë nga faktorë “natyrorë” (4). të cilat kanë prirje të rriten. dhuna. Ka arritur puna deri atje sa të mos guxojmë më t’u flasim për martesën dhe të ardhmen e tyre. Të dhënat tregojnë se numri i familjeve me këtë “status” është 3-4 herë më i madh se numri i martesave të zgjidhura (Beqja & Sokoli. është martesa ligjore (2). alkoolizmi. si sjelljet devijante. Por duhet theksuar se forma ligjore e martesës po konkurrohet edhe nga “të pamartuarit e përjetshëm”. Martesa e sotme e ka humbur qendrueshmërinë karakteristike kryesisht për shkak të divorceve. apo martesa e vdekur brenda lidhjes martesore. Pa hyrë në shifra. kanë kryer një seri kualifikimesh pasuniversitare brenda e jashtë vendit. si vdekja. Një tjetër tipar i familjes tradicionale. fq.12 Analiza sociologjike së “të qenit larg” është divorci emocional. madje kudo në botë. paaftësia fizike. Këtë përfundim kanë arritur autorët e “Divorci (Vrojtime e refleksione)”.” Një tjetër tipar i familjes tradicionale është lidhja relativisht e qëndrueshme (3) e saj. kanë punë të vlerësuara në institucione qendrore dhe karrierë të mbarë profesionale. siç e kuptojmë dhe siç e kemi jetuar vetë. 2000b. Shkallën e konkurrimit të saj nga bashkëjetesa do ta trajtojmë veçmas (shih më poshtë). Ajo është e kërcënuar jo vetëm nga faktorë tradicionalë. konfliktet gjithfarëshe. 2000: 51). 1 . përdorimi abuziv Në “Divorci në sfondin e zhvillimeve të periudhës 1991-2000”. Janë të shkolluara e të talentuara. të cilët e kanë filluar këtë libër me konstatimin se: “Në kohën tonë familja e ka humbur disi “qetësinë olimpike”.. i cili tha: “Kam dy vajza. sëmundjet. respektivisht 26 dhe 32 vjeçe. unë dhe ime shoqe. Të shqetësuar jemi vetëm ne. Por tek ato nuk ndihet kurrëfarë shqetësimi për martesë. po japim vetëm shqetësimin e një kolegut tonë nga Tirana. varfëria etj.

ndonëse mjaft më të pakta kundrejt atyre me orientim heteroseksual. më 19 prill 2004. për të cilat do të flasim veçmas (shih më poshtë). homoseksualizmi (mashkullor e femëror). Dhe modeli i familjeve me orientim homoseksual. përfaqësonte një ndër tiparet e saj. Parathënie e “Divorci .. Sot familjet me një prind. për shqiptarët është një nga fenomenet më të papëlqyera. para dhe gjatë regjimit komunist madje dhe. Familja (martesa) tradicionale shqiptare përfaqësonte një marrëdhënie vetëm heteroseksuale (6). del se seksi midis individve të së njëjtës gjini ose homoseksualiteti. 5-6. 1990: 210). 3 Debati i parë publik televiziv në Shqipëri mbi homoseksualizmin është zhvilluar në Top Chanal (emisioni Top-show). sëmundjet seksualisht të transmetueshme. heteroseksuale? Në Shqipëri ende jo.vrojtime e refleksione”. Por a mund të përbëjë lidhja homoseksuale një alternativë të martesave (lidhjeve. si për inerci. Prania e dy prindërve në familjen tradicionale (7). edhe shumë kohë pas rënies së tij3. 200. Ndaj nuk shohim ndonjë rrezik të konkurrimit prej tij të marrëdhënieve heteroseksuale. (5). Hamit. Sidoqoftë duhet mbajtur parasysh fakti se pavarësisht “rrënjëve gjenetike” të homoseksualizmit. 2 . në Shqipëri nuk kanë histori. në SHBA e kudo në botë. pabesia bashkëshortore. fq. braktisja. Nga sa kemi konstatuar. Ky tipar është cënuar dukshëm nga seksi jashtëmartesor (SJM). bashkëjetesave). Marrëdhëniet seksuale brenda të njejtit seks (homoseksualizmi e lesbizmi). lëvizjet për rivlerësimin e saj etj. Madje tema e homoseksualitetit ka qenë tabu. japin përgjigjen se: “… modelet e familjes. Lekë.”2 13 Familja tradicionale është karakterizuar më tej edhe nga ekskluziviteti seksual i individëve të lidhur në martesë. Tiranë: Dudaj & Rinia. me prindër të divorcuar Beqja. sjellja homoseksuale është më shumë një sjellje e mësuar. janë të shumëllojshme.Lekë Sokoli i drogës. ndërsa studiuesit amerikanë. prostitucioni. të paktën tani për tani ose në një të ardhme relativisht të largët. & Sokoli. martesat seksualisht të hapur etj. sot janë të parapëlqyera nga shumë të rritur” (Dickinson & Leming.

detyrime e përgjegjësi të barabarta është një prirje edhe në terrenin e ashpër shqiptar. 9). në ditët tona vërejmë motive të reja në krijimin e familjes. vihet re kërkesa për birësime. vetëdënimin në rast “lajthitjesh” (13). lidhja e martesës dhe krijimi i familjes priret të motivohet gjithnjë e më shumë nga kriteri afektiv. Studiuesit argumentojnë se kriteri afektiv është më i vështiri për t’u realizuar. Sikurse në familjen tradicionale. Krahas mbijetesës dhe vazhdimësisë (8. por kërkojnë më shumë prej saj (Beqja & Sokoli. Nga ana tjetër. janë bërë aq të zakonshme. Më e zakonshme është familja me fëmijë nga dy bërthama. Këtë e tregojnë. Më shumë se parapëlqimi për të mos lindur fëmijë. apo rastet e divorceve ndër familjet tanimë të pasura. edhe rastet e divorceve ndër individët që nuk shprehin ndonjë pakënaqësi të theksuar nga martesa. vetëgjykimin. Gratë përbëjnë vetëm 10-15 për qind të sipërmarrseve (gati kaq edhe të politikanëve). Rrjedhimisht prirja për barazi e ndihmesë të përbashkët në buxhetin familjar... krimi në familje etj. Familja “jotradicionale” . Papunësia ka prekur më shumë gratë. Ede në kushtet e sotme shoqëria shqiptare. ka karakterizuar familjen tradicionale. sikurse familje me njerk/njerkë etj. saqë këtë dukuri mund ta rendisim midis alternativave “jotradicionale”. Në familjen tradicionale burri ka qenë edhe autoriteti kryesor (12).14 Analiza sociologjike apo të ve. konfliktet. burri vazhdon të jetë ende si burimi i parë i të ardhurave (11). Kjo duket se do të përfaqësojë një sfidë të familjes shqiptare në të ardhmen. etj. Të paktën tani për tani. qoftë edhe nga pikëpamja e autoritetit. mungesa e forcës reaguese të familjes. ndërsa në bizneset familjare burrat vazhdojnë të kanë peshën më të madhe. ndërsa emigracioni është gjithashtu një dukuri më shumë mashkullore. vazhdon të jetë mjaft mashkullore. Dukuritë e mësipërme nuk kanë arritur ta cënojnë dukshëm tiparin e familjes tradicionale për lindje dhe rritje fëmijësh (10). janë dukuri shqetësuese. marrje në kujdestari etj. ndër të tjera. Aftësia për vetërregullimin. dhuna. nga martesat e mëparshme etj. të paktën sot për sot. Sidoqoftë prirja për martesë dhe familje “të hapur” me të drejta. Vihet re prirja për ta parë martesën si një lidhje që të jep maksimalisht kënaqësi e lumturi. bizneset tona vazhdojnë të jenë të painstitucionalizuara. 2000: 50). mbetet vetëm një prirje.

Ato lidhen me njëfarë lack of pride (humbje të krenarisë). Mungon një frymëzim pozitiv. kemi nevojë për një program të rilindjes morale. Duket sikur të rinjtë e sotëm nuk besojnë thuajse në asgjë. një “hero pozitiv”. një model pozitiv. por duhet të besojmë më shumë në shkaqe të karakterit moral. kriteri moral dhe forca e opinionit shoqëror (14). Ndaj. Nuk ka si të shpjegohet ndryshe fakti që prindër. pasi kanë arritur në këtë shkallë. Në familjen “jotradicionale” vërehet prirja për largimin e jetës personale vetjake nga kriteri moral. me rënien e nivelit të vlerësimit për vetveten. ndërkohë që më të moshuarit. bij e bija shqiptarë e shohin shpesh paranë si të vetmin qëllim të jetës dhe. sidomos kur është fjala për një martesë shqiptare. një nxitje për të çliruar energji rinore pozitive. Universiteti i Tiranës. trajnimi apo formimi.. nuk duhet “fajësuar” vetëm varfëria. Eliminimi i saj përfaqëson kështu sfidën më të madhe të saj e të të gjithë shoqërisë. të rivlerësimit të vetvetes. me mungesën e një qëllimi kolektiv. 2000: 75-78). nuk e kanë për gjë të pranojnë përfshirjen në ingranazhet e drogës. Së fund. tek e cila të gjithë mund të besonin. më shumë se çdo program zhvillimi. por me kusht që edhe ajo të mos jetë një kopje e keqe e martesës”2 Duket se edhe në realitetin shqiptar martesa tradicionale ka tani edhe një konkurrent “jotradicional” . shpesh të çoroditur. Jam për bashkëjetesën. kanë karakterizuar familjen tradicionale. Rreth dilemës: martesë apo bashkëjetesë? “Unë jam kategorikisht kundër martesës. kërcëllijnë dhëmbët ndaj një gjendje thuajse të pashpresë. . deri përcjelljen “vullnetare” për në botën e prostitucionit etj.bashkëjetesën pa lidhje martese. të një ëndrre të përbashkët (kombëtare). vlerësimit të të qenit shqiptar. për të kërkuar zgjidhje të dhunshme etj. me prostitucionin. Ndoshta duhet shkuar më tej: nëse shqiptarët janë sot kaq të gatshëm për t’u marrë me drogën. 2 Nga intervista me një pedagoge të Fakultetit të Shkencave Sociale.Lekë Sokoli 15 shqiptare çuditërisht sot përfaqëson institucionin më të dhunshëm të shoqërisë (shih: Beqja & Sokoli.

nuk mban parasysh llojshmërinë e bashkëjetesave që vërtetohen në jetë. nuk shpreh “kuptimin sociologjik” të saj. Kjo përqindje nuk është e madhe. është ligjëruar vetëm një tip bashkëjetese. midis studentëve). Por ato mund të jenë edhe bashkëjetesa homoseksuale. midis të divorcuarve. të cilin po e citojmë: “Bashkëjetesa është një bashkim fakti midis burrit dhe gruas që jetojnë në çift. 2003: 56). Cilat janë përmasat e kësaj dukurie në realitetin shqiptar? Për këtë do t’i drejtohemi anketimit. deri te bashkëjetesa si një alternativë përfundimtare e martesës etj. Bashkëjetesa është më e përhapur ndër studentët. kalimtare (për shembull. për të shprehur bashkëjetesat.). siç nuk është as e papërfillshme. përmes strukturave të tyre. Pra. e karakterizuar nga një jetë e përbashkët. “partner/e” etj. të rrëmbyera.. edhe e përkohëshme apo rastësore. Vetëm 2.16 Analiza sociologjike Bashkëjetesa është njëfarë “martese pa martesë”. Por cila është pranueshmëria e bashkëjetesës? . pikërisht ajo që përfaqëson më realisht një alternativë “jotradicionale” të martesës. Zakonisht. Kuptimin e saj e ka përcaktuar Kodi i Familjes. neni 163. që të mundësohet bashkëjetesa midis djemve e vajzave. atyre që janë zhgënjyer nga martesa. Bashkëjetesa. që paraqet një karakter stabiliteti dhe vazhdueshmërie” (KF. u kanë kërkuar zyrtarisht drejtuesve të Qytetit Studenti (Tiranë). sado korrekt. e deklaruar dhe relativisht afatgjatë. me miratimin e Kodit të ri të Familjes (maj 2003). kriminale (me prostituta. Bashkëjetesa mund të jetë. Siç duket përqindja e studentëve që bashkëjetojnë në çift duhet të jetë më e madhe.3 për qind e rreth dy mijë përgjigjedhënësve pohojnë se “statusi” i sotëm i tyre është ai i bashkëjetesës (tabela 2). përdoren termat “bashkim fakti”. Meriton të theksohet fakti se ata. midis të droguarve etj. “familje fakti”. Ato janë lidhje midis individëve të pamartuar ndonjëherë. pra. Ajo ka prirje të rritet. në analizën e mëposhtëme është një marrëdhënie intensive heteroseksuale. midis atyre që kanë mbetur të ve. Por ky përkufizim.

nga ana tjetër. Në studime të mëparshme janë dhënë opinionet mbi bashkëjetesën nga vajzat beqare.08 9. në raport me vlerësimin që kanë nënat për vajzat e tyre.29 Siç shihet. veç Tiranës.64 13.8 për qind).4 11.5 për qind). shkalla e praktikimit të bashkëjetesës është shumë e vogël. Ndërsa nënat e shohin dukurinë e bashkëjetesës së vajzave të tyre me syze më të errëta se ato vetë (Dervishi. i frikës nga mospëlqimi prej bashkëshortit të ardhshëm etj.87 Nënat për vajzat e tyre 77. të cilat burojnë nga mentaliteti (mospëlqimi i prindërve.).7 22. nga opinioni shqiptar është relativisht e madhe (65. nga njera anë.1 51. . vërehet një kontradiktë midis shkallës së lartë të pranueshmërisë së bashkëjetesës dhe dëshirës për ta praktikuar atë. Tabela 5: Çfarë parapëlqejnë më shumë vajzat beqare dhe nënat për vajzat e tyre? Parapëlqimet Martesën Bashkëjetesën Pa përgjigje Vajzat beqare 60. Në qytete të tjera. Në përgjithësi. përqindja e vajzave beqare që e quajnë bashkëjetesën si më të përshtatshme kundrejt martesës.0 17 Pra shkalla e pranueshmërisë së bashkëjetesës (1+2). 2000: 174). i opinionit tradicionalist. dhe realizimit të saj në fakt. madje në masën 20 për qind më shumë se djemtë/meshkujt.33 31.Lekë Sokoli Tabela 4: Vlerësme mbi bashkëjetesën Përgjigjjet e dhëna Në numër E domosdoshme E pranueshme Jo normale Nuk mund ta vlerësoj Gjithsej 282 1032 447 237 1998 Të anketuar Në përqindje 14.5 7. është e lartë (31. Kjo lidhet me ekzistencën e barrierave.4 herë. Gratë/vajzat janë më të prirura të quajnë bashkëjetesën si të domosdoshme. si dhe barriera ekomomike që lidhet me pamundësinë e plotësimi të kushteve për bashkëjetesë.8 100. Ky ndryshim shkon në 2.

si një “fazë e paramartesës”. Në Suedi bashkëjetesa është një praktikë normale dhe shumica dërmuese e martesave kanë njohur më parë përvojën e bashkëjetesës. “Hija” e historive të bashkëjetesës i ndjek edhe pas martesës. si një “stazh” përgatitjeje për martesë. 1996). 1987: 377). 1980: 907). si “kohë e domosdoshme” për të kaluar në lidhjen martesore. madje herë pas here ua turbullon marrëdhëniet bashkëshortore Në vendin tonë bashkëjetesa vazhdon të jetë e ndrydhur për shkak të . 2000: 171). për shembull. sidomos vajzat. veçanërisht në dy dhjetëvjeçarët e fundit. Me daljen në skenë të shoqërisë liberale (Lakër. Pra. Në SHBA. Por mjaft studiues mendojnë se martesa e paraprirë nga bashkëjetesa. dhe përfaqësonin mbi 4 për qind të të gjithë çifteve (Macionis. mund të duhen vite. përgjithësisht ajo vlerësohet si periudhë njohjeje. ua fshehin bashkëshortëve të ardhshëm. Përgjithësisht. gjendjen shëndetësore. numri i çifteve që bashkëjetonin u rrit katër herë (nga ½ në mbi dy milionë). nuk është gjithnjë më e suksesshmja (Dervishi. si në opinionin shoqëror e në media. Edhe në vendet ku është më e përhapur. Në vitet ‘80-të. Rreth ½ e atyre që bashkëjetojnë. si një “periudhë prove” lidhur me aftësitë e partnerit. Studiuesit prej kohësh kanë vërejtur prirjen e SHBA-ve e të vendeve të tjera perëndimore për të arritur përvojën suedeze (Macklin. prova e plotë bëhet kur edhe “ngarkesa” është e plotë. pavarësisht nga ligjet. në mjaft vende të industrializuara është rritur ndjeshëm. pasuria etj. partnerët. po të llogariten fëmijët. numri i personave të lidhur në çifte bashkëjetese u dyfishua.18 Analiza sociologjike Edhe në botë çështja e raporteve ndërmjet bashkëjetesave dhe martesave. bashkëjetesa ka më shumë një status “ilegal” apo “gjysmilegal”. Të paktën për të vërtetuar që kjo “provë” është më e (pa)suksesshme se martesa. edhe në vendet më të qytetëruara ajo vlerësohej si sjellje devijante. bashkëjetesën e pakurorëzuar me martesë. ashtu edhe ndër studiuesit socialë. është diskutuar shumë. sidomos pas viteve ’70-të. Bashkëjetesa është një dukuri e re për shumicën e shoqërive të kohës sonë. Nga ana tjetër. e përparësive dhe kufizimeve të tyre. Disa dhjetëvjeçarë më parë. midis viteve 1970-84. shpresojnë të martohen pikërisht me partnerin me të cilin bashkëjetojnë. numri dhe pesha specifike e çifteve që bashkëjetojnë. sjelljen e tij etj. Motivet që i orientojnë partnerët drejt bashkëjetesës janë të shumta.

Por ç’përmasa ka kjo dukuri? Në librin Divorci – vrojtime e refleksione. edhe përpjekjet e burrave për të diktuar në këtë dilemë mjaft problematike: të baballarëve për t’iu imponuar vajzave modelet tradicionale të marrëdhënieve bashkëshortore. nuk i zihet besë fejesës e martesës që bëhet me dy palë burra. Por a i besojnë ata bashkëjetesës. Në këtë vështrim bashkëjetesa është disi më e parapëlqyer nga femrat që kanë njëfarë sigurie ekonomike. ende e paragjykuar. disi problematike dhe jo aq e besueshme. hipokrite. që nuk shkon as drejt Italisë dhe as kthehet më në Shqipëri. apo më saktë. Kjo shpreh. Të paktën martesa duket më e sigurtë: ngjan me anijen që. Dervishi (2000: 180). Më së shumti.Lekë Sokoli 19 opinionit. e quajnë bashkëjetesën si një të drejtë të padiskutueshme të tyren. ende jo shumë e përhapur. ka 4 Më pas: SJM . nga njera anë. bashkëjetesa mbetet një alternativë “jotradicionale” e martesës tradicionale. lindja e fëmijëve në kushtet e bashkëjetesës është mjaft e paragjykuar. sidomos për motive ekonomike. Në opinionin e shoqërisë shqiptare justifikohet më tepër dështimi i një martse se ai i një bashkëjetese. bashkëjetesa u imponohet vajzave. e cila i ngjan një gomoneje të pasigurtë në mes të Otrantos së egërsuar. por edhe se partnerët arrijnë t’i fshehin njeri-tjetrit dobësitë e karakterit të vet. në kushtet e sotme? Sociologu Z. sikurse qendrimet e dyzuara. jep këtë përgjigje: “Në këtë kohë tranzicioni. por shpesh edhe probleme të mprehta sociale. Po ashtu. jo më bashkëjetesës. mund t’i përballojë më mirë dallgët e jetës” Gjithsesi. të shumicës së vëllezërve për motrat e tyre ose deri edhe të kushërinjëve për kushërirat. atëherë kemi të drejtë të themi se shkelja e këtij rregulli përfaqëson një alternativë të saj. “Divorci” nën statusin e bashkëjetesës i krijon femrës jo vetëm vështirësi financiare. Ekskluziviteti seksual dhe seksi jashtëmartesor4 Derisa ekskluziviteti seksual është një ndër karakteristikat kryesore të martesës tradicionale monogame. ndër të tjera. gjithsesi. por as e papërfillshme. Të rinjtë në moshë fejese e martese.

2 për qind). Angli e Shqipëri. shkaqet e divorceve për 810 individë të vrojtuar.7 për qind) ose e burrit (11.7 7. Sipas autorëve.2 0. u dha pas bixhozit ose prostitucionit etj.1 53.9 14. Si e vlerëson këtë dukuri opinioni shqiptar dhe ai joshqiptar (tabela 7)? Tabela 7: Vlerësimi mbi seksin jashtëmartesor në SHBA. i droguar.2 48.9 100 Pra ¼ e martesave është zgjidhur nga e ashtuquajtura “tradhti” bashkëshortore e gruas (14. të divorcuar në dhjetë vjet.8 = = = = = 8. Njëri nga partnerët nuk lindte fëmijë Ndryshime nga diferenca e madhe e moshës midis burrit e gruas Nga diferenca të mëdha në jetën intime e seksuale Shkaqe të tjera Divorce të vrojtuara gjithsej Frekuenca në përqindje 29. Pra ky ndikim duhet të jetë më i madh. janë (tabela 6): Tabela 6: Seksi jashtëmartesor si shkak i divorceve Shkaqet e divorceve për 405 çifte (810 individë) Për shkak të ndryshimeve në karakter e në temperament Gruaja “tradhtoi” burrin ose braktisi familjen Burri “tradhtoi” gruan ose braktisi familjen Nga konfliktet e shkaktuara nga prindërit e burrit apo gruas Për shkaqe të ndikuara nga vështirësitë ekonomike Njëri nga partnerët ishte i alkoolizuar.2 13.2 38.20 Analiza sociologjike një kapitull mbi shkaqet e divorceve (shih: Beqja & Sokoli.7 11.7 .: Vlerësimi për pabesinë bashkëshortore Është gjithmonë e gabuar Është nganjëherë e gabuar Nuk është gjithmonë e gabuar Është mëkat 100 % i pafalshëm Nuk është mëkat 100 % i pafalshëm Mund të falet Nuk mund të falet Varet nga rrethanat dhe bashkëshorti Në ShBA 74 14 12 = = = = = Në Angli Burrat Gratë = = = 80 20 = = = = = = 85 15 = = = Në Shqipëri Për gratë Për burrat = = = = = 4. 2000: 6062).5 5.0 3. Edhe në shkakun “ndryshime në karakter” (tabela) nënkuptohet shpesh edhe SJM.0 47.2 1.7 12.

16-22 tetor .. sidomos sjellja seksuale. Por një pjesë e “SJM-istëve” pohojnë njëherësh se martesa e tyre është e lumtur dhe se me bashkëshortin e tyre kanë marrëdhënie seksuale të kënaqëshme (Macklin. Ata pohojnë gjithashtu se kjo dukuri nuk është nxitur domosdoshmërisht nga marrëdhënie të varfra e të pakënaqëshme bashkëshortore. por ato pohojnë se përtej këtij motivimi. gjithashtu. kanë vënë në dukje faktin se ¾ e të anketuarve në SHBA. Pse tradhtojnë gratë?. Nëse u referohemi shifrave. dëshira për të njohur përvoja të reja dhe faktorë të tjerë. nr. 1976. Sidoqoftë lidhja midis SJM-së dhe nivelit të kënaqësisë martesore ndyshon në varësi të stadeve të martesës. 2000. Studiuesit socialë kanë analizuar veçmas dukurinë e pjesmarrjes së grave në SJM. edhe pse besnikëria seksuale nuk ka më të njëjtin kuptim shoqëror si më parë.). 356. meshkuj dhe të pamartuar. 1980 etj.Lekë Sokoli 21 Studiues të ndryshëm (Singh et al. kanë arritur në përfundimin se nxitësi kryesor drejt SJM është shkalla e liberalizmit të përgjithshëm dhe. Studiuesit (Singh et al. 80 për qind e burrave dhe 85 për qind e grave e quajnë SJM “një mëkat të pafalshëm”. 5 Martin. pyet studiuesi francez Zhak Pier Martin5. Macklin. Pranohet se ata që kanë provuar SJM janë përgjithësisht më të prirur për ta cilësuar martesën e tyre më pak të lumtur. qëndrimi më lejues ndaj sjelljes seksuale paramartesore. cilësia e marrëdhënieve bashkëshortore. “Por a ka ndryshuar natyra e SJM-së (“tradhtisë”) te gratë e sotme?”. pohojnë se SJM është “gjithmonë i gabuar” dhe vetëm 14 për qind pohojnë se SJM mund të jetë gabim “nganjëherë” ose “nuk është gabim”. ka ndikuar kurioziteti. 1976). Shoqëria e sotme ende vazhdon ta shohë “tradhtinë” me një sy të keq. Në Angli. “Tradhtia”. Pier Zhak. megjithse pakënaqësia në martesë rrit prirjen për SJM. niveli i lartë i nevojës për intimitet dhe niveli i ulët i varësisë në çift etj. nga mosha e rritur. veçoritë e personalitetit. zezakë. Gazeta Intervista. më në veçanti. Megjithatë autori nuk “harron” të sqarojë se pjesa prej 14 për qind përbëhej kryesisht nga të rinj.1980: 911). Nga se ndikohet SJM-ja? Studiuesit pohojnë se ai ndikohet mjaft nga formimi e sjellja e individit. Gati ½ e tyre pranojnë se pakënaqësia ndaj martesave është pjesë e motivimit të tyre për SJM. duket sikur shqiptarët janë më liberalë (tabela). Studiuesit e kanë analizuar SJM në varësi deri të 25 faktorëve.

Sot. Duket se gratë e kohës sonë janë më të guximshme dhe më të bindura për atë që ndiejnë brenda vetes.22 Analiza sociologjike e përjetuar prej shumë kohësh midis vuajtjesh e dramash. Këto tabu bëjnë që ne. i parë si një dukuri sociale. martesat monogame po bëhen gjithnjë e më të vështira. sikurse një analizë logjike e problemit. Rastet e publikuara nga OJF-të apo organet e rendit publik . SJM-ja është shndërruar në një alternativë të martesës monogame. Kjo është më e theksuar në Shqipëri. i cili. Dhe. ndonëse në masë të ndryshme. siç duket. për të qenë besnik edhe ndaj dikujt tjetër? Përgjithësisht mund të thuhet se “shkaqet” për të cilat fillohet një lidhje jashtëmartesore janë nga më të ndryshmet: pakënaqësia midis çiftit. sa më shumë që një partner mendon për vete. dëshira për të zhbiruar personalitete të tjerë. Ndër tiparet e shndërrimeve të ndodhura në Shqipëri në vitet ‘90të e në vijim. Por. Problemi shtrohet: si të jesh besnik ndaj vetes. vijojnë të shndërrohen në thika të helmuara. na çojnë në përfundimin se: ato edhe në Shqipëri ekzistojnë jo thjesht si raste. Ato janë dy dukuri të vështira për t’u vrojtuar sociologjikisht. Ajo sot ka fituar në krijimtari dhe ka humbur në legjitimitet. ndikon edhe në marrëdhënien martesore. kudo në botë. tërbimi që e shoqërojnë. mungesa e dashurisë apo e tërheqjes seksuale. për ta jetuar jetën si në një roman etj. sot interpretohet edhe si një dëshirë për të afirmuar veten. Raste ekstreme të SJM-së janë abuzimi seksual dhe incesti. tabutë ndikojnë edhe tek të intervestuarit. të cilët japin përgjigje të rezervuara apo të pasinqerta. siç thotë Martin. vijon ai. shpesh. është po aq ekstrem sa kolektivizmi që karakterizonte shoqërinë paraardhëse. sociologët apo psikologët. Ai. Por ndjenja dhe “kopmleksi i fajit”. Kjo duket se është e lidhur me tabutë që veprojnë njëherësh. disa fakte të publikuara. Pra. si te studiuesit. mendojmë se duhet veçuar individualizmi. ashtu edhe tek individët që janë objekt i vrojtimit sociologjik. xhelozia dhe. të jemi shumë të rezervuar në pyetjet që drejtojmë. por kanë përmasat e një problemi social. Në të vërtetë. aq më e vështirë bëhet jeta e një çifti. të paktën po të gjykojmë për nga konfliktualiteti dhe niveli i krimeve në familjen e sotme shqiptare. nuk mund të flitet me siguri për përmasat që ka te ne incesti apo abuzimi seksual. Po ashtu.

fushatat e fundit elektorale janë kapur fort pas familjes e rritjes së prestigjit social të 6 Citimi është marrë nga Lantz. 1998. liria dhe mirëqenia e saj. Ishte lëvizja feministe ajo që reagoi e para. Në Britani. 42. i përcjellë ndër vite me shqetësim.Lekë Sokoli 23 përfaqësojnë. Tiranë. 1977. Disa përfundime Gati gjysmëshekulli më parë. M. Sociologjia. vetëm dy-tre dhjetëvjeçarë më parë. ky sensibilizim ka nisur vonë. Nga ana tjetër. po zhduket nga faqja e dheut. Partia Konservatore e bëri problemin e familjes e të martesës çështje bazë të politikës. American Sociological Review. vetëm majën e ajsbergut të këtyre dukurive tepër shqetësuese. Çabej. .”6 Ky deklarim. në kuptimin e vjetër të saj. një studiues shkruante në një revistë të Bostonit: “Familja. The changing American family from the pre-industrial to the industrial period: a final report. Edhe në shoqëritë e hapura. Shoqëria shqiptare duhet të bëhet më e vetëdijshmë për këtë. 7 Citimi është marrë nga Giddens. do të deklaronte: “Politika jonë nis nga familja. nuk janë të prirur për të qenë abuzues me fëmijët. për të synuar që të ndryshojnë sjelljen (edhe seksuale) mashkullore nga brenda. Po kërcënohen jo vetëm institucionet tona të lira. te ne nuk ekzistojnë as lëvizje apo organizime meshkujsh. Kjo lëvizje te ne thuajse nuk ekziston. Nr. fq. më 1986. Është provuar se burrat që mbeten të kënaqur nga marrëdhëniet seksuale me gra të të njëjtit nivel pjekurie e aftësie. ashtu do të ndryshojnë edhe marrëdhëniet e tyre me fëmijët. pati jehonë të gjerë në vendet e industrializuara. Shultz & O’Hara. Dhe siç do të ndryshojnë marrëdhëniet e burrave me gratë. Anthony. 398. incestet dhe abuzimi seksual ende nuk janë vënë në qendër të vëmendjes së opinionit publik shqiptar. por po rrezikohet vetë ekzistenca e shoqërisë sonë. Po ashtu. në gjykimin tonë. gjatë viteve ‘80-të.”7 Në SHBA. Thetcher.

besimi dhe respekti i ndërsjellë. Ajo është në ndryshim. është “martesa e hapur”… 8 . Shndërrimet në fushën e familjes e martesës shqiptare janë të prirura drejt modelit perëndimor. dhe jo vetëm ata. 1972) dhe të “martesës së hapur” (përpunuar nga McGinnis & Finnegan. kulturore. nuk mund të mohohen. Megjithëse kritikët e familjes pohojnë e ripohojnë se institucioni i familjes po shkon drejt zhdukjes. ekonomike etj. komunikimi i hapur. Një stil i ri jetese për çiftet (1972). arriti në përfundimin se problemi më i madh me të cilin ballafaqohet martesa moderne është paaftësia e shumicës për të gjetur në martesat e tyre njëherësh intimitetin dhe mundësinë për zhvillimin e personalitetit. barazia e të drejtave dhe përgjegjësive. Ata pohojnë se. edhe në shoqërinë e sotme. mbi bazën e një vëzhgimi të kryer në një numër të madh individësh në zona urbane/rurale. më 1976). sipas tij. në mos e pamundur. Që kjo vonesë të jetë sa më e shkurtër. duhet që familja te ne të vihet në qendër të vëmendjes së institucioneve të shoqërisë: Çifti O’Neil. nuk janë zbehur Ato “po përshtaten” në kushtet e zhvillimeve të reja. komunikimi i hapur dhe i sinqertë. ndonëse me vonesë faze. madje me siguri. siç analizuam edhe më lart. respektimi i identiteteve. të familjes. se shqiptarët nuk e kanë braktisur familjen. 1996: 398). në shtresat e mesme e të larta. studiuesit. nga ato që do të përfaqësonin tipare relativisht të qëndrueshme të familjes “jotradicionale” shqiptare. Po në Shqipëri? Ndryshimet e mëdha që kanë ndodhur e po ndodhin në natyrën e familjes shqiptare e të martesës me prirje pozitive e negative. roli i familjes në shoqëri do të rritet. Madje sociologët argumentojnë se në të ardhmen. mbeten skeptikë ndaj gjykimeve absolute (Giddens. Zgjidhja. Por është e vështirë. modelin e “familjes së hapur” (përpunuar nga çifti O’Neil 8 . Ato do të ndjekin. model i karakterizuar nga roli fleksibël i partnerëve në çift. në bestsellerin e tyre: Martesa e hapur. vendimet me bashkëpëlqim.24 Analiza sociologjike saj. megjithse anët e errëta të jetës familjare po shtohen. përsëri funksionet kryesore shoqërore. por jo drejt rënies apo shpërbërjes së saj. shprehja e emocioneve. të diferencojmë dukuritë kalimtare të tranzicionit të gjatë e të vështirë shqiptar. Por mund të pohojmë.

Lekë Sokoli

25

shtetit, partive politike, shoqërisë civile, mediave apo lëvizjeve sociale, që mund të jenë mikse, femërore apo mashkullore. Ajo meriton të vihet në qendër të debatit publik.

REFERENCAT
Alia, Zana. 1988. Familja socialiste dhe struktura e saj, Tiranë: 8 Nëntori. Beqja, Hamit & Sokoli,.Lekë. 2000a. Divorci (Vrojtime e refleksione). Tiranë: Dudaj & Rinia. Beqja, Hamit & Sokoli, Lekë. 2000b. Divorci në sfondin e zhvillimeve të periudhës 1991-2000. Revista Politika & Shoqëria. Vëll. 1, Nr. 2 (7), fq. 68-92. Dervishi, Zyhdi. 2000. Gratë në syrin e ciklonit të sfidave dhe perspektiva. Tiranë: Dora d’Istria. Dickinson, E. George and Michael, L. Leming. 1990. Understamding FamiliesDiversity, Continuity and Change. Boston: Allyn and Bacon, pp. 328-329. Giddens, Anthony. 1996 Sociologjia. Tiranë: Çabej Kadare, Ismail. 2000. Kohë barbare. Tiranë: Onufri Kodi i Familjes i Republikës së Shqipërisë (KF). 2003. Tiranë: Botim i Qendrës së Publikimeve Zyrtare Lakër, Uolltër. 1996. Europa në kohën tonë. Tiranë: Dituria Macionis, John. 1987. Sociology. New Jersey: Prentice-Hall Inc., Engewood Cliffs. Macklin, D. Eleanor. 1980. Nontraditional Family Forms: A Decade of Research. Journal of Marridge and the Family. 42: 905-922 Martin, Pier Zhak. Pse tradhtojnë gratë?. Intervista, Nr. 356, 16-22 tetor 2000. Singh, B. K., B. L. Walton and J. S. Williams. 1976. Extramerital sexual permissiveness: Conditions and contingencies. Journal of Marridge and the Family. 38: 701-712. Sokoli, Lekë. 1997. Sociologjia. Tiranë: Elio. Uçi, Alfred. 2003. Mbi disa aspekte të marrëdhënieve familjare e martesore në Sqipëri. Revista Politika & Shoqëria. Vëll. 6, Nr. 1 (11), fq. 17-30 Vejsiu, Ylli. 2000. Lëvizja e lirë e njerëzve dhe kaosi demografik. Revista Politika & Shoqëria. Vëll. 1, Nr. 1 (1), fq. 63-70

26

Analiza sociologjike

Prostitucioni, një studim “klandestin” për një biznes klandestin1
Në vend të hyrjes: Prostitucioni, një mikrobotë pa të drejta? Një nënë me tre fëmijë, me emrin Marta, e kanë masakruar pranë lumit Fan, në rrethin e Pukës, sepse kishte denoncuar tutorët e prostitucionit. Ky është vetëm një rast. Por çdonjëri nga ne mund të rendisë një apo shumë histori jetësh njerëzore që humbën në humnerën e prostitucionit. Kam lexuar diku se rreth 20 për qind e vajzave të një shkolle të mesme të Beratit kanë ikur me dëshirë, me mashtrime apo me dhunë, për të bërë prostitutën jashtë vendit (shih: Sokoli, 2003). Është pohuar se në Europën Perëndimore ka 30-36 mijë prostituta shqiptare (Çupi, 2001; Zhoi, 2002). Është pohuar gjithashtu se përmes trekëndëshit Mal i Zi - Kosovë - Serbi, në këta dhjetë vjet kanë kaluar rreth 700 mijë femra të paracaktuara për në tregun europian të prostitucionit (Kallaba, 2002). Në shifrat që jepen nga mediat, burimet zyrtare apo edhe në artikuj studimorë mbi prostitucionin, ka shumë diferenca e pasaktësi. Marrim, për shembull, numrin e femrave shqiptare që ushtrojnë prostitucionin në vendet e Perëndimit. Sipas burimeve
Botuar fillimisht në anglisht, me titullin “Prostitucion and Human Rights” në Balkan Yearbook of Human Rights: Ballkan Human Rights Network (BHRN), 2003, 152-195. Botuar, gjithashtu, në revistën shkencore Politika & Shoqëria, Vëll. 7, Nr. 1(13), 2004, fq. 21-37 dhe në anglisht, me titullin “Prostitucion and Human Rights” në Balkan Yearbook of Human Rights: Ballkan Human Rights Network (BHRN), 2003, 152-195.
1

Lekë Sokoli

27

zyrtare numri i tyre është rreth 5 mijë 2. Të tjerë, përkundrazi, pohojnë për 6-7-fishin e shifrës zyrtare (Raufer & Quere, 2003; Çupi, 2001; Zhoi, 2002). Këto pasaktësi në statistika për prostitucionin, por edhe për dukuri të tjera sociale, lidhen me mungesën e një institucioni zyrtar informimi. Megjithatë nuk vihet në dyshim fakti se në Shqipërinë paskomuniste, sikurse në të gjitha vendet e rajonit të Ballkanit, prostitucioni është shndërruar në një problem social, në kuptimin më të plotë të fjalës. Ai ka qenë e vazhdon të jetë një ndër temat më të nxehta dhe, njëherësh, ndër më të trajtuarat, të paktën nëse bazohemi në vëllimin e informacionit për të. Për prostitucionin flitet e shkruhet shumë. Shtypi e mediat punojnë me kapacitet të plotë, studiuesit, madje edhe shkrimtarët, bëjnë të tyren. Dy studiuese italiane për shembull, Morali dhe Sibona (2000), në librin e tyre Skllavet e Perëndimit na kanë dhënë plot histori të jetuara, dëshmi rrëqethëse të viktimave të prostitucionit, dëshmi të një bote barbare, pa dinjiteti njerëzor e pa të drejta qytetare, dëshmi të një jete nga e cila, nganjëherë, siç thotë botuesi i librit në fjalë, vdekja përbën të vetmen rrugëdalje (Arlecchi, 2000)3. Prostitucioni është, pra, një ndër dukuritë më të dhimbshme e më tragjike të tranzicionit po ashtu të dhimbshëm shqiptar, madje jo vetëm shqiptar. Por ai është më i përfolur se i studiuar. Studimet empirike për prostitucionin mungojnë. Për më tepër, në Shqipëri prostitucioni është parë njëanshmërisht. Ai është identifikuar me dhunën dhe, nga ky këndvështrim, duket sikur shkaku i parë dhe i fundit i prostitucionit janë rrëmbyesit, trafikantët, dhunuesit, deri vrasësit e femrave, të cilat gjithnjë janë vënë në rolin e viktimës. Dhuna, ana më e prekshme dhe më e dënueshme e problemit, ka errësuar anën tjetër të tij, prostitucionin si profesion.
Shefi i zyrës së Antitrafikut në Ministrinë e Rendit Publik, A. Jaupllari, ka pohuar se në Europën Perëndimore ushtrojnë prostitucionin 5192 femra shqiptare (Shekulli, 25 mars 2003). 3 Për fat të keq, ky pohim është i vërtetë. Juliana G., 23 vjeçe, u detyrua nga bashkëshorti i saj të vetësakrifikohej për të mos u shfrytëzuar seksualisht. Ajo i dha fund jetës vetëm një vit pas martesës, për të mos u bërë prostitutë në Itali (Zgjedh vdekjen në vend të prostitutës, Gazeta Korrieri, 24 dhjetor 2000: 18).
2

tregu i seksit dhe i vetë grave “makina të seksit”. të qytetëruar dhe shumë të ndjeshme ndaj të drejtave qytetare. është shndërruar në një biznes mbarëbotëror. Ajo që del nga studimi i prostitucionit lidhet. Shqipëria4. Hollandës dhe Perëndimit të sotëm. Në Globalized Female Slavery. që vijnë kryesisht nga Ukraina. sociologia Onnie Wilson thekson se më shumë se katër milionë gra janë shitur si skllave të seksit. Tailanda. me vendosjen e të cilit prostitucioni duhej të zhdukej. sipas të cilave vetëm në SHBA hyjnë çdo vit mbi 50 mijë gra të shitura. Por si është e mundur që kjo “tregti mishi”. Malajzia. do të zbulojmë. madje pa shumë vështirësi. Përkundrazi. siç është për shembull rasti i SHBA-ve. Kjo është (mikro)bota e prostitucionit. në kuptimin më të plotë të fjalës. Në botën e sotme të madhe. Vietnami etj. me të drejtat e njeriut. për shfrytëzim seksual e pornografi. para së gjithash. Nëse prostitucioni do të identifikohej me dhunën. Gra nga Kina. Në atë kohë banoja 4 Kjo renditje e Shqipërisë ndër vendet me nivel më të lartë prostitucioni është bërë nga vetë studiuesja kanadeze. Onnie Wilson. i nxitur më shumë nga rrethanat se sa nga interesat shkencore. Korea e Jugut. atëherë ai do të trajtohej thjesht si një problem i rendit publik (jo si një problem social). shiten në Australi e gjetkë. Udhëtim i sociologut në botën e prostitucionit Ky artikull mbi prostitucionin ka “historinë” e vet. ekziston një mikrobotë pa të drejta.28 Analiza sociologjike Kjo njëanshmëri që vihet re në konceptimin e problemit. Kam vendosur të shkruaj për këtë dukuri që rreth dhjetë vjet më parë. të metat apo papërsosmërinë e të ashtuquajturit sistemi i vlerave të përbashkëta të njerëzimit. reflektohet edhe në trajtimin e tij. Në kohën tonë ushtrimi i prostitucioni. lejohet nga shoqëritë e vendeve të zhvilluara e të qytetëruara? Nëse marrim si pikënisje prostitucionin dhe shohim tej fasadës. Ajo mbështetet në vlerësimet e OKB-së. Filipinet. Kolumbia. Indonezia. . e quajtur si një tipar unik i pjesës ende të pazhvilluar të botës (Shqipëria është pikërisht pjesë e kësaj bote). Meksika dhe Nigeria. prostitucioni si profesion i zgjedhur lulëzon edhe atje ku ka rend publik. Pra prostitucioni është një dukuri globale dhe jo rajonale..

Simonën (Stefanon). Ishte. Por edhe të rrisë ndjeshmërinë e të rinjve e në veçanti vajzave. tutorët. nga Azia (Filipine etj. pa harruar edhe familjarët. Robertën. pra thuajse nga e gjithë bota. mulate. Ato ishin të racave të ndryshme: të bardha. gjithashtu. Ishte i vendosur në një godinë shumëkatëshe në Via Giobertti 30. Nxitja për të shkruar më lindi pikërisht nga kjo përvojë. Për më tepër ato “ishin” edhe të sekseve të ndryshme: shumica kishin lindur femra e të tilla kishin mbetur. Feti Dumin. nga Afrika (sidomos nga Maroku. Një studim “klandestin” për një veprimtari klandestine Si u njoha me botën e prostitucionit? Në vitin 1992 shkova për të punuar në Romë. Naçerën. Zamirën. Kam përpara syve një numër të madh personash të vërtetë. Tunizia). prokurorët. Silva ekonomiste etj. gjykatësit. Suelën. nga Stefano në Simona etj. zyrtarët. policët. deri SHBA apo Kanada). aktorë (deri diku edhe autorë) të “dramës” së tyre: Stefaninë.Lekë Sokoli 29 në Romë dhe. njoha nga afër mekanizmin e funksionimit të tij. Paolën. E kam të vështirë që të . kuptohet: për arsye ekonomike dhe jo shkencore. diferencoheshin intelektualisht: Paola kishte qenë mësuese. Demin. klientë që formonin me to çiftet e rastit. te Anxhela 70 vjeçe (!) Ato. në të cilën unë udhëtova për rreth një vit. Anxhelën. sikurse edhe shumë meshkuj. zezake. Stelën. Algjeria. nga Amerika e Jugut dhe e Veriut (Peru. Brazil. Stefin. në disa kushte të çuditshme e ndoshta të papërsëritshme më. të paktën. Eleonorën. Ollgën e shumë e shumë të tjera. Të tjerat. gjithë opinionin. Pikërisht dhimbja për ta më bëri të shkruaj. Valentinën (Xhuzepen). vrojtova dukurinë e prostitucionit “në terren”. Argjentinë. një “botë” e mistershme por e vërtetë. njoha po ashtu personalisht dhjetëra e dhjetëra prostituta e homoprostituta. ofertën e kërkesën. edhe ky artikull do të ndihmojë paksa për njohjen e kësaj dukurie dhe dramën që ajo mbart në vetvete. politikanët. gjithsesi. përkundrazi. personazhe realë. sikurse edhe nga vende të tjera të Perëndimit apo të Lindjes. Ato ishin të moshave të ndryshme: nga Stela 13 vjeçe. ishin meshkuj të konvertuar në “femra”: nga Xhuzepe në Valentina. Ato ishin nga Italia. me shpresën se. Të gjithë njerëz që kishin hedhur në “tregun e lirë” një mall specifik: trupin dhe shpirtin e tyre.). të verdha. Fillova punë në një hotel me emrin “Stadler”.

me të gjitha ingranazhet e tij. Studimi im është. pjesë e qendrës historike të Romës. një dëshmi e gjallë për prostitucionin. në mënyrë të vetvetishme. Ato kurrë nuk arritën të kuptonin se kishin hyrë në fokus të interesave shkencore të ndokujt. historitë e problemet e pambarimta të tyre. Ndonjë institut sociologjie ç’nuk do të jepte që një sociolog i tij të vendosej pranë një hoteli të tillë për qëllime studimi. Më shihnin që punoja në regjim të pandërprerë. Madje kam edhe një kujtim disi të veçantë. Unë bëra të pamundurën për t’i ndihmuar ata. Dukej sikur atje ishte epiqendra e prostitucionit. shih: Sokoli. saqë ishte më e vështirë t’u shmengeshe se sa t’i gjeje. Ishte një stërmundim i vërtetë. Ndërkaq njoha personalisht shumë prostituta. Njoha tutorët e tyre. . fëmijët. Por si arrita ta shndërroj hotelin “Stadler” në një “laborator sociologjie”? Duke zbatuar metodikat bazë të çdo studimi empirik: vëzhgimi. të dashurit apo prindërit e tyre. Në trotuaret e rrugës kishte aq shumë prostituta. pra. shpesh deri të afërmit. t’i anketoj e t’i intervistoj.30 Analiza sociologjike përshkruaj përmasat e llahtarshme të përhapjes së prostitucionit në atë pellg. inkriminimin) etj. Në “Stadler” punova rreth një vit. 1999 & 2001). anketimi. intervistimi. Pra. policët që i ndiqnin. sjelljen seksuale të njerëzve (sidomos shformimet që ekzistojnë në këtë fushë). njoha jetën që bënin. Në këtë klimë komunikimi arrita të vëzhgoj problemet e tyre. për “shfrytëzimin barbar që po i bënin një shqiptari” dhe bërtisnin nëpër korridoret e hotelit: “Questa è schiavitù5”. Veçse në asnjë rast nuk u deklarova si studiues. nën një regjim pune të pandërprerë. por edhe që i shfrytëzonin. bashkëshortët. Dua të pohoj që në fillim se prostitutat. Me ta arrita të komunikoja krejt normalisht. drogën (për të cilën kam shkruar. bëra objekt vrojtimi ata njerëz që. Pra. dhe njëherë ata protestuan në grup përpara çiftit të pronarëve (Enzo dhe Rita). Në këtë kuptim studimi im është një studim “klandestin” për 5 “Kjo është skllavëri” (it). sjelljet devijante (vjedhjet. pra non stop. sikurse edhe të droguarit. ishin njerëz si gjithë të tjerët. vinin për të ushtruar prostitucionin në atë hotel. ishin njerëz si të gjithë ne. homoseksualizmin. por ama edhe një klimë ideale për të studiuar disa nga problemet e sotme: prostitucionin.

derisa në çdo anketë sociologjike janë disa pyetje prej të cilave studiuesi merr disa të dhëna të përgjithshme. Pra ato i përgjigjeshin interesimit të një të njohuri. më kanë shërbyer si të dhëna bazë të anketimit. dokumenti i identifikimit (pasaporta ose patenta) etj. niveli arsimor. Ato. janë plotësuar jo njëherësh. të paktën të një personi që nuk abuzoi kurrë me to. Përgjigjedhënëset i kanë bërë pohimet e tyre në kushte normale. Studiuesi. pra. qortuar etj. të cilat i plotësoja në dy kopje. mbi bazën e përgjigjeve të marra drejtpërdrejt prej tyre. por në kohë të ndryshme. Madje anketat. siç quhen në sociologji anketat kur për çdo pyetje numri i alternativave është i paracaktuar. i janë përgjigjur një njeriu që ato e njihnin. edhe në disa skedina. kur kishin nevojë për të mbaruar ndonjë punë apo për t’iu bërë ndonjë favor etj. pa e ditur se janë duke iu përgjigjur një ankete sociologjike (po ta dinin mund edhe të merrnin vrapin). disa herë nën veprimin e drogave. përgjithësisht. Pra në rrethana rastësore nga më të ndryshmet. Këto të dhëna duhej të hidheshin edhe në regjistrin zyrtar të hotelit. datëlindja. por edhe nën krizën e mungesës së tyre. tjetrën për pronarët e hotelit (policinë). por gradualisht e duke i ndihmuar në rast nevoje. plotësohej një skedinë në të cilën shënoheshin emri (kupto: gjinia). profesioni. Ky besim nuk ishte fituar në një ditë. . tek i cili kishin besim. një për vete (për studimin). Në të vërtetë unë u bëra një njeri i afërt i tyre. kombësia e shtetësia. Prostitutat. Në këtë rast pyetësorët nuk janë plotësuar nga individët përgjigjedhënës. por edhe në gjendje stresi e ankthi. por nga vetë studiuesi. duke i këshilluar. të ndërtuar në mënyrë të tillë që çdo përgjigje të merrej vetëm me një shifër. Ç’bëra konkretisht? Për çdo individ që vinte si klient në hotel. gjendja civile. ishin të braktisura e të shfrytëzuara dhe kishin nevojë për njerëz. siç ishte ushtrimi i prostitucionit në Itali.Lekë Sokoli 31 një veprimtari klandestine. pavarësisht nga koha e qëndrimit të tij. herë në nxitim e sipër. i ka “vjedhur” përgjigjet herë në biseda të lira. që një herë në njëzet e katër orë dorëzoheshin në rajonin përkatës të policisë. Ajo që ka rendësi të theksohet është fakti se përgjigjet e “anketës” në fjalë janë dhënë në një klimë mirëbesimi. vendlindja e vendbanimi (adresa). Këto skedina. por edhe në të gdhirë. përgjithësisht. gjatë ditës e mbrëmjeve. Më tej hartova një anketë të mbyllur.

nga “klima” që krijohet midis studiuesit dhe atyre që përbëjnë objektin e studimit. më shumë të një realiteti social se sa të një institucioni. një metodë veberiane7. për të nxjerrë në pah dallimet midis gjendjes së prostitutave shqiptare (atëherë të pakta) dhe atyre të vendeve të tjera. Studimi në fjalë ka një shkallë të caktuar vërtetësie. që do të thotë: të kuptosh në mënyrë shprehëse. për shembull. Metoda ime e studimit të prostitucionit u bë. anketimi bazë i vitit 1994 është “përsëritur” pjesërisht po atje. thuajse në mënyrë të njëzëshme. e kanë cilësuar prostitucionin si “profesioni më i vjetër në botë” (Bryan. 7 Krijuesi i kësaj metode studimi është njëri ndër themeluesit e sociologjisë. në vitin 2002. 1968).32 Analiza sociologjike Gjithsesi arrita të siguroja një “kampion” studimi. Max Weber. se shkalla e çiltërsisë varet nga mënyra e komunikimit. Martinelli me 100 gra të rrugës (street women). 1997: 146). nga pozitat e drejtuesit të një instituti studimesh. 1968: 257). emocionale (Shih: Sokoli. aq sa metodologët e sociologjisë kanë qenë e janë të shqetësuar pikërisht ngaqë shumë individë janë rezervuar të tregohen të çiltër. Por këtë problem e ka çdo studim konkret sociologjik. James. Ky informacion sasior duket i mjaftueshëm krahasuar edhe me studimet e kryera për prostitucionin në vende të tjera. 6 . Më tej. J. Pohimet e tyre përfaqësojnë një informacion të mjaftueshëm sasior për një studim konkret sociologjik6. Unë bëra të pamundurën për të krijuar këtë “klimë”. ndërsa Greenwald vetëm me 25 prostituta (Shih: Bryan. dashje pa dashje. me një deri në dhjetë alternativa përgjigjesh. profesioni më i vjetër? Studiuesit. i cili përdori për të fjalën “verstahen”. falë bashkëpunimit me kolegët tanë në Itali. Pra mbetet një koeficent i panjohur (X) që lidhet pikërisht me (mos)sinqeritetin e përgjigjeve. që lidhet me të kuptuarit në mënyrë emocionale. gjithashtu. Kjo është bërë për studime krahasuese dhe. të përbërë prej 204 prostitutash (37 prej tyre ishin meshkuj homoseksualë). që lidhet me sinqeritetin e përgjigjeve të marra. Çdonjera u bë përgjigjedhënëse e një ankete me 27 pyetje. Prostitucioni. Madje. e studioi dukurinë e prostitucionit në Los Anxhelos vetëm mbi bazën e anketimit të 33 prostitutave (call girls). Megjithatë studiuesit kanë argumentuar. sidomos. prostitucionin e kam studiuar e vëzhguar në mënyrë të pandërprerë. Studiuesi amerikan Bryan.

gazetarët. 1962. helenike. etikën e moralin. 1993). deri për teologjinë e prostitucionit. Friedl. 1996 etj. Për të kanë shkruar shkencëtarët socialë. reflektimet e tij në komeditë greke (Brown. të emisioneve e spektakleve etj. sikurse për sociologjinë e psikologjinë e tij. deri debatesh e kritikash të mëdha. duke përfshirë rregullimin ligjor të prostitucionit në qytetërimin antik mesdhetar (Ford. pra thuajse të gjithë krijuesit.). Houser. Flamming. Një numër i madh autorësh kanë studiuar përhapjen që kishte prostitucioni në Athinë e në mbarë Greqinë antike. Të tjerë autorë janë marrë me qëndrimin e butë ndaj prostirucionit përgjatë historisë (Boswell. Shumë studiues kanë analizuar prostitucionin në vende të veçanta apo. 1990 e 1993). në Mesapotaminë e vjetër etj. ka argumenuar se prostitucioni . prostitucioni ka lulëzuar thuajse në të gjitha kulturat e në të gjitha kohërat. në Romën e lashtë apo përgjithësisht në botën latine (Bagnall. madje edhe parahelenike (Beard & Henderson. etj. Prostitucioni ka zënë vend në shkencat sociale.).. deri rolin e tij në vetë historinë e këtyre vendeve. Fantham. Përgjatë historisë prostitucioni ka qenë objekt qëndrimesh të ndryshme. homoseksualizmin etj. madje edhe filozofinë politike të tij. Bibla e dënon prostitucionin si të pamoralshëm. 1975. 1980). Leslie & Larson 1991). për shembull. 1997. duke filluar me Biblën e fjalorët e mitologjisë. madje në disa prej tyre.Lekë Sokoli 33 Rrjedhimisht edhe literatura për këtë dukuri “të vjetër sa vetë njerëzimi” (Horton. Reforma e protestantëve sërish do ta dënonte “pa kushte” prostitucionin. Tregues i interesit shkencor për dukurinë e prostitucionit është jo vetëm vëllim i madh informacinit. raportet e prostitucionit me martesën e familje. Madje vetë Krishti është kritikuar për zemërgjerësinë ndaj prostitucionit (Horton. është e mjaftë. në disa raste. Edwards. skenaristët e filmave. Është folur e shkruhet për seksologjinë e prostitucionit. me gjithë mosmiratimin e fesë myslimane apo të krishterë. 1991: 132). shkrimtarët e letrarët. në Perandorinë Bizantine. 1999. për të mos shkuar më tej. 1998 etj. apo veçmas. Anne Summers (1975). 1997. filozofinë. por Kisha do të pranonte paevitueshmërinë e mëkatit dhe prostitucioni do të “pranohej” pikërisht si mëkat. por edhe larmia e studimeve rreth tij. Të dhëna për prostitucionin gjen në një numër të madh librash. Leslie & Larson. Por studiuesit socialë kanë argumentuar se.

Në prostitucion “ngjarjet” nuk zhvillohen si në teatër. që dalin në tregun e mallrave për të shitur një mall specifik: aftësinë për seks. ndaj më shumë zotëron prapaskena. Kjo lidhet deri diku me faktin se vetë prostitutat. Prostitucioni mund të përcaktohet si dhënia e favoreve seksuale për para ose kundrejt parave. ishin prostituta britanike. madje edhe më pas. arrita në përfundimin se prostitucioni është shndërrimi i aktit seksual në një akt të zakonshëm shitblerjeje. ose skllave (Giddens. 1970: 1360). Por me gjithë literaturën e pafundme për këtë dukuri të cilësuar si “profesioni më i vjetër në botë”. për sasi (“kohë pune”. Në këtë treg vendosin të njëjtat rregulla. Për aq sa unë vrojtova në mënyrë të drejtpërdrejtë në Romë. Pra prostitucioni është një dukuri e shtrirë në kohë e hapësirë. Ai ka ekzistuar përgjatë gjithë historisë. Në botën antike. frekuencë.34 Analiza sociologjike ka luajtur një rol të rëndësishëm në historinë e Australisë. Terminologjia dhe llojshmëria e prostitucionit Termi prostitucion vjen nga latinishtja dhe fjalorët që e shpjegojnë këtë fjalë i kanë dhënë kuptimin e ofertës për të kënaqur dikë me interes. herë). Studiuesit kanë cilësuar dallimin midis dashnores me pagesë dhe prostitutës. konkubina (dashnore që mbaheshin rregullisht). Kjo sepse shumica e të ashtuquajturave “nëna themeluese” të dërguara atje nga kolonët. Fjala prostitutë fitoi përdorim të zakonshëm në fundin e shekullit XIX. Vetë prostitutat përfaqësojnë kështu një bashkësi femrash (apo edhe meshkujsh . 1986: 257). shumica e ofrueseve të seksit kanë qenë kurtizane. cilësi (moshë. Flitet për çmim e skonto (ulje çmimi). nuk pranojnë të anketohen e të japin intervista. shumë pak studime janë bërë për të shpjeguar arsyet e vërteta që i çojnë disa femra të “përvetësojnë” pikërisht këtë profesion dhe jo një tjetër (Bryan.homoprostitutat). sidomos kur prostitucioni është i painstitucionalizuar. për të shitur diçka që është paracaktuar për të mos u shitur (Zingarelli.1867. sikurse në të këtër anët e globit. Kjo e fundit ofertën seksuale ua bën shumë blerësve. . ndërmjet viteve 1788 . si rregull. 1997: 201). Pra nuk është e lehtë të bëhet vëzhgim i drejtpërdrejtë sociologjik me qëllim studimi. sikurse janë bërë fare pak hetime të drejtpërdrejta për këtë dukuri. madje përdoret i njëjti fjalor si në një treg të zakonshëm mallrash.

abuzojnë me ëndrrën e femrave për punë e për të ardhme më të mirë. Veprimtaria e këtij rrjeti jo vetëm kërcënon mirëqenien dhe statusin e grave. prej apo përmes çdo vendi e rajoni të botës. Një prostitutë rruge e kërkon biznesin në rrugë. Prostitucioni. por edhe mirëqenien e stabilitetin social. Paul Golbstein (1979). Madje ky treg mund të jetë më fitimprurës dhe më pak i rrezikshëm po të krahasohet me tregun e drogës apo të armëve. Studiuesit pohojnë se trafikimi i grave për t’i shfrytëzuar seksualisht përfaqëson sot një treg “hije” prej miliarda dollarësh. në shtëpi publike. pranojnë para për seks. pra si trafik i seksit dhe i vetë grave të paracaktuara për këtë treg të mistershëm. Parabërësit përmes këtij trafiku formojnë rrjetin ndërkombëtar të trafikantëve e tutorëve që. para se ta braktisnin atë për një kohë të gjatë apo përgjithnjë. përmes telefonit. për klientë të rastit e të abonuar. në mënyrë të parregullt.) i kërkon klientët ose kërkohet prej tyre. Gratë trafikohen për në. Pra prostitucioni ushtrohet. politik dhe ekonomik . etj. i ka klasifikuar llojet e prostitucionit nga pikëpamja e pjesëmarrjes në punë dhe e rrethanave të punës. qoftë edhe për faktin se ai ushtrohet kryesisht si një treg ilegjitim. Një vajzë me telefon (call girl. Shumë gra janë përfshirë në prostitucion vetëm përkohësisht. si rregull bipolar (por ekziston edhe homoprostitucioni). Edhe këtu “rregullatori” është ligji bazë i çdo tregu: oferta e kërkesa. nga një çift (në disa raste ai ushtrohet edhe në grup). Rrethanat e punës nënkuptojnë llojin e mjedisit të punës. profesionalizëm). për konkurrencë (të butë e të egër) etj.Lekë Sokoli 35 paraqitje. rasti i Shqipërisë Përmasat e prostitucionit është vështirë të llogariten me shifra. si rregull. Vlera e “mallit-seks” llogaritet të jetë e rendit dhjetëra miliardë dollarë në vit. duke plotësuar të ardhurat nga burime të tjera. Ky trafik realizohet në mënyra që përfaqësojnë forma të skllavërisë. Pjesëmarrja në punë lidhet me shpeshtësinë e përfshirjes së një gruaje në prostitucion. Të tjerat merren vazhdimisht me prostitucion duke nxjerrë prej tij pjesën më të madhe apo të gjitha të ardhurat. përgjithësisht.. “Prostitutat e rastit” janë ato që. Në kushtet e legalizimit prostitucioni ushtrohet në qendra legale. i cili i bindet një “kontrate” shkëmbimi para-seks. Një prostitutë shtëpie punon në një shtëpi apo klub privat.

Pra. në Shqipëri. duhet të jenë kriteret bazë për të vendosur për integrimin e Shqipërisë apo statusin e Kosovës (!) Këtij libri i kam kushtuar artikullin polemizues “Mafia shqiptare” . homoseksualizmi etj. Në Europë. besa. 22). pra të nivelit të të ardhurave të mafiozëve shqiptarë. rreth gjysmë milioni femra prej vendeve të Europës Qendrore e Lindore. burime të ndryshme autoriteti. me faktin se regjimi i hekurt komunist nuk lejoi përhapjen e 8 Megjatë rreth kësaj kësaj çështjeje vazhdojnë të bëhen edhe spekulime. sikurse droga.36 Analiza sociologjike të vendeve ku ata veprojnë. familja biologjike (për ta. pikërisht se kjo prani ka ndikuar në ngritjen e shkallës së prostitucionit. mafioze. 2(12). 2003. nderi. sipas tyre.“sektori i seksit”. nuk njihej si fenomen. të ardhurat që vijnë nga tregtia e seksit vlerësohen si përbërës i rëndësishëm i të ardhurave kombëtare të shumë vendeve të varfra.një libër urrejtjeje dhe racizmi antishqiptar”. 2000: 10). 108). drejtpërdrejt apo tërthorazi. prostitucioni ka marrë trajtën e një trafiku ndërkombëtar. Ky “përjashtim” lidhet. theksohet se shqiptarët e kanë në gen mafian. në librin “Mafia shqiptare . janë përfshirë në tregjet e seksit të Europës Perëndimore (Arlacchi. 73). 116). të cilat kanë një sektor (zë). në Politika & Shoqëria. shpesh konfliktualë (po aty. se eksodi shqiptar është një kolonizim mafioz (po aty. Sipas një vlerësimi të kryer nga Organizata Ndërkombëtare për Migrimet (IOM). deri në vitet ‘90-të prostitucioni. si fjala e dhënë. të fshehta të rrezikshme. të studiuesve francezë Raufer & Quere (2003). të veçantë .. më shumë se në çdo kontinent tjetër. vëll. Ndryshe nga shumica e vendeve të tjera. në radhë të parë nga prostitucioni etj. madje që nga koha parahomerike (po aty. së dyti. një mandat i paqartë dhe kontradiktor. me jetën tradicionale shqiptare dhe të drejtën dokesore8 dhe. . Edhe prania e KFOR-it dhe UNMIK-ut në Kosovë. Vijmë te rasti i Shqipërisë. jepen si pararendëse të mafias. prostitutave (pra mafiozeve).një rrezik për Europën”. fq. fq. fq. por ushtarakët e KFOR-it u thonë (pikërisht në shtrat). me zanafillë njëmijëvjeçare. Për shembull. këta autorë të paskrupullt i thonë botës se prostitucioni dhe droga (dy gjymtyrët e mafias shqiptare). se mafia shqiptare përfaqëson rrezikun më të madh të Europës (po aty. pasi ajo është e gjithëfuqishme pikërisht për shkak të kapitalit që rrjedh nga krimi (po aty. Sipas ILO (Organizata Ndërkombëtare e Punës). vetëm e fuqizon mafian. Kjo përfaqëson një veprimtari kriminale gjithnjë në rritje. nr. të paracaktuar për tregjet e prostitucionit të vendeve kryesore perëndimore. Autorët shkojnë deri atje sa dukuri zakonore shqiptare. 6. fq. pikërisht për shkak të cilësive morale. fq. Madje sipas Raufer & Quere misioni i tyre në Kosovë është i paracaktuar të dështojë jo vetëm se në të ka përzierje kombësish. 93). së pari. fq. Sipas tyre “shpirti mafioz” përkon tërësisht me “shpirtin e racës” shqiptare. 72-89).

“plagë e kapitalizmit” – vlerësohej si pjesë e luftës së klasave të zbatuar. Pra. thuajse çdo individ zinte një pozicion të dhënë. R.Lekë Sokoli 37 tij. edhe lufta kundër prostitucionit . Këtë e kanë pohuar edhe studiues apo raporterë të huaj. më pas. pak a shumë homogjen. Alia (1986: 153). i bindej pa kushte autoritetit. sillej sipas normave të pranuara. Ky sistem. Në strukturat patriarkale dhe. e të gjymtuarve. shkruante më 1986: “Në Shqipëri nuk ekzistonte problemi i drogës. në të cilën edhe sjellja seksuale e njerëzve ishte e vëzhguar dhe e kontrolluar. si fjala vjen Zbigniev Brzhezhinksi. ku bën pjesë bota e krimit. është cilësuar si çmoralizuesi më i madh i shoqërisë (Krasniqi. përgjithësisht rural. kryente një punë të caktuar. Eshtë kjo një pjellë e sistemit kapitalist që. lidhet me gjithë kuadrin në të cilin punonin e jetonin shqiptarët. në strukturat e reja pas Luftës së Dytë Botërore. e të droguarve. madje me shumë rreptësi. Raportet afektive dhe morale kishin përparësi kundrejt atyre të bazuar në interesat. Nuk kishte të pastrehë që flinin në rrugë e parqe”. nga një “status quo”. nuk kishte prostitucion e pornografi dhe kriminaliteti ishte i papërfillshëm. ndikon në degjenerimin e mëtejshëm të shoqërisë… Kapitalizmi i sotëm provoi se nuk është në gjendje të shërojë asnjë nga plagët e tij”. . në kohën para fillimit të proceseve demokratike. siç shihet. në First impressions of Life in Albania. Peter Lukas. pikërisht për shkak të politizimit të marrëdhënieve shoqërore (sot vërehet komercializimi i tyre). gjatë regjimit komunist. Shqipëria është karakterizuar nga një realitet social i lexueshëm. Kreu i politikës shqiptare të asaj kohe. Ky trajtim vijoj edhe në periudhën pasenveriane. e prostitucionit etj. nga studiues të tij. deklaronte: “Një shtresë e re shoqërore është krijuar me të ashtuquajturit „të hedhurit tej të shoqërisë”. 2003). Madje propaganda zyrtare e quante prostitucionin si si “një plagë të kapitalizmit dhe shprehje të kalbëzimit të tij”. me peshën e saj në rritje. Nga Bostoni. Por mungesa e prostitucionit deri në pragun e viteve ‘90-të.

Por është e vërtetë se. prostitucioni në Shqipëri “erdhi” bashkë me ndryshimet demokratike dhe “ngjiti” shumë shpejt. 1998). shndërrimet urbane dhe emigracioni. se nuk kishte homoseksualë. rënia e nivelit të shkollës etj. Tani unë do të shtoja se kishte ujë dhe energji të mjaftueshme. Ky vërshim nuk lidhet me ndonjë prirje të posaçme që kanë shqiptarët ndaj tij. përbërja moshore (numri i individëve potencialisht të rrezikuar nga prostitucioni është më i madh se në vendet e tjera). ndryshe nga shumë parashikime.38 Analiza sociologjike Dymbëdhjetë vjet më vonë.). Tranzicionalistët i kanë shpjeguar dukuritë e reja sociale të tranzicionit paskomunist shqiptar (mafia e kriminaliteti. me shembjen e këtyre komuniteteve dhe komercializimin e marrëdhënieve shoqërore. nuk ka ekzistuar në Shqipëri para viteve ‘90-të. ai pohon sërish: “Po. as me faktorë historikë e të traditës. dalja e individit nga izolimi i hekurt dhe kontakti me plagët e qytetërimit të sotëm. ishte e vërtetë. por edhe vazhdojnë ta favorizojnë përhapjen e një epidemie të tillë. përdorimi i drogës dhe prostitucioni etj. as me psikologjinë sociale dhe vetjake të shqiptarëve apo me karakterin e temperamentin e tyre. Midis më kryesorëve do të përmendim ndikimin e “efektit të paparashikuar” (ndr yshimi ishte i papritur. si dukuri të lidhura jo me komunitetet e vogla e jetën tradicionale por. Mund të kisha shtuar gjithashtu që nuk kishte liri dhe nuk kishte lumturi” (Lukas. kryesisht të karakterit socialpolitik dhe ekonomik. Këta faktorë jo vetëm e favorizuan. i pakomanduar dhe i paudhëhequr në mënyrë shkencore). . rrjedhimisht i pastudiuar. Ky përfundim mund të jetë një pikënisje për t’iu përgjigjur pyetjes: pse kaq shumë femra shqiptare kanë hyrë në rrugën e prostitucionit? Pra “vërshimi” i prostitucionit në Shqipërinë paskomuniste shpjegohet me një varg faktorësh. përkundrazi. si dukursi sociale. tregon se ai përcaktohet nga faktori social. Fakti që prostitucioni. se nuk kishte prostituta. në raport me zgjedhjet individuale. fëmijë që lypnin dhe flinin rrugëve. pozita gjeografike e Shqipërisë. por lindi pikërisht në valën e shndërrimeve të këtyre viteve.

mungesës së mundësive e mjeteve të institucioneve dhe strukturave të shoqërisë shqiptare për plotësimin e tyre. Lulëzimi i prostitucionit në Shqipëri duhet parë në kontekstin e dinamizmit të ri të jetës shoqërore të pas vitit 1990. që kodi moral i mëparshëm u përmbys. pra. nga ana tjetër. siç është prirja ndaj prostitucionit. nga njëra anë. por me gjithë situatat shoqërore që përjetojnë të rinjtë. Pamundësia e familjes për të kryer funksionet e saj ekonomiko-edukativ dhe konfliktet që rrjedhin prej saj. nga gjendja e vështirë ekonomike. përgjithësisht. 217A/III. me nivelin e “të drejtave” që rezultojnë në botën e prostitucionit (tabela 1): Deklarata Universale e të Drejtave të Njeriut është miratuar dhe shpallur nga Asambleja e Përgjithshme e OKB-së. por në kërkim të asaj që “u ishte mohuar”. Prostitucioni dhe të drejtat universale të njeriut A është bota e prostitucionit një botë pa të drejta. kanë çuar në “zgjidhje” të tjera. me kontradiktën midis interesave shoqërore dhe kulturore të saj. Ai është i lidhur me jetën përgjithësisht konfliktuale dhe stresante që ka karakterizuar shoqërinë shqiptare të këtyre viteve. sikurse është pohuar në fillim të këtij artikulli? Për të dhënë një përgjigje sa më të argumentuar. si dhe nga etja e shfrenuar për para e fitim. me rezolutën e saj nr. 9 . Tiranë 1998. që tabutë e së djeshmes u shembën.Lekë Sokoli 39 Prostitucioni është favorizuar nga papunësia dhe. me faktin që çdo lloj autoriteti u vu në pikëpyetje. jo vetëm me mungesën e rendit publik. me daljen në skenë të “shoqërisë liberale”. datë 10 dhjetor 1948. po krahasojmë disa nga nenet e tekstit të Deklaratës Universale të të Drejtave të Njeriut9. që familja tradicionale shqiptare u godit dhe divorcet u shtuan. Shih: Deklarata Universale e të Drejtave të Njeriut. botim i Qendrës Shqiptare të të Drejtave të Njeriut. sidomos institucionin e familjes. dhe. Përhapja e prostitucionit është e lidhur. që marrëdhëniet seksuale paramartesore u pranuan gjerësisht dhe që njerëzit u vunë jo në kërkim të më të mirës.

40

Analiza sociologjike

Tabela 1: Disa nga të drejta universale të njeriut dhe “të drejtat” gjatë ushtrimit të prostitucionit
Të drejta universale të njeriut: 1. Çdo individ ka të drejtën e jetës dhe të sigurisë së personit të vet (neni 3). 2. Çdo individ ka të drejtën e lirisë (neni 3), askush nuk mund të mbahet në skllavëri (neni 4). 3. Askush nuk mund t’i nënshtrohet torturës, dënimeve apo trajtimeve mizore, çnjerëzore, denigruese (neni 5). 4. Çdo njeri ka të drejtë t’i njihet personaliteti juridik në çdo vend e në çdo rast (neni 6). 5. Të gjithë janë të barabartë para ligjit… (neni 8). 6. Askush nuk mund të arrestohet, të burgoset, të dënohet në mënyrë arbitrare (neni 9). 7. Askush nuk mund të jetë objekt ndërhyrjesh në jetën e tij private… (neni 12). 8. Çdo person ka të drejtë të zgjedhë, të qarkullojë lirisht… (neni 13). 9. … burri/gruaja kanë të drejtë të martohen dhe të krijojnë familje… (neni16). 10. Çdo person ka të drejtën e pronës (neni 17), të punës … (neni 23), të sigurimit shoqëror (neni 22), të pushimit (neni 24), të organizimit (nenet 19, 20, 21, 23/4, 27…) etj. Gjatë ushtrimit të prostitucionit: Në prostitcion gratë janë të pasigurta, të kërcënuara, të pambrojtura (1). Jo më kot prostitucioni është quajtur “skllavëria e bardhë” (2). Gratë në prostitucion janë të pambrojtura nga dhuna, torturat, keqtrajtimi etj. (3). Në prostitucion gratë, si rregull, shpersonalizohen (4). Në prostitucion nuk ka as barazi ligjore (5). Në prostitucion gratë janë të ekspozuara ndaj arbitraritetit (6). Thuhet se prostitutat nuk kanë jetë private (7). Shumica e prostitutave nuk mund të dalin nga gjendja e të shkëputen (8). Këto të drejta për prostitutat përfaqësojnë luks (9). Prostitutat shndërrohen në “pronë” të meshkujve që i blejnë, i shesin, i japin me qira etj., duke i transferuar të drejtat e tyre te vetja … (10).

Lidhur me dhjetë nivelet e mësipërme të krahasimit është e nevojshme të bëjmë disa sqarime, duke shfrytëzuar edhe të dhënat e sondazhit tonë: 1. Çdo individ ka të drejtën e jetës dhe të sigurisë, por në prostitucion gratë janë të pasigurta, të kërcënuara, të pambrojtura. Kam regjistruar debatet “e nxehta” (deri britmat), të një numri të madh prostitutash me klientët e tyre në hotelin “Stadler” në Romë. Dy-tre vjet më parë, së bashku me gruan time, kemi vrojtuar për një natë të tërë një prostitutë rruge pranë një ure në Lion të Francës, e cila punonte me një frekuencë të habitshme. Këto, për të mos shkuar më tej, më provojnë faktin që në prostitucion gratë “punojnë” me njerëz të panjohur, një pjesë e të cilëve janë edhe maniakë seksualë, njërëz të dhunshëm, me sjellje (edhe seksuale) devijante, me prirje kriminale deri edhe sadiste etj. Ato udhëtojnë në makinat e tyre, sikurse kalojnë nëpër parqe, lugina, poshtë urave e në vende të tjera të rrezikshme, sikurse nëpër shtëpi, dhoma hotelesh etj., duke qenë të pambrojtura

Lekë Sokoli

41

e të rrezikuara. Vetë prostitutat, duke mos patur mbrojtje ligjore, përpiqen t’i dalin zot sigurisë së tyre por, në pamundësi për të arritur këtë, detyrohen të “thërrasin” kujdestarët tutorë. 2. Çdo individ ka të drejtën e lirisë, askush nuk mund të mbahet në skllavëri etj., por prostitucioni është quajtur “skllavëria e bardhë”. Në prostitcion gratë janë të keqtrajtuara, për shkak të përdhunimit, rrëmbimit të vazhdueshëm, shitblerjes për seks etj. Derisa ato nuk mund të ikin, atëherë ato janë skllave të seksit. Të jesh skllav (i seksit etj.), do të thotë të jesh i privuar nga liria. Prostitutat kanë humbur, përgjithësisht, të drejtën dhe aftësinë për t’i thënë “ndal” gjendjes së tyre. Në më të shumtën e rasteve privimi nga liria vihet re që në fazën e rekrutimit të tyre. Ndër femrat e anketuara në Romë (vitet 1994 dhe 2002), del se në më shumë se ½ e rasteve (për shqiptaret) dhe në rreth ¼ e rasteve (prostitutat nga vendet e Perëndimit), rekrutimi është bërë me forcë ose me mashtrim nga një mashkull. Në mjaft raste për të realizuar këtë rekrutim ka ndërmjetësuar një prostitutë tjetër (tabela 2): Tabela 2: Hyrja juaj në prostitucion ishte vetërekrutim, rekrutim nga një tjetër prostitutë, rekrutim me forcë nga një mashkull, apo rekrutim në rrethana të tjera? Në përqindje
Përgjigjet mbi mënyrën e rekrutimit të prostitutave Ishte një vetërekrutim Ishte rekrutim nga një tjetër prostitutë Ishte joshje ose rekrutim me forcë/mashtrim nga një mashkull Ishte rekrutim në rrethana të tjera Gjithsej Shqiptare 14.2 22.6 57.8 6.2 100.0 Perëndimore 22.6 48.1 24.0 5.4 100.0

Tabela 3: Hyrja në rrugën e prostitucionit ishte zgjedhja juaj e lirë, ishit e detyruar vetëm nga rrethanat apo e detyruar me dhunë nga dikush? Në përqindje
Përgjigjet mbi zgjedhjen e profesionit të prostitutës Ishte zgjedhja ime e lirë U detyrova nga rrethanat Dikush më detyroi të bëhem prostitutë Gjithsej Shqiptare 21.5 54.2 24.3 100.0 Perëndimore 39.2 49.5 11.3 100.0

42

Analiza sociologjike

Thuajse i njëjti përfundim arrihet edhe nga të dhënat e tabelës 3. Vetëm një ndër pesë prostituta shqiptare pohon se profesioni i prostitutës ishte për të një “zgjedhje e lirë”. Të tjerat pohojnë se kanë qenë të detyruara nga dikush apo nga rrethanat. 3. Askush nuk mund t’i nënshtrohet torturës, dënimeve apo trajtimeve mizore, çnjerëzore, denigruese (OKB 1948/1998: neni 5), por gratë në prostitucion janë të pambrojtura nga dhuna, torturat, keqtrajtimi etj. Prostitucioni përfaqëson në mënyrë tipike një marrëdhënie të karakterizuar nga domonimi, degradimi, vartësia. Për prostitutat që u përfshinë në sondazhin tonë, të pangrënët, pagjumësia, rraskapitja, rrahjet, torturat, abuzimet fizike, seksuale apo dhuna fizike e psikologjike ishin të zakonshme. Nga studimi ynë, sikurse edhe nga studime të mëparshme, provohet se gratë në prostitucion janë subjekte të një dominimi e dhunimi total. 4. Çdo njeri ka të drejtë t’i njihet personaliteti juridik, në çdo vend e në çdo rast (OKB 1948/1998: neni 6). Kjo lidhet me dinjitetin dhe cilësinë e jetës. Por sa cilësore është jeta e prostitutave? Si një pyetje e sondazhit tonë, ajo mori prej 204 prostitutave nga Evropa (edhe shqiptare), Afrika, Amerika dhe Azia, përgjigjet e mëposhtme: Tabela 4: Aspekte social-psikologjike të jetës së prostitutave (Në përqindje)
Pyetjet e bëra për 204 prostituta A e doni jetën? A ndiheni fajtore? A e quani normale punën që bëni? A keni menduar ndonjëherë të vrisni veten? A duhet të lejohet prostitucioni? A keni frikë nga vdekja? A keni një të dashur? A ndiheni e kërcënuar? A ka ndryshuar sjellja seksuale nën kërcënimin e SIDA-s? A do të vazhdoje të punoje si prostitutë edhe po ta dije se je infektuar me virusin HIV? A vuani nga ndonjë sëmundje seksualisht e transmetueshme? A është e vërtetë që një mashkull ka një rol të rëndësishëm menaxhues në karrierën tuaj si profesioniste? A keni punuar fillimisht nën vëzhgimin e një personi tjetër? A keni midis klientëve tuaj një apo disa të parapëlqyer? A do ta ndërronit punën e sotme me një që të jep të ardhura minimale, vetëm sa për të jetuar? Po 97,5 13.2 64.2 59.3 90.1 68.6 42.6 88.2 76.0 23.5 30.4 88.7 77.9 93.6 31.4 Jo 2.5 86.8 35.8 40.7 9.9 31.4 57.4 11.8 24.0 76.5 69.6 11.3 22.1 6.4 68.6

madje pa shumë vështirësi. tutorët dhe klientët (sidomo klientët e dhunshëm). gjithsesi. ndër të arrestuarit janë shumë më tepër gra se burra. Për shkak të ushtrimit të prostitucionit. E drejta e fshehtësisë së jetës private është përfshirë gjithashtu në . Madje edhe liria humbet vetëm për gratë. Barazia gjinore para ligjit është gjithashtu një e drejtë qytetare (OKB 1948/1998: neni 8). Ligjet që ndalojnë prostitucionin i quajnë prostitutat si të inkriminuara edhe kur ato janë të viktimizuara. Rrjedhimisht ato janë në mes të tre zjarreve: policia. Rreth 90 për qind e tyre pohojnë. jo për burrat. 7.. Mund të vërehet. Gratë në prostitucion nuk kanë as mbrojtjen e policisë. nuk dëshirojnë ta ndërrojnë atë me një tjetër. seksual). ndonëse pohojnë se rreziku i SIDA-s e ka ndryshuar sjelljen seksuale të tyre (3/4 e tyre pohojnë se bëjnë seks të sigurtë). se janë përshtatur. vetëm sa për të jetuar etj. Në të vërtetë edhe kjo nuk e zgjidh plotësisht problemin e (pa)barazisë. 8 për qind e tyre). ushtrimin e prostitucionit e quajnë si një punë normale. Liria për të qenë i mbrojtur nga arrestimet abuzive/arbitrare është e drejtë qytetare (OKB 1948/1998: neni 9). domethënë janë shitur. por jo klientët e tyre. se rreth ¼ e tyre pohojnë se ato do të vazhdonin të punonin si prostitutë edhe po ta dinin se janë të infektuara me virusin HIV (!). 5. se 6 ndër 10 prostituta kanë menduar të vrasin veten.Lekë Sokoli 43 Meritojnë vëmendje përgjigjet që provojnë se shumica e prostitutave (64. gjithashtu. derisa ato kryejnë një veprimtari të kundërligjshme. etj. se kanë një mashkull tutor (kjo shumë më e theksuar për emigrantet).9 për qind). me punën që bëjnë derisa (68. nisur nga ideja se kjo pabarazi zgjidhet duke u njohur prostitutave të drejtën e ushtrimit të profesionit të tyre. se në vend të viktimizimit ilegal të prostitutave do të kishim viktimizimin legal të tyre. prostitutat kanë ndërruar tutor. Studiuesit kanë debatuar lidhur me legalizimin e prostitucionit. sikur ajo të jepte të ardhura minimale.2 për qind). 6. se në vlerësimin e prostitucionit ekziston një standard i dyfishtë. Ky përfaqëson një diskriminim ligjor (gjinor. Por në prostitucion kjo barazi nuk mund të realizohet qoftë edhe për faktin se ligjet dënjnë vetëm gratë që e ushtrojnë atë. Policia shpesh dërgon njerëzit e saj te prostitutat. se në shumicën e rasteve (77. për t’i identifikuar dhe arrestuar ato.

Në vendet demokratike ndërhyrja në jetën private të tjetrit ndëshkohet penalisht. E drejta për të qarkulluar lirisht (OKB 1948/1998: neni 13). sipas ligjeve të shumë vendeve. 10. por nuk mundnin. Thuhet. për të cilën kemi këto të dhëna: Tabela 5: Sipas jush. nëse ato bëhen prostituta. .9 16. Kanada.44 Analiza sociologjike listën e të drejtave të njeriut (OKB 1948/1998: neni 12). Por në prostitucion bëhet publike pikërisht ana më e qenësishme e jetës private: jeta intime.0 Perëndimore 29. një prostititutë profesioniste a mund ta braktisë këtë profesion? (Në përqindje) Përgjigjet mbi mundësinë e braktisjes së prostitucionit: Mund të braktiset. sepse ka qenë klient prostitutash ose tutor i tyre”.2 100. gratë janë të rrezikuara për humbjen e fëmijës së tyre. për shembull. Sipas një studimi të Kathleen Barry mbi skllavërinë e seksit ndër prostitutat e rrugës në Toronto.0 Në të dhënat e këtij sondazhi tërheq vëmendjen diferencimi midis prostitutave me shtetësi nga vendet e Perëndimit. kundrejt atyre shqiptare10 (tabela 4). “Unë. derisa nuk bëjnë jetë normale. të gjitha janë të drejta të kufizuara. përgjithësisht prostitutat kanë “zgjedhur” këtë të fundit. se prostitutat nuk kanë jetë private 8. e drejta e pasjes fëmijë etj. Midis familjes dhe rrugës.thotë një studiues. por me shumë vështirësi Mund të braktiset pa shumë vështirësi Jo. Edhe në këtë rast prostitutat janë objekt diskriminimi. Shih. Prostitution in Canada.7 100. Martesa. 9. . lidhet me mundësinë e braktisjes së prostitucionit.prostitutionresearch.com . www. madje jo pa të drejtë.4 71. E drejta e pronësisë gjithashtu është vlerësuar si e drejtë qytetare 10 Privimi nga kjo e drejtë civile nuk është vetëm për prostitutat shqiptare. Madje.kurrë nuk kam dëgjuar që një burrë të ketë humbur fëmijën e vet.4 30. të paktën pa u amortizuar fizikisht e moralisht Gjithsej Shqiptare 11. Ato nuk arrijnë të krijojnë e të kenë një familje normale. del se mbi 90 për qind e prostitutave dëshironin të shkëputeshin..4 40.

por mjaft i përhapur. është një dukuri relativisht e re (rreth dhjetëvjeçare). Derisa prostitucioni lulëzon edhe në vendet me standardin më të lartë të jetesës (Suedi. në prostitucion është e cënuar dhe e kufizuar. por quhen si pronë e meshkujve që i blejnë. me emigracionin e jashtëm dhe sidomos me komercializimin e marrëdhënieve sociale. në të cilat edhe jeta seksuale ishte pak a shumë e kontrolluar. Studimi ynë tregon se prostitutat vijnë kryesisht nga shtresat sociale më të varfra të Shqipërisë. Ai është i lidhur drejtpërdrejt e para së gjithash me prishjen e komuniteteve tradicionale. me fillimin më të hershëm të marrëdhënieve seksuale. me multipartneritetin seksual më të përhapur etj. Pra edhe e drejta qytetare e të qenit një person fizik real.). Australi etj. Kanada. Përfundime e rekomandime Në Shqipëri prostitucioni. në të cilat u vendosën edhe marrëdhënie sociale anonime. . i detyron gratë të heshtin qoftë edhe para torturave më çnjerëzore. Ato përgjithësisht jo vetëm janë të zhveshura nga prona.Lekë Sokoli 45 (OKB 1948/1998: neni 17). i njohur para ligjit. me migrimin drejt zonave të mëdha urbane. por ato mbeten të tilla për shkak të jetës që bëjnë. do të thotë se faktori ekonomik nuk duhet absolutizuar. E drejta e lirisë së opinionit e të shprehjes është gjithashtu një e drejtë qytetare (madje e shenjtë) e njeriut (OKB 1948/1998: neni 19). si institucion. USA. Gratë jo vetëm hyjnë të varfra në prostitucion. si profesion dhe si trafik. Politikat e reduktimit të varfërisë përfaqësojnë njëherësh edhe krijimin e kushteve social-ekonomike për pakësimin e pasojave sociale të prostitucionit (nëse jo të eliminimit të tij). Prostitucioni. të burrave/tutorëve që u marrin të ardhurat etj. me jetën më të hapur seksuale. të jesh një “joperson fizik” real. Të jesh prostitutë do të thotë. Gjithashtu ai është i lidhur me shkallën e liberalizimit të shoqërisë së sotme shqiptare. i shesin apo i japin me qira. një “jopersonalitet legal”. duke e trensferuar këtë të drejtë civile te vetja. nga pikëpamja e të drejtave. me marrëdhëniet seksuale paramartesore dhe zhvlerësimin relativisht masiv të virgjërisë.

prostitucioni është një problem i rendit publik. e prostitucionit para se ato të fillojnë ta zbatojnë atë në praktikë. Studimi ynë nxjerr në pah disa koncepte interesante në vlerësimin e prostitucionit nga vetë prostitutat. është një kërkesë e domosdoshme edhe për “grate e mira”. Por fakti që vetëm në më pak se një për qind të rasteve të rekrutimit të prostitutave shqiptare janë bërë denoncime në organet shtetërore shqiptare tregon. Horton et al. Kjo ideologji përmban dy bindje të rëndësishme që lidhen me vlerësimin nga vetë prostitutat të vetvetes dhe të punës që bëjnë: (1) se prostitutat (pra ato vetë) janë të domosdoshme.46 Analiza sociologjike Mekanizmi që mban gjellë prostitucionin është “uria seksuale” e burrave dhe “paftësia” e grave për ta shuar këtë uri me seks jashtëprostitucional. ndaj të cilit opinioni.. se ato kryejnë një detyrë të rëndësishme për shoqërinë dhe (2) se prostitutat (ato vetë). për shembull. Nëse shprehem me gjuhën e studiuesit amerikan Thio. nga njëra anë. po aq sa vetë prostitutat (Aitkin 1978. me trupin e tyre. për t’i difenencuar nga “të këqijat” (edhe gratë e dhëna pas seksit legjitim. Jackson and Otto 1984). janë moralisht më superiore se joprostitutat (Thio. reagojnë dobët. Studiuesit socialë sugjerojnë se të qenit seksi (në kuptimin me njerëzor të fjalës). Sipas përfaqësueseve të feminizmit. Ndaj shoqëria dhe shteti shqiptar duhet të investojnë më shumë për eliminimin përfundimisht të trafikut të dhunshëm të grave. sipas tyre. nuk është i lidhur vetëm me faktorë jashtë vetes dhe. Ndaj. më pas. me faktorë të rastësishëm. pra para se të fillojnë ta ushtrojnë këtë profesion. Hyrja në rrugën e prostitucionit. disa stereotipe që kanë shërbyer për “disiplinimin” e sjelljes seksuale të grave. OJQ-të etj. i cili përfaqëson një njollë të zezë në historinë e tranzicionit paskomunist shqiptar. pa përmendur lezbiket. ose “gratë e mira”. si shkaktare të prostitucionit. 1983. Përzgjedhjen e profesionit ato e bëjnë më parë në trurin e tyre e. gratë “e mësojnë” teorinë (më saktë ideologjinë). mungesa e besimit te shteti . prostitutat etj). Prostitucioni është gjithashtu një problem i opinionit publik dhe i shoqërisë civile shqiptare. 1991: 134). Në këndvështrimin e të drejtave të njeriut. familjet. ca më pak.. të cilat quhen (sidomos nga disa përfaqësues të lëvizjes feministe). nuk marrin parasysh faktin se gra “të mira” janë quajtur gratë joseksi. ky stereotip duhet zhdukur.

është i lidhur me dhunën dhe krimin. 6 gusht 2002). midis viktimave e trafikantëve. 2000) 12 Sikurse në rastin e legalizimit ose jo të të drogës. në shumë raste. djemtë shqiptarë. argumentojnë se shteti dhe shoqëria janë të detyruar të mbrojnë familjen dhe fëmijët. gjykim e ndëshkim). në ekzekutorë të kriminelëve. duket se është i domosdoshëm një proces i shpejtë dhe shumëplanësh i ringritjes morale të njerëzve (Krasniqi. vetëgjyqësitë etj. Për më tepër. bërtasin ata. “të revoltuar kundër atyre që shpesh rrëmbejnë motrat e tyre për t’i çuar si prostituta në Europë. Po shoqërive shqiptare dhe ballkanike.Lekë Sokoli 47 dhe institucionet e tij dhe. ata argumentojnë se prostitucioni degradon femrën që e ushtron atë. për shembull. Prostitucioni meriton të trajtohet edhe si një problem juridik. megjithëse kanë krijuar institucione të qendrueshme. prostitucioni do të dominohet nga krimi i organizuar. Korrupsioni do të bëjë që. Prostitucioni përfaqëson një problem të cilin as shtetet perëndimore. nisur nga reagimet shpesh ekstreme ndaj prostitucionit. nga ana tjetër. që s’janë të afta apo nuk kanë kualifikimin e nevojshëm për të zënë vend në tregun e punës etj. Në këtë këndvështrim duket se ka ardhur koha e fillimit të një debati për legalizimin12 në kushte të përcaktuara me ligj të prostitucionit edhe në Shqipëri. Së dyti. Mund të thuhet “një realitet vështirësisht i pranuar”. edhe për prostitucionin polemikat midis dy kampeve të kundërta janë të mëdha. edhe në kushtet e legalizimit. Shumica e prostitutave nuk do të regjistrohen dhe nuk do të bëhen ekzaminime të rregullta 11 . midis profesionit “të zgjedhur” dhe atij “të imponuar”. Së fundi. duke mos gjetur mjet tjetër për shfarosjen e kësaj murtaje. afër Tiranës. me institucione të pakonsoliduara. një djalë 16-vjeçar ka vrarë nënën prostitutë (Koha Jonë. me të cilët ai ka bashkekzistuar në mënyrë të vazhdueshme. Së treti. me kriza të rënda ekonomike. 2003). Prostitucioni. ç’u mbetet të bëjnë? Para së gjithash një kuadër ligjor më rigoroz që do të shkurajonte kriminelët. Partizanët e ndalimit “pa kushte” të prostitucionit (Grupi I). fakti se prostitucioni përfaqëson tani një realitet vështirësisht11 të pranuar se “profesioni më i vjetër në botë” është bërë një ndër “profesionet më të rinj” në Shqipëri. për fat të keq. siç vëren Ismail Kadareja. një bashkërendim institucional i këtyre vendeve dhe i vendeve të tjera të rajonit në luftën kundër prostitucionit. nuk kanë munduar ta mposhtin. siç janë krimet në familje. Në FushëPrezë. kërcënon sidomos gratë e varfra. të kërcënuar prej tij. Ose. midis të miturve e të rriturve etj. kthehen vetë. vazhdojnë ata. legalizimi i prostitucionit nuk funksionon. Në këtë vështrim studimi vë në dukje nevojën e thellimit të diferencimit (në trajtim.” (Kadare. mbështetur në normat ndërkombëtare.

derisa gruaja dhunohet e mjekësore për SIDA-n dhe sëmundjet seksualisht të transmetueshme. Legjislacioni ndaj prostitucionit është zbutur edhe në shtetet e tjera të SHBA-ve (në San Francisko. për shembull. Prostitucioni nuk mund të trajtohet i shkëputur nga dhuna ndaj grave. ndoshta në favor të rregullimit ligjor të tyre. Gjermani. ngacmimi seksual apo njëfarë “ankthi femëror” i përgjithshëm. Në disa shtete të SHBA-ve (Nevada etj. në Holandë. madje e miratuar në vitin 1951. por nuk ndalon prostitucionin si të tillë. Mëkati..). Këtë rezolutë e kanë pranuar zyrtarisht vetëm 53 shtete.48 Analiza sociologjike Një rezolutë e Kombeve të Bashkuara. korruptimi i së cilës është gjithnjë i pranishëm. Pra. është praktikisht i pamundur. sot në botën e qytetëruar qendrimi ndaj prostitucionit ka ardhur përgjithësisht duke u zbutur. Gjurmimi i prostitutave vetëm sa e rraskapit policinë. ku termi “burg për prostitutat” thuajse nuk dëgjohet më në shumë shtete. cilësimi i prostitucionit si krim duket i pastudiuar dhe pa vend. 1991: 132). argumentojnë se ndalimi i tij kurrë nuk ka funksionuar. Nga ana tjetër. thonë ata. Kosta Rika etj. me detyrime ligjore për të gjitha subjektet e shoqërisë shqiptare (strukturat shtetërore. fenomen shumë i përhapur në Shqipëri. Sidoqoftë. Singapor. Madje edhe ato shtete që e kanë nënshkruar këtë rezolutë për prostitucionin. por edhe lëvizje sociale (madje edhe politike). punëdhënësit. thonë liberalët. kanë çuditërisht një legjislacion shumë të ndryshëm nga njëri-tjetri. nuk ka më përndjekje të prostitutave (Horton et al. bazuar edhe në përvojën botërore13. prostitucioni i rrugës dhe prostitucioni i detyruar. shoqërinë civile etj. Ndaj ka ardhur koha që edhe në Shqipëri të nxiten jo vetëm debate. si në planin moral edhe në atë praktik. Ata që propozojnë dhe mbrojnë legalizimin e prostitucionit (Grupi II). i dënon ata që organizojnë prostitucion ose përfitojnë nga puna e prostitutave. derisa ai përfaqëson një krim “pa viktima” dhe shteti nuk mund e nuk duhet të përpiqet të rregullojë sjelljen seksuale të individëve të rritur. 13 Megjithëse asnjë shtet nuk “krenohet” për standardin e lirisë për të ushtruar prostitucionin. prostitucioni është legalizuar plotësisht. . Nga ana tjetër.). e rëndësishme është që të evitohet prostitucioni me të miturit. Për të tjerat duhet debatuar. sipas tyre. që me sa duket buron nga vetë statusi i të qenit grua. ndalimi i prostitucionit. Të ndalosh prostitucionin është moralisht e padrejtë. për hartimin e një “akti të mundësive e shanseve të barabarta”. e Perëndimit (duke përfshirë edhe Italinë). për realizimin në praktikë të barazisë gjinore. nuk mund të përjashtohet nga jeta e njeriut.

1990. H. XXVI: pp. Ramiz. 1951. 1978. REFERENCAT Aitkin. Tiranë: 8 Nëntori Arlecchi. fyerje. 1993. S. 2000. diskriminimi e pabarazie gjinore (duke përfshirë prostitucionin). The Prostitution Tax in Roman Egypt. 480-503 Benjamin. Tiranë: Korbi Bagnall. Bull. cënim të dinjitetit etj. Pap. rrahje. Am. 5-12 Beard. siç ndodh në vendet e qytetëruara.Lekë Sokoli 49 rrihet për shkak të “statusit të vaçantë” (të të qenit grua). Mary and Henderson. të diferencuar (me prirje rëndimi). John. nuk mund të eliminohet pa ndryshuar sjelljen mashkullore. 1980. mund dhe duhet të ndërmerren iniciativa ligjore për trajtimin e krimeve ndaj grave (dhunim. Raport to the 9-th congress fo the Party of Labour of Albania. in International Journal of Sexology. pp. Madje mund të thuhet se nuk mund të zvogëlohet dhuna mashkullore ndaj grave. Sacret Prostitution in Antiquity. 154-160 Boswell. Ka ardhur koha që për të ndihmuar ndryshimin e sjelljes mashkullore “nga brenda”. pa u shtuar dhuna shoqërore ndaj burrave. pp. of Leeds Int’l Semminar 6.). pp. J. 1991. Christianity. 93. si krime “për shkak të një statusi të vaçantë”. përdhunim. Papyr 28. 241-266 _____. John. si “cënim të integritetit të grave” apo si “cënim të barazisë gjinore” etj. të nxitet edhe krijimi i organizatave e lëvizjeve sociale të meshkujve. Deri sot në Shqipëri janë krijuar e funksionojnë organizata të grave. Gender and History.. 184-205 . Social Tolerance. The Prostitute as Worker in Women and Labour Conference Papers. kryesisht me statusin e OJQ-ve. Parathënie e Skllavet e Perëndimit. CQ 43. 1986. rrëmbim. P. Love and Marriage in Greek New Comedy. Pino. Gay People in Western Europe from the beginning of the Christian Era to the the Fourteenth Century. Prostitution Reassessed. and Homosexuality. R. USA: Chicago Press Brown. Plots and Prostitution in Greek New Comedy. pp. Soc. ndaj krimit kundër personit. pp. 1997. Alia. 240-248. Por asnjë formë dhune.

1975. 1987. 2000. Between Courtesan and Wife: Menander’s Perikeiromene. Status. 1999. Press. 38-61 Ford. Apprenticeships in Prostitution. David. pp. Catharine. Alex. Larson F. Vol. in Roman Sexuality. Inc. Nr. al. Sex. 1995. Heath Housel. I. Kadare. 128-184 Friedl. and Survival in Hellenistic Athens: A Study of Women in New Comedy. . 1. 122 Krasniqi. 2 February. Greenwald. Anthony. Biblical Theology Bulletin 23. 1988. trafikantë prostitutash. 1991. Sociology and everyday life. Massyngberd. E. 1968. 2001. 5-8 Kallaba. James.50 Analiza sociologjike Bryan. Fjalor i mitologjisë. Larson. p. 2. 66-95 Fantham. North Carolina. Der Konkubiant im kaiserzeitlichen Rom: von Augustus bis Septimus Severus. pp. 1998. Kexington. New York: Ballantine Giddens. Leslie R. Horton B. Samuel. 1997. USA. J. 1996. USA: Copytron Academic Publishers. No. 44-74 Flemming. Vëll. Gazeta Panorama: 16 dhjetor Konstan. J. 1998. Todi. C. Shoqëria dhe prostitucioni.. Gazeta Shekulli. 2 (dhjetor). Prostitution and Drugs. Hodgson. Milazim. 2003. ‘An Unusual Optimism in Albania’. Zyrtarë të lartë malazezë. U. 1959. 257-268 Çupi. Tiranë: Çabej. 1979. Phoenix 41. Gazeta Albania: 18 prill Dhima. epidemia pa fund. Stuttgart: Franz Steiner Vel. Peter. Moda antishqiptare dhe ndërgjegjja europiane. Paul J. Historia Einzelschriften 98. pp. pp. Albania: No Instant Demokracy. Gerald. Canada: University of Toronto Golbstain. _____. Eros and Aphrodisia in the Works of Dio Chysostom. 2000. New Jersey: Prentice Hall INC. Sociologjia. A history of the legalization process of prostitution in the Netherlands. Classical Antiquity 29. Princeton: P. Ismail. New Jersey: Printice-Hall. Rebeca. The Boston Globe. edited by Hallett et. Harold. Journal of Roman Studies 89. Prostitucioni. Paul. Quae corpore quaestum facit: the Sexual Economy of Fimale prostitution in the Roman Empire. Sociological Analysis. fq. J. Tiranë: 8 Nëntori Edwards. Prostitution in the Ancient Mediterranean World. 6 prill Lukas. Phoenix 29. The Call Girl. The Sociology of Social Problems. 1998. pp. 1993. Unspeakable Professions: Public Performance and Prostitution in Ancienr Rome. Mass. 1. Në Politika & Shoqëria. R.: D. Alma.

Zingarelli. Greqia. Sociologjia. Tiranë: Kumti Summers. Tiranë: Botim i Qendrës Shqiptare të të Drejtave të Njeriut. Roberta. 1948/1998. në Politika & Shoqëria. Lekë. 2002.Lekë Sokoli 51 Morali. Aleks. Skllavet e Perëndimit. Tiranë: ISPS & Rinia _____. Deklarata Universale e të Drejtave të Njeriut. Droga. 1970.një libër urrejtje dhe racizmi antishqiptar”. Anne. “Mafia shqiptare” . Demokracia dhe problemet sociale. Stefane. 2003. 26 gusht _____. Pas gjurmëve të tregtarëve të mishit të bardhë. 6. tregu ilegal i prostitutave shqiptare. Deviant Behavior. Emanuela & Sibona. 2000. 2001. Tiranë: Onufri-Soros. terapia. 1975. Mafia shqiptare – një rrezik për Europën. Boston: Houghton-Mifflin. Bologna: Zanichedi SPA Zholi. efektet. klasifikimi. Tiranë: Korbi OKB. Gazeta Bashkimi. Thio. 2003. Droga–historia. Tiranë: ISPS & Rinia _____. Tiranë: Elio _____. 1996. 2002. ribotim i përshtatur për nivelin shkollor. Albert. London: Allen Lane Sokoli. 1983. Gazeta Ballkan: 15 dhjetor . Raufer. Damned Whores and God’s Police: The Colonization of Women in Australia. Xavier & Quere. Nicola. Nr. Vëll. përkufizime. përhapja. 2(12). Prostitucioni ose tregu i mistershëm. Vocabolario della lingua italiana. 1999. _____.

Kam shkruar e botuar disa artikuj shkencorë mbi prostitucionin.52 Analiza sociologjike Prostitucioni profesionist në Shqipëri gjatë shekullit XX e në vijim dhe debati për (ri)legalizimin e tij1 Një dukuri më e përfolur se e studiuar Tanimë jo vetëm nga studiuesit socialë. 2 1 . themeluesi i sociologjisë. E. fq. si punë me të cilën prostitutat merren në mënyrë të përditshme për të siguruar jetesën. (shih. Por fenomenet sociale janë. anketimit. Durkheimi e sociologë të tjerë). 8. por edhe nga opinionin publik shqiptar është pranuar fakti se prostitucioni është një ndër dukuritë sociale më të dhimbshme e më tragjike të tranzicionit paskomunist shqiptar. për shembull: Sokoli. kohë Botuar në revistën shkencore Politika & Shoqëria. sidomos nga fillimi i shekullit XX. 2005. 51-69. sikurse vetë njeriu apo njerëzimi. “Profesionist”/”Si profesion”. Në këtë punim është përdorur kryesisht metoda historike dhe metoda krahasuese e studimit sociologjik. janë më të nënvleftësuarat në studimet e sotme. në njëfarë mënyre. çka do të thotë se njohja e së tashmes së tyre nuk mund të jetë e plotë pa njohur edhe zhvillimin e tyre historik. Në këtë artikull janë bërë përpjekje për të analizuar prostitucionin profesionist2 në zhvillimin e tij historik edhe në terrenin shqiptar apo ndër shqiptarët përgjithësisht. Nr. Në gjykimin tim këto metoda (ndonëse të përdorura edhe nga Konti. Megjithatë ai është më i përfolur se i studiuar duke u mbështetur në metodikat e studimeve sociologjike. Vëll. atë të vrojtimit. bazuar kryesisht në metodat e të testuarit të problemit. 2003a dhe Sokoli. intervistave etj. domethënë si veprimtari kryesore e ushtruesve të tij (në këtë fushë “shërbimesh”). 1(15). 2004).

Lekë Sokoli

53

në të cilën vërtetohet fillimi i prostitucionit profesionist, madje edhe trajtimi zyrtar i tij. Kjo, sipas mendimit tim, ka jo vetëm vlera njohëse, por edhe vlera të rendit praktik, ndaj meriton të njihet e të mbahet parasysh sidomos nga studiuesit e sotëm socialë, ligjëvënësit, shoqëria civile etj. Njëherësh në këtë punim janë bërë krahasime e paralelizma edhe me vende të tjera, sikurse është polemizuar për një këndvështrim që lidhet me keqkuptime apo keqinterpretime, trajtime të pasakta apo të nxitura nga dashakeqësia, deri nga antishqiptarizmi. Sipas këtij këndvështrimi, fenomenet dhe problemet sociale të shoqërisë së sotme shqiptare (ndër to edhe prostitucioni), janë të lidhura me jetën tradicionale, me veset e shqiptarëve, madje deri me virtytet e tyre (!) A është prostitucioni një fenomen tipik shqiptar? Autorja shqiptare e parathënies së librit Prostitutat do t’ju kalojnë pranë në mbretërinë qiellore të Don Benzit, klerikut të famshëm e ndoshta njeriut më të përkushtuar për zhdukjen e prostitucionit e shpëtimin e prostitutave (për mua ndër librat më njerëzorë dhe më i vlefshmi prej librave me këtë tematikë), shkruan kështu (Bregu, 2003):
... Asnjëherë nuk do ta harroj frikën dhe habinë time, kur për herë të parë më 1998, u përballa me një realitet tipik shqiptar, të zhvendosur gjeografikisht jashtë Shqipërisë. Vajza shqiptare në trotuaret e Europës, të keqtrajtuara fizikisht e psikologjikisht nga bashkatdhetarët e tyre, të shitura e blera si dikur në një pazar të ndyrë shifrash që varionin në sajë të bukurisë e moshës... (nënvizimi im, LS).

Në këtë citim gjejmë, madje në mënyrë të troçtë, pohimin se prostitucioni është një realitet tipik shqiptar, se gratë dhe vajzat e sotme shqiptare shiten e blihen në një pazar të ndyrë shifrash si dikur, pra siç është vepruar tradicionalisht në shoqërinë shqiptare etj. Mendoj se pohime të tilla duhen marrë si pohime më shumë emocionale të një gruaje të ndjeshme, që i është përkushtuar shpirtërisht dhe intelektualisht luftës kundër prostitucionit, por kurrsesi si pohime shkencore. Kjo sepse prostitucioni nuk rezulton të jetë një fenomen tipik shqiptar. Nëse kjo dukuri ka marrë përmasa

54

Analiza sociologjike

pas viteve ’90-të, kjo lidhet më shumë me të sotmen se me historinë. Nga ana tjetër, në Shqipëri nuk është praktikuar as shitblerja për qëllime prostitucioni, por vetëm për martesën. Por martesa tradicionale shqiptare (qoftë edhe kur është realizuar përmes parasë), nuk ka asgjë të përbashkët me prostitucionin profesionist dhe djemtë e sotëm tregtarë prostitutash nuk janë frymëzuar nga morali ynë tradicional, por nga e kundërta e tij. Me realitetin shqiptar, të lidhur edhe me ushtrimin dhe shfrytëzimin e prostitucionit, merren studiuesit francezë të librit Mafia shqiptare, një rrezik për Europën (Raufer & Quere, 2003). Ata përpiqen të argumentojnë se shqiptarët e kanë në gjen klanin dhe mafian, madje që nga koha parahomerike (fq. 93), se hapësira shqipfolëse e Ballkanit është vendlindja dhe vendbanimi i vërtetë i mafias, se eksodi shqiptar i këtyre viteve (duke përfshirë edhe eksodin kosovar të vitit 1999), është një kolonizim mafioz (fq. 73), se Kanuni i Lekë Dukagjinit është, sipas tyre, “Bibla e mafias” (madja autorët “çuditen” pse ai shitet lirshëm në kioskat dhe libraritë e qyteteve shqiptare, shih: fq. 34, 117), se suksesi i mafias shqiptare lidhet me cilësi të përgjithshme morale, si fjala e dhënë, besa, familja biologjike (për ta, mafioze, fq. 116), apo lidhjet e gjakut. Pra, sipas autorëve të këtij libri, “shpirti mafioz” përkon tërësisht me “shpirtin e racës” shqiptare, ndërsa forca e “mafias shqiptare” qëndron, në radhë të parë, te “kapitali që rrjedh nga krimi” (fq. 22), nga prostitucioni (për të cilin shqiptarët paskan një traditë të hershme) dhe nga droga. Pra autorët e këtij libri të zi e kërkojnë origjinën e mafias shqiptare jo në cenet e shqiptarëve, por në virtytet e tyre: nderi, familja, besa, fjala e dhënë, mikpritja etj. (shih: Sokoli, 2003b). Por, a është prostitucioni një fenomen tipik shqiptar? Për t’iu përgjigjur kësaj pyetjeje duhet hulumtuar së pari në traditën tonë historike dhe krahas kësaj, në traditën e të tjerëve, sidomos të fqinjëve tanë. Prostitucioni si praktikë kulturore universale dhe rasti i Shqipërisë Studimet mbi prostitucionin provojnë se në kushtet e sotme ai është shndërruar në një biznes global. Por, duke u mbështetur në përvojën historike, autorë të ndryshëm (për shëmbull, O’Neil, 1996), kanë pohuar se prostitucioni, tej të qenit një biznes global, përfaqëson

Lekë Sokoli

55

një praktikë kulturore universale. Le të shikojmë shkurtimisht disa aspekte të saj. Po fillojmë me kulturën biblike. Në Bibël prostitucioni ka vërtet “përmasa biblike”. Për të ka histori të jashtëzakonshme, siç është ajo e Rahab, një prostitutë që shpëtoi Izraelin nga shkatërrimi; e Ozeas3, profetit të “urdhëruar” për t’u martuar me një prostitutë; të një prostitute që “ulet në tryezë” me Jezusin4, deri te pohimi se prostitutat mund të zenë vend në Mbretërinë e Zotit edhe përpara udhëheqësve fetarë hipokritë (Mat. 21:31). Ja një ndër historitë e Biblës, me domethënien përkatëse: Ozea u martua me Gomerën, një lavire (prostitutë), dhe lindi një djalë me të. Djali u quajt Jezrahel, domethënë frut i martesës dhe jo i kurorëshkeljes. Por Gomera e braktisi Ozean, u bë përsëri prostitutë e, më pas, edhe skllave. Nga lavirësia (tanimë jo nga martesa), lindi edhe dy fëmijë të tjerë. Ozea mori vesh se ish-gruaja e tij, Gomera, ishte në shitje në një ankand skllevërish Ai shkoi në tregun e skllevërve dhe e bleu gruan e tij për 15 shekels5 dhe e çoi në shtëpi, jo për ta patur si skllave, por si gruan e tij, si të zonjën e shtëpisë. Kaq e madhe, e pabesueshme, ishte dashuria për të!… Madje ai ndryshoi edhe emrat e fëmijëve të gruas, pjellë e lavirësisë së saj, nga “Lo-ruhamah” (Jo i dashur) në “Ruahmah” (I dashur) dhe nga “Lo Ammi” (Jo i imi), në “Ammi” (Imi). Pas kësaj historie, Ozea iu drejtua njerëzve (simbolika): “Sa herë që ju (sikurse edhe unë), rendni në mënyrë të shfrenuar pas parasë (lakmia e pasurisë), pushtetit apo edhe kënaqësive, ne prostituojmë kundër Zotit… ose, thënë ndryshe, mëkatojmë e biem në krahët e djallit. Por Zoti na “blen” sërish, jo me 15 shekels, por me Dashurinë
Libri i Ozesë ose, siç quhet, Profecia e Ozesë, është i pari ndër librat e 12 Profetëve. Madje, në Testamentin e Vjetër, ai është vlerësuar si më i bukuri. 4 Shih, për shembull, Mëkatarja e falur, Bibla: 1471, Luka 7: 36–50). Por, sipas autorit të Kodi i Da Vinçit (2005), Maria Magdalena nuk ishte një putanë dosido, por e dashura e Jezu Krishtit dhe që mbeti shtatzënë me me të. Ajo ishte edhe apostullja e parë e Krishtit. Pavarësisht pohimeve të këtij lloji, studiuesit kanë pohuar se edhe Jezu Krishti është kritikuar për zemërgjerësinë ndaj prostitucionit (Horton, Leslie & Larson, 1991). 5 Në variantin shqip të Biblës (fq. 1234, pj. 3-2), thuhet: “Unë e bleva për pesëmbëdhjetë pare argjendi e për një masë e gjysmë elbi”.
3

me “prishjen fetare e politike të tij” (Bibla: 1242). e reja e tij. të gjithë njerëzit e mirë ishin edhe mëkatarë.). me shkëlqimin dhe rënien e Republikës e të Perandorisë Romake (për shembull. por edhe si një veprimtari e rregulluar ligjërisht. Tamarën. Megjithatë mesazhi i tij i fortë nuk u dëgjua nga udhëheqësit e fesë. por edhe në Jeruzalem e gjetkë6. thuhet se priftërinjtë e Izraelit financonin shtëpitë e prostitucionit. sikurse të dukurisë së hershme të prostitucionit. Kur vendimi po zbatohej.56 Analiza sociologjike e Tij. Monteskjè. e cila ishte maskuar si prostitutë. 2004 etj. një “mësim” personal. kanë theksuar edhe aspekte të trajtimit e të skllavërimit të grave. kur Juda e mori vesh këtë. Të dhëna interesante për rregullimin ligjor të prostitucionit femëror në Romë. Sipas studiuesve. Kaq i rëndë ishte mëkati i Judës! Në Testamentin e Vjetër (para Krishtit). Në Librin e Mikesë (Bibla. nga vitet 200 para Krishtit deri në 250 pas Tij. 1963. Por Zoti fal. Madje ajo mbeti shtetzënë me të (Gen. një ndër dymbëdhjetë “bijtë e Izraelit”. ajo i tragoi vjehrrit të saj se prostituta kishte qenë pikërisht ajo.38:24) dhe. Madje është vërtetuar se ai është zhvilluar jo vetëm në mënyrë spontane. njësoj si lavirësimi i Gomerës dhe “Kthimin e tij te Hyji” (Bibla: 1244). Ata që janë marrë me historinë e Romës. 1994: 1268-1276). Bibla (fq. prostitucioni ka qenë mjaft i zhvilluar në antikitet. që lidhet me prostitucionin. sikurse kthimi i Gomerës tek Ozea. Edhe në trajtimin e prostitucionit (prishjes së gjithëmbarëshme). na jep Mikea e quan këtë si kulm të prishjes së njeriut mbi tokë. ka në Bibël (Gen. Jezu Krishtit. 1241) jep mësimin apo rrugëzgjidhjen: “Dashuria do të ngadhënjejë”. 1994: 475). Vetë Juda u bë ndjekës i Mesisë. Robinson. 5:1). por si bijtë e tij të denjë. 6 .38:24). madje mjaft të çuditshëm.” Simbolika e kësaj historie lidhet me Izraelin. Kështu Tamara. Por në të vërtetë ai kishte fjetur me të renë (nusen e djalit). Ai shkoi në shtrat me një femër. urdhëroi djegien e saj së gjalli (Gen. i lindi dy fëmijë: Faresin dhe Zarën (Bibla. dhe na kthen në rrugën e mbarë për të jetuar jo si skllevër. sidomos në Samari (qytet i Izraelit). Por Mikea beson se prej Betlehemit do të dalë “Ai që do të sundojë Izraelin” (Mik. 38). Edhe Juda. të cilën e dinte prostitutë. sidomos në Greqinë antike dhe në Romën e lashtë.

Benzi (2001) etj. seksin dhe ligjin. Licht (1949/2001). 8 Te romakët famija në fillim nuk kishte të bënte as me bashkëshortët dhe fëmijët e tyre.Lekë Sokoli 57 studiuesi Thomas McGinn (2002). Në të pasqyrohet formimi dhe përmbajtja e saktë e normave ligjore mbi prostitucionin. ndoshta unikal. pra si shprehje e kontradiktës midis sekseve. së pari. madje edhe më i studiuar. në skllave të epsheve të burrit. . në një libër mbi prostitucionin. Në kapërcyell të këtij shndërrimi të madh. që shënoi edhe disfatën e madhe historike të seksit femëror (Engels. Engels (1980). martesën. Brown (1990 e 1993). 1973: 640). Ajo “u shpik” pikërisht për të karakterizuar një organizim të ri shoqëror. Porter (1999). të cilët kanë nxjerrë përfundime të rëndësishme për shkaqet e lindjes së prostitucionit. ishte një kombinim i sentimentalizmit dhe grindjeve shtëpiake8. grupet sociale. Me familjen monogame. edhe në fushën e historisë së shkruar mbi prostitucionin. në të drejtën atërore (patriarkati). u kthye në shërbëtore. Fantham (1975). Edhe më i zhvilluar. sjelljen seksuale. veçanërisht statusin e gruas etj. Sipas tyre kjo lidhet. Gruaja humbi pozitën e vet të respektuar.ekonomik dhe hedh dritë mbi një varg çështjesh të rëndësishme lidhur me shtresëzimin social. është ushtrimi dhe shfrytëzimi i prostitucionit në antikitetin grek. Ai ka qenë objekt hulumtimi për një numër relativisht të madh autorësh7. por vetëm me skllevërit. pikërisht me kalimin nga e drejta amëtare (matriarkati). për shembull. ne hyjmë në fushën e historisë së shkruar mbi familjen dhe. statusin qytetar. lindi edhe prostitucioni si institucion. parë në një kontekst social. familjen. Houser (1998). Ky parashtrim historik i problemit tregon se prostitcioni është zhvilluar në përpjestim të drejtë me shkallën e skllavërisë. gjithsesi thellësisht patriarkale. sidomos të 7 Të tillë janë. me përmbysjen e raporteve midis burrave e grave. të panjohura në historinë e mëparshme. i McGinn-it eksploron ‘përkimin’ ndërmjet sistemit ligjor dhe realitetit social . fëmijëve dhe skllevërve. Famulus do të thotë skllav shtëpiak dhe familje quhej tërësia e skllevërve që i përkisnin një njeriu (Zingarelli. bashkë me të. skllavërinë. Familja (ende jo e shenjtë). Monogamia u shfaq si skllavërim i një seksi nga një seks tjetër. Beard & Henderson (1997). 1974: 226). Martin (1996). Studimi. kryetari i të cilit ishte zot i gruas.

pas luftës. Me qartësi të veçantë kjo është shfaqur edhe në veprat e Homerit. titullohet Kurtizanet. Pjesa e gjashtë e Kamasutra-s (Shkenca e dashurisë). Sipas kësaj “shkence” ‘detyra e një kurtizaneje është të njihet me burra të përshtatshëm. prostitucioni ishte shumë i përhapur. Në Japoni seksi dhe marrëdhëniet seksuale nuk janë trajtuar si çështje të moralit. Engelsi (1980: 232-33). sipas të cilave gratë e reja që kapeshin në luftë bëheshin viktima të epsheve të fitimtarëve. të cilat me mendjet dhe me shijet e tyre artistike u ngritën aq lart mbi nivelin e përgjithshëm të grave të kohës së vjetër. që shoqërohej me burra në Greqinë e Vjetër. sikurse dashurinë. shkruan: Pikërisht në bazë të këtij prostitucioni u zhvilluan në Greqi të vetmet figura të gruas greke. LS). . Gjithë “Iliada” është thurur mbi një grindje midis Akilit dhe Agamemnonit për një skllave të tillë. rreth shekullit të tretë para erës sonë. u përpoqën ta ngrinin prostitucionin. sikurse në Europë. Madje indianët. 2003: 139). Studiuesit kanë vërtetuar faktin se në periudhën e lulëzimit të Athinës. sikurse 9 Nga hetere. për të cilët të vjetrit të flasin me respekt. Soloni kishte ngritur shtëpi publike (Benzi. Duke folur për prostitucionin e periudhës së lulëzimit të Athinës dhe figurën e prostitutës. Madje në Athinë. sa edhe spartanet me karakterin e tyre… Gratë spartane dhe një pjesë e zgjedhur e hetereve9 të Athinës kanë qenë të vetmet gra në Greqi. shkruar nga Vatsyayana (shih: Vatsyayana. në shkencë. që në shekullin VI para erës së re.58 Analiza sociologjike skllavërië së gruas. për shembull. mund ta çonte në shtëpinë bashkëshortore. të përfitojë pasuri nga burri me të cilin është lidhur dhe të largohet prej tij pasi ia ka marrë të gjitha (nënvizimi im. grua me sjellje të lira. Por sidoqoftë ai ishte i mbrojtur nga shteti. Edhe në Azi. siç bëri Agamemnoni me Kasandrën (tek Eskili). prostutucioni lidhet me një traditë të lashtë. “mike”. Studiuesit e prostitucionit japonez kanë pohuar se kjo dukuri lidhet kryesisht me faktorë historikë e të traditës. Bashkë me çdo hero pak a shumë të shënuar të Homerit përmendet edhe robinja e luftës me të cilën ai rron në tendën e vet dhe që. 1999: 116).

Megjithatë prostitucioni edhe në këto vende ka qenë dhe është mjaft i zhvilluar. të Perëndimit apo në SHBA. e përfshirë në World Coalition Against Trafficking in Women. i përhapur në Afrikën e zezë. Nigeria është cilësuar si vend ku ka mbizotëruar njëfarë morali puritan. 10 . për tutorët apo dhunuesit e prostitutave parashikohet burg deri në 30 vjet.Lekë Sokoli 59 në shumë vende të tjera të Lindjes. Kjo pranueshmëri është reflektuar edhe nga ligjet shumë tolerante ndaj tij. Në shoqërinë antike greke. saqë janë në krye të listës së prostitutave afrikane në Europë. Tunizi etj. quhet edhe “kryeqyteti i qejfit”. Në krishterimin e mëvonshëm ajo quhej një vajzë e pamoralshme. Prostitucioni është pranuar gjerësisht si një komponent ‘i natyrshëm’ i shoqërisë. prostitucioni nuk ka qenë ndonjëherë i ndaluar. 11 Një organizatë izraelite. format e tjera të dëfrimit” etj. Ajo është lavire sikurse edhe priftëreshë. prostitucioni. Ransom (2000). siç pohon R. theksohet se përmasat e prostitucionit në Izrael janë 2. E tillë shfaqet edhe vetë prostituta si figurë. në mungesë të një ligji antitutor. (Morrison. në Izrael. Përgjithësisht. madje edhe si një domosdoshmëri sociale. Ndërsa në Liban. ata mund të vriten nga aktivistët islamikë. Prostitucioni është gjithashtu. por edhe perëndeshë. “sikurse të ngrënët. Në një libër të botuar nga instituti izraelit “Toda’ah”11. sidomos nëse vajzat e shfrytëzuara janë myslimane. Këta e të tjerë shembuj tregojnë se historia e prostitucionit është ndër më kontradiktoret. në vendet arabo-afrikane parashikohen dënime të rrepta për rastet e ushtrimit të tutor-biznesit të prostitucionit10 . Në Etiopi.5 herë më të përkeqësuara se në SHBA. parashikohen dënime të rënda me burg ose edhe dënim me vdekje. prostituta ka një status e autoritet të caktuar. Me lindjen e protestantizmit u bë Në Jordani. për shembull. Tradicionalisht japonezët e kanë parë seksin si një fenomen natyror. Megjithatë nigerianet janë kaq “të gatshmet” për t’u bërë prostituta. Në Egjipt. sidomos shfrytëzimi seksual i fëmijëve dhe vajzave të reja është mjaft i zhvilluar. Tel Avivi. 1998). për shembull. në Egjipt parashikohen dënime me burg. madje lavire. të paktën nëse vajzat janë myslimane. për shembull.

vende të ngushta ku i fusnin viktimat. Ai ka ekzistuar përgjatë gjithë historisë. 1982. Epoka viktoriane12 u karakterizua nga lufta midis idealit shoqëror puritan. nëse i referohemi prostitucionit. deri prangat prej hekuri për të lidhur femrat…” 13 Shih. në tempujt e Babilonisë. engjëll e djall (meleqe apo dreqe).54). Por. snobizmit. nga njëra anë.).13 Prostituta. në Mesapotami etj. Por të paktën asnjë shoqëri nuk është krenuar me të. por edhe sundimtare (Kleopatra. nga ana tjetër. por edhe më të palavdishme. 1992. që të mos mund të lëviznin gjatë aktit seksual. epoka viktoriane është quajtur si një ndër periudhat historike më përfaqësuese.. Në mënyrë të veçantë u këmbëngul sidomos në vlerësimin e virtyteve familjare puritane.. robinë/skllave. Henriques. 12 . edhe nevojat seksuale mashkullore. 1960. Në prostitucion të çonte edhe detyrimi religjoz (në Korint. gjendjen e kësaj shtëpie publike: “Rrahjet dhe fshikullimet në to ishin në një shkallë të paimagjinueshme. shthurjes etj. nga viti 1875 ishte më përfaqësuesja e kësaj periudhe.. Kishtainy. Ja si e ka përshkruar një reporter (cituar nga Tenot. Në tavane kishte unaza për të varur nga kyçet e duarve gratë dhe vajzat. p. dhe përmasave të jashtëzakonshme të seksit për treg dhe egërsisë së paparë të shfrytëzimit të prostitutave. perverse dhe e dashur. apo edhe që ngrihet në piedestal. Prostitucioni i epokës viktoriane ishte i institucionalizuar.60 Analiza sociologjike ndarja e grave të këqija e mëkatareve. Zola. është shprehje e kontradiktave të mëdha morale të Anglisë viktoriane. Megjithatë prostitucioni është një dukuri e shtrirë në kohë e hapësirë. Jeffrles kishin pajisjet e dhomave të torturave. rrypat. Ndër pajisjet e “qefit” bënin pjesë thuprat. Gjatë kësaj periudhe ndikimi i rreptësisë morale të Oborrit Mbretëror mbi zakonet angleze qe mjaft i thellë. “prostituta e Qezarit”. Shtëpia publike e Mary Jeffries. edhe kjo epokë nuk i shpëtoi hipokrizisë. pra. nga gratë e mira dhe nënat. 1962. është edhe shenjte edhe profane. Walkowitz. që dënohet me djegie së gjalli (Bibla).1901). dyfytyrësisë. Dhomat e znj. 1982. litarë për t’i lidhur ato në çdo qoshe. Madje. sikurse në të katër anët e globit. Kjo epokë lidhet me emrin e Mbretëreshës Viktoria. për shembull). e cila sundoi plot 63 vjet (1837. Prostitucioni. kamxhikët. me përmasat e llahtarshme të tij. për shembull: Roberts. Ka zotëruar apo jo mendimi negativ për prostitucionin? Kjo është një çështje tjetër. 1972. sidomos në Londër.

siç shprehet Athenaus (cit. por thjesht robëri. duke njohur shkallën e zhvillimit shoqëror në të cilën arritën fiset ilire. për shembull). është një dukuri e . romakët (sikurse venedikasit. Autorët antikë (Theopompi. Por asgjë nuk thuhet për shfrytëzimin seksual të grave të robërve. posaçërisht në Kanunin e Lekë Dukagjinit. gjegjësisht për skllavëri. e dinin ç’ishte skllavëria dhe prostitucioni. Madje për ilirët nuk është përdorur termi skllavëri.Lekë Sokoli 61 Po ndër shqiptarët e paraardhësit e tyre? Për të analizuar mundësinë e zhvillimit të prostitucionit te paraardhësit tanë. nga përvoja e tyre. Zakonisht. ose disa prej tyre. megjithëse autorët që kanë shkruar për ilirët janë më shumë grekë që. në kohë paqje punonin tokën. në kohën e lulëzimit të republikës së tyre). Por prostitucioni. për liri seksuale paramartesore apo elementë ekzogamikë. siç analizon Stipçeviq (2002: 192). se lindja e tij lidhet me qytetërimin (si etapë e zhvillimit shoqëror). se lindja e prostitucionit lidhet me përmbysjen e raporteve midis burrave e grave. Por. si në Greqi e në Romë. se ai është shfaqur me më shumë qartësi sidomos te grekët. se ai është zhvilluar në përpjestim të drejtë me shkallën e skllavërisë. në mungesë të burimeve të drejtpërdrejta. apo tek izraelitët etj.). nga Stipçeviq. për të karakterizuar ata njerëz që. është vendosur në kllapa fjala greke dhuli. krahas kësaj fjale (robëri). Disa autorë antikë (Varoni.. Ndër analizat e tërthorta mund të shihet për shembull vartësia e tij me shkallën e zhvillimit të skllavërisë. pra jo larg nesh. nga sa u tha më sipër. duhet të rikujtojmë. kanë folur për pozitën e posaçme të gruas në disa fise ilire. Prostitucioni lidhet gjithashtu me pozitën e gruas në shoqëri. mendja e shqiptarit të sotëm shkon te “diskriminimi barbar” që i bëhet gruas në të drejtën tonë zakonore. është vështirë të supozohet nëse kemi të bëjmë me robërit në kuptimin e plotë të kësaj fjale. 2002). kur preket kjo temë. Por le të shkojmë më tej në kohë. nuk lë kurrëfarë shtegu për prostituimin e grave. i sanksionuar në kanunet tona. Disa madje flasin për mbeturina të matriarkatit të vonshëm. Në ndonjë libër. si institucion. ndërsa në kohë lufte luftonin nën urdhërat e të zotit. kanë theksuar se edhe ilirët. Agatarhidi etj. e kanë njohur institucionin e robërisë. dua të theksoj se të paktën i gjithë kodi moral (apo edhe penal) shqiptar. Pa marrë në mbrojtje këtë Kanun (ai nuk ka nevojë për mbrojtjen time).

të cilat janë të njëkohshme me lashtësinë greke. London: Methuen & Co LTD). autorë grekë e romakë kanë theksuar se tek ilirët gruaja kishte një pozitë më të privilegjuar kundrejt të tjerëve. Si tregues të kësaj pozite autorë të ndryshëm përmendin faktin se në shtetin ilir. A history of Rome. malësori apo ushtari shqiptar.. 1963. politikoushtarake.. LS) e për mbajtjen e fjalës së dhënë. Zhak Burkari. zhvillimi i prostitucionit shkon në unitet me jetën e një populli. shkruan kështu (shih: Papa. si ato që vërejmë te shqiptarët. krahasuar me vendet e tjera me prostitucion të zhvilluar. 14 . zinte pozicionin e mbretëreshës (Stipçeviq. Fshatari. normat e bashkëjetesës. po ta krahasojmë me fqinjët e tij ballkanikë. etj. etnografin ose sociologun Shqipëria është një vend i banuar nga njëri prej popujve më të vjetër të Europës.. E. me të cilët unë jetova e hëngra bukë. ndër më të rrallat në Lindje.. Madje në literaturën mbi Romën përdoret cilësimi “nën udhëheqjen energjike të mbretëreshës së tyre ambicioze Teuta”14 etj.. 2002: 192). duke gjykuar në kompleks: me jetën ekonomike. veprimtarinë dhe shpirtin e gjallë e të hedhur.62 Analiza sociologjike pasmatriarkatit. sociale e familjare. moralin tradicional etj. Tek ai gjeta cilësitë më të rralla në Ballkan. qysh në shekullin e dytë para erës së re. i cili për mrekulli ka rajtur gjuhën dhe doket e tij. Teuta. mospërfilljen për paranë. trimërinë. një grua.. në shtëpinë e të cilëve banova. Në këtë vështrim. Cyril. duket si një zotëri madh. Në burimin origjinal thuhet: “… under the energetic leadership of their ambitious queen Teuta…” (Robinson. anëtar i Akademisë Franceze të Shkencave në kohën e tij. Shqiptarët i përkasin një race ndër më të bukurat në Europë dhe virtytet e tyre morale. janë të denja për bukurinë e tyre fizike. me të drejtën zakonore. Dhe këto te shqiptarët bashkohen me guximin.. Për më tepër.. duken diferencime të mëdha. Në librin Shqipëria dhe shqiptarët. Në asnjë nga popujt e Gadishullit Ballkanik ne nuk ndeshemi me virtyte të tilla aq burrërore.. 2004: 136-138): Për historianin. Unë mund të them vetëm fjalët më të mira dhe ta lavdoj këtë popull të shquar. Sidoqoftë. respektin për nderin (nënvizimi im.

jo larg nesh. Falë imunitetit kulturor të shqiptarëve dhe paraardhësve të tyre. që prostitucioni të ketë patur te ne ndonjë përhapje të krahasueshme me shumë vende të tjera. në të cilën gjithçka. italianë. Megjithatë shqiptarët kanë ruajtur identitetin e tyre: gjuhën. patriarkale. përgjithësisht. mbart një histori mbi 23 shekullore.Lekë Sokoli 63 Pra. Rruga “Egnatia”. gjermanë etj. nuk ka lënë gjurmë të qenësishme ndër shqiptarët. ishte rreptësisht e koduar dhe e kontrolluar. mund të pohojmë se prostitucioni në Shqipëri “nuk ka histori”. zakonet. nga familja e mbylluar. Pohohet se në hanet e udhëtarëve këtë prostitucion e kanë ushtruar kryesisht vajza jetime. për të mos shkuar më tej. në libra kronikanësh. turko-islamë. ‘në mbrojtje’ (edhe në kuptimin ushtarak të fjalës). pra. me jetën tradicionale të shqiptarëve. kodin e tyre etiko-moral etj. austro-hungarezë. Historikisht prostitucioni ka bashkëshoqëruar luftërat dhe pushtimet. në folklorin tonë etj. të cilat e bënin këtë shërbim veç punës së tyre (Spektër. Përkundrazi ajo ka qenë në udhëkryqe historike e gjeografike apo në udhëkryq të interesave të fuqive ushtarake të kohëve të ndryshme dhe është “populluar” nga pushtues të kulturave të ndryshme: kristiano-romakë. pushtimi romak. siç është për shembull Greqia apo Italia fqinje. gjeografësh. . albanologësh. 2003: 21-22). Nuk rezulton. Përgjatë saj ka patur motele e hane në të cilat edhe seksi është ofruar si shërbim. në të cilat prostitucioni ka lulëzuar në çdo fazë të qytëtërimit të tyre. të paktën ai nuk është kurrsesi një fenomen tipik shqiptar. Ky “përjashtim” lidhet me puritanizmin tonë karakteristik dhe. të dominuar nga jeta e mbyllur. Pohimi se prostitucioni te ne “nuk ka histori” duhet kuptuar si një fakt: Shqipëria. për shembull. të paktën unë nuk kam gjetur ndonjë gjë të shkruar për prostitucionin në librat mbi historinë e Shqipërisë. sikurse vende të tjera mesdhetare. në të drejtën tonë zakonore. Shqipëria ka qenë në më të shumtën e kohës arenë luftërash të të tjerëve apo një vend i pushtuar. Megjithatë edhe Shqipëria historikisht nuk ka qenë një vend i izoluar. përgjithësish. sllavobullgarë apo sllavo-serbomalazezë. nuk ka prodhuar prostitucion “së brendshmi”. përfshirë edhe jetën seksuale të pjesëtarëve të saj. grekë. Nëse për përhapjen apo edhe rregullimin ligjor të prostitucionit në këto vende ka një literaturë të bollshme.

është interpretuar si një krijim realist me frymë kundërfeudale. shfrytëzon dhe nxit dhunshëm prostitucionin. për beun. edhe përsa i përket prostitucionit. i cili. gjithsesi. Kutelit. Tiranë: SHB Kuteli. Ligjet e para për legalizimin e tij Të moshuarit që kam pyetur. ndonëse sëmundja e tij ishte veneriane dhe e dinte se mund ta përhapte atë. Vëll. që fshikullon fuqishëm artistikisht pushtetin dhe normat morale të klasës së bejlerëve shqiptarë (Jorgaqi. Pohojnë. nuk kanë shumë dijeni për praninë e prostitucionit në Shqipërinë e para Luftës së Dytë Botërore apo edhe gjatë saj. se në 15 Shih: “Vjeshta e Xheladin Beut”. harbonte në lidhje të panumërta jashtë kurore. 1989). .15 Subjekti i tregimit ka në qendër një bej shqiptar të degjeneruar. në funksion të kënaqjes së dëshirave dhe epsheve të tij. Fillimet e prostitucionit në Shqipëri. Xhixhi hanëmi. nuk ka kaluar pa lënë gjurmë. ndër të tjera. objekt i së cilës do të ishte jo vetëm klasa e bejlerëve. Mitrush. sikurse gruaja e tij. Një “dëshmi” të ndikimit të haremeve osmane në jetën shqiptare na e jep një tregim i M. 1995: 45. Sidoqoftë tregime të tilla janë si një prelud i luftës së klasave që do të niste pak më vonë. midis tyre edhe studiues socialë. 1987. sikurse nuk kursen vajzat e djemtë e rinj të “haremt të vet” për të fjetur me ta. Prozë dhe vargje të zgjedhura. Por. Por kjo periudhë. i lidhur në martesë vetëm për formë.64 Analiza sociologjike Madje të njëjtën gjë mund të themi edhe për pushtimin pesëshekullor osman. Hamiti. sepse shkonte në shtrat me gra e dylberë (meraku i tij ishin vajzat e njoma. fshatarët vdisnin sepse e “kishin zakon”. 2000: 129). të cilat i rrëmbente nga familjet e fshatarëve dhe i zhvirgjëronte). Ky është beu shqiptar që nuk kursen vajzat e reja shqiptare për t’i bërë dhuratë për haremet e Stambollit. apo si alegori e fundit të pashmangshëm dhe të merituar të një tirani (Plasari. 2001. Ai jepet si një njeri mizor dhe gjenetikisht i degjeneruar. pa patur në vetvete asnjë frenim moral e njerëzor. Ky trillim letrar (gjithsesi i dhënë në funksion të nxjerrjes në pah të një realiteti të caktuar). por edhe prostitucioni si fenomen (shih më poshtë). i cili gjithë botën përreth vetes e sheh si mall të tijin. në Kuteli. 1. i vitit 1937: Vjeshta e Xheladin Beut.

prostitucioni i mirëfilltë. Por. te “Zogu i Zi”. 2002: 260-61). Durrësit. 17 Fletorja zyrtare. është ende një ndërtesë në të cilën dikur është ushtruar prostitucion publik. Këto trajtesa lokale u pasuan nga rregullorja e re e prostitucionit.. u shfaq në fund të dhjetëvjeçarit të parë të shekullit XX. datë 10 shkurt 1922. para dhe pas formimit të shtetit kombëtar. nr. Të tjerë pohojnë se edhe e famshmja “A doni qymyr zotëri?” e Migjenit. sikurse droga. për shembull. Më pas vijuan një varg analizash. të bazuara mbi raporte komisionesh të posaçme mbi prostitucionin. “Zogu i Zi” (Spektër. 2003: 21). Sokoli. por ilegal. Për disiplinimin e prostitucionit. 134-35. Prej tyre u arrit në vendimet për të parat shtëpi publike në Shqipëri. Sokoli. nuk është pa interes analiza e prostitucionit profesionist shqiptar. fondi i studimeve për këtë temë është thuajse i zbrazët. në të gjitha qytetet e mëdha të vendit (shih: Musaj. sidomos pas vitit 1920. paksa i veçantë. në organet vendore të Korçës. në qytetin e Shkodrës dhe. me vendim nr. Sokoli. 160. 196. Në mungesë të studimeve të mirëfillta. me faktin se regjimi i hekurt komunist nuk lejoi “depërtimin” e tij. Fenomeni i prostitucionit në shoqërinë shqiptare. mund të merret edhe si ofertë prostituimi. 16 . fq. në historinë e Shqipërisë.Lekë Sokoli 65 Tiranë për shëmbull. Dokumentet e Arkivit të Shtetit dëshmojnë se në Shqipëri. 27 etj. 2004. 2003. 30. si burim informimi mbeten dokumentet zyrtare. Ai fillimisht huazoi rregulloren e prostitucionit të Sarajevës. Në studime të mëparshme kam pohuar se në Shqipëri prostitucioni. si pasojë. Pas miratimit në Parlament. kjo rregullore u shndërrua në ligj. Me të duket se lidhet edhe emërtimi popullor. Edhe reagimi i parë zyrtar rreth këtij fenomeni përkon thuajse me fillimin e vetë shtetit shqiptar. gusht 1922. nuk është bërë objekt trajtimi nga studiuesit dhe. Ndaj. nga njëra anë. fq. fq. Elbasanit etj. 4. ekziston një periudhë në të cilën prostitucioni ka qenë i institucionalizuar. nuk njihej si dukuri16 dhe se kjo lidhet. miratuar nga Këshilli i Ministrave. gjithsesi. 1999. sidomos në gjysmën e parë të shekullit XX. Ai u shfaq duke filluar nga viti 1910. fq. shteti vendosi pa ndonjë hezitim të madh legalizimin.17 Mund të shihen. ndërsa propaganda zyrtare e quante atë si shprehje të kalbëzimit të kapitalizmit. homoseksualizmi etj.

ari e deri në dy vjet burg. Për këto raste. Edhe gjobat që do të vileshin nga prostitutat që shkelnin rregulloren. duke përfshirë edhe gratë joshqiptare.66 Analiza sociologjike Ç’përfaqësonte. për prostitutat parashikoheshin masa mjaft të rrepta në rastet e shkeljes së tij. . të cilave do t’u paguheshin shpenzimet e udhëtimit etj. u bënë disa ndryshime në rregulloren e prostitucionit. shtëpitë e përgjithshme. Por pagesa bëhej në komisariatet e policisë dhe ½ u takonte mjekëve. Më pas. në mënyrë që t’i pritej rruga përhapjes së sëmundjeve seksualisht të transmetueshme. siç thuhej atëherë. Prostitutat duhej të regjistroheshin në këto institucione dhe t’i nënshtroheshin një kontrolli të rreptë mjekësor. Me rregulloren në fjalë ndalohej prostitucioni i rrugës dhe. Atij i ndalohej keqtrajtimi i tyre për të rritur të ardhurat personale. Për shembull. do të hapeshin atje ku kishte gra që ushtronin prostitucionin. Një pjesë e këtij fondi do t’u jepej grave që hiqnin vullnetarisht dorë nga prostitucioni. përmes krijimit të një “fondi ndihme”. prostitucioni i fshehtë. Pra. shteti shqiptar nuk e nxiste prostitucionin. Sipas tij. Në rregullore përcaktoheshin detyrat e drejtuesit të shtëpisë publike. për t’u ardhur në ndihmë grave prostitua. siç shihet. Në të tilla raste parashikohej detyrimi ligjor për t’i dërguar prostitutat “e lira” në shtëpitë publike të licencuara. i cili detyrohej t’u plotësonte grave publike kushtet e paracaktuara me ligj dhe të respektonte të drejtat e tyre. në thelb. ndjekja. Por krahas ndihmës së parashikuar me ligj. Për t’u përmendur është gjithashtu ndihma që parashikohej për prostitutat. regjistrimi dhe organizimi i vizitave mjekësore ndiqej nga komisariatet e policisë së prefekturave. i kalonin pikërisht këtij fondi. Neni 21 e detyronte drejtuesin e shtëpisë publike t’i jepte prostitutës ¼ e fitimit nga ushtrimi i profesionit të saj. neni 25 parashikonte dënim me gjobë nga 10-100 fr. Evidentimi i prostitutave. shtëpitë publike ose. ky ligj i parë mbi prostitucionin? Përfaqësonte bazën juridike të legalizimit të tij. përgjithësisht. iu ndalua që prostituta t’i jepte mjekut para në dorë për vizitën mjekësore. Kjo masë antikorrupsion merrej me qëllim që mjeku të mos komprometohej e t’u jepte leje për ushtrimin e prostitucionit grave të sëmura apo të pashëruara plotësisht.

në rrugën “Viktorio Emanuel”19. Prej tyre dokumentohet fakti se prostitucioni si profesion njihet të ketë lindur thuajse bashkë me shtetin shqiptar. Më pas shtëpitë publike u hapën në Tiranë. Është tjetër çështje nëse ky trajtim e zgjidhi apo nuk e zgjidhi plotësisht problemin. në këtë shembull kemi një ndër rastet më domethënëse kur shteti shqiptar (atëherë thuajse i sapolindur). Ai vazhdon të jetë i tillë. ka botuar dokumente që provojnë ekzistencën e një rrjeti shtëpish publike në periudhën 1920-45. Berat. Madje mund të themi se deri më sot (jo më në Shqipërinë e viteve ‘20-të). duke filluar nga data 10 qershor 2004. organizatorët. thuhet se shtëpia publike e vendosur në Vlorë. Në 18 Në mënyrë të veçantë gazeta Republika. “rezulton e hapur ç’prej vitit 1919". 40. një pjesë e të cilave janë publikuar edhe në gazeta e revista18. Gjirokastër dhe thuajse në të gjithë Shqipërinë. të punësuarat (prostitutat). ndërsa viti 1919 është viti i së parës shtëpi publike të hapur në Shqipëri. madje të rrezikshëm për shëndetin. zyrtarisht. siç ishte prostitucioni i atëhershëm. . është datëlindja e prostitucionit profesionist shqiptar. Prostitucioni profesionist në Shqipëri. nr. qysh në vitin 1910 (Musaj. nuk njihet ndonjë makinë me emrin shtet që ta ketë zgjidhur plotësisht çështjen e prostitucionit si problem. trajton e synon të zgjidhë në rrugë institucionale një problem konkret social. 2002: 260-274). siç do të shohim edhe më poshtë. Korçë. Pra. në disa numra të saj. madje ka marrë çuditërisht përmasa. megjithëse shteti është bërë një instrument gjithnjë e më i sofistikuar. 19 Ky emërtim i rrugës në fjalë është bërë në vitin 1939. mund të themi se viti 1910 (shteti në Shqipëri nuk ishte ende shqiptar). Por ushtrimi i prostitucionit është vërtetuar në një hotel në Shkodër. Sidoqoftë. ndjek. klientët e tyre etj. Durrës. Elbasan. Në një letër të Drejtorisë së Përgjithshme të Policisë drejtuar Mëkëmbësisë Mbretërore të Përgjithshmë (9 janar 1942). Vlorë. ai e quante atë të dëmshëm. para e gjatë Luftës së Dytë Botërore Përmes dokumenteve të marra në Arkivin e Shtetit. por edhe për moralin tradicional shqiptar. qëllimin dhe mënyrën e funksionimit të tyre. është hedhur dritë mbi zhvillimin e prostitucionit para dhe gjatë Luftës së Dytë Botërore.Lekë Sokoli 67 Përkundrazi.

rezulton si i pari fshat shqiptar me shtëpi publike. Mjafton të kujtojmë terminologjinë që përdoret për të provuar këtë konstatim: përdaltore. Ai shumë shpejt mori përmasa kombëtare. qendra të kurvërisë etj. Reagimi i shtetit është në vetvete një provë e këtyre përmasave. Shkurt. Ruzhdi Bobrati. Ndër të parat bashki që analizuan prostitucionin ishin ato të Elbasanit e Durrësit.20 Numri i tyre nuk dihet si ka ndryshuar. si dhe për kombësinë e tyre. Madje u hartua edhe një rregullore lokale legalizimi. por ende të palegalizuar (Vlorë. Fondi. pas kontrollit të Drejtorisë së Përgjithshme të Shëndetësisë. Orsini) dhe dy shqiptare (Meriga e Mariano). Në prefekturën e Gjirokastrës kishte gjashtë shtëpi publike. kurvëri. 11 20 . 249. Përmet. Pra kemi të parin konstatim për ushtrim prostitucioni në një hotel (Shkodër. 1919). për shembull. dhjetë shtëpi publike. qysh në maj të vitit 1921. prostitucioni njohu një zhvillim thuajse të njëkohshëm në mbarë Shqipërinë. Ky mosaprovim moral dokumentohet edhe nga reagimi qytetar e zyrtar ndaj prostitucionit profesionist. madje dhe në Jergucat (viti 1942). se në këtë qytet kishte pesë shtëpi publike. Ndërkohë Jergucati (Gjirokastër). Këshilli administrativ i prefekturës i kushtoi këtij fenomeni një analizë të posaçme. të marra nga i njëjti burim: Sipas raportit të hartuar në fund të vitit 1922 nga dr. viti 1923. Ja disa fakte. Tepelenë. profesioni i kurvërisë. Kuestura mbretërore e Korçës njoftonte në janar 1943. imorale. Por çfarë vihet re nga analiza e këtij zhvillimi? Nga dokumentet zyrtare të asaj kohe kuptohet se prostitucioni është konsideruar i huaj për moralin tradicional shqiptar. të parën rregullore vendore për legalizimin e prostitucionit (Korçë. fq. gra publike apo gra të përgjithshme. por në vitin 1942 ishin të regjistruara (të licencuara). 1921). Korça figuron të jetë ndër qytetet e para me prostitucion të zhvilluar. të parën shtëpi publike të njohur. madje para se rregullorja e prostitucionit të diskutohej në Qeveri e Parlament. tri italiane (Liberativ. kurva. dosja VI-125. Castiello. qysh në vitin 1922. gra të përdala. ishin hapur disa shtëpi publike. Arkivi i Shtetit.68 Analiza sociologjike Tiranë. Raportohet gjithashtu për numrin e prostitutave për çdonjërën prej tyre. siç kishte edhe në Delvinë. 1910).

Por banorët e të gjitha lagjeve të qytetit protestuan për ta patur atë “sa më larg vetes”. Në mjaft raste shtëpitë publike ishin të veçanta për ushtarakët. Ministria e Brendshme njofton se gruaja e ve nga Kashovica. ai vlerësohej si i dëmshëm nga pikëpamja morale. Nga njëra anë. në Shkodër ishte vendosur që të ngrihej një shtëpi publike. Por prostitucioni profesionist i periudhës para vendosjes së komunizmit nuk lidhet vetëm me ndikimin e huaj e të të huajve. Interesante është edhe përgjigjja e letrës: “Në përgjigje të shkresës tuaj. sipas këshillave që i kanë dhënë autoritetet. 3. i shkruajnë një letër ministrit të shtetit shqiptar në Athinë. Në të vërtetë një pjesë e shtëpive publike të hapura në Shqipëri ishin si filiale të shtëpive publike të huaja. Në shkurt 1922. . 29 burra nga fshati Kashovicë. drejtori i Shkollës Ekonomike të Vlorës kërkonte që të mbyllej shtëpia publike në rrugën “Benito Musolini”. “për nënoficerë” e “për oficerë”. siç shkruhej shprehimisht. Më në fund u arrit në një zgjidhje: u vendos që komuniteti të paguante vetë për ngritjen e saj. nga ana tjetër. “nderin dhe namuzin e familjeve tona në Shqipëri”. Në janar 1942. Prostitucioni profesionist i viteve 1920-45 lidhet mjaft me praninë e ushtrive e huaja dhe luftën. jashtë qytetit. duke u gjendur në situata të pahijshme”. duke rrezikuar. që prostituonte në shtëpinë e saj. do të heqë dorë nga imoraliteti. shëndetësore dhe ekonomike. turizmit etj. kryesisht atyre italiane. pikërisht për minimizimin e pasojave social-ekonomike të tij. Në të kundërt do të dërgohet menjëherë në ndonjë shtëpi publike”. me lutjen që të dëbohej nga fshati i tyre një grua e ve me origjinë izraelite. Politika zyrtare e quante institucionalizimin e prostitucionit si të keqen më të vogël. sepse “vajzat që mësonin në atë shkollë duhej të kalonin çdo ditë përpara shtëpisë publike. 2. ishgruaja e një bashkëfshatarit të tyre. Kishte shtëpi publike të veçanta “për trupa (ushtarë)”. u bë legalizimi. Por. Gjirokastër. Madje respektohej edhe hierarkia ushtarake.Lekë Sokoli 69 1. sikurse me hapjen e Shqipërisë ndaj investimeve të huaja. pranë kazermave. Në dhjetor 1928.

LS). Për shembull. nuk nuk kishte dramacitetin e sotëm. ndryshe nga ç’ndodh sot në Shqipëri e thuajse në mbarë botën. të datës 11 shtator 1935. Mbi këto gra administratat tona adaptojnë masat e vizitave të regullta mjekësore. në atë kohë nuk kemi hasur konceptin tutor. në një urdhër të ministrit të Punëve të Brendshme. Më tej. mund të konstatohet gjithashtu se në Shqipërinë e viteve 1920-45 prostitucioni ka bashkëjetuar pa konflikte me realitetin konservator shqiptar.70 Analiza sociologjike Ngritja e shtëpive publike nxitej e ndihmohej nga institucionet shtetërore. kjo është në një sasi të kufizuar dhe. Gratë prostituta kishin mbrojtjen e shtetit. Nga dokumentacioni i arkivuar që i referohet prostitucionit. siç ndodh sot. qoftë për gra ose për djem. në krahasim me fenomenet me të cilat ballafaqohet Shqipëria e sotme lidhur me prostitucionin. më 20 korrik 1936. kujdestar apo diçka të ngjashme me to. Sa për profesionin e prostitucionit të grave (kurvëria). Korçë. të paktën më shumë se sot. Ai. Elbasan e Vlorë. thuhet: “Kam nderin t’ju parashtroj se në Shqipëri nuk ekziston tregtia e të bardhëve. në tetor 1937. një zgjedhje e lirë. ndër të tjera thuhet se gratë e përgjithshme (prostitutat) janë të nevojshme për një qytet të tillë dhe se përmes tyre ruhet shëndeti publik dhe morali i popullsisë së qytetit (nënvizimi im. afërsisht. ndaj s’kishin nevojë për tutorë e mbrojtës të tjerë. sipas regjistrimeve të bëra për këtë qëllim…” Për më tepër. të vendosura nëpër qendrat e pefekturave më me rëndësi. si Tiranë. arrin në 5060 gra publike. për shembull. Mbi të gjitha. Pra. mund të themi se kahu i lëvzjes së prostitutave të asaj kohe ishte “nga jashtë-brenda” dhe jo e kundërta. siç ka ndodhur kaq barbarisht pas rënies së komunizmit. nga ana tjetër. mund të themi se prostituimi i grave mund të quhej. Ja një shembull: në një letërkëmbim të ministrit të Punëve të Brendshme. që daton më 18 shkurt 1922. Thuajse nuk njihej dhuna e trafikimi i grave dhe vajzave për shfrytëzim prostitucioni. thuhet: . Shkodër. Në një korespondencë qortuese të Policisë së Shtetit ndaj Prefekturës së Shkodrës. Shqipëria ka aderuar edhe në konventën ndërkombëtare për zhdukjen e tregtisë së grave e të fëmijëve.

një dukuri mjaft e përhapur (por që ende nuk ka tërhequr vëmendje). Ka një sërë korrespondencash prefektura . për të kufizuar këtë fluks të hyrjes së prostitutave të huaja në Shqipëri. Gratë publike (prostitutat). Prostitucioni dhe regjimi komunist (1945-90) Vendosja e regjimit komunist në Shqipëri i dha fund epokës së prostitucionit profesionist të krijuar deri në atë kohë. në të kundërt.përfaqësi diplomatike etj. në realitet nuk janë turiste. përsëri ai lulëzoi edhe në forma të tjera. mbylleshin në shtëpitë publike të ligjshme. Statusi i prostitutave ishte i përcaktuar. sikurse parapëlqimet për t’u bërë mantenuta të të pasurve. edhe në ditët tona. vlerësohej si e dëmshme nga ana shëndëtësore dhe ekonomike. Prostitucion i ligjshëm u konkurrua dukshëm nga prostitucioni “i lirë” (jashtë shtëpive publike). Me gjithë përpjekjet e shtetit shqiptar për të mbajtur nën kontroll prostitucionin. Një mënyrë për të shpëtuar nga taksat ishin edhe martesat fiktive. Licencimi i shtëpive publike bëhej në kushte të përcaktuara me ligj.Ministri e Brendshme Ministri e Jashtme .Lekë Sokoli “Kemi konstatuar se kohët e fundit një numër grash të huaja kanë ardhur në vendin tonë me pasaporta të rregullta. Gratë që konstatoheshin se prostituonin jashtë shtëpive publike detyroheshin të hiqnin dorë nga ky profesion ose. Sidoqoftë përvoja e prostitucionit profesionist shqiptar të viteve 1920-45 është mjaft interesante. më shumë greke e hungareze. ishin të pajisura me kartelë shëndetësore. me viza të përfaqësive tona diplomatike. Këto gra.. 71 Kjo nga institucionet e shtetit shqiptar. të cilësueme si turiste. edhe nëse e krahasojmë atë me përvojën e vendeve të tjera. Pra. Ndër vendimet e para të marra ishte mbyllja e shtëpive publike dhe hartimi i një legjislacioni të rreptë kundër çdo forme të ushtrimit e shfrytëzimit të prostitucionit. por prostituta dhe vinë në Shqipëri për të ushtruar profesionin e kurvërisë”. dhe që “bën përshtypje të keqe”. mund të themi se institucionet e shtetit shqiptar të periudhës referuese duket se ishin të angazhuara në trajtimin me objektivitet të prostitucionit. .

priftërinj e peshkopë. megjithëse atë e mbajnë gjallë pikërisht aristokratët e borgjezët…. edhe Lenini ka shkruar për prostitucionin. komunizmi do të çonte në zhdukjen e të gjitha shkaqeve ekonomike nga të cilat burojnë padrejtësitë sociale. Në vitin 1913 ai shkruante për Raboçnaja Pravda. duke përfshirë shtypjen shekullore të grave nga burrat dhe shfrytëzmin seksual prej tyre. Prej tyre mund të gjykojmë se çfarë hipokrizie mbretëroi në atë kongres aristokrato-borgjez.do të rritet një brez i ri: një brez burrash që nuk do të kenë kurrë rast në jetën e vet të blejnë një grua me para ose me mjete të tjera të pushtetit shoqëror. si dhe një brez grash që nuk do të kenë kurrë rast t’i jepen një burri për arsye të tjera. Sipas saj. e cila tentoi të shndërrohej dhunshëm në të vetmen ideologji..” Në zbatim të kësaj ideologjie. Por cilat ishin mjetet e luftës që delegatët e kollarisur borgjezë sugjeruan kundër prostitucionit? Sipas tyre. një moral i ri (morali komunist). edhe regjimi i hekurt komunist shqiptar nuk lejoi përhapjen e prostitucionit në Shqipëri.72 Analiza sociologjike Qëndrimi që u mbajt në Shqipëri ndaj prostitucionit në periudhën 1945-90. Propaganda .. përveçse nga dashuria e vërtetë. përputhet me ideologjinë komuniste. lidhur me një kongres ndërkombëtar kundër prostitucionit: “Në Londër është mbajtur kongresi i pestë ndërkombëtar kundër trafikut të skllevërve të bardhë.” Sikuse Engelsi.. me zhdukjen e marrëdhënieve kapitaliste do të ndryshojnë edhe marrëdhëniet seksuale të njerëzve dhe “. më të sigurta e më të shpejta. dy mënyrat kryesore. Pas zhdukjes së prodhimit kapitalist do të krijohej një shoqëri e re socialiste e komuniste. Sharlatanët e bamirësisë dhe mbrojtësit qesharakë të rendit do të luftojnë kundër prostitucionit.. Sipas Engelsit (1980: 251). ceremonitë e pritjet mondane s’kishin të sosur. Banketet luksoze. Dukesha e kontesha. shtypja dhe shfrytëzimi. ‘solemne e instruktive’ u rrëfyen atje. siç nuk kishin fund fjalimet pompoze për prostitucionin ‘e dëmshëm e të turpshëm’. histori të shumta. sikurse njeriu i ri i kësaj shoqërie etj. zyrtarë policie e filantropë borgjezë të çdo ngjyre. reklamuan veten në këtë kongres. ishin: besimi fetar dhe dhuna policore… Nga ana tjetër.

e të droguarve. për të tjerë. për të tjerë një harmoni negative (Kadare. në Shqipërinë komuniste nuk ka ekzistuar. Ndër analistët e sistemit komunist vërehen qëndrime të ndryshme lidhur me arritjet e tij në fushën e marrëdhënieve shoqërore. deklaronte: “Një shtresë e re shoqërore është krijuar me të ashtuquajturit ‘të hedhurit tej të shoqërisë’. Alia (1986: 153). Pa hyrë në hollësi. të pas Luftës së Dytë Botërore. pak a shumë homogjen.vlerësohej si pjesë e luftës së klasave. të paktën mund të pohojmë se prostitucioni. Raportet afektive dhe morale kishin përparësi kundrejt atyre të bazuara në interesat. të paktën nuk përfaqësonte një problem social. thuajse çdo individ zinte një pozicion të dhënë. pak kohë para fillimit të proceseve demokratike. Është kjo një pjellë e sistemit kapitalist që. e prostitucionit etj. sepse u krijuan edhe vlera.Lekë Sokoli 73 zyrtare vijoi ta quante prostitucionin si “një plagë të kapitalizmit dhe shprehje të kalbëzimit të tij”. në të cilën edhe sjellja seksuale e njerëzve ishte e vëzhguar dhe e kontrolluar. pikërisht për shkak të politizimit të marrëdhënieve shoqërore (sot vërehet komercializimi i tyre) etj. edhe lufta kundër prostitucionit . . siç shihet. i bindej pa kushte autoritetit. ai përkundrazi është cilësuar si çmoralizuesi më i madh i shoqërisë (Krasniqi. R. si fjala vjen Zbigniev Brzhezhinksi.“plagë e kapitalizmit” . Pra. Për disa studiues komunizmi (edhe ai shqiptar) ishte një sistem i moralit shoqëror. Mungesa e prostitucionit deri në pragun e viteve ‘90-të duket se lidhet me gjithë kuadrin në të cilin punonin e jetonin shqiptarët. madje edhe në periudhën pasenveriane. nga një “status quo”. për shkak të dhunës e mungesës së lirive. kryente një punë të caktuar. e të gjymtuarve. Në strukturat patriarkale dhe më pas në strukturat e reja shoqërore (jo aq partriarkale). të zbatuar madje me shumë rreptësi gjatë regjimit komunist. Kreu i politikës shqiptare të asaj kohe. sikurse droga e të tjera dukuri shqetësuese të kohës sonë. Shqipëria është karakterizuar nga një realitet social ië lexueshëm. përgjithësisht rural. me peshën e saj në rritje ndikon në degjenerimin e mëtejshëm të shoqërisë… Kapitalizmi i sotëm provoi se nuk është në gjendje të shërojë asnjë nga plagët e tij”. ku bën pjesë bota e krimit. Për disa ai përfaqësonte një harmoni pozitive. sillej sipas normave të pranuara. 2003). 2000: 60).

pra një tjetër punë e profesion. Peter Lukas. Nga Bostoni. kjo është tjetër çështje). por në një marrëdhënie shkëmbimi seks-para. Mund të thuhet se edhe atëherë kishte “kurva”. nuk kishte prostitucion e pornografi dhe kriminaliteti ishte i papërfillshëm. një ndër bashkëpunëtorët e mi të parë në fushën e biznesit dhe njëherësh ndër miqtë e mi më të mirë. ato që edhe në martesë nuk respektonin ekskluzivitetin seksual (nuk donin apo nuk mundnin. ato që dalin në “treg”. Edhe në komunizëm kishte gjithashtu femra që jepeshin për karrierë (në mos për para). Prostitucioni në Shqipërinë e pas viteve ’90-të dhe disa përfundime Në vitin 1994. pak pas vendosjes së demokracisë. erdhi në Tirënë dhe u vendos në hotel “Dajti”. në kushtet e shpërndarjes së barabartë të varfërisë (siç e ka cilësuar Çurçilli). Nuk kishte të pastrehë që flinin në rrugë e parqe”. ai ripohon: “Po. gjatë regjimit komunist. ato që ndërronin partnerë seksualë. Por kjo nuk përbënte një dukuri masive. në First impressions of Life in Albania.74 Analiza sociologjike Për këtë realitet kanë shkruar edhe studiues apo raporterë të huaj. bukëdhënëse. Por me këtë term cilësoheshin femrat qejflesha. të paqendrueshmet në marrëdhëniet me meshkujt. kapitulli (i deriathershëm) prostitucion ishte një kapitull i mbyllur. por gjithësesi jo prostitutat. Pra. fëmijë që lypnin dhe flinin rrugëve. Dymbëdhjetë vjet më vonë. se nuk kishte prostituta. Aq më shumë që termi “për karrierë”. se nuk kishte homoseksualë. jo në një marrëdhënie qejfi apo kënaqësie. nuk përfaqësonte një problem. nënkuptonte një karrierë profesionale. partiake apo administrative. një maqedonas me emrin Tomislav Dungov (Tomçja). shkruante më 1986: “Në Shqipëri nuk ekzistonte problemi i drogës. Kur po ngjiste . ishte e vërtetë. Mund të kisha shtuar gjithashtu që nuk kishte liri dhe nuk kishte lumturi” (Lukas. Tani unë do të shtoja se kishte ujë dhe energji të mjaftueshme. 1998).

Ja ç’thuhet në një studim të vitit 2004. sikurse trefikimi dhe ushtrimi i tij jashtë vendit.“Më prit vetëm dy minuta”. Prostitucioni i brendshëm. Por ky vërshim nuk lidhet aq me faktorë historikë e të traditës. është favorizuar sidomos nga shndërrimet e ndodhura në fushën e marrëdhënieve familjare. vetëm sa për të provuar: “Po. Tomçja. me shembjen e këtyre komuniteteve dhe komercializimin e marrëdhënieve shoqërore.). . Tranzicionalistët i kanë shpjeguar dukuritë e reja sociale të tranzicionit paskomunist shqiptar (mafia e kriminaliteti.ia ktheu ai. . mbi trafikun e grave e vajzave (shih: Leskaj.i tha maqedonasi. përdorimi i drogës dhe prostitucioni etj. 20-22 vjeçe. Pra “vërshimi” i prostitucionit në Shqipërinë postkomuniste shpjegohet me një varg faktorësh. si dukuri të lidhura jo me komunitetet e vogla e jetën tradicionale por. 2003: 19). . përkundrazi. i mungojnë nuancat e familjes patriarkale me rregulla të forta dhe norma të . 2004: 31-32): “Nga studimi i intervistave të realizara konfirmohet tronditja e lidhjeve familjare. Karaj e Thodri. Fakte si këto provojnë ekzistencën edhe në Shqipëri të ushtrimit të prostitucionit nga gra e vajza profesioniste apo të tjera që e ushtrojnë atë “part time”. krahas atyre që kanë hyrë në tregun e mistershëm të prostitucionit të vendeve të tjera.pyeti ai.Lekë Sokoli 75 shkallët e hotelit. “Doni një femër. Procesi i kalimit nga një familje e gjerë në familje nukleare ndikon që lidhjet midis anëtarëve të saj të jenë të brishta dhe të humbasin pikat e takimit. ku janë?” . Shumë shpejt ai u kthye me katër-pesë vajza. por ti e bëre ‘punën’ tënde dhe unë do të të paguaj”. për të kaluar natën”. Sidomos trafiku i grave dhe vajzave për shfrytëzim prostitucioni ka patur përmasa aq të mëdha. e ndaloi një person rreth të tridhjetave. Prostitucioni në Shqipëri erdhi bashkë me lirinë e munguar dhe “ngjiti” shumë shpejt. si karakteristikë e familjes së sotme shqiptare. . kryesisht të karakterit social-politik dhe ekonomik. iu përgjigj. sa në ndonjë rast prostitucioni është quajtur “hulokausti shqiptar” (Spektër. Familja nukleare nuk është e përgatitur të përballojë problemet e mëdha. Dragoti.se ndërrova mendje. . krejt i çuditur.“Më fal. me psikologjinë sociale dhe vetjake të shqiptarëve apo me karakterin e temperamentin e tyre. dobësimi i tyre. njëra më e bukur se tjetra dhe i tha: “Zgjidh njërën prej tyre”.

. pra me rënien e nivelit të vlerësimit për vetveten. i vlerësimit të të qenit shqiptar.76 Analiza sociologjike caktuara. del se pjesë e trafikimit të tyre kanë qenë vetë prindërit ose të afërm të tjerë të familjes. tek e cila mund të besonin shqiptarët. Ajo është e thyeshme dhe e ndjeshme ndaj fenomeneve e problemeve të mëdha sociale. L.. ku të gjithë janë të bashkuar për një qëllim: të mbrojnë dhe mbështesin familjen. më shumë se me varfërinë lidhet me njëfarë lack of pride (humbje e krenarisë). Por përdorimi (prodhimi. ata nuk do të reshtin së shfrytëzuari drogën apo së ushtruari apo shfrytëzuari prostitucionin dhe trafikimin e grave e vajzave të tyre. përgjithësisht. Ndërsa një drejtuese e një grupi për të drejtat e njeriut. nuk do të kenë vlera më të mëdha për të mbrojtur apo afirmuar. është tërësish jashtë kohe. me mungesën e një qëllimi kolektiv. do të minimizonte mundësinë e trafikimit dhe do të ishte e mundshme që të gjitha gratë e vajzat t’i nënshtroheshin një kontrolli të rreptë . sikurse prostitucioni i brendshëm apo ndërkombëtar i shqiptareve(ëve). Nga anketimet e kryera del se opinioni publik shqiptar është në masën 67. të një ëndrre të përbashkët (kombëtare). në radhë të parë. Ndaj asnjë program nuk mund ta minimizojë prostitucionin më shumë se një program i rilindjes morale. njëherësh drejtuese e një OJF-je për të drejtat e grave.. Për më tepër ai është burim i një pjese të madhe të problemeve me të cilat përballen sot viktimat e prostitucionit”. trafikimi) i drogës. thotë: “Ky ligj (i ndalimit. Në pjesën më të madhe të intervistave që janë bërë me gratë e trafkuara.” Prostitucioni është favorizuar nga papunësia dhe. i rivlerësimit të vetvetes. si dhe nga etja e shfrenuar për para e fitim. nga gjendja e vështirë ekonomike.).7 për qind dakord me mendimin se varfëria është një ndër shkaqet e trafikimit të femrave dhe ushtrimit të prostitucionit.S. ka këtë mendim: “Pëvoja botërore tregon se legalizimi ka ndihmuar shoqërinë dhe vetë femrat e përfshira në prostitucion... Nëse shqiptarët do të vazhdojnë të jenë “të droguar pas parasë”. Legalizimi. A duhet (ri)legalizuar prostitucioni në Shqipëri? Ja disa opinione: një shkrimtare. nuk do të kenë më krenari për të konservuar etj. nëse nuk do të kenë ku të besojnë tjetër veç saj.

Së dyti. shoqëria shqiptare nuk e pranon dot një fenomen të tillë”. një politikan dhe jurist i njohur thotë: “Legalizim i prostitucionit në Shqipëri? Jo. Shih: RAWA report. Në adresën: “http:// www. Bibla flet qartë: kurvëria është mëkati më i madh”. mendon pak a shumë njësoj: “Unë nuk e di konkretisht se ç’qëndrim do të mbajë hierarkia e Kishës nëse shteti do të legalizonte prostitucionin. shteti shqiptar dhe administrata nuk do të ishin në gjendje të kontrollonin këtë treg të ri. së pari. kur Talebanët ishin ende në pushtet. thotë: “Islami është kundër prostitucionit dhe sistemit të vlerave që e ligjëron. Një juriste e intervistuar shprehet: “Unë jam kundër legalizimit të ushtrimit të prostitucionit në Shqipëri. Për më tepër shoqëria shqiptare nuk ka emancipimin e duhur kulturor për të kuptuar se një shtëpi publike është një përjashtim e jo një rregull”.22 Pra Referencat janë marrë nga një raport i vitit 1999. lejimi i plotë i tij (II) dhe rregullimi ligjor. pra trajtimi në ndonjë rrugë të mesme (III). por edhe tradhëtia bashkëshortore dënohej me vdekje. jo vetëm tregtia e seksit. Kundër legalizimit të prostitucionit rreshtohen edhe komunitetet fetare. Kjo çështje (legalizimi) as që duhet çuar nëpër mend”.org/fa-kab. ai u shtua në përmasa të habitshme. Edhe një klerik në Katedralen ortodokse të Ungjillëzimit në Tiranë. por jam i bindur se ajo nuk do ta përkrahte një vendim të tillë. për arsye sigurie.rawa. Kjo sepse. njëherësh edhe drejtues i një organi të tij. August 1999.Lekë Sokoli 77 mjekësor”. Përkundrazi. Regjimet ndaj prostitucionit janë këto: ndalimi e dhuna pa kompromis (I). ndërronin vendndodhjen e tyre thuajse çdo muaj. të legalizosh prostitucionin do të thotë të komercializosh dhe të shfrytëzosh qenie të gjalla. të paktën tani për tani. ashtu siç nuk është në gjendje të të kontrollojë edhe mjaft veprimtari të tjera.htm”. vetëm në Kabul kishte rreth 30 shtëpi publike të cilat. prostitucioni nuk u zhduk. legalizimi. Një përfaqësues i këtij komuniteti. 22 . Nga të anojmë? A mund të zhduket prostitucioni vetëm me dhunë e përmes dhunës? Përgjigjen mund ta gjejmë në rastin e regjimit taleban të Afganistanit. Ndryshe nga pohimet qesharake të Talebanëve e Xhihadit afgan dhe egërsisë së “shtetit puritan islamik”. Sipas një raporti. Së fundi.

Në kërkim të “rrugës së tretë”.com/articles_2002/Aug_2002/efaf_house_4802. Kjo nënkupton një legjitimim nga pikëpamja fetare. por ai është tanimë pjesë e realitetit social”. në Iran. qeveria holandeze zgjodhi qëndrimin larg jetës seksuale të qytetarëve dhe prostitucioni.thotë zëvendësministri i Çështjeve Sociale të Iranit. 24 23 . midis atyre që kërkonin respektivisht ndalimin dhe lejimin ligjor të ushtrimit të prostitucionit. Madje vetë historia e Holandës është konsideruar si faktori më i rëndësishëm i legalizimit të prostitucionit në këtë vend.iran-press-service. Në librin Historia e legalizimit të prostitucionit në Hollandë. Të paktën pa një analizë historike. Roterdami ka qenë për shekuj me radhë një nga portet më të mëdha të Europës dhe nëpër qytetet holandeze vërshonin me mijëra marinarë. A duhet të legalizohet prostitucioni? Një shembull e jep Holanda. është vlerësuar si një alternativë tjetër. Alex Hodgson ka trajtuar gjerësisht këtë specifikë të zhvillimit historik të prostitucionit në këtë vend. “Njerëzit besojnë se tema e prostitucionit është tabu. marrë nga interneti.htm. ligjore dhe sociale të kontakteve seksuale midis meshkujve dhe femrave që nuk dëshirojnë të martohen Mosaprovim nga ana e fesë. i cili ka propozuar edhe krijimin e institucioneve të specializuara. Duhen edhe politika të caktuara sociale. u zhvillua “pa pengesa” zyrtare. të quajtura “shtëpi të dëlirësisë”. ku rritja e prostitucionit ka nxitur reagimin e institucioneve të vendit. mund t’i referohemi për shembull një studimi të bërë për hapjen e të ashtuquajturave “shtëpi të dëlirësisë”24 (Chastity Hoses). në adresën: http:// www.78 Analiza sociologjike vetëm me dhunë prostitucioni nuk zhduket. të cilat u konkretizuan me dy akte (Dutch Morality Act dhe Dutch Brothel Act) të vitit 1911. Por ajo nuk mund të pranohet apriori si model. për të vijuar me rregullimin ligjor të këtij tregu më vonë. A mund të gjendet ndonjë rrugë e mesme? Rregullimi ligjor i prostitucionit për kategori të caktuara sociale. në hapësirën holandeze. Ndryshe nga ç’ka ndodhur në shtete të tjera. kundrejt ndalimit pa kushte dhe lejimit për të gjithë ata që duan të jenë “aktorë” të prostitucionit. duke filluar nga debatet e fillimit të shekullit XX. të pasuar nga debate të mëdha. . me gjithë njëfarë religious upheaval23 të fillimit të shekullit XX. Sipas një raporti të Mitra Sistani.

Tiranë: 8 nëntori Benzi. Ai mund të zhbëhet (shuhet). 1994. Por autorët e këtij plani kanë argumentuar se ai është imponuar nga fakti se në shoqërinë e re iraniane (60 për qind e saj është nën moshën 25 vjeç). për nga statusi i tij. me arsyetimin se ajo është vetëm një hap nga prostitucioni i legalizuar dhe se është “kundër moralit dhe vlerave të familjes”. Pas kësaj ata pajisen me një lejë “martese të lirë”. Por të ndaluara janë të gjitha format e organizuara të prostitucionit. për shkak të rënies së kërkesës. në Iran ka të paktën 300 mijë prostituta. e cila mund të konsumohet në hotele apo motele të posaçme. Prostitutat do t’ju kalojnë pranë në mbretërinë qiellore. prostitucioni i rrugës etj. Këto “shtëpi dëlirësie” nuk janë për çdo mashkull. Edhe në Shqipëri debati duhet nxitur.). Raport to the 9-th congress fo the Party of Labour of Albania. John. Skema të ngjashme kanë përshtatur edhe vende të tjera (madje në shumë vende europiane). kjo quhet si një zgjedhje e lirë e që nuk dënohet. Përkthyer dhe shtjelluar nga Dom Simon Filipaj: Arqipeshkvia e Tivarit dhe Drita (Ferizaj). REFERENCAT Alia. Shkrimi i Shenjtë (Beslidhja e Vjetër dhe Beslidhja e Re). aplikantët regjistrohen në këto institucione (qendra). Mary and Henderson.Lekë Sokoli 79 ose që nuk janë apo nuk ndihen të aftë që të martohen. pa u përndjekur nga policia. Beard. Të paktën në kërkim të së keqes më të vogël. Kjo praktikë është kundërshtuar nga grupet e grave. 1997. Sipas të dhënave zyrtare. Tiranë: Marin Barleti BIBLA. aborti etj. Gender . 2003. në të cilat ndalohen vetëm disa forma të ushtrimit të prostirtucionit (me të mitur. Atje prostitucioni. Sipas kësaj skeme. Por deri atëherë do të duhet shumë kohë. 1986. Sacret Prostitution in Antiquity. por vetëm për ata që janë të pamartuar. u bëhen analiza mjekësore dhe u ofrohen shërbime kontraceptive. të ve ose të martuar me gra të paafta fizikish e mendërisht. Don Oreste. Ramiz. prostitucioni ka marrë përmasa jo të zakonshme. Një skemë të rrugës së tretë e gjejmë edhe në Izrael. Sepse prostitucioni nuk mund të zhduket. është legal dhe të bëhesh apo jo prostitutë.

Në MarksEngels. Shoqëria dhe prostitucioni. Plots and Prostitution in Greek New Comedy. _____. A history of the legalization process of prostitution in the Netherlands. E. Eros and Aphrodisia in the Works of Dio Chysostom. Inc. Friedrih. 1995. Fatmira. Hodgson. pp. Larson. Gerald. and Survival in Hellenistic Athens: A Study of Women in New Comedy. Parathënie e “Prostitutat do t’ju kalojnë pranë në mbretërinë qiellore” të Don Oreste Benzi. of Leeds Int’l . Paul. XX). 31 n. Andrew D. në Poetika e dokumentit. 1998. Kodi i Da Vinçit. Iliada dhe Odisea. Kadare. Peter. Jorgaqi. Tiranë: Albas Horton B. Sex. Madhështia dhe rënia e romakëve. Tiranë: Onufri Krasniqi. Tiranë: Marin Barleti Brown. New Jersey: Printice-Hall. Kohë barbare. USA: Copytron Academic Publishers. Milazim. 2 February. Classical Antiquity 29. 93. ‘Rrëfimet e Mitrush Kutelit’. Tiranë: Naim Frashëri. A. Letërsia moderne shqiptare (gjysma e parë e shek.80 Analiza sociologjike and History. (1989). Status. Alex. The Sociology of Social Problems. McGinn. P 1990. Musaj. Prostitution. ‘Parathënie’. (1987). Tiranë: Alb-Ass. pp.. Teen Prostitution in Japan: Regulation of Telephone Clubs. (2000). v. Albania: No Instant Demokracy. Leslie R. në Kuteli. Sharl. 1991. 2003. Maggie. 2000. and the Law in Ancient Rome: Vanderbilt University Monteskjè. Vëllimi II. M. Housel. Tiranë: Akademia e Shkencave O’Neill. 2003. Thomas. 2005. The Boston Globe. Feminism and Critical Praxis:profession prosti- . 1980. 480-503 Bregu. Tiranë: Naim Frashëri. Sociological Analysis. Homeri. 2002. 2 March: 457-497. 2004. 1996. North Carolina. Fantham. No. 2. e pronës private dhe e shtetit. Dan. Tiranë: Fan Noli Morrison. Gruaja në Shqipëri (1912-1939). 44-74 Hamiti. Vepra të zgjedhura. Vol.J. Prostitution. Larson F. S. 2003. Phoenix 29. pp. J. Vepra letrare. 1975. 6 prill Lukas. 1998. Sexuality. vëll 1. Samuel. Canada: University of Toronto. Gazeta Shekulli. 1998. Tiranë: Botimet “Dudaj” Brown. 2002. Semminar 6. Origjina e familjes. 1. 241-266 Engels. Jorgaqi. ‘An Unusual Optimism in Albania’. N. Vanderbilt Journal of Transnational Law. Ismail. Majlinda. N. Pap. 2000. Tiranë: 8 Nëntori.

Raufer. fq. Stefane. Vëll. Kuteli midis të gjallëve dhe të vdekurve. pp. Nr. 21-37 Plasari. Cyril. simbolet e kultet. 1963. 2004. Ilirët . 2003a. Michigan: University of Michigan Press. Nr. ____. 19-21 Robinson. A history of Rome. Papa. Aleksandër. Asti. Nr. një studim “klandestin” për një biznes klandestin. 1 (13). Vëll. Nicola. 2000. in The Austrian Journal of Sociology. 2002. Lekë. në Politika & Shoqëria. Zhak Burkari. 2(12). Mafia shqiptare . Nr. fq. 2003. (Spektër. 171. 174-195 ____. 19 prill. 6. Robert. “Mafia shqiptare” . Vëll. 2004. Prostitucioni. 2003). 1970. 2(14). 7. Politika & Shoqëria. Xavier & Quere. James. jeta. Shqipëria dhe shqiptarët. London: Methuen & Co LTD Sokoli.një libër urrejtjeje dhe racizmi antishqiptar”. winter 1996. fq. Prostitution and the Human Rights.një rrezik për Europën.Lekë Sokoli 81 tute?. Panafrican News Agency. Revista Politika & Shoqëria. In Ballkan Yearbook of Human Rights. 136-138 Ransom. A. Prostitucioni. kultura. (1995). 7.Historia. Tiranë: Apolonia. Bologna: Zanichedi SPA . orum Discusses Child Prostitution In Ethiopia. Tiranë: Toena Zingarelli. Porter. March 30. Stipçeviq. 2003b. 1999. 2000. Tiranë: Kumti Revista Spektër. Constructions of the Classical Body. holokausti shqiptar. Vocabolario della lingua italiana. E. J.

parashtrimi i problemit Nga 23 vajza të Jetimores së Korçës. . Zholi. Sipias të dhënave zyrtare. Të dhënat për trafikimin e grave shqiptare. 3 Sipas një studimi të Qendrës së Rehabilitimit të Femrave të Riatdhesuara në Shqipëri. 2 Nga intervista me kryetarin e Shoqatës së Jetimëve të Korçës. Gazeta Metropol. mbi 600 femra shqiptare ende quhen të zhdukura4.82 Analiza sociologjike Vështrim sociologjik mbi trafikimin e grave dhe adoleshentëve në Shqipëri1 Hyrje . 15 prej tyre janë trafikuar. “Vatra”-Vlorë. të lidhur me trafikimin. 87 prej tyre (pra 35. Edmond. 2002)3. janë adoleshente të grupmoshës 13-18 vjeç. përgjithësisht. 2002.5 për qind). Ndër 245 vajza të trafikuara. Mbi femrat e zhdukura në Shqipëri. 4 Hoxha. Objekt i këtij studimi është pikërisht ajo pjesë e grave dhe 1 Ky studim është pjesë e një sondazhi të realizuar në vitin 2005. kanë përsëritur ciklin e trafikimit disa herë (CRCA. dr. 2003). Sokoli. Vatra. Ilir Gëdeshin. qershor 2005. duke përfshirë vetë Shqipërinë. Në perceptimin e shqiptarëve të anketuar. 2001. Disa janë bërë nëna dhe ende vazhdojnë të (ri)trafikohen2. 1999). Është pohuar se vetëm në Europën Perëndimore ka 30-36 mijë prostituta shqiptare (shih: Çupi. janë tronditëse. 2003. që u referohen denoncimeve të familjarëve. sado kontradiktore. rreth ½ e tyre e quajnë prostitucionin si “një veprimtari të detyruar” (Katro & Shimani. por të riatdhesuara. në kuadrin e Qendrës së Studimeve Politike e Sociale dhe është bashkautorësi me drejtuesin e saj. pas trafikimit në vendet fqinje. pa folur për vendet e tjera. 21 korrik. 2005. Edhe pjesa tjetër është trafikuar për herë të parë kur ka qenë brenda kësaj grupmoshe dhe.

shpesh variojnë midis ekstremeve: shumica e shqiptarëve të sotëm e percepton trafikimin si një “hulokaust shqiptar” (Spektër.. Nga njëra anë. Por trafikimi mbetet. më i përfolur se i studiuar.Lekë Sokoli 83 adoleshentëve shqiptarë që trafikohen. u detyrua nga bashkëshorti i saj të vetësakrifikohej. nga studiuesit socialë dhe opinioni i gjerë është pranuar se trafikimi i grave dhe adoleshentëve është një ndër dukuritë më të dhimbshme dhe më tragjike të tranzicionit paskomunist shqiptar. Gazeta Korrieri. më luksoze”5. por ka ndër ata që mendojnë se trafikimi i femrave zhvillon ekonominë dhe mirëqenien. ose Benzi. trafikimi është identifikuar me dhunën. 23 vjeçe. socialë. 7 Ky pohim është. shpesh të njëanshme. për fat të keq. politikë. Dhuna. Pas gjurmëve të tregtarëve të mishit të bardhë. 2003. Emanuela & Sibona. nëpërmjet shitblerjes së tyre apo të aftësisë së tyre për shërbime fitimprurëse. 2003). Të ndara janë edhe opinionet e studiuesve. në dëshmi të viktimave të trafikimit 6. Sidoqoftë. Don Oreste. 2000. (Raufer & Quere. me premtime për martesë apo forma të tjera mashtrimi për të hyrë në rrjetin e shfrytëzimit për qëllime fitimi. Shih për shembull: Moroli. Por analizat dhe komentet janë mbështetur më shumë në histori të izoluara individësh të trafikuar. ka eklipsuar ndikimin e faktorëve ekonomikë. familjen biologjike etj. i vërtetë. Nga ky studim del se në perceptimin e shqiptarëve trafikimi vazhdon të jetë shqetësim. Ajo i dha fund jetës vetëm një vit pas martesës. Prostitutat do t’ju kalojnë pranë në mbretërinë qiellore.. Disa e lidhin me veset e shqiptarëve. Intervistë me një të ri nga Vlora (qershor 2005). më të bukur. Disa mendojnë se trafikimi është një fenomen tipik shqiptar (Benzi. Roberta. dëshmi të një bote barbare nga e cila nganjëherë vdekja përbën të vetmen rrugëdalje (Arlecchi. Juliana G. për të mos bërë prostitutën në Itali (shih: “Zgjedh vdekjen në vend të prostitutës”. etiko-moralë etj. kryesisht seksuale. fjalën e dhënë. ana më e prekshme dhe më e dënueshme e problemit. Studimet empirike për këtë dukuri janë të pakta. 2003). për të mos u shfrytëzuar seksualisht. Të tjerë madje e lidhin edhe me virtytet e cilësitë e tyre morale: besën. domethënë që detyrohen nga trafikantët me forcë. 6 5 . e bën jetën më të mirë. 24 dhjetor 2000: 18). 2000)7. juridikë. Për të flitet e shkruhet çdo ditë. Tiranë: Korbi. gjithsesi. Tiranë: Marin Barleti. Një libër me dëshmi të tilla është ai i disa studiuesve italianë. Skllavet e Perëndimit. Megjithatë vlerësimet e tyre për trafikimin janë të ndryshme dhe. 2003: Parathënie).

1989: 1502). nga ç’zona (rajone) vijnë të trafikuarit. fjalës trafikim i është dhënë ky shpjegim i vetëm: lëvizje e njerëzve dhe mjeteve në rrugë tokësore. studime. më pas. aq sa vetë fjala trafikim nuk ka figuruar në fjalorin e shqipes8. masmediat dhe institucionet e shtetit) lidhur me trafikimin? Këto përfaqësojnë. nuk figurojnë në të. cilët janë faktorët që ndikojnë më negativisht në procesin e trafikimit dhe si vlerësohet në perceptimet qytetare puna e institucioneve të shoqërisë (familja. cilat janë format më të zakonshme të trafikimit. Metodologjia dhe “kampioni” i studimit Për realizimin e këtij studimi janë zbatuar metodikat bazë të studimeve empirike. varfëria thuajse është cilësuar si shkaku i parë dhe i fundit i trafikimit. komunist (deri më 1990) dhe. deri në 20 kuptime (Webster’s. rrjet i qarkullimit. 1970:1849). kjo fjalë ka 12 (Zingarelli. për rreziqet e tij. demokratik. Nga ana tjetër. por praktikisht i vërtetë. ajrore. Është shfrytëzuar. Por cila është panorama e trafikimit të grave dhe adoleshentëve në Shqipëri. i trafikuar etj. Nga vëzhgimet tona del gjithashtu se shumica e të trafikuarve nuk vinë nga rajonet më të varfra të Shqipërisë. një bibliografi relativisht e gjerë me libra.. Në njëqind vjetët e fundit. artikuj shkencorë apo edhe të Ky nuk është një pohim i figurshëm. në thelb. Madje fjalët trafikant. sa të informuar janë të rinjtë. detare. Në të tjerë fjalorë. nga e marrin ata këtë informacion. objektin e këtij hulumtimi mbi trafikimin e grave dhe adoleshentëve në Shqipëri.84 Analiza sociologjike që ndikojnë mbi të. cila është mosha. Ka pra edhe faktorë të tjerë. për shembull. 8 . Neve nuk na rezulton kështu. si pikënisje. botim i Akademisësë Shkencave (1985: 2011). niveli i punësimit dhe gjendja familjare e të trafikuarve. shkolla. Shqipëria ka kaluar në tri forma regjimi politik: monarkik (deri më 1939). Në “Fjalori i gjuhës së sotme shqipe”. Në këtë studim janë evidentuar edhe dy faktorë me ndikim jo të vogël në trafikimin e grave dhe adoleshentëve shqiptarë: rënia morale dhe rënia e krenarisë tradicionale. sidomos vajzat. niveli arsimor. si perceptohet ai për nga përmasat dhe shkaqet. feja. Por edhe në vitet më të varfra trafikimi nuk është njohur si fenomen.

Lekë Sokoli

85

shtypit të përditshëm të autorëve shqiptarë apo edhe të huaj, që kanë shkruar më parë për trafikimin. Por metoda bazë e përdorur për grumbullimin e të dhënave është anketimi. Anketa e këtij sondazhi përmbante 53 pyetje (ose nënpyetje), çdonjëra prej tyre kishte nga 2-10 alternativa përgjigjesh, gjithsej me rreth 330 alternativa të mundshme. Intervista dhe bashkëbisedimi në grup ishte një tjetër metodë paralele ndihmëse, e zbatuar në kërkim të fakteve dhe opinioneve mbi trafikimin. Ato janë zhvilluar në grupe me nga 8-10 persona, të krijuara në çdonjërën nga të gjashtë prefekturat që u përfshinë në studim (Shkodër, Kukës, Elbasan, Vlorë, Gjirokastër dhe Korçë). Grupet ishin të veçanta për gratë (pavarësisht moshës), adoleshentët (të rinj e të reja të grupmoshës 16-19 vjeç), sikurse ato me djem e vajza të grupmoshës deri në 16 vjeç, që nuk është përfshirë në anketimin e studimit Një informacion interesant është siguruar përmes intervistave individuale me ekspertë dhe studiues, përfaqësues të OJQ-ve që merren drejtpërdrejt me trafikimin, sikurse me drejtues të organizatave të grave në Tiranë dhe në rrethet respektive. Përmes intervistave të drejtpërdrejta janë marrë mbi 400 prononcime, opinione apo sugjerime individësh. Veç metodave të testimit të problemit, në këtë punim janë përdorur, sado pak, edhe metoda historike si dhe metoda krahasuese, gjithnjë si metoda të hulumtimit sociologjik, duke mbetur gjithnjë brenda përvojës shqiptare. Kjo ka bërë që, nga njëra anë, problemi i trafikimit të shihet në dinamikën e tij dhe jo vetëm me përmasat dhe problematikën e tij në një çast të dhënë (qershor-korrik 2005). Nga ana tjetër është bërë e mundur që perceptimi i trafikimit të vlerësohet jo vetëm në bllok, por në vartësi të një numri relativisht të madh variablesh apo faktorësh që u korrespondojnë karakteristikave të ndryshme demografike apo sociale të atyre që janë përfshirë në këtë studim, pra të vetë perceptuesve të problemit. Me këto metoda është mundësuar (aq sa lejon një studim afatshkurtër), vlerësimi i kompleksit të faktorëve politikë, ekonomikë, juridikë, socialë, moralo-psikologjikë, historikë e të traditës etj., që kanë ndikuar dhe vazhdojnë të ndikojnë në shkallën e trafikimit të grave dhe adoleshentëve shqiptarë. Kampioni i këtij studimi përbëhet nga 1030 përgjigjedhënës të anketës, afërsisht 170 të anketuar për çdonjërën nga të gjashtë

86

Analiza sociologjike

prefekturat ku u shtri ky studim. Rreth ½ e të anketuarve ishte nga qytete me mbi njëzet mijë banorë (qytete të mëdha), 22.7 për qind nga qytezat dhe 27.5 për qind nga fshatrat. Mosha mesatare e të anketuarve ishte afërsisht 21 vjeç, duke patur parasysh që objekt trafikimi janë pikërisht moshat e reja. Me të njëjtën logjikë synuam më shumë të hulumtonim perceptimin e grave dhe vajzave për trafikimin, ndaj 67.8 për qind e të anketuarve ishin femra. Sipas arsimimit, përbërja e përgjigjedhënësve është: pa kurrfarë arsimi – 1.2 për qind; deri fillor 1.7 për qind; deri në tetëvjeçar - 14.0; të mesëm (qoftë edhe të pambaruar) - 37.7; ndërsa 45.4 për qind e tyre ishin studentë apo me arsim të lartë. Të anketuarit diferencoheshin sipas gjendjes civile (beqarë, të martuar, të divorcuar, të ve), llojit të familjes (një apo shumë kurorë), përkatësisë etnike dhe asaj fetare etj. Veç këtyre, për të anketuarit janë shtruar edhe disa pyetje të tjera që kanë të bëjnë me shndërrimet e ndodhura në Shqipëri pas vitit 1990 dhe synimit për të hulumtuar ndikimin e tyre mbi trafikimin e grave dhe të adoleshentëve. Të tilla janë ato që lidhen me migrimin e brendshëm (në kushtet e lirisë së lëvizjes), me nivelin e besimit fetar (shoqëria shqiptare para viteve ‘90-të ishte zyrtarisht ateiste) dhe me integrimin si kohë fizike të individit në familje (të qëndruarit larg familjes është një ndër dukuritë e sotme) etj. Përmasat e trafikimit të grave dhe adoleshentëve “Në ç’masë trafikimi i grave dhe adoleshentëve është shqetësim për komunitetin tuaj?”. Si një pyetje e anketës sonë, ajo mori këto përgjigje: Tabela 1: Përmasat e trafikimit, sipas perceptimit të të anketuarve (Në numër e përqindje)
Shumë shqetësim Pak shqetësim Aspak shqetësim Nuk mund ta vlerësoj Gjithsej 47.6 34.8 8.3 9.2 100.0

Por trafikimi i grave dhe adoleshentëve nuk rezulton të jetë i njëjtë në të gjithë vendin. Nëse rreshtojmë prefekturat e përfshira në këtë

Lekë Sokoli

87

studim, sipas pohimeve se trafikimi i grave dhe adoleshentëve përbën shumë shqetësim, do të kishim këtë renditje: Tabela 2: Prefekturat sipas shkallës së trafikimit (Në përqindje)
Prefekturat, sipas përmasave të trafikimit Elbasani Vlora Shkodra Mesatarja kombëtare Korça Kukësi Gjirokastra
Vlerësimi “shumë trafikimit shqetësues” i

68.1 59.8 53.0 47.6 43.5 38.2 23.4

Për të analizuar më në detaje përmasat e trafikimit, vendosëm në një vartësi funksionale shkallën e trafikimit sipas perceptimit të individëve të anketuar, me disa ndryshore që përfaqësojnë vendbanimin, moshën, gjininë, përkatësisë etnike dhe fetare etj., etj. Tabela 3: Perceptimi i përmasave të trafikimit në vartësi të vendbanimit, moshës, përkatësisë gjinore, nivelit të arsimimit dhe statusit civil (Në përqindje)
Të dhënat social- demografike Qytete të mëdha Qyteza Fshatra 16-18 vjeç 19-21 vjeç Mbi 21 vjeç Femra Meshkuj Kurrfarë arsimi, fillor, tetëvjeçar I mesëm ose i lartë Beqar I (e) martuar I (e) divorcuar Shumë 40.2 45.5 57.1 38.3 53.0 49.5 50.4 41.7 45.4 48.1 47.4 46.2 66.7 Përmasat e trafikimit Pak Aspak Pa vlerësim 36.6 36.4 31.4 39.7 31.0 35.5 33.1 38.3 27.6 36.2 35.3 34.4 26.7 13.9 10.8 0.2 9.6 8.0 7.6 7.3 10.4 13.8 7.2 7.3 12.7 3.3 9.3 7.3 11.3 12.4 8.0 7.6 9.2 9.5 13.2 8.4 10.0 6.6 3.3 Gjithsej 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0

Siç shihet, trafikimi perceptohet me “shumë shqetësim” më shumë në fshatra (57.1 për qind), se në qytetet e vogla (45.5 për qind) dhe

Përqindja e atyre që e konsiderojnë trafikimin “shumë shqetësues” është më e madhe tek individët që kanë migruar pas vitit 1990. prandaj ai e percepton trafikimin si më problematik. kundrejt atyre me vendbanim të qëndrueshëm.2 dhe 47.7 me 46. Të kësaj grupmoshe janë 64 për qind e të trafikuarve (shih më poshtë). Por grupmoshat e vogla. sipas tipit të familjes. Grupmosha që e percepton më me shqetësim trafikimin është ajo 19-21 vjeç (53 për qind). por edhe për shkallën më të lartë të humanizmit që i karakterizon ato. nivelit të besimit fetar. Por grupmosha më e rrezikuar është ajo deri në 18 vjeç.4). shkallës së integrimit në familje.2 për qind). ndonëse janë më të rrezikuara nga trafikimi. madje me një diferencë që shkon deri në 20 për qind (66. fshati shqiptar është më i ndjeshëm se qyteti. Kjo ende nuk do të thotë se trafikimi ka përmasa më të mëdha në fshatra se në qytete. nuk kanë ndjeshmërinë apo nivelin e perceptimit të të rinjve të grupmoshave më të rritura. Konstatohet se kategoria që e percepton me më shqetësim trafikimin janë të divorcuarit. Në mënyrë të përmbledhur rezulton se: 1. Për këtë duhet të kemi edhe referenca të tjera. Të dhëna për t’u vlerësuar janë ato që morëm nga hulumtimi i perceptimit të përmasave të trafikimit në vartësi të statusit social. ndërsa pasmartesa (divorci) vlerësohet si një “tranzicion” i vështirë në planin ekonomik. qoftë se ato janë drejtpërdrejt më tepër objekt trafikimi se meshkujt. Objekt hulumtimi ishte edhe perceptimi i përmasave të trafikimit sipas migrimit të brendshëm.88 Analiza sociologjike qytetet e mëdha (40. vërehet një rezultat i pritshëm: femrat e perceptojnë trafikimin si më shqetësues se meshkujt. të nivelit e mënyrës së informimit për rreziqet e trafikimit etj. lidhur me trafikimin. kundrejt individëve të martuar dhe beqarë. Më pas vërtetohet njëfarë uljeje e përqindjes së individëve që e konsiderojnë trafikimin “shumë shqetësues”. 2003). Martesa konsiderohet një “mburojë” edhe ndaj trafikimit. faktit nëse përgjigjedhënësit kanë apo jo ndër familjarët apo të njohurit ndonjë të trafikuar. social dhe atë të sigurisë (shih: Beqja & Sokoli. Tani për tani mund të pohojmë se. Në vlerësimin e masës së perceptimit të përmasave të trafikimit sipas përkatësisë gjinore. Kjo . për shkak të sigurisë më të madhe që fitojnë ata me kalimin e moshës së adoleshencës.

del se kur kalon nga familjet me një prind në atë me një kurorë dhe në familjet me shumë kurorë. 4.8 dhe 39. Të dhënat tregojnë se informimi ka një ndikim jo të vogël në . Më të integruarit në familje e quajnë trafikimin “shumë shqetësues”.1 për qind. Ndërkaq nuk ka ndonjë diferencim të madh në perceptimin e trafikimit sipas nivelit të besimit fetar.5 për qind) se trafikimi përbën “shumë shqetësim”. Siç duket.8 me 42. 7. Sa më i plotë të jetë integrimi. Ata që njohin dhe. brenda tyre. për këtë arsye. perceptimi i rrezikut të trafikimit bie nga 57 në 48. kjo lidhet me ndjeshmërinë morale më të madhe të besimtarëve ndaj trafikimit se me ndonjë lidhje në të qenit më i (pa)rrezikuar në vartësi të shkallës së besimit fetar.6 për qind. kundrejt atyre që janë indiferentë në çështjen e besimit (35. Ato që pohojnë se trafikimi përbën “shumë shqetësim” besojnë në një marrëdhënie të sinqertë me djemtë në një masë shumë më të vogël se ato që mendojnë se trafikimi nuk përbën shqetësim. 2. sipas mënyrës së të jetuari (pranë apo larg familjes). pohojnë në masë më të madhe (55. familjet me një prind. Konfirmohet fakti se më të cenuara nga trafikimi janë familjet bërthamë (nukleare) dhe.5 për qind). respektivisht në masën 25. 3. 1 për qind) 6. megjithëse ata që besojnë shumë e perceptojnë trafikimin si shumë shqetësues (50 përqind). Perceptimi i trafikimit ndikon në një masë jo të vogël edhe në marrëdhëniet djem-vajza. Të dhënat tregojnë se perceptimi i përmasave të trafikimit ndikohet jo pak nga njohja personalisht e të paktën një të trafikuari. Nga perceptimi i përmasave të trafikimit.Lekë Sokoli 89 mund të vlerësohet si një tregues i vartësisë së perceptimit (rrezikut) të trafikimit me shkallën e integrimit në komunitet. në dilemat e vajzave kundrejt djemve. aq më i mundur është evitimi i rrezikut të trafikimit dhe anasjelltas. 5. Nga analiza e perceptimit të përmasave të trafikimit sipas përbërjes familjare (numrit të kurorave). del sërish lidhja trafikim-integrim në familje. shumë më pak se individët që banojnë larg familjes dhe janë më pak të integruar në të. ku në 8/ 10 e rasteve prindi (kryefamiljari) është nëna. kanë njëfarë përjetimi emocional më të madh ndaj trafikimit. kundrejt atyre që nuk njohin ndonjë të trafikuar (37.

6 herë më i vogël kundrejt perceptimit të atyre që janë të informuar mbi rreziqet dhe mënyrat e trafikimit. drejtësinë. 360 nga 600 (pra 3/5 e tyre) janë nga Tirana. me jetën tradicionale dhe format e shfaqjes së saj. . Përmenden Berati. Durrësi. demografike. 2005). deri me të mësuarit (dijet. Ndryshe ndodh me zonat e tjera. si Bushtricë. me rendin publik. sikurse në mjaft fshatra të largët që janë përfshirë në studimin tonë. nuk ka asnjë përgjigjedhënës që të ketë pohuar se është ndjerë. sipas të cilëve trafikimi lidhet para së gjithash me varfërinë dhe papunësinë. Nga informacioni për individët që kanë përjetuar ngjarje personale të lidhura me trafikimin.90 Analiza sociologjike perceptimin e trafikimit. qoftë edhe një herë të vetme. analistëve etj.. perceptimi i trafikimit është 2. Vlora etj. Debat rreth çështjes “pse trafikohen shqiptarët?” Ky “debat” lidhet me vetë burimin e së keqes. me ligjet (cilësinë dhe shkallën e zbatimit të tyre). për shembull. familjen etj. Gjithsesi jo zonat më të varfra të Shqipërisë.. njohja. Elbasani dhe Shkodra (Hoxha.. Shëmri e Zapod (Kukës). del se të parat në renditje për nga trafikimi i vajzave janë Tirana. Sipas të dhënave zyrtare mbi femrat e zhdukura gjatë këtyre viteve (bazuar në denoncimet e familjarëve të tyre).. Picar (Gjirokastër) etj. i rrezikuar për të qenë i trafikuar. sikurse me shndërrimet morale. Nga administrimi dhe interpretimi i të dhënave tona rezulton se trafikimi lidhet jo vetëm me shndërrimet ekonomike e politike. Ndër të painformuarit. Fieri. 2002). psikologjike e të mentalitetit. praktikisht qytetet me nivelin më të lartë të mirëqenies. me shkaqet e trafikimit dhe nxitet nga ballafaqimi i të dhënave të studimit tonë me përfundime studimesh apo me pohime të mëparshme të studiuesve socialë. por të riatdhesuara (Vatra. Voskop e Drenovë (Korçë). 2003: 13). informimi). etj. por edhe me shndërrimet sociale. del se në disa qyte si Kukësi apo Kruma. me grupet sociale. Edhe të dhënat mbi trafikimin e fëmijëve dëshmojnë se gjatë një periudhe mbi dhjetëvjeçare disa zona janë kthyer në qendra të trafikimit të tyre (CRCA. Shijaku. Të dhënat që u referohen vajzave të trafikuara. Le t’u referohemi të dhënave sasiore e cilësore të sondazhit tonë. Vlora dhe Durrësi. për shembull. me mbeturinat e të drejtës zakonore (dora e zgjatur e kanunit).

“Jemi bërë një shoqëri materialiste. Më pas shumëçka (thuajse gjithçka). mirëqenia Emigrimi Të udhëtoj jashtë Shqipërisë Të kem një jetë normale Miqësia Gjithsej Në numër 277 162 124 111 53 11 1509 Në përqindje 18. fq.4 10. u vunë në kërkim të asaj që u ishte mohuar (pasuria). Kjo. krahas respektit për nderin. Të dhënat e një anketimi kombëtar shprehin ëndrrën shqiptare për t’u pasuruar shpejt. Këtej rezulton pesha e faktorëve të tjerë. Gjithsesi mospërfillja ndaj parasë “mbeti në fuqi” deri në vitet ‘90-të. është konsideruar si vlerë morale e të shqiptarëve (shih për shembull: Burkari. mars. Trafikimi i grave dhe adoleshentëve (gjë e ndyrë) u vlerësua si një ndër rrugët e pasurimit të shpejtë. 61. po theksojmë vetëm grupin e faktorëve që kanë të bëjnë me rënien morale të shqiptarëve dhe rënien e krenarisë (lack of the pride) tradicionale të tyre. u përmbys. ndaj së cilës thuajse nuk mund të reagohej. Pra mund të pohojmë se shumica e të trafikuarave nuk vijnë nga zonat më të varfra të Shqipërisë. në mënyrë spontane dhe kaotike. Shqiptarët. por varfëria përfaqësonte një realitet “të pranuar”. vlerësimit për mikun etj. nga të cilët. thotë një e intervistuar nga Elbasani.. Tiranë. thuajse duke flakur shumë nga vlerat morale. 2004)).7 100. . Një vend magjepsës në tranzicion”. që jetojmë vetëm për para”. në raport me vlera të tjera të shoqërisë (tabela 4): Tabela 4: Cila është dëshira apo ëndrra juaj më e madhe?9 Nr.5 0. të karakterizuar nga njëfarë mospërfillje për paranë.7 8. 1 2 3 4 13 24 1-24 Përgjigjet e dhëna E ardhmja e fëmijëve Luksi.0 9 Burimi: ORT. Nën regjimin komunist u vendos një “shpërndarje e barabartë e varfërisë”.2 7. 1999.Lekë Sokoli 91 Të dhënat e studimit tregojnë gjithashtu se trafikimi e tremb rininë e qytezave dhe të qyteteve të mëdha 6-7 herë më shumë se atë të fshatrave.4 3. Udha e Shqipërisë drejt demokracisë. tani për tani. Kjo gjendje nuk përkon me traditën tonë. Të dhënat sasiore dhe dëshmitë e individëve të intervistuar gjatë këtij sondazhi tregojnë se në 10-15 vjetët e fundit ka ndryshuar sidomos qëndrimi i shqiptarëve ndaj parasë.

kjo lidhet me njëfarë lack of pride (humbje të krenarisë).2 14.9 10 Shqiptarët kanë pasur një shprehje popullore tradicionale lidhur me raportin miqësi-para.5 8. .5 57. në kushtet kur Shqipëria nuk është bërë më e varfër se ç’ka qenë? Duket se ka edhe shkaqe të karakterit moral dhe ndoshta më shumë se me varfërinë. Kush trafikohet? Lidhur me grupmoshat dhe nivelin e arsimimit të të trafikuarve morëm të dhënat si në tabelat 5 e 6. malësori apo ushtari shqiptar. e vlerësuar si e rëndësishme vetëm nga 0.5 13.1 8.” Pse shqiptarët/et janë sot kaq “të gatshëm” për t’u përfshirë në trafikim. tek e cila të gjithë mund të besonin.7 46. po ta krahasojmë me fqinjët e tij ballkanikë.2 26.5 32. sipas së cilës është “më mirë një mik se një çiflik”. është shprehur kështu: “Fshatari. E lidhur me këtë dukuri është edhe rënia e krenarisë tradicionale.6 30.1 9.2 48.. Tabela 5: Grupmoshat e personave të trafikuar. janë në vendet 2-4 në renditjen me 24 shkallë. me mungesën e një qëllimi kolektiv.2 14.2 11. por shumë shkallë më lart. në shtëpinë e të cilëve banova.92 Analiza sociologjike Luksi (mirëqenia). krahasuar me “jetën normale” (e 13-ta në renditje). sipas vendbanimeve (Në përqindje) Grupmosha e të trafikuarve 12-15 vjeç 16-18 vjeç 19-21 vjeç Mbi 21 vjeç Të trafikuar sipas vendbanimit Qytete të mëdha Qytete të vogla Fshatra 14. të një ëndrre të përbashkët (kombëtare). duket si një zotëri i madh. me rënien e nivelit të vlerësimit për vetveten. pas synimit për të siguruar të ardhmen e fëmijëve (familja vazhdon të konsiderohet vlera kryesore).7 për qind e të anketuarve.8 50.. emigrimi dhe ëndrra për të parë botën (të gjitha të lidhura me trafikimin).8 Për kampionin kombëtar 13. për të cilën akademiku francez Zhak Burkari (2004). Ndërsa miqësia (një vlerë tradicionale e shqiptarëve10) zë vendin e fundit. me të cilët unë jetova e hëngra bukë.

Lekë Sokoli 93 Siç shihet 12-18-vjeçarët janë individët që përbëjnë shumicën e të trafikuarve.9 37.7 për qind).5 55. ose të mesëm (40.0 2.8 1.8 2.3 4.9 2.7 38. Në kërkuam të informohemi edhe mbi nivelin e punësimit dhe gjendjen familjare të të trafikuarve (tabelat 7 e 8). Tabela 7: Niveli i punësimit të të trafikuarve.3 për qind).3 46. sipas vendbanimit Niveli i punësimit të të trafikuarve I (e) punësuar I papunësuar ndonjëherë Nxënës ose student Minoren (nën 16 vjeç) që kishte braktisur shkollën Të trafikuar sipas vendbanimit Qytete të mëdha Qytete të vogla Fshatra 6.3 1. por edhe me faktin se të rinjtë që trafikohen nuk mund të kenë nivel më të lartë arsimor.3 24.7 6.3 2.7 Shumica e individëve të trafikuar.6 Për kampionin kombëtar 4. Dominimi i nivelit të ulët arsimor lidhet jo vetëm me problemet e arsimimit të popullsisë shqiptare në këto 10-15 vjet të tranzicionit.9 për qind). në çastin e trafikimit vazhdonin ose kishin kryer arsimin deri në 8-vjeçar (47.1 9. gjithnjë në vartësi të vendbanimit (Në përqindje) Arsimimi i të trafikuarve I(e) pashkolluar Fillor (deri katër vjet) Tetëvjeçar I mesëm I lartë Të trafikuar sipas vendbanimit Qytete të mëdha Qytete të vogla Fshatra 5.1 2.4 34. derisa shumica e tyre është e grupmoshës 12-18 vjeç (tabela 5).7 24.8 6. Sidomos për këtë kategori sociale përgjegjësia e institucioneve të shoqërisë është më e madhe.7 32.9 55.3 .6 6.7 43.9 40. Megjithatë në ndonjë rast janë trafikuar edhe individë me arsim të lartë ose studentë (2. 64 për qind të totalit prej 587 individësh të trafikuar të marrë në shqyrtim.3 44.8 51.5 63.8 47.5 5.7 7. Tabela 6: Niveli arsimor i të trafikuarve.5 6.6 Për kampionin kombëtar 5.7 62.3 4.

në çastin e trafikimit kanë qenë minorenë që e kishin braktisur shkollën ose që nuk e kishin filluar atë ndonjëherë. Në fshatra trafikimi midis atyre që në çastin e realizimit vijonin shkollën. shkolla si institucion ende nuk mund të konsiderohet një barrierë me peshë në trafikimin e të rinjve.7 56. Të qarta janë diferencimet qytet-fshat.9 1. Siç duket. Disa diferencime lidhur me këtë kategori vërtetohen midis kontingjenteve të mundshme për t’u trafikuar sipas përkatësisë etnike.5 8. se një në çdo tre të trafikuar (32.1 1.7 5. në konvikte.7 5.7 1. Meriton të theksohet. me të afërm. romët janë komuniteti më i palidhur me shkollën dhe.0 7.5 për qind e të trafikuarve kanë qenë të punësuar në çastin e trafikimit.5 për qind). .0 8.9 73. mund të arrihet në përfundimin se trafikimi shkon në përpjesëtim të zhdrejtë me shkallën e integrimit në kolektivat e punës. rezulton të jetë dukshëm më i theksuar se në qytete (51.7 Për kampionin kombëtar 64.4 5. nga ana tjetër. Ndër to. Ky është një rezultat i pritshëm derisa shumica e të trafikuarve (respektivisht 64 për qind) janë të moshës deri në 18 vjeç.9 22. Trafikimi midis të papunësuarve ndonjëherë është gati dyfish më i theksuar në qytete (të mëdha apo të vogla).5 1.9 7. Nga shifrat e tabelave. në shumicën dërmuese. nxënës apo studentë.7 29.0 8.4 Me të dy prindërit Vetëm me nënën Vetëm me babain Bashkëjetonte me një partner Me bashkëshortin Më vete.7 me 24. Ky diferencim lidhet në një masë të madhe me faktin se fshati e ka gjithnjë gati një front për (vetë)punësimin e të rinjve të vet: ekonominë fshatare.8 2. se në fshatra. midis adoleshentëve që nuk janë punësuar ndonjëherë.94 Analiza sociologjike Tabela 8: Gjendja familjare e të trafikuarve. Fakti që vetëm 5.2 19. jetimore etj Nga të dhënat del se të trafikuarit janë. sipas vendbanimit Para trafikimit jetonte: Të trafikuar sipas vendbanimit Qytete të Qytete të Fshatra mëdha vogla 61. Një pjesë e të trafikuarve.5 1.7 2. sikurse nga logjika e trajtimit të problemit.5 1. në çastin e trafikimit ka qenë nxënës apo studentë.7 0.5). e bën gati të pamundur hulumtimin e ndikimit të grupeve (kolektivave) të punës e të vetë punës mbi trafikimin e grave dhe të adoleshentëve.

5 11. U mashtrua me premtime për vazhdimin e shkollës jashtë shtetit.2 10.2 3. U mashtrua me premtime për të fituar shpejt para.8 8. Mashtrimet përmes premtimeve për martesë .7 8.5 37.0 0. ndërsa në prefektura të ndryshme varion nga 43. sipas prefekturave Kukës Elbasan Vlorë Gjirokastër 43.3 11.2 0. kjo kategori të trafikuarish përbën më shumë se ½ e rasteve. U josh nga premtimet për të pare botën. trafikimi është parë njëanshmërisht.0 5.5 për qind .2 8. përmes premtimeve për martesë.9 Kampioni kombëtar 50. Rrëmbyer me forcë nga dikush. U mashtrua me premtime për punësim jashtë shtetit.5 3.5 6.2 1.. mashtrime apo në rrugë të tjera.2 3.3 7. Në mungesë të studimeve empirike. përmes premtimeve për martesë.9 4.7 10.4 Korçë 49.8 56. del se trafikimi është realizuar si në tabelën 9.mënyra më e zakonshme e trafikimit Si bëhet trafikimi? Për 587 raste të shqyrtuara individësh të trafikuar. 2004: 87-97).0 8.2 4. Gëdeshi.1 0.6 6.8 6. Të dhënat e mësipërme përmbysin një perceptim të gabuar të trafikimit.8 7.5 7.5 2.6 9. 4.0 7.0 * Mënyrat e hulumtuara të trafikimit: 1. në mungesë të informacionit të saktë apo të rëndimit të problemit.3 46. Tabala 9: Mënyrat e realizimit të trafikimit për rastet e shqyrtuara në total dhe sipas prefekturave (Në përqindje) Mënyrat e trafikimit * 1 2 3 4 5 6 7 8 Shkodër 61.0 1. 2. Për kampionin e studimit tonë.9 45.1 24.3 15.0 1.2 16. 3.7 2.3 3.2 13.1 4.8 0.2 3.0 Përgjigjet e marra.4 1. të përhapur gjerësisht në Shqipëri.7 11.7 5.4 9. 6. kryesisht për sensacion nga mediat etj.8 3. Por përqindja më e madhe e trafikimeve është realizuar me mashtrime. 8. 7. U trafikua për t’u bërë lypës. Me mashtrime.7 0. 5.7 7. U trafikua me joshje.5 4.5 2.Lekë Sokoli 95 njëherësh. Ai është identifikuar me rrëmbimin.5 12. më i disponueshmi për të nxjerrë kontingjente trafikimi (shih: De Soto. Beddies. në rrugë të ndryshme.

informimi mbi rreziqet e trafikimit merret.2 5. edukimit apo të të mësuarit.5 8.4 Të painformuar nga askush 9.6 4.0 3.6 Rezulton se në mënyrë të grupuar.5 0. nga familjarët dhe të afërmit: nëna. qytezat dhe fshatrat. raporti i të painformuarve me të informuarit është 1:9.7 10.4 3.2 për qind (Shkodër). sipas vendbanimeve Informuesit Nëna Babai Të afërm Shkolla.5 0. babai apo të tjerë .9 Kampioni kombëtar 11.5 3.8 3.8 3.6 Gjithsej 100.6 45. mësuesit Media (gazeta.7 5.2 5.6 14.2 11. Tabela 11: Të (pa)informuar për trafikimin Të informuar në forma të ndryshme 90.6 2. pyetja 14).5 73. shoqëria civile Të tjera burime Nga askush Përgjigjet e marra sipas vendbanimeve Qytete të mëdha Qytete të vogla Fshatra 10. në 61.1 1. Trafikimi: shkalla e njohjes së tij dhe nevoja për informim Të dhënat tregojnë se suksesi lidhur me parandalimin e fenomenit të trafikimit të grave dhe adoleshentëve varet shumë nga shkalla e njohjes dhe informimit të të rinjve për këtë fenomen dhe format konkrete të realizimit të tij.9 1. Në përgjigje të pyetjes lidhur ma shkallën e informimit (anketa.0 1.4 3.7 0.5 2.7 9.6 4. morëm këtë përgjigje (tabela 22).7 9. sidomos me të rinjtë nga institucionet e shoqërisë. duke filluar nga familja.1 1. Ndërsa në tabelën 12 jepen përgjigjet e marra nga të anketuarit në qytetet e mëdha. Tabela 12: Niveli dhe mënyrat e informimit për trafikimin.96 Analiza sociologjike (Kukësi).0 3.4 10.0 4.6 38. TV. radio) Shokët/shoqet Nga një i trafikuar Shoqatat.9 5.4 3.8 7. së pari.0 Siç shihet.9 8. trajnimit.3 3.5 51. Fakti që trafikimi dominohet nga mashtrimi (në rreth 85 për qind të rasteve) sugjeron forma më të gjithanshme të informimit.

Në analizën sipas përkatësisë gjinore duket ndikimi më i madh i familjes mbi vajzat dhe i shoqërisë mbi djemtë. se media është instrumenti kryesor i informimit mbi trafikimin. Krejt i pamjaftueshëm rezulton të jetë roli i shkollës në informimin e të rinjve mbi trafikimin. Babai.2 për qind). ndoshta. por sidomos në fshat. me kalimin në rritje nga një grupmoshë në tjetrën (nga 19. I papritur. nëna është informuesja më kryesore. Informacioni merret. duket qartë diferencimi i shkallës së informimit midis individëve me nivel të ulët dhe të lartë. nga institucione të shoqërisë: media. me vetëm 3. shkolla. rreth 50 për qind e te anketuarve. nëse kjo gjykohet në raport me mundësitë. Për nga shkalla e arsimimit. Ndër familjarët dhe të afërmit.4 në 12. sidomos për vajzat.7 për qind. Të painformuarit nga grupi i parë janë mbi katër herë më shumë se të painformuarit nga grupi i dytë (26. përmes përfshirjes në projekte. ishte rezultati sipas të cilit media është një instrument më informues në fshat (73. pakkush ka pohuar që të ketë folur ndonjëherë me babanë e vet për trafikimin.9 për qind) se në qytetet e mëdha (45. Të rinjtë pohojnë.6 herë më tepër se ata që pohojnë se ai “është shqetësim”. Duket paradoksale. shoqatat (5+6+8) dha nga shoqëria: shokët/ shoqet ose të njohurit duke përfshirë edhe individë të trafikuar (5+6+9). përkundrazi. Jo i papërfillshëm është vlerësimi i masës së informimit nga shoqatat. dhe rritje thuajse në të njëjtën masë e rolit të institucioneve të shoqërisë. Por në fshat ky “zë” informimi është vetëm 0.5 për qind (në fshat vetëm 1. Të dhënat tregojnë se institucione e shoqërisë zënë vendin kryesor në informimin e opinionit publik mbi trafikimin. Të painformuarit e paarsimuar apo me nivel të ulët arsimimi rezulton të jenë edhe kontingjentet potencialë të trafikimit.5 për qind). .Lekë Sokoli 97 pjesëtarë të fisit (1+2+3).6 me 6 për qind). së dyti.5 për qind).4) dhe më shumë se në qytetet e vogla (38. Nga shkala e informimit është ndikuar edhe perceptimi i përmasave të trafikimit. janë të painformuar 2. Ata që pohojnë se trafikimi “nuk është shqetësim”. del se komunikon pak apo aspak me fëmijën e vet për çështjet e trafikimit. Në analizën sipas grupmoshave duket rënia e nivelit të informimit nga familjarët apo të afërmit.

Niveli i ulët i shkollës Mënyra e të bërit politikë Përdorimi i drogës Shoqëria civile e dobët Konfliktet në familje Qytete të vogla Korrupsioni Varfëria/papunësia Moszbatimi i ligjeve Përdorimi i drogës Trafikimi i femrave.0 5.8 5.6 7.8 23. Mënyra të bërit politikë Niveli i ulët i shkollës Konfliktet në familje Shoqëria civile e dobët Përdorimi i drogës .. Megjithatë kërkesës sonë për të hulumtuar rreth kësaj çështjeje.0 1.8 5. midis problemeve të mëdha të Shqipërisë së sotme.. Tabela 13: Problemi më shqetësues.5 3.1 13.9 Kampioni kombëtar 25..2 0. niveli i kriminalitetit dhe konfliktualiteti në familje..2 5.8 4.3 2. qyteza e fshatra Qytete të mëdha I II III IV V VI VII VIII IX X Varfëria/papunësia Korrupsioni Moszbatimi i ligjeve Kriminaliteti Trafikimi i femrave.2 16.1 6.6 2. Vështirësia shtohet nga fakti se fenomenet për të cilat kërkuam të informohemi nuk janë të izoluara.0 25.2 6..0 26.9 6.0 0.7 3.5 4..2 5.7 28. niveli i shkollës dhe shoqërisë civile. varfëria dhe papunësia.9 15. sipas vendbanimeve Qytete të mëdha Qytete të vogla Fshatra 24.1 2.8 6..3 2..9 25.8 7.98 Analiza sociologjike Perceptimi i trafikimit në raport me problemet e sotme të Shqipërisë Për të anketuarit ishte e vështirë të “zgjidhnin” problemin më të rëndësishëm. të anketuarit i janë përgjigjur si në tabelat 13 dhe 14. Kriminaliteti Përdorimi i drogës Niveli i ulët i shkollës Varfëria/papunësia Mënyra e të bërit politikë Shoqëria civile e dobët Konfliktet në familje Përgjigjet e marra. ndikohen dhe ndikojnë mbi njëra-tjetrën.1 2. Korrupsioni.3 9. deri përdorimi i drogës etj.0 4.2 12. sipas vendbanimeve Problemi kryesor Korrupsioni Moszbatimi i ligjeve Trafikimi i femrave.3 3.1 4.4 25.0 Tabela 14: Renditja e problemeve sipas shkallës së shqetësimit në qytete të mëdha..9 19. Kriminaliteti Mënyra e të bërit politikë Niveli i ulët i shkollës Shoqëria civile e dobët Konfliktet në familje Fshatra Korrupsioni Varfëria/papunësia Moszbatimi i ligjeve Kriminaliteti Trafikimi i femrave.

Faktorët që ndikojnë më negativisht në trafikim Në tabelën 15 janë renditur përgjigjet e pyetjes së anketës. i zbatimit të ligjeve dhe perceptohet si më problematik në raport me nivelin e shkollës. përdorimin e drogës apo konfliktet familjare.3 49. përmes së cilës ne kërkuam të informohemi lidhur me faktorët që në perceptimin e të anketuarve kanë ndikimin negativ më të madh në procesin e trafikimit të grave dhe të adoleshentëve.7 . si korrupsioni.4 42.0 46.5 57. mënyrën e të bërit politikë. Për çdonjërin nga faktorët.2 38. niveli i varfërisë. Ndërsa në grafiku vijues. gjithnjë sipas perceptimit të përgjigjedhënësve (IXIII). Ai vjen fill pas problemeve të tilla madhore. Për efekt analize. të anketuarit kanë vendosur “notë” nga 1-10. nivelin e shoqërisë civile. Tabela 15: Faktorët që ndikojnë më negativisht mbi trafikimin Renditja I II III IV V VI VII VIII IX X XI XII XIII Faktori ndikues Papunësia Varfëria Mungesa e stabilitetit politik Degradimi moral i meshkujve trafikantë Dëshira e papërmbajtur për para te djemtë Mungesa e shpresës Dobësimi i familjes Degradimi moral i femrave që trafikohen Statusi i ulët i femrës në shoqërinë shqiptare Dhuna mashkullore ndaj grave Dëshira e papërmbajtur për para te vajzat Synimi për t’u martuar me çdo kusht Ndikimi i shtetasve të huaj Përqindja në vlerësimet më negative (1-3) 71.“nota” 1 . Renditja në tabelë e faktorëve që ndikojnë në trafikimin e grave dhe të adoleshentëve është bërë sipas peshës specifike që ata kanë në trafikim.Lekë Sokoli 99 Siç shihet.4 71.5 40. në tabelë janë pasqyruar vetëm vlerësimet me “notat” 1-3.2 34.7 55.8 25.5 22.deri në ndikimin negativ më të vogël të mundshëm (ndikim të papërfillshëm) . janë dhënë vlerësimet 1-3 (ndikimet negative më të mëdha) dhe 8-10 (ndikimet më të vogla).“nota” 10. trafikimi i grave dhe i adoleshentëve perceptohet si një ndër pesë problemet themelore të shoqërisë së sotme shqiptare.1 62. duke filluar me ndikimin negativ më të madh të mundshëm .

8 23.5 për qind (Kukësi). familja dhe komuniteti.9 20.8 13. Përqindja e rasteve “familja e mirëpriti. nga 27. për t’u vlerësuar janë diferencimet që konstatohen midis familjeve dhe komuniteteve (opinionit shoqëror). por jo familja 3. Rastet e vlerësimeve e qëndrimeve të ndryshme familje-komunitet (1+2) përfaqësojnë shumicën e rasteve që po u referohemi. por jo komuniteti” është më e madhe në fshatra (54.i rikthyer nga trafikimi .4 5.2 16. riciklimin e tyre në trafikim.8 për qind (Korça). Përqindja e rasteve në të cilat “familja e mirëpriti. Diferencime në shkallën e (pa)pranueshmërisë së të trafikuarve nga familja e komuniteti konstatohen edhe sipas vendbanimeve: qytetfshat (tabela 16).4 25.2 . Familja e mirëpriti. në të kundërt. sipas vendbanimeve (Në përqindje) Qëndrimi i mbajtur 1. as komuniteti 5. por jo komuniteti” luhatet. Nga të dhënat e siguruara rezulton se marrëdhëniet familje .9 13.1 17. lidhet me shkëputjen e individëve të trafikuar dhe integrimin në shoqëri e familje ose. Nuk e mirëpriti as familja. por jo komuniteti 2.7 për qind) e sidomos në krahasim me qytetet e vogla (33.6 33. Nuk di ta vlerësoj Përgjigjet e marra.4 22.6 10. se në qytetet e mëdha (37.7 për qind). Kjo pasqyrohet në shkallën e ndryshme të pranueshmërisë së të kthyerve nga trafikimi në rajone e zona të ndryshme të Shqipërisë.7 6.komunitet janë relativisht problematike.7 54. E mirëpritën së bashku 4.2 për qind).6 18. ka një ngarkesë të madhe. Integrim apo riciklim në trafik? Por ç’ndodh me të trafikuarit e rikthyer? Nga ky studim del se kjo është një ndër çështjet më të rëndësishme.2 6.9 Kampioni kombëtar 42.100 Analiza sociologjike Pastrafikimi. në 50.2 3. sidomos moralo-psikologjike.7 7. sipas vendbanimeve Qytete të mëdha Qytete të vogla Fshatra 37.7 19. Por më shumë se diferencimet “gjeografike” (midis zonave apo vendbanimeve). Komuniteti e mirëpriti. për shembull. Tabela 16: Qëndrimi ndaj të trafikuarve të rikthyer.

E fundit në vlerësimin e bërë është qeveria shqiptare.8 (Korça). “nota” e vlerësimit për punën e institucioneve kundrejt trafikimit (nga 1 -vlerësim shumë i keq. Më pas vjen shoqëria civile. Tabela 17: Renditja e institucioneve për nga shkalla e vlerësimit pozitiv përkundrejt trafikimit Institucionet Mediat Shoqatat. “Nota” e vlerësimit të institucioneve të shoqërisë përkundrejt trafikimit Cili është vlerësimi i institucioneve të shoqërisë shqiptare.5 (Kukësi). Po lemë mënjanë.1 7. në rendin e fundit institucionet e shtetit: policia. komunitetet qytetare dhe. institucioni më i vlerësuar kundrejt trafikimit është media.vlerësim i shkëlqyer).4 17. e cila ka vetëm nga 5.0 5. ata që nuk kanë dhënë vlerësim për këtë çështje (pyetja 24/5) dhe formojmë një tabelë (24/p4) me përgjigjen 4 të kësaj pyetje. për efekt analize. pasqyrohet në tabelat 35 dhe 36.1 7. OJQ-të Komunitetet fetare Komunitetet qytetare dhe opinioni publik Policia Gjykatat dhe prokuroria Qeveria shqiptare Vlerësimet me “notat” 8-10 43.Lekë Sokoli 101 Jo pak shqetësim përbën niveli mjaft i lartë i braktisjes së të trafikuarve njëherësh nga familja dhe komuniteti.7 Në perceptimet qytetare. në 10 . pas tyre. gjykatat dhe prokuroria. në këndvështrimin e ndikimit mbi trafikimin e grave dhe të adoleshentëve? Në perceptimin e përgjigjedhënësve të anketës sonë.6 37. në 42. komunitetet fetare. Ai nuk lidhet me . Shifrat duken tronditëse. Përqindja e të braktisurve nga familja dhe komuniteti shkon nga 18.6 37.7 për qind e të anketuarve është vlerësuar me notat e larta 8-10. Përfundime e rekomandime Trafikimi i grave dhe i adoleshentëve është një dukuri e re e periudhës së tranzicionit paskomunist shqiptar.

Por në rreth ½ e rasteve nuk merret informim tjetër veç atij që merret nga media. Përqindja më e madhe e trafikimeve (rreth 85 për qind). Por grupmosha më e rrezikuar është ajo 1218 vjeç. moralopsikologjike etj. sikurse nga rënia morale dhe e krenarisë. si varfëria dhe qëndrimi ndaj saj. Kjo lidhet më shumë me ndjeshmërinë ende më të madhe të fshatit shqiptar ndaj qytetit kundrejt trafikimit. Ai ndikohet nga një varg faktorësh. edukimit apo të të mësuarit. sidomos me të rinjtë nga institucionet e shoqërisë: nga familja.2 për qind). Fakti që trafikimi është bërë më i kamufluar dhe dominohet nga mashtrimi. trajnimit. afërsisht në raportin dy me një.. shoqëria civile. por me shndërrimet e gjithanshme politike. më e zakonshmja ndër të cilat është mashtrimi me premtimin për martesë. kundrejt atyre që pjesën më të madhe të kohës e kalojnë në familje.1 për qind) se në qytetet e vogla (45. është realizuar me mashtrime. Trafikimi perceptohet si një ndër pesë problemet themelore të shoqërisë së sotme shqiptare. familjare.5 për qind) apo qytetet e mëdha (40. ku në 8/10 e rasteve prindi (kryefamiljari) është nëna. E qartë është gjithashtu vartësia e perceptimit të trafikimit nga shkalla e integrimit në familje. Konstatohet se familjet më të rrezikuara nga trafikimi janë ato bërthamë (nukleare) dhe. Parandalimi i trafikimit varet nga shkalla e informimit të të rinjve rreth tij. shkolla. demografike. prishja e komuniteteve tradicionale dhe komercializimi i marrëdhënieve shoqërore. Individët që pohojnë se shumicën e kohës e kalojnë larg familjes. Grupmosha që e percepton me më shqetësim trafikimin është ajo 19-21 vjeç (53 për qind). Sidomos nga të dhënat cilësore të këtij studimi del se të miturit. familjet me një prind. ndonëse janë më të rrezikuara nga trafikimi. të ndodhura në 15 vjetët e fundit. e perceptojnë trafikimin si një problem rreth dy herë më shqetësues. nuk kanë ndjeshmërinë apo nivelin e perceptimit të të rinjve të grupmoshave më të rritura.102 Analiza sociologjike faktorë historikë e të traditës. brenda tyre. institucionet e shtetit. Femrat e konsiderojnë trafikimin më problematik se meshkujt. I konsiderueshëm është vlerësimi i masës së . niveli i lartë i informalitetit të ekonomisë dhe mënyra e pasurimit të shqiptarëve. sociale. Ai perceptohet si më shqetësues në fshatra (57. ekonomike. sugjeron forma më të gjithanshme të informimit. për shkak të mungesës së informimit.

Rikthimi i analfabetizmit. krime etj. duket se është një tjetër problem me të cilin ballafaqohet shoqëria shqiptare. Ndaj marrja e informacionit për trafikimin e qenieve njerëzore përmes përfshirjes në programet shkollore apo formave të tjera që aplikon shkolla. afërsisht. njëherësh. Të paarsimuarit janë kontingjentet më të predispozuara për t’u përdorur nga trafikantët për prostitucion. e cila është në skalionin e parë të përfshirjes në trafikim. Shqetësim përfaqëson sidomos niveli mjaft i lartë i braktisjes së të trafikuarve njëherësh nga familja dhe komuniteti. “Disiplinimi” i këtij komuniteti me mjete ligjore (të paktën për arsimin e detyruar) dhe jo ligjore (shoqëria civile etj. Shkolla vlerësohet si një institucionet që ndikon pak ose aspak në minimizimin e trafikimit. me një grup prej 13 fëmijësh romë të moshës deri në 12 vjeç në fshatin Novoselë të Vlorës.). Ne na rezultoi se 1.2 për qind e të anketuarve të ishin “pa kurrfarë arsimi”.2 për qind) dhe rritja. që kishin braktisur shkollën ose nuk e kishin filluar atë ndonjëherë. Por braktisja e shkollës apo mosvijimi i saj rezulton të jetë një dukuri që po përhapet me shpejtësi. më i disponueshmi për të nxjerrë kontingjente trafikimi. Një pjesë e të trafikuarve kanë qenë minoren në çastin e trafikimit. që shkon nga 18. Kjo përfaqëson. për shembull. në 42. edhe përqindjet e rasteve të riciklimit në trafik.5 (Kukësi).Lekë Sokoli 103 informimit nga shoqatat. që mbetet alternativa më e mundshme. dhe sidomos lidhja me shkollën duhet të përbëjë njëfarë përparësie më vete. përmes përfshirjes në projekte. Marrëdhëniet “familje-i rikthyer nga trafikimi-komunitet” rezulton të jenë relativisht problematike.7 për qind. sikurse ndikimi më i madh i familjes mbi vajzat dhe i shoqërisë mbi djemtë. duket se është forma më e mirë për institucionalizimin e një informimi të kualifikuar për rininë shkollore. Romët janë komuniteti më i palidhur me shkollën dhe. Ata nuk kishin asnjë dijeni për rreziqet e trafikimit të mundshëm të tyre. .8 për qind (Korça). Për më tepër ata nuk figuronin në regjistrat e shtetit shqiptar dhe as që mund të bëhej fjalë për vijimin e ndonjë shkolle. Ne biseduam. pas zhdukjes së tij për disa dhjetëvjeçarë. Vihet re rënia e nivelit të informimit nga familjarët apo të afërmit. me kalimin nga një grupmoshë në tjetrën (nga 19.4 në 12. thuajse në të njëjtën masë e rolit të institucioneve të shoqërisë. por në fshat ky “zë” informimi është vetëm 0.

Prostitucioni. Edmond. Pino. Tiranë: Lilo Kodi Penal i Republikës së Shqipërisë (KPP). Roma and Egyptians in Albania. Don Oreste. janë të aftë për të korruptuar prokurorë. Parathënie e Skllavet e Perëndimit. qershor Moroli. 21 korrik Katro. 2005. policë. 2004. Emanuela & Sibona. Shoqëria shqiptare përballë sfidave të trafikut të grave dhe vajzave. qershor 2003. Tiranë. epidemi pa fund. Liri. në minimizimin dhe zhdukjen e trafikimit të grave dhe adoleshentëve. Pas gjurmëve të tregtarëve të mishit të bardhë. Skllavet e Perëndimit. Mbi femrat e zhdukura në Shqipëri.104 Analiza sociologjike Ndër më problematiket midis institucioneve të shtetit. Washington DC. De Sotto. rezulton të jenë gjykatat dhe prokuroritë. 19-21 . gjithsesi. politikanë etj. Fjalori i gjuhës së sotme shqipe. 2005. Legjislacioni antitrafik duket i plotë. Ilir. 19 prill. Gazeta Korrieri. Siç duket trafikantët e seksit janë mirorganizuar. Tiranë: Korbi Benzi. Nr. 2001. gjyqtarë. Gazeta Metropol. lidhur me trafikimin. 2000. 171. Prostitucioni. Gazeta Albania: 18 prill Children’s Human Rights Center of Albania (CRCA. REFERENCAT Arlecchi. Shqiptarët besojnë. Sabine. Alma. holokausti shqiptar. 2000. 1999. Tiranë: Marin Barleti. por nuk zbatohet. (Spektër. Prostitutat do t’ju kalojnë pranë në mbretërinë qiellore. Trafikimi i fëmijëve në Shqipëri. kanë krijuar rrjete të mirëfillta të tipit mafioz. Beddies. From Social Exclusion to Social Inclusion. Roberta. Tiranë: Botim i Qendrës së Publikimeve Zyrtare Leskaj ed al. 24 dhjetor 2000 Hoxha. Tiranë: Korbi Revista Spektër. përfaqëson një problem themelor. 2003). 2003). Për ta shpresa vdes e fundit. Prostitucioni dhe trafiku i gruas në Shqipëri. Shimani. 1985: Tirënë: Botim i Akademisë së Shkencave të Shqipërisë. Jeta. Çupi. fq. Harmine. Gëdeshi. Lidhja që këto rrjete kanë krijuar me segmente të pushtetit. 2003. Warld Bank. Tiranë.

2000. Xavier & Quere. 1989 . 2005b. Lekë. dhjetor. In Ballkan Yearbook of Human Rights. 2003. 2002. Tiranë: Kumti. 2004a. Vlorë UNICEF. Prostitucioni.Lekë Sokoli 105 Raufer. Prostitucioni profesionist në Shqipëri dhe debatet rreth (keq)vlerësimit “prostitucioni është një fenomen tipik shqiptar!”.një rrezik për Europën. Sokoli. Nr. Prostitution and the Human Rights. 2002. Albert. 2003. Revista Të drejtat e njeriut. 55-72. Vatra. 7. 21-37. Vëll. Greqia. _____. Nr. një studim “klandestin” për një biznes klandestin. tregu ilegal i prostitutave shqiptare. Qendra Psiko-Sociale. pp. Tiranë. Gazeta Ballkan: 15 dhjetor Zingarelli. Gratë dhe fëmijët në mileniumin e ri-Shqipëria. 2(42). Stefane. Nicola. Mafia shqiptare . Vajzat dhe trafikimi. Vocabolario della lingua italiana. Bologna: Zanichedi SPA Webster’s Encyclopedic Unabridged Dictionary of English Language (New Revised Edition). Zholi. 1970. 174-195 _____. pp. 1 (13): pp. Revista Politika & Shoqëria.

Ai duhej të ishte mirëpritur prej vetë shqiptarëve. 2003. me nëntitullin “Si lindi kjo superfuqi e Ballkanit?”. historike apo të jetës së përditshme. Libri në fjalë është pikërisht “një zë nga Franca”. një barrierë reale për integrimin e Shqipërisë në strukturat europiane. edhe kur ata shkruajnë. Nr. se Skenderbeu lindi në Vithkuq. në vitin 1680 (!). 1 . 129-144. e cila. 6. kudo ku jetojnë shqiptarët. Kjo mbart në vetvete edhe mikpritjen tonë tradicionale (sikurse edhe servilizmin jotradicional). Vëll. një pengesë për përcaktimin e statusit final të Kosovës etj. si një libër kundër mafias. fq.një rrezik për Europën”. konsiderohet si një mallkim. Ç’është ky libër? Një libër më shumë në bibliotekën (jo aq të varfër) të racizmit Një libër i ri është i mirëpritur në rrethet intelektuale dhe shkencore. për shembull. dr. Në Shqipëri është bërë zakon që botimi i një libri të vërtetë të konsiderohet ngjarje. një fatkeqësi që u shtohet fatkeqësive të tjera. i autorëve francezë Xavier Raufer dhe Stefane Quere. Botuar fillimisht në revistën shkencore Politika & Shoqëria. etj. për “të huajt” e veprat e tyre2. sikurse edhe nga lexuesi i gjerë. por të shkruar vetëm nga autorë të huaj. Madje sikur është bërë e modës që librat më të mirëpritur të jenë librat e autoëve huaj. Bujar Ramaj. 2 Megjithatë të çudit fakti që disa fondacione që veprojnë në Shqipëri sponsorizojnë tani vetëm ose kryesisht libra me problematikë shqiptare. siç ka theksuar në pasthënien e tij redaktori. urrejtja dhe racizmi antishqiptar1 Pak kohë më parë u vu në qarkullim libri “Mafia shqiptare . 2 (12).106 Analiza sociologjike “Mafia shqiptare”.

Ksavie Rofe (Xavier Raufer): drejtor i studimeve të një qendre universitare të Parisit dhe pedagog në Institutin e Kriminologjisë së Parisit. të klandestinëve.. e bazuar në të dhëna e fakte kryesisht zyrtare e nga masmedia shqiptare. “Mafia shqiptare” ka një inflacion aq të madh të dhënash e citimesh (këto përbëjnë lëndën kryesore të librit). karakteristike për spekulantët. inkriminimit.Lekë Sokoli 107 Në këtë kuptim shqiptarët urrejnë çdo lloj mafie e çdo lloj organizimi sipas modelit mafioz. pra. recensentët apo të interesuar të tjerë. sidomos ai që bën politikën e . të çfardo fushe të shkencave shoqërore. Një libër i vërtetë kundër mafias do t’i bashkëngjitej revoltës së shqiptarëve kundër trafikantëve të drogës. citime pa lidhje logjike e jashtë kontekstit. dhunimit të të drejtave civile etj. … me konkluzione. Atij i mungon. “kemi të dhëna se…”. sikurse kundër korrupsionit. një libër sipas standardeve të shkencave shoqërore bashkëkohore. ndonëse në të jepen të dhëna vetëm për njerin prej tyre (!). fq. të përpunuara nga këndvështrimi i një kriminologu investigues. Në çdo libër. Ai është shkruar nga dy studiues profesionistë. referencat. kondrabandës. “sipas zëdhënësit të…”etj. “sipas AFPsë”. prognoza. Libri paraqitet si një botim sipas origjinalit. me logjikën analitike të një studiuesi me nivel. rigoroziteti shkencor. të grave. pa të cilat një libër nuk mund të quhet shkencor. rekomandime shkencore dhe praktika bindëse…” (Pasthënia. saqë e bëjnë atë të lodhshëm. 165). para së gjithash. Në këtë libër zotërojnë pohime të tipit “sipas Interpolit”. thuajse të palexueshëm. autor i dhjetë librave etj. me një shtojcë të ripunuar nga autorët nën kujdestarinë e “Qendrës Shqiptare për Studimin e Krimit të Organizuar dhe Mafias”. “shërbimet speciale bëjnëtë ditur se…”. “Mafia shqiptare” i ngjan një broshure propagandistike. Po marrim vetëm një element. të makinave etj. amatoreske e spekulative. Por libri në fjalë nuk ka të bëjë aspak me këto shkenca. informacioni duhet të jetë i verifikueshëm nga oponentët. “nga konfirmimi i policëve të besueshëm”. Pritej. në të cilën janë bashkuar rrëmujshëm fakte e të dhëna. Duket sikur gjithçka është stisur me qëllim që lexuesi. Libri paraqitet si “Një tablo kriminale.

Të paktën mos nxitoni për statusin final të Kosovës ose. për të krijuar mafian italiane (fq. 98). 97). madje që nga koha parahomerike (fq. Shqiptarët e kanë në gen klanin dhe mafian. Madje Kosova (sikurse gjithë trekëndëshi shqipfolës) nuk është Europë. bashkë me kanunin e tyre (kodin e mafias). Ai nuk është një libër kundër mafias. të mjaftohet vetëm me titujt “mbresëlënës” 3. 108). 97). që të arrijë shpejt e shpejt në përfundimin: “Shqipëria (më saktë trekëndëshi shqipfolës i Ballkanit). 98-99). etj. është vetëm një ëndërr e keqe (fq. mungesa e rigorozitetit dhe e cilësisë akademike Duke filluar me titullin (madje tre titujt). tani për tani. sikurse pesë shekuj më parë drejt Italisë së Jugut. por një vend ku zotëron kultura kriminale islamike (fq. Këtej burojnë diletantizmi. 105). 117). Pa mëshirë! Lërini serbët të mbarojnë punë me ta. 109). e librit: “Një rrezik për Europën”. “Si lindi kjo superfuqi e krimit në Ballkan?”. “Mafia shqiptare në Europë”. që jeton vetëm me ndihma të huaja dhe me industrinë e krimit (fq. Hapësira shqipfolëse (“trekëndëshi i artë”jepen edhe hartat). 72-89). Pra mos u gaboni të dënoni masakrat ndaj shqiptarëve. derisa kriminelët dhe mafiozët janë ata vetë.fakte të rëndësishme”. por edhe i pandreqshëm (fq. në Kolumbi të Europës (fq. është vendlindja dhe vendbanimi i vërtetë i mafias. “Mafia shqiptare”. 73) dhe mafia shqiptare përfaqëson rrezikun më të madh të Europës (fq. 104). në fillim të 1999-ës (fq. ajo po shndërrohet në mënyrë të pashmangshme në një Bosnje të dytë (fq. “Kanuni (kod) i Lekë Dukagjinit” etj. 3 . Ky realitet i mafias shqiptare është jo vetëm i padurueshëm. Shqiptarët (mafiozët) po shpërngulen drejt Europës. më ekzaktësisht. po shndërrohet (në mos është shndërruar). Vetë SHBA-të u nxituan (fq. 108). Eksodi shqiptar është një kolonizim mafioz (fq. “Një Sicili e Ballkanit”. 109).108 Analiza sociologjike madhe (në Europë e më tej). “Kronologji . Është e kotë të përpiqesh të zgjidhësh mllefet e shqiptarëve të Kosovës me anë të forcës ndërkombëtare (fq. por një libër urrejtje dhe racizmi antishqiptar. për të vazhduar me ata të kapitujve apo paragrafëve të tij: “Kosovë-Shqipëri: [’po ndodh…”. mos guxoni të nxitoni… Ky është mesazhi i librit “Mafia shqiptare”. Kosova. ndërsa OKB-ja po gabon (fq. Ai provon se qëndrimi i fuqive të mëdha perëndimore ndaj Kosovës gabimisht ndërroi udhë. 93)..

si kriminolog shkruaj pa qëllim të keq” (fq. Le të argumentojmë. “Mafia shqiptare” është. për përkthime të rreme etj. të paktën.. Raufer. Madje autorët e ndiejnë se do të akuzohen për manipulim të qëllimshëm të të dhënave. sikurse ato që lidhen me jetën tradicionale të shqiptarëve. Autorët bëjnë një lojë sofistike me të dhëna që s’mund të quhen të tilla. do të justifikojë aksionet kriminale kundër botës “mafioze” shqipfolëse. pra as më shumë e as më pak. që vendos ligjin e pamëshirshëm të heshtjes (omeritá). se libri është shkruar me një qëllim politik të përcaktuar qartë. me “argumentin” se qeliza e parë e mafias është familja. kulturën. 29). Spinoza. duke theksuar: “Ja në version origjinal. kanë nxituar “t’i dalin të keqes përpara”. gjithashtu. Autorët janë përpjekur të përpunojnë një mendim politik (kriminal). 5). të lidhura nga gjaku ose martesa…. rend të bëjë një deklaratë dashurie për Shqipërinë: “Përsa më përket mua. por një lojë amatoreske. 104. e dua Shqipërinë…” (fq. Por nga përmbajtja mund të konstatohet. pra. Por. Nëse lidhjet e gjakut do të ishin i vetmi kriter rekrutimi. madje pa shumë vështirësi. sikurse vetë autorët. nxitojnë t’i dalin të keqes përpara edhe për racizmin antishqiptar që vlon në çdo faqe të librit. Mafia dhe “Mafia shqiptare” Në libër vërehen shtrembërime në përcaktimin e historisë e mafias. ndaj si hileqarë të vërtetë. Këto shtrembërime nisin që me përkufizimin e mafias si “një bashkim (koalicion) sekret “familjesh”. me shpresën se ai. jo pa qëllim. të drejtën e tyre zakonore etj. Edhe botuesi. 17). në parathënien e librit thotë: “Dëgjoj që këtu vetëdijet morale: të flasësh për mafian shqiptare? Do të thotë të bësh lojën e Millosheviçit dhe të biesh në racizëm antishqiptar. lojë diletantësh të shkencës. apo edhe do të jetë pararendës i një veprimi të ri kriminal kundër saj. për të shmangur akuzën për përkthim të rremë” (fq. duke e ndierë racizmin antishqiptar të këtij botimi. që rekruton njerëz vetëm në bazë të seksit ose të racës…” (fq. Terasini. 107). Autorët. Në të vërtetë autorët kanë abuzuar. me thënie e stërthënie pa adresë. një libër më shumë në bibliotekën (jo aq të varfër) të racizmit. atëherë Tano Karidi.Lekë Sokoli 109 të tij. kontesha Olga .

1970. familjen biologjike (për ta. mafioze. fqinjësia etj. me përpjekjen për të identifikuar popullin shqiptar me mafian. besa. Lidhjet e gjakut. për të qenë mafie. për të mos shkuar më tej). si besa (fjala e dhënë) etj. (nga filmi “Oktapodi”. 117). Nicola.. mafiozët po tentojnë gjithnjë e më shumë që t’i mbajnë familjarët larg implikimit në veprimtaritë mafioze në të cilat ata janë përfshirë. etj. sipas logjikës së tyre. Kanuni etj. Këto shtrembërime në interpretimin e përcaktimit të mafias bëhen për ta “afruar” atë teorikisht me fenomenet shekullore të jetës shqiptare. këmbëngulje për të bindur botën se “shpirti mafioz” përkon tërësisht me “shpirtin e racës” shqiptare. 34... në mafian moderne nuk kanë ndonjë peshë me rëndësi. si besa. Madja autorët “çuditen” pse Kanuni i Lekë Dukagjinit i cili. çuditërisht. 28). që thuajse paraqiten nga autorët si shtylla ku mbështetet mafia shqiptare (!). në fakt. Autorët shkojnë deri atje sa dukuri zakonore me zanafillë njëmijëvjeçare. ndryshe nga ç’pretendojnë autorët e librit (fq. fq. Këtë e tregojnë edhe gjyqet e zhvilluara ndaj rrjeteve të tipit mafioz. fisi.110 Analiza sociologjike etj. që “zbatohej pa të meta në malet e veriut të vendit. për të cilin flitet në shtojcën e botimit shqip të librit (fq. fq. jepen si pararendëse të mafias. siç është për shembull gjyqi “kokaina” në Tiranë.. Amatorizmi. se ky Kanun shitet lirshëm edhe në libraritë e vendeve të Perëndimit. Përkundrazi. madje në botime Shih për shembull: Zingarelli. veçanërisht nga familjet mafioze” (fq.. të gjithë duhej të kishin lidhje gjaku me njëri-tjetrin (!). shitet lirshëm në kioskat dhe libraritë e qyteteve shqiptare (fq. duhet të plotësoje tre kushte: të qenit rrjet sekret bashkëpunimi (organizimi). Vocabolario della lingua italiana (Decima edizione). 138-140). permes vendosjes së një rendi primitiv ose drejtësie primitive4 (mjeti). 989. Do t’u kujtoja këtyre autorëve “të çuditur” (apo të çoroditur). Në të vërtetë mafia përfaqëson një rrjet i cili. mungesa e rigorozitetit shkencor etj. 116). 117). 4 . Pra. lidhen pikërisht me tërbimin antishqiptar të autorëve. “një zë nga Perëndimi” na kujton kohën e librave të ndaluar. Këmbëngulja e autorëve për të nënvizuar si kyç të suksesit të mafias shqiptare cilësi të përgjithshme morale si fjala e dhënë. të veprojë për interesa ekonomike private (qëllimi). na qenka “Bibla e mafias”. apo lidhjet e gjakut është.

rreth çështjeve që përbëjnë abc-në e shkencave shoqërore. L. Cozzi. pra për të hedhur baltë mbi kulturën tonë kombëtare (sipas autorëve. Kahn. siç bëjnë në këtë libër Xavier Raufer dhe Stefane Quere. e mbi vetë shqipfolësit “mafiozë”. Fox etj. J. sidomos me Kanunin e Lekë Dukagjinit. sipas të cilave e drejta dokesore e një populli. fq. Aurel. për shembull. Hasluck. Gjakmarrja midis realitetit dhe retorikës. H. Bourcart. F. J. madje edhe kultura materiale në përgjithësi. sikurse mitet. Vëll. por mbi të gjitha e drejta dokesore. siç thoshte Fishta. për shembull: Plasari.G. as tradita e saj fetare. E. G. Becker. 39-53. kulturë e krimit). E. Autorët kanë vënë në shënjestër Kanunin (sikurse vetë Lekë Dukagjinin). Bernatzik. Jackh. von Hahn. pikërisht për shkak të të qenit “palcë etnike e kombit shqiptar dhe e kulturës së tij”. M. Godart. Nopça. me kontribut në thesarin e kulturës botërore (siç ka theksuar 5 Shih. pra kjo vepër unikale me frymën humaniste të periudhës së Rilindjes Europiane. C. . Durham. si te çdo popull i qytetëruar i botës. nr 2. Siebertz.A. shumë kohë para autorëve të “Mafia shqiptare”. janë marrë me kanunet shqiptare. L. Lamouche. Duke u nisur nga parimi se një bashkësi njerëzore nuk e përcakton fati i përbashkët historik. Ata e kanë quajtur këtë të drejtë zakonore si shprehje të mirëfilltë të karakterit shqiptar: një karakter i mbrujtur me një moral të veçantë dhe që funksionon me standarde etike të vetat. Në Politika & shoqëria. dhjetor 2000. nuk mund të identifikohen me një njeri të vetëm. përrallat. shumë shkencëtarë europianë (J.Lekë Sokoli 111 shumë serioze dygjuhëshe. Por asnjeri prej tyre nuk ka arritur të “zbulojë” pikëtakime midis ligjeve të së drejtës zakonore shqiptare dhe ligjeve të mafias. Kanuni. varianti anglishtshqip që shitet në libraritë (jo kioska) të Nju-Jorkut. E drejta zakonore shqiptare dhe ligjet e mafias Nuk e kisha menduar ndonjëherë se do të vinte një ditë që të polemizoja me dy (pseudo)shkencëtarë të huaj (aq më tepër francezë). R. Ato krijohen e pasurohen përgjatë shekujve nga populli. këngët epike. Lane. M. H. E. duke u bërë kështu një krenari e mendësisë dhe mençurisë së tij. M. Hecquard.) 5. siç është. 2. E.

Durham etj. siç pohojnë autorët e “Mafia shqiptare”. për shembull. dukë lani). 2. Le të citojmë (fq. dredhitë. duke sjellë me vete Kanunin e tyre. sikurse në të gjithë librin. ose Zhani (Jan) . 117-118): “Në shekullin XV. pak para pushtimit turk. siç është bërë zakon të kuptohet përdorimi i kësaj fjale. është abuziv. i quajtur si “Kushtetuta e vërtetë e shqiptarëve” (nga E. nuk mund të jetë kurrsesi “kushtetua e mafias”. nga e cila mund të shmangesh . me klane të tjera shqiptare. Ai u trashëgua si praktikë gjykimi. pastaj. 3. dhe i dha emrin e tij. në kapërcyell të shekujve XIX-XX. deri sa u mblodh dhe u kodifikua nga Shtjefën Gjeçovi. për ta lidhur të drejtën tone zakonore me konceptet. Princi (jo fisniku) shqiptar Lekë Dukagjini (1410-1481). pra nuk kemi të bëjmë me ndonjë ndikim bizantin. Por libri “Mafia shqiptare” përmban një mal të pavërtetash për Kanunin shqiptar. dinakërinë apo harbutërinë bizantine. Me sa duket edhe kjo “ndërhyrje” është bërë me qëllim përkeqësues.112 Analiza sociologjike Schwerin). Lekë Dukagjinit i njihet autorësia e njerit prej kanuneve tona. i mundur. kapërceu me anije kanalin e Otrantos. qëndrimet. Është absurde të përpiqesh të argumentosh se të jetuarit në një shoqëri ku zbatohet Kanuni shqiptar është njëlloj me rekrutimin në një shoqëri apo organizatë mafioze. jo e shkruar. Lekë Dukagjini (Aleksandri. apo Zhani (Jan). veproi në shekuj si “Common low” anglez. Pra deklarimi “duke sjellë me vete Kanunin e tyre”.fisniku gegë nga Dagmo dhe Zadrima. duke qenë i pashkruar. të tjerë në Kalabri. Studiues të familjeve mafioze mendojnë se Kanuni ka ndikuar shumë në mënyrën e sjelljes së mafiave italiane dhe në sjelljen e “burrave të fjalës”… Ai parashikon edhe rastin e aksidenteve vdekjeprurëse me veturë”. si sentenca juridike. derisa ky Kanun është shkruar shekuj pas eksodit të shqiptarëve drejt Italisë. shtrembërimet mund të dallohen pa shumë mundim: 1. siç lenë të kuptohet apo siç pohojnë autorët e librit.shihet ndikimi bizantin . sjelljen. veprimet. nuk është njohur me emrat Aleksandër. por vetëm si krijimtari gojore. hartoi me shkrim këtë bashkësi rregullash (në fuqi për shumicën që nga parahistoria. hartuesit dhe zbatuesit e tij. Ai u vendos në Pulja. në Iliri dhe në Epir).). Këtu. Dukagjini luftoi kundër pushtuesve turq deri në vitin 1472.

Ismail. Autorët e quajnë si tipar të së drejtës zakonore shqiptare të ashtuquajturin omeritá. pra. Autorët thuajse e kanë njëjtësuar Kanunin me gjakmarrjen. ishte ndaluar të botohej. 53. Nuk është e rastit që Kanuni. 29. si gjithë të tjerëve. shkëputej nga pasionet. mënyrën e jetesës e të 6 Kadare. Rregullat tragjiko-groteske të gjakmarrjes përjashtonin dy gjera: masakrën dhe çnderimin. Edhe sikur t’i referohemi vetëm gjakmarrjes (pjesa më e verbër e Kanunit). Mafia. Në të vërtetë vrasja kanunore nuk pasohet nga heshtja. fq. vrasje etj. por. . njeh lirinë brenda organizimit fisnor. Me psikologjinë sociale të shqiptarëve. 5. nuk njeh kurrëfarë barazie. sikurse nëna dhe motrat e tij ishin të detyruara t’i shërbenin atij. Kanuni. të cilin autorët e përmendin dhe e analizojnë thuajse në çdo paragraf të librit. në përpjekjen për të “argumentuar” tezat e tyre antishqiptare mbi gjenezën e mafias. të gjykohej vetëm nga kodi i vet penal. përkundrazi. për shembull. të cilën e institucionalizoi me organizimin e pleqësisë mbi bazë fshati e krahine etj. 51. zbrazej nga verbëria. fq. gjatë regjimit komunist. Kanuni i vjetër shqiptar kishte shumë më tepër hapësira lirie. për shembull). 90-93. Si e tillë ajo artificializohej. Përkundrazi ajo ishte si një pjesë teatri. krejt e kundërta e ligjit mafioz të heshtjes. 29). Vrasësi ishte i detyrar të njoftonte familjen e viktimës për gjakun e marrë dhe autorësinë e vrasjes. (shih. ndryshe nga ç’ndodh me vrasjet mafioze. Kjo është. nuk mund të bëhet paralelizëm midis ligjeve të Kanunit dhe atyre të mafias. pra e njerëzve. përkundrazi. jo vetëm se mafia. 158). Për më tepër ai ishte i detyruar të merrte pjesë në drekën e mortit të viktimës. Bisedë me Alain Bosquet. 7. Autorët e librit rekomandojnë të (ri)ndalohet edhe tani. 1996. në epokën e lirisë. 6. e cila nuk është veçse një pjesë e neneve të tij ndëshkuese. qoftë edhe për faktin se në Kanun parimi bazë është “barazia e gjakut”. Tiranë: Onufri. para së cilës ai ngjante çuditërisht demokratik dhe kujtohej me mall prej shqiptarëve. siç vëren Kadareja6 edhe nga e ashtuquajtura “drejtësi e frymëzuar nga lufta e klasave”. si një pjesë e luajtur në sytë e të gjithëve. 4. pra ligjin e pamëshirshëm të heshtjes në krim. 77. Do të ishte njëlloj sikur një shtet (Franca. 8.Lekë Sokoli 113 “vetëm me rrezik jete” (fq.

Një situatë e tillë nuk ndryshoi as gjatë epokës së mesjetës dhe mbretërimit të Burbonëve. me të cilin lidhet realisht origjina e mafias. për të mbrojtur pasuritë e tyre.. grek. në librin “Historia e revolucionit sicilian”. italiane (pikërisht siciliane). drejtimi i skllevërve që banonin në to. shumica kriminelë të vjetër. Në librin “Mafia dhe politika”. Madje edhe rrethanat historike të lindjes së saj. kur forcat publike u zevëndësuan nga pushteti personal. Xhemeli. për të shfrytëzuar popullsinë skllave. 7 Për më tepër shih. që organizoheshin në grupe. domethënë në toka të mëdha. nuk ka ekzistuar në Shqipëri. Ai në asnjë faqe të librit nuk ka dhënë ndonjë shenjë të ndikimit shqiptar në historinë e mafias italiane. autorët kanë synuar të shpjegojnë edhe “origjinën” e mafias italiane. siç pretendojnë autorët e “Mafia shqiptare”. që më 1848. për shembull: Pantaleone. fq.” Një sfond i tillë historik dhe ekonomiko-social. pohon për të njëjtën dukuri: “Origjina e këtij organizimi të famshëm na çon në epokën feudale.. të bëra nga vetë studiuesit italianë. qenë të detyruar të pajtonin me rrogë banda njerëzish të shthurur. Tiranë. romak e arab. provojnë të kundërtën. përgjithësisht nuk banonin. zakonisht u besohej njerëzve të shthurur. Administrimi i çifligjeve. sikurse përcakton me shumë saktësi vendosjen gjeografike të saj. por në epokën feudale (madje edhe parafeudale). “kompani të armatosura”. kështjellën dhe çifligun. 1989.114 Analiza sociologjike organizimit shoqëror. që ndodhej në mëshirën e tyre e për të vendosur njëfarë rendi primitiv e brutal. madje edhe në epokën para Lekë Dukagjinit. kur baroni dhe pronari. Citojmë: “Në kohën e pushtimit fenikas. Sicilia Qendrore ishte objekt ndarjesh në latifonde. Por studimet mbi mafian italiane.”7 Pra kërkimi nga italianët i rrënjëve të mafias së tyre nuk i çon ata në Shqipëri. autori i tij. shpjegon historinë dhe organizimin e mafias. Mikele Pantaleone. . në të cilat pronarët me pushtet absolut. Edhe një tjetër autor italian. nuk përkojnë me historinë e shqipfolësve ballkanas. Mafia dhe politika. 12-19. Mikele. me të drejtën e tyre dokesore.

besa. dhe që mjafton një rrebesh për t’i lulëzuar natën” (fq. prodhuan – në mungesë të një modeli të përshtatshëm organizimi apo vullneti për ta zbatuar atë – veçse një mjedis kriminal.). i kanë madje me tepri. ka patur edhe në Francë. madje gjakmarrje etj. lidhen edhe rastet e “gjakmarrjes” në Shqipëri apo Kosovë. por me komercializimin e marrëdhënieve shoqërore. në mënyrë darviniane. . virtyte të cilat po gjenden përherë e më rrallë në shumë pjesë të botës. 34). Edhe kur ai lidhet me virtytet. jo me komunitetet e vogla e jetën tradicionale por. Kuptoje në je i zoti! 11. na qenkan mafiozë. përkundrazi. Të çudit gjithashtu fakti që autorët e këtij libri të zi e kërkojnë origjinën e mafias shqiptare jo në cenet dhe marrëzitë e shqiptarëve që. 69-70). të cilët. përsëri interpretimet e autorëve janë gjithnjë në kurriz të shqiptarëve. sikurse te ballkanasit e tjerë. Të çudit dallimi që bëjnë autorët midis Ballkanit shqipfolës dhe atij joshqipfolës. duke e parë atë jo në përdorimet korrekte. mikpritja etj. si dukuri të lidhura jo me traditën. merr veçse ndonjë përgjigje të rrëmujshme: “Rrethanat shoqërore dhe historike. jo me marrëdhëniet shoqërore të virtytshme. shoqëritë klanore pjellin mafie. fjala e dhënë. Një shembëlltyrë botanike jep mundësinë të sqarohet kjo përpjekje e befasishme: ajo e farave të qeskëzuara. me shembjen e këtyre komuniteteve. të vetëm në Ballkan. por në virtytet e tyre (nderi. për shembull? Ja “zgjidhja”: “Në Korsikë. 12. Tranzicionalistët i kanë shpjeguar dukuritë e reja sociale të tranzicionit paskomunist (mafia e kriminaliteti. Me këto shtrembërime dhe me vështirësitë gjithfarëshe të tranzicionit paskomunist. ndjekur nga një dyndje e dukurive përparuese kriminale. Autorët e “Mafia shqiptare” kanë synuar të depërtojnë në Kanunin shqiptar dhe institucionet e tij. 10. për të cilat autorët sjellin një lumë të dhënash (fq.Lekë Sokoli 115 9. përdorimi i drogës dhe prostitucioni etj. E gjithë (a)logjika e librit është e kundërt me këto shpjegime. së shumti edhe me të shkuarën e afërt. në Korsikë. 39-40). por vetëm në shtrembërimet e tij. Por si i bëhet që shoqëri klanore.. shkaktojnë një ndryshim të vrazhdë në fillim. 23 etj. 13. edhe me cenet. por jo mafia” (fq. duke përfshirë edhe atdheun e autorëve të librit.). por me të tashmen. Sipas autorëve të librit. të groposura në shkretëtirë nganjëherë për disa dekada.). Pyetja se ç’përfaqëson ky “model” (fq. një shoqëri klanore dhe një arenë shumë aktive krimi.

gjithashtu nuk kanë kursyer askënd: nga Lekë Dukagjini te Sokol Koçiu. 53). bën që ne (europianët). pra. përvojën europiane. rrëmben. ne evropianët duhet t’i jemi mirënjohës Serbisë. Për të “argumentuar” tezat mbi “origjinën shqiptare” të mafias. nëse ajo e “bën zap”(!). të shohim vetëm majën e ajsbergut. autorët një dukuri të dhënë sociale. e përgjithësojnë. Autorët japin alarmin: kjo mafie po pushton Europën. Si në tekstet bazë të racizmit. Sipas tyre. në Austri e në Vendet Nordike Në gojën e një emigranti shqiptar. Tirana është kthyer në njëfarë OKB-je mafiozësh (fq. politikanë e ushtarakë. si dhe përfundimet raciste që burojnë prej tyre. autorët e “Mafia shqiptare” kanë vënë këtë pohim: “I gjithë vendi kontrollohet nga mafia. autorët kanë thirrur në ndihmë këdo e gjithçka: libra e gazeta (shqiptare. Por kjo e keqe është ngjtëse e fiton terren. amerikane. Darvinin. deri Kongresin e Drejtshkrimit të Shqipes (!). A nuk krenohen ata me UÇK-në. kosovare apo të huaja). proceset integruese të Shqipërisë dhe statusi i Kosovës Shqipëria sapo ka nisur proceset integruese. ushtron shantazh. vjedh. nga UÇK-ja te CIA. nga shqiptari më i zakonshëm tek Toni Bleri apo Bill Klintoni. 82). Më vjen turp që jam shqiptar” (fq. e keqja ka përmasa shumë më të mëdha nga sa mund të konstatohet. Jungun. Në zonën shqipfolëse gjithçka dominohet nga mafia. për t’i thënë Europës dhe botës se Shqipëria është e paintegrueshme. me fjalë të tjera vepron si mafie” (fq. deri përvojën e Revolucionit Kulturor Kinez. Inkriminimin e një pjese të kufizuar të shoqërisë shqiptare e kosovare e shfrytëzojnë për të “argumentuar” inkriminimin e gjithë shoqërisë.8 Shqiptarët krenohen me mafian e tyre. ndërsa Kosova është në kërkim të statusit përfundimtar të saj. Qendra e gravitetit të mafias ndërkombëtare është zhvendosur në zonat shqipfolëse të Ballkanit. plaçkit. “të intervistuar”. 8 . 56). Libri. Ligji i heshtjes (omeritá). Ajo ka depërtuar në Britani e Gjermani (fq. Gëten etj. ndërsa lidhur me Kosovën. Karl Marksin. Ata.116 Analiza sociologjike “Mafia shqiptare”. inxhinierinë sociale. siç është mafia. thonë ata. është një botim “në kohën e duhur”. Frojdin. u bën presion dëshmitarëve …. Enverin. “një organizatë kriminale që sekuestron. 91).

pra nuk u kthye më në Kosovë. gjatë luftës së 78 ditëve. Sllovaki. në mënyrë klandestine në Evropë (fq.Lekë Sokoli 117 (fq. . Dhe. 22). u përzgjodhën me kujdes nga mafia shqiptare » (fq. Po ku qëndron forca e mafias shqiptare? 1. më pas. sipas autorëve. Këto para riciklohen për t’u shtuar (teoria e akumulimit të kapitalit. Italinë e Zvicrën (fq. si “një kolonizim mafioz” (fq. Forca e mafias qëndron në lidhjen gjenetike me familjen. në Poloni. kjo në zbatim të një plani strategjik të mafias. madje edhe atë kosovar të vitit 19999. pa folur për Greqinë. “shumica e refugjatëve që u nisën drejt një vendi pritës. pas luftës. Belgjikë e Spanjë (fq. . 60). 64). 83-86). 73) dhe pohojnë. por një operacion i planifikuar dhe i organizuar bukur nga mafia shqiptare. 2. sipas “moralistëve” Raufer dhe Quere. “Në vitet 90-92. mushkëri e jashtme e saj (fq. Po ku qëndron forca e “mafias shqiptare”? Kjo mafie. në Danimarkë. Hungari (fq. 72-79). 88). për sheembull. sipas autorëve. 58). Duhej theksuar domosdo “analfabetë” (megjithse në Shqipërinë e asaj kohe të paktën analfabetë nuk kishte).qindra mijëra shqiptarë hynë befas në Greqi. Celula bazë e shoqërisë. Sipas autorëve të librit forca e saj qëndron në radhë të parë te “kapitali që rrjedh nga krimi” (fq. e Karl Marksit). 74). Mënyra për “dominimin mafioz” të Europës është. Çeki. në bashkëpunim me elementët më të korruptuar që kanë mbetur në shtetin shqiptar” (fq. 83). . 22). është njëherësh 9 Duke iu referuar disa të dhënave të muajit maj 1999. skafe etj. pa mëdyshje: “Është e qartë se kjo dyndje refugjatësh nuk është një eksod njerëzish të varfër. autorët pohojnë: “Më shumë se dhjetë mijë kosovarë derdhen me furi çdo muaj. emigracioni. në shumicën më të madhe ata ishin djem të rinj. shumica e tyre avulluan në ajër. 86-88). pa profesion dhe shpesh analfabetë” (fq. apo dy fortifikatat e mafias shqiptare. për të kuptuar se ishin kontingjente lehtësisht të rekrutueshme nga mafia. dhe përdoren për të blerë ndërmarrje. 88-89). Ata e cilësojnë eksodin shqiptar. 72. Autorët theksojnë se. por edhe për të financuar operacione më të vështira e më të sofistikuara (fq.thonë ata. është shumë më e fuqishme nga sa mendohet dhe “askush nuk e njeh me të vërtetë rëndësinë e fenomenit” (fq.

pra nga vetë SHBA-të. 103). 114). për të armatosur UÇK-në” (fq. etj. kalabreze). por edhe ndër shqiptarët e Maqedonisë. edhe disa harta me shënime të tilla: “Zonat e kontaktit midis mafias shqiptare e mafias kalabreze » (fq. Hungari. Poloni. (fq. ku mafia është ngritur në sistem. 4. Forca e saj qëndron. 6. 102). “i vetmi që u dërgua në Kosovë në gjashtëmujorin e parë të ’99-ës. në lidhjen me ekstremistët islamikë. në lidhjet e mafias shqiptare me atë ndërkombëtare. puljeze. mafiozët vdesin. 3. Raufer dhe Quere kanë “emëruar” edhe “kumbarin” (padrinon) amerikan të mafias shqiptare: kongresmenin nga Ohajo. “përkrahësi më i tërbuar i UÇKsë në Kongresin amerikan” (fq. jo vetëm në Shqipëri e Kosovë. 16) etj. madje pa iu dridhur kalemi: “Partitë shqiptare të Maqedonisë janë thjesht shprehje e mafias vendase” (fq. 14). Të dy popujt u afruan me njëri-tjetrin nga feja dhe një armiqësi e përbashkët kundrejt Jugosllavisë së S. “është shprehje e detyrimeve. sipas autorëve. Otranto .118 Analiza sociologjike edhe celula bazë e mafias. UÇK-ja (organizatë mafioze). mafian italiane (siciliane. turke10 etj. Forca e mafias shqiptare qëndron. 103). 10 . “Bari. përveç të dhënave. sipas autorëve. për shembull. gjithashtu. Autorët japin.”Magazinat e grosistëve: Bullgari. por familja mafioze vazhdon (fq. në marrëveshjet Joint-Venture me kartelet kolumbiane (fq. sikurse grupet kriminale të shqiptarëve të Maqedonisë.pikat e kontaktit midis mafias pulieze (Sacra Corona Unita) dhe mafias shqiptare » (fq. Për të bindur “lexuesin e shastisur” se “i gjithë aktiviteti i këtij politikani të llojit Pitbull” (fq. “mbështetja më e siguruar e së cilës erdhi që në fillim nga boshnjakët. janë sponsorizuar edhe nga CIA (fq. në lidhjet e saj me politikën. Ajo ka edhe mbështetje të huaj politike. sherifin James Traficant. 13). Brindizi. pohimeve e citimeve. 5. 95). Familja mafioze nuk shuhet kurrë. Autorët madje kanë arritur të sajojnë lidhje të mafias shqiptare me terroristët islamikë dhe Osama Bin Ladenin (fq. thonë autorët). Republika Çeke”.. Madje ato etiketohen si “bashkim kompakt kriminelësh” etj (po aty). 102). 22). Shihni UÇK-në (këtë organizatë kriminalo-mafioze. Forca e mafias shqiptare qëndron. mafia shqiptare nuk ka vetëm mbështetjen politike të vetë shqiptarëve. Por. 123). Autorët shkruajnë. 29). Millosheviçit” (fq. më tej.

11 Por si është e mundur që SHBA-të të mbështesin e të financojnë një forcë terroristo-mafioze si UÇK-ja? Për shkak të një politike të dyshimtë e të koklavitur (fq. por të ndershme” (siç janë familjet “mafioze” shqiptare. fq. 97).” (fq. autorët nuk hezitojnë të gërmojnë në biografinë e tij dhe të nxjerrin prej andej origjinën italiane.. fq. duke filluar me organizmin kryesor të tij. në luftën kundër mafias dhe në përuljen ndaj saj14. që ai të 11 Për më tepër shih në libër. i ashtuquajturi shtet përpiqet me zemër të hapur të shkatërrojë mafian. etj. 7. shih : “Një qeveri e dyshimtë dhe e koklavitur”. 104-105. 103). OKB-në. deri fakte të tilla si “urdhëroi vrasjen e . 97). prejardhjen prej “një familje të varfër. që nuk ndihmon në restaurimin e një vendi. 101). 97). Në libër ka mjaft deklarime të tipit: “historia e vonshme e Kombeve të Bashkuara jep shumë shembuj qëndrimesh të çuditshme. u bë në të përditshmen kryesore shqiptare të Prishtinës “Koha ditore”.. sidomos lidhur me Kosovën. qëndron në qëndrimet e çuditshme të komunitetit ndërkombëtar..” etj. por gjatë Luftës së Dytë Botërore i besoi Cosa Nostrës mbikëqyrjen e magazinave të portit të Nju-Jorkut…” (fq. për shkak të nxitimit të tyre (dhe shtojnë se çdo nxitim vjen nga djalli. autorët nuk “harrojnë” të sqarojnë: “Të kujtojmë që ky krahasim ndërmjet Kolumbisë dhe Kosovës. pë shkak të naivitetit të tyre (si në Bosnje . . Forca e mafias shqiptare. fq. të cilën ata shpesh e veçojnë nga Shqipëria. “Perëndimorët. etj.si kudo në libër). lidhjet e tij me “familjen” (celula bazë e mafias . për t’i paraqitur si “pohime me gojën e tyre”.. “SHBA-të. Autorët e cilësojnë praninë ndërkombëtare në Kosovë si një sipërmarrje pa precedent. lufta”..Dejtoni) etj. 13 Për më tepër. 97-100). “Kolumbinë e Europës”.. shohin që Kosova të shndërrohet në mënyrë të pashmangshme në një Bosnje të dytë” etj. 12 Sikurse në pjesë të tjera të librit. sipas autorëve. 100-103. LS). përgjigjen autorët 13. 103-104. në veçanti : “UÇK-ja dhe “kumbari amerikan”. Kosova. fq. për shkak të dështimit të SHBA-ve (këtij të ashtuquajturi shtet). fq. .. drejtuesit e KFOR-it dhe të UNMIK-ut. Ballkani”. Kosova. “për të vendosur nëpërmjet NATO-s një Kolumbi në zemër të Europës12” (fq. 97).shënimi im.Lekë Sokoli 119 besnikërisë dhe e bindjeve ndaj krimit” (fq. 14 Citojmë: “Që prej viteve ’’40. “në makthet e tyre më të këqia.

për shembull. Koza Nostra nuk u zhduk në njëzet vjet fashizëm. (2) ushtarët e KFOR-it janë janë rekrutuar nga mafia. Le ta krahasojmë. me gjendjen e ushtrisë izraelite në jug të Libanit. Mafia shqiptare nuk shuhet kurrë. sepse ata luftojnë për një objektiv të qartë. megjithse ushtarakët izaelitë janë “në një gjendje morale një mijë herë më të mirë se ajo e trupave të KFOR-it në Kosovë.120 Analiza sociologjike mund të jetojë në shoqërinë e kombeve (fq. pra (1) të nivelit të të ardhurave të mafiozëve shqiptarë. 3. drejtësia e vendosur nga gjykatat “e pavarura”. por më kot (fq. Edhe atje ushtarët janë gjithnjë e më shumë të njollosur në tafik droge etj. pra mafiozëve. Mafian mund ta mposhtë. ka ndikuar në ngritjen e shkallës së prostitucionit. sidomos atë kosovare? Përsëri pallavra! Prania e tyre në Kosovë. nga të cilat tridhjetë vite “Revolucion kulturor” që shkaktoi tridhjetë milionë viktima (fq. përkundrazi. ushtarakët e KFOR-it u thonë prostitutave.. Në Kosovë ka. 63). sikurse familjet e tyre në fshat (fq. thonë autorët.. Po KFOR-i. Gjyqtarët do ta lirojnë menjëherë sepse ata ose janë simpatizantë të UÇK-së. Pallavra! Le të pranojmë. 97). Më tej. Këtu autorët e hadhin maskën dhe deklarohen hapur kundër pavarësisë së Kosovës. është e kotë. ndaj. përzierje kombësish. Pra. se ndodh një mrekulli dhe një kumbar shqiptar është arrestuar në Kosovë. ose janë të kërcënuar. thonë autorët. të fshehta të rezikshme.fq. Shqipërinë dhe sidomos Kosovën. Le të analizojmë më tej: 1. thonë ata. 29-30). burime të ndryshme autoriteti (shpesh konfliktualë . fuqizon mafian. për shembull. përkundrazi. 108). në pamundësi për ta mposhtur atë. Edhe SHBA-të janë përpjekur të shkatërrojë mafian. për shembull. i përkasin dhe i binden urdhërit të një kombi etj. gjithashtu. Ku? Pikërisht në shtrat. një mandat i paqartë dhe kontradiktor. Më tej akoma (3). Kush mund ta mposhtë “mafian shqiptare”? Sipas autorëve përgjigjja është e thjeshtë: askush nuk mund ta mposhtë mafian shqipare si të tillë. u bënë ballë pesëdhjetë viteve komunizëm. Triadat kineze. UNMIK-u etj. 98). 2. pra të mafias. a mund ta bëjnë zap mafian shqiptare. . ne kemi në dorë të “mposhtim” atdheun e mafias.

organizimi apo eksodi të shqiptarëve. biologjike. Jo. A nuk ishte mafia shqiptare që e shndërroi Kosovën më 1999 në një thertore (siç jepte alarmin Toni Bler. Këto instinkte. Rezultati? Asgjë ose shumë pak. njëlloj sikur të nisemi dy ditë me stazh tenisi ose mësime poçerie? Si të mos e dimë se në shekuj. duke lexuar një libër?” (fq. Po me programe të zhvillimi të shoqërisë civile shqipfolëse? Ja përgjigja (fq. nuk mund të trajnohet me të mësuarit. “Që nga Dejtoni Bosnje-Hercegovina mori nga një milliard dollarë për çdo vit. sikurse ëndrrat (Frojdi). autorët shpallin triumfin: “A mund ta fshijmë vërtet këtë të pandërgjegjshme duke marrë pjesë në një konferencë. “Kosova është vetëm Autorët nuk e pranojnë.. nuk mund të ndryshojë. 100): “Shumë naivitet i padurueshëm: kush mund ta besojë se vetëm për një sekondë apo gjatë fundjavëve me trajnime psikologjike. Është e kotë të përpiqesh të zgjidhësh mllefet e vendit me anë të forcës ndërkombëtare (fq. fq. thonë autorët. gjenocidin serb në Kosovë. Ato para se të përfaqësojnë realitete sociale. nuk kemi të bëjmë më një sjellje (devijante. Mafia shqiptare nuk mund të bëhet zap se ajo është e pamëshirshme. Ndaj kjo sjellje (kriminalo-mafioze). 100). të mësuar.. 111). 15 . Por a mund të zgjidhet problemi me programe zhvillimi ekonomik? Edhe kjo është e pamundur. para apo gjatë Luftës së Kosovës.” (fq. Ato përbëjnë të pandërgjegjshmen kolektive (referencë nga Jungu). detyrime besnikërie dhe bindje ndaj klaneve kanë hyrë në thellësi të psikikës njerëzore?” Autorët përpiqen të argmentojnë se në rastin e zonave shqipfolëse të Ballkanit. Këtë e provon antimodeli Bosnje.Lekë Sokoli 121 4. nganjëherë mijëravjeçarë urrejtjeje. Dhe pas këtyre referencave nga Jungu e Frojdi. ato nuk janë pasuri individuale. Ndaj ata nuk justifikojnë e legjitimojnë asnjë lloj reagimi. terrori. të lidhur me vetëdijen njerëzore. përfaqësojnë realitete të pandërgjegjshme. kriminale). ajo nuk mund të maturohet. 59)15. jo më ta dënojnë. 98). instinktive. gjenetike. këto arketipe nuk janë fituar në mënyrë individuale. e lindur bashkë me shqiptarin dhe si reagime ndaj realitetit shiptar.

ajo duhet çrrënjosur biologjikisht. gjithashtu. përpara se të kryhet. Në këtë çast të vështirë. madje duke na u shitur si “një zë nga Franca”? Të bën përshtypje. të kujt? Vetë të Xavier Raufer e kompani? Si është e mundur që një libër i mbushur fund e krye me egërsi dhe urrejtje raciste antishqiptare. si një botim klandestin. merr falas edhe gazetën (!). në vend që të denoncoet. Edhe këta janë libra me problematikë shqiptare. të paktën ne shqiptarët duhet të mendojmë e të Ndër ta po përmend “Shqipëria: mision i pamundur” shkruar nga Gerard De Villiers (Tiranë. Ky është libri “Mafia shqiptare” dhe autorët e tij. a kemi të bëjmë me një modë antishqiptare? Nëse po. 2003: Vatra) dhe “Kalvari i gjysëhanës . por SHBA ngarkuan NATOn për të “instaluar një Kolumbi në zemër të Europës”. Ai gjithashtu është përkthyer. fakti se ky botim u shpërnda bashkë me gazetën “Tema”. sipas një formule jo të zakontë: ai që blen librin.122 Analiza sociologjike një ëndërr e keqe” (fq. 123). sulmi i parë i madh. nuk është katalogizuar në Bibliotekën Kombëtare. Pra krimi. shkruar nga Kastriot Myftaraj (botim klandestin). nuk ka ISBN. gjithashtu. pikërisht prej intelektualëve kriminelë. përkthehet në shqip dhe botohet në Shqipëri. ekskluzivitet i një shtëpie botuese. Botimi i një libri është. sikurse nuk ka çmim etj. 109). Veç kësaj. një libër autorësh pa skrupuj. dhe tetor 1998. Epilog: moda antishqiptare e (jo)shqiptarëve Ky libër racistësh antishqiptarë nuk është i vetmi i botuar kohët e fundit në Shqipëri16. përgatitet nga propaganda antishqiptare. 16 . që tallen me verfërinë dhe fatkeqësitë e shqiptarëve të sotëm. sulmi i dytë i madh. Por libri. por me tendenciozitet të theksuar antishqiptar. Në botimin në fjalë është shënuar “Kumti”. Raufer dhe Quere! I vetmi që mund të bënte zap mafian shqiptare ishte Millosheviçi. nuk janë vetëm librat. fq. Pra.polemikë me mendimin politik islamik”. i cili organizoi sulme kundër saj (mars 1998. gjoja redaktuar e faqosur shumë keq. Derisa e keqja është biologjike. kur antishqiptarizmi po kërkon të fitojë terren. që në shqip do të thotë “lajm”.

Lekë Sokoli 123 veprojmë edhe shqiptarisht. Avokati i Popullit etj. . të bëhemi avokatë të vërtetë të vetvetes. deri te çdonjëri nga ne. por edhe duke kthyer mbrapsht çdo mesazh e thirrje urrejtjeje e izolimi që vjen qoftë edhe prej saj. në fakt. duke filluar nga intelektualët. siç janë ato të autorëve francezë të “Mafia shqiptare” i cili është. Është koha që ta fitojmë vendin në Europë.. një një libër në favor të mafias dhe kundër shqiptarëve. në kuptimin më të mirë të fjalës. institucionet shtetërore e civile.

124 Analiza sociologjike Universi krijues i Gjergj Fishtës dhe jeta akademike shqiptare1 Pse shkruaj për Fishtën? Janë një varg arsyesh që më kanë motivuar për të shkruar për Gjergj Fishtën. Me titullin Gjergj Fishta-shkencëtar social. Ai m’u përgjigj. në qytetin e Shkodrës. 6. për Gjergj Fishtën. nuk mund të mos dëgjoja. rastisi të kishte qenë pikërisht ish-shkolla e jezuitëve. Vëll. në zemër të Leknies (Fishta përdorte edhe këtë emër për trevat ku zbatohej Kanuni i Lekë Dukagjinit). 93-102 dhe në dy numra të gazetës “55”. që fëmijë. 1 . të tjerë. date 6 prill 2003 si dhe me titullin Grergj Fishta sociolog?. si vetë folklori. përpara meje. fq. si me shaka: “Gjergj Fishta është një i ditur që heq e vë bishta. kanë të bëjnë me interesa shkencore. pa qenë mirëfilltazi studiues i veprës së tij. më vuri poshtë kokës një libër dhe më uruoi: “U bëfsh i ditur si Gjergj Fishta”. sikurse edhe para studiuesve socialë të ditëve tona. Por Gjergj Fishta ishte aq i ditur sa. 1 (11). ai është botuar me shkurtime në gazetën Dita. Krijimtaria e tij qarkullonte gojë më gojë. date 4 dhe 5 prill 2003. Por kush e ka. ai duket një përbindësh i vërtetë. në gazetën shekulli. se e kam pyetur njëherë babanë tim: “Kush është Gjergj Fishta?”. Nr. Disa prej tyre janë të lidhura me prejardhjen dhe fëmijërinë time. Fishta ishte një emër legjendë e atyre anëve. kush s’e ka. date 1 qershor 2003. në atë kohë shkolla “11 Janari”. Nuk harroj. Shkolla ime. ia ngjet”. i rritur pjesërisht atje e pjesërisht në një mjedis shkodran. I lindur në Dukagjin. përkundrazi. gjithashtu. Kur nëna ime më lidhi për herë të parë në djep. shumë herë më të njohur se unë. ia heq. Në rrugicën që lidhte këto mjedise Ky artikull është botuar i plotë në revistën shkencore Politika & Shoqëria.

Me përjashtim të ndonjë gazete të veçantë. Biblioteka Kombëtare apo Muzeu Historik Kombëtar. sidomos me ne. e cila mund të “fliste” e fundit. për gjuhët e huaja e për të tjera gjëra që. nga ajo e Arsimit dhe Shkencës. Na dukej sikur këta nxënës apo edhe kolegë të Fishtës. na flisnin sidomos për Atë Gjergj Fishtën. në latinisht apo në gjuhë të tjera. Por. ai përfaqëson një akt dinjitoz të institucionit më të lartë të shtetit. Ai duhej paraprirë nga rivlerësimi i veprës së tij prej disa institucioneve. ku ishin vendosur disa ish-priftërinj. Ata ishin shumë të dashur. që ka .Lekë Sokoli 125 me Kafen e Madhe. ishin më të diturit e botës. për kohën. nga Akademia e Shkencave. më shumë se për një klerik. ai theksoi: “…shpreh indinjatën time të thellë ndaj të gjithë atyre që tentuan. ndodhej Azili i Pleqve të qytetit. Në gjykimin tim. Universiteti i Tiranës. për të mos shkuar më tej. edhe pse ky rivlerësim duhej të ishte bërë më parë (Alfred Moisiu është presidenti i katërt i periudhës paskomuniste dhe jo i pari). më shumë se Fishtën. thuajse të gjithë rreth të shtatëdhjetave. nxënësit çapkënë të Shtëpisë së Fëmijës (nëna dhe babai im vdiqën njëri pas tjetrit. Kam ndjekur. nga ana tjetër. ndoshta. sikur flisnin në të gjitha gjuhët e saj. Mbanin në duar libra të trashë. urdhëruan e realizuan përkohësisht censurimin dhe denigrimin zyrtar të Fishtës. të cilët i takonim rregullisht në shëtitjet apo pushimet që bënin lulishteve. Me këtë rast. jehonën e rivlerësimit të Fishtës në mediat shqiptare. një akt që nderon. Konicës dhe emrave të tjerë që kanë hyrë përjetësisht në piedestalin e nderit të kombit”. Të gjitha këto janë institucione shtetërore e mund të viheshin në lëvizje nga Presidenca. ishin “të huaja”. edhe fakti që të dy palët ishim pa familje. kur nuk isha as dhjetë vjeç). me këtë rast. ky rivlerësim më duket i njëanshëm. vetë shtetin e shoqërinë shqiptare. për një Atë të madh të kulturës shqiptare. Për t’u afruar me ta ndikonte. të paktën nga Ministria e Kulturës. Më ka motivuar për të shkruar këtë artikull edhe fakti që përvjetori i 62-të i vdekjes së Fishtës shënoi edhe rehabilitimin zyrtar të tij prej shtetit shqiptar: Presidenti i Republikës i akordoi atij titullin më të lartë: “Nderi i Kombit”. Na flisnin për librat. për kulturën botërore e personalitetet e saj.

i ndodhur në Troshan. pasi këtu më 1880. në kufi me viset e Shkodrës (jo në Gomsiqe të Pukës. ai që dalloi mbi fëmijët e tjerë Gergj Fishtën. një tjetër autor. Duket se vajtja e Fishtës në Gomsiqe nuk ishte rastësi dhe as një emërim rutinë i hierarkisë kishtare. me ndonjë njoftim rutinë. në mos (larg qoftë!). më 23 tetor 1871. në veriperëndim të saj. Për këtë çështje. Itali. ose e ka kaluar atë krejt përciptas. Ai shkruan se ishte At Mariano Palmonova. Më 1899 ai u dërgua si meshtar në Gomsiqe. siç është përmendur nga disa autorë). 2002: 101-102). ku kreu studimet e larta. pra përfaqësuesit e kulturës. i cili. Nikollë Lleshi. në fillim për filozofi e më pas edhe për teologji. pjesa tjetër e medias ose nuk e ka pasqyruar këtë ngjarje.. kryesisht për të takuar . sipas së cilës me Fishtën le të merren veriorët. u hap Kolegji Françeskan shqiptar. estetët apo kritikët etj. Në Gomsiqe Fishta kishte qenë shpesh herë edhe më parë. Këtë version e përforcon etnologu Mark Tirta (2001/b). Që këtu filloi mbikëqyrja e Fishtës nga ky misionar. i cili gjithashtu thekson se “At Palmonova zbuloi gjeniun Fishtë dhe e ndihmoi. duket se nuk janë çliruar plotësisht. e dërgoi në Kolegjin Françeskan të Troshanit (Paloka. duke parë zgjuarsinë e jashtëzakonshme të tij. me lejen e tyre. gjysmëharresë apo anashkalim. nën drejtimin e At Marianit (shih: Lleshi. 2002). Ai ua kërkoi prindërve për ta shkolluar dhe. Më 1894 ai u shugurua meshtar dhe dha mësimin e gjuhës shqipe në Seminarin e Troshanit. Kjo harresë. duket se shpreh njëfarë kompleksi nga i cili studiuesit e sotëm socialë. kur ai ishte vetëm gjashtëvjeçar. nga Palmonova e Udines. sikurse publicistët. me shkollim. emri i të cilit ishte Zef. Kush është Gjergj Fishta? Gjergj Fishta lindi në fshatin Fishtë të Zadrimës. i cili nga Shkodra e çoi në Troshan.126 Analiza sociologjike botuar shkrime e studime për veprën e Fishtës (ndër to do të përmendja një artikull shkencor të studiuesit të mirënjohur Aurel Plasari. e dërgoi në Shkodër. Mbasi kreu shkollën e mesme më 1886. për t’u bërë ai që u bë”. fshati më i largët i Mirditës. botuar në Gazeta 55). jep një version tjetër. Ai ishte nxënës i poetit italo-arbëresh Leonardo de Martiono. të djathtët apo katolikët. të kenë njëfarë mendësie. Fishta shkoi në Bosnje.

në një fshat me histori njerëzore interesante. kishte shkruar vjershën lirike “Baraba”. Ai. Fishta do të bëhej lideri i vërtetë i saj. më 1898. Lidhur me këtë zgjedhje dhe me debatet. në një zonë shumë karakteristike. i cili do të vendosej në Gomsiqe më 1907. të vendosur në kishën e Gomsiqes qysh më 1883. Cipo etj. qoftë edhe për faktin se ai kryesoi Komisionin për Hartimin e Alfabetit. disa herë të . ishte i vendosur që si gjuhë bazë të zgjidhej dialekti i Elbasanit. sidomos për krijimin e një alabeti funksional e me kritere shkencore. mendësish e natyrash arbërore e për t’i gërshetuar mjeshtërisht në kryeveprat e tij. sikurse Xhuvani.Lekë Sokoli 127 At Polmonovën. për të njohur pra “shpirtin e racës”. të cilin Kongresi i Manastirit.kanunit. të cilin do ta shfrytëzonte sidomos për veprën Lahuta e Malcisë. Në kohën kur ishte në Gomsiqe. regjistroi visarin folklorik të kësaj krahine. në një pjesë të Shqipërisë që ende ruante reflekse homerike. normash juridike. në Shkodër u themelua shoqëria letrare Bashkimi. dokesh. nga pikëpamja historike dhe etnokulturore. shkencore. zakonesh. gojëdhënash. autori i “Kanuni i Lekë Dukagjinit”. më 1899.. Madje atje. po aq sa anglezët e shekullit XVII ligjeve të Zotit . e miratoi si alfabet të vetëm të shqipes. më 1908. Në Gomsiqe Fishta kreu një punë hulumtuese shkencore.në kohën e sundimit puritan . Ai shkoi për të depërtuar në shpirtin fisnik të popullit të kësaj zone. me kryetar Prend Doçin. nga një kishë e zakonshme fshati të shndërrohej në një institut të vërtetë hulumtimi shkencor e krijimi të vlerave kombëtare. Ai dhe At Shtjefën Gjeçovi. për të njohur me rrënjë ata njerëz që i bindeshin në mënyrë të habitshme “kushtetutës së tyre të pashkruar” . që u përhap në Shqipëri dhe në kolonitë shqiptare kudo në botë. Gjergj Fishtës i njihet merita kryesore e njësimit të alfabetit të gjuhës shqipe. Fishta dha një kontribut të çmuar për krijimin e gjuhës shqipe të njësuar. Logjikisht mund të pranojmë se Fishta shkoi në Gomsiqe i nxitur edhe nga interesa krijuese. bënë që Kisha e Gomsiqes. Ai e dinte se po shkonte në një vendbanim të lashtë. Çabej. madje përfaqësuese.për të njohur mënyrën tradicionalisht shqiptare të jetesës dhe për të nxjerrë prej saj ato visare të çmueshme frazologjike. hulumtuese.

Ismail Kadareja thotë: “Gjuha shqipe nuk mund të zhvillohej në kundërshtim me një parim të përbotshëm sipas të cilit gjuhët nuk krijohen nga bashkimi apo shkrirja e dialekteve. Ai u vu me të gjithë qenien e tij në shërbim të çështjes sonë kombëtare. ai përfaqësoi Shqipërinë në Konferencën e Paqes në Paris. ekspozita të arteve figurative etj. se kryetari i komisionit të Manastirit të alfabetit shqip ka qenë Gjergj Fishta. ngriti një bibliotekë dhe një muzeum (të parin në Shqipëri). por krijohen nga zgjedhja e një dialekti… Shikoni Kongresin e Manastirit më 1908. mori pjesë aktive në luftën për shpalljen e Pavarësisë dhe. udhëhoqi botimet në një shtypshkronjë që e kishte sjellë vetë në Shqipëri. Si deputet i Shkodrës. u aktivizua në jetën politike të vendit. del se alfabeti shqiptar i asaj kohe është gati i përkryer… dhe po ju kujtoj.128 Analiza sociologjike çuditshme. Vatikan etj. Ai e mbrojti çështjen shqiptare me dinjitet. duke qenë drejtor i saj. me këtë rast. Pra nuk ka qenë një njeri nga Jugu. pas saj. . Lambertz. Po të studiohet nga analistët në mënyrë gjakftohtë. sikurse organizoi shfaqje teatrore. u zgjodh nënkryetar i tij. Lahuta e Malcis. Fishta themeloi revistën prestigjoze Hylli i Dritës dhe gazetën Posta e Shqypnis. po ka qenë një nga shkrimtarët më të shquar nga Veriu”. Vepra kryesore e Fishtës. gati një shekull pas Kongresit të Manastirit dhe më se 30 vjet pas Kongresit të Drejtshkrimit të Gjuhës Shqipe. organizoi përgatitjen shkencore të nxënësve. Si personalitet brilant edhe në fushën e politikës së jashtme (Nikolin Paloka). gjithashtu. dhe e shndërroi atë në shkollë të mesme. që vazhdojnë për gjuhën e njësuar shqipe. është përkthyer në gjermanisht nga albanologu i shquar M. duke “u ndeshur” edhe me figura të shquara të shkencës e të diplomacisë botërore. duke qenë përfaqësues i opozitës. Pragë. qëndroi gjithmonë në radhët e para të ngjarjeve të rëndësishme të kombit tonë (Ernest Koliqi). Fishta mori pjesë në Parlamentin e parë Shqiptar dhe. futi për të parën herë në Shqipëri mësimin e gjuhës shqipe në Shkollën Fratnore të Shkodrës. bazuar në argumente shkencore. në disa konferenca ballkanike si dhe në shumë veprimtari të tjera ndërkombëtare të zhvilluara në Londër. Fishta. në italisht nga dr. Nju-Jork.

Për të edhe krijimi. madje. nganjëherë edhe ndër personalitete në zë të një kulture. Parino dhe E. dramatike. Nuk zmadhoj nëse them se nuk kam takuar veçse një ose dy . një personalitet profetik i kulturës shqiptare. preludin e genocidit kulturoro-religjoz që do të ushtrohej deri në vitin 1990. gjithashtu. sikurse përpjekja për të varrosur veprën e tij. Kjo jo vetëm se ai ka studiuar për filozofi. madje edhe origjinaliteti i metodave të tij të punës. satirike etj. por. Ai u denigrua gjatë regjimit komunist. Dhjetëra të tjera i mbetën në dorëshkrim. prozator etj.. por se krijimtaria e tij. kthjelltësia. sikurse ndaj dinjitetit e personalitetit njerëzor. I. Ky akt. por edhe si kritik. 2003).. pavarësisht formës së saj. përfaqëson një atentat ndaj shkencës e kulturës kombëtare. të pasqyruar në mbi pesëmbëdhjetë organe shtypi.). Ai botoi mbi njëzet vepra origjinale. “Guximi. dramaturg. duke u përfshirë në fondin e artë të literaturës e kulturës evropiane e botërore. historian i letërsisë dhe si estet. edhe historian. Ai është. dëshmojnë pa dyshim për një fuqi krijuese që del jashtë së zakonshmes.). niveli i përparuar. themelues i një shkolle filozofike shqiptare (Plasari. Koliqi. lirike. Një kontribut të çmuar ai ka dhënë edhe në publicistikë. siç e kanë cilësuar të huajt. u çvarros dhe eshtrat e tij u hodhën në lumin Drin. vjen e ngarkohet me peshë filozofike. sikurse edhe në anglisht. por edhe filolog i saj. jo vetëm si shkrimtar (poet. edhe kritika është filozofi. në prozë e poezi (epike. edhe psikolog i saj. dijetar dhe erudit i gjithanshëm Veprimtaria dyzetvjeçare e Fishtës është e gjerë dhe e gjithanshme. Fishta është cilësuar si një intelektual universal. siç duket ende e panjohur nga vetë filozofët shqiptarë. filozof. Fishta vdiq më 28 dhjetor 1940. Nuk është e vështirë të kuptohet se përse fuqi të tilla ngjallin adversion. si dhe në përgjithësi larmia e problemeve që ai diskuton dhe vë në diskutim. Fishta krijues e kritik bëhet edhe filozof i veprës. deri si “letrari më i madh që ka dhënë deri sot raca shqiptare (Karl Gurakuqi). madje jo vetëm filozof.Lekë Sokoli 129 P. Ai është vlerësuar si Homeri i shqiptarëve (për Lahuta e Malcis) apo Gëtja i Shqipërisë (për Mrizi i zanave e Vallja e Parrisit). Fishta.

Fishta filozof është quajtur më së shumti si një përfaqësues i filozofisë kristiane dhe që i është përmbajtur këtij mesazhi filozofik: ngadhënjimi i lirisë. në mos si sociolog. (Sokoli. në fokus të sociologjisë moderne. si pararendës në përpjekjet për përpunimin e një teorie të përgjithshme të kulturës njerëzore (antropologji kulturore). Ata argumentojnë se Fishta. 2003). mediokritetin e qeverive të kohës. Fishta shfaqet. Mbi të gjitha ai. por ishte .130 Analiza sociologjike intelektualë mbi të 40 at që të shfaqin njëfarë interesi për mendimin filozofik të Fishtës” (Plasari. për shembull. papërgjegjshmërinë e politikanëve. si çdo shkencë shoqërore. gjithsesi. Por studiues të tjerë kanë vënë në dukje faktin se ai është ndikuar po aq nga Platoni e filozofë të tjerë të lashtë. edhe sociologjia nuk lindi në një “boshllëk historik”. Lukreci e Sant Agostini e në rrjedhën e shekujve te Thoma D’Akuino e Makiaveli. jam i prirur të pohoj se Fishta ka arsye të cilësohet edhe si një ndër pararendësit e sociologjisë shqiptare. Dihet se. siç është filozofia. te Platoni e Aristoteli. politikat e mbrapshta etj. politik. 2003). për shembull. por edhe për shkenca të tjera. historik. Për disa studiues. Fishta ka trajtuar një problematikë e cila është. Ai ishte mendimtar. deri te Hegeli e kompani. ka shtjelluar tezat e filozofisë kristiane. madje të orientuara. mbi evoluimin dialektik të artit në historinë e kulturës njerëzore. Elemente të reflektimeve. 1997: 5). Si studiues i sociologjisë. sikurse nga idealizmi gjerman i Hegelit etj. por në mënyrë origjinale. në stilin e Makiavelit të disa shekujve para tij. të gjykimeve apo konceptimeve mbi shoqërinë njerëzore janë vërtetuar edhe në Antikitet. e cila do të realizohej në vitet ‘20 ’30 nga E. pra në rrafshin e traditës shekullore të mendimit filozofik. juridik. bashkëkohore. vëllazërimit dhe unifikimi sipas vështrimit të kthjelltë të doktrinës kristiane. tek autorë grekë e romakë. gjithashtu. Cassirer ja si teori neokantiane e “formave të mëdha simbolike” (Plasari. e pranuar jo vetëm për sociologjinë. Nga kjo formë latente zhvillimi. siç dinte ai. Fishta ishte njëkohësisht edhe njeri me vullnet politik. vrojtoi sjelljen e klasës politike të fillimit të shekullit XX dhe fshikulloi. siç ka arritur të realizojë zhvillime origjinale edhe të teorisë së Hegelit. madje për pak kohë edhe politikan. nuk mund të përjashtohet edhe sociologjia shqiptare. estetik etj.

ndaj është e kuptueshme që ai të lëvronte më shumë tematika që përfshihen në sociologjinë religjoze. siç pohon etnologu Modyit. sikurse ndihmesa e këtyre dy kolosëve të . e bazuar ndërmjet të tjerash në parimin e pazgjidhshmërisë së martesës (moslejimit të shkurorëzimit) dhe në parimin që kreu i shtëpisë të jetë burri”’ Këtu nuk gjykojmë nëse qëndrimi i tij ishte i përparuar apo i prapambetur. Në atë kohë divorci nuk ishte pranuar në shumicën e vendeve më të qytetëruara. i cili shkruante: ‘…sistemi më i përsosur dhe më ideal i martesës është martesa kristiane. 2002) ku evidentohet njohja prej tyre e psikologjisë së shqiptarëve. por edhe një eksplorator i madh. Por Homeri.). Megjithatë thjesht po flasim për një sociologji të Fishtës. në një mënyrë apo një tjetër. Ai ishte edhe psikolog apo etnopsikolog. Citojmë (faqe 23-24): “… Lidhur me këtë çështje është prononcuar edhe At Gjergj Fishta. Në Divorcivrojtime e refleksione (Beqja & Sokoli. studiues i Fishtës. saqë studimi i tyre mund të ekuivalentohet me një fakultet sociologjie. sikurse ka edhe sot të tilla që nuk e kanë ligjëruar atë. Lidhur me këtë çështje. Fishta është quajtur “Homeri i shqiptarëve”. etj. Kam në dorë një studim me titull Fishta dhe Konica për shqiptarët. 2001).Lekë Sokoli 131 edhe klerik. në këtë vështrim. le të shohin koleksionin e “Hylli i Dritës” të Gjergj Fishtës.’’ Me “Lahuta e Malcis”. Në to ka një sociologji aq të bollshme e aq cilësore. autorët i janë referuar edhe Fishtës. deri të sociologjisë politike etj. të moralit e të edukimit. ai ka trajtuar edhe probleme që i takojnë sociologjisë së kulturës. ishte jo vetëm një shkrimtar i madh. më ka dhënë këtë përcaktim: “Për të gjithë ata që nuk besojnë se Fishta është edhe një studiues social. martesa. një kolegu im. të artit e të komunikimit. Vështrim psikologjik (Balla. familja.. të sociologjisë së familjes (kompleksi i marrëdhënieve familjare. Por. Me të njëjtën logjikë kemi të drejtë të pohojmë se Fishta ishte një ndër etnologët e parë shqiptarë. që ka bërë të njohur jetën e popujve që ka takuar dhe. për të argumentuar nëse kemi arsye të pohojmë se ai ka vendosur një gur themeli në godinën sociologjike shqiptare. divorci etj. ai mund të quhet si një ndër etnologët e parë. në kuptimin që kanë marrë në kohën tonë këto fjalë.

Edhe Sokrati. por që më parë nuk ishin renditur aq mjeshtërisht. mund të përmendim faktin se edhe Aleni. Kur gjykojmë për filozofinë e Fishtës apo për Fishtën filozof. mendësitë e traditat e tij. që diheshin por nuk njiheshin botërisht.theksonte Fishta. psikolog. si në citimin e mëposhtëm: “Duhet njoft kombi moralisht. shqiptari si amerikani. Megjithatë duhet të mbajmë parasysh faktin se këto degë të shkencave sociale nuk kanë qenë gjithmonë qartësisht të diferencuara nga njëra-tjetra. Mbi të gjitha ai u interesua për ato që ishin (në popull). sikurse të moralit të një kombi. siç është pranuar nga të gjithë. që të mos bëhen gabime tui mendue se francezi mund të drejtohet si gjermani. Të tjerë mendimtarë kanë hyrë në gjeneratën e sociologëve apo themeluesve të kësaj shkence sociale. Por ai nuk është marrë me filozofi të mirëfilltë. . Fishta ka theksuar rëndësinë e njohjes së psikologjisë. doke. Monteskje. edhe mund të kontestohen me “argumentin” se ai nuk ka shkruar vepra të mirëfillta mbi filozofinë. estet etj. . do të përmendej për herë të parë gati një shekull pasi ai shkroi veprën e tij Mbi frymën e ligjeve. madje nuk ka lënë asgjë të shkruar. të afërta me sociologjinë. sociologji. është filozof. i vlerësuar si . që tregoheshin. megjithse hibridi latino-grek. antropolog. në Francë quhet si një ndër themeluesit e sociologjisë. etnolog. sikurse historian. sociolog. ato që e diferencojnë me të tjerët apo edhe që e afrojnë me ta. një filozof francez i shekullit XX. siç shkruajnë studiuesit e këtyre fushave në kohën tonë. politologjinë apo degë e nëndegë të tjera të shkencave sociale. virtyte etj.. etnopsikolog. para se të dilnin punime kushtuar drejtpërdrejt fondit të saj konceptual e metodologjik e që do të shënonin diferencimin e saj si shkencë më vete.ndër prirje. sociologjinë. politilog. virtytet dhe veset e tij. por nuk ishin shkruar. madje i shquar midis filozofëve. antropologjinë. megjithëse kanë jetuar kohë para se të shkruhet dhe të flitet nën emrin sociologji.132 Analiza sociologjike kulturës shqiptare në lëvrimin e kësaj dege të shkencave sociale. besimtari si jobesimtari e të mos zbatohen ligje e kode të huaja që s’i përshtaten shpirtit të kombit” Fishta zbuloi tiparet e popullit të tij. për shembull. Në “Lahuta…” vështirë të gjesh ndonjë rresht pa ndonjë frazë popullore. që e cilësojnë Fishtën filozof. vese.. Pohimet e mësipërme.

nuk mund të veçohet nga fondi i trashëgimisë sociologjike në përgjithësi. rigjallohen mendimtarë të të gjitha kohëve. dhe përgjithësimin sociologjik. Shën Augustin dhe Albert i Madh. “Po qe se në “universin” e një mendimtari si Fishta. G. në rastin e tij të sjelljes së politikanëve. si Skot. tipizimin. vëren A. Për sistemin formues të atyre shkollave. të studiuarit bëhej natyrë e dytë.. si G. sidomos të sociologjisë politike. Lowth etj. albanologë. Edhe metoda e tij e studimit është një metodë sociologjike që përfshin vëzhgimin dhe hulumtimin e dukurisë sociale. Ai është një burrë shteti. si dhe e shumë mendimtarëve të tjerë. njësoj si seminaristi. të dinte përmendësh Eneidën e Virgjilit. vazhdon Plasari (2003). nuk është një studiues “i pastër” i shkencave sociale.. Fakti që ai është cilësuar si një “univers” dijesh për kohën e tij. Müller. Cantu. nuk ishte diçka e jashtëzakonshme. Plasari. gjithashtu. Nuk ka asgjë për t’u habitur. Nuk kishte gjë për t’u habitur që një çunak si Zefi i Ndokës (Gjergj Fishta). Rueb. Ne kemi të drejtë të përdorim të njëjtën logjikë për Fishtën. enciklopedistë francezë e racionalistë gjermanë. A. Shkollat klasike. Vepra e tij. Por “sociologjia” e Makiavelit lidhet me faktin se ai trajtoi dhe vuri themele mbi një varg çeshtjesh që janë në fokusin e sociologjisë bashkëkohore. Rousseau. shkrimtar dhe politikan. . Makiaveli (Machiaveli). Ciceron. N. pa harruar antropologë. Megjithatë “filozofia e Alenit” është quajtur tërësia e ideve të tij. Herder. Pittard etj. Jokl. të nxënët. në moshën trembëdhjetëvjeçare. Benjamin. Platon dhe Aristotel. Fornari. si Wirkov. madje i cilësuar si “babai” i politikës dhe i diplomacisë. Schmaus. tek ata të Kohës së Mesme. shndërrohej në mënyrë të ekzistuari. në të vërtetë është vetëm autor esesh. Schirò.Lekë Sokoli 133 një nga filozofët më të lexueshëm. duke filluar nga ata të Antikitetit. nxënës i Fishtës. si Averroes. Shën Toma i Akvinit dhe Shën Bonaventura. Taine. lavronin traditën e moçme që fëmijë. të formuar kësi mënyre. të dinte përmendësh Lahutën e tij. Bossuet. teoricien. ide të shprehura në vepra jo të mirëfillta filozofike e të vendosura në një sistem. si Demosten. tek ata të Kohës së Re. të cilat sot i quajmë “klerikale”. Mayer.

Deri edhe letërkëmbimi i një mendimitari të tillë. sidomos nga shkollat tona të larta. S.) dhe vendin e tij e zënë. Studiuesit e Fishtës kanë pohuar se ai. në të cilin. Edhe pse kualifikimi pasuniversitar e pasdoktoral duket se është vënë në vijë. Dodaj. prej të cilit kemi trashëguar (deri sot) vetëm atë tufëz ruajtur xhelozisht në arkivin e fshehtë të mikut të tij intim At P. madje me një shpiritë që të vizllon parasysh befasisht. posaçërisht nga Fakulteti i Shkencave Sociale i Universitetit të Tiranës. bashkohem me mendimin e autorit në fjalë e të disa studiuesve të tjerë që e quajnë si të papranueshëm faktin që në strukturat e kurseve të një fakulteti të letrave (a të filozofisë). thuajse në asnjë rast. se botimi (dhe ribotimi) i mendimit fishtjan bëhet sot kusht i domosdoshëm për rishtënien në dorë të vlerave të fshehura ose të huajsuara prej kulturës sonë.. se në mjedisin kulturor shqiptar. ku për çdo botim a ribotim librushke flitet si për “ngjarje të rëndësishme”. nxënësve apo pasuesve të tij një “kanun”. paraqitet i endur në tituj veprash e emra autorësh. motivet e organizimit të tij nuk janë plotësisht akademike. një ngjarje. të mungojnë studimet fishtjane.. Debati shkencor i kohës së Fishtës është për t’u patur zili. Madje edhe mund të merret si model e të shfrytëzohet për t’i hapur rrugë debtit shkencor-akademik. më së paku. se një kurs i studimeve fishtjane do të funksiononte si shtyllë kurrizore në një sistem shkollor me drejtim humanist. botimi i këtij mendimi do ta përbëjë.. siç pohojnë edhe profesorët e njohur të tij (Tamo.. 2003): “Pakkush e çan kokën se ç’u thuhet studentëve.. një model të ngulët për t’u ndjekur me bindje e rreptësi.” Unë. vërejtje e vlerësime.. nga Shah Nameja e Firdusiut te poezia e egjiptianëve dhe ajo e hebrenjve.134 Analiza sociologjike Një yjësi e tërë veprash dhe autorësh vërtitet marramendthi në një “univers” të tillë. Askush nuk diskuton programe apo teknika mësimdhënieje. pas disa vitesh bllokazhi. me komente e gjykime. Debati akademik është inekzistent (nënvizimi im: L. personalisht. nuk ka synuar t’u imponojë lexuesve. . madje as librat e njëri-tjetrit mund të mos i lexojnë. Kolegët nuk diskutojnë me njëri-tjetrin. nga poezia e asiro babilonasve te Mahabharata dhe Ramayana.

që elita shkencore-intelektuale. që shoqëria shqiptare të shkojë drejt një shoqërie më të shkencëzuar. ose kur përdoret ai kthehet në një mjet të luftës kundër njeri-tjetrit. në raport me fakultetet e Universitetit tonë (publik apo shtetëror). Asistentët janë pa udhëheqje dhe pa perspektivë. Ka një mungesë të theksuar të komunitetit akademik (nënvizimi im: L. mendimi e veprimi shkencor. nuk ndikon realisht. të vihet në vendin që meriton. që të ndëshkohemi më pak nga veprimet jologjike.). shkenca. si në të gjitha vendet e qytetëruara. servoshkenca. t’u paraprijnë realiteteve e zhvillimeve shoqërore. të ngrihet të paktën disa shkallë më lart në hierarkinë e sotme sociale. edhe te ne.. nuk meriton ndonjë vlerësim më të lartë as Akademia e Shkencave me morinë e instituteve (mbi njëzet). përfoljet. Mua më pëlqen liria akademike por jo anarkia akademike”..Lekë Sokoli 135 sigurisht. cinizmi e xhelozia. apo që i ka lidhur puna me to. “shkenca” e politizuar apo “shkenca” e korruptuar). me këtë rast: cili është roli i vërtetë i Akademisë së Shkencave dhe dobia shoqërore e saj. që shkenca (shkenca e vërtetë apo shkenca e së vërtetës dhe jo pseudoshkenca. që Shqipëria.. apo ndikon shumë pak që. që e dobishmja sociale të zotërojnë mbi të dëmshmen sociale. ligjvënësit etj. nëse ajo me autoritetin e potencialet e saj. që veprimit politiko-administrativ t’i paraprijë njohja shkencore e problemeve që trajton. S. . por si studiues e. nuk mund të mos pyes. si qytetar e si taksapagues. Ajo. më në fund. që logjika të zotërojë mbi jologjiken. Mekanizmi i vlerësimit të brendshëm e të jashtëm të proceseve në universitete nuk përdoret ose se ka rrezik të nxjerrë të palarat në shesh. po aq. Oponenca shkencore vetëm oponencë nuk është. nuk po e thotë si duhet fjalën në procesin e vështirë e kompleks të transformimeve të sotme. administron apo ka detyrë të zgjidhë. Të më falin kolegët e miqtë e mi që punojnë në këto institucione. “shkenca” e klaneve. të gjejë rrugën e të ecë me programe e strategji shkencërisht të bazuara zhvillimi. në vlerësimin tim. Mua më duket se.. të kolegëve me të cilët jam konsultuar e të opinionit më të gjerë. që ka në strukturën e saj. që debati shkencor për problemet politike ekonomike e sociale të shndërrohet në faktor me ndikim real te politikëbërësit.. nga arbitrariteti.

ndër më të lartat e kohës së tij. sa ishte gjallë. nga efekti i paparashikuar. Them “ende në fuqi”. por edhe Muho Asllanin. Ismet Sali Bruçajn. nga klube. edhe vëllimi i informacionit që jepej për një person varej nga hierarkia e vlerave të veprës së tij. sepse deri më sot ai nuk është zëvendësuar nga një i ri. Lenka Çukon. dhe po kaq krahasuar jo vetëm me Dritëro Agollin. pra proceseve rivlerësuese. abuzimi. Gjithashtu ai. shqiptari i parë i propozuar për çmimin Nobel. Në këtë botim të Akademisë së Shkencave. Ai është. duke filluar nga Akademia e Shkencave. për Gjergj Fishtën është shkruar. sikurse shpreha opinionin tim se përse duhet të flisnin më parë të tjera institucione të shtetit e shoqërisë shqiptare. Greqisë. 2-5 herë më pak se për Bajram Currin. Në vitin 1913 e deri më 1938. nuk është i pa amenduar (pjesërisht). etj. shoqata e qytete të Shqipërisë. Që në fund të shek. Megjithatë ajo që ka më tepër rëndësi është cilësia e (mos)vlerësimit të Fishtës (sipas të njëjtës vepër. si vëllim. amoraliteti. të paktën me sa di unë. të vitit 1985. Në vitin 1939 Fishta u bë anëtar i Akademisë Italiane. nga institucioni që e hartoi atë. ndonëse kanë kaluar 12 vjet nga fillimi i proceseve demokratike. faqe 270-71): “FISHTA Gjergj (1871-19400). me një varg çmimesh. mediokriteti. etj. sikurse nga shteti i Austro-Hungarisë. gjithashtu. Sipas kritereve të vendosura në kohën e hartimit të “Enciklopedisë Shqiptare”. miopia. Shkrimtar dhe publicist reaksionar.. e cila ka dhënë “vlerësimin zyrtar”. nga Papa Piu IX etj. meskiniteti. Kam thënë më lart se ç’ndodhi më pas. për të ardhur tek titulli “Nderi i Kombit” (dhjetor 2002). përfaqësues kryesor i letërsisë klerikale-katolike. Figurë kontradiktore apo me vlerësime kontradiktore? Gjergj Fishta u nderua. me ndonjë ndërprerje . të formuluar në Fjalorin Enciklopedik Shqiptar. Por le të kthehemi te Fishta. XIX mori pjesë gjallërisht në jetën politike dhe kulturore për të forcuar në të ndikimin e klerit katolik. Hajredin Çelikun etj. titujsh e urdhrash.136 Analiza sociologjike paragjykimet. sa 1/20 e asaj që është shkruar për Enver Hoxhën. madje ende në fuqi për Fishtën. Luigj Gurakuqin apo Frashërllinjtë e famshëm.

poema. Sektori i Encilopedisë Shqiptare. në përgjithësi. nuk mund të mos bëjë përshtypje zelli i jashtëzakonshëm i një regjimi politik totalitar (siç ishte ai para viteve ’90-të). sigurisht. Krijimtaria letrare e tij është shumë e gjerë dhe e larmishme: shkroi vjersha. sipas logjikës së atij sistemi. të pasqyruara nga pozitat e klerit katolik. për të justifikuar qendrimet e vendimet e veta politike. Vepra e tij kryesore është poema Lahuta e Malëcisë (botuar e plotë më 1937). një nga tribunat më aktive të reaksionit klerikal. drejtoi revistën “Hylli i Dritës”. Ajo është vepra më kolektive e botuar ndonjëherë në Shqipëri. Më 1923 shkroi pamfletin me vargje Gomari i Babatasit. e përbërë nga 34 akademikë e shkencëtarë. Por ai përfaqëson edhe një vlerësim kulturor-shkencor të personalitetit e veprës së Gjergj Fishtës. për të . në përbërjen e çdonjërës prej të cilave kishte nga 4-19 studiues (gjithsej 151 shkencëtarë të fushave të ndyshme të shkencës) dhe mbi 800 studiues. Iu referova këtij fjalori. si për nga vëllimi (mbi 1250 faqe) dhe për nga numri dhe cilësitë akademike të njerëzve të angazhuar në hartimin e tij. që drejtohej kundër laicizmit të shkollës dhe. i drejtuar nga shtatë persona. autorë të zërave të Enciklopedisë. por jo vetëm politik. patriarkalizmin. Hartimi i tij u drejtua nga një redaksi e përgjithshme. sikurse njëzet redaksi. lartësoi mercenarizmin etj. për Shqipërinë e Kosovën. kundër përparimit shoqëror dhe kulturor të vendit. siç ndodh në një regjim totalitar. sigurisht më të shquarit. Kur analizon këto shifra. sepse ai përfaqëson veprën më të madhe e më voluminozë të hartuar te ne.Lekë Sokoli 137 të shkurtër. Ai. Më 7 prill 1939 përshëndeti pushtimin e vendit nga forcat fashiste italiane. Në shkrimet e tij publicistike luftoi me tërbim kundër ideve përparimtare. shpreh shkallën e vartësisë së shkencës dhe institucioneve të saj nga politika. ndër të cilët shumica dërrmuese përfaqësojnë ato fusha që ka lëvruar edhe Gjergj Fishta. një panoramë poetike e ngjajeve kryesore historike të viteve 1878-1912. drama etj. e drejtuar nga kryetari i Akademisë së Shkencave. të emërtuara redaksitë e fushave të shkencave. pa përmendur rreth 30 grupe të mëdha të punës për qendrat e banuara sipas rretheve. Për “Fjalorin Enciklopedik” ka funksionuar një sektor i vaçantë. padijen. në të Gjergj Fishta himnizoi prapambetjen e jetës së Malësisë. Një pjesë e mirë e krijimtarisë së tij letrare përshkohet nga fryma e besimtarisë fetare” Ky mund të merret si vlerësimi zyrtar politik.

dijetar. ai u dënua me 20 muaj internim në Maltë nga komandanti anglez (Filips) i ushtrisë ndërkombëtare. . Vehbi Bala (autori që “pati fatin” të hartonte zërin “Gjergj Fishta” në “Fjalorin Enciklopedik”). Ndërsa natën i bindej zërit të ndërgjegjes. shpesh. sikurse bëri i ndjeri prof. të shkruar para vitit 1990 (në këtë vit ai vdiq). publicist. tashmë në një regjim të lirisë. tanimë të mirënjohur për dyzimin e personalitetit njerëzor. Hamit Beqja. një libër-studim me vlera të shumëfishta teorike e praktike (Nushi. saqë. A nuk i qorton keqas shqiptarët edhe Pashko Vasa etj? Kur ishte fjala për Shqipërinë. moj kurv’ e motit…”). dramaturg e përkthyes. Një vlerësim më realist për Gjergj Fishtë. Por a nuk ka thënë edhe Noli: “Skllevër. Fishta nuk kurseu jo më shqiptarët (si në citimin e mësipërm). vijon prof. Madje aq rëndë e ka fshikulluar Evropën për vendimet e saj për copëtimin e Shqipërisë më 1913. Për të Fishta është (fq. e të botuar tetë vjet më vonë. si për inerci apo jo vetëm për inerci. i cili ditën kryente një detyrë shtetërore dhe. se liri s’doni”. duke kapërcyer logjikën “bardhë e zi”. që shprehin kulmin e zemërimit të tij ndaj bashkatdhetarëve. edhe kundër vullnetit të vet. polemist. një sovran i shquar i letrave shqipe. Për fat të keq. Beqja. si një shkencëtar “i rreshtit”. për të na dhënë monografinë për Fishtën. na ka dhënë edhe prof. në një libër. por as Evropën (“Moj Evropë. erudit i gjithanshëm. janë vargje të Fishtës. shkruante ato që cituam. por që e detyruan të largohej për në strehën e tij. “Edhe engjëlli. gjurmë të një vlerësimi të tillë për Fishtën vazhduan edhe pas viteve ’90-të. 90-99): “Një personalitet i shquar kulturor e shkencor. Deputet e politikan dhe i ngarkuar. edhe djalli janë brenda tek i gjalli”. në Gomsiqe. edhe me misione diplomatike…” Mirëpo Fishta ka shkruar edhe këto vargje: “Dhe ta dijë bota mbar / se un mbas sodit s’jam ma shqiptar”. pas një shkrimi denoncues në “Hylli i Dritës”. gjithnjë të sigurtë.138 Analiza sociologjike lustruar apo për t’u dhënë një veshje shkencore vendimeve e vlerësimeve të paravendosura politikisht. bij skllevërish/s’e meritoni. 2001). shkruante si studiues-individ e si qytetar. Këto. Ndoshta një reagim më realist mund të bëhej edhe nga akademikët e profesorët ish-anëtarë të Redaksisë së Përgjithshme të “Fjalorit Enciklopedik”.

Adem. 12 janar Sokoli. Integriteti e identiteti i personalitetit dhe dyzimi i tij. në fund të fundit. 2001. 2001. Themeluesit e sociologjisë. Universiteti i Prishtinës. 24 dhjetor Plasari. 2001. Lekë. Nikolin. REFERENCAT Beqja. Tirënë: Hylli I Dritës & Shtëpia e Librit Lleshi. Një radiografi e sistemit universitar në të gjitha hallkat e tij. E drejta zakonore penale e shqiptarëve. në Lahuta e Malcis. 2003. Tiranë: ISPS & Rinia _____. Lekë. Hamit. Parathënie. Atë Gjergj Fishta. Tiranë: Geer _____. Nikollë. Estetikë dhe kritikë. 2002. Moisiu. Fishta (edhe pse ai. 26 janar Tirta. Gazeta 55. 2001b. Divorci-Vrojtime e refleksione. Pajazit. Ky ishte “reaksionari dhe antishqiptari” Gjergj Fishta. Rreth lirisë akademike dhe autonomisë. 2003. Tiranë: Elio Tamo. Fishta e Konica për shqiptarët (Vështrim psikologjik).Lekë Sokoli 139 Por. 2002. Tiranë: 8 Nëntori Fishta. për atdheun. Gjergj Fishta. Gomsiqja-histori dhe etnokulturë. Hekuran. Tiranë: Mokra Çobani. Tiranë: shtëpia botuese Alb-Ass Elezi. 2000. Aurel. Mark. 24 dhjetor Nushi. 1995. Nikollë. Etnologjia e përgjithshme. edhe djalli. _____ & Sokoli. 1983. 2001. . 2001a. Gazeta 55. ishte prift). 189-206 Paloka. Tiranë: Geer. janë brend tek i gjalli. “O Perendi a ndjeve / tradhtarët na lanë pa atdhe / e ti rrin e gjun me rrfe / lisat nëpër male kot”. akorduar At Gjergj Fishtës. Gazeta 55. poeti patriot i shquar: “Nderi i Kombit”. Tiranë: shtëpia botuese “Çabej” _____. Tiranë: Geer. Gazeta Korrieri. Edhe engjëlli. 2001. Tiranë: Albinform. Ismet. Gomsiqja-histori dhe etnokulturë. 2001. Lahuta e Malcis. 2002. Tiranë. Parathënie e Lleshi. 1999. Dudaj & Rinia Balla. simbol i shqiptarit të vërtetë (Fjala e mbajtur në Lezhë me rastin e dorëzimit të titullit “Nderi i Kombit”. Fishta meditans. Buletini i Fakultetit Filozofik. Alfred. 1997. nuk ka kursyer as vetë Perëndinë. Sociologjia. Tonin. Gjergj. ff.

. 1974. Kur vendosa të shkruaja për Frojdin. 2006. themeluesi i psikanalizës. Tiranë: “8 Nëntori”. 9. logjika. Kështu edhe në vende të tjera të Europës e më gjerë.ishte një pseudoshkencëtar liberal. Në Austri viti 2006 është shpallur viti i Frojdit dhe i Moxartit. 1 Në 150 vjetorin e lindjes së Frojdit. . Kleanthi. pak a shumë. sipas të cilit njeriu udhëhiqet në jetë nga instinktet dhe jo nga arsyeja. 100-109. të cilin. më erdhi në mendje një ndër profesorët e mi të filozofisë. 2 Riska. Kjo ishte. Profesori ynë ishte njëherësh bashkautor i të vetmit libër mbi frojdizmin e neofrojdizmin të botuar deri atëherë2 në Shqipëri. Neofroidizmi-një nga bazat teorike të liberalizmit borgjez. Ai është filozofi i tyre”.140 Analiza sociologjike Zigmund Frojdi. e pyetëm për Frojdin. në këtë përvjetor të lindjes së tij. nga muzeu “Frojd” në Londër dhe institucione të tjera akademike. Në Angli. 1(16). rreth 20 vjet më parë. janë zhvilluar veprimtari të shumta për nder të tij. Nr. përgjigjja që dha profesori ynë i mirë i një filozofie të keqe (të paktën të njëanshme). “Frojdi. Prandaj të gjithë imoralët e kanë atë idhull. teoritë dhe metoda e tij e studimit dhe e kurimit1 (Në 150-vjetorin e lindjes) Në vend të hyrjes: Frojdi ose filozofi “imoral” Kaluan 150 vjet nga koha kur lindi Zigmund Frojdi (Freud Sigmund). fq. pak vite para se perandoria e tabuve të binte edhe në Shqipëri.tha ai në thelb. në një kurs pasuniversitar të filozofisë. . Viktor & Zoto. Vëll. Botuar në Revistën shkencore Politika & Shoqëria.

Tiranë: SHB “8 Nëntori”. botimi vitit 19804. sepse instinkti agresiv ose shkatërrues vepron në çdo qenie të gjallë…. Durkheimit. që njihet me emrin psikanalizë. fq. madje edhe “luftënxitës”. Fjalori i Gjuhës së Sotme Shqipe. 43).Lekë Sokoli 141 Ai. etj. Maks Veberit. 1564. derisa për të thuhej se: “edhe luftën e shikonte si një fenomen të natyrshëm e të domosdoshëm për njerëzimin. Millit. për shëmbull: Neofrojdizmi…. e cila. sipas Fjalorit të Shqipes së Sotme. 2002: 10). Ato u ndaluan. 147. duke dhënë një shembull gati unikal në botë (Sokoli. Paretos. 1982. fq. Sartrit. që e shpjegon në mënyrë idealiste e irracionale ndërgjegjen e njeriut. 1980. Veprat e Frojdit nuk u përkthyen në shqip.. Frojdit nuk iu dha kurrë vizë hyrëse për në Shqipëri.. Parsonsit etj. Aristotelit. një nga rrymat e filozofisë së sotme borgjeze. 3 4 Fjalori i flozofisë. Botim i Akademisë të Shkencave. Psikanaliza frojdiane u ndalua sikurse edhe shkollat e tjera të mendimit. Hegelit. . thelbi i së cilës qëndron në shkëputjen e psikikës së njerëzve nga shkaqet dhe kushtet e jetës materiale…”3 Ky ishte Frojdi që na ishte prezantuar para 1990-ës: një teoricien “reaksionar”. shpjegohej: “Teori idealiste në psikologjinë borgjeze.” Gjatë regjimit komunist. Poperit. fenomenologjia etj. Emri dhe vepra e Frojdit lidhet me psikanalizën. etj. Fojerbahut. sigurisht. si strukturalizmi. sipas të cilit Frojdi “hoqi dorë krejtësisht nga metoda shkencore në studimin e dukurive psikike dhe krijoi një teori artificiale e krejt subjektiviste. fq. si dhe gjithë zhvillimin e shoqërisë njerëzore. nuk mund të dilte jashtë vlerësimit “shkencor” zyrtar. K. siç u ndalua botimi i thuajse të gjitha veprave të etërve të mëdhenj të filozofisë e sociologjisë: Platonit. siç mund të kuptohet nga citimet e mësipërme. që e shkëput psikikën nga kushtet e shkaqet materiale dhe gjendjen psikike e veprimet e njerëzve i sheh si shfaqje të pasioneve e të instinkteve të pandërgjegjshme. Simelit.” (shih.

ne shqiptarët i hodhën tej veprat e Frojdit ende pa i patur. sociologjisë dhe mjekësisë. vijën apo direktivën e bazuar në një sistem. Frojdi nuk mund të ishte veçse një filozof “imoral”. sidomos një dege të saj. Por le të shohim tani se kush është Zigmund Frojdi i vërtetë. në një vend ku fjala “seks” thuajse nuk kishte përdorim publik. marksizmin. Kjo gjetje origjinale u dha shkencave sociale një dimension të ri. në shkëlqimin dhe perversitetet e saj. Kuptohet se sa të “mirëpritura” mund të ishin ato në një vend ku ideologjia ishte e gjithëpushtetshme. në “luftë” e në “paqe” me to. 2006b). etj. në “lojë”. Nuk mund të cilësohej ndryshe autori i teorive të çuditshme mbi jetën seksuale të njeriut (2004e: 68-94). nga konteksti i përdorur nga formuluesit e tij. ajo ishte shkollë. përgjithësisht. shpesh të shkëputura nga e tëra. Frojdi është një ndër figurat më prestigjoze të disa shkencave njëherësh: filozofisë. Madje as në marksizmin si i tërë. çastet më të rëndësishme të jetës së tij. se e pandërgjegjshmja luan rol të rëndësishëm në personalitetin e njeriut dhe. Ky etiketim ishte brenda “logjikës së kohës”. ai që solli në botën shkencore pohimin tjetër tronditës. një shkollë e vërtetë e mendimit. Dhe për çdo profesor që shpjegonte filozofi në katedrat e asaj kohe.142 Analiza sociologjike Pra. një koordinatë të re në rrugën e njohjes dhe interpretimi shkencor të realitetit . psikologjisë. veprat dhe teoritë kryesore të tij. Asnjëra nga këto shkenca nuk mund të mendohet më e të kuptohet pa Frojdin. Nuk mund të cilësohej ndryshe. ku logjika apo arsyeja mund të kishin vetëm një koordinatë referimi.. Kush është Zigmund Frojdi? Edhe kur shkolla e psikanalizës kishte vetëm një njeri. pra në një “marksizëm shqiptar-enverist” (Sokoli. në marrëdhënie me “simotrat” e saj. Frojdi vendosi në qendër të teorive të tij “të pandërgjegjshmen” dhe e analizoi atë në dinamikën e saj. siç është psikiatria. se psikika dhe vetëdija nuk janë e njëjta gjë. themeluesin e saj. gjithashtu. në të gjitha proceset e zhvillimit shoqëror etj. por në pjesë të veçanta të tij.

Frojdi. degë në të cilën u diplomua në vitin 1881. Pas katër vjetësh. Vitet 1911-1913 shënojnë kohën kur Frojdi u “nda” nga Adleri (1870- . i cili mendonte se neurozat dhe veçanërisht histeria janë sëmundje psikike pa dëmtime organike. Frojdi u ndikua mjaft nga Sharko. Kjo përfaqëson njëherësh një përvojë pune hulumtuese jashtë kufijve laboratorikë. tregtar leshi. themeluesin e saj. ishte gruaja e dytë e babait. ndërsa në vitin 1905 u botua Tri ese mbi teorinë e seksualitetit.M. gjithnjë i pari i klasës. Frojdi pasuroi vetë fjalorin e shkencave sociale. Po në atë vit. E ëma. vepra e parë e Frojdit. 1990: 128). Edhe kur shkolla e psikanalizës kishte vetëm një njeri. shkoi në Paris për leksione në klinikën e famshme të J. Po në atë vit u botua Pesë leksione mbi psikanalizën. ndërsa në vitin 1910 themeloi Shoqatën Ndërkombëtare të Psikanalizës. tashmë i pranuar si pikë referimi e një shkolle të vërtetë. Pas një stazhi katërvjeçar pune në spital. Familja herreje Frojd ishte një familje e mesme borgjeze. më 6 maj të vitit 1856. kohë në të cilën ai kishte hyrë në kontakt me realitetin e vuajtjeve psikike. Ajo është cilësuar si një vepër vendimtare dhe që (ndoshta) përfaqëson shprehjen më të lartë të teorive të tij (Bompiani. Charcot (Sharko). familja Frojd u vendos në Vjenë. duka punuar në Vjenë me Brauerin (Joseph Breuer). të shkaktuar nga një ngjarje e jetës seksuale. Po atë vit filloi punë si mjek në Vjenë. ajo ishte një shkollë e vërtetë. Në vitin 1908. i specializuar për sëmundjet nervore. Në vitet 1895-1897. arriti shërimin e një histerie nëpërmjet zbulimit të së kaluarës së pacientit me anë të gjumit hipnotik dhe ndërgjegjësimit të tij për shkakun e lindjes së shokut emocional. Babai. 20 vjet më e re se ai. Në vitin 1901 u publikua Psikopatologjia e jetës së përditshme. Frojdi u bë Privadtdozent. Në vitin 1900 botohet Interpretimi i ëndrrave.Lekë Sokoli 143 social. në të cilën Frojdi shpalosi teorinë e seksualitetit gjatë fëmijërisë. Zigmundin. Frojdi. Frojdi organizoi Kongresin e Parë Ndërkombëtar të Psikanalizës. studioi për mjekësi. më 1860. Zigmund Frojdi lindi në Freiburg (sot Pribor) të Moravisë (ishPerandoria e Austro-Hungarisë). një grua e këndshme. një fëmijë i jashtëzakonshëm. ishte një burrë i zgjuar dhe i shquar për sens humori. Ajo ishte 21 vjeç kur lindi djalin e saj të parë. një ndër shkollat e mendimit mbi shoqërinë.

në 18 vëllime. për të vijuar me botime e ribotime të tjera të pafundme të veprave të tij. i cili zëvendësoi komplekset strukturore të fëmijërisë me konstitucionin organik. psikologjisë së jetës së përditshme (2004a) apo në përgjithësi të qytetërimit. Pas disa javësh. Qysh në vitin 1933 nazistët dogjën veprat e tij. si Totem e tabu. ai u vendos në Londër. si dhe nga Jungu (1875-1961). në dykuptimësinë e saj: si teori ose si sistem intelektual. Ndërsa më 1938. Koncepti i tij mbi dinamikat e personalitetit. Në vitet 1940-52 u botua në Londër Gesammelte Werke. Në vitin 1930. u botua vepra e tij Qytetërimi dhe pakënaqësia ndaj tij. vit në të cilin Frojdi mori çmimin “Gëte”. . i cili i vishte agresivitetit kolektiv një origjinë seksuale. që përcaktoi origjinat e neurozave në lindje. Kjo periudhë përkoi me afrimin e Luftës së Parë Botërore. nënvizohet në veprën “Uni” dhe “Id-i”.144 Analiza sociologjike 1937). kur trupat naziste pushtuan Vjenën. në moshën 83-vjeçare. Në këto rrethana Frojdi zgjeroi sferën e veprimtarisë kërkimore dhe filloi të merrej me dukuri disi larg psikologjisë individuale të lëvruar deri atëherë. për të njëjtat motive si me Oto Rankun. ëndrrat. Në vitin 1927 botohet E ardhmja e një iluzioni. Më 1924 Frojdi u “nda” nga Oto Rank (1884-1939). në të cilën thekson të ashtuquajturën “teori të mendjes”. Zigmund Frojdi vdiq në Londër në vitin 1939. të besimit fetar. psikologjisë së masave. Frojdi u arrestua dhe u mbajt në burg derisa të gjithë librat e tij të pabotuar u dogjën. Në vitin 1920 Frojdi kundërshtoi Vilhelm Rajhun (1897-1957). Ai shkruan vepra të antropologjisë. që përfshin ndikimet e pandërgjegjshme. botuar në vitin 1923. Frojdi nuk i shpëtoi persekutimit për shkak të origjinës së tij hebreje. por dhe si metodë psikoterapie. Psikanaliza si teori mbi personalitetin Frojdi është themeluesi i psikanalizës. Psikanaliza është e para teori sistematike dhe e përgjithësuar mbi personalitetin. Në vitin 1922 botohet vepra e Frojdit Përtej parimit të kënaqësisë. artit. Më 1929 Frojdi u “nda” edhe nga Sandor Ferenczi (1873-1933). madje edhe para lindjes. që zëvendësoi nocionin e impulseve me nocionin fetar të mitit. të letërsisë.

në vitet akademike 1915-16 dhe 1916-17. Psikanaliza. Në mënyrë të qartë kjo teori është prezantuar nga autori i saj në një cikël prej 35 leksionesh të mbajtura në klinikën psikiatrike të Vjenës. nxitjet instinktive etj. por edhe të njeriut të zakonshëm (Pettijohn. shpesh. për t’u bërë pjesë e fjalorit jo vetëm shkencor. pas vitit 1900. përbëjnë bazën e gjendjes emocionale në moshë të rritur. Dalëngadalë ai arriti në përfundimin se përvojat e fëmijërisë së hershme. përfaqëson mendjen e ndërgjegjshme. Kjo. nga ana e saj.Lekë Sokoli 145 seksualitetin. sikurse në Francë. Por “nën ujë” është shumica (sipas Frojdit deri 6/7 e masës së tij). nga kërkimi shkencor. Holandë etj. . Frojdi konstatoi se mendimet e pacientëve. Ai kuronte. Frojdi punoi sidomos për të zbuluar ndikimin e mendjes së pandërgjegjshme në mendjen njerëzore. Ajo pjesë e personalitetit për të cilën ne. të botuara në vendin e tij. të formuluar në traktate shkencore të mëparshme. 1994: 351). Ato janë përmbledhur në tri vëllime të Hyrje në psikanalizë (2004d. psikanaliza e Frojdit ka kaluar nëpër filtra akademikë. shpjegimi prej tyre i ëndrrave etj. dukej sikur formonin disa struktura të rregullta të lidhura me gjendjen e tyre emocionale. sidomos ato që lidhen me formimin seksual të individit.. sidomos në vitet 1913-15. dëshmitë e tyre mbi ngjarje të ndryshme të përjetuara. shpjegonte. të cilit vetëm maja i del mbi ujë. si metodë e analizës së personalitetit. Sipas Frojdit personaliteti është si një ajsberg. Ai u larguar nga mjedisi tradicional akademik dhe studioi çrregullimet mendore me anë të vëzhgimit klinik të drejtpërdrejtë. në jetën e përditshme. shqetësimet nervore me origjinë psikologjike (Zhylia. përgjithësonte. Ai nuk e ndau punën si mjek psikiatër (madje edhe kirurg). komplekset dhe.. synon të trajtojë neurozat. Ndryshe nga shumica e teorive të tjera mbi sjelljen njerëzore. jemi të vetëdijshëm (pjesa “mbi ujë” ose maja e ajsbergut). Frojdi nuk e zhvilloi kërkimin shkencor në laboratorë të psikologjisë. ndikojnë mbi personalitetin dhe. Ndryshe nga paraardhësit. 2005a) në të cilat Frojdi shpjegon e zhvillon më tej idetë themelore të psikanalizës. përfaqësohet nga mendja e parandërgjegjshme dhe ajo e pandërgjegjshme. në përgjithësi. 1996: 392). shkencorë e profesionalë. 2004e.

sipas Frojdit Uni.. kujtimet. përbën gjithçka për të cilën ne jemi të vetëdijshëm në një çast të dhënë. “Gjykatësi” realist. E para. Kjo është e pandërgjegjshmja. por gjithsesi një material që mund të tërhiqet e “të dalë në sipërfaqe” relativisht lehtë. kanë barriera (tabu). Përmes sistemit nervor. 2005a. kryesisht të pakëndshme të lidhura me trauma etj. “dëgjon palët” (njëra thotë “dua”. kryesisht përmes përqendrimit. Sipas tij. Id-i (dëshirat. Organizmi për mbijetesë dhe riprodhim kërkon plotësimin e disa nevojave biologjike: për të shuar urinë. Këtë marrëdhënie. parimet e së cilës mund t’i parashtrojmë kështu: 1. përmban një material apo informacion latent (të fshehur). Ky material nuk mund të tërhiqet. ka edhe një përbërës të tretë. Por ky proces nuk zhvillohet në mënyrë lineare. dhe vendos “këtej ose andej”. etjen. Por në rrethana të caktuara ai mund të aktivizohet. pa pengesa. si dhe për seks. që është një marrëdhënie problem-zgjidhje. Id-i (një përemër 5 Ndarja e personalitetit psikik është titulli i leksionit të 31-të të Frojdit mbi psiknalizën (shih: Hyrje në psikanalizë. fq. për të mposhtur dhimbjet. Uni dhe Mbiuni. më të largët ose më në thellësi. Elementi i dytë. Frojdi e cilësoi me emrin proces sekondar. 3. Siç vëren Boeree (2006) e pandërgjegjshmja përbën te Frojdi burimin e motivacionit të njeriut. pra “të dalë mbi ujë” me lehtësi. e ndërgjegjshmja. Vëll. pra vendos për plotësim ose frenim. e parandërgjegjshmja. Kalimin nga nevoja në dëshira Frojdi e ka cilësuar si proces primar. Në të “flenë” ose “shtypen” frika dhe kujtimet e hershme. të cilën Frojdi e quan ndryshe “kujtesë e mundshme” (available memory).146 Analiza sociologjike Ai argumentoi se psikikja dhe vetëdija nuk janë identike. mendimet. personaliteti psikik5 është mendja e ndërgjegjshme (vetëdija). Frojdi ka përpunuar kështu një teori. 68-95). e cila sidoqoftë është vazhdimisht në evolucion. nevojat organike “përkthehen” në motivime të veprimtarisë së individit. Veç tyre. perceptimet etj. Me fjalë të tjera ajo përmban ndjenjat. Aparati psikik përbëhet nga tre instanca apo elementë që përbëjnë tre koncepte të teorisë së tij: Id-i. Realiteti psikologjik frojdian nis pikërisht me këtë element. ndërsa tjetra “duhet”). që ne kemi. sipas Frojdit. tërësinë e të cilave Frojdi e ka pagëzuar me emrin Mbiuni. plus mendja e parandërgjegjshme plus mendja e pandërgjegjshme. . shih më poshtë).

Raportin midis unit dhe mbiunit Frojdi e ka përdorur jo vetëm në studimin e sjelljes individuale. Por ai është në një masë të madhe e pandërgjegjshmja dhe frenon dëshirat e id-it.Lekë Sokoli 147 asnjanës i latinishtes). midis id-it dhe mbiunit . midis impulseve dhe realiteteve. Përbërësi i tretë i trekëndëshit frojdian është Uni. Pra ai përfaqëson aspektet morale të tij dhe është më shumë idealist se realist. kërkon kënaqësi të menjëhershme. tabuve) morale. Mbiuni mund të shprehet me “duhet”. por edhe në studimin e psikologjisë së turmave (2004b). Ndërsa uni mund të mos përshtatë në . që vepron në bazë të parimeve të realitetit. për shembull. Uni ka detyrë të zgjidhë konfliktin midis “palëve”. Sipas Frojdit. Sipas Frojdit. personaliteti i njeriut është rezultat i ndërveprimit të këtyre tri forcave. id-i vepron sipas parimit të kënaqësisë dhe është i pranishëm që në lindjen e njeriut. Mbiuni kërkon të frenojë dhe mund të frenojë. si pjesë e veprimtarisë gjyqësore të ndërgjegjes (Frojdi. 2. përmban nxitje kafshërore instinktive dhe të pandërgjegjshme. Pra ai ka funksion vetëvrojtimi. nga vlerat shoqërore e familjare që i janë ushqyer personit. Idi. Ndërsa Mbiuni përbëhet nga tërësia e parimeve (ndalesave. Ai mund të shprehet me fjalën “mund”. Ndërveprimi i tyre mund të çojë edhe në konflikt. 2005a: 72). Me një fjalë të vetme idi mund të shprehej me “dua”.

por edhe të parandalojmë. psikanalizës: si teori dhe si terapi. Idetë e tij përbëjnë edhe sot themelin e psikanalizës. 2005b). neuroza. Psikologjia fëmijërore. Frojdi e studioi këtë ndërveprim në fazat e ndryshme të procesit të rritjes (shih. komplekse. 1998: 184). ndaj duhen përdorur mekanizma mbrojtëse ose terapi. në psikologjinë dhe sociologjinë moderne ka qenë mjaft i madh. por edhe gjumin e sidomos ëndrrat etj. madje edhe të kurojmë. Gjumi lidhet me ëndrrat. ankthe. individi do të ketë vështirësi në moshë të rritur. domethënë kur ishim në barkun e nënës. të ripërsëriten. sipas Frojdit. impulse agresive. Ndonjëherë këto konflikte midis këtyre “forcave ndërluftuese” janë të mëdha. Fazat e rritjes Frojdi i konsideron me rëndësi të jashtëzakonshme për personalitetin e njeriut. Por bota e jashtme imponon kushte që duhen pasur parasysh (parimi i realitetit). etj. në të gjitha variacionet e veta (Tarifa & Sokoli. krime etj. Duket sikur ne të rriturve na kanë mbetur në këtë botë vetëm dy të tretat. Për zhvillimin e teorive të tij. Frojdi analizoi jo vetëm aspekte të ndryshme të jetës së përditshme (shih: Psikopatologjia e jetës së përditshme. të shpirtit ndaj ngacmimeve që veprojnë në gjumë. Ai thotë (2004d: 80-81): “Gjumi është gjendja në të cilën unë nuk dua të di asgjë për botën e jashtme e ku interesi im për të shuhet… Në gjumë ne kthehemi në një gjendje në të cilën ndodheshim para se të vinim në jetë. i drejtpërdrejtë apo qoftë edhe i tërthortë. Atëherë mund të shkaktohen çrregullime të sjelljes: regrese. .148 Analiza sociologjike mënyrë të kënaqshme subjektin (id-in) me mjedisin (mbiunin). Nëse këto komplekse nuk zgjidhen. ndërsa një e treta ende nuk ka lindur”. Jo vetëm të shpjegojmë. 3.. Edhe termi “ëndrra me sy hapur” (fantazitë). thotë Frojdi. 2004a). synon të shtypë atë që vjen nga parimi i kënaqësisë. sidomos në marrëdhëniet me seksin e kundërt. Ndikimi i tij. e kanë marrë këtë emër nga lidhja me realitetin. Ky është parimi frojdian i dy anëve të së njëjtës medalje. Në këtë proces fëmijët duhet të zgjidhin kompleksin e Edipit (djemtë) dhe të Elektrës (vajzat). Çdo sjellje. Përvojat gjurmëlënëse kanë prirje të riprodhohen. të cilat janë mënyra të reagimit (sigurisht të pandërgjegjshëm).

Për fat të keq. me fjalë oratori tërheq dëgjuesit dhe ndikon në formimin e tyre. Me fjalë një njeri mund ta bëjë të lumtur tjetrin ose ta trishtojë atë. përkundrazi. ende te ne një shoqatë e tillë nuk ekziston. Sipas tij. tregon përjetimet e vjetra dhe mbresat e reja. në psikanalizë gjithçka është krejt ndryshe nga mjekësia. Por. Të afërmit e të sëmurëve. me fjalë mësuesi u përcjell njohuritë e veta nxënësve. Gati një shekull pas themelimit të Shoqatës Ndërkombëtare të Psikanalistëve. ndërkohë që njerëzit hyjnë vetë në kontakt me objektet. njëherësh. Fjalët ngjallin efekte dhe janë një mjet universal i ndikimit të njerëzve mbi njëri-tjetrin”. Ndaj në Shqipëri ka gjithë-gjithë vetëm një apo dy psikanalistë të mirëfilltë. sidomos për atë që ata mbajnë mend nga përvojat shumë të hershme të jetës së tyre. Frojdi ka shpjeguar me shumë durim dhe thjeshtësi ndryshimin midis psikanalizës si teknikë shërimi të sëmundjesh dhe mjekësisë klasike. shpreh dëshirat dhe ndjenjat e veta. e ka ruajtur forcën e vet çudibërëse. Madje teoritë e tij kanë ndeshur shpesh në përgjigje shumë armiqësore. Psikanaliza frojdiane është edhe terapi. Si e tillë ajo nënkupton nxitjen e pacientëve për të folur lirshëm për jetën e tyre.Lekë Sokoli Psikanaliza si terapi: e para është fjala 149 Frojdi nuk ishte vetëm një studiues akademik i sjelljes njerëzore. nuk do të lënë asnjëherë rast pa hedhur thumbin se si mund të mjekohet një i sëmurë vetëm me biseda. ai është edhe ndër më të kritikuarit. nuk bëhet asgjë veç këmbimit të fjalëve midis pacientit dhe mjekut. Edhe tani fjala. Pacienti flet. ankohet. Pro dhe kundër Frojdit Frojdi është një ndër autorët më të vlerësuar. Ai është marrë edhe vetë me kurimin e pacientëve neurotikë. Bashkë me psikanalizën si shkencë u hodh tej ose nuk u pranua as psikanaliza si terapi. Por Frojdi argumentonte (2004d: 9-10): “Dikur fjalët ishin si magji. Por ai vazhdoi kërkimin . Në fillim ato skandalizuan botën konservatore akademike vjeneze e më gjerë. Në psikanalizë. në shumicën e rasteve. në Shqipëri psikanaliza si terapi është ende e pazhvilluar. theksonte ai. Në mjekësi gjërat shihen me sy. Pedagogu i mjekësisë është si një guidë që shpjegon në një muze.

Por edhe ata u ndanë nga Frojdi dhe pas vitit 1911 do të formulonin teoritë e tyre psikologjike (jo psikanalitike) mbi personalitetin (i pari është autor i psikologjisë analitike. Por. Ndaj psikologjia quhej shkencë e vetëdijes. Për të psikikja përfaqëson proceset e ndjesisë. luajnë një rol jashtëzakonisht të madh dhe deri më sot të panjohur në lindjen e sëmundjeve nervore e psikike. artistike e shoqërore. sipas Frojdit. Nga vetë natyra e saj. i justifikonte ato. si Jung dhe Adler. Kritikat. Ky pohim. “pikërisht këto dëshira seksuale marrin pjesë në krijimin e vlerave të larta kulturore. Të quhej paragjykim pohimi se “psikikja është e vetëdijshme”. Por kritikat ndaj psikanalizës nuk e befasuan autorin e saj. sado me vështirësi. çon në një orientim krejt të ri në botë e në shkencë. Pohimi i parë tronditës lidhet me faktin se deri atëherë psikikja identifikohej me vetëdijen. kjo nuk mund të mos konsiderohej një absurditet flagrant nga të gjithë ushtarët e mendimit të deriatëhershëm. në njëfarë mënyre. Dhe do t’ju duhet shumë për ta mposhtur këtë qëndresë instinktive”. Gjatë prezantimit të psikanalizës së tij. Por pohimin e parë të guximshëm të psikanalizës ai e konsideronte të lidhur ngushtë me pohimin e dytë edhe më tronditës të saj: dëshirat që mund të quhen seksuale. si të thuash në mënyrë instinktive. Frojdi i drejtohej auditorit kështu (2004d: 10-11): “I gjithë drejtimi i formimit tuaj të mëparshëm. psikanaliza ishte e destinuar të “prodhonte” kundërshtarë. të dy të destinuar për të kontribuar në fushën e psikanalizës. siç vërente ai vetë. të cilat ndryshojnë nga ajo e Frojdit në shumë drejtime themelore (Sokoli. . Dhe. thotë Frojdi. Ai fitoi fillimisht përkrahjen e një grupi të vogël studiuesish. ose me dy pohimet tronditëse të saj. të shpirtit njerëzor… Por në procesin e shoqërizimit dëshirat seksuale shtypen. Frojdi i kishte parashikuar dhe. i dyti i psikologjisë individuale). Veç kësaj (2004d: 14-15). të mendimit e të dëshirës dhe ky përcaktim pranon ekzistencën e mendimit të pavetëdijshëm e të dëshirës së pavetëdijshme. 2006c). lidheshin me përmbajtjen e dy tezave të psikanalizës. e gjithë mënyra juaj e zakonshme e të menduarit do t’ju bëjë kundërshtarë të psikanalizës. në kuptimin e ngushtë e të gjerë të fjalës. psikanaliza nuk mund të mos kundërshtojë. shoqëria nuk njeh kërcënim më të tmerrshëm për kulturën e saj se çlirimi i dëshirave seksuale dhe kthimin e tyre në qëllimet fillestare”.150 Analiza sociologjike shkencor me një pasion dhe vullnet të hekurt.

1997: 79). Kritikë nga radhët e lëvizjes feministe. nga pikëpamja morale. kundërshtitë apo edhe armiqësitë. të tilla që mund të zgjasin për gjithë jetën. Ai është. të gjithë njerëz të afërt dhe që e kishin ndihmuar më shumë. i ka intervistuar të gjithë këta individë mo(n)stra. për shembull. Prandaj ajo ishte aq intolerante ndaj këtij rezultati të psikanalizës dhe synon ta paraqesë si të neveritshëm nga ana estetike dhe të pahijshëm. Gjatë vitit 2006. Sipas tyre. Mjaft autorë. për shembull. gjithnjë me komunikim normal me efektivin 6 . Disa kohë më parë. Ai është autori i një vrasjeje të katërfishtë. Idetë e Frojdit kanë ndihmuar thuajse në të gjitha interpretimet psikologjike. njëherësh magazinier. Të tjerë e kanë kritikuar Frojdin nisur nga pozita e tyre “sektoriale”. e kanë parë teorinë e Frojdit si të drejtuar si tepër nga përvojat mashkullore. siç është bërë zakon të quhen mo(n)stra të shtuar shumë edhe në Shqipëri gjatë 7-8 vjetëve të fundit. ai do të vijonte të ishte një nënoficer i ndershëm ushtrie. pohojnë se disa prej tyre janë të vlefshme. vërente ai. 2006a): “Besoj se. Psikologu Jashar Demiraj. Frojdi i ka kushtuar pak vëmendje psikologjisë femërore. Në të vërtetë shumë autorë pohojnë se përshkrimi i Frojdit për zhvillimin e femrës është më pak i përpunuar dhe i paqartë. Edhe ata që nuk i pranojnë në tërësi. monstër i shpallur fajtor nga gjykata (nuk u çua në ndonjë spital psikiatrik) dhe më i intervistuari.Lekë Sokoli 151 Ndaj shoqëria nuk dëshiron të përmendet kjo frikë e dobët në krijimin e saj. Disa i kam hulumtuar më nga afër. njëherësh. lidhur me këtë njeri jam shprehur kështu (Sokoli. Me siguri në sjelljen e njeriut ka aspekte të pavetëdijshme që bazohen në mënyrat e përballimit të ankthit që në fëmijëri (Giddens. Ai nuk ndjeu kurrë ndonjë fajësi apo pendim. Më përfaqësuesi prej tyre duket të jetë Sadik Kuniqi. sikurse tezën se ajo që ndodh në foshnjëri dhe në fëmijërinë e hershme krijon mënyra të pandërgjegjshme të përballimit të ankthit. Por me gjithë kritikat. gjatë vuajtjes së dënimit. për të tjerë jam konsultuar me kolegët e mi. siç vëren Giddens (1997: 79) e kanë mohuar idenë që fëmijët kanë dëshira erotike. madje të rrezikshëm. kam patur rastin të merrem me interpretimin e disa vrasjeve seriale të kryera nga vrasës “gjakftohtë”. nëse nuk do ndodhnin ndryshimet e këtyre viteve. siç është për shembull interpretimi psikologjik i krimit6. nuk është e interesuar të pranojë forcën e impulseve seksuale dhe për arsye edukative përpiqet ta shmangë vëmendjen nga kjo sferë. idetë e Frojdit kanë ushtruar dhe vazhdojnë të ushtrojnë një ndikim të fuqishëm në shkencë.

Teoritë e tij përbëjnë bazën teorike të neofrojdizmit. Zigmund Frojdi jo vetëm ndikoi në formimin e psikologjisë moderne. në shpjegimin e këtij rasti e të tjerëve si ky. si ish-ushtarakët e djeshëm.. Rreth 150 vjet pas lindjes. . sikurse me shokët. një gjen “defektoz” etj. teoria kritike me përfaqësues kryesor Markuzen (1898-1979). si dhe në shkencat sociale humanitare (Giddens. letërsi. 1977: 129). duke bashkuar marksizmin me psikanalizën. huazoi shumë nga Frojdi (Jacoby. siç shihet edhe nga referencat e këtij punimi. po të mos krijoheshin rrethana të tilla shoqërore. themeluesin e teorisë kritike. por njëkohësisht edhe në studimin e Marksit mbi ligjet e mënyrës së riprodhimit. më pas. Por Frojdi ndikoi gjithashtu mbi një numër të madh filozofësh apo shkollash filozofike. apo të pandërgjegjshme (Frojdi). të fshehur. i cili e qortonte Erih Fromin pikërisht pse kishte rishikuar bazat teorike të psikanalizës së Frojdit dhe Horkhaimerin (1895-1973). siç është për shembul. filozofi. Pra. të kishte marrë ndonjë dekoratë e të gëzonte një pension normal. Dhe se konfliktet e brendshme të tyre mund të nxisin veprime agresive e të rrezikshme (Giddens. 1997: 78). Ai nuk arriti të orientohej në rrethanat e reja. Por autorë të mëvonshëm kanë shfrytëzuar teoritë e tij për të sugjeruar se në individë të ndryshëm zhvillohet një personalitet “amoral” dhe psikopatik.152 Analiza sociologjike megjithëse Frojdi shkroi pak ose aspak në fushën e kriminalistikës. ose u integrua në mënyrë krejt defektoze. 2006: 272). Mundet që ai. në të cilat këto “defekte” të dominonin sjelljen e tij. Duket se shndërrimi tronditës i Kuniqit nga një njeri “normal” në monstër filloi me pushimin e tij nga puna më 1992. Edhe Louis Althusser mbështetet në studimin e bërë nga Frojdi mbi të pandërgjegjshmen. Veprat e Frojdit. por ai ishte një ndër figurat e mëdha intelektuale të shekullit XX. Ndikimi i ideve të tij është ndjerë në art. Logjikisht duhet të pohojmë se ai ka pasur një mendje të parandërgjegjshme. jo veprues). për ta shndërruar në monstër”. duket se shoqëria shqiptare e repartit. por ato mund të mbeteshit të tilla (latentë. krahas ndryshimit të kushteve materiale unë. janë shumë konkrete. krejt ndryshe nga perceptimi ynë i derisotëm. nuk u integrua në shoqërinë e re. familjarët etj. sikurse kolegët e mi. janë përkthyer dhe botuar në Shqipëri nga shtëpitë botuese “Fan Noli” dhe “Dituria”. kam thirrur në ndihmë pikërisht Frojdin. Një pjesë e tyre. Madje Markuzja. një agresivitet të fshehur. të shpjeguara thjesht dhe të kapshme nga të gjithë.

Tiranë: Fan Noli _____. Neofroidizmi-një nga bazat teorike të liberalizmit borgjez.html Fjalori i flozofisë. Sociologjia si shkencë dhe mendimi sociologjik shqiptar. 2004a. Edmond. 105-114 _____. 1982. Frika. Vol.Psikologjia. Kleanthi. Totem dhe Tabu.Lekë Sokoli 153 e ka pranuar Frojdin. Riska. Tiranë: Fan Noli _____. Zigmund. Hyrje në psikoanalizë. Viktor. Monstrat dhe fryma (keq) qeverisëse. 1998. Tirana Observer: 24 maj _____. fq. pp. Who is Who in Sociology. 2003. Personality Theoryes. 1997. Number 2. 2004e. Sociological Analysis. Hyrje në psikoanalizë.edu/ ~egboeree/freud. Tiranë: Fan Noli _____. Psikanaliza fëminore. Tiranë: “8 nëntori” _____. 2005b. Tiranë: Fan Noli _____. 2005a. Tirana Observer: 25 maj Tarifa. Tiranë: Lilo & Fondacioni Soros. 1974. 2006c. Vëllimi I. Hyrje në psikoanalizë. 181-193 Zhylia. North Caroline/USA. Tiranë: “8 nëntori” Frojd. Psikologjia e turmave. 2006b. Tiranë: Dituria _____. Dizionario dei filosofi contemporanei.ship. 2004c. 2004d. teoritë dhe metodat e tij të studimit e kurimit. Zigmund Frojdi dhe ndikimi i tij në shkencë. Didie. Fatos & Sokoli. nr. E rëndësishme është që të dimë të përfitojmë nga shembulli. Milani 1990 Boeree. Tiranë: Fan Noli _____. Tiranë: Fan Noli Giddens. përsëri më mirë vonë se kurrë. Terri. vëll. 2006a. Tiranë: Botmet “Max” Pettijohn. http://www. Politika & Shoqëria. Jacoby. Lekë. Filozofët më të mëdhenj të kohërave. Sigmund Freud. Psikopatologjia e jetës së përditshme. Tiranë: Çabej. 2006. Vëllimi III. 2004b. Sociologjia. Megjithëse të fundit. 1996. Fjalor i filozofisë. 1994. Tirana Observer: 15 shkurt _____. 2001. 2006. REFERENCAT Biompiani. George. 1. Tiranë: Shtëpia botuese Enciklopedike . F. Tiranë: Fan Noli _____. Vëllimi II. një hyrje koncize. Anthony. Zoto. Psikanaliza e Frojdit si teori dhe terapi. 1(8). 4.

më tepër se kaq. tanimë të njohur.154 Analiza sociologjike “Privatizimi i dhunës” dhe reagimi ndaj saj1 Sot studiuesit socialë. sikurse analistët apo njerëzit e mediave. ende nuk janë përfshirë. kanë sjellë argumente pro luftës kundër Irakut. është botuar në gazetën Albania. filozofët. pa kushte e thuajse në këmbim të asgjëje. në mënyrë të organizuar. Objekt i këtyre debateve janë bërë. politologët. Tek ne ky debat është kufizuar në vlerësimet e izoluara të një numri ekspertësh. por ka ndryshuar thuajse gjithçka. siç është e natyrshme. . pra i mbyllur pa u hapur ende.. edhe një artikull i Kryeministrit Nano në Boston Globe dhe prononcimet e kryeparlamentarit Pëllumbi. si individë apo si shtet. Nga ana tjetër. pra apriori pro çdo ndërhyrje të saj. lidhur me njëfarë (ri)diagnostikimi të shoqërinë së sotme. me nëntitullin “Përtej qëndrimit pro apo kundër luftës ndaj Irakut”. apo subjekte të tjera të shoqërisë civile. 1 mars 2003. në këtë debat. të solidarizohemi. Klima e sotme tregon se në botën e pas 11 shtatorit nuk ka ndryshuar diçka. ka mbetur i painstitucionalizuar. aq më shumë do të bindemi se ky ndryshim është i vërtetë. sikurse për problematika të tjera. sikurse edhe institutet studimore të pavarura që merren me studime ndërkombëtare. gjeopolitike. strategjike. Por. me ndonjë përjashtim. nisur nga logjika: Ne jemi tradicionalisht proamerikanë. të publicistikës të cilët. se sa më shumë kohë kalon prej tij. debati për këtë çështje. janë përfshirë në një debat të madh lidhur me një luftë të mundëshme kundër Irakur dhe. të diplomacisë etj. pas kthimit nga Amerika. As më shumë as më pak ! Por a kemi arsye. Akademia e Shkencave. me SHBA-të dhe luftën e 1 “Privatizimi i dhunës” dhe reagimi ndaj saj”. sikur ky të ishte një problem individësh apo dhomash private. për fat të keq. sociologët. duket sikur ky debat është i paragjykuar. Universitetet. kudo qoftë.

polici. nga 11 shtatori 2001 e deri në aksidentin e shkaktuar këto ditë. Kamikazet janë në modë. A shkon termi “privatizim i dhunës” për rastin e Irakut? Oponentët e mi (në këtë rast do të ishin pacifistët) mund ta mprehin shpejt kalemin e të shkruajnë: Arsyetimi nuk qëndron se Iraku është shtet . Pavarësisht se në emër e për interes të kujt është ushtruar dhuna. prokurori etj. madje ende e papërgatitur për t’iu përgjigjur këtyre sfidave. përkundrazi.. “Privatizim” i dhunës? Disa ngjarje. madje përtej qëndrimit pro apo kundër luftës ndaj Irakut. nga një njeri i vetëm. Ai tregoi se sa i rrezikshëm është përdorimi privat (pa mandat politik) i dhunës. në metronë e një qyteti të Koresë së largët. një makinë. kemi arsye të reshtohemi përkrah njëqind milion njerëzve që protestuan kundër saj. siç duam të integrohemi njëherë e mirë në strukturat e saj? Apo të heshtim apo të bëjmë rolin e një shteti neutral? Pra çfarë? Unë them se për t’u dhënë përgjigje këtyre pyetjeve duhet arsyetuar. në emër të ligjeve apo të vullnetit të një mbreti apo despoti etj. një sistem institucionesh me emrin e përbashkët shtet. ushtri. sigurisht.Lekë Sokoli 155 shpallur prej tyre? Apo. madje edhe një i vetëm. Atëherë më duket se rezulton një dukuri e re shoqërore: dhuna po privatizohet. nuk mund të ndodhte as para 500 vjetësh. Por nuk është 11 shtatori shembulli i vetëm. Pra a vazhdon shteti ta ketë ekskluzivitetin e përdorimit të dhunës? Të paktën 11 shtatori na zbuloi prirjen e re të privatizimit të saj. madje as para 50 vjetësh. organe gjyqësore. Me këtë gatishmëri njerëzish të verbër për t’u vetsakrifikuar në akte “altruistike”. duket se bota moderne është përpara sfidave të një rendi krejt tjetër nga ai tradicional. për të patur “legjitimitetin” e ushtrimit të dhunës duhet të kishe pushtet: aparat shtetëror. i përbashkët ishte fakti se. më bëjnë që të shtroj një pyetje: “Si është e mundur që disa individë. Ç’do të thotë? Tradicionalisht monopolin e ushtrimit të dhunës e ka patur një aparat i posaçëm. si me komendë e në një ditë të vetme? Apo duhet t’i referohemi Evropës e të “integrojmë” qëndrimin tonë me të. të mund t’i shkaktojnë njerëzimit kaq dëm? Kjo. falë internetit. në mbarë botën madje.

autoritetin). shprehen në radhë të parë në interesa. A disponon Sadami armë të shfarosjes në masë dhe a përbën rrezik për paqën në botë? Edhe sikur të mos i katë sot. Kush tjetër mund ta udhëheqë këtë process. Këtë e besoj. kanë privatizuar – njësoj uzurpuar – pushtetin. Por besoj. ku ekziston minimui i mundësive për të abuzuar me fuqinë (pushtetin. po qe se ajo nuk do të ndodhej. por që nuk ka më (nuk e ka patur apo e ka humbur). qoftë edhe për faktin e thjeshtë se asnjë luftë nuk është bërë në Polin e Veriut. për shembull. Ato kanë fuqinë. siç është në mënyrë tipike rasti i Sadam Hyseinit. Debatet e sotme dhe politika jonë “e jashtme” SHBA-të kanë interesa të tjera. ashtu edhe për ata që. në udhëkryqin e interesave amerikane. Ato. Kjo është e vërtetë. Dhe në gjykimin tim sidomos kjo “Amerika e Bushit”. legjitimitetin e ushtrimit të tij. madje nga analistë seriozë. të paktën. ku “pushteti edhe frenon pushtetin”. Prandaj lufta e mundëshme është pjesë e luftës për një rend të ri botëror. Po gabon Amerika thuhet. të paktën është e nxituar. njësoj si për individët e vacantë. se marrëdhëniet midis shteteve. Përvoja ka treguar se parandalimi i së keqes është më i lehtë dhe më pak i kushtueshëm se mënjanimi i pasojave. në vendin e tij. në mos qoftë e gabuar. veç SHBA-ve. përbëjnë edhe modelin e një shteti të lirive qytetare. në momentin e dhënë. pra për njerëzit pa mandat politik. Por unë them se në parim është i njejti kuptim: “privatizimi i dhunës” qëndron. apo privatisht të organizuar për akte të dhunshme (nga Bin Ladeni. gjithashtu. thuhet.156 Analiza sociologjike dhe Sadam Hyseini ka një mandat politik. Ndoshta është një shpërdorim i epërsisë: Në supërfuqinë e vetme ka rrezik të haset edhe mendësia e . Pra kjo vlen edhe për atë që ka një mandat politik. edhe unë jam i lirë të gjykoj. më demokratike. rrjedhimisht. më shumë se marrëdhëniet midis individëve të vaçantë. siç besoj se nuk do të kishte aq angazhim amerikan për Kosovën. siç është nafta dhe Iraku është prodhuesi i dyti i madh i saj. për shembull. Nuk mbeta unë ta vlerësoj këtë por. para se të “privatizojnë” dhunën vetë. deri te ushtari i fundit i tij). për një botë më të sigurtë. gjithashtu. madje të gjitha pushtetet. me siguri Sadami (Sadamët) do t’i ketë nesër.

i siguroi asaj kufirin e 1913-ës (i pari) dhe ushëhoqi çlirimin e Kosovës (i dyti). më duket i pashpjegueshëm “rrethi vicioz” i çështjes palestineze dhe lejimi (në mos i hapur. mirëqenia e të cilëve është qëllimi i tij më i lartë. gjithashtu. qoftë edhe me të drejtë. më kujton Reganin. Vetë SHBA-të kanë dhënë shëmbullin e një shteti në shërbim të shtetasve të vet. si qytetar i këtij shteti. më tepër se Klintonin apo edhe Bushin (babain). Mua.ku qeveria e pasluftës kontrollon vetëm një të njëzetën e territorit dhe objektivat e shpallura paraprakisht ende nuk janë përbmushur. Por. gjithashtu. por një front i ri lufte (Iraku). administrate e Bushit. e shtetasve shqiptarë. por me “sociologjinë”. edhe në një luftë të mundshme kundër Irakut (jo vetëm kundër terrorizmit në përgjithësi). Duket se kemi më shumë arsye që të jemi përkrah Amerikës. më duket nxitim. Personalisht. se kur Shtëpinë e Bardhë e drejtonin dy presidentë të lavdishëm. Unë nuk mund të bëj as llogaritë e Amerikës. Do të dëshiroja shumë që solidariteti ynë të lidhej jo thjesht me “historinë”. edhe kundër Gjermanisë e Francës. Bushi (Junior). pa përmendur ndikimin e SHBA-ve në zhvillimin e gjithanshëm të Shqipërisë për rreth një shekull. më keq akoma. Kore e gjetkë) vjen në përpjestim të drejtë me shkallën e kundërvënies ndaj SHBA-ve. Wilson (1913-1921) dhe Klinton (1993-2001). Vimë në Shqipëri. pa pretenduar se marr shumë vesh nga politika. pa mbyllur një të vjetër (Afganistani . nuk mund të jem i kënaqur kur kryeministri ynë pozicionohet (si në Boston Globe). më duken jonormale të gjitha qëndrimet pro apo edhe kundër. të paktën në mendim. nisur . Dihet. them se edhe fëmija nuk e ndjek nënën e vet thjesht për faktin se ajo e ka lindur. me interesat e shqiptarit të sotëm. Duket se bota nuk është e përgatitur. Amerika e shpëtoi Shqipërinë nga coptimi. kur ato janë të pamotivuara pikërisht nga mirëqenia (në kuptimin konkret të fjalës). psikologjikisht për atë që kërkon. thënë më shqip.Lekë Sokoli 157 “sherifit” të vetëm. të renditemi kundër saj. i nënkuptuar) i Sharonit për të veshur edhe ai këmishën e forcës. Unë. madje duke iu referuar Evropës së vjetër. se të abstenojmë apo. Në këtë kuptim. duke egzagjeruar pak. Më duket gjithashtu i pashpjegueshëm fakti apo prirja që vihet re sipas së cilës popullariteti i një lideri (në Afrikë.

Mua më duket e papranueshme politika servile e tipit “Miku ynë i vetëm janë SHBA-të” etj. për të siguruar lëvizje të lehtësuar të qytetarëve e kushte për zhvillimin e bizneseve.. pa krijuar armiqësi me ndokënd (as me vendet islamike dhe ca më pak me Gjermaninë e Francën). sidomos. kur Shqipëria. jo aq se jemi vend i vogël. Amerika nuk na e ka shumë nevojën. qoftë edhe i sforcuar. që flasin për partneritet me Amerikën sikur të ishim të barabartë me të. për të qenë protagonist. them se është sigurimi i marrëdhënieve krejt normale me të gjithë fqnjët. sikurse me të gjitha vendet e tjera. pa u lodhur shumë me referime të tipit “strategjikisht aleatë” apo “miq të përjetshëm” dhe. Kuptohet sa i kënaqur mund të jam unë kur shikoj politikanët e shtetit tim te rendin për të “ndërtuar”. ka si alternativë integrimin në strukturat evropiane. Më e mira “politikë e jashtme”. por mbi të gjitha. për çështjen në fjalë (deri te qendrimi i ndryshëm president-kryeministër). sepse jemi një vend i dobët. nga një “politikë të jashtme shqiptare”. siç tregon edhe qëndrimi i tyre i paunifikuar. secili për hesap të vet. .158 Analiza sociologjike jo nga kriteri “mirëqenie e shqiptarëve” por. që mund të shfrytëzohen edhe nga ekstremistët e terroristët. Ndaj solidariteti më i mirë me Amerikën është t’i tregojë asaj se kemi vullnetin për të përballuar dhe zgjidhur problemet tona të brendëshme. me qëllim përmirësimin e cilësisë së jetës së shqiptarëve. si gjithnjë. thuajse e shndërruar në shtet të emigrantëve. që mund të kemi. siç nuk më vjen mirë kur konstatoj mungesën e modestisë së politikanëve tanë.

Lekë Sokoli 159 .

prof. edhe pse profesori. Hamit Beqja ka botuar së fundi librin e tij “Gjurmë jete” (Shënime autobiografike). pas këtaj. sidomos gjatë këtij dhjetëvjeçari. do të dëshiroja të jepja një opinion rreth tij. Uroj të ketë shëndet dhe jetë të gjatë! Së dyti. si e zeza mbi të bardhë. 7. libri “Gjurmë jete” (Shënime autobiografike). Vëll. 2004. . nuk është thjesht një libër më shumë në bibliotekat vetjake të familjarëve. si libri i jetës së tij. si bashkëpunëtor (madje në ndonjë libër apo artikull shkencor edhe bashkautor me të). siç po ndpdh sot me libra gjithfarësh. Si një ndër lexuesit e zellshëm të gjithçkaje që ka shkruar e botuar akademiku Hamit Beqja. Së pari. Tani libri vetëm është hedhur si lëndë. Thenë ndryshe. Nr. si një ndër lexuesit e parë të këtij libri. Por nëse çdonjëri nga më se dyzet librat e tjerë të tij është shkruar në një periudhë të dhënë kohe.160 Analiza sociologjike “Gjurmë jete” . Libri ka vlera shoqërore dhe. për të mbetur si dokument. si një ndër studiuesit e afërt me krijimtarinë e tij. si i tillë. si recensent i disa prej libave të tij dhe. të themi një apo trevjeçare. fq. 133-138. ky libër është “shkruar” në rrjedhën e viteve. i drejtohet një publiku të 1 Botuar fillimisht në revistën Politika & Shoqëria. të të afërmve të autorit apo të një rrethi të kufizuar bashkëpunëtorësh të tij. 2(14).libri i jetës i një profesori të vërtetë1 Në vijim të krijimtarisë së tij të pandërprerë shkencore e publicistike. nuk ka ndërmend të heshtë. pra jo në një kohë. ai është shkruar në çdo kohë. libri “Gjurmë jete” (Shënime autobiografike) është një libër më shumë i njërit prej autorëve më prodhimtarë të kohës sonë. pa dyshim. ndryshe nga ç’ndodh në më të shumtën e rasteve me “autobiografitë”.

Madje e kam thënë edhe . as me mosdëshirën dhe kokëfortësinë e pashpjegueshme për të mos bërë kurrëfarë katarsisi apo autokritike nga një pjesë (shumica) e protagonistëve të djeshëm. jeta ime mendoj se është ajo e një luftëtari modest dhe e një mëkatari. Këtë analizë ai e zhvillon në linjën e shtjellimeve të librit të tij mbi dyzimin e personalitetit njerëzor të titulluar: Edhe engjelli. Po! Nuk u iket dot”. përkatësia fetare. libri i prof. për ndershmëri. libri ka një pikënisje interesante që lidhet me analizën e raportit: një njeri në shërbim të regjimit dhe një profesor demokrat me prirje liberale. për qëndrime realiste. Autori flet për ngjarje në të cilat ai vetë ka qenë edhe protagonist e ndaj të cilave ka reaguar e ka mbajtur një qëndrim të dhënë. Unë e di se. Këtij raporti autori i ka kushtuar një pjesë të vacantë të librit (kreu IV). Pra lexuesi i këtij libri mund të jetë kushdo. pavarësisht nga mosha. E një luftëtari për dije. Dhe më tej vazhdon: “Ç’është gjithë ky katarsis. për liri e demokraci. gjithë ky rrëfim e vetëpastrim? A është ai i nevojshëm? Unë kam menduar se po. në gjykimin tim një ndër kryelibrat e shkruar nga një autor shqiptar në dhjetëvjeçarët e fundit. Ai vlerëson e rivlerëson me sinqeritet të spikatur pikërisht këtë protagonizëm të tij. Por edhe e një mëkatari që shpesh mund të ketë bërë edhe çka s’duhej të bënte. Së katërti. Keni të drejtë të thoni: përsëri edhe bardhë edhe zi. Aq më keq. mund të kem patur e kam patur faje më shumë se mjaft të tjerë. për objektivitet. përsëri dyzim. Së treti. arrin në njëfarë katarsisi vetjak. Hamit Beqja nuk është shkruar nga një kronikan apo nga një vëzhgues pasiv ngjarjesh. katarsis që nuk ka asgjë të përbashkët as me mohimin tërësor të vlerave të krijuara (qoftë edhe në kohën e komunizmit). politike etj. përsëri kundërshti. niveli kulturor. Kam thënë se nuk jemi të gjithë bashkëfajtorë. përmes të cilit çdonjëri nga ne mund të mendojë një katarsis shoqëror. nga njëra anë. edhe atë çka mund të mendohej se nuk ishte mirë ta bënte. edhe djalli janë brenda tek i gjalli. për progres. Këtë dyzim ai e shpreh në shënimet përmbyllëse të librit: “Siç mund ta keni kuptuar. si njeri në shërbim të regjimit.Lekë Sokoli 161 gjerë.

thënë ndryshe. ndoshta nuk do të kishim një profesor.. ruan nga çdo pikëpamje . për të kuptuar e vlërësuar objektivisht atë që është bërë mirë ose keq. nisur nga njohja që kam unë. vendoset në raport të dhënë me këto ngjarje. shoqërore. Nëse do të guxonte më shumë ose. kulturore. Sepse (1) shoqëria e sotme tranzitive (ndoshta sa pasdiktatoriale aq edhe parademokratike). pseudodemokratike apo antidemokratike etj. mund të them se libri ka doza të një zelli të tepruar autokritik. një periudhë gjysmëshekullore të mbushur me ngjarje. moralo-qytetare. me faqe të lavdishme e të palavdishme. por një njeri të persekutuar intelektualisht (për të mos shkuar më tej). Në mënyrë të veçantë do të theksoja njohjen e periudhës së para viteve ’90-të. personalisht për autorin e librit. njohje tanimë rreth 20-vjeçare. Megjithatë.“personazhi kryesor” i librit). nëse nuk do të paguante koston e regjimit. Unë nuk e them këtë”. me luftë (luftë çlirimtare apo luftë klasash).politike. me zhvillime demokratike. me ecje e ngecje. me evolucion e (kundër)revolucion. të metodës e stilit të punës. Sepse (2) ende mungojnë analizat serioze të kësaj periudhe. Së pesti. ekonomike. etj. sikurse nga vlerësimet e kolegëve të mi apo të njerëzve që më kanë folur në kohë të ndryshme për prof. të drejtimit e administrimit etj. Besoj se njeriu nuk mund të vlerësohet apo gjykohet për atë që nuk ka bërë në raport me atë që është bërë “më vonë”. protagonistët e asaj . Unë nuk besoj se Hamit Beqja mund të kishte bërë më shumë. libri ka vlera njohëse. sikurse për të vlerësuar. Rëndësinë e njohjes së kësaj periudhe unë e quaj me rëndësi për shumë arsye. tej shikimeve bardhë e zi. . i analizon ato dhe protagonistët e tyre. Hamit Beqja. Nuk jam dakord me ata njerëz të regjimit që thonë se për jetën e tyre në të kaluarën e kanë ndërgjegjen të pastër. një shkencëtar të psikologjisë e sociologjisë etj. Autori (nëse shprehem letrarisht . njerëzit që i udhëhoqën këto ngjarje. Ai gjykohet e vlerësohet në raport me kohën dhe hapësirën që ka patur në dispozicion për të vepruar..gjurmë të sistemit paraardhës. Lexuesi mund të kalojë. me progres e regres. nga brezat pas tij apo në kohët e ardhshme. si në një film.162 Analiza sociologjike si studiues.

pra midis atyre që janë formuar si lexues para viteve ’90-të. nuk thotë tjetri. Sepse (4) shoqëria e sotme shqiptare vazhdon të jetë e interesuar për t’u informuar për periudhën e diktaturës komuniste. nuk thotë tjetri. ndonjë komunikim.. u është referuar “personazheve” të librit të tij më shumë si bartës të një dukurie. Në të kundërtën. abuzive. në përgjigje të këtij interesimi gazetat e revistat e sotme mbushin pa pushim faqet e tyre me deklarime vejushash. spekulative. në librat e tjerë të tij autori nuk ka përdorur emra individësh konkretë. nga urrejtja hakmarrëse. e përgënjeshtron Liljana Hoxha etj. për shembull. nga mllefet. Megjithatë autori (pa harruar në asnjë rast se është studiues). bijash apo bijësh. etj. mendoj se gjithçka ka qenë nga dashamirësia. atë që thotë Nexhmije Hoxha. sipas meje më mirinformuesi midis të gjithë librave të së njëjtës natyrë të botuar deri më sot në Shqipëri. Fatmirësisht më duket se unë nuk i njoh ato. Për t’u theksuar është fakti se edhe për ata që janë prekur nga kritika që i kanë rezultuar autorit. Sepse (3). në mungesë të analizave serioze të asaj periudhe. Ç’thotë njëri djalë i Enverit. si njerëz me të cilët e ka lidhur ndonjë ngjarje. të një qëndrimi.. inatçore. sidomos për personalitete me të cilat ai ka komunikuar drejtpërdrejt. Por edhe qëndrimi më dashamirës nuk do pajtuar me të keqen. Ai është një libër i plotë.Lekë Sokoli 163 periudhe. Në këtë libër bëhet përjashtim. Por ç’thotë njeri. Ajo do denoncuar. Edhe për bartësit e qëndrimeve negative. Libri i prof.. aspak objektive. Së gjashti. Për mua ka qenë dhe mbetet e huaj ajo që quhet fryma e mëshirës kristiane”. vazhdojnë të mbizotërojnë analizat joserioze. Ky interesim mund të ndikohet nga fakti se shumica e atyre që lexojnë sot janë të grupmoshës 40-60 vjeç.. do luftuar. asgjë nuk ka qenë nga inati. . ai nxiton të kërkojë falje duke shtuar: “. të rejash apo dhëndurësh të këtij apo atij udhëheqësi komunist.. Hamit Beqja është një përgjigje e argumentuar dhe objektive e këtij interesimi të publikut. qoftë edhe hapur të këqija. Por më duket se ky interesim për t’u informuar për kohën e komunizmit nuk buron aq nga nostalgjia për atë regjim derisa numri i nostalgjikëve është shumë më i vogël se numri i të interesuarve për informim. tërësor. Sidoqoftë. të një opinioni.

një njeri që gjithë jetën kërkoi dhe gjeti (sa mundi) hapësira lirie. një debatues e polemist. Kam arritur në përfundimin se . libri ka vlera shkencore. një “engjëll dhe djall” (i referohem librit të tij “Edhe engjëlli. një njeri me vullnet të hekurt. një mik të mirë (sidomos të grave). “Shënime autobiografike” nuk është mbështetur në dokumente autentike. më i ngrohtë. libri do të ketë më shumë lexues se një libër rigorozisht shkencor. një profesor të madh që merr “leksione” edhe nga një fëmijë shtatëvjeçar. sociologjik apo psikologjik. libri ka një “personazh kryesor” interesant. përgjithëson. komunikimit. një të ditur që shpalos qëndrimin ndaj së kaluarës. të vendosur në raporte e komunikime me njerëz (shqiptarë e të huaj). më i shkrifët. Së nënti. më dëpërtues për te lexuesi. Por kjo “aventurë”. Por në këto paranteza bëhen edhe përgjithësime interesante e me vlera të mirëfillta shkenore. Një fakt i jetës së tij shndërrohet natyrshëm në një fakt shkencor. komunikues. fesë. të kategorive të ndryshme. librin e prof. dhe nuk ka referenca. Hamit Beqja.164 Analiza sociologjike Së shtati. medias. ka bërë që pikërisht një libër i bazuar në kujtesën dhe refleksionet vetjake të autorit . por të vërtetë. Librat e prof. në përgjithësi. edhe djalli janë brenda tek i gjalli”). mbi të cilin ai analizon. e kam lexuar fund e krye (në shumë raste i jam rikthyer atij). Megjithatë mendoj se të paktën ky libër mund të cilësohet si një libër shkencor popullarizues. Hamit Beqja. gjithsesi një njeri të hapur. madje deri te pijetarët (asgjë njerëzore nuk është e huaj për mua!). Edhe “Gjurmë jete” është i tillë. luftës së klasave. në ndonjë ditar etj. Edhe për këtë arsye libri meriton të lexohet.bëhet më i këndëshëm. Së teti. Sot rinia nuk ka shumë modele për të qenë. tipizon. një bashkëshort e prind. tranzicionit demokratik. nga të gjithëpushtetshmit deri te nxënësit e studentët. shkencës. transparent. janë me mjaft paranteza. siç kanë shumica e librave shkencorë. siç pohon autori (kujtesa edhe mund të të tradhëtojë).sikurse Stefan Cvajgu (libri “Bota e djeshme”) apo edhe Eqrem Bej Vlora (libri “Kujtime”) . Besoj se edhe për këtë arsye.. një mësues e hartues tekstesh shkollore që kur ishte “adoleshent” (ende 17-18 vjeçar). kulturës. pra një model për t’u marrë si shembull. edukatës (edhe seksuale).

Ai të nxit për reflektim e vetëkorrigjim.Lekë Sokoli 165 çdonjëri nga lexuesit e librit në fjalë. Autori ka shkruar një libër për ne (për çdonjërin nga ne). . por edhe do të nxitet të kërkojë përgjigjen e saj. do të nxitet të shtrojë pyetjen: “Kush jam unë?”. tej përgjigjes së pyetjes “Kush është Hamit Beqja”. Madje jo vetëm do ta shtrojë këtë pyetje. shumë më tepër se për veten e tij.

1(15). antikitetin e modernizmin. Voskopoja të ngrihej aq lart (dhe binte si me rënie të lirë). sidomos atij të profilizuar. Vël. 8). mbetet një figurë e shquar e kulturës iluministe shqiptare. kishte Akademinë e saj të shquar (1744). Pra. Zhvillimi kulturor dhe Akademia e Re. 142-147. Danten. . matematika. Epoka historike (fq. edhe në këtë libër2. Voskopoja. fq. Dostojevskin. Alfred Uçi del para lexuesit. 15-94). mbi De Radën e të tjerë të mëdhenj të letërsisë. tregon se çfarë kishte arritur Voskopoja e shekullit XVIII. fizika. Por mënyra e shikimit dhe interpretimit prej tij. kulturën e letërsinë. Jeta dhe Vepra e Teodor Kavaliotit. një akademi që e vuri theksin te filozofia. Shekspirin. pas asaj të Kostadinopojës (viti 1720). pas njëzet librave të botuar mbi estetikën e mitologjinë. 2 Kësaj i kushtohet sidomos pjesa e pare e librit. Zhvillimi ekonomik e shoqëror. Nr. Vepra e tij përfaqëson në vetvete një trashëgimi të vyer të mendimit filozofik (fq. madje në mënyrë mjaft të plotë. me një tjetër vepër shkencore: Filozofia e Teodor Kavaliotit. logjika. e cila përbëhet nga këta nëntituj: Rivlerësimi i “fenomenit Voskopojë”. Voskopoja-Akademia e Re. Qyteti kishte të parën shtypshkronjë të Ballkanit. kulturës e të mendimit shqiptar e më gjërë. vepër e shquar e mendimit shqiptar1 Në vijim të punës së tij kërkimore-shkencore. Kavaliotit. sipas Uçit.166 Analiza sociologjike Filozofia e Teodor A. emri dhe vepra e “fenomenit” Kavalioti lidhen me shkëlqimin e “fenomenit” Voskopojë. prof. Duket vërtet e habitshme që vetëm 20 kilometra larg Korçës e në 1200 m lartësi. sikurse te përgatitja e specialistëve 1 Botuar fillimisht në revistën Politika & Shoqëria. sidomos të problemeve filozofike. folklorin. 8. 2005. Pse pikërisht për Teodor Kavaliotin dhe filozofinë e tij? Sepse Kavalioti. groteskun kadarean. Një rivlerësim i këtij qyteti-çudi bëhet.

Alfred Uçit nuk është një libër gjysmëshkencor apo ndër ata që jemi mësuar t’i klasifikojmë si libra “shkencorë popullarizues”. eruditët e tregtarët e Voskopojës. qyteti më i pasur i botës për disa shekuj. në fund të fundit. në vlerësimin e autorit. në të cilin “shiheshin vetëm njerëz të edukuar. Në të shkruhet për filozofi. si Greqia. Pra. me shkëlqimin e jashtëzakonshëm që njohu. është një nga personalitetet më të kulturuar të Shqipërisë së të gjitha kohërave. kategori e këndvështrime filozofike. sikurse kishat e vlera të tjera unikale të saj. një pjesë të pandarë të historisë e të kulturës së popullit tonë. Ajo përfaqëson një “ngastër” të së tërës. . Gjermania etj. që ndryshonte në shumë drejtime me realitetin e pjesëve të tjera të Shqiperisë së asaj kohe. por edhe një qytet i dijes. në kuptimin e pastër të fjalës. Alfred Uçit. të mësuar në të gjitha shkencat. sado në kontrast me pjesën tjetër të Shqipërisë së 2-3 shekujve më parë. thotë se Kartagjena ishte jo vetëm në krye të World Patrimony. vetëm nxënës që mësonin/mësoheshin. Filozofia e Teodor Kavaliotit është një libër i mirëfilltë shkencor. Sipas prof. 3 Si për koincidencë. kulturën dhe artin kartagjenas studiuesi A. shprehimisht për veprat filozofike të Kavaliotit. Kartagjena3 jonë. kam patur rastin të shikoj atë ç’ka mbetur nga Kartagjena. Në një libër për historinë. shtypshkronja.. të rinj që stoliseshin e argëtoheshin dhe të rritur që mësonin brezin e fëmijëve të tyre” Ndaj Kartagjena ishte edhe qyteti më i lakmuar. Por. koncepte. që të diplomuarit e atyshëm hynin në Universitetet e kryeqyteteve evropiane më lehtësisht se sot. Daoulatli. Franca. por edhe linguistë e letrare nga vendeve të ndryshme. që nxiti një xhelozi të pashëmbullt. nuk është e nuk mund të jetë një fenomen i izoluar. shoqëror dhe ekonomik. Voskopoja. kanë tërhequr vëmendjen e studiuesve historianë. kulturës. Libri i prof. që kishte një bibliotekë publike me vepra klasike e një koleksion të gjerë të veprave shkencore edhe nga Europa Perëndimore. për nga organizimi politik. qyteti kishte një akademi që. për problematika filozofike.Lekë Sokoli 167 ekonomistë etj. Ata kanë dashur ta studiojnë këtë fenomen. Përmasat e shkatërrimit të Kartagjenës ishin në përpjestim të drejtë me shkallët e lavdisë. këtij filozofi iluminist shqiptar dhe që. arsimit. për ligje. pati ndikim të fuqishëm në zhvillimin e gjuhës letrare shqipe dhe të ndërgjegjes kombëtare shqiptare. rrënimi i së cilës shënoi fundin e një shembulli unikal. Austria. Rumania. Italia. Akademia. pak pas promovimit të librit Filozofia e Kavaliotit.

së pari. madje edhe për Kavaliotin janë shkruar e shkruhen shumë libra brenda e jashtë vendit. shkrimtarin dhe përkthyesin Spiro Xhai. fakti që profesori ynë i filozofisë dhe estetikës ka punuar “si në shtëpinë e tij”. filologun athinas Spiros Pargjinos. asnjë prej autorëve të tyre nuk e ka njohur dhe nuk e ka trajtuar përmbajtjen filozofike të tri veprave kryesore të akademikut voskopojar. Aristotel Panon etj. sikurse të studiuesve të shumtë që morën pjesë dhe diskutuan në promovimin e librit. me fenomenin Voskopojë dhe njerëzit e sa të shquar. Siç pohon vetë ai: Vjen një kohë kur autori ka në dispozicion një përvojë të gjatë profesionale. siç është argumentuar në këtë botim. autori i këtij libri ka ditur të zgjedhë bashkëpunëtorët dhe ka ditur si të punojë me ta: Koço Bozhorin. prof. Alfred Uçi. jetë me një vitalitet gati unikal. Pra ç’faktorë kanë ndikuar për të bërë të mundur këtë vepër? Së pari. me tematikën e librit. sidomos të mendimit filozofik. ndonëse edhe ky do të njihet (më në fund). Pra. Në gjykimin tim.168 Analiza sociologjike Si i tillë ai është i vështirë për t’u “përtypur” nga lexuesi masiv shqiptar. shpesh kontradiktore. Së dyti. njohësin e shkëlqyer të greqishtes (të re apo të vjetër. Pse? Kjo lidhet. ka operuar në një fushë së cilës ai i ka kushtuar jetën krijuese. Së treti. bizantine apo neobizantine kishtare). të cilave u ka kushtuar gati gjithë jetën. por edhe deformime e shmangie nga vërtetësia shkencore. dashamirëse ose jo. shtypshkronjën e saj. për një kohë të gjatë. për herë të parë ka bërë zbërthimin shkencor të filozofisë së Kavaliotit. Për Voskopojën. Ato kanë sjellë për Voskopojën informacion shkencor. faktin që ai për këtë vepër ka punuar (krahas dhe paralel me te tjera vepra të tij). . prof. të ruajtura në dy kopje në dorëshkrim. me fakte e opinione të sakta e të pasakta. Por libri nuk është fort i lehtë edhe për lexuesin e specializuar. Por. Qysh në vitin 1965 kam nisur të merrem me studimin e temës “Voskopoja dhe Kavalioti”…. greqishtes antike apo arkaike. Mund të merret me mend se sa i vështirë ka qenë krijimi i kësaj vepre. Akademinë e Re. Filozofia e Teodor Kavaliotit përfaqëson një vepër të shquar të mendimit shqiptar. Kjo ia lehtëson dhe e ndihmon të mbyllë punime. të “Fizikës”. “Metafizikës” dhe “Logjikës”.

plane mësimore. U rikthye në Voskopojë. madhësia variabël e Dekartit Teodor Kavaljoti (1718-1797). siç thotë Hegeli. filozofin më misterioz të historisë së filozofisë 5. Në “Rëne Dekarti dhe filozofia e Kavaliotit”. sipas Kavaliotit “më i madhi filozof midis gjithë filozofëve të rinj” (fq. 120). në vitin 1743. në lidhje e bashkëveprim të ndërsjellë. Nga ana tjetër. Ai u lind në Voskopoje dhe mësimet e para i mori po aty. Merab. Kavalioti e shndërroi shkollën e qytetit në “Akademia e Re” (viti 1744) dhe futi në të lëndë shkencore. për të zhilluar në “Akademinë e Re” shkencat ekzakte. sidomos fizikën dhe matematikën. duket sikur në “përzgjedhjen” e tij Kavalioti nisej edhe nga qëllimi (i një rendi më praktik). fq. mbi të gjitha. 6 Cituar në Filozofia e Kavaliotit. Fizika dhe Metafizika. Përsiatje karteziane. 5 Mamardeshvili. Madje ai i shikonte këto shkenca të ndërthurura. fizikanin dhe fiziologun. më mirë se te kushdo tjetër është shkrirë shkencëtari social (filozofi) me matematikanin. Kavalioti shkroi dhe tekste te tjera shkollore. Mesjetes. pas studimeve. fq. Para së gjithash ai. 4 . siç ndodhi në fakt. sikurse hartoi tekste si “Mesimet e para” (Protopiria-Venedik. Por ai zbulon. ndoshta pjesa më e bukur e këtij libri. si Logjika.Lekë Sokoli 169 Nga ky zbërthim dalin në pah përmasat e vërteta të Kavaliotit4 dhe filozofisë së tij. në Filozofia e Kavaliotit. Kjo kishte vlerën e një abetareje në të cilën përfshihej dhe një fjalor tre gjuhësh (një prej të cilave ishte shqipja). cit. se Kavalioti kishte zbërthyer në ingranazhet e filozofisë së tij Rëne Dekartin. që japin e marrin nga njëra-tjetra. Dhe te Dekarti. 120. Akademiku ynë i sotëm zbulon tek akademiku voskopojar njohësin e mirë të filozofise së Antikitetit. njeriu që hodhi bazën e funksioneve në matematikë etj. por analizat bëhen në raport me kohën. ishte një pedagog i shquar dhe drejtor i “Akadema e Re” të Voskopojës. Në promovimin e librit në fjalë pati ndonjë ngacmim të natyrës “Dekarti është filozof i kapërcyer”. Me Dekartin filloi epoka e re e filozofisë. Filozofi Dekart është njëherësh themeluesi i gjeometrisë analitike si shkencë. Bizantit dhe të kohëve të reja. 1770). autori thekson se në qëndrimin ndaj filozofisë moderne të Dekartit duket edhe origjinaliteteti i pikëpamjeve filozofike të Kavaliotit. la mënjanë sidomos gjithë traditën e mëparshme që kishte si pikënisje autoritetin e kishës 6. 121. Madje.

Pra midis tyre nuk ka patur debat shkencor. sipas kritereve të shkencave shoqërore bashkëkohore. Uçit është shkruar. në matematikë u fut lëvizja. gjermane e të tjera. Por këto kanë qenë të veçuara dhe. në një mënyrë apo një tjetër. Në vlerësimin e Filozofia e Kavaliotit studiuesit japin edhe argumente të tjera. Dialektika e natyrës. të dëgjuarit e tij. sepse gjithë kodikët e tjerë kanë përmbajtje teologjiko-fetare”9. 28 nëntor. ai mban qëndrim kritik. Me librin Filozofia e Kavaliotit. por Filozofia e Teodor Kavaliotit. Friedrich. në dije shkencore. si të thuash. pra dialektika… E rëndësishme është që Kavalioti përqafoi filozofinë më përparimtare të kohës së tij. Gjergj.170 Analiza sociologjike ka qenë një pikë kthese në matematikë. Dhe me madhësinë variabël të Dekartit. Pra. Vepra e prof. 9 Sinani. për të ka patur një interes shkencor ndërkombëtar. Frashëri. kur duhet. duke gjykuar gjithanshmërisht. . trajton dhe interpreton një sërë problemesh thelbësore të historisë së Shqipërisë 7 8 Engels. Ata theksojnë. autori i këtij libri i dëgjon të gjithë. 2004. nuk kanë dashur ta dëgjojnë njëra-tjetrën. Kjo lidhet. për shembull. është edhe një libër që del jashtë tematikës bazë. Dhe në qoftë se Dekarti ishte në Europë përpunuesi i një mendimi filozofik modern. është shkruar në mënyrë pak a shumë romantike ose në stilin e folklorizmit. Sinani. edhe me tematikën specifike të tij. qytetërimi voskopojar dhe filozofia e Kavaliotit shndërrohen (siç duket për herë të parë). Shaban.. 1981. siç thamë. referencat e krahasimet. 21 Nëntor. pikënisje e të cilit është njohja e tjetrit. Sepse në të autori prek. ose përtej përmbajtjes së tij. analizat e sintezat. Tiranë: N. se ka patur disa shkolla studimore që janë marrë me Voskopojën: shkolla greke. Pra ky libër. përpunuesi i këtij mendimi në Ballkan ishte Kavalioti8. Studiuesit pohojnë se para saj. për të njëjtën tematikë. për nga mënyra e hulumtimit. 306-307. struktura e lëndës që përmban etj. rumune. Gazeta Drita. austriake. 2004. por nuk ledhaton asnjë. përfaqëson një vepër të rëndësishme të mendimit filozofik shqiptar. siç vëren Engelsi7. Gazeta Drita. Vlerat shtohen po të kemi parasysh faktin se veprat e Kavaliotit janë “veprat e para laike. në një plan më të gjerë. fq. Krejt përkundrazi.

duke mbetur një dokument i historisë së filozofisë. Kur del në dritë një libër i ri. të marrëdhënieve ndëretnike. institucionalizimi i të cilit në shoqërinë e sotme shqiptare është me rëndësi jetike. ose thënë në gjuhën e problematikës që po shqyrtojmë. Libri jep gjithashtu një shembull. Piro. pa patur një sistem kordinatash (karteziane) të filozofisë bashkëkohore. problemin e gjuhës shqipe e të raportit të saj me gjuhët e tjera (Voskopoja ishte një shembull i kësaj ndërthurjeje). Duke gjykuar në përgjithësi. 28 nëntor 2004. është ngritur një mur midis studimeve e botimeve të reja dhe shkollës. thotë (fq. Duke marrë shkas nga libri i prof. shoqëria e sotme shqiptare zhvillohet pa ide të tilla filozofike. a ka ai edhe vlera aktuale? Kjo pyetje u shtrua edhe në takimin e studiuesve të mbledhur për promovimin e librit në fjalë. një model: në muzg të Mesjetës. jemi ndeshur edhe me mjaft aspekte të mendimit të tij me rëndësi për filozofinë e shkencat bashkëkohore. të letërsisë e historisë. Misha. Studiuesit kanë përmendur sidomos veprën sociale e kulturore të korporatave voskopojare. Mua më duket se libri. Edhe bibliotekat tona janë mjaft të varfra për nga librat e filozofisë. Gazeta Drita. e cila nuk reflekton10. na bën mirë. mund të them se Filozofia e Kavaliotit është një libër që të fton për debat. thotë publicisti P. pra parellinjtë. Autori. thuajse përherë shtrohet pyetja: veç vlerave njohëse. të besimeve fetare (sidomos të Kishës dhe të rolit të saj). shkollave e institucioneve 10 Misha. 12): Duke pranuar rëndësinë e mendimit filozofik kavaliotas. etj. Ndaj pak filozofi (në kuptimin e mirëfilltë të fjalës). pikë së pari. kishte një çerdhe kulturore ku studiohej filozofi. Ato mbështetën ndërtimin e objekteve të kultit dhe atyre social-kulturore. nuk e bënë shkencëtarët por. qoftë edhe me tematikë historike.Lekë Sokoli 171 në kompleksitetin e tyre. mund të theksojmë gjithashtu se Voskopojën (të marrë në zenitin e saj). kombit/kombëtares etj. ka vlera edhe në kuptimin praktik të fjalës. . Po sot? Për fat të keq. Uçit. si për t’i paraprirë shqetësimit mbi aktualitetin e veprës së vet. Por sa do të shfrytëzohet ky libër nga shkollat? Sot për sot. të kulturës e trashëgimisë kulturore. 2004. korporatistët (tregtarët e industrialistët)..

42-43. për studiuesin tonë të madh të shkencave sociale. Sinani). Së treti. Aurel. postin shtetëror. Filozofia e Kavaliotit është një thirrje për t’u shkëputur nga mediokriteti dhe përditshmëria. partitë e politikën. Tiranë: Phoenix & Shtëpia e Librit. për të mos thënë edhe njeriun). është përmbledhur në Gazeta Drita. Xholi). që hap një problematikë të pasur. 12 Debati i studiuesve me rastin e promovimit të librit Filozofia e Kavaliotit. mblodhën fonde për ndërtimin e shtypshkronjës dhe të vetë Akademisë. Çfarë kam ndier gjatë leximit të librit të prof. datë 21 dhe 28 nëntor 2004. siç është rasti i Kavaliotit dhe filozofisë së tij. një keqardhje (po aq të ligjshme). Filozofia e Kavaliotit është libër me një strukturë 11 Shih: Plasari. Ata që po çimentojnë sot kultin e parasë e të pasurisë. duke synuar ta shndërrojnë gjithçka në mall apo duke privatizuar gjithçka (deri funksionet e mjetet administrative e publike. . organizuar nga Akademia e Shkencave dhe Shtëpia e Librit dhe e Komunikimit. gjithsesi diçka që (ndoshta) nuk do të na e kishte dhënë askush tjetër. një mirënjohje të madhe për profesorin e mikun tim. gjithsesi shumë më i moralshëm se “kapitalizmi plaçkitës” (përgjithësisht). Ja disa nga vlerësimet e studiuesve. Ky është njëfarë “kapitalizmi social” i tre shekujve më parë (në një shoqëri ende jokapitaliste). për ato vlera që kemi (vetë)mohuar. Së dyti. një “vepër me të cilën autori na fton për t’u kthyer te mendimi” (Gj. se pa Kavaliotin. Fenomeni Voskopojë. sikurse arkën e të varfërve.172 Analiza sociologjike publike. siguronin funksionimin e spitalit. dhënë në ditën e promovimit të tij12: “Një vepër e një niveli europian” (Z. njëfarë krenarie të legjshme për vlerat që kemi trashëguar edhe në fushën e mendimit filozofik. lavdia e tregtarëve dhe pasanikëve do të kishte vdekur bashkë me pasurinë e tyre të patundshme. Malltezi). 2000. të asistencës sociale në qytet etj11. duhet të dinë (nëse duan). për të cilën ishte e pamundur të fletej më parë (L. i ditëve e anëve tona. Në këtë libër ai na ka dhënë gjithçka ka mundur të japë. i cili futi në qarkullim intelektual Kavaliotin dhe filozofinë e tij. Korporatat themeluan jetimore. Akademinë dhe kulturën voskopojare. dërgonin me shpenzimet e tyre bursistë edhe në universitetet e Europës (vetë Kavalioti i kreu studime me një bursë të tillë). Uçit? Së pari. fq.

Prof.Lekë Sokoli 173 tepër koherente. Lako). mendon për të nxjerrë nga duart e mendja e tij vlera shoqërore. Uçi jep shembullin e koncepteve krejtësisht moderne. Nuk di nëse do të kem kohë për t’i përfunduar ato. për shembull. prof. A. të shoqërisë shqiptare të gjysmëshekullit të fundit ka arritur majat. Me këtë libër A. Dhe Zoti i dha plot 13 vjet. Madje ai iu lut Zotit që t’i jepte edhe tre vjet jetë sa të përfundonte Komedinë Hyjnore. Ai. Pra ai të ndihmon kur ke për të bërë diçka që ia vlen”. interesant dhe tërheqës (sikurse leksionet e tij të filozofisë). Alfred Uçi mbetet për mua njëri nga ata studiues që ka bërë gjëra për të cilat ia kanë vlejtur. aq më shumë janë shtrembëruar e goditur nga ithtarë të një mode provinciale” (N. Por kështu ndodh ngaherë. një studim i shkëlqyer. besnik ndaj një klasicizmi të shëndoshë në filozofi. studime si Filozofia e Kavaliotit. Alfredi më tha: “U shkëputa nga disa punë të tjera që kisha në dorë për t’u marrë me Kavaliotin. jo të pseudovlerave). Pra. Pak kohë pas daljes në dritë të Fiozofia e Kaveliotit. Më mbetet ta uroj profesorin tonë të mirë: jetë të gjatë e krijimtari të mbarë! . Vlera kryesore e librit është origjinaliteti i tij. sikurse veprat e mëparshme të prof. por edhe i disa ideve nga literatura e gjerë e shkruar në rumanisht apo greqisht. një libër i rëndësishëm i një njeriu të rëndësishëm. Fuga). Misha). sepse “është një fakt i hidhur se të gjitha figurat historike shqiptare të përmasave europiane kanë qenë objekt goditjesh. e natyrshme kjo për të gjithë vdekatarët (fjalë e përdorur prej tij. jo me pseudoshkencë apo servoshkencë. modern. Spahiu). i cili në hierarkinë e vlerave (vlerave të vërteta. Filozofia e Kavaliotit është një libër shkencor. që i kushtohen kësaj figure (P. të çliruara nga dogmatizmi (Xh. Uçit dhe studiuesve socialë të brezit të tij. Kështu ka ndodhur edhe me Danten. Ai është marrë me shkencë të vërtetë. përfaqëson njëherësh një kontribut linguistik të jashtëzakonshëm (A. rreshti i katërt i librit). jo thjesh i një vargu analizash të filozofisë së Kavaliotit. Është një vepër që korrigjon e vë në vend. madje sa më shumë i kanë shërbyer atdheut dhe kulturës europiane. Edhe kur mendon për vitet e jetës së tij.

174 Analiza sociologjike .

Lekë Sokoli 175 CIP Katalogimi në botim BK Tiranë Sokoli. Tiranë : Rinia. 176 f.346.5) .2(496.356.2 -055. 14.2(496.(Inst.5 cm. i Sociologjisë) ISBN 99927-819-9-8 316. Lekë Analiza sociologjike / Lekë Sokoli .5) 316. red. . .5 x 20. Sejdin Cekani. 2006.

176 Analiza sociologjike .

Lekë Sokoli 177 .