Lekë Sokoli

1

LEKË SOKOLI

Analiza sociologjike

Instituti i Sociologjisë

Përgatiti për botim: Instituti i Sociologjisë, Tiranë Redaktor: Sejdin Cekani Arti grafik: Orest Muça ISBN 99927-819-9-8
© Autori, 2006 Botues: IS & Rinia

Instituti i Sociologjisë Rr. “Abdyl Frashëri”, p. 3/3, Tiranë Tel & Fax.: ++355 4 268 819 E-mail: lsokoli@instituti-sociologjise.org www: instituti-sociologjise.org

...... një mikrobotë pa të drejta? ............................................. 83 Përmasat e trafikimit të grave dhe adoleshentëve ............. para dhe gjatë Luftës së Dytë Botërore ....................................4 Analiza sociologjike PËRMBAJTJA Familja tradicionale shqiptare dhe alternativat “jotradicionale” të saj Familja shqiptare para dhe pas shndërrimeve demokratike ........................................ Prostitucioni profesionist në Shqipëri.......................... 8 Përbërja e “kampionit” të studimit ........ Prostitucioni dhe regjimi komunist (1945-90) ................. një studim “klandestin” për një biznes klandestin Prostitucioni..................................................................................................... Një studim “klandestin” për një veprimtari klandestine . Prostitucioni. Udhëtim i sociologut në botën e prostitucionit ............. A duhet (ri)legalizuar prostitucioni në Shqipëri? ........................................................................................................... Terminologjia dhe llojshmëria e prostitucionit .............................................. Përfundime e rekomandime ..................................................................................................... Vështrim sociologjik mbi trafikimin e grave dhe adoleshentëve në Shqipëri Shtrimi i problemit ....................................................................................... rasti i Shqipërisë ......................... Ligjet e para për legalizimin e tij ....................... 6 Familja tradicionale dhe alternativat “jotradicionale” të saj ............................................................................................................................................................................................................... Prostitucioni profesionist në Shqipëri gjatë shekullit XX e në vijim dhe debati për (ri)legalizimin e tij Një dukuri më e përfolur se e studiuar ..... 9 Analizë mbi shndërrimet pozitive e negative të martesës e familjes .......................................... A është prostitucioni një fenomen tipik shqiptar? ........ Prostitucioni................................ 81 Rreth metodologjisë dhe “kampioni” i studimit .................................. 85 51 52 53 63 66 70 73 75 25 29 28 31 33 34 38 44 .... profesioni më i vjetër? ............. 22 Prostitucioni...................... 14 Ekskluziviteti seksual dhe seksi jashtëmartesor ................................................ 10 Rreth dilemës: martesë apo bashkëjetesë? ................... Fillimet e prostitucionit në Shqipëri............ 18 Disa përfundime .................... Prostitucioni si praktikë kulturore universale dhe rasti i Shqipërisë .................................. Prostitucioni dhe të drejtat universale të njeriut ................................................................... Prostitucioni në Shqipërinë e pas viteve ’90-të dhe disa përfundime ....

................................... 98 Pastrafikimi......................... dijetar dhe erudit i gjithanshëm . 91 Trafikimi: shkalla e njohjes së tij dhe nevoja për informim .......................... proceset integruese të Shqipërisë dhe statusi i Kosovës .............................................. Pro dhe kundër Frojdit .............libri i jetës i një profesori të vërtetë ........................ Ku qëndron forca e “mafias shqiptare”? ...................................... 89 Kush trafikohet? ........... Kush është Gjergj Fishta? ........................................................... vepër e shquar e mendimit shqiptar ................ 154 Debatet e sotme dhe politika jonë “e jashtme” . teoritë dhe metoda e tij e studimit dhe e kurimit Frojdi ose filozofi “imoral” .... 165 139 141 143 148 148 123 125 128 135 105 108 110 115 116 119 121 ............................................. Mafia dhe “Mafia shqiptare” ............................................Lekë Sokoli 5 Debat rreth çështjes “pse trafikohen shqiptarët?” ............................................................................... familja dhe komuniteti............................................. 99 “Nota” e vlerësimit të institucioneve të shoqërisë përkundrejt trafikimit ........................................ urrejtja dhe racizmi antishqiptar Një libër më shumë në bibliotekën (jo aq të varfër) të racizmit ............................. 155 “Gjurmë jete” ......................................... Integrim apo riciklim në trafik? ................. E drejta zakonore shqiptare dhe ligjet e mafias ...................................................................................... 95 Perceptimi i trafikimit në raport me problemet e sotme të Shqipërisë .................................................................................... “Mafia shqiptare”............................................................ “Privatizimi i dhunës” dhe reagimi ndaj saj “Privatizim” i dhunës? ........................................................................................ Zigmund Frojdi.......................... Kush mund ta mposhtë “mafian shqiptare”? ............................................. Psikanaliza si terapi: e para është fjala .................................... 100 “Mafia shqiptare”.......................... Kush është Zigmund Frojdi? ....................................................................................................................................................... Epilog: moda antishqiptare e (jo)shqiptarëve ................................................................................. Fishta............................... Universi krijues i Gjergj Fishtës dhe jeta akademike shqiptare Pse shkruaj për Fishtën? ........... Psikanaliza si teori mbi personalitetin ............... 100 Përfundime e rekomandime ............................................... Figurë kontradiktore apo me vlerësime kontradiktore? ...................... 97 Faktorët që ndikojnë më negativisht në trafikim ....................... 159 “Filozofia e Kavaliotit”.

2004. Shqiptarët nuk e kanë braktisur familjen. Kjo familje shquhej për aftësinë vetërregulluese dhe kriteri moral kishte epërsi kundrejt çdo kriteri tjetër gjykimi e vlerësimi. në njëfarë përkufizimi. tiparet e familjes tradicionale shqiptare. ligjore. familja tradicionale filloi të njohë “rivalët” e vet. të martesës e familjes. 7.. në të cilën burri është burimi kryesor i të ardhurave dhe autoriteti kryesor”. 15-27. e krijuar për mbijetesë e vazhdimësi (trashëgimi). e qëndrueshme. ka ndryshuar thuajse gjithçka. Nr. del se ajo është “…një jetesë e përbashkët. Nëse rëndisim. ngaqë ndryshimi është i njëmendtë. nga ato që do të përfaqësonin tipare relativisht të qëndrueshme të familjes “jotradicionale” shqiptare. në fushën e marrëdhënieve familjare. të diferencojmë dukuritë kalimtare të tranzicionit të vështirë shqiptar. Në 1 Botuar në revistën shkencore Politika & Shoqëria. Nga analiza mbi shndërrimet. bazuar në një anketim të rreth dy mijë individëve. Tiparet e familjes tradicionale i krahasojmë me elementët e sotëm “jotradicionalë”. mbi ¾ e të cilëve janë të mendimit se familja tradicionale është kapërcyer. 2 (14). më mënyrë të shpejtë. ajo është në ndryshim.. të dy prindër. spontane e mjaft kontradiktore. . por jo drejt shpërbërjes. Sot familja e ka humbur “qetësinë olimpike”. Të merresh me dukuritë e reja në zhvillimin e shoqërisë e familjes shqiptare pas vitit 1990. arrijmë në përfundimin se është e vështirë. relativisht e qetë ose e rrezikuar nga faktorë ‘natyrorë’. në mos e pamundur. fq. me ekskluzivitet seksual midis një burri e një gruaje. Vëll. Sidomos në vitet e tranzicionit. pozitive e negative. të krijohet përshtypja se duhet të flasësh apo të shkruash për gjithçka. alternativat jo-tradicionale.6 Analiza sociologjike Familja tradicionale shqiptare dhe alternativat “jotradicionale” të saj1 Përmbledhje Pas vitit 1990.

Kjo sepse. gjithnjë e më shumë urban. edhe në sociologjinë e familjes mund të bëhen dy lloj analizash: njëra e nivelit makro. sillej sipas normave të pranuara. çdo individ zinte një pozicion të dhënë. rural. Në këtë artikull do t’i referohemi më shumë analizës sipas nivelit makro. të qëllimit të jetës. më i ndërlikuar. nga njëra anë. Mendoj se. realitet që u ndesh që në fillim me probleme të mëdha sociale. kjo harmoni negative u prish. kishim një status quo. një realitet social të thjeshtë. pak a shumë homogjen (Sokoli. në këtë fazë të tranzicionit paskomunist. sipas së cilës rezulton se në Shqipëri familja. sikurse janë shënuar ndryshime në botëkuptim. ka pësuar shndërrime të thella. si institucion i lidhur ngushtësisht me jetën shoqërore. duke përfshirë edhe ato mbi martesën e familjen. ky ekuilibër social apo. tjetra e nivelit mikro. lumturinë. Mirëpo ky proces shndërrimi nuk është përfunduar. për të nxjerrë në pah disa tipare kryesore të familjes dhe shkaqet nga të cilat është kushtëzuar ndryshimi i saj. 1997: 223-4). ka ndryshuar thuajse gjithçka. mirëqenien etj. të lexueshëm. që ka të bëjë më shumë me treguesit cilësorë të jetës familjare. kuadri në të cilin punuan dhe jetuan njerëzit ishte relativisht i qëndrueshëm: zonat fshatare zotëronin kundrejt atyre qytetare. në gjuhën e Kadaresë (2000: 60). ende nuk ka tipare të qarta. aftësisë për të realizuar funksionet e saj ekonomiko-edukative etj. kryesisht rural. e zuri një realitet i ri. i bindej pa kushte autoritetit. Familja shqiptare para dhe pas shndërrimeve demokratike Midis dy shoqërive që ndanë vitet ’90-’91 ekzistojnë dallime thelbësore në të gjitha aspektet e jetës ekonomiko-sociale. ishin shndërruar në politikë zyrtare. në kriteret e vlerësimit të njeriut. Në të parën. Shkurt. heterogjen. stimujt moralë kishin përparësi kundrejt atyre materialë. sikurse në ekonomi. në kuptimin mbi martesën. të bazuar mbi një marrëveshje sociale. Vendin e një realiteti social të thjeshtë. kryente një punë të caktuar. vetë shoqëria shqiptare. Te grupet sociale raportet afektive dhe morale kishin përparësi kundrejt atyre kontraktuale të bazuara në interesat. ekziston një prapambetje relative . Pas vitit 1990 kjo status quo. Nga ana tjetër. më shumë spontane dhe mjaft kontradiktore.Lekë Sokoli 7 mënyrë të shpejtë. homogjen. Gjatë kësaj periudhe krijimi i koncepteve unike për mënyrën e jetesës.

Në periudhën për të cilën po flasim. Lëvizja e lirë e familjeve. derisa brenda familjes qytetare ekzistojnë normalisht marrëdhëniet më të përparuara se ato të familjes fshatare. Kjo nënkupton. Në veçanti është rritur numri i familjeve me një prind. Familja është çliruar nga shumë tabu të së djeshmes. për shembull. duke vrojtuar këtë dukuri. nga njëra anë. te komunizmi). 2000: 66-7). zakoneve. Pra është shtuar shumë numri i familjeve qytetare prej atyre që kanë ardhur në qytete apo rrethinat e tyre. por ajo gëzon një farë autonomie. e ka tronditur familjen tradicionale shqiptare ndoshta më shumë se evolucioni shekullor. ndikuar edhe nga emigracioni. Familja është mjaft e ndikuar sidomos nga emigracioni. Por. një mundësi më shumë për plotësimin e nevojave ekonomike. ose lëvizja migratore (tanimë një e drejtë kushtetuese). sikurse me ndikimin e traditave. politikat shtetërore (nga pushtuesit. Ky proces mund të cilësohet si pozitiv. sikurse pesha specifike e familjeve qytetare. ai i familjeve të përziera të krijuara nga rimartesat pas divorcit etj. më shumë se kushdo. më shumë se shndërrimet e imponuara nga shteti e ligji. Zhvillimet e këtyre viteve. mori përmasa marramendëse dhe u shoqërua me njëfarë kaosi demografik. por edhe një rritje të numrit të . sidomos lëvizja e pakontrolluar migratore. Qyteti “xhaketëngushtë” shqiptar nuk ishte gati për të pritur një masë kaq të madh të ardhurish. i mënyrës së jetesës së të ardhurve në rrethinat e qyteteve. nëse gjykojmë në perspektivën e gjërave. mund të konstatohet se ky proces urbanizimi i familjeve fshatare është thuajse po aq edhe një proces “ruralizimi i qyteteve”. ceremonive mortore apo. në raport me zhvillimin e përgjithshëm shoqëror (Uçi.8 Analiza sociologjike e marrëdhënieve martesore e familjare. është rritur disi numri i familjeve të formara nga bashkëshortë me përkatësi etnike dhe kulturore të ndryshme. përgjithësisht. në raport me familjet fshatare. 2003: 18). Kjo lidhet me karakterin tepër të ndërlikuar të marrëdhënieve familjare. vështirësive të përshtatjes me ndryshimin etj. Familja përbën qelizën bazë shoqërisë. Kjo vërtetohet. Është rritur gjithashtu hapësira e realizimit të atyre që quhen funksione të familjes. nga vrojtimi i riteve. nga fetë. duke cënuar rëndë gjithë elementët e ekosistemit urban (Vejsiu. Pas vitit 1990 lindën elementë pluralistë edhe në jetën familjare. Ajo ridimensionoi edhe raportet midis dy tipeve kryesore të familjes shqiptare.

e qëndrueshme. vetëgjykimin. fëmijë nga dy bërthama. të dy prindër. Aftësia për vetërregullimin. me ekskluzivitet seksual midis një burri e një gruaje. Marrëdhëniet seksuale brenda të njëjtit seks marrëdhënie heteroseksuale (6) (homoseksualiteti. divorci. nga martesat e mëparshme etj. kriminaliteti… Kriteri moral dhe forca e opinionit (14) Prirja për largimin e jetës personale nga kriteri moral… 9 familjeve me partnerë që jetojnë gjatë larg njëri-tjetrit. (8) kriteri afektiv… Vazhdimësia/trashëgimia (9) Nuk kanë atë rol që kanë pasur Lindje dhe rritje fëmijësh (10) Parapëlqimi për të mos lindur fëmijë. Familja tradicionale dhe alternativat “jotradicionale” të saj Ne jemi përpjekur të grupojmë karakteristikat e familjes tradicionale shqiptare dhe ta krahasojmë atë me alternativat “jotradicionale” Në shkencat sociale. detyrime e përgjegjësi të barabarta. martesa lidhur në martesë (5) seksualisht të hapur etj. me prindër të divorcuar apo të ve. e cila është: “…një jetesë e përbashkët. konfliktet. lezbizmi) Prania e dy prindërve në familje (7) Familje me një prind. Familje e lidhur kryesisht për mbijetesë Sot kërkohet më shumë se më parë nga martesa. . familje me njerk/njerkë etj. Në vetvete kjo është një premisë shpërbërjeje. gjithsesi. dhuna. për të birësuar e marrë në kujdestari. por pa lidhje martese ose individë të pamartuar. e rrezikuar edhe nga faktorë “jo nga faktorë “natyrorë”(4) tradicionalë” Ekskluziviteti seksual i individëve të Seksi jashtëmartesor (më tej-SJM). Lidhje e një burri me një grua. ndryshe nga shkencat ekzakte. Familja e martesa. ligjore. është vështirë të bëhen përkufizime të sakta. po rendisim në njëfarë përkufizimi tiparet e martesës (familjes) tradicionale. Mungesa e forcës reaguese të familjes ndaj vetëdënimin në rast “lajthitjesh” etj (13) sfidave të saj. nuk përkufizohen aq lehtë. me të drejta.Lekë Sokoli Tabela 1: Familja tradicionale dhe alternativat Forma “tradicionale” Alternativat “jotradicionale” Jetesë e përbashkët (1) Partnerë që jetojnë larg njeri-tjetrit. Martesë ligjore (2) Bashkëjetesë (qoftë edhe ligjore). Burri si burimi i parë i të ardhurave (11) Prirja për barazi e ndihmesa të përbashkëta (të paktën si një prirje apo realitet i pjesshëm) Burri si autoriteti kryesor (12) Prirja për martesë dhe familje “të hapur”. relativisht e qetë ose e rrezikuar nga faktorë ‘natyrorë’. rimartesa… Familje relativisht e qetë ose e rrezikuar Jo e qetë. Por. gjithashtu. Lidhje relativisht e qëndrueshme (3) Paqendrueshmëria.

Përbërja e “kampionit” të studimit “Kampioni” i studimit tonë. I pamartuar ndonjëherë ose beqar Frekuenca në përqindje 47.2 77. Le t’i vendosim këto tipare të familjes tradicionale në një tabelë dhe t’i krahasojmë me elementët e sotëm “jotradicionalë” (tabela 1).6 52.4 22.4 19. sidomos nga qytetet kryesore.7 54.9 33. Të dhënat e këtij ‘kampioni’ studimi janë si më poshtë (tabela 2).4 16.7 16. grupimet Femra Meshkuj Me arsim tetëvjeçar Me arsim të mesëm Me arsim të lartë Në zona me mbi 10 mijë banorë Në zona me më pak se 10 mijë banorë Mysliman Katolik Ortodoks Deri 20 vjeç Nga 21 deri në 30 vjeç 31 deri në 40 vjeç 41 deri në 60 vjeç Mbi 60 vjeç I(e) martuar I(e) fejuar Bashkëjeton në çift. Kjo martesë/familje shquhej për aftësinë vetërregulluese dhe kriteri moral kishte epërsi kundrejt çdo kriteri tjetër gjykimi e vlerësimi.4 20.10 Analiza sociologjike e krijuar për mbijetesë e vazhdimësi (trashëgimi) përmes fëmijëve. në të cilën burri është burimi kryesor i të ardhurave dhe autoriteti kryesor”. etj.8 Sipas statusit civil . pa lidhje martesore I (e) divorcuar ose ndarë. i përbërë nga 1998 individë të anketuar sipas gjinisë apo seksit.1 24.6 62. nivelit arsimor. i (e) ve. arsimit që kanë kryer ose vazhdojnë. Diferencimet Sipas gjinisë/seksit Sipas nivelit arsimor Sipas vendbanimit Sipas përkatësisë fetare Sipas grupmoshës Kategoritë. Më poshtë do të analizojmë disa nga këto prirje apo edhe realitete të reja në fushën e familjes e të martesës.1 26.9 26.4 49. Analizën do ta bazojmë në një studim të ISPS-së. informacioni bazë i të cilit është marrë përmes një anketimi të rreth dy mijë individëve nga rrethe të ndryshme të vendit.7 23. gjendjes Tabela 1: Të anketuarit sipas gjinisë.4 29.4 2.6 9.3 4.

gjithashtu.1 77.5 Aspak 22. më e theksuar tek individët me nivel më të lartë arsimor. sipas përcaktimit të mësipërm. Vrojtimi sipas moshës nxjerr në pah faktin se të rinjtë janë në skalonin e parë të kërkesës për ndryshim.4 Mbi ¾ e të anketuarve pohojnë se ata janë plotësisht apo pjesërisht dakord me mendimin se martesa dhe familja tradicionale është kapërcyer. Ajo është. edhe me punësimet jashtë qendrave të banimit brenda vendit. se në ato rurale. në ç’masë janë dakord shqiptarët me opinionin se martesa apo familja tradicionale. në njëfarë mase. me emigracionin por. Por provohet se edhe fshati shqiptar është prekur mjaft nga valët e përgjithshme të liberalizimit të jetës shoqërore e familjare. Edhe në zonat rurale vetëm një në çdo tre individë mbetet partizan i martesës dhe familjes tradicionale. Kjo lidhet. përkatësisë fetare të tyre e grupmoshës. Një tjetër formë e shfaqjes . Në ç’masë është kapërcyer familja tradicionale? Ose. Analiza sipas vendbanimeve tregon se prirjet liberalizuese janë 2-3 herë më të theksuara në vendbanimet urbane (me mbi 10 mijë banorë). sipas vendbanimit. Tabela 3: A është kapërcyer martesa tradicionale? (në përqindje) Plotësisht 50. Pjesa tjetër prej 22 për qind nuk pajtohen me këtë mendim.6 Pjesërisht 27. Analizë mbi shndërrimet pozitive e negative të martesës e familjes Tipari themelor i familjes tradicionale është jetesa e përbashkët (1). është kapërcyer? Vlerësimet janë dhënë në tabelën 3.Lekë Sokoli 11 së tyre civile në çastin e dhënë.4 22. Sot ky tipar është cënuar aq sa të qëndruarit larg mund të vlerësohet si një alternativë “jotradicionale” e familjes dhe martesës. Bashkëshortët po jetojnë për një kohë relativisht të gjatë larg njëri-tjetrit. ka të dhënat e tabelës 2. së pari.

autorët kanë renditur 11 faktorë me të cilët ata argumentojnë rritjen e divorceve në Shqipëri në të ardhmen (Shih: Beqja & Sokoli. Martesa e sotme e ka humbur qendrueshmërinë karakteristike kryesisht për shkak të divorceve. unë dhe ime shoqe. kanë kryer një seri kualifikimesh pasuniversitare brenda e jashtë vendit. varfëria etj. 1 Familja tradicionale ishte relativisht e qetë ose e rrezikuar më shumë nga faktorë “natyrorë” (4). madje kudo në botë. 68-92). Një tjetër tipar i familjes tradicionale. apo martesa e vdekur brenda lidhjes martesore. të cilat kanë prirje të rriten. 1 . Janë të shkolluara e të talentuara. siç e kuptojmë dhe siç e kemi jetuar vetë. paaftësia fizike. po japim vetëm shqetësimin e një kolegut tonë nga Tirana. 2000b. përdorimi abuziv Në “Divorci në sfondin e zhvillimeve të periudhës 1991-2000”. sëmundjet.12 Analiza sociologjike së “të qenit larg” është divorci emocional. Këtë përfundim kanë arritur autorët e “Divorci (Vrojtime e refleksione)”. fq. por edhe ata “jotradicionalë”. Ka arritur puna deri atje sa të mos guxojmë më t’u flasim për martesën dhe të ardhmen e tyre. si sjelljet devijante. dhuna. Shkallën e konkurrimit të saj nga bashkëjetesa do ta trajtojmë veçmas (shih më poshtë). katastrofat e ndryshme. të cilët e kanë filluar këtë libër me konstatimin se: “Në kohën tonë familja e ka humbur disi “qetësinë olimpike”. Të shqetësuar jemi vetëm ne. i cili tha: “Kam dy vajza.” Një tjetër tipar i familjes tradicionale është lidhja relativisht e qëndrueshme (3) e saj. 2000: 51).. alkoolizmi. është martesa ligjore (2). kanë punë të vlerësuara në institucione qendrore dhe karrierë të mbarë profesionale. Të dhënat tregojnë se numri i familjeve me këtë “status” është 3-4 herë më i madh se numri i martesave të zgjidhura (Beqja & Sokoli. si vdekja. respektivisht 26 dhe 32 vjeçe. Ajo është e kërcënuar jo vetëm nga faktorë tradicionalë. konfliktet gjithfarëshe. Pa hyrë në shifra. Por tek ato nuk ndihet kurrëfarë shqetësimi për martesë. Por duhet theksuar se forma ligjore e martesës po konkurrohet edhe nga “të pamartuarit e përjetshëm”.

martesat seksualisht të hapur etj. braktisja. me prindër të divorcuar Beqja. homoseksualizmi (mashkullor e femëror). Parathënie e “Divorci . më 19 prill 2004. Ndaj nuk shohim ndonjë rrezik të konkurrimit prej tij të marrëdhënieve heteroseksuale. & Sokoli. 5-6. (5). 3 Debati i parë publik televiziv në Shqipëri mbi homoseksualizmin është zhvilluar në Top Chanal (emisioni Top-show). 1990: 210). heteroseksuale? Në Shqipëri ende jo. Familja (martesa) tradicionale shqiptare përfaqësonte një marrëdhënie vetëm heteroseksuale (6).”2 13 Familja tradicionale është karakterizuar më tej edhe nga ekskluziviteti seksual i individëve të lidhur në martesë. në Shqipëri nuk kanë histori. pabesia bashkëshortore. për shqiptarët është një nga fenomenet më të papëlqyera. Sot familjet me një prind. si për inerci. 2 . Marrëdhëniet seksuale brenda të njejtit seks (homoseksualizmi e lesbizmi). të paktën tani për tani ose në një të ardhme relativisht të largët. para dhe gjatë regjimit komunist madje dhe. janë të shumëllojshme. lëvizjet për rivlerësimin e saj etj.. për të cilat do të flasim veçmas (shih më poshtë). në SHBA e kudo në botë. përfaqësonte një ndër tiparet e saj. bashkëjetesave). del se seksi midis individve të së njëjtës gjini ose homoseksualiteti. Lekë. Sidoqoftë duhet mbajtur parasysh fakti se pavarësisht “rrënjëve gjenetike” të homoseksualizmit. sot janë të parapëlqyera nga shumë të rritur” (Dickinson & Leming. ndërsa studiuesit amerikanë.Lekë Sokoli i drogës. sëmundjet seksualisht të transmetueshme. Dhe modeli i familjeve me orientim homoseksual. Madje tema e homoseksualitetit ka qenë tabu. prostitucioni. fq. Hamit. Prania e dy prindërve në familjen tradicionale (7). edhe shumë kohë pas rënies së tij3.vrojtime e refleksione”. ndonëse mjaft më të pakta kundrejt atyre me orientim heteroseksual. japin përgjigjen se: “… modelet e familjes. Ky tipar është cënuar dukshëm nga seksi jashtëmartesor (SJM). 200. sjellja homoseksuale është më shumë një sjellje e mësuar. Nga sa kemi konstatuar. Por a mund të përbëjë lidhja homoseksuale një alternativë të martesave (lidhjeve. Tiranë: Dudaj & Rinia.

ndërsa në bizneset familjare burrat vazhdojnë të kanë peshën më të madhe. në ditët tona vërejmë motive të reja në krijimin e familjes. krimi në familje etj. burri vazhdon të jetë ende si burimi i parë i të ardhurave (11). Krahas mbijetesës dhe vazhdimësisë (8. Dukuritë e mësipërme nuk kanë arritur ta cënojnë dukshëm tiparin e familjes tradicionale për lindje dhe rritje fëmijësh (10). saqë këtë dukuri mund ta rendisim midis alternativave “jotradicionale”. Sikurse në familjen tradicionale. të paktën sot për sot. mungesa e forcës reaguese të familjes. vazhdon të jetë mjaft mashkullore. por kërkojnë më shumë prej saj (Beqja & Sokoli. Këtë e tregojnë. bizneset tona vazhdojnë të jenë të painstitucionalizuara. vihet re kërkesa për birësime. marrje në kujdestari etj. lidhja e martesës dhe krijimi i familjes priret të motivohet gjithnjë e më shumë nga kriteri afektiv. Të paktën tani për tani. etj. Nga ana tjetër. Familja “jotradicionale” . ndër të tjera. edhe rastet e divorceve ndër individët që nuk shprehin ndonjë pakënaqësi të theksuar nga martesa. qoftë edhe nga pikëpamja e autoritetit. detyrime e përgjegjësi të barabarta është një prirje edhe në terrenin e ashpër shqiptar. Studiuesit argumentojnë se kriteri afektiv është më i vështiri për t’u realizuar. Më shumë se parapëlqimi për të mos lindur fëmijë. janë bërë aq të zakonshme. Gratë përbëjnë vetëm 10-15 për qind të sipërmarrseve (gati kaq edhe të politikanëve). Sidoqoftë prirja për martesë dhe familje “të hapur” me të drejta. 9). 2000: 50). Aftësia për vetërregullimin. vetëgjykimin. Më e zakonshme është familja me fëmijë nga dy bërthama. konfliktet. ka karakterizuar familjen tradicionale. apo rastet e divorceve ndër familjet tanimë të pasura. sikurse familje me njerk/njerkë etj. Rrjedhimisht prirja për barazi e ndihmesë të përbashkët në buxhetin familjar. vetëdënimin në rast “lajthitjesh” (13).. Kjo duket se do të përfaqësojë një sfidë të familjes shqiptare në të ardhmen. dhuna. Ede në kushtet e sotme shoqëria shqiptare. Në familjen tradicionale burri ka qenë edhe autoriteti kryesor (12). Vihet re prirja për ta parë martesën si një lidhje që të jep maksimalisht kënaqësi e lumturi. Papunësia ka prekur më shumë gratë. ndërsa emigracioni është gjithashtu një dukuri më shumë mashkullore. nga martesat e mëparshme etj. janë dukuri shqetësuese. mbetet vetëm një prirje..14 Analiza sociologjike apo të ve.

të rivlerësimit të vetvetes. Së fund. kanë karakterizuar familjen tradicionale. me mungesën e një qëllimi kolektiv. Duket sikur të rinjtë e sotëm nuk besojnë thuajse në asgjë. një model pozitiv. sidomos kur është fjala për një martesë shqiptare. të një ëndrre të përbashkët (kombëtare). nuk duhet “fajësuar” vetëm varfëria. deri përcjelljen “vullnetare” për në botën e prostitucionit etj. një “hero pozitiv”. kemi nevojë për një program të rilindjes morale.. vlerësimit të të qenit shqiptar. bij e bija shqiptarë e shohin shpesh paranë si të vetmin qëllim të jetës dhe. . Rreth dilemës: martesë apo bashkëjetesë? “Unë jam kategorikisht kundër martesës. tek e cila të gjithë mund të besonin. por duhet të besojmë më shumë në shkaqe të karakterit moral. nuk e kanë për gjë të pranojnë përfshirjen në ingranazhet e drogës. më shumë se çdo program zhvillimi. 2000: 75-78).bashkëjetesën pa lidhje martese. për të kërkuar zgjidhje të dhunshme etj. Në familjen “jotradicionale” vërehet prirja për largimin e jetës personale vetjake nga kriteri moral. ndërkohë që më të moshuarit. një nxitje për të çliruar energji rinore pozitive. me prostitucionin. Universiteti i Tiranës. kërcëllijnë dhëmbët ndaj një gjendje thuajse të pashpresë. Ndoshta duhet shkuar më tej: nëse shqiptarët janë sot kaq të gatshëm për t’u marrë me drogën. shpesh të çoroditur. Mungon një frymëzim pozitiv. trajnimi apo formimi. Ato lidhen me njëfarë lack of pride (humbje të krenarisë). por me kusht që edhe ajo të mos jetë një kopje e keqe e martesës”2 Duket se edhe në realitetin shqiptar martesa tradicionale ka tani edhe një konkurrent “jotradicional” . Eliminimi i saj përfaqëson kështu sfidën më të madhe të saj e të të gjithë shoqërisë. pasi kanë arritur në këtë shkallë. 2 Nga intervista me një pedagoge të Fakultetit të Shkencave Sociale. me rënien e nivelit të vlerësimit për vetveten. Ndaj.Lekë Sokoli 15 shqiptare çuditërisht sot përfaqëson institucionin më të dhunshëm të shoqërisë (shih: Beqja & Sokoli. kriteri moral dhe forca e opinionit shoqëror (14). Nuk ka si të shpjegohet ndryshe fakti që prindër. Jam për bashkëjetesën.

2003: 56). për të shprehur bashkëjetesat. që të mundësohet bashkëjetesa midis djemve e vajzave. Por cila është pranueshmëria e bashkëjetesës? . pra. Cilat janë përmasat e kësaj dukurie në realitetin shqiptar? Për këtë do t’i drejtohemi anketimit. Ajo ka prirje të rritet. kalimtare (për shembull. Zakonisht. Kjo përqindje nuk është e madhe. “familje fakti”. Bashkëjetesa. u kanë kërkuar zyrtarisht drejtuesve të Qytetit Studenti (Tiranë). deri te bashkëjetesa si një alternativë përfundimtare e martesës etj. sado korrekt. pikërisht ajo që përfaqëson më realisht një alternativë “jotradicionale” të martesës. të rrëmbyera. “partner/e” etj. Por ato mund të jenë edhe bashkëjetesa homoseksuale. midis të divorcuarve. Por ky përkufizim. është ligjëruar vetëm një tip bashkëjetese. Meriton të theksohet fakti se ata. me miratimin e Kodit të ri të Familjes (maj 2003). midis atyre që kanë mbetur të ve. në analizën e mëposhtëme është një marrëdhënie intensive heteroseksuale. nuk shpreh “kuptimin sociologjik” të saj. midis studentëve). midis të droguarve etj. siç nuk është as e papërfillshme. kriminale (me prostituta. Kuptimin e saj e ka përcaktuar Kodi i Familjes. Pra. e deklaruar dhe relativisht afatgjatë. përdoren termat “bashkim fakti”.).16 Analiza sociologjike Bashkëjetesa është njëfarë “martese pa martesë”. e karakterizuar nga një jetë e përbashkët. neni 163. Vetëm 2. Bashkëjetesa është më e përhapur ndër studentët. nuk mban parasysh llojshmërinë e bashkëjetesave që vërtetohen në jetë.. që paraqet një karakter stabiliteti dhe vazhdueshmërie” (KF. Bashkëjetesa mund të jetë. Ato janë lidhje midis individëve të pamartuar ndonjëherë. të cilin po e citojmë: “Bashkëjetesa është një bashkim fakti midis burrit dhe gruas që jetojnë në çift. Siç duket përqindja e studentëve që bashkëjetojnë në çift duhet të jetë më e madhe. edhe e përkohëshme apo rastësore. përmes strukturave të tyre. atyre që janë zhgënjyer nga martesa.3 për qind e rreth dy mijë përgjigjedhënësve pohojnë se “statusi” i sotëm i tyre është ai i bashkëjetesës (tabela 2).

vërehet një kontradiktë midis shkallës së lartë të pranueshmërisë së bashkëjetesës dhe dëshirës për ta praktikuar atë.Lekë Sokoli Tabela 4: Vlerësme mbi bashkëjetesën Përgjigjjet e dhëna Në numër E domosdoshme E pranueshme Jo normale Nuk mund ta vlerësoj Gjithsej 282 1032 447 237 1998 Të anketuar Në përqindje 14. dhe realizimit të saj në fakt. përqindja e vajzave beqare që e quajnë bashkëjetesën si më të përshtatshme kundrejt martesës. Gratë/vajzat janë më të prirura të quajnë bashkëjetesën si të domosdoshme.0 17 Pra shkalla e pranueshmërisë së bashkëjetesës (1+2). të cilat burojnë nga mentaliteti (mospëlqimi i prindërve.87 Nënat për vajzat e tyre 77.). Tabela 5: Çfarë parapëlqejnë më shumë vajzat beqare dhe nënat për vajzat e tyre? Parapëlqimet Martesën Bashkëjetesën Pa përgjigje Vajzat beqare 60. Ky ndryshim shkon në 2. i frikës nga mospëlqimi prej bashkëshortit të ardhshëm etj.7 22. në raport me vlerësimin që kanë nënat për vajzat e tyre. si dhe barriera ekomomike që lidhet me pamundësinë e plotësimi të kushteve për bashkëjetesë. nga opinioni shqiptar është relativisht e madhe (65. është e lartë (31.5 7. Në përgjithësi.4 herë. .1 51. shkalla e praktikimit të bashkëjetesës është shumë e vogël. Kjo lidhet me ekzistencën e barrierave.5 për qind).8 për qind). Ndërsa nënat e shohin dukurinë e bashkëjetesës së vajzave të tyre me syze më të errëta se ato vetë (Dervishi. nga ana tjetër. veç Tiranës. Në qytete të tjera. Në studime të mëparshme janë dhënë opinionet mbi bashkëjetesën nga vajzat beqare. madje në masën 20 për qind më shumë se djemtë/meshkujt.4 11.33 31.8 100. i opinionit tradicionalist.08 9.29 Siç shihet. nga njera anë.64 13. 2000: 174).

sidomos vajzat. Por mjaft studiues mendojnë se martesa e paraprirë nga bashkëjetesa. numri i çifteve që bashkëjetonin u rrit katër herë (nga ½ në mbi dy milionë). Motivet që i orientojnë partnerët drejt bashkëjetesës janë të shumta. Përgjithësisht. madje herë pas here ua turbullon marrëdhëniet bashkëshortore Në vendin tonë bashkëjetesa vazhdon të jetë e ndrydhur për shkak të . Me daljen në skenë të shoqërisë liberale (Lakër. “Hija” e historive të bashkëjetesës i ndjek edhe pas martesës. Nga ana tjetër. numri i personave të lidhur në çifte bashkëjetese u dyfishua. përgjithësisht ajo vlerësohet si periudhë njohjeje. numri dhe pesha specifike e çifteve që bashkëjetojnë. midis viteve 1970-84. Në SHBA. po të llogariten fëmijët. 2000: 171). nuk është gjithnjë më e suksesshmja (Dervishi. 1987: 377). Studiuesit prej kohësh kanë vërejtur prirjen e SHBA-ve e të vendeve të tjera perëndimore për të arritur përvojën suedeze (Macklin. partnerët. 1980: 907). si një “stazh” përgatitjeje për martesë. Pra. sjelljen e tij etj. shpresojnë të martohen pikërisht me partnerin me të cilin bashkëjetojnë. veçanërisht në dy dhjetëvjeçarët e fundit. si “kohë e domosdoshme” për të kaluar në lidhjen martesore. dhe përfaqësonin mbi 4 për qind të të gjithë çifteve (Macionis. ashtu edhe ndër studiuesit socialë. mund të duhen vite. Të paktën për të vërtetuar që kjo “provë” është më e (pa)suksesshme se martesa. bashkëjetesa ka më shumë një status “ilegal” apo “gjysmilegal”. për shembull. 1996). në mjaft vende të industrializuara është rritur ndjeshëm. ua fshehin bashkëshortëve të ardhshëm. prova e plotë bëhet kur edhe “ngarkesa” është e plotë. Edhe në vendet ku është më e përhapur. gjendjen shëndetësore. pasuria etj. bashkëjetesën e pakurorëzuar me martesë. sidomos pas viteve ’70-të. Bashkëjetesa është një dukuri e re për shumicën e shoqërive të kohës sonë.18 Analiza sociologjike Edhe në botë çështja e raporteve ndërmjet bashkëjetesave dhe martesave. si një “periudhë prove” lidhur me aftësitë e partnerit. Rreth ½ e atyre që bashkëjetojnë. e përparësive dhe kufizimeve të tyre. Disa dhjetëvjeçarë më parë. si një “fazë e paramartesës”. Në vitet ‘80-të. pavarësisht nga ligjet. si në opinionin shoqëror e në media. është diskutuar shumë. Në Suedi bashkëjetesa është një praktikë normale dhe shumica dërmuese e martesave kanë njohur më parë përvojën e bashkëjetesës. edhe në vendet më të qytetëruara ajo vlerësohej si sjellje devijante.

e cila i ngjan një gomoneje të pasigurtë në mes të Otrantos së egërsuar.Lekë Sokoli 19 opinionit. Ekskluziviteti seksual dhe seksi jashtëmartesor4 Derisa ekskluziviteti seksual është një ndër karakteristikat kryesore të martesës tradicionale monogame. ende jo shumë e përhapur. Dervishi (2000: 180). që nuk shkon as drejt Italisë dhe as kthehet më në Shqipëri. ka 4 Më pas: SJM . por as e papërfillshme. lindja e fëmijëve në kushtet e bashkëjetesës është mjaft e paragjykuar. Por a i besojnë ata bashkëjetesës. sidomos për motive ekonomike. apo më saktë. jo më bashkëjetesës. nga njera anë. Në opinionin e shoqërisë shqiptare justifikohet më tepër dështimi i një martse se ai i një bashkëjetese. gjithsesi. Të rinjtë në moshë fejese e martese. nuk i zihet besë fejesës e martesës që bëhet me dy palë burra. Të paktën martesa duket më e sigurtë: ngjan me anijen që. por edhe se partnerët arrijnë t’i fshehin njeri-tjetrit dobësitë e karakterit të vet. jep këtë përgjigje: “Në këtë kohë tranzicioni. Në këtë vështrim bashkëjetesa është disi më e parapëlqyer nga femrat që kanë njëfarë sigurie ekonomike. “Divorci” nën statusin e bashkëjetesës i krijon femrës jo vetëm vështirësi financiare. ndër të tjera. Por ç’përmasa ka kjo dukuri? Në librin Divorci – vrojtime e refleksione. të shumicës së vëllezërve për motrat e tyre ose deri edhe të kushërinjëve për kushërirat. disi problematike dhe jo aq e besueshme. hipokrite. bashkëjetesa mbetet një alternativë “jotradicionale” e martesës tradicionale. atëherë kemi të drejtë të themi se shkelja e këtij rregulli përfaqëson një alternativë të saj. ende e paragjykuar. Po ashtu. bashkëjetesa u imponohet vajzave. Më së shumti. mund t’i përballojë më mirë dallgët e jetës” Gjithsesi. por shpesh edhe probleme të mprehta sociale. edhe përpjekjet e burrave për të diktuar në këtë dilemë mjaft problematike: të baballarëve për t’iu imponuar vajzave modelet tradicionale të marrëdhënieve bashkëshortore. Kjo shpreh. sikurse qendrimet e dyzuara. e quajnë bashkëjetesën si një të drejtë të padiskutueshme të tyren. në kushtet e sotme? Sociologu Z.

Edhe në shkakun “ndryshime në karakter” (tabela) nënkuptohet shpesh edhe SJM. janë (tabela 6): Tabela 6: Seksi jashtëmartesor si shkak i divorceve Shkaqet e divorceve për 405 çifte (810 individë) Për shkak të ndryshimeve në karakter e në temperament Gruaja “tradhtoi” burrin ose braktisi familjen Burri “tradhtoi” gruan ose braktisi familjen Nga konfliktet e shkaktuara nga prindërit e burrit apo gruas Për shkaqe të ndikuara nga vështirësitë ekonomike Njëri nga partnerët ishte i alkoolizuar.2 13.7 për qind) ose e burrit (11.9 100 Pra ¼ e martesave është zgjidhur nga e ashtuquajtura “tradhti” bashkëshortore e gruas (14. Njëri nga partnerët nuk lindte fëmijë Ndryshime nga diferenca e madhe e moshës midis burrit e gruas Nga diferenca të mëdha në jetën intime e seksuale Shkaqe të tjera Divorce të vrojtuara gjithsej Frekuenca në përqindje 29.7 12.0 47.7 .1 53. të divorcuar në dhjetë vjet. shkaqet e divorceve për 810 individë të vrojtuar.: Vlerësimi për pabesinë bashkëshortore Është gjithmonë e gabuar Është nganjëherë e gabuar Nuk është gjithmonë e gabuar Është mëkat 100 % i pafalshëm Nuk është mëkat 100 % i pafalshëm Mund të falet Nuk mund të falet Varet nga rrethanat dhe bashkëshorti Në ShBA 74 14 12 = = = = = Në Angli Burrat Gratë = = = 80 20 = = = = = = 85 15 = = = Në Shqipëri Për gratë Për burrat = = = = = 4.2 38.0 3.2 0. Si e vlerëson këtë dukuri opinioni shqiptar dhe ai joshqiptar (tabela 7)? Tabela 7: Vlerësimi mbi seksin jashtëmartesor në SHBA.2 për qind). Pra ky ndikim duhet të jetë më i madh. Angli e Shqipëri.2 1.9 14. u dha pas bixhozit ose prostitucionit etj.8 = = = = = 8. 2000: 6062).7 7.20 Analiza sociologjike një kapitull mbi shkaqet e divorceve (shih: Beqja & Sokoli.5 5. Sipas autorëve.2 48. i droguar.7 11.

Nga se ndikohet SJM-ja? Studiuesit pohojnë se ai ndikohet mjaft nga formimi e sjellja e individit. 5 Martin. më në veçanti. Studiuesit socialë kanë analizuar veçmas dukurinë e pjesmarrjes së grave në SJM. Në Angli. Pranohet se ata që kanë provuar SJM janë përgjithësisht më të prirur për ta cilësuar martesën e tyre më pak të lumtur. 1976). 80 për qind e burrave dhe 85 për qind e grave e quajnë SJM “një mëkat të pafalshëm”. nga mosha e rritur. Pse tradhtojnë gratë?. edhe pse besnikëria seksuale nuk ka më të njëjtin kuptim shoqëror si më parë.Lekë Sokoli 21 Studiues të ndryshëm (Singh et al. ka ndikuar kurioziteti. zezakë. niveli i lartë i nevojës për intimitet dhe niveli i ulët i varësisë në çift etj. meshkuj dhe të pamartuar. qëndrimi më lejues ndaj sjelljes seksuale paramartesore. Megjithatë autori nuk “harron” të sqarojë se pjesa prej 14 për qind përbëhej kryesisht nga të rinj. pohojnë se SJM është “gjithmonë i gabuar” dhe vetëm 14 për qind pohojnë se SJM mund të jetë gabim “nganjëherë” ose “nuk është gabim”. Gazeta Intervista. gjithashtu. Sidoqoftë lidhja midis SJM-së dhe nivelit të kënaqësisë martesore ndyshon në varësi të stadeve të martesës. 1976. pyet studiuesi francez Zhak Pier Martin5. sidomos sjellja seksuale.. “Tradhtia”. Studiuesit e kanë analizuar SJM në varësi deri të 25 faktorëve. megjithse pakënaqësia në martesë rrit prirjen për SJM. “Por a ka ndryshuar natyra e SJM-së (“tradhtisë”) te gratë e sotme?”. duket sikur shqiptarët janë më liberalë (tabela). Por një pjesë e “SJM-istëve” pohojnë njëherësh se martesa e tyre është e lumtur dhe se me bashkëshortin e tyre kanë marrëdhënie seksuale të kënaqëshme (Macklin. Nëse u referohemi shifrave. Gati ½ e tyre pranojnë se pakënaqësia ndaj martesave është pjesë e motivimit të tyre për SJM. Studiuesit (Singh et al. cilësia e marrëdhënieve bashkëshortore. Macklin.). 16-22 tetor . Ata pohojnë gjithashtu se kjo dukuri nuk është nxitur domosdoshmërisht nga marrëdhënie të varfra e të pakënaqëshme bashkëshortore. dëshira për të njohur përvoja të reja dhe faktorë të tjerë.1980: 911). Shoqëria e sotme ende vazhdon ta shohë “tradhtinë” me një sy të keq. por ato pohojnë se përtej këtij motivimi. veçoritë e personalitetit. kanë arritur në përfundimin se nxitësi kryesor drejt SJM është shkalla e liberalizmit të përgjithshëm dhe. Pier Zhak. 2000. 356. 1980 etj. kanë vënë në dukje faktin se ¾ e të anketuarve në SHBA. nr.

Kjo duket se është e lidhur me tabutë që veprojnë njëherësh. Problemi shtrohet: si të jesh besnik ndaj vetes. i parë si një dukuri sociale. Por ndjenja dhe “kopmleksi i fajit”. Kjo është më e theksuar në Shqipëri. Dhe. Ato janë dy dukuri të vështira për t’u vrojtuar sociologjikisht. martesat monogame po bëhen gjithnjë e më të vështira. nuk mund të flitet me siguri për përmasat që ka te ne incesti apo abuzimi seksual. Sot. tabutë ndikojnë edhe tek të intervestuarit. Por. për ta jetuar jetën si në një roman etj. Ndër tiparet e shndërrimeve të ndodhura në Shqipëri në vitet ‘90të e në vijim. kudo në botë. xhelozia dhe. sot interpretohet edhe si një dëshirë për të afirmuar veten. disa fakte të publikuara. dëshira për të zhbiruar personalitete të tjerë. ndonëse në masë të ndryshme. aq më e vështirë bëhet jeta e një çifti. ashtu edhe tek individët që janë objekt i vrojtimit sociologjik. ndikon edhe në marrëdhënien martesore. Ajo sot ka fituar në krijimtari dhe ka humbur në legjitimitet. shpesh. siç duket. tërbimi që e shoqërojnë. të cilët japin përgjigje të rezervuara apo të pasinqerta. Raste ekstreme të SJM-së janë abuzimi seksual dhe incesti. sa më shumë që një partner mendon për vete. Rastet e publikuara nga OJF-të apo organet e rendit publik . është po aq ekstrem sa kolektivizmi që karakterizonte shoqërinë paraardhëse. Pra. të jemi shumë të rezervuar në pyetjet që drejtojmë. SJM-ja është shndërruar në një alternativë të martesës monogame. sociologët apo psikologët. mendojmë se duhet veçuar individualizmi. vijojnë të shndërrohen në thika të helmuara. na çojnë në përfundimin se: ato edhe në Shqipëri ekzistojnë jo thjesht si raste. Ai. vijon ai.22 Analiza sociologjike e përjetuar prej shumë kohësh midis vuajtjesh e dramash. Po ashtu. Në të vërtetë. por kanë përmasat e një problemi social. siç thotë Martin. i cili. sikurse një analizë logjike e problemit. si te studiuesit. mungesa e dashurisë apo e tërheqjes seksuale. për të qenë besnik edhe ndaj dikujt tjetër? Përgjithësisht mund të thuhet se “shkaqet” për të cilat fillohet një lidhje jashtëmartesore janë nga më të ndryshmet: pakënaqësia midis çiftit. të paktën po të gjykojmë për nga konfliktualiteti dhe niveli i krimeve në familjen e sotme shqiptare. Duket se gratë e kohës sonë janë më të guximshme dhe më të bindura për atë që ndiejnë brenda vetes. Këto tabu bëjnë që ne.

Nga ana tjetër. te ne nuk ekzistojnë as lëvizje apo organizime meshkujsh. Dhe siç do të ndryshojnë marrëdhëniet e burrave me gratë. por po rrezikohet vetë ekzistenca e shoqërisë sonë. në kuptimin e vjetër të saj. më 1986. Shoqëria shqiptare duhet të bëhet më e vetëdijshmë për këtë. Është provuar se burrat që mbeten të kënaqur nga marrëdhëniet seksuale me gra të të njëjtit nivel pjekurie e aftësie. Nr. 398.”6 Ky deklarim. Anthony. po zhduket nga faqja e dheut. gjatë viteve ‘80-të. Në Britani. vetëm dy-tre dhjetëvjeçarë më parë. Disa përfundime Gati gjysmëshekulli më parë. fushatat e fundit elektorale janë kapur fort pas familjes e rritjes së prestigjit social të 6 Citimi është marrë nga Lantz. në gjykimin tonë.”7 Në SHBA. 1977.Lekë Sokoli 23 përfaqësojnë. M. . Edhe në shoqëritë e hapura. ky sensibilizim ka nisur vonë. 1998. ashtu do të ndryshojnë edhe marrëdhëniet e tyre me fëmijët. Partia Konservatore e bëri problemin e familjes e të martesës çështje bazë të politikës. Çabej. Po kërcënohen jo vetëm institucionet tona të lira. për të synuar që të ndryshojnë sjelljen (edhe seksuale) mashkullore nga brenda. The changing American family from the pre-industrial to the industrial period: a final report. American Sociological Review. incestet dhe abuzimi seksual ende nuk janë vënë në qendër të vëmendjes së opinionit publik shqiptar. Shultz & O’Hara. Ishte lëvizja feministe ajo që reagoi e para. i përcjellë ndër vite me shqetësim. 7 Citimi është marrë nga Giddens. Sociologjia. 42. liria dhe mirëqenia e saj. Tiranë. nuk janë të prirur për të qenë abuzues me fëmijët. një studiues shkruante në një revistë të Bostonit: “Familja. do të deklaronte: “Politika jonë nis nga familja. vetëm majën e ajsbergut të këtyre dukurive tepër shqetësuese. pati jehonë të gjerë në vendet e industrializuara. Thetcher. fq. Po ashtu. Kjo lëvizje te ne thuajse nuk ekziston.

megjithse anët e errëta të jetës familjare po shtohen. Një stil i ri jetese për çiftet (1972). sipas tij. por jo drejt rënies apo shpërbërjes së saj. arriti në përfundimin se problemi më i madh me të cilin ballafaqohet martesa moderne është paaftësia e shumicës për të gjetur në martesat e tyre njëherësh intimitetin dhe mundësinë për zhvillimin e personalitetit. Por mund të pohojmë. barazia e të drejtave dhe përgjegjësive. model i karakterizuar nga roli fleksibël i partnerëve në çift. të diferencojmë dukuritë kalimtare të tranzicionit të gjatë e të vështirë shqiptar. respektimi i identiteteve. Që kjo vonesë të jetë sa më e shkurtër. Shndërrimet në fushën e familjes e martesës shqiptare janë të prirura drejt modelit perëndimor. Ato do të ndjekin. është “martesa e hapur”… 8 . 1996: 398). vendimet me bashkëpëlqim. mbeten skeptikë ndaj gjykimeve absolute (Giddens.24 Analiza sociologjike saj. shprehja e emocioneve. Megjithëse kritikët e familjes pohojnë e ripohojnë se institucioni i familjes po shkon drejt zhdukjes. Por është e vështirë. ndonëse me vonesë faze. studiuesit. se shqiptarët nuk e kanë braktisur familjen. kulturore. përsëri funksionet kryesore shoqërore. Ata pohojnë se. nuk janë zbehur Ato “po përshtaten” në kushtet e zhvillimeve të reja. dhe jo vetëm ata. në shtresat e mesme e të larta. Ajo është në ndryshim. edhe në shoqërinë e sotme. më 1976). mbi bazën e një vëzhgimi të kryer në një numër të madh individësh në zona urbane/rurale. të familjes. në mos e pamundur. madje me siguri. Po në Shqipëri? Ndryshimet e mëdha që kanë ndodhur e po ndodhin në natyrën e familjes shqiptare e të martesës me prirje pozitive e negative. Zgjidhja. në bestsellerin e tyre: Martesa e hapur. ekonomike etj. komunikimi i hapur. duhet që familja te ne të vihet në qendër të vëmendjes së institucioneve të shoqërisë: Çifti O’Neil. nuk mund të mohohen. Madje sociologët argumentojnë se në të ardhmen. nga ato që do të përfaqësonin tipare relativisht të qëndrueshme të familjes “jotradicionale” shqiptare. besimi dhe respekti i ndërsjellë. siç analizuam edhe më lart. modelin e “familjes së hapur” (përpunuar nga çifti O’Neil 8 . roli i familjes në shoqëri do të rritet. komunikimi i hapur dhe i sinqertë. 1972) dhe të “martesës së hapur” (përpunuar nga McGinnis & Finnegan.

Lekë Sokoli

25

shtetit, partive politike, shoqërisë civile, mediave apo lëvizjeve sociale, që mund të jenë mikse, femërore apo mashkullore. Ajo meriton të vihet në qendër të debatit publik.

REFERENCAT
Alia, Zana. 1988. Familja socialiste dhe struktura e saj, Tiranë: 8 Nëntori. Beqja, Hamit & Sokoli,.Lekë. 2000a. Divorci (Vrojtime e refleksione). Tiranë: Dudaj & Rinia. Beqja, Hamit & Sokoli, Lekë. 2000b. Divorci në sfondin e zhvillimeve të periudhës 1991-2000. Revista Politika & Shoqëria. Vëll. 1, Nr. 2 (7), fq. 68-92. Dervishi, Zyhdi. 2000. Gratë në syrin e ciklonit të sfidave dhe perspektiva. Tiranë: Dora d’Istria. Dickinson, E. George and Michael, L. Leming. 1990. Understamding FamiliesDiversity, Continuity and Change. Boston: Allyn and Bacon, pp. 328-329. Giddens, Anthony. 1996 Sociologjia. Tiranë: Çabej Kadare, Ismail. 2000. Kohë barbare. Tiranë: Onufri Kodi i Familjes i Republikës së Shqipërisë (KF). 2003. Tiranë: Botim i Qendrës së Publikimeve Zyrtare Lakër, Uolltër. 1996. Europa në kohën tonë. Tiranë: Dituria Macionis, John. 1987. Sociology. New Jersey: Prentice-Hall Inc., Engewood Cliffs. Macklin, D. Eleanor. 1980. Nontraditional Family Forms: A Decade of Research. Journal of Marridge and the Family. 42: 905-922 Martin, Pier Zhak. Pse tradhtojnë gratë?. Intervista, Nr. 356, 16-22 tetor 2000. Singh, B. K., B. L. Walton and J. S. Williams. 1976. Extramerital sexual permissiveness: Conditions and contingencies. Journal of Marridge and the Family. 38: 701-712. Sokoli, Lekë. 1997. Sociologjia. Tiranë: Elio. Uçi, Alfred. 2003. Mbi disa aspekte të marrëdhënieve familjare e martesore në Sqipëri. Revista Politika & Shoqëria. Vëll. 6, Nr. 1 (11), fq. 17-30 Vejsiu, Ylli. 2000. Lëvizja e lirë e njerëzve dhe kaosi demografik. Revista Politika & Shoqëria. Vëll. 1, Nr. 1 (1), fq. 63-70

26

Analiza sociologjike

Prostitucioni, një studim “klandestin” për një biznes klandestin1
Në vend të hyrjes: Prostitucioni, një mikrobotë pa të drejta? Një nënë me tre fëmijë, me emrin Marta, e kanë masakruar pranë lumit Fan, në rrethin e Pukës, sepse kishte denoncuar tutorët e prostitucionit. Ky është vetëm një rast. Por çdonjëri nga ne mund të rendisë një apo shumë histori jetësh njerëzore që humbën në humnerën e prostitucionit. Kam lexuar diku se rreth 20 për qind e vajzave të një shkolle të mesme të Beratit kanë ikur me dëshirë, me mashtrime apo me dhunë, për të bërë prostitutën jashtë vendit (shih: Sokoli, 2003). Është pohuar se në Europën Perëndimore ka 30-36 mijë prostituta shqiptare (Çupi, 2001; Zhoi, 2002). Është pohuar gjithashtu se përmes trekëndëshit Mal i Zi - Kosovë - Serbi, në këta dhjetë vjet kanë kaluar rreth 700 mijë femra të paracaktuara për në tregun europian të prostitucionit (Kallaba, 2002). Në shifrat që jepen nga mediat, burimet zyrtare apo edhe në artikuj studimorë mbi prostitucionin, ka shumë diferenca e pasaktësi. Marrim, për shembull, numrin e femrave shqiptare që ushtrojnë prostitucionin në vendet e Perëndimit. Sipas burimeve
Botuar fillimisht në anglisht, me titullin “Prostitucion and Human Rights” në Balkan Yearbook of Human Rights: Ballkan Human Rights Network (BHRN), 2003, 152-195. Botuar, gjithashtu, në revistën shkencore Politika & Shoqëria, Vëll. 7, Nr. 1(13), 2004, fq. 21-37 dhe në anglisht, me titullin “Prostitucion and Human Rights” në Balkan Yearbook of Human Rights: Ballkan Human Rights Network (BHRN), 2003, 152-195.
1

Lekë Sokoli

27

zyrtare numri i tyre është rreth 5 mijë 2. Të tjerë, përkundrazi, pohojnë për 6-7-fishin e shifrës zyrtare (Raufer & Quere, 2003; Çupi, 2001; Zhoi, 2002). Këto pasaktësi në statistika për prostitucionin, por edhe për dukuri të tjera sociale, lidhen me mungesën e një institucioni zyrtar informimi. Megjithatë nuk vihet në dyshim fakti se në Shqipërinë paskomuniste, sikurse në të gjitha vendet e rajonit të Ballkanit, prostitucioni është shndërruar në një problem social, në kuptimin më të plotë të fjalës. Ai ka qenë e vazhdon të jetë një ndër temat më të nxehta dhe, njëherësh, ndër më të trajtuarat, të paktën nëse bazohemi në vëllimin e informacionit për të. Për prostitucionin flitet e shkruhet shumë. Shtypi e mediat punojnë me kapacitet të plotë, studiuesit, madje edhe shkrimtarët, bëjnë të tyren. Dy studiuese italiane për shembull, Morali dhe Sibona (2000), në librin e tyre Skllavet e Perëndimit na kanë dhënë plot histori të jetuara, dëshmi rrëqethëse të viktimave të prostitucionit, dëshmi të një bote barbare, pa dinjiteti njerëzor e pa të drejta qytetare, dëshmi të një jete nga e cila, nganjëherë, siç thotë botuesi i librit në fjalë, vdekja përbën të vetmen rrugëdalje (Arlecchi, 2000)3. Prostitucioni është, pra, një ndër dukuritë më të dhimbshme e më tragjike të tranzicionit po ashtu të dhimbshëm shqiptar, madje jo vetëm shqiptar. Por ai është më i përfolur se i studiuar. Studimet empirike për prostitucionin mungojnë. Për më tepër, në Shqipëri prostitucioni është parë njëanshmërisht. Ai është identifikuar me dhunën dhe, nga ky këndvështrim, duket sikur shkaku i parë dhe i fundit i prostitucionit janë rrëmbyesit, trafikantët, dhunuesit, deri vrasësit e femrave, të cilat gjithnjë janë vënë në rolin e viktimës. Dhuna, ana më e prekshme dhe më e dënueshme e problemit, ka errësuar anën tjetër të tij, prostitucionin si profesion.
Shefi i zyrës së Antitrafikut në Ministrinë e Rendit Publik, A. Jaupllari, ka pohuar se në Europën Perëndimore ushtrojnë prostitucionin 5192 femra shqiptare (Shekulli, 25 mars 2003). 3 Për fat të keq, ky pohim është i vërtetë. Juliana G., 23 vjeçe, u detyrua nga bashkëshorti i saj të vetësakrifikohej për të mos u shfrytëzuar seksualisht. Ajo i dha fund jetës vetëm një vit pas martesës, për të mos u bërë prostitutë në Itali (Zgjedh vdekjen në vend të prostitutës, Gazeta Korrieri, 24 dhjetor 2000: 18).
2

sipas të cilave vetëm në SHBA hyjnë çdo vit mbi 50 mijë gra të shitura. të metat apo papërsosmërinë e të ashtuquajturit sistemi i vlerave të përbashkëta të njerëzimit. Hollandës dhe Perëndimit të sotëm. në kuptimin më të plotë të fjalës. Pra prostitucioni është një dukuri globale dhe jo rajonale. Tailanda. Korea e Jugut. Por si është e mundur që kjo “tregti mishi”. Ajo mbështetet në vlerësimet e OKB-së. e quajtur si një tipar unik i pjesës ende të pazhvilluar të botës (Shqipëria është pikërisht pjesë e kësaj bote). do të zbulojmë. sociologia Onnie Wilson thekson se më shumë se katër milionë gra janë shitur si skllave të seksit. Meksika dhe Nigeria. Ajo që del nga studimi i prostitucionit lidhet. Kolumbia. Indonezia. Nëse prostitucioni do të identifikohej me dhunën. me të drejtat e njeriut. Udhëtim i sociologut në botën e prostitucionit Ky artikull mbi prostitucionin ka “historinë” e vet. Onnie Wilson. për shfrytëzim seksual e pornografi. Vietnami etj. Gra nga Kina. është shndërruar në një biznes mbarëbotëror. Malajzia. tregu i seksit dhe i vetë grave “makina të seksit”. . madje pa shumë vështirësi. siç është për shembull rasti i SHBA-ve. Në atë kohë banoja 4 Kjo renditje e Shqipërisë ndër vendet me nivel më të lartë prostitucioni është bërë nga vetë studiuesja kanadeze. lejohet nga shoqëritë e vendeve të zhvilluara e të qytetëruara? Nëse marrim si pikënisje prostitucionin dhe shohim tej fasadës. reflektohet edhe në trajtimin e tij. Shqipëria4. të qytetëruar dhe shumë të ndjeshme ndaj të drejtave qytetare. Përkundrazi.. Filipinet. Në botën e sotme të madhe. Kam vendosur të shkruaj për këtë dukuri që rreth dhjetë vjet më parë. që vijnë kryesisht nga Ukraina. Kjo është (mikro)bota e prostitucionit. Në kohën tonë ushtrimi i prostitucioni. Në Globalized Female Slavery.28 Analiza sociologjike Kjo njëanshmëri që vihet re në konceptimin e problemit. shiten në Australi e gjetkë. para së gjithash. prostitucioni si profesion i zgjedhur lulëzon edhe atje ku ka rend publik. me vendosjen e të cilit prostitucioni duhej të zhdukej. atëherë ai do të trajtohej thjesht si një problem i rendit publik (jo si një problem social). i nxitur më shumë nga rrethanat se sa nga interesat shkencore. ekziston një mikrobotë pa të drejta.

Ishte i vendosur në një godinë shumëkatëshe në Via Giobertti 30. diferencoheshin intelektualisht: Paola kishte qenë mësuese. Kam përpara syve një numër të madh personash të vërtetë. aktorë (deri diku edhe autorë) të “dramës” së tyre: Stefaninë. vrojtova dukurinë e prostitucionit “në terren”. Anxhelën. prokurorët. Për më tepër ato “ishin” edhe të sekseve të ndryshme: shumica kishin lindur femra e të tilla kishin mbetur. gjithashtu. Valentinën (Xhuzepen). të paktën. Robertën. Ato ishin nga Italia. te Anxhela 70 vjeçe (!) Ato. gjithë opinionin. pra thuajse nga e gjithë bota. Paolën. pa harruar edhe familjarët. Por edhe të rrisë ndjeshmërinë e të rinjve e në veçanti vajzave. policët. Ato ishin të racave të ndryshme: të bardha. kuptohet: për arsye ekonomike dhe jo shkencore. Feti Dumin. edhe ky artikull do të ndihmojë paksa për njohjen e kësaj dukurie dhe dramën që ajo mbart në vetvete. njoha nga afër mekanizmin e funksionimit të tij. Ato ishin të moshave të ndryshme: nga Stela 13 vjeçe. Ishte. Pikërisht dhimbja për ta më bëri të shkruaj. Demin. personazhe realë. në disa kushte të çuditshme e ndoshta të papërsëritshme më. Argjentinë. politikanët. Naçerën. përkundrazi. Algjeria. sikurse edhe shumë meshkuj. nga Azia (Filipine etj. tutorët. Brazil. klientë që formonin me to çiftet e rastit. Simonën (Stefanon). me shpresën se. Suelën. nga Amerika e Jugut dhe e Veriut (Peru. njoha po ashtu personalisht dhjetëra e dhjetëra prostituta e homoprostituta. E kam të vështirë që të . zyrtarët. nga Stefano në Simona etj. Ollgën e shumë e shumë të tjera. gjithsesi. nga Afrika (sidomos nga Maroku. Një studim “klandestin” për një veprimtari klandestine Si u njoha me botën e prostitucionit? Në vitin 1992 shkova për të punuar në Romë. Të tjerat. mulate. Stefin. Fillova punë në një hotel me emrin “Stadler”. Silva ekonomiste etj. Të gjithë njerëz që kishin hedhur në “tregun e lirë” një mall specifik: trupin dhe shpirtin e tyre. në të cilën unë udhëtova për rreth një vit. gjykatësit. Zamirën. ofertën e kërkesën.). zezake. Nxitja për të shkruar më lindi pikërisht nga kjo përvojë. sikurse edhe nga vende të tjera të Perëndimit apo të Lindjes. Eleonorën. deri SHBA apo Kanada). ishin meshkuj të konvertuar në “femra”: nga Xhuzepe në Valentina. Tunizia). një “botë” e mistershme por e vërtetë.Lekë Sokoli 29 në Romë dhe. të verdha. Stelën.

Ndërkaq njoha personalisht shumë prostituta. Ato kurrë nuk arritën të kuptonin se kishin hyrë në fokus të interesave shkencore të ndokujt. Në “Stadler” punova rreth një vit. njoha jetën që bënin. Unë bëra të pamundurën për t’i ndihmuar ata. Ndonjë institut sociologjie ç’nuk do të jepte që një sociolog i tij të vendosej pranë një hoteli të tillë për qëllime studimi. Dua të pohoj që në fillim se prostitutat. saqë ishte më e vështirë t’u shmengeshe se sa t’i gjeje. Njoha tutorët e tyre. Pra. . 1999 & 2001). Madje kam edhe një kujtim disi të veçantë. dhe njëherë ata protestuan në grup përpara çiftit të pronarëve (Enzo dhe Rita).30 Analiza sociologjike përshkruaj përmasat e llahtarshme të përhapjes së prostitucionit në atë pellg. sikurse edhe të droguarit. Në trotuaret e rrugës kishte aq shumë prostituta. Më shihnin që punoja në regjim të pandërprerë. shih: Sokoli. Në këtë kuptim studimi im është një studim “klandestin” për 5 “Kjo është skllavëri” (it). drogën (për të cilën kam shkruar. bëra objekt vrojtimi ata njerëz që. pjesë e qendrës historike të Romës. me të gjitha ingranazhet e tij. për “shfrytëzimin barbar që po i bënin një shqiptari” dhe bërtisnin nëpër korridoret e hotelit: “Questa è schiavitù5”. intervistimi. një dëshmi e gjallë për prostitucionin. Veçse në asnjë rast nuk u deklarova si studiues. sjelljen seksuale të njerëzve (sidomos shformimet që ekzistojnë në këtë fushë). homoseksualizmin. në mënyrë të vetvetishme. Me ta arrita të komunikoja krejt normalisht. policët që i ndiqnin. ishin njerëz si gjithë të tjerët. sjelljet devijante (vjedhjet. por edhe që i shfrytëzonin. Por si arrita ta shndërroj hotelin “Stadler” në një “laborator sociologjie”? Duke zbatuar metodikat bazë të çdo studimi empirik: vëzhgimi. pra. të dashurit apo prindërit e tyre. anketimi. fëmijët. Pra. Në këtë klimë komunikimi arrita të vëzhgoj problemet e tyre. shpesh deri të afërmit. Ishte një stërmundim i vërtetë. Dukej sikur atje ishte epiqendra e prostitucionit. ishin njerëz si të gjithë ne. vinin për të ushtruar prostitucionin në atë hotel. t’i anketoj e t’i intervistoj. inkriminimin) etj. Studimi im është. pra non stop. bashkëshortët. historitë e problemet e pambarimta të tyre. por ama edhe një klimë ideale për të studiuar disa nga problemet e sotme: prostitucionin. nën një regjim pune të pandërprerë.

të cilat i plotësoja në dy kopje. të ndërtuar në mënyrë të tillë që çdo përgjigje të merrej vetëm me një shifër. herë në nxitim e sipër. profesioni. kombësia e shtetësia. duke i këshilluar. i janë përgjigjur një njeriu që ato e njihnin. dokumenti i identifikimit (pasaporta ose patenta) etj. kur kishin nevojë për të mbaruar ndonjë punë apo për t’iu bërë ndonjë favor etj. por nga vetë studiuesi. tek i cili kishin besim. Në të vërtetë unë u bëra një njeri i afërt i tyre. Pra ato i përgjigjeshin interesimit të një të njohuri. derisa në çdo anketë sociologjike janë disa pyetje prej të cilave studiuesi merr disa të dhëna të përgjithshme. tjetrën për pronarët e hotelit (policinë). një për vete (për studimin). qortuar etj. Ato. ishin të braktisura e të shfrytëzuara dhe kishin nevojë për njerëz. më kanë shërbyer si të dhëna bazë të anketimit. të paktën të një personi që nuk abuzoi kurrë me to. pa e ditur se janë duke iu përgjigjur një ankete sociologjike (po ta dinin mund edhe të merrnin vrapin). Ç’bëra konkretisht? Për çdo individ që vinte si klient në hotel. Ky besim nuk ishte fituar në një ditë. Përgjigjedhënëset i kanë bërë pohimet e tyre në kushte normale. edhe në disa skedina. Pra në rrethana rastësore nga më të ndryshmet. vendlindja e vendbanimi (adresa). që një herë në njëzet e katër orë dorëzoheshin në rajonin përkatës të policisë. Studiuesi. datëlindja. por në kohë të ndryshme. përgjithësisht. i ka “vjedhur” përgjigjet herë në biseda të lira. por gradualisht e duke i ndihmuar në rast nevoje. Prostitutat. pavarësisht nga koha e qëndrimit të tij. Më tej hartova një anketë të mbyllur. por edhe në të gdhirë. por edhe në gjendje stresi e ankthi. Madje anketat. janë plotësuar jo njëherësh. pra. gjendja civile. siç quhen në sociologji anketat kur për çdo pyetje numri i alternativave është i paracaktuar. siç ishte ushtrimi i prostitucionit në Itali. Këto skedina. Ajo që ka rendësi të theksohet është fakti se përgjigjet e “anketës” në fjalë janë dhënë në një klimë mirëbesimi. por edhe nën krizën e mungesës së tyre. niveli arsimor. gjatë ditës e mbrëmjeve. përgjithësisht. Në këtë rast pyetësorët nuk janë plotësuar nga individët përgjigjedhënës. Këto të dhëna duhej të hidheshin edhe në regjistrin zyrtar të hotelit. . plotësohej një skedinë në të cilën shënoheshin emri (kupto: gjinia). disa herë nën veprimin e drogave.Lekë Sokoli 31 një veprimtari klandestine. mbi bazën e përgjigjeve të marra drejtpërdrejt prej tyre.

nga pozitat e drejtuesit të një instituti studimesh. 6 . Më tej. në vitin 2002. me një deri në dhjetë alternativa përgjigjesh. një metodë veberiane7. Çdonjera u bë përgjigjedhënëse e një ankete me 27 pyetje. Kjo është bërë për studime krahasuese dhe. se shkalla e çiltërsisë varet nga mënyra e komunikimit. Ky informacion sasior duket i mjaftueshëm krahasuar edhe me studimet e kryera për prostitucionin në vende të tjera. aq sa metodologët e sociologjisë kanë qenë e janë të shqetësuar pikërisht ngaqë shumë individë janë rezervuar të tregohen të çiltër. të përbërë prej 204 prostitutash (37 prej tyre ishin meshkuj homoseksualë). James. më shumë të një realiteti social se sa të një institucioni.32 Analiza sociologjike Gjithsesi arrita të siguroja një “kampion” studimi. 1968). që lidhet me të kuptuarit në mënyrë emocionale. Max Weber. Studiuesi amerikan Bryan. Prostitucioni. Pohimet e tyre përfaqësojnë një informacion të mjaftueshëm sasior për një studim konkret sociologjik6. e studioi dukurinë e prostitucionit në Los Anxhelos vetëm mbi bazën e anketimit të 33 prostitutave (call girls). që lidhet me sinqeritetin e përgjigjeve të marra. i cili përdori për të fjalën “verstahen”. Madje. profesioni më i vjetër? Studiuesit. J. që do të thotë: të kuptosh në mënyrë shprehëse. anketimi bazë i vitit 1994 është “përsëritur” pjesërisht po atje. 1997: 146). Studimi në fjalë ka një shkallë të caktuar vërtetësie. dashje pa dashje. prostitucionin e kam studiuar e vëzhguar në mënyrë të pandërprerë. 1968: 257). gjithashtu. Pra mbetet një koeficent i panjohur (X) që lidhet pikërisht me (mos)sinqeritetin e përgjigjeve. emocionale (Shih: Sokoli. ndërsa Greenwald vetëm me 25 prostituta (Shih: Bryan. Megjithatë studiuesit kanë argumentuar. Martinelli me 100 gra të rrugës (street women). e kanë cilësuar prostitucionin si “profesioni më i vjetër në botë” (Bryan. Unë bëra të pamundurën për të krijuar këtë “klimë”. Metoda ime e studimit të prostitucionit u bë. për shembull. nga “klima” që krijohet midis studiuesit dhe atyre që përbëjnë objektin e studimit. sidomos. Por këtë problem e ka çdo studim konkret sociologjik. falë bashkëpunimit me kolegët tanë në Itali. thuajse në mënyrë të njëzëshme. për të nxjerrë në pah dallimet midis gjendjes së prostitutave shqiptare (atëherë të pakta) dhe atyre të vendeve të tjera. 7 Krijuesi i kësaj metode studimi është njëri ndër themeluesit e sociologjisë.

në disa raste. në Mesapotaminë e vjetër etj. 1997. madje edhe parahelenike (Beard & Henderson. Por studiuesit socialë kanë argumentuar se. deri rolin e tij në vetë historinë e këtyre vendeve. reflektimet e tij në komeditë greke (Brown. Prostitucioni ka zënë vend në shkencat sociale. Madje vetë Krishti është kritikuar për zemërgjerësinë ndaj prostitucionit (Horton. të emisioneve e spektakleve etj. Një numër i madh autorësh kanë studiuar përhapjen që kishte prostitucioni në Athinë e në mbarë Greqinë antike.. 1993). duke përfshirë rregullimin ligjor të prostitucionit në qytetërimin antik mesdhetar (Ford. madje në disa prej tyre. 1962. për të mos shkuar më tej. Të dhëna për prostitucionin gjen në një numër të madh librash.). 1975. Reforma e protestantëve sërish do ta dënonte “pa kushte” prostitucionin. skenaristët e filmave. Të tjerë autorë janë marrë me qëndrimin e butë ndaj prostirucionit përgjatë historisë (Boswell. etj. është e mjaftë. me gjithë mosmiratimin e fesë myslimane apo të krishterë. etikën e moralin. helenike. deri për teologjinë e prostitucionit. 1990 e 1993). deri debatesh e kritikash të mëdha. 1998 etj. Friedl. në Perandorinë Bizantine.Lekë Sokoli 33 Rrjedhimisht edhe literatura për këtë dukuri “të vjetër sa vetë njerëzimi” (Horton. duke filluar me Biblën e fjalorët e mitologjisë. Për të kanë shkruar shkencëtarët socialë. gazetarët. Flamming. 1980). raportet e prostitucionit me martesën e familje. Tregues i interesit shkencor për dukurinë e prostitucionit është jo vetëm vëllim i madh informacinit. Houser. Anne Summers (1975). ka argumenuar se prostitucioni . 1997. sikurse për sociologjinë e psikologjinë e tij. madje edhe filozofinë politike të tij. por edhe larmia e studimeve rreth tij. 1996 etj. 1991: 132). por Kisha do të pranonte paevitueshmërinë e mëkatit dhe prostitucioni do të “pranohej” pikërisht si mëkat. prostitucioni ka lulëzuar thuajse në të gjitha kulturat e në të gjitha kohërat. 1999. për shembull. Leslie & Larson 1991). Shumë studiues kanë analizuar prostitucionin në vende të veçanta apo. në Romën e lashtë apo përgjithësisht në botën latine (Bagnall.). shkrimtarët e letrarët. pra thuajse të gjithë krijuesit. homoseksualizmin etj. apo veçmas. Është folur e shkruhet për seksologjinë e prostitucionit. Përgjatë historisë prostitucioni ka qenë objekt qëndrimesh të ndryshme. Leslie & Larson. Fantham. Edwards. filozofinë. Bibla e dënon prostitucionin si të pamoralshëm.

Ai ka ekzistuar përgjatë gjithë historisë. Në këtë treg vendosin të njëjtat rregulla. madje përdoret i njëjti fjalor si në një treg të zakonshëm mallrash. ndaj më shumë zotëron prapaskena. Në botën antike. . Kjo lidhet deri diku me faktin se vetë prostitutat. sikurse janë bërë fare pak hetime të drejtpërdrejta për këtë dukuri. Kjo sepse shumica e të ashtuquajturave “nëna themeluese” të dërguara atje nga kolonët. madje edhe më pas. konkubina (dashnore që mbaheshin rregullisht). sidomos kur prostitucioni është i painstitucionalizuar. Flitet për çmim e skonto (ulje çmimi). shumica e ofrueseve të seksit kanë qenë kurtizane. për të shitur diçka që është paracaktuar për të mos u shitur (Zingarelli. si rregull. ose skllave (Giddens. shumë pak studime janë bërë për të shpjeguar arsyet e vërteta që i çojnë disa femra të “përvetësojnë” pikërisht këtë profesion dhe jo një tjetër (Bryan. ishin prostituta britanike. frekuencë. Terminologjia dhe llojshmëria e prostitucionit Termi prostitucion vjen nga latinishtja dhe fjalorët që e shpjegojnë këtë fjalë i kanë dhënë kuptimin e ofertës për të kënaqur dikë me interes. Studiuesit kanë cilësuar dallimin midis dashnores me pagesë dhe prostitutës. Kjo e fundit ofertën seksuale ua bën shumë blerësve. që dalin në tregun e mallrave për të shitur një mall specifik: aftësinë për seks. sikurse në të këtër anët e globit.homoprostitutat). Pra prostitucioni është një dukuri e shtrirë në kohë e hapësirë. 1986: 257). Për aq sa unë vrojtova në mënyrë të drejtpërdrejtë në Romë.34 Analiza sociologjike ka luajtur një rol të rëndësishëm në historinë e Australisë. Por me gjithë literaturën e pafundme për këtë dukuri të cilësuar si “profesioni më i vjetër në botë”. Vetë prostitutat përfaqësojnë kështu një bashkësi femrash (apo edhe meshkujsh . arrita në përfundimin se prostitucioni është shndërrimi i aktit seksual në një akt të zakonshëm shitblerjeje. Pra nuk është e lehtë të bëhet vëzhgim i drejtpërdrejtë sociologjik me qëllim studimi. nuk pranojnë të anketohen e të japin intervista. herë). ndërmjet viteve 1788 . për sasi (“kohë pune”. Prostitucioni mund të përcaktohet si dhënia e favoreve seksuale për para ose kundrejt parave. Në prostitucion “ngjarjet” nuk zhvillohen si në teatër. cilësi (moshë. Fjala prostitutë fitoi përdorim të zakonshëm në fundin e shekullit XIX.1867. 1970: 1360). 1997: 201).

në mënyrë të parregullt. Një vajzë me telefon (call girl. për konkurrencë (të butë e të egër) etj. Rrethanat e punës nënkuptojnë llojin e mjedisit të punës. në shtëpi publike. si rregull. si rregull bipolar (por ekziston edhe homoprostitucioni). Vlera e “mallit-seks” llogaritet të jetë e rendit dhjetëra miliardë dollarë në vit.Lekë Sokoli 35 paraqitje.. Të tjerat merren vazhdimisht me prostitucion duke nxjerrë prej tij pjesën më të madhe apo të gjitha të ardhurat. i ka klasifikuar llojet e prostitucionit nga pikëpamja e pjesëmarrjes në punë dhe e rrethanave të punës. Edhe këtu “rregullatori” është ligji bazë i çdo tregu: oferta e kërkesa. Ky trafik realizohet në mënyra që përfaqësojnë forma të skllavërisë. rasti i Shqipërisë Përmasat e prostitucionit është vështirë të llogariten me shifra. nga një çift (në disa raste ai ushtrohet edhe në grup). Veprimtaria e këtij rrjeti jo vetëm kërcënon mirëqenien dhe statusin e grave. Pra prostitucioni ushtrohet. përmes telefonit. për klientë të rastit e të abonuar. Shumë gra janë përfshirë në prostitucion vetëm përkohësisht. duke plotësuar të ardhurat nga burime të tjera. Studiuesit pohojnë se trafikimi i grave për t’i shfrytëzuar seksualisht përfaqëson sot një treg “hije” prej miliarda dollarësh. Në kushtet e legalizimit prostitucioni ushtrohet në qendra legale. Madje ky treg mund të jetë më fitimprurës dhe më pak i rrezikshëm po të krahasohet me tregun e drogës apo të armëve. Një prostitutë shtëpie punon në një shtëpi apo klub privat. para se ta braktisnin atë për një kohë të gjatë apo përgjithnjë. prej apo përmes çdo vendi e rajoni të botës. profesionalizëm). pranojnë para për seks. Paul Golbstein (1979). Një prostitutë rruge e kërkon biznesin në rrugë. përgjithësisht. Pjesëmarrja në punë lidhet me shpeshtësinë e përfshirjes së një gruaje në prostitucion. por edhe mirëqenien e stabilitetin social.) i kërkon klientët ose kërkohet prej tyre. Parabërësit përmes këtij trafiku formojnë rrjetin ndërkombëtar të trafikantëve e tutorëve që. “Prostitutat e rastit” janë ato që. abuzojnë me ëndrrën e femrave për punë e për të ardhme më të mirë. Prostitucioni. etj. qoftë edhe për faktin se ai ushtrohet kryesisht si një treg ilegjitim. pra si trafik i seksit dhe i vetë grave të paracaktuara për këtë treg të mistershëm. Gratë trafikohen për në. politik dhe ekonomik . i cili i bindet një “kontrate” shkëmbimi para-seks.

Sipas një vlerësimi të kryer nga Organizata Ndërkombëtare për Migrimet (IOM). madje që nga koha parahomerike (po aty. pikërisht se kjo prani ka ndikuar në ngritjen e shkallës së prostitucionit. Vijmë te rasti i Shqipërisë. këta autorë të paskrupullt i thonë botës se prostitucioni dhe droga (dy gjymtyrët e mafias shqiptare). 72-89). 22). pasi ajo është e gjithëfuqishme pikërisht për shkak të kapitalit që rrjedh nga krimi (po aty. Kjo përfaqëson një veprimtari kriminale gjithnjë në rritje. deri në vitet ‘90-të prostitucioni. pra të nivelit të të ardhurave të mafiozëve shqiptarë. në radhë të parë nga prostitucioni etj. 116). në Politika & Shoqëria. të paracaktuar për tregjet e prostitucionit të vendeve kryesore perëndimore. por ushtarakët e KFOR-it u thonë (pikërisht në shtrat). fq. familja biologjike (për ta. së dyti. një mandat i paqartë dhe kontradiktor. 93). Ky “përjashtim” lidhet. burime të ndryshme autoriteti. prostitucioni ka marrë trajtën e një trafiku ndërkombëtar. fq. nuk njihej si fenomen. se mafia shqiptare përfaqëson rrezikun më të madh të Europës (po aty. si fjala e dhënë. fq. theksohet se shqiptarët e kanë në gen mafian. 2003. sipas tyre.një rrezik për Europën”. 6. mafioze. vëll. Pra. në librin “Mafia shqiptare . pikërisht për shkak të cilësive morale. 2000: 10). Për shembull. 108). duhet të jenë kriteret bazë për të vendosur për integrimin e Shqipërisë apo statusin e Kosovës (!) Këtij libri i kam kushtuar artikullin polemizues “Mafia shqiptare” . të fshehta të rrezikshme. sikurse droga. me zanafillë njëmijëvjeçare. homoseksualizmi etj. Madje sipas Raufer & Quere misioni i tyre në Kosovë është i paracaktuar të dështojë jo vetëm se në të ka përzierje kombësish.. janë përfshirë në tregjet e seksit të Europës Perëndimore (Arlacchi. 2(12). në Shqipëri. rreth gjysmë milioni femra prej vendeve të Europës Qendrore e Lindore.një libër urrejtjeje dhe racizmi antishqiptar”. me jetën tradicionale shqiptare dhe të drejtën dokesore8 dhe.36 Analiza sociologjike të vendeve ku ata veprojnë. së pari. të ardhurat që vijnë nga tregtia e seksit vlerësohen si përbërës i rëndësishëm i të ardhurave kombëtare të shumë vendeve të varfra. nr. . Ndryshe nga shumica e vendeve të tjera. Në Europë.“sektori i seksit”. fq. shpesh konfliktualë (po aty. më shumë se në çdo kontinent tjetër. jepen si pararendëse të mafias. nderi. me faktin se regjimi i hekurt komunist nuk lejoi përhapjen e 8 Megjatë rreth kësaj kësaj çështjeje vazhdojnë të bëhen edhe spekulime. se eksodi shqiptar është një kolonizim mafioz (po aty. Sipas tyre “shpirti mafioz” përkon tërësisht me “shpirtin e racës” shqiptare. besa. Sipas ILO (Organizata Ndërkombëtare e Punës). të veçantë . drejtpërdrejt apo tërthorazi. fq. të cilat kanë një sektor (zë). prostitutave (pra mafiozeve). 73). Autorët shkojnë deri atje sa dukuri zakonore shqiptare. të studiuesve francezë Raufer & Quere (2003). vetëm e fuqizon mafian. Edhe prania e KFOR-it dhe UNMIK-ut në Kosovë. fq.

më pas. përgjithësisht rural. Pra. Raportet afektive dhe morale kishin përparësi kundrejt atyre të bazuar në interesat. gjatë regjimit komunist.“plagë e kapitalizmit” – vlerësohej si pjesë e luftës së klasave të zbatuar. e të droguarve. Por mungesa e prostitucionit deri në pragun e viteve ‘90-të. e të gjymtuarve. pak a shumë homogjen. është cilësuar si çmoralizuesi më i madh i shoqërisë (Krasniqi. ku bën pjesë bota e krimit. Nuk kishte të pastrehë që flinin në rrugë e parqe”.Lekë Sokoli 37 tij. sillej sipas normave të pranuara. i bindej pa kushte autoritetit. lidhet me gjithë kuadrin në të cilin punonin e jetonin shqiptarët. siç shihet. . në First impressions of Life in Albania. Peter Lukas. Shqipëria është karakterizuar nga një realitet social i lexueshëm. Eshtë kjo një pjellë e sistemit kapitalist që. nga një “status quo”. Nga Bostoni. thuajse çdo individ zinte një pozicion të dhënë. edhe lufta kundër prostitucionit . Madje propaganda zyrtare e quante prostitucionin si si “një plagë të kapitalizmit dhe shprehje të kalbëzimit të tij”. e prostitucionit etj. ndikon në degjenerimin e mëtejshëm të shoqërisë… Kapitalizmi i sotëm provoi se nuk është në gjendje të shërojë asnjë nga plagët e tij”. në të cilën edhe sjellja seksuale e njerëzve ishte e vëzhguar dhe e kontrolluar. Alia (1986: 153). nuk kishte prostitucion e pornografi dhe kriminaliteti ishte i papërfillshëm. kryente një punë të caktuar. Kreu i politikës shqiptare të asaj kohe. Këtë e kanë pohuar edhe studiues apo raporterë të huaj. nga studiues të tij. me peshën e saj në rritje. deklaronte: “Një shtresë e re shoqërore është krijuar me të ashtuquajturit „të hedhurit tej të shoqërisë”. 2003). në kohën para fillimit të proceseve demokratike. Në strukturat patriarkale dhe. si fjala vjen Zbigniev Brzhezhinksi. në strukturat e reja pas Luftës së Dytë Botërore. Ky sistem. shkruante më 1986: “Në Shqipëri nuk ekzistonte problemi i drogës. Ky trajtim vijoj edhe në periudhën pasenveriane. R. pikërisht për shkak të politizimit të marrëdhënieve shoqërore (sot vërehet komercializimi i tyre). madje me shumë rreptësi.

kryesisht të karakterit socialpolitik dhe ekonomik. Fakti që prostitucioni. pozita gjeografike e Shqipërisë. se nuk kishte prostituta. por edhe vazhdojnë ta favorizojnë përhapjen e një epidemie të tillë. ishte e vërtetë. me shembjen e këtyre komuniteteve dhe komercializimin e marrëdhënieve shoqërore. Por është e vërtetë se. rënia e nivelit të shkollës etj. se nuk kishte homoseksualë. nuk ka ekzistuar në Shqipëri para viteve ‘90-të. Ky përfundim mund të jetë një pikënisje për t’iu përgjigjur pyetjes: pse kaq shumë femra shqiptare kanë hyrë në rrugën e prostitucionit? Pra “vërshimi” i prostitucionit në Shqipërinë paskomuniste shpjegohet me një varg faktorësh. përdorimi i drogës dhe prostitucioni etj. dalja e individit nga izolimi i hekurt dhe kontakti me plagët e qytetërimit të sotëm.38 Analiza sociologjike Dymbëdhjetë vjet më vonë. tregon se ai përcaktohet nga faktori social. fëmijë që lypnin dhe flinin rrugëve. si dukuri të lidhura jo me komunitetet e vogla e jetën tradicionale por. as me faktorë historikë e të traditës. as me psikologjinë sociale dhe vetjake të shqiptarëve apo me karakterin e temperamentin e tyre. por lindi pikërisht në valën e shndërrimeve të këtyre viteve. përkundrazi. përbërja moshore (numri i individëve potencialisht të rrezikuar nga prostitucioni është më i madh se në vendet e tjera). si dukursi sociale. Ky vërshim nuk lidhet me ndonjë prirje të posaçme që kanë shqiptarët ndaj tij. Tranzicionalistët i kanë shpjeguar dukuritë e reja sociale të tranzicionit paskomunist shqiptar (mafia e kriminaliteti. . i pakomanduar dhe i paudhëhequr në mënyrë shkencore). në raport me zgjedhjet individuale.). prostitucioni në Shqipëri “erdhi” bashkë me ndryshimet demokratike dhe “ngjiti” shumë shpejt. ndryshe nga shumë parashikime. Këta faktorë jo vetëm e favorizuan. ai pohon sërish: “Po. Midis më kryesorëve do të përmendim ndikimin e “efektit të paparashikuar” (ndr yshimi ishte i papritur. rrjedhimisht i pastudiuar. 1998). Mund të kisha shtuar gjithashtu që nuk kishte liri dhe nuk kishte lumturi” (Lukas. shndërrimet urbane dhe emigracioni. Tani unë do të shtoja se kishte ujë dhe energji të mjaftueshme.

që familja tradicionale shqiptare u godit dhe divorcet u shtuan. që kodi moral i mëparshëm u përmbys. jo vetëm me mungesën e rendit publik. nga gjendja e vështirë ekonomike. Prostitucioni dhe të drejtat universale të njeriut A është bota e prostitucionit një botë pa të drejta. me nivelin e “të drejtave” që rezultojnë në botën e prostitucionit (tabela 1): Deklarata Universale e të Drejtave të Njeriut është miratuar dhe shpallur nga Asambleja e Përgjithshme e OKB-së. pra. sikurse është pohuar në fillim të këtij artikulli? Për të dhënë një përgjigje sa më të argumentuar. si dhe nga etja e shfrenuar për para e fitim. Lulëzimi i prostitucionit në Shqipëri duhet parë në kontekstin e dinamizmit të ri të jetës shoqërore të pas vitit 1990. datë 10 dhjetor 1948.Lekë Sokoli 39 Prostitucioni është favorizuar nga papunësia dhe. nga njëra anë. mungesës së mundësive e mjeteve të institucioneve dhe strukturave të shoqërisë shqiptare për plotësimin e tyre. por me gjithë situatat shoqërore që përjetojnë të rinjtë. 217A/III. po krahasojmë disa nga nenet e tekstit të Deklaratës Universale të të Drejtave të Njeriut9. nga ana tjetër. Përhapja e prostitucionit është e lidhur. me faktin që çdo lloj autoriteti u vu në pikëpyetje. me kontradiktën midis interesave shoqërore dhe kulturore të saj. Shih: Deklarata Universale e të Drejtave të Njeriut. Ai është i lidhur me jetën përgjithësisht konfliktuale dhe stresante që ka karakterizuar shoqërinë shqiptare të këtyre viteve. që tabutë e së djeshmes u shembën. me daljen në skenë të “shoqërisë liberale”. kanë çuar në “zgjidhje” të tjera. përgjithësisht. dhe. botim i Qendrës Shqiptare të të Drejtave të Njeriut. por në kërkim të asaj që “u ishte mohuar”. 9 . Pamundësia e familjes për të kryer funksionet e saj ekonomiko-edukativ dhe konfliktet që rrjedhin prej saj. sidomos institucionin e familjes. me rezolutën e saj nr. që marrëdhëniet seksuale paramartesore u pranuan gjerësisht dhe që njerëzit u vunë jo në kërkim të më të mirës. Tiranë 1998. siç është prirja ndaj prostitucionit.

40

Analiza sociologjike

Tabela 1: Disa nga të drejta universale të njeriut dhe “të drejtat” gjatë ushtrimit të prostitucionit
Të drejta universale të njeriut: 1. Çdo individ ka të drejtën e jetës dhe të sigurisë së personit të vet (neni 3). 2. Çdo individ ka të drejtën e lirisë (neni 3), askush nuk mund të mbahet në skllavëri (neni 4). 3. Askush nuk mund t’i nënshtrohet torturës, dënimeve apo trajtimeve mizore, çnjerëzore, denigruese (neni 5). 4. Çdo njeri ka të drejtë t’i njihet personaliteti juridik në çdo vend e në çdo rast (neni 6). 5. Të gjithë janë të barabartë para ligjit… (neni 8). 6. Askush nuk mund të arrestohet, të burgoset, të dënohet në mënyrë arbitrare (neni 9). 7. Askush nuk mund të jetë objekt ndërhyrjesh në jetën e tij private… (neni 12). 8. Çdo person ka të drejtë të zgjedhë, të qarkullojë lirisht… (neni 13). 9. … burri/gruaja kanë të drejtë të martohen dhe të krijojnë familje… (neni16). 10. Çdo person ka të drejtën e pronës (neni 17), të punës … (neni 23), të sigurimit shoqëror (neni 22), të pushimit (neni 24), të organizimit (nenet 19, 20, 21, 23/4, 27…) etj. Gjatë ushtrimit të prostitucionit: Në prostitcion gratë janë të pasigurta, të kërcënuara, të pambrojtura (1). Jo më kot prostitucioni është quajtur “skllavëria e bardhë” (2). Gratë në prostitucion janë të pambrojtura nga dhuna, torturat, keqtrajtimi etj. (3). Në prostitucion gratë, si rregull, shpersonalizohen (4). Në prostitucion nuk ka as barazi ligjore (5). Në prostitucion gratë janë të ekspozuara ndaj arbitraritetit (6). Thuhet se prostitutat nuk kanë jetë private (7). Shumica e prostitutave nuk mund të dalin nga gjendja e të shkëputen (8). Këto të drejta për prostitutat përfaqësojnë luks (9). Prostitutat shndërrohen në “pronë” të meshkujve që i blejnë, i shesin, i japin me qira etj., duke i transferuar të drejtat e tyre te vetja … (10).

Lidhur me dhjetë nivelet e mësipërme të krahasimit është e nevojshme të bëjmë disa sqarime, duke shfrytëzuar edhe të dhënat e sondazhit tonë: 1. Çdo individ ka të drejtën e jetës dhe të sigurisë, por në prostitucion gratë janë të pasigurta, të kërcënuara, të pambrojtura. Kam regjistruar debatet “e nxehta” (deri britmat), të një numri të madh prostitutash me klientët e tyre në hotelin “Stadler” në Romë. Dy-tre vjet më parë, së bashku me gruan time, kemi vrojtuar për një natë të tërë një prostitutë rruge pranë një ure në Lion të Francës, e cila punonte me një frekuencë të habitshme. Këto, për të mos shkuar më tej, më provojnë faktin që në prostitucion gratë “punojnë” me njerëz të panjohur, një pjesë e të cilëve janë edhe maniakë seksualë, njërëz të dhunshëm, me sjellje (edhe seksuale) devijante, me prirje kriminale deri edhe sadiste etj. Ato udhëtojnë në makinat e tyre, sikurse kalojnë nëpër parqe, lugina, poshtë urave e në vende të tjera të rrezikshme, sikurse nëpër shtëpi, dhoma hotelesh etj., duke qenë të pambrojtura

Lekë Sokoli

41

e të rrezikuara. Vetë prostitutat, duke mos patur mbrojtje ligjore, përpiqen t’i dalin zot sigurisë së tyre por, në pamundësi për të arritur këtë, detyrohen të “thërrasin” kujdestarët tutorë. 2. Çdo individ ka të drejtën e lirisë, askush nuk mund të mbahet në skllavëri etj., por prostitucioni është quajtur “skllavëria e bardhë”. Në prostitcion gratë janë të keqtrajtuara, për shkak të përdhunimit, rrëmbimit të vazhdueshëm, shitblerjes për seks etj. Derisa ato nuk mund të ikin, atëherë ato janë skllave të seksit. Të jesh skllav (i seksit etj.), do të thotë të jesh i privuar nga liria. Prostitutat kanë humbur, përgjithësisht, të drejtën dhe aftësinë për t’i thënë “ndal” gjendjes së tyre. Në më të shumtën e rasteve privimi nga liria vihet re që në fazën e rekrutimit të tyre. Ndër femrat e anketuara në Romë (vitet 1994 dhe 2002), del se në më shumë se ½ e rasteve (për shqiptaret) dhe në rreth ¼ e rasteve (prostitutat nga vendet e Perëndimit), rekrutimi është bërë me forcë ose me mashtrim nga një mashkull. Në mjaft raste për të realizuar këtë rekrutim ka ndërmjetësuar një prostitutë tjetër (tabela 2): Tabela 2: Hyrja juaj në prostitucion ishte vetërekrutim, rekrutim nga një tjetër prostitutë, rekrutim me forcë nga një mashkull, apo rekrutim në rrethana të tjera? Në përqindje
Përgjigjet mbi mënyrën e rekrutimit të prostitutave Ishte një vetërekrutim Ishte rekrutim nga një tjetër prostitutë Ishte joshje ose rekrutim me forcë/mashtrim nga një mashkull Ishte rekrutim në rrethana të tjera Gjithsej Shqiptare 14.2 22.6 57.8 6.2 100.0 Perëndimore 22.6 48.1 24.0 5.4 100.0

Tabela 3: Hyrja në rrugën e prostitucionit ishte zgjedhja juaj e lirë, ishit e detyruar vetëm nga rrethanat apo e detyruar me dhunë nga dikush? Në përqindje
Përgjigjet mbi zgjedhjen e profesionit të prostitutës Ishte zgjedhja ime e lirë U detyrova nga rrethanat Dikush më detyroi të bëhem prostitutë Gjithsej Shqiptare 21.5 54.2 24.3 100.0 Perëndimore 39.2 49.5 11.3 100.0

42

Analiza sociologjike

Thuajse i njëjti përfundim arrihet edhe nga të dhënat e tabelës 3. Vetëm një ndër pesë prostituta shqiptare pohon se profesioni i prostitutës ishte për të një “zgjedhje e lirë”. Të tjerat pohojnë se kanë qenë të detyruara nga dikush apo nga rrethanat. 3. Askush nuk mund t’i nënshtrohet torturës, dënimeve apo trajtimeve mizore, çnjerëzore, denigruese (OKB 1948/1998: neni 5), por gratë në prostitucion janë të pambrojtura nga dhuna, torturat, keqtrajtimi etj. Prostitucioni përfaqëson në mënyrë tipike një marrëdhënie të karakterizuar nga domonimi, degradimi, vartësia. Për prostitutat që u përfshinë në sondazhin tonë, të pangrënët, pagjumësia, rraskapitja, rrahjet, torturat, abuzimet fizike, seksuale apo dhuna fizike e psikologjike ishin të zakonshme. Nga studimi ynë, sikurse edhe nga studime të mëparshme, provohet se gratë në prostitucion janë subjekte të një dominimi e dhunimi total. 4. Çdo njeri ka të drejtë t’i njihet personaliteti juridik, në çdo vend e në çdo rast (OKB 1948/1998: neni 6). Kjo lidhet me dinjitetin dhe cilësinë e jetës. Por sa cilësore është jeta e prostitutave? Si një pyetje e sondazhit tonë, ajo mori prej 204 prostitutave nga Evropa (edhe shqiptare), Afrika, Amerika dhe Azia, përgjigjet e mëposhtme: Tabela 4: Aspekte social-psikologjike të jetës së prostitutave (Në përqindje)
Pyetjet e bëra për 204 prostituta A e doni jetën? A ndiheni fajtore? A e quani normale punën që bëni? A keni menduar ndonjëherë të vrisni veten? A duhet të lejohet prostitucioni? A keni frikë nga vdekja? A keni një të dashur? A ndiheni e kërcënuar? A ka ndryshuar sjellja seksuale nën kërcënimin e SIDA-s? A do të vazhdoje të punoje si prostitutë edhe po ta dije se je infektuar me virusin HIV? A vuani nga ndonjë sëmundje seksualisht e transmetueshme? A është e vërtetë që një mashkull ka një rol të rëndësishëm menaxhues në karrierën tuaj si profesioniste? A keni punuar fillimisht nën vëzhgimin e një personi tjetër? A keni midis klientëve tuaj një apo disa të parapëlqyer? A do ta ndërronit punën e sotme me një që të jep të ardhura minimale, vetëm sa për të jetuar? Po 97,5 13.2 64.2 59.3 90.1 68.6 42.6 88.2 76.0 23.5 30.4 88.7 77.9 93.6 31.4 Jo 2.5 86.8 35.8 40.7 9.9 31.4 57.4 11.8 24.0 76.5 69.6 11.3 22.1 6.4 68.6

Liria për të qenë i mbrojtur nga arrestimet abuzive/arbitrare është e drejtë qytetare (OKB 1948/1998: neni 9). 7. ndonëse pohojnë se rreziku i SIDA-s e ka ndryshuar sjelljen seksuale të tyre (3/4 e tyre pohojnë se bëjnë seks të sigurtë). jo për burrat. se në vlerësimin e prostitucionit ekziston një standard i dyfishtë. seksual). derisa ato kryejnë një veprimtari të kundërligjshme. 8 për qind e tyre). Por në prostitucion kjo barazi nuk mund të realizohet qoftë edhe për faktin se ligjet dënjnë vetëm gratë që e ushtrojnë atë. prostitutat kanë ndërruar tutor. Ligjet që ndalojnë prostitucionin i quajnë prostitutat si të inkriminuara edhe kur ato janë të viktimizuara. se në vend të viktimizimit ilegal të prostitutave do të kishim viktimizimin legal të tyre. gjithsesi. Ky përfaqëson një diskriminim ligjor (gjinor. Mund të vërehet. sikur ajo të jepte të ardhura minimale. Madje edhe liria humbet vetëm për gratë. Studiuesit kanë debatuar lidhur me legalizimin e prostitucionit. Në të vërtetë edhe kjo nuk e zgjidh plotësisht problemin e (pa)barazisë.. se rreth ¼ e tyre pohojnë se ato do të vazhdonin të punonin si prostitutë edhe po ta dinin se janë të infektuara me virusin HIV (!). Policia shpesh dërgon njerëzit e saj te prostitutat. për t’i identifikuar dhe arrestuar ato. me punën që bëjnë derisa (68. tutorët dhe klientët (sidomo klientët e dhunshëm). etj. domethënë janë shitur.9 për qind). se janë përshtatur. ushtrimin e prostitucionit e quajnë si një punë normale. Rrjedhimisht ato janë në mes të tre zjarreve: policia. Gratë në prostitucion nuk kanë as mbrojtjen e policisë. 6. Për shkak të ushtrimit të prostitucionit. ndër të arrestuarit janë shumë më tepër gra se burra. nisur nga ideja se kjo pabarazi zgjidhet duke u njohur prostitutave të drejtën e ushtrimit të profesionit të tyre. se kanë një mashkull tutor (kjo shumë më e theksuar për emigrantet). se 6 ndër 10 prostituta kanë menduar të vrasin veten.Lekë Sokoli 43 Meritojnë vëmendje përgjigjet që provojnë se shumica e prostitutave (64.2 për qind). vetëm sa për të jetuar etj. se në shumicën e rasteve (77. E drejta e fshehtësisë së jetës private është përfshirë gjithashtu në . Rreth 90 për qind e tyre pohojnë. madje pa shumë vështirësi. 5. nuk dëshirojnë ta ndërrojnë atë me një tjetër. gjithashtu. por jo klientët e tyre. Barazia gjinore para ligjit është gjithashtu një e drejtë qytetare (OKB 1948/1998: neni 8).

nëse ato bëhen prostituta.prostitutionresearch. www. Ato nuk arrijnë të krijojnë e të kenë një familje normale. Madje. E drejta e pronësisë gjithashtu është vlerësuar si e drejtë qytetare 10 Privimi nga kjo e drejtë civile nuk është vetëm për prostitutat shqiptare. madje jo pa të drejtë. . për të cilën kemi këto të dhëna: Tabela 5: Sipas jush. Sipas një studimi të Kathleen Barry mbi skllavërinë e seksit ndër prostitutat e rrugës në Toronto.4 30. “Unë.2 100. për shembull. një prostititutë profesioniste a mund ta braktisë këtë profesion? (Në përqindje) Përgjigjet mbi mundësinë e braktisjes së prostitucionit: Mund të braktiset.. të gjitha janë të drejta të kufizuara.44 Analiza sociologjike listën e të drejtave të njeriut (OKB 1948/1998: neni 12). Por në prostitucion bëhet publike pikërisht ana më e qenësishme e jetës private: jeta intime.4 71. por nuk mundnin. sepse ka qenë klient prostitutash ose tutor i tyre”.9 16. Edhe në këtë rast prostitutat janë objekt diskriminimi. të paktën pa u amortizuar fizikisht e moralisht Gjithsej Shqiptare 11. 10. e drejta e pasjes fëmijë etj. gratë janë të rrezikuara për humbjen e fëmijës së tyre. Prostitution in Canada. . sipas ligjeve të shumë vendeve.7 100. del se mbi 90 për qind e prostitutave dëshironin të shkëputeshin. Shih. kundrejt atyre shqiptare10 (tabela 4). Martesa. derisa nuk bëjnë jetë normale.kurrë nuk kam dëgjuar që një burrë të ketë humbur fëmijën e vet. 9. lidhet me mundësinë e braktisjes së prostitucionit.0 Perëndimore 29. Thuhet.com . Në vendet demokratike ndërhyrja në jetën private të tjetrit ndëshkohet penalisht.4 40.thotë një studiues. përgjithësisht prostitutat kanë “zgjedhur” këtë të fundit. por me shumë vështirësi Mund të braktiset pa shumë vështirësi Jo. se prostitutat nuk kanë jetë private 8. E drejta për të qarkulluar lirisht (OKB 1948/1998: neni 13). Midis familjes dhe rrugës.0 Në të dhënat e këtij sondazhi tërheq vëmendjen diferencimi midis prostitutave me shtetësi nga vendet e Perëndimit. Kanada.

në prostitucion është e cënuar dhe e kufizuar. nga pikëpamja e të drejtave. Derisa prostitucioni lulëzon edhe në vendet me standardin më të lartë të jetesës (Suedi. Ai është i lidhur drejtpërdrejt e para së gjithash me prishjen e komuniteteve tradicionale. si institucion. por ato mbeten të tilla për shkak të jetës që bëjnë. me emigracionin e jashtëm dhe sidomos me komercializimin e marrëdhënieve sociale. të burrave/tutorëve që u marrin të ardhurat etj. Australi etj. Përfundime e rekomandime Në Shqipëri prostitucioni. . Gjithashtu ai është i lidhur me shkallën e liberalizimit të shoqërisë së sotme shqiptare. një “jopersonalitet legal”. me jetën më të hapur seksuale. E drejta e lirisë së opinionit e të shprehjes është gjithashtu një e drejtë qytetare (madje e shenjtë) e njeriut (OKB 1948/1998: neni 19). në të cilat edhe jeta seksuale ishte pak a shumë e kontrolluar. i shesin apo i japin me qira. me fillimin më të hershëm të marrëdhënieve seksuale. me multipartneritetin seksual më të përhapur etj. por quhen si pronë e meshkujve që i blejnë. i detyron gratë të heshtin qoftë edhe para torturave më çnjerëzore. i njohur para ligjit. në të cilat u vendosën edhe marrëdhënie sociale anonime.Lekë Sokoli 45 (OKB 1948/1998: neni 17). Të jesh prostitutë do të thotë. si profesion dhe si trafik. duke e trensferuar këtë të drejtë civile te vetja. është një dukuri relativisht e re (rreth dhjetëvjeçare). Gratë jo vetëm hyjnë të varfra në prostitucion. të jesh një “joperson fizik” real. Studimi ynë tregon se prostitutat vijnë kryesisht nga shtresat sociale më të varfra të Shqipërisë. me marrëdhëniet seksuale paramartesore dhe zhvlerësimin relativisht masiv të virgjërisë. Prostitucioni. Kanada. USA. Pra edhe e drejta qytetare e të qenit një person fizik real.). Ato përgjithësisht jo vetëm janë të zhveshura nga prona. por mjaft i përhapur. do të thotë se faktori ekonomik nuk duhet absolutizuar. Politikat e reduktimit të varfërisë përfaqësojnë njëherësh edhe krijimin e kushteve social-ekonomike për pakësimin e pasojave sociale të prostitucionit (nëse jo të eliminimit të tij). me migrimin drejt zonave të mëdha urbane.

për t’i difenencuar nga “të këqijat” (edhe gratë e dhëna pas seksit legjitim. e prostitucionit para se ato të fillojnë ta zbatojnë atë në praktikë. pa përmendur lezbiket. është një kërkesë e domosdoshme edhe për “grate e mira”. me trupin e tyre. prostitutat etj). prostitucioni është një problem i rendit publik. OJQ-të etj. gratë “e mësojnë” teorinë (më saktë ideologjinë). 1991: 134). ose “gratë e mira”. Sipas përfaqësueseve të feminizmit. Nëse shprehem me gjuhën e studiuesit amerikan Thio. Përzgjedhjen e profesionit ato e bëjnë më parë në trurin e tyre e. më pas. 1983. Kjo ideologji përmban dy bindje të rëndësishme që lidhen me vlerësimin nga vetë prostitutat të vetvetes dhe të punës që bëjnë: (1) se prostitutat (pra ato vetë) janë të domosdoshme. ky stereotip duhet zhdukur. Prostitucioni është gjithashtu një problem i opinionit publik dhe i shoqërisë civile shqiptare. nuk është i lidhur vetëm me faktorë jashtë vetes dhe. Ndaj. për shembull. Në këndvështrimin e të drejtave të njeriut. Por fakti që vetëm në më pak se një për qind të rasteve të rekrutimit të prostitutave shqiptare janë bërë denoncime në organet shtetërore shqiptare tregon. Jackson and Otto 1984). nga njëra anë. sipas tyre.. Studimi ynë nxjerr në pah disa koncepte interesante në vlerësimin e prostitucionit nga vetë prostitutat. janë moralisht më superiore se joprostitutat (Thio. me faktorë të rastësishëm. ca më pak. nuk marrin parasysh faktin se gra “të mira” janë quajtur gratë joseksi. i cili përfaqëson një njollë të zezë në historinë e tranzicionit paskomunist shqiptar. të cilat quhen (sidomos nga disa përfaqësues të lëvizjes feministe). Studiuesit socialë sugjerojnë se të qenit seksi (në kuptimin me njerëzor të fjalës). ndaj të cilit opinioni. disa stereotipe që kanë shërbyer për “disiplinimin” e sjelljes seksuale të grave. Ndaj shoqëria dhe shteti shqiptar duhet të investojnë më shumë për eliminimin përfundimisht të trafikut të dhunshëm të grave.46 Analiza sociologjike Mekanizmi që mban gjellë prostitucionin është “uria seksuale” e burrave dhe “paftësia” e grave për ta shuar këtë uri me seks jashtëprostitucional. se ato kryejnë një detyrë të rëndësishme për shoqërinë dhe (2) se prostitutat (ato vetë). Horton et al. po aq sa vetë prostitutat (Aitkin 1978. mungesa e besimit te shteti . reagojnë dobët. familjet. si shkaktare të prostitucionit. pra para se të fillojnë ta ushtrojnë këtë profesion. Hyrja në rrugën e prostitucionit..

argumentojnë se shteti dhe shoqëria janë të detyruar të mbrojnë familjen dhe fëmijët. bërtasin ata. edhe për prostitucionin polemikat midis dy kampeve të kundërta janë të mëdha. vetëgjyqësitë etj. Ose. kërcënon sidomos gratë e varfra. ç’u mbetet të bëjnë? Para së gjithash një kuadër ligjor më rigoroz që do të shkurajonte kriminelët. mbështetur në normat ndërkombëtare. me kriza të rënda ekonomike. legalizimi i prostitucionit nuk funksionon. me institucione të pakonsoliduara. djemtë shqiptarë. Për më tepër. 2003). prostitucioni do të dominohet nga krimi i organizuar. Po shoqërive shqiptare dhe ballkanike. që s’janë të afta apo nuk kanë kualifikimin e nevojshëm për të zënë vend në tregun e punës etj. edhe në kushtet e legalizimit. kthehen vetë. Prostitucioni. Në FushëPrezë. Në këtë vështrim studimi vë në dukje nevojën e thellimit të diferencimit (në trajtim. Mund të thuhet “një realitet vështirësisht i pranuar”. të kërcënuar prej tij. vazhdojnë ata. në ekzekutorë të kriminelëve. Partizanët e ndalimit “pa kushte” të prostitucionit (Grupi I). nga ana tjetër. afër Tiranës. duket se është i domosdoshëm një proces i shpejtë dhe shumëplanësh i ringritjes morale të njerëzve (Krasniqi.” (Kadare. Në këtë këndvështrim duket se ka ardhur koha e fillimit të një debati për legalizimin12 në kushte të përcaktuara me ligj të prostitucionit edhe në Shqipëri. është i lidhur me dhunën dhe krimin. ata argumentojnë se prostitucioni degradon femrën që e ushtron atë. gjykim e ndëshkim). Së dyti. fakti se prostitucioni përfaqëson tani një realitet vështirësisht11 të pranuar se “profesioni më i vjetër në botë” është bërë një ndër “profesionet më të rinj” në Shqipëri. Prostitucioni meriton të trajtohet edhe si një problem juridik.Lekë Sokoli 47 dhe institucionet e tij dhe. duke mos gjetur mjet tjetër për shfarosjen e kësaj murtaje. midis profesionit “të zgjedhur” dhe atij “të imponuar”. për shembull. “të revoltuar kundër atyre që shpesh rrëmbejnë motrat e tyre për t’i çuar si prostituta në Europë. një djalë 16-vjeçar ka vrarë nënën prostitutë (Koha Jonë. për fat të keq. Korrupsioni do të bëjë që. në shumë raste. megjithëse kanë krijuar institucione të qendrueshme. midis viktimave e trafikantëve. nisur nga reagimet shpesh ekstreme ndaj prostitucionit. siç janë krimet në familje. Prostitucioni përfaqëson një problem të cilin as shtetet perëndimore. Së fundi. siç vëren Ismail Kadareja. Së treti. një bashkërendim institucional i këtyre vendeve dhe i vendeve të tjera të rajonit në luftën kundër prostitucionit. nuk kanë munduar ta mposhtin. Shumica e prostitutave nuk do të regjistrohen dhe nuk do të bëhen ekzaminime të rregullta 11 . 6 gusht 2002). midis të miturve e të rriturve etj. me të cilët ai ka bashkekzistuar në mënyrë të vazhdueshme. 2000) 12 Sikurse në rastin e legalizimit ose jo të të drogës.

bazuar edhe në përvojën botërore13. Të ndalosh prostitucionin është moralisht e padrejtë. ndoshta në favor të rregullimit ligjor të tyre. si në planin moral edhe në atë praktik. nuk ka më përndjekje të prostitutave (Horton et al. ngacmimi seksual apo njëfarë “ankthi femëror” i përgjithshëm. por nuk ndalon prostitucionin si të tillë. . shoqërinë civile etj. korruptimi i së cilës është gjithnjë i pranishëm. madje e miratuar në vitin 1951.. Ndaj ka ardhur koha që edhe në Shqipëri të nxiten jo vetëm debate. Ata që propozojnë dhe mbrojnë legalizimin e prostitucionit (Grupi II). Prostitucioni nuk mund të trajtohet i shkëputur nga dhuna ndaj grave.). Mëkati. me detyrime ligjore për të gjitha subjektet e shoqërisë shqiptare (strukturat shtetërore. 13 Megjithëse asnjë shtet nuk “krenohet” për standardin e lirisë për të ushtruar prostitucionin. që me sa duket buron nga vetë statusi i të qenit grua. por edhe lëvizje sociale (madje edhe politike). e Perëndimit (duke përfshirë edhe Italinë). për shembull. Gjermani. është praktikisht i pamundur. për hartimin e një “akti të mundësive e shanseve të barabarta”. ku termi “burg për prostitutat” thuajse nuk dëgjohet më në shumë shtete. prostitucioni i rrugës dhe prostitucioni i detyruar. Gjurmimi i prostitutave vetëm sa e rraskapit policinë. nuk mund të përjashtohet nga jeta e njeriut. kanë çuditërisht një legjislacion shumë të ndryshëm nga njëri-tjetri. Legjislacioni ndaj prostitucionit është zbutur edhe në shtetet e tjera të SHBA-ve (në San Francisko. derisa gruaja dhunohet e mjekësore për SIDA-n dhe sëmundjet seksualisht të transmetueshme. Për të tjerat duhet debatuar. Nga ana tjetër. ndalimi i prostitucionit. sot në botën e qytetëruar qendrimi ndaj prostitucionit ka ardhur përgjithësisht duke u zbutur. thonë liberalët. sipas tyre. Singapor. për realizimin në praktikë të barazisë gjinore. Nga ana tjetër. Pra. fenomen shumë i përhapur në Shqipëri. Në disa shtete të SHBA-ve (Nevada etj. argumentojnë se ndalimi i tij kurrë nuk ka funksionuar. 1991: 132). derisa ai përfaqëson një krim “pa viktima” dhe shteti nuk mund e nuk duhet të përpiqet të rregullojë sjelljen seksuale të individëve të rritur. prostitucioni është legalizuar plotësisht. Madje edhe ato shtete që e kanë nënshkruar këtë rezolutë për prostitucionin. punëdhënësit. thonë ata. Kosta Rika etj.48 Analiza sociologjike Një rezolutë e Kombeve të Bashkuara. Sidoqoftë.). cilësimi i prostitucionit si krim duket i pastudiuar dhe pa vend. i dënon ata që organizojnë prostitucion ose përfitojnë nga puna e prostitutave. Këtë rezolutë e kanë pranuar zyrtarisht vetëm 53 shtete. në Holandë. e rëndësishme është që të evitohet prostitucioni me të miturit.

pp. 1993. Soc. and Homosexuality. Alia. kryesisht me statusin e OJQ-ve. Mary and Henderson. 2000. ndaj krimit kundër personit. 5-12 Beard. John. 184-205 . Love and Marriage in Greek New Comedy. Pap. Raport to the 9-th congress fo the Party of Labour of Albania. XXVI: pp. 1978. përdhunim. 1986. in International Journal of Sexology. Sacret Prostitution in Antiquity. Papyr 28. Tiranë: 8 Nëntori Arlecchi. të nxitet edhe krijimi i organizatave e lëvizjeve sociale të meshkujve. fyerje. S. 1997. REFERENCAT Aitkin. Por asnjë formë dhune. Christianity. CQ 43. Pino. Parathënie e Skllavet e Perëndimit.. Prostitution Reassessed. si “cënim të integritetit të grave” apo si “cënim të barazisë gjinore” etj. si krime “për shkak të një statusi të vaçantë”. të diferencuar (me prirje rëndimi). Madje mund të thuhet se nuk mund të zvogëlohet dhuna mashkullore ndaj grave. nuk mund të eliminohet pa ndryshuar sjelljen mashkullore. Ka ardhur koha që për të ndihmuar ndryshimin e sjelljes mashkullore “nga brenda”. siç ndodh në vendet e qytetëruara. Social Tolerance. 480-503 Benjamin. cënim të dinjitetit etj. Gender and History. USA: Chicago Press Brown. pp. pa u shtuar dhuna shoqërore ndaj burrave. 154-160 Boswell. 1991. Ramiz. Gay People in Western Europe from the beginning of the Christian Era to the the Fourteenth Century. pp. pp. Plots and Prostitution in Greek New Comedy. Am. diskriminimi e pabarazie gjinore (duke përfshirë prostitucionin). rrahje. R. of Leeds Int’l Semminar 6. mund dhe duhet të ndërmerren iniciativa ligjore për trajtimin e krimeve ndaj grave (dhunim. 240-248. P. The Prostitute as Worker in Women and Labour Conference Papers. 1980. Tiranë: Korbi Bagnall. Bull. J. 93. H. 1951. Deri sot në Shqipëri janë krijuar e funksionojnë organizata të grave.).Lekë Sokoli 49 rrihet për shkak të “statusit të vaçantë” (të të qenit grua). 241-266 _____. John. 1990. rrëmbim. pp. The Prostitution Tax in Roman Egypt.

Paul. Sociologjia. Prostitution in the Ancient Mediterranean World. 128-184 Friedl. I. Journal of Roman Studies 89. 1. epidemia pa fund. edited by Hallett et. Prostitucioni. Albania: No Instant Demokracy. Catharine. _____. USA. Milazim. Apprenticeships in Prostitution. Canada: University of Toronto Golbstain. 1968. New Jersey: Prentice Hall INC. Moda antishqiptare dhe ndërgjegjja europiane. 5-8 Kallaba. Larson F. p. Der Konkubiant im kaiserzeitlichen Rom: von Augustus bis Septimus Severus. ‘An Unusual Optimism in Albania’. Sociological Analysis. Tiranë: Çabej. A history of the legalization process of prostitution in the Netherlands. Leslie R. New York: Ballantine Giddens. 2000. Vëll. 2001. Anthony. Stuttgart: Franz Steiner Vel. Press. Gazeta Panorama: 16 dhjetor Konstan. Greenwald. 1997. 2. . pp. 1998. pp. 1993. The Sociology of Social Problems. Sex. Kexington. Todi. E. C. 38-61 Ford. Fjalor i mitologjisë. Biblical Theology Bulletin 23. No. Inc. Shoqëria dhe prostitucioni. Heath Housel. and Survival in Hellenistic Athens: A Study of Women in New Comedy. fq. Hodgson. R. 1959. 66-95 Fantham. J. Vol. Quae corpore quaestum facit: the Sexual Economy of Fimale prostitution in the Roman Empire. Gazeta Albania: 18 prill Dhima. Ismail. pp. 44-74 Flemming. Massyngberd. Eros and Aphrodisia in the Works of Dio Chysostom. Status. Kadare. 1996. David. Sociology and everyday life. 257-268 Çupi. U. 2 February. pp. 1987. Nr. 1988. USA: Copytron Academic Publishers. Gazeta Shekulli. The Boston Globe. Unspeakable Professions: Public Performance and Prostitution in Ancienr Rome. The Call Girl. Princeton: P. Mass. James. 1995. 1999. J. 122 Krasniqi.. Alex. 1991. Historia Einzelschriften 98. 2003. 1. Prostitution and Drugs. Phoenix 29. North Carolina. Between Courtesan and Wife: Menander’s Perikeiromene. Harold. 1975. J. Phoenix 41.50 Analiza sociologjike Bryan. Rebeca. New Jersey: Printice-Hall.: D. 1998. al. in Roman Sexuality. Gerald. 6 prill Lukas. 2 (dhjetor). Paul J. trafikantë prostitutash. pp. Samuel. 1979. Në Politika & Shoqëria. Zyrtarë të lartë malazezë. Horton B. Larson. Alma. Tiranë: 8 Nëntori Edwards. Peter. 2000. 1998. Classical Antiquity 29.

26 gusht _____. përhapja. 2003. Tiranë: Elio _____. Xavier & Quere. Greqia. 2002. 2002. Tiranë: Kumti Summers. Lekë. terapia. _____. Droga. efektet. London: Allen Lane Sokoli. Gazeta Bashkimi. 1975. 2000. Damned Whores and God’s Police: The Colonization of Women in Australia.një libër urrejtje dhe racizmi antishqiptar”. Mafia shqiptare – një rrezik për Europën. Tiranë: ISPS & Rinia _____. tregu ilegal i prostitutave shqiptare. “Mafia shqiptare” . Aleks.Lekë Sokoli 51 Morali. Emanuela & Sibona. Raufer. Roberta. 1999. Tiranë: Korbi OKB. Albert. në Politika & Shoqëria. Stefane. Prostitucioni ose tregu i mistershëm. Sociologjia. ribotim i përshtatur për nivelin shkollor. Vëll. Pas gjurmëve të tregtarëve të mishit të bardhë. Anne. Bologna: Zanichedi SPA Zholi. përkufizime. Deviant Behavior. 6. Skllavet e Perëndimit. 1983. Droga–historia. Nr. 2(12). Thio. Deklarata Universale e të Drejtave të Njeriut. 1970. Gazeta Ballkan: 15 dhjetor . Zingarelli. 1996. Vocabolario della lingua italiana. Nicola. Demokracia dhe problemet sociale. 1948/1998. Tiranë: Botim i Qendrës Shqiptare të të Drejtave të Njeriut. 2003. Tiranë: ISPS & Rinia _____. klasifikimi. Tiranë: Onufri-Soros. Boston: Houghton-Mifflin. 2001.

Kam shkruar e botuar disa artikuj shkencorë mbi prostitucionin. sikurse vetë njeriu apo njerëzimi. themeluesi i sociologjisë. E. por edhe nga opinionin publik shqiptar është pranuar fakti se prostitucioni është një ndër dukuritë sociale më të dhimbshme e më tragjike të tranzicionit paskomunist shqiptar. 51-69. “Profesionist”/”Si profesion”. Në gjykimin tim këto metoda (ndonëse të përdorura edhe nga Konti. kohë Botuar në revistën shkencore Politika & Shoqëria. Durkheimi e sociologë të tjerë). anketimit. Megjithatë ai është më i përfolur se i studiuar duke u mbështetur në metodikat e studimeve sociologjike. Në këtë artikull janë bërë përpjekje për të analizuar prostitucionin profesionist2 në zhvillimin e tij historik edhe në terrenin shqiptar apo ndër shqiptarët përgjithësisht. intervistave etj. 8. në njëfarë mënyre. janë më të nënvleftësuarat në studimet e sotme. fq. bazuar kryesisht në metodat e të testuarit të problemit. 2003a dhe Sokoli. sidomos nga fillimi i shekullit XX. Vëll. për shembull: Sokoli. 2 1 . 1(15). Nr. 2004). domethënë si veprimtari kryesore e ushtruesve të tij (në këtë fushë “shërbimesh”). si punë me të cilën prostitutat merren në mënyrë të përditshme për të siguruar jetesën. 2005. Në këtë punim është përdorur kryesisht metoda historike dhe metoda krahasuese e studimit sociologjik. (shih.52 Analiza sociologjike Prostitucioni profesionist në Shqipëri gjatë shekullit XX e në vijim dhe debati për (ri)legalizimin e tij1 Një dukuri më e përfolur se e studiuar Tanimë jo vetëm nga studiuesit socialë. atë të vrojtimit. Por fenomenet sociale janë. çka do të thotë se njohja e së tashmes së tyre nuk mund të jetë e plotë pa njohur edhe zhvillimin e tyre historik.

Lekë Sokoli

53

në të cilën vërtetohet fillimi i prostitucionit profesionist, madje edhe trajtimi zyrtar i tij. Kjo, sipas mendimit tim, ka jo vetëm vlera njohëse, por edhe vlera të rendit praktik, ndaj meriton të njihet e të mbahet parasysh sidomos nga studiuesit e sotëm socialë, ligjëvënësit, shoqëria civile etj. Njëherësh në këtë punim janë bërë krahasime e paralelizma edhe me vende të tjera, sikurse është polemizuar për një këndvështrim që lidhet me keqkuptime apo keqinterpretime, trajtime të pasakta apo të nxitura nga dashakeqësia, deri nga antishqiptarizmi. Sipas këtij këndvështrimi, fenomenet dhe problemet sociale të shoqërisë së sotme shqiptare (ndër to edhe prostitucioni), janë të lidhura me jetën tradicionale, me veset e shqiptarëve, madje deri me virtytet e tyre (!) A është prostitucioni një fenomen tipik shqiptar? Autorja shqiptare e parathënies së librit Prostitutat do t’ju kalojnë pranë në mbretërinë qiellore të Don Benzit, klerikut të famshëm e ndoshta njeriut më të përkushtuar për zhdukjen e prostitucionit e shpëtimin e prostitutave (për mua ndër librat më njerëzorë dhe më i vlefshmi prej librave me këtë tematikë), shkruan kështu (Bregu, 2003):
... Asnjëherë nuk do ta harroj frikën dhe habinë time, kur për herë të parë më 1998, u përballa me një realitet tipik shqiptar, të zhvendosur gjeografikisht jashtë Shqipërisë. Vajza shqiptare në trotuaret e Europës, të keqtrajtuara fizikisht e psikologjikisht nga bashkatdhetarët e tyre, të shitura e blera si dikur në një pazar të ndyrë shifrash që varionin në sajë të bukurisë e moshës... (nënvizimi im, LS).

Në këtë citim gjejmë, madje në mënyrë të troçtë, pohimin se prostitucioni është një realitet tipik shqiptar, se gratë dhe vajzat e sotme shqiptare shiten e blihen në një pazar të ndyrë shifrash si dikur, pra siç është vepruar tradicionalisht në shoqërinë shqiptare etj. Mendoj se pohime të tilla duhen marrë si pohime më shumë emocionale të një gruaje të ndjeshme, që i është përkushtuar shpirtërisht dhe intelektualisht luftës kundër prostitucionit, por kurrsesi si pohime shkencore. Kjo sepse prostitucioni nuk rezulton të jetë një fenomen tipik shqiptar. Nëse kjo dukuri ka marrë përmasa

54

Analiza sociologjike

pas viteve ’90-të, kjo lidhet më shumë me të sotmen se me historinë. Nga ana tjetër, në Shqipëri nuk është praktikuar as shitblerja për qëllime prostitucioni, por vetëm për martesën. Por martesa tradicionale shqiptare (qoftë edhe kur është realizuar përmes parasë), nuk ka asgjë të përbashkët me prostitucionin profesionist dhe djemtë e sotëm tregtarë prostitutash nuk janë frymëzuar nga morali ynë tradicional, por nga e kundërta e tij. Me realitetin shqiptar, të lidhur edhe me ushtrimin dhe shfrytëzimin e prostitucionit, merren studiuesit francezë të librit Mafia shqiptare, një rrezik për Europën (Raufer & Quere, 2003). Ata përpiqen të argumentojnë se shqiptarët e kanë në gjen klanin dhe mafian, madje që nga koha parahomerike (fq. 93), se hapësira shqipfolëse e Ballkanit është vendlindja dhe vendbanimi i vërtetë i mafias, se eksodi shqiptar i këtyre viteve (duke përfshirë edhe eksodin kosovar të vitit 1999), është një kolonizim mafioz (fq. 73), se Kanuni i Lekë Dukagjinit është, sipas tyre, “Bibla e mafias” (madja autorët “çuditen” pse ai shitet lirshëm në kioskat dhe libraritë e qyteteve shqiptare, shih: fq. 34, 117), se suksesi i mafias shqiptare lidhet me cilësi të përgjithshme morale, si fjala e dhënë, besa, familja biologjike (për ta, mafioze, fq. 116), apo lidhjet e gjakut. Pra, sipas autorëve të këtij libri, “shpirti mafioz” përkon tërësisht me “shpirtin e racës” shqiptare, ndërsa forca e “mafias shqiptare” qëndron, në radhë të parë, te “kapitali që rrjedh nga krimi” (fq. 22), nga prostitucioni (për të cilin shqiptarët paskan një traditë të hershme) dhe nga droga. Pra autorët e këtij libri të zi e kërkojnë origjinën e mafias shqiptare jo në cenet e shqiptarëve, por në virtytet e tyre: nderi, familja, besa, fjala e dhënë, mikpritja etj. (shih: Sokoli, 2003b). Por, a është prostitucioni një fenomen tipik shqiptar? Për t’iu përgjigjur kësaj pyetjeje duhet hulumtuar së pari në traditën tonë historike dhe krahas kësaj, në traditën e të tjerëve, sidomos të fqinjëve tanë. Prostitucioni si praktikë kulturore universale dhe rasti i Shqipërisë Studimet mbi prostitucionin provojnë se në kushtet e sotme ai është shndërruar në një biznes global. Por, duke u mbështetur në përvojën historike, autorë të ndryshëm (për shëmbull, O’Neil, 1996), kanë pohuar se prostitucioni, tej të qenit një biznes global, përfaqëson

Lekë Sokoli

55

një praktikë kulturore universale. Le të shikojmë shkurtimisht disa aspekte të saj. Po fillojmë me kulturën biblike. Në Bibël prostitucioni ka vërtet “përmasa biblike”. Për të ka histori të jashtëzakonshme, siç është ajo e Rahab, një prostitutë që shpëtoi Izraelin nga shkatërrimi; e Ozeas3, profetit të “urdhëruar” për t’u martuar me një prostitutë; të një prostitute që “ulet në tryezë” me Jezusin4, deri te pohimi se prostitutat mund të zenë vend në Mbretërinë e Zotit edhe përpara udhëheqësve fetarë hipokritë (Mat. 21:31). Ja një ndër historitë e Biblës, me domethënien përkatëse: Ozea u martua me Gomerën, një lavire (prostitutë), dhe lindi një djalë me të. Djali u quajt Jezrahel, domethënë frut i martesës dhe jo i kurorëshkeljes. Por Gomera e braktisi Ozean, u bë përsëri prostitutë e, më pas, edhe skllave. Nga lavirësia (tanimë jo nga martesa), lindi edhe dy fëmijë të tjerë. Ozea mori vesh se ish-gruaja e tij, Gomera, ishte në shitje në një ankand skllevërish Ai shkoi në tregun e skllevërve dhe e bleu gruan e tij për 15 shekels5 dhe e çoi në shtëpi, jo për ta patur si skllave, por si gruan e tij, si të zonjën e shtëpisë. Kaq e madhe, e pabesueshme, ishte dashuria për të!… Madje ai ndryshoi edhe emrat e fëmijëve të gruas, pjellë e lavirësisë së saj, nga “Lo-ruhamah” (Jo i dashur) në “Ruahmah” (I dashur) dhe nga “Lo Ammi” (Jo i imi), në “Ammi” (Imi). Pas kësaj historie, Ozea iu drejtua njerëzve (simbolika): “Sa herë që ju (sikurse edhe unë), rendni në mënyrë të shfrenuar pas parasë (lakmia e pasurisë), pushtetit apo edhe kënaqësive, ne prostituojmë kundër Zotit… ose, thënë ndryshe, mëkatojmë e biem në krahët e djallit. Por Zoti na “blen” sërish, jo me 15 shekels, por me Dashurinë
Libri i Ozesë ose, siç quhet, Profecia e Ozesë, është i pari ndër librat e 12 Profetëve. Madje, në Testamentin e Vjetër, ai është vlerësuar si më i bukuri. 4 Shih, për shembull, Mëkatarja e falur, Bibla: 1471, Luka 7: 36–50). Por, sipas autorit të Kodi i Da Vinçit (2005), Maria Magdalena nuk ishte një putanë dosido, por e dashura e Jezu Krishtit dhe që mbeti shtatzënë me me të. Ajo ishte edhe apostullja e parë e Krishtit. Pavarësisht pohimeve të këtij lloji, studiuesit kanë pohuar se edhe Jezu Krishti është kritikuar për zemërgjerësinë ndaj prostitucionit (Horton, Leslie & Larson, 1991). 5 Në variantin shqip të Biblës (fq. 1234, pj. 3-2), thuhet: “Unë e bleva për pesëmbëdhjetë pare argjendi e për një masë e gjysmë elbi”.
3

ka në Bibël (Gen. Kështu Tamara. ajo i tragoi vjehrrit të saj se prostituta kishte qenë pikërisht ajo. dhe na kthen në rrugën e mbarë për të jetuar jo si skllevër. i lindi dy fëmijë: Faresin dhe Zarën (Bibla. Kur vendimi po zbatohej. Jezu Krishtit. Sipas studiuesve. prostitucioni ka qenë mjaft i zhvilluar në antikitet. urdhëroi djegien e saj së gjalli (Gen. të cilën e dinte prostitutë. thuhet se priftërinjtë e Izraelit financonin shtëpitë e prostitucionit. e reja e tij. Robinson.” Simbolika e kësaj historie lidhet me Izraelin. 1241) jep mësimin apo rrugëzgjidhjen: “Dashuria do të ngadhënjejë”. Të dhëna interesante për rregullimin ligjor të prostitucionit femëror në Romë. kanë theksuar edhe aspekte të trajtimit e të skllavërimit të grave. Por në të vërtetë ai kishte fjetur me të renë (nusen e djalit). 6 . nga vitet 200 para Krishtit deri në 250 pas Tij. njësoj si lavirësimi i Gomerës dhe “Kthimin e tij te Hyji” (Bibla: 1244). por edhe si një veprimtari e rregulluar ligjërisht. të gjithë njerëzit e mirë ishin edhe mëkatarë. një “mësim” personal. madje mjaft të çuditshëm. Kaq i rëndë ishte mëkati i Judës! Në Testamentin e Vjetër (para Krishtit). na jep Mikea e quan këtë si kulm të prishjes së njeriut mbi tokë. Vetë Juda u bë ndjekës i Mesisë. 38). Madje ajo mbeti shtetzënë me të (Gen. Megjithatë mesazhi i tij i fortë nuk u dëgjua nga udhëheqësit e fesë. Bibla (fq. Monteskjè. sidomos në Samari (qytet i Izraelit). Madje është vërtetuar se ai është zhvilluar jo vetëm në mënyrë spontane. 1994: 1268-1276). Por Zoti fal. sidomos në Greqinë antike dhe në Romën e lashtë. 2004 etj.).56 Analiza sociologjike e Tij. sikurse kthimi i Gomerës tek Ozea. me shkëlqimin dhe rënien e Republikës e të Perandorisë Romake (për shembull. Në Librin e Mikesë (Bibla. kur Juda e mori vesh këtë. Tamarën. 1994: 475). Ai shkoi në shtrat me një femër. Edhe në trajtimin e prostitucionit (prishjes së gjithëmbarëshme). sikurse të dukurisë së hershme të prostitucionit. 5:1). që lidhet me prostitucionin. me “prishjen fetare e politike të tij” (Bibla: 1242).38:24). Edhe Juda. një ndër dymbëdhjetë “bijtë e Izraelit”. 1963. por si bijtë e tij të denjë. Por Mikea beson se prej Betlehemit do të dalë “Ai që do të sundojë Izraelin” (Mik.38:24) dhe. e cila ishte maskuar si prostitutë. Ata që janë marrë me historinë e Romës. por edhe në Jeruzalem e gjetkë6.

Martin (1996). me përmbysjen e raporteve midis burrave e grave. Licht (1949/2001). për shembull. të panjohura në historinë e mëparshme. ishte një kombinim i sentimentalizmit dhe grindjeve shtëpiake8. Gruaja humbi pozitën e vet të respektuar. gjithsesi thellësisht patriarkale. madje edhe më i studiuar. së pari. statusin qytetar. Engels (1980). Beard & Henderson (1997). bashkë me të. Sipas tyre kjo lidhet. sidomos të 7 Të tillë janë. Fantham (1975). Porter (1999). që shënoi edhe disfatën e madhe historike të seksit femëror (Engels. Benzi (2001) etj. 1973: 640). Studimi. të cilët kanë nxjerrë përfundime të rëndësishme për shkaqet e lindjes së prostitucionit. parë në një kontekst social. 1974: 226). kryetari i të cilit ishte zot i gruas. ndoshta unikal. veçanërisht statusin e gruas etj. pra si shprehje e kontradiktës midis sekseve. Brown (1990 e 1993). grupet sociale. familjen. skllavërinë. Ajo “u shpik” pikërisht për të karakterizuar një organizim të ri shoqëror. në një libër mbi prostitucionin. por vetëm me skllevërit.ekonomik dhe hedh dritë mbi një varg çështjesh të rëndësishme lidhur me shtresëzimin social. Në të pasqyrohet formimi dhe përmbajtja e saktë e normave ligjore mbi prostitucionin. ne hyjmë në fushën e historisë së shkruar mbi familjen dhe. Houser (1998). pikërisht me kalimin nga e drejta amëtare (matriarkati). Ai ka qenë objekt hulumtimi për një numër relativisht të madh autorësh7. në skllave të epsheve të burrit. lindi edhe prostitucioni si institucion. Ky parashtrim historik i problemit tregon se prostitcioni është zhvilluar në përpjestim të drejtë me shkallën e skllavërisë. është ushtrimi dhe shfrytëzimi i prostitucionit në antikitetin grek. Famulus do të thotë skllav shtëpiak dhe familje quhej tërësia e skllevërve që i përkisnin një njeriu (Zingarelli. . Monogamia u shfaq si skllavërim i një seksi nga një seks tjetër. Me familjen monogame. i McGinn-it eksploron ‘përkimin’ ndërmjet sistemit ligjor dhe realitetit social . martesën. seksin dhe ligjin. sjelljen seksuale. Në kapërcyell të këtij shndërrimi të madh. edhe në fushën e historisë së shkruar mbi prostitucionin. Familja (ende jo e shenjtë).Lekë Sokoli 57 studiuesi Thomas McGinn (2002). në të drejtën atërore (patriarkati). Edhe më i zhvilluar. fëmijëve dhe skllevërve. 8 Te romakët famija në fillim nuk kishte të bënte as me bashkëshortët dhe fëmijët e tyre. u kthye në shërbëtore.

Gjithë “Iliada” është thurur mbi një grindje midis Akilit dhe Agamemnonit për një skllave të tillë. mund ta çonte në shtëpinë bashkëshortore. siç bëri Agamemnoni me Kasandrën (tek Eskili). për shembull. që në shekullin VI para erës së re. grua me sjellje të lira. sikurse 9 Nga hetere. Madje në Athinë. sipas të cilave gratë e reja që kapeshin në luftë bëheshin viktima të epsheve të fitimtarëve. shkruan: Pikërisht në bazë të këtij prostitucioni u zhvilluan në Greqi të vetmet figura të gruas greke. Madje indianët. Studiuesit e prostitucionit japonez kanë pohuar se kjo dukuri lidhet kryesisht me faktorë historikë e të traditës. Në Japoni seksi dhe marrëdhëniet seksuale nuk janë trajtuar si çështje të moralit. “mike”. që shoqërohej me burra në Greqinë e Vjetër. Por sidoqoftë ai ishte i mbrojtur nga shteti. Me qartësi të veçantë kjo është shfaqur edhe në veprat e Homerit. për të cilët të vjetrit të flasin me respekt. Engelsi (1980: 232-33). 1999: 116). LS). Pjesa e gjashtë e Kamasutra-s (Shkenca e dashurisë). shkruar nga Vatsyayana (shih: Vatsyayana. Sipas kësaj “shkence” ‘detyra e një kurtizaneje është të njihet me burra të përshtatshëm.58 Analiza sociologjike skllavërië së gruas. Duke folur për prostitucionin e periudhës së lulëzimit të Athinës dhe figurën e prostitutës. të cilat me mendjet dhe me shijet e tyre artistike u ngritën aq lart mbi nivelin e përgjithshëm të grave të kohës së vjetër. rreth shekullit të tretë para erës sonë. Bashkë me çdo hero pak a shumë të shënuar të Homerit përmendet edhe robinja e luftës me të cilën ai rron në tendën e vet dhe që. prostitucioni ishte shumë i përhapur. . në shkencë. Edhe në Azi. 2003: 139). Soloni kishte ngritur shtëpi publike (Benzi. sikurse në Europë. Studiuesit kanë vërtetuar faktin se në periudhën e lulëzimit të Athinës. sa edhe spartanet me karakterin e tyre… Gratë spartane dhe një pjesë e zgjedhur e hetereve9 të Athinës kanë qenë të vetmet gra në Greqi. sikurse dashurinë. prostutucioni lidhet me një traditë të lashtë. të përfitojë pasuri nga burri me të cilin është lidhur dhe të largohet prej tij pasi ia ka marrë të gjitha (nënvizimi im. titullohet Kurtizanet. u përpoqën ta ngrinin prostitucionin. pas luftës.

Megjithatë nigerianet janë kaq “të gatshmet” për t’u bërë prostituta.5 herë më të përkeqësuara se në SHBA. për shembull. Tradicionalisht japonezët e kanë parë seksin si një fenomen natyror. për shembull. quhet edhe “kryeqyteti i qejfit”. Me lindjen e protestantizmit u bë Në Jordani. Kjo pranueshmëri është reflektuar edhe nga ligjet shumë tolerante ndaj tij. Ndërsa në Liban. sidomos shfrytëzimi seksual i fëmijëve dhe vajzave të reja është mjaft i zhvilluar. saqë janë në krye të listës së prostitutave afrikane në Europë. 10 . Në Etiopi. për tutorët apo dhunuesit e prostitutave parashikohet burg deri në 30 vjet. Ransom (2000). madje lavire. sidomos nëse vajzat e shfrytëzuara janë myslimane. të paktën nëse vajzat janë myslimane. Prostitucioni është pranuar gjerësisht si një komponent ‘i natyrshëm’ i shoqërisë. 1998). Në një libër të botuar nga instituti izraelit “Toda’ah”11. Megjithatë prostitucioni edhe në këto vende ka qenë dhe është mjaft i zhvilluar. Në Egjipt. Nigeria është cilësuar si vend ku ka mbizotëruar njëfarë morali puritan. prostituta ka një status e autoritet të caktuar. Në krishterimin e mëvonshëm ajo quhej një vajzë e pamoralshme. parashikohen dënime të rënda me burg ose edhe dënim me vdekje. 11 Një organizatë izraelite. madje edhe si një domosdoshmëri sociale. Tunizi etj. theksohet se përmasat e prostitucionit në Izrael janë 2. ata mund të vriten nga aktivistët islamikë. Prostitucioni është gjithashtu. e përfshirë në World Coalition Against Trafficking in Women. në Izrael. në vendet arabo-afrikane parashikohen dënime të rrepta për rastet e ushtrimit të tutor-biznesit të prostitucionit10 . siç pohon R. prostitucioni nuk ka qenë ndonjëherë i ndaluar. por edhe perëndeshë. Tel Avivi. të Perëndimit apo në SHBA. E tillë shfaqet edhe vetë prostituta si figurë. në mungesë të një ligji antitutor. Përgjithësisht. (Morrison. prostitucioni. Në shoqërinë antike greke. për shembull. i përhapur në Afrikën e zezë. Ajo është lavire sikurse edhe priftëreshë. “sikurse të ngrënët. Këta e të tjerë shembuj tregojnë se historia e prostitucionit është ndër më kontradiktoret.Lekë Sokoli 59 në shumë vende të tjera të Lindjes. në Egjipt parashikohen dënime me burg. format e tjera të dëfrimit” etj.

12 . Zola.. apo edhe që ngrihet në piedestal. Jeffrles kishin pajisjet e dhomave të torturave. që dënohet me djegie së gjalli (Bibla). me përmasat e llahtarshme të tij. Henriques. sikurse në të katër anët e globit. 1962. për shembull). p. engjëll e djall (meleqe apo dreqe). nga gratë e mira dhe nënat. Walkowitz. e cila sundoi plot 63 vjet (1837. deri prangat prej hekuri për të lidhur femrat…” 13 Shih. pra. Por.60 Analiza sociologjike ndarja e grave të këqija e mëkatareve. Shtëpia publike e Mary Jeffries. por edhe më të palavdishme. litarë për t’i lidhur ato në çdo qoshe. është edhe shenjte edhe profane. “prostituta e Qezarit”. 1960. Prostitucioni i epokës viktoriane ishte i institucionalizuar. Kishtainy. Dhomat e znj. Gjatë kësaj periudhe ndikimi i rreptësisë morale të Oborrit Mbretëror mbi zakonet angleze qe mjaft i thellë. Ndër pajisjet e “qefit” bënin pjesë thuprat. snobizmit. edhe nevojat seksuale mashkullore. 1972.). Madje. Në tavane kishte unaza për të varur nga kyçet e duarve gratë dhe vajzat. perverse dhe e dashur. nëse i referohemi prostitucionit. vende të ngushta ku i fusnin viktimat.13 Prostituta. sidomos në Londër. 1982. Në mënyrë të veçantë u këmbëngul sidomos në vlerësimin e virtyteve familjare puritane. edhe kjo epokë nuk i shpëtoi hipokrizisë. Epoka viktoriane12 u karakterizua nga lufta midis idealit shoqëror puritan. shthurjes etj. 1982.. Ai ka ekzistuar përgjatë gjithë historisë. Ka zotëruar apo jo mendimi negativ për prostitucionin? Kjo është një çështje tjetër. dhe përmasave të jashtëzakonshme të seksit për treg dhe egërsisë së paparë të shfrytëzimit të prostitutave. Në prostitucion të çonte edhe detyrimi religjoz (në Korint. për shembull: Roberts. Kjo epokë lidhet me emrin e Mbretëreshës Viktoria.54).. gjendjen e kësaj shtëpie publike: “Rrahjet dhe fshikullimet në to ishin në një shkallë të paimagjinueshme. nga viti 1875 ishte më përfaqësuesja e kësaj periudhe. Prostitucioni. Por të paktën asnjë shoqëri nuk është krenuar me të. epoka viktoriane është quajtur si një ndër periudhat historike më përfaqësuese.1901). robinë/skllave. por edhe sundimtare (Kleopatra. nga ana tjetër. në tempujt e Babilonisë. Megjithatë prostitucioni është një dukuri e shtrirë në kohë e hapësirë. që të mos mund të lëviznin gjatë aktit seksual. Ja si e ka përshkruar një reporter (cituar nga Tenot. 1992. rrypat. është shprehje e kontradiktave të mëdha morale të Anglisë viktoriane. kamxhikët. në Mesapotami etj. nga njëra anë. dyfytyrësisë.

Autorët antikë (Theopompi. apo tek izraelitët etj. në kohë paqje punonin tokën. siç shprehet Athenaus (cit. e dinin ç’ishte skllavëria dhe prostitucioni. se ai është zhvilluar në përpjestim të drejtë me shkallën e skllavërisë. e kanë njohur institucionin e robërisë. në mungesë të burimeve të drejtpërdrejta. megjithëse autorët që kanë shkruar për ilirët janë më shumë grekë që. është vendosur në kllapa fjala greke dhuli. gjegjësisht për skllavëri. Zakonisht. Por. Në ndonjë libër. Prostitucioni lidhet gjithashtu me pozitën e gruas në shoqëri. Pa marrë në mbrojtje këtë Kanun (ai nuk ka nevojë për mbrojtjen time). Por asgjë nuk thuhet për shfrytëzimin seksual të grave të robërve. Por le të shkojmë më tej në kohë. siç analizon Stipçeviq (2002: 192). është vështirë të supozohet nëse kemi të bëjmë me robërit në kuptimin e plotë të kësaj fjale. se lindja e prostitucionit lidhet me përmbysjen e raporteve midis burrave e grave. i sanksionuar në kanunet tona. por thjesht robëri. dua të theksoj se të paktën i gjithë kodi moral (apo edhe penal) shqiptar. ose disa prej tyre. Por prostitucioni. nga sa u tha më sipër. mendja e shqiptarit të sotëm shkon te “diskriminimi barbar” që i bëhet gruas në të drejtën tonë zakonore. nuk lë kurrëfarë shtegu për prostituimin e grave. duhet të rikujtojmë. kanë theksuar se edhe ilirët. për të karakterizuar ata njerëz që.). 2002). si në Greqi e në Romë. romakët (sikurse venedikasit. është një dukuri e .. posaçërisht në Kanunin e Lekë Dukagjinit. se lindja e tij lidhet me qytetërimin (si etapë e zhvillimit shoqëror). kur preket kjo temë. për shembull). se ai është shfaqur me më shumë qartësi sidomos te grekët. krahas kësaj fjale (robëri). Agatarhidi etj. Disa madje flasin për mbeturina të matriarkatit të vonshëm. nga përvoja e tyre. për liri seksuale paramartesore apo elementë ekzogamikë. në kohën e lulëzimit të republikës së tyre). ndërsa në kohë lufte luftonin nën urdhërat e të zotit. Madje për ilirët nuk është përdorur termi skllavëri. duke njohur shkallën e zhvillimit shoqëror në të cilën arritën fiset ilire. Ndër analizat e tërthorta mund të shihet për shembull vartësia e tij me shkallën e zhvillimit të skllavërisë. kanë folur për pozitën e posaçme të gruas në disa fise ilire.Lekë Sokoli 61 Po ndër shqiptarët e paraardhësit e tyre? Për të analizuar mundësinë e zhvillimit të prostitucionit te paraardhësit tanë. nga Stipçeviq. si institucion. Disa autorë antikë (Varoni. pra jo larg nesh.

Për më tepër. duken diferencime të mëdha. 2002: 192). Sidoqoftë. në shtëpinë e të cilëve banova. Cyril. Si tregues të kësaj pozite autorë të ndryshëm përmendin faktin se në shtetin ilir.. LS) e për mbajtjen e fjalës së dhënë. sociale e familjare. Teuta. autorë grekë e romakë kanë theksuar se tek ilirët gruaja kishte një pozitë më të privilegjuar kundrejt të tjerëve. Unë mund të them vetëm fjalët më të mira dhe ta lavdoj këtë popull të shquar. etj... shkruan kështu (shih: Papa. trimërinë. i cili për mrekulli ka rajtur gjuhën dhe doket e tij.62 Analiza sociologjike pasmatriarkatit. po ta krahasojmë me fqinjët e tij ballkanikë. Në këtë vështrim. me të cilët unë jetova e hëngra bukë. politikoushtarake. si ato që vërejmë te shqiptarët. ndër më të rrallat në Lindje. moralin tradicional etj. duket si një zotëri madh. veprimtarinë dhe shpirtin e gjallë e të hedhur.. Në burimin origjinal thuhet: “… under the energetic leadership of their ambitious queen Teuta…” (Robinson.. 2004: 136-138): Për historianin.. London: Methuen & Co LTD). Në librin Shqipëria dhe shqiptarët. krahasuar me vendet e tjera me prostitucion të zhvilluar. Madje në literaturën mbi Romën përdoret cilësimi “nën udhëheqjen energjike të mbretëreshës së tyre ambicioze Teuta”14 etj. Dhe këto te shqiptarët bashkohen me guximin. 14 . janë të denja për bukurinë e tyre fizike. zhvillimi i prostitucionit shkon në unitet me jetën e një populli. A history of Rome. qysh në shekullin e dytë para erës së re. E. Tek ai gjeta cilësitë më të rralla në Ballkan. të cilat janë të njëkohshme me lashtësinë greke. Në asnjë nga popujt e Gadishullit Ballkanik ne nuk ndeshemi me virtyte të tilla aq burrërore.. me të drejtën zakonore. zinte pozicionin e mbretëreshës (Stipçeviq. 1963. etnografin ose sociologun Shqipëria është një vend i banuar nga njëri prej popujve më të vjetër të Europës. mospërfilljen për paranë. anëtar i Akademisë Franceze të Shkencave në kohën e tij. një grua. duke gjykuar në kompleks: me jetën ekonomike. Shqiptarët i përkasin një race ndër më të bukurat në Europë dhe virtytet e tyre morale.. Fshatari. normat e bashkëjetesës. respektin për nderin (nënvizimi im. Zhak Burkari. malësori apo ushtari shqiptar..

sikurse vende të tjera mesdhetare. . në të cilën gjithçka. përgjithësish. gjermanë etj. ishte rreptësisht e koduar dhe e kontrolluar. sllavobullgarë apo sllavo-serbomalazezë. 2003: 21-22). Historikisht prostitucioni ka bashkëshoqëruar luftërat dhe pushtimet. përfshirë edhe jetën seksuale të pjesëtarëve të saj. austro-hungarezë. Nuk rezulton. Pohimi se prostitucioni te ne “nuk ka histori” duhet kuptuar si një fakt: Shqipëria. albanologësh. siç është për shembull Greqia apo Italia fqinje. nuk ka lënë gjurmë të qenësishme ndër shqiptarët. jo larg nesh. të dominuar nga jeta e mbyllur. Nëse për përhapjen apo edhe rregullimin ligjor të prostitucionit në këto vende ka një literaturë të bollshme. nga familja e mbylluar. për të mos shkuar më tej. Pohohet se në hanet e udhëtarëve këtë prostitucion e kanë ushtruar kryesisht vajza jetime. Megjithatë shqiptarët kanë ruajtur identitetin e tyre: gjuhën. të paktën ai nuk është kurrsesi një fenomen tipik shqiptar. Ky “përjashtim” lidhet me puritanizmin tonë karakteristik dhe. me jetën tradicionale të shqiptarëve. kodin e tyre etiko-moral etj. italianë. Përgjatë saj ka patur motele e hane në të cilat edhe seksi është ofruar si shërbim. ‘në mbrojtje’ (edhe në kuptimin ushtarak të fjalës). Shqipëria ka qenë në më të shumtën e kohës arenë luftërash të të tjerëve apo një vend i pushtuar. në libra kronikanësh. të cilat e bënin këtë shërbim veç punës së tyre (Spektër. zakonet. mund të pohojmë se prostitucioni në Shqipëri “nuk ka histori”. pushtimi romak. që prostitucioni të ketë patur te ne ndonjë përhapje të krahasueshme me shumë vende të tjera.Lekë Sokoli 63 Pra. Megjithatë edhe Shqipëria historikisht nuk ka qenë një vend i izoluar. gjeografësh. turko-islamë. Rruga “Egnatia”. në të drejtën tonë zakonore. mbart një histori mbi 23 shekullore. pra. nuk ka prodhuar prostitucion “së brendshmi”. të paktën unë nuk kam gjetur ndonjë gjë të shkruar për prostitucionin në librat mbi historinë e Shqipërisë. në të cilat prostitucioni ka lulëzuar në çdo fazë të qytëtërimit të tyre. për shembull. patriarkale. grekë. përgjithësisht. Falë imunitetit kulturor të shqiptarëve dhe paraardhësve të tyre. në folklorin tonë etj. Përkundrazi ajo ka qenë në udhëkryqe historike e gjeografike apo në udhëkryq të interesave të fuqive ushtarake të kohëve të ndryshme dhe është “populluar” nga pushtues të kulturave të ndryshme: kristiano-romakë.

Kutelit. sikurse gruaja e tij. Sidoqoftë tregime të tilla janë si një prelud i luftës së klasave që do të niste pak më vonë. Ky trillim letrar (gjithsesi i dhënë në funksion të nxjerrjes në pah të një realiteti të caktuar). i vitit 1937: Vjeshta e Xheladin Beut. sikurse nuk kursen vajzat e djemtë e rinj të “haremt të vet” për të fjetur me ta. Pohojnë. Hamiti. edhe përsa i përket prostitucionit. i cili. apo si alegori e fundit të pashmangshëm dhe të merituar të një tirani (Plasari. Vëll. pa patur në vetvete asnjë frenim moral e njerëzor. për beun. 2001. objekt i së cilës do të ishte jo vetëm klasa e bejlerëve. nuk kanë shumë dijeni për praninë e prostitucionit në Shqipërinë e para Luftës së Dytë Botërore apo edhe gjatë saj. në Kuteli. është interpretuar si një krijim realist me frymë kundërfeudale. . 1. Fillimet e prostitucionit në Shqipëri. ndër të tjera. sepse shkonte në shtrat me gra e dylberë (meraku i tij ishin vajzat e njoma. në funksion të kënaqjes së dëshirave dhe epsheve të tij. i lidhur në martesë vetëm për formë. që fshikullon fuqishëm artistikisht pushtetin dhe normat morale të klasës së bejlerëve shqiptarë (Jorgaqi. 1987. Ai jepet si një njeri mizor dhe gjenetikisht i degjeneruar. Ligjet e para për legalizimin e tij Të moshuarit që kam pyetur. harbonte në lidhje të panumërta jashtë kurore. Mitrush. Por kjo periudhë. fshatarët vdisnin sepse e “kishin zakon”. se në 15 Shih: “Vjeshta e Xheladin Beut”. nuk ka kaluar pa lënë gjurmë. midis tyre edhe studiues socialë. i cili gjithë botën përreth vetes e sheh si mall të tijin. Por. 1995: 45. ndonëse sëmundja e tij ishte veneriane dhe e dinte se mund ta përhapte atë. Ky është beu shqiptar që nuk kursen vajzat e reja shqiptare për t’i bërë dhuratë për haremet e Stambollit. Tiranë: SHB Kuteli. Një “dëshmi” të ndikimit të haremeve osmane në jetën shqiptare na e jep një tregim i M. 2000: 129).64 Analiza sociologjike Madje të njëjtën gjë mund të themi edhe për pushtimin pesëshekullor osman. por edhe prostitucioni si fenomen (shih më poshtë).15 Subjekti i tregimit ka në qendër një bej shqiptar të degjeneruar. gjithsesi. Xhixhi hanëmi. Prozë dhe vargje të zgjedhura. shfrytëzon dhe nxit dhunshëm prostitucionin. 1989). të cilat i rrëmbente nga familjet e fshatarëve dhe i zhvirgjëronte).

Në studime të mëparshme kam pohuar se në Shqipëri prostitucioni. 1999. gusht 1922. mund të merret edhe si ofertë prostituimi. nga njëra anë. fondi i studimeve për këtë temë është thuajse i zbrazët. 16 . Ai fillimisht huazoi rregulloren e prostitucionit të Sarajevës. në organet vendore të Korçës. nuk njihej si dukuri16 dhe se kjo lidhet. gjithsesi. Të tjerë pohojnë se edhe e famshmja “A doni qymyr zotëri?” e Migjenit. shteti vendosi pa ndonjë hezitim të madh legalizimin. prostitucioni i mirëfilltë. te “Zogu i Zi”. nuk është pa interes analiza e prostitucionit profesionist shqiptar. në të gjitha qytetet e mëdha të vendit (shih: Musaj. fq. kjo rregullore u shndërrua në ligj. sidomos pas vitit 1920. fq. Sokoli. Edhe reagimi i parë zyrtar rreth këtij fenomeni përkon thuajse me fillimin e vetë shtetit shqiptar. paksa i veçantë. Pas miratimit në Parlament. ndërsa propaganda zyrtare e quante atë si shprehje të kalbëzimit të kapitalizmit. ekziston një periudhë në të cilën prostitucioni ka qenë i institucionalizuar. 2003. fq. sikurse droga. si pasojë. homoseksualizmi etj. Ndaj. Ai u shfaq duke filluar nga viti 1910. Fenomeni i prostitucionit në shoqërinë shqiptare. është ende një ndërtesë në të cilën dikur është ushtruar prostitucion publik. 2003: 21). në historinë e Shqipërisë. para dhe pas formimit të shtetit kombëtar. u shfaq në fund të dhjetëvjeçarit të parë të shekullit XX.Lekë Sokoli 65 Tiranë për shëmbull. Në mungesë të studimeve të mirëfillta. nuk është bërë objekt trajtimi nga studiuesit dhe. nr. Dokumentet e Arkivit të Shtetit dëshmojnë se në Shqipëri. 2004. Për disiplinimin e prostitucionit. me faktin se regjimi i hekurt komunist nuk lejoi “depërtimin” e tij. të bazuara mbi raporte komisionesh të posaçme mbi prostitucionin. 196. Durrësit. për shembull. 2002: 260-61).. Më pas vijuan një varg analizash. Sokoli. 160. si burim informimi mbeten dokumentet zyrtare. 4. Por. “Zogu i Zi” (Spektër. 17 Fletorja zyrtare. Elbasanit etj. 30. në qytetin e Shkodrës dhe. 134-35. Këto trajtesa lokale u pasuan nga rregullorja e re e prostitucionit. datë 10 shkurt 1922. Prej tyre u arrit në vendimet për të parat shtëpi publike në Shqipëri. miratuar nga Këshilli i Ministrave.17 Mund të shihen. sidomos në gjysmën e parë të shekullit XX. Sokoli. fq. me vendim nr. Me të duket se lidhet edhe emërtimi popullor. 27 etj. por ilegal.

Por krahas ndihmës së parashikuar me ligj. Pra. shtëpitë publike ose. për prostitutat parashikoheshin masa mjaft të rrepta në rastet e shkeljes së tij. Me rregulloren në fjalë ndalohej prostitucioni i rrugës dhe. Edhe gjobat që do të vileshin nga prostitutat që shkelnin rregulloren. të cilave do t’u paguheshin shpenzimet e udhëtimit etj. prostitucioni i fshehtë. Sipas tij. ky ligj i parë mbi prostitucionin? Përfaqësonte bazën juridike të legalizimit të tij. shtëpitë e përgjithshme. i kalonin pikërisht këtij fondi. regjistrimi dhe organizimi i vizitave mjekësore ndiqej nga komisariatet e policisë së prefekturave. i cili detyrohej t’u plotësonte grave publike kushtet e paracaktuara me ligj dhe të respektonte të drejtat e tyre. siç shihet. Por pagesa bëhej në komisariatet e policisë dhe ½ u takonte mjekëve. u bënë disa ndryshime në rregulloren e prostitucionit. siç thuhej atëherë. Një pjesë e këtij fondi do t’u jepej grave që hiqnin vullnetarisht dorë nga prostitucioni. për t’u ardhur në ndihmë grave prostitua. do të hapeshin atje ku kishte gra që ushtronin prostitucionin. përgjithësisht. ari e deri në dy vjet burg. në mënyrë që t’i pritej rruga përhapjes së sëmundjeve seksualisht të transmetueshme. Për shembull. Prostitutat duhej të regjistroheshin në këto institucione dhe t’i nënshtroheshin një kontrolli të rreptë mjekësor. Neni 21 e detyronte drejtuesin e shtëpisë publike t’i jepte prostitutës ¼ e fitimit nga ushtrimi i profesionit të saj. përmes krijimit të një “fondi ndihme”.66 Analiza sociologjike Ç’përfaqësonte. shteti shqiptar nuk e nxiste prostitucionin. Në të tilla raste parashikohej detyrimi ligjor për t’i dërguar prostitutat “e lira” në shtëpitë publike të licencuara. Për këto raste. duke përfshirë edhe gratë joshqiptare. Në rregullore përcaktoheshin detyrat e drejtuesit të shtëpisë publike. Më pas. iu ndalua që prostituta t’i jepte mjekut para në dorë për vizitën mjekësore. në thelb. ndjekja. Kjo masë antikorrupsion merrej me qëllim që mjeku të mos komprometohej e t’u jepte leje për ushtrimin e prostitucionit grave të sëmura apo të pashëruara plotësisht. Për t’u përmendur është gjithashtu ndihma që parashikohej për prostitutat. Evidentimi i prostitutave. . neni 25 parashikonte dënim me gjobë nga 10-100 fr. Atij i ndalohej keqtrajtimi i tyre për të rritur të ardhurat personale.

Prej tyre dokumentohet fakti se prostitucioni si profesion njihet të ketë lindur thuajse bashkë me shtetin shqiptar. para e gjatë Luftës së Dytë Botërore Përmes dokumenteve të marra në Arkivin e Shtetit. Sidoqoftë. Prostitucioni profesionist në Shqipëri. Në 18 Në mënyrë të veçantë gazeta Republika. nr. Durrës. “rezulton e hapur ç’prej vitit 1919". Madje mund të themi se deri më sot (jo më në Shqipërinë e viteve ‘20-të). trajton e synon të zgjidhë në rrugë institucionale një problem konkret social. madje të rrezikshëm për shëndetin.Lekë Sokoli 67 Përkundrazi. zyrtarisht. siç ishte prostitucioni i atëhershëm. duke filluar nga data 10 qershor 2004. Por ushtrimi i prostitucionit është vërtetuar në një hotel në Shkodër. Berat. të punësuarat (prostitutat). Korçë. ndërsa viti 1919 është viti i së parës shtëpi publike të hapur në Shqipëri. ai e quante atë të dëmshëm. 19 Ky emërtim i rrugës në fjalë është bërë në vitin 1939. ndjek. madje ka marrë çuditërisht përmasa. Gjirokastër dhe thuajse në të gjithë Shqipërinë. organizatorët. nuk njihet ndonjë makinë me emrin shtet që ta ketë zgjidhur plotësisht çështjen e prostitucionit si problem. Vlorë. Më pas shtëpitë publike u hapën në Tiranë. megjithëse shteti është bërë një instrument gjithnjë e më i sofistikuar. Ai vazhdon të jetë i tillë. mund të themi se viti 1910 (shteti në Shqipëri nuk ishte ende shqiptar). qëllimin dhe mënyrën e funksionimit të tyre. qysh në vitin 1910 (Musaj. Elbasan. 40. klientët e tyre etj. Në një letër të Drejtorisë së Përgjithshme të Policisë drejtuar Mëkëmbësisë Mbretërore të Përgjithshmë (9 janar 1942). ka botuar dokumente që provojnë ekzistencën e një rrjeti shtëpish publike në periudhën 1920-45. në këtë shembull kemi një ndër rastet më domethënëse kur shteti shqiptar (atëherë thuajse i sapolindur). në rrugën “Viktorio Emanuel”19. është datëlindja e prostitucionit profesionist shqiptar. është hedhur dritë mbi zhvillimin e prostitucionit para dhe gjatë Luftës së Dytë Botërore. . 2002: 260-274). Pra. një pjesë e të cilave janë publikuar edhe në gazeta e revista18. thuhet se shtëpia publike e vendosur në Vlorë. por edhe për moralin tradicional shqiptar. Është tjetër çështje nëse ky trajtim e zgjidhi apo nuk e zgjidhi plotësisht problemin. siç do të shohim edhe më poshtë. në disa numra të saj.

Madje u hartua edhe një rregullore lokale legalizimi. 11 20 . të marra nga i njëjti burim: Sipas raportit të hartuar në fund të vitit 1922 nga dr. se në këtë qytet kishte pesë shtëpi publike. kurva. 1919). por ende të palegalizuar (Vlorë. Korça figuron të jetë ndër qytetet e para me prostitucion të zhvilluar. qendra të kurvërisë etj. qysh në vitin 1922.68 Analiza sociologjike Tiranë. fq. Arkivi i Shtetit. pas kontrollit të Drejtorisë së Përgjithshme të Shëndetësisë. Shkurt. dhjetë shtëpi publike. Në prefekturën e Gjirokastrës kishte gjashtë shtëpi publike. 1910). si dhe për kombësinë e tyre. Mjafton të kujtojmë terminologjinë që përdoret për të provuar këtë konstatim: përdaltore. Pra kemi të parin konstatim për ushtrim prostitucioni në një hotel (Shkodër. viti 1923. Ja disa fakte. Ky mosaprovim moral dokumentohet edhe nga reagimi qytetar e zyrtar ndaj prostitucionit profesionist. Përmet.20 Numri i tyre nuk dihet si ka ndryshuar. Ruzhdi Bobrati. imorale. profesioni i kurvërisë. siç kishte edhe në Delvinë. 1921). Orsini) dhe dy shqiptare (Meriga e Mariano). dosja VI-125. të parën rregullore vendore për legalizimin e prostitucionit (Korçë. të parën shtëpi publike të njohur. Por çfarë vihet re nga analiza e këtij zhvillimi? Nga dokumentet zyrtare të asaj kohe kuptohet se prostitucioni është konsideruar i huaj për moralin tradicional shqiptar. Tepelenë. por në vitin 1942 ishin të regjistruara (të licencuara). Castiello. ishin hapur disa shtëpi publike. Raportohet gjithashtu për numrin e prostitutave për çdonjërën prej tyre. madje dhe në Jergucat (viti 1942). gra të përdala. prostitucioni njohu një zhvillim thuajse të njëkohshëm në mbarë Shqipërinë. Ndër të parat bashki që analizuan prostitucionin ishin ato të Elbasanit e Durrësit. Reagimi i shtetit është në vetvete një provë e këtyre përmasave. Këshilli administrativ i prefekturës i kushtoi këtij fenomeni një analizë të posaçme. tri italiane (Liberativ. qysh në maj të vitit 1921. madje para se rregullorja e prostitucionit të diskutohej në Qeveri e Parlament. gra publike apo gra të përgjithshme. Ai shumë shpejt mori përmasa kombëtare. 249. për shembull. Kuestura mbretërore e Korçës njoftonte në janar 1943. Fondi. Ndërkohë Jergucati (Gjirokastër). rezulton si i pari fshat shqiptar me shtëpi publike. kurvëri.

Më në fund u arrit në një zgjidhje: u vendos që komuniteti të paguante vetë për ngritjen e saj. ai vlerësohej si i dëmshëm nga pikëpamja morale. Në mjaft raste shtëpitë publike ishin të veçanta për ushtarakët. 2. që prostituonte në shtëpinë e saj. Në të vërtetë një pjesë e shtëpive publike të hapura në Shqipëri ishin si filiale të shtëpive publike të huaja. Gjirokastër. Kishte shtëpi publike të veçanta “për trupa (ushtarë)”. do të heqë dorë nga imoraliteti. Në të kundërt do të dërgohet menjëherë në ndonjë shtëpi publike”. Por prostitucioni profesionist i periudhës para vendosjes së komunizmit nuk lidhet vetëm me ndikimin e huaj e të të huajve. sikurse me hapjen e Shqipërisë ndaj investimeve të huaja. Por. Në janar 1942. . duke u gjendur në situata të pahijshme”. në Shkodër ishte vendosur që të ngrihej një shtëpi publike. i shkruajnë një letër ministrit të shtetit shqiptar në Athinë. kryesisht atyre italiane. 3. drejtori i Shkollës Ekonomike të Vlorës kërkonte që të mbyllej shtëpia publike në rrugën “Benito Musolini”. Në shkurt 1922. siç shkruhej shprehimisht. pranë kazermave. 29 burra nga fshati Kashovicë. “nderin dhe namuzin e familjeve tona në Shqipëri”. duke rrezikuar. Ministria e Brendshme njofton se gruaja e ve nga Kashovica. Interesante është edhe përgjigjja e letrës: “Në përgjigje të shkresës tuaj. Nga njëra anë. “për nënoficerë” e “për oficerë”. Por banorët e të gjitha lagjeve të qytetit protestuan për ta patur atë “sa më larg vetes”. turizmit etj. shëndetësore dhe ekonomike. Prostitucioni profesionist i viteve 1920-45 lidhet mjaft me praninë e ushtrive e huaja dhe luftën. me lutjen që të dëbohej nga fshati i tyre një grua e ve me origjinë izraelite. sipas këshillave që i kanë dhënë autoritetet. nga ana tjetër. ishgruaja e një bashkëfshatarit të tyre. u bë legalizimi. jashtë qytetit. pikërisht për minimizimin e pasojave social-ekonomike të tij. sepse “vajzat që mësonin në atë shkollë duhej të kalonin çdo ditë përpara shtëpisë publike. Politika zyrtare e quante institucionalizimin e prostitucionit si të keqen më të vogël. Në dhjetor 1928. Madje respektohej edhe hierarkia ushtarake.Lekë Sokoli 69 1.

ndryshe nga ç’ndodh sot në Shqipëri e thuajse në mbarë botën. Mbi këto gra administratat tona adaptojnë masat e vizitave të regullta mjekësore. një zgjedhje e lirë. thuhet: . Shkodër. në krahasim me fenomenet me të cilat ballafaqohet Shqipëria e sotme lidhur me prostitucionin. Shqipëria ka aderuar edhe në konventën ndërkombëtare për zhdukjen e tregtisë së grave e të fëmijëve. në një urdhër të ministrit të Punëve të Brendshme. sipas regjistrimeve të bëra për këtë qëllim…” Për më tepër. Në një korespondencë qortuese të Policisë së Shtetit ndaj Prefekturës së Shkodrës. Thuajse nuk njihej dhuna e trafikimi i grave dhe vajzave për shfrytëzim prostitucioni. Ai. më 20 korrik 1936. Pra. nuk nuk kishte dramacitetin e sotëm. të datës 11 shtator 1935. që daton më 18 shkurt 1922. thuhet: “Kam nderin t’ju parashtroj se në Shqipëri nuk ekziston tregtia e të bardhëve. kjo është në një sasi të kufizuar dhe. ndaj s’kishin nevojë për tutorë e mbrojtës të tjerë. Elbasan e Vlorë. si Tiranë. siç ndodh sot. Sa për profesionin e prostitucionit të grave (kurvëria). LS). arrin në 5060 gra publike. Më tej. në tetor 1937. Për shembull. mund të themi se kahu i lëvzjes së prostitutave të asaj kohe ishte “nga jashtë-brenda” dhe jo e kundërta. mund të konstatohet gjithashtu se në Shqipërinë e viteve 1920-45 prostitucioni ka bashkëjetuar pa konflikte me realitetin konservator shqiptar. afërsisht. Ja një shembull: në një letërkëmbim të ministrit të Punëve të Brendshme. për shembull. Korçë. kujdestar apo diçka të ngjashme me to. siç ka ndodhur kaq barbarisht pas rënies së komunizmit. ndër të tjera thuhet se gratë e përgjithshme (prostitutat) janë të nevojshme për një qytet të tillë dhe se përmes tyre ruhet shëndeti publik dhe morali i popullsisë së qytetit (nënvizimi im. në atë kohë nuk kemi hasur konceptin tutor. mund të themi se prostituimi i grave mund të quhej. Gratë prostituta kishin mbrojtjen e shtetit. të paktën më shumë se sot.70 Analiza sociologjike Ngritja e shtëpive publike nxitej e ndihmohej nga institucionet shtetërore. të vendosura nëpër qendrat e pefekturave më me rëndësi. Nga dokumentacioni i arkivuar që i referohet prostitucionit. Mbi të gjitha. nga ana tjetër. qoftë për gra ose për djem.

Me gjithë përpjekjet e shtetit shqiptar për të mbajtur nën kontroll prostitucionin. të cilësueme si turiste.. Prostitucion i ligjshëm u konkurrua dukshëm nga prostitucioni “i lirë” (jashtë shtëpive publike). ishin të pajisura me kartelë shëndetësore. Prostitucioni dhe regjimi komunist (1945-90) Vendosja e regjimit komunist në Shqipëri i dha fund epokës së prostitucionit profesionist të krijuar deri në atë kohë. për të kufizuar këtë fluks të hyrjes së prostitutave të huaja në Shqipëri.Lekë Sokoli “Kemi konstatuar se kohët e fundit një numër grash të huaja kanë ardhur në vendin tonë me pasaporta të rregullta.Ministri e Brendshme Ministri e Jashtme . Gratë që konstatoheshin se prostituonin jashtë shtëpive publike detyroheshin të hiqnin dorë nga ky profesion ose. por prostituta dhe vinë në Shqipëri për të ushtruar profesionin e kurvërisë”. Statusi i prostitutave ishte i përcaktuar. Një mënyrë për të shpëtuar nga taksat ishin edhe martesat fiktive. më shumë greke e hungareze. Gratë publike (prostitutat). në realitet nuk janë turiste. edhe nëse e krahasojmë atë me përvojën e vendeve të tjera. 71 Kjo nga institucionet e shtetit shqiptar. me viza të përfaqësive tona diplomatike. në të kundërt. . Pra. Ka një sërë korrespondencash prefektura . Licencimi i shtëpive publike bëhej në kushte të përcaktuara me ligj. sikurse parapëlqimet për t’u bërë mantenuta të të pasurve. Sidoqoftë përvoja e prostitucionit profesionist shqiptar të viteve 1920-45 është mjaft interesante. dhe që “bën përshtypje të keqe”. Këto gra. vlerësohej si e dëmshme nga ana shëndëtësore dhe ekonomike. një dukuri mjaft e përhapur (por që ende nuk ka tërhequr vëmendje). Ndër vendimet e para të marra ishte mbyllja e shtëpive publike dhe hartimi i një legjislacioni të rreptë kundër çdo forme të ushtrimit e shfrytëzimit të prostitucionit. mbylleshin në shtëpitë publike të ligjshme. mund të themi se institucionet e shtetit shqiptar të periudhës referuese duket se ishin të angazhuara në trajtimin me objektivitet të prostitucionit. përsëri ai lulëzoi edhe në forma të tjera. edhe në ditët tona.përfaqësi diplomatike etj.

komunizmi do të çonte në zhdukjen e të gjitha shkaqeve ekonomike nga të cilat burojnë padrejtësitë sociale. e cila tentoi të shndërrohej dhunshëm në të vetmen ideologji... Sipas Engelsit (1980: 251). ishin: besimi fetar dhe dhuna policore… Nga ana tjetër. më të sigurta e më të shpejta.” Sikuse Engelsi.. histori të shumta. Prej tyre mund të gjykojmë se çfarë hipokrizie mbretëroi në atë kongres aristokrato-borgjez.” Në zbatim të kësaj ideologjie. ceremonitë e pritjet mondane s’kishin të sosur.do të rritet një brez i ri: një brez burrash që nuk do të kenë kurrë rast në jetën e vet të blejnë një grua me para ose me mjete të tjera të pushtetit shoqëror. Dukesha e kontesha. lidhur me një kongres ndërkombëtar kundër prostitucionit: “Në Londër është mbajtur kongresi i pestë ndërkombëtar kundër trafikut të skllevërve të bardhë. Sipas saj. sikurse njeriu i ri i kësaj shoqërie etj. edhe regjimi i hekurt komunist shqiptar nuk lejoi përhapjen e prostitucionit në Shqipëri. dy mënyrat kryesore. një moral i ri (morali komunist). priftërinj e peshkopë. shtypja dhe shfrytëzimi. Sharlatanët e bamirësisë dhe mbrojtësit qesharakë të rendit do të luftojnë kundër prostitucionit.72 Analiza sociologjike Qëndrimi që u mbajt në Shqipëri ndaj prostitucionit në periudhën 1945-90. Propaganda . ‘solemne e instruktive’ u rrëfyen atje. zyrtarë policie e filantropë borgjezë të çdo ngjyre.. siç nuk kishin fund fjalimet pompoze për prostitucionin ‘e dëmshëm e të turpshëm’. si dhe një brez grash që nuk do të kenë kurrë rast t’i jepen një burri për arsye të tjera. duke përfshirë shtypjen shekullore të grave nga burrat dhe shfrytëzmin seksual prej tyre. reklamuan veten në këtë kongres. Por cilat ishin mjetet e luftës që delegatët e kollarisur borgjezë sugjeruan kundër prostitucionit? Sipas tyre. Në vitin 1913 ai shkruante për Raboçnaja Pravda. Pas zhdukjes së prodhimit kapitalist do të krijohej një shoqëri e re socialiste e komuniste. me zhdukjen e marrëdhënieve kapitaliste do të ndryshojnë edhe marrëdhëniet seksuale të njerëzve dhe “. megjithëse atë e mbajnë gjallë pikërisht aristokratët e borgjezët…. Banketet luksoze. përveçse nga dashuria e vërtetë. edhe Lenini ka shkruar për prostitucionin. përputhet me ideologjinë komuniste.

Pra. në të cilën edhe sjellja seksuale e njerëzve ishte e vëzhguar dhe e kontrolluar. si fjala vjen Zbigniev Brzhezhinksi. me peshën e saj në rritje ndikon në degjenerimin e mëtejshëm të shoqërisë… Kapitalizmi i sotëm provoi se nuk është në gjendje të shërojë asnjë nga plagët e tij”. Në strukturat patriarkale dhe më pas në strukturat e reja shoqërore (jo aq partriarkale). e të gjymtuarve. Për disa studiues komunizmi (edhe ai shqiptar) ishte një sistem i moralit shoqëror. të paktën nuk përfaqësonte një problem social. Mungesa e prostitucionit deri në pragun e viteve ‘90-të duket se lidhet me gjithë kuadrin në të cilin punonin e jetonin shqiptarët. deklaronte: “Një shtresë e re shoqërore është krijuar me të ashtuquajturit ‘të hedhurit tej të shoqërisë’. R. e prostitucionit etj. përgjithësisht rural. 2003). sikurse droga e të tjera dukuri shqetësuese të kohës sonë. për shkak të dhunës e mungesës së lirive. siç shihet. për të tjerë një harmoni negative (Kadare. pikërisht për shkak të politizimit të marrëdhënieve shoqërore (sot vërehet komercializimi i tyre) etj. e të droguarve. ku bën pjesë bota e krimit. sepse u krijuan edhe vlera. Për disa ai përfaqësonte një harmoni pozitive.Lekë Sokoli 73 zyrtare vijoi ta quante prostitucionin si “një plagë të kapitalizmit dhe shprehje të kalbëzimit të tij”. Kreu i politikës shqiptare të asaj kohe. kryente një punë të caktuar. sillej sipas normave të pranuara.vlerësohej si pjesë e luftës së klasave. pak kohë para fillimit të proceseve demokratike. Alia (1986: 153). edhe lufta kundër prostitucionit . të paktën mund të pohojmë se prostitucioni. nga një “status quo”. Ndër analistët e sistemit komunist vërehen qëndrime të ndryshme lidhur me arritjet e tij në fushën e marrëdhënieve shoqërore. pak a shumë homogjen. në Shqipërinë komuniste nuk ka ekzistuar. thuajse çdo individ zinte një pozicion të dhënë. madje edhe në periudhën pasenveriane. ai përkundrazi është cilësuar si çmoralizuesi më i madh i shoqërisë (Krasniqi. Raportet afektive dhe morale kishin përparësi kundrejt atyre të bazuara në interesat. Pa hyrë në hollësi.“plagë e kapitalizmit” . të zbatuar madje me shumë rreptësi gjatë regjimit komunist. Shqipëria është karakterizuar nga një realitet social ië lexueshëm. Është kjo një pjellë e sistemit kapitalist që. . për të tjerë. i bindej pa kushte autoritetit. të pas Luftës së Dytë Botërore. 2000: 60).

se nuk kishte prostituta. Nga Bostoni. Por kjo nuk përbënte një dukuri masive. nënkuptonte një karrierë profesionale. Por me këtë term cilësoheshin femrat qejflesha. pak pas vendosjes së demokracisë. fëmijë që lypnin dhe flinin rrugëve. ai ripohon: “Po. bukëdhënëse. Prostitucioni në Shqipërinë e pas viteve ’90-të dhe disa përfundime Në vitin 1994. jo në një marrëdhënie qejfi apo kënaqësie. Peter Lukas. Edhe në komunizëm kishte gjithashtu femra që jepeshin për karrierë (në mos për para). Aq më shumë që termi “për karrierë”. por gjithësesi jo prostitutat. ato që edhe në martesë nuk respektonin ekskluzivitetin seksual (nuk donin apo nuk mundnin. ishte e vërtetë. se nuk kishte homoseksualë. gjatë regjimit komunist. një ndër bashkëpunëtorët e mi të parë në fushën e biznesit dhe njëherësh ndër miqtë e mi më të mirë. Dymbëdhjetë vjet më vonë. Mund të thuhet se edhe atëherë kishte “kurva”. kjo është tjetër çështje). partiake apo administrative. Tani unë do të shtoja se kishte ujë dhe energji të mjaftueshme. shkruante më 1986: “Në Shqipëri nuk ekzistonte problemi i drogës. Kur po ngjiste . të paqendrueshmet në marrëdhëniet me meshkujt. në First impressions of Life in Albania. Nuk kishte të pastrehë që flinin në rrugë e parqe”. Mund të kisha shtuar gjithashtu që nuk kishte liri dhe nuk kishte lumturi” (Lukas. në kushtet e shpërndarjes së barabartë të varfërisë (siç e ka cilësuar Çurçilli). erdhi në Tirënë dhe u vendos në hotel “Dajti”. kapitulli (i deriathershëm) prostitucion ishte një kapitull i mbyllur. pra një tjetër punë e profesion. ato që ndërronin partnerë seksualë.74 Analiza sociologjike Për këtë realitet kanë shkruar edhe studiues apo raporterë të huaj. 1998). nuk përfaqësonte një problem. një maqedonas me emrin Tomislav Dungov (Tomçja). ato që dalin në “treg”. Pra. nuk kishte prostitucion e pornografi dhe kriminaliteti ishte i papërfillshëm. por në një marrëdhënie shkëmbimi seks-para.

“Më prit vetëm dy minuta”. si dukuri të lidhura jo me komunitetet e vogla e jetën tradicionale por.pyeti ai. Por ky vërshim nuk lidhet aq me faktorë historikë e të traditës. . Fakte si këto provojnë ekzistencën edhe në Shqipëri të ushtrimit të prostitucionit nga gra e vajza profesioniste apo të tjera që e ushtrojnë atë “part time”.i tha maqedonasi. ku janë?” . me psikologjinë sociale dhe vetjake të shqiptarëve apo me karakterin e temperamentin e tyre. përdorimi i drogës dhe prostitucioni etj. . krejt i çuditur. 2003: 19). mbi trafikun e grave e vajzave (shih: Leskaj. sa në ndonjë rast prostitucioni është quajtur “hulokausti shqiptar” (Spektër. i mungojnë nuancat e familjes patriarkale me rregulla të forta dhe norma të .ia ktheu ai. iu përgjigj. Shumë shpejt ai u kthye me katër-pesë vajza.Lekë Sokoli 75 shkallët e hotelit.“Më fal. me shembjen e këtyre komuniteteve dhe komercializimin e marrëdhënieve shoqërore. . si karakteristikë e familjes së sotme shqiptare. Prostitucioni i brendshëm. Sidomos trafiku i grave dhe vajzave për shfrytëzim prostitucioni ka patur përmasa aq të mëdha. Tomçja. vetëm sa për të provuar: “Po. . përkundrazi. Ja ç’thuhet në një studim të vitit 2004. kryesisht të karakterit social-politik dhe ekonomik. është favorizuar sidomos nga shndërrimet e ndodhura në fushën e marrëdhënieve familjare. 20-22 vjeçe. por ti e bëre ‘punën’ tënde dhe unë do të të paguaj”. njëra më e bukur se tjetra dhe i tha: “Zgjidh njërën prej tyre”. 2004: 31-32): “Nga studimi i intervistave të realizara konfirmohet tronditja e lidhjeve familjare. Familja nukleare nuk është e përgatitur të përballojë problemet e mëdha. Tranzicionalistët i kanë shpjeguar dukuritë e reja sociale të tranzicionit paskomunist shqiptar (mafia e kriminaliteti.). Dragoti. sikurse trefikimi dhe ushtrimi i tij jashtë vendit. .se ndërrova mendje. Prostitucioni në Shqipëri erdhi bashkë me lirinë e munguar dhe “ngjiti” shumë shpejt. e ndaloi një person rreth të tridhjetave. krahas atyre që kanë hyrë në tregun e mistershëm të prostitucionit të vendeve të tjera. Pra “vërshimi” i prostitucionit në Shqipërinë postkomuniste shpjegohet me një varg faktorësh. “Doni një femër. dobësimi i tyre. Procesi i kalimit nga një familje e gjerë në familje nukleare ndikon që lidhjet midis anëtarëve të saj të jenë të brishta dhe të humbasin pikat e takimit. për të kaluar natën”. Karaj e Thodri.

. Ajo është e thyeshme dhe e ndjeshme ndaj fenomeneve e problemeve të mëdha sociale. i rivlerësimit të vetvetes. ata nuk do të reshtin së shfrytëzuari drogën apo së ushtruari apo shfrytëzuari prostitucionin dhe trafikimin e grave e vajzave të tyre. thotë: “Ky ligj (i ndalimit..” Prostitucioni është favorizuar nga papunësia dhe. i vlerësimit të të qenit shqiptar. L. nga gjendja e vështirë ekonomike. është tërësish jashtë kohe.). në radhë të parë. pra me rënien e nivelit të vlerësimit për vetveten. nuk do të kenë vlera më të mëdha për të mbrojtur apo afirmuar. përgjithësisht.. të një ëndrre të përbashkët (kombëtare). ku të gjithë janë të bashkuar për një qëllim: të mbrojnë dhe mbështesin familjen.S. tek e cila mund të besonin shqiptarët. do të minimizonte mundësinë e trafikimit dhe do të ishte e mundshme që të gjitha gratë e vajzat t’i nënshtroheshin një kontrolli të rreptë . sikurse prostitucioni i brendshëm apo ndërkombëtar i shqiptareve(ëve).. më shumë se me varfërinë lidhet me njëfarë lack of pride (humbje e krenarisë).. Në pjesën më të madhe të intervistave që janë bërë me gratë e trafkuara. njëherësh drejtuese e një OJF-je për të drejtat e grave. Legalizimi. Për më tepër ai është burim i një pjese të madhe të problemeve me të cilat përballen sot viktimat e prostitucionit”. Por përdorimi (prodhimi. ka këtë mendim: “Pëvoja botërore tregon se legalizimi ka ndihmuar shoqërinë dhe vetë femrat e përfshira në prostitucion. me mungesën e një qëllimi kolektiv. Nga anketimet e kryera del se opinioni publik shqiptar është në masën 67. Ndërsa një drejtuese e një grupi për të drejtat e njeriut. nëse nuk do të kenë ku të besojnë tjetër veç saj.76 Analiza sociologjike caktuara. A duhet (ri)legalizuar prostitucioni në Shqipëri? Ja disa opinione: një shkrimtare. Ndaj asnjë program nuk mund ta minimizojë prostitucionin më shumë se një program i rilindjes morale. trafikimi) i drogës. nuk do të kenë më krenari për të konservuar etj. Nëse shqiptarët do të vazhdojnë të jenë “të droguar pas parasë”. si dhe nga etja e shfrenuar për para e fitim.7 për qind dakord me mendimin se varfëria është një ndër shkaqet e trafikimit të femrave dhe ushtrimit të prostitucionit. del se pjesë e trafikimit të tyre kanë qenë vetë prindërit ose të afërm të tjerë të familjes.

Kundër legalizimit të prostitucionit rreshtohen edhe komunitetet fetare. 22 . Përkundrazi. Nga të anojmë? A mund të zhduket prostitucioni vetëm me dhunë e përmes dhunës? Përgjigjen mund ta gjejmë në rastin e regjimit taleban të Afganistanit. August 1999. legalizimi. për arsye sigurie. njëherësh edhe drejtues i një organi të tij. thotë: “Islami është kundër prostitucionit dhe sistemit të vlerave që e ligjëron. kur Talebanët ishin ende në pushtet. mendon pak a shumë njësoj: “Unë nuk e di konkretisht se ç’qëndrim do të mbajë hierarkia e Kishës nëse shteti do të legalizonte prostitucionin. Në adresën: “http:// www. Së fundi. së pari. por jam i bindur se ajo nuk do ta përkrahte një vendim të tillë. jo vetëm tregtia e seksit. shteti shqiptar dhe administrata nuk do të ishin në gjendje të kontrollonin këtë treg të ri. lejimi i plotë i tij (II) dhe rregullimi ligjor. shoqëria shqiptare nuk e pranon dot një fenomen të tillë”. Kjo çështje (legalizimi) as që duhet çuar nëpër mend”.22 Pra Referencat janë marrë nga një raport i vitit 1999. Kjo sepse. Bibla flet qartë: kurvëria është mëkati më i madh”. të legalizosh prostitucionin do të thotë të komercializosh dhe të shfrytëzosh qenie të gjalla.rawa.htm”. por edhe tradhëtia bashkëshortore dënohej me vdekje. një politikan dhe jurist i njohur thotë: “Legalizim i prostitucionit në Shqipëri? Jo. Sipas një raporti. Për më tepër shoqëria shqiptare nuk ka emancipimin e duhur kulturor për të kuptuar se një shtëpi publike është një përjashtim e jo një rregull”. ai u shtua në përmasa të habitshme. prostitucioni nuk u zhduk. Një juriste e intervistuar shprehet: “Unë jam kundër legalizimit të ushtrimit të prostitucionit në Shqipëri. Shih: RAWA report. Një përfaqësues i këtij komuniteti. Ndryshe nga pohimet qesharake të Talebanëve e Xhihadit afgan dhe egërsisë së “shtetit puritan islamik”. Së dyti. pra trajtimi në ndonjë rrugë të mesme (III). të paktën tani për tani. Regjimet ndaj prostitucionit janë këto: ndalimi e dhuna pa kompromis (I).org/fa-kab. ashtu siç nuk është në gjendje të të kontrollojë edhe mjaft veprimtari të tjera. vetëm në Kabul kishte rreth 30 shtëpi publike të cilat. ndërronin vendndodhjen e tyre thuajse çdo muaj. Edhe një klerik në Katedralen ortodokse të Ungjillëzimit në Tiranë.Lekë Sokoli 77 mjekësor”.

Roterdami ka qenë për shekuj me radhë një nga portet më të mëdha të Europës dhe nëpër qytetet holandeze vërshonin me mijëra marinarë. në Iran. i cili ka propozuar edhe krijimin e institucioneve të specializuara. për të vijuar me rregullimin ligjor të këtij tregu më vonë. të cilat u konkretizuan me dy akte (Dutch Morality Act dhe Dutch Brothel Act) të vitit 1911. ku rritja e prostitucionit ka nxitur reagimin e institucioneve të vendit. . të quajtura “shtëpi të dëlirësisë”. Duhen edhe politika të caktuara sociale.78 Analiza sociologjike vetëm me dhunë prostitucioni nuk zhduket. Ndryshe nga ç’ka ndodhur në shtete të tjera. të pasuar nga debate të mëdha. me gjithë njëfarë religious upheaval23 të fillimit të shekullit XX. Në kërkim të “rrugës së tretë”. Të paktën pa një analizë historike. ligjore dhe sociale të kontakteve seksuale midis meshkujve dhe femrave që nuk dëshirojnë të martohen Mosaprovim nga ana e fesë. është vlerësuar si një alternativë tjetër. Në librin Historia e legalizimit të prostitucionit në Hollandë.thotë zëvendësministri i Çështjeve Sociale të Iranit. qeveria holandeze zgjodhi qëndrimin larg jetës seksuale të qytetarëve dhe prostitucioni. duke filluar nga debatet e fillimit të shekullit XX. Kjo nënkupton një legjitimim nga pikëpamja fetare. në adresën: http:// www.com/articles_2002/Aug_2002/efaf_house_4802. A mund të gjendet ndonjë rrugë e mesme? Rregullimi ligjor i prostitucionit për kategori të caktuara sociale.htm. “Njerëzit besojnë se tema e prostitucionit është tabu. midis atyre që kërkonin respektivisht ndalimin dhe lejimin ligjor të ushtrimit të prostitucionit.iran-press-service. mund t’i referohemi për shembull një studimi të bërë për hapjen e të ashtuquajturave “shtëpi të dëlirësisë”24 (Chastity Hoses). Alex Hodgson ka trajtuar gjerësisht këtë specifikë të zhvillimit historik të prostitucionit në këtë vend. marrë nga interneti. në hapësirën holandeze. 24 23 . A duhet të legalizohet prostitucioni? Një shembull e jep Holanda. Sipas një raporti të Mitra Sistani. Por ajo nuk mund të pranohet apriori si model. Madje vetë historia e Holandës është konsideruar si faktori më i rëndësishëm i legalizimit të prostitucionit në këtë vend. u zhvillua “pa pengesa” zyrtare. por ai është tanimë pjesë e realitetit social”. kundrejt ndalimit pa kushte dhe lejimit për të gjithë ata që duan të jenë “aktorë” të prostitucionit.

Gender . Sipas të dhënave zyrtare. Sipas kësaj skeme. Sepse prostitucioni nuk mund të zhduket. kjo quhet si një zgjedhje e lirë e që nuk dënohet. pa u përndjekur nga policia. Por të ndaluara janë të gjitha format e organizuara të prostitucionit. prostitucioni ka marrë përmasa jo të zakonshme. për nga statusi i tij. Tiranë: 8 nëntori Benzi. Pas kësaj ata pajisen me një lejë “martese të lirë”. Shkrimi i Shenjtë (Beslidhja e Vjetër dhe Beslidhja e Re). në Iran ka të paktën 300 mijë prostituta. John. Por autorët e këtij plani kanë argumentuar se ai është imponuar nga fakti se në shoqërinë e re iraniane (60 për qind e saj është nën moshën 25 vjeç). Beard. 2003. Këto “shtëpi dëlirësie” nuk janë për çdo mashkull. 1994. e cila mund të konsumohet në hotele apo motele të posaçme. është legal dhe të bëhesh apo jo prostitutë.). në të cilat ndalohen vetëm disa forma të ushtrimit të prostirtucionit (me të mitur. Skema të ngjashme kanë përshtatur edhe vende të tjera (madje në shumë vende europiane). Një skemë të rrugës së tretë e gjejmë edhe në Izrael. Don Oreste. Edhe në Shqipëri debati duhet nxitur. Raport to the 9-th congress fo the Party of Labour of Albania. Sacret Prostitution in Antiquity. Tiranë: Marin Barleti BIBLA. Të paktën në kërkim të së keqes më të vogël. Mary and Henderson. por vetëm për ata që janë të pamartuar. Atje prostitucioni. Ai mund të zhbëhet (shuhet). prostitucioni i rrugës etj. aborti etj. Ramiz. për shkak të rënies së kërkesës. Por deri atëherë do të duhet shumë kohë. me arsyetimin se ajo është vetëm një hap nga prostitucioni i legalizuar dhe se është “kundër moralit dhe vlerave të familjes”. 1997. Përkthyer dhe shtjelluar nga Dom Simon Filipaj: Arqipeshkvia e Tivarit dhe Drita (Ferizaj). REFERENCAT Alia. të ve ose të martuar me gra të paafta fizikish e mendërisht.Lekë Sokoli 79 ose që nuk janë apo nuk ndihen të aftë që të martohen. u bëhen analiza mjekësore dhe u ofrohen shërbime kontraceptive. 1986. aplikantët regjistrohen në këto institucione (qendra). Prostitutat do t’ju kalojnë pranë në mbretërinë qiellore. Kjo praktikë është kundërshtuar nga grupet e grave.

Sexuality. Fatmira. ‘An Unusual Optimism in Albania’. Housel. 1980. (1987). McGinn. Andrew D. and Survival in Hellenistic Athens: A Study of Women in New Comedy. ‘Parathënie’. Tiranë: 8 Nëntori. Madhështia dhe rënia e romakëve. 2 March: 457-497. Eros and Aphrodisia in the Works of Dio Chysostom. Kohë barbare. Homeri. Status. Gerald. v. 1998. A. Larson. Sharl. Larson F. 2005. Friedrih. Tiranë: Albas Horton B.J. 1995. of Leeds Int’l . _____. Kodi i Da Vinçit. Vepra të zgjedhura. Tiranë: Fan Noli Morrison. 1975. (2000). Leslie R. Sex. Prostitution. Phoenix 29. pp. Maggie. 2000. Hodgson. pp. Iliada dhe Odisea. No. Vanderbilt Journal of Transnational Law. 1996. Tiranë: Alb-Ass. Vëllimi II. Prostitution. Musaj. 2002.. 1. në Kuteli.80 Analiza sociologjike and History. A history of the legalization process of prostitution in the Netherlands. 31 n. North Carolina. Vol. Vepra letrare. Gruaja në Shqipëri (1912-1939). Classical Antiquity 29. Tiranë: Naim Frashëri. USA: Copytron Academic Publishers. The Sociology of Social Problems. 480-503 Bregu. Semminar 6. Milazim. (1989). ‘Rrëfimet e Mitrush Kutelit’. 2004. N. Paul. Majlinda. Dan. Tiranë: Botimet “Dudaj” Brown. Origjina e familjes. S. 2000. Gazeta Shekulli. M. Në MarksEngels. 2 February. 2. Tiranë: Onufri Krasniqi. Sociological Analysis. Alex. 44-74 Hamiti. Tiranë: Marin Barleti Brown. Fantham. Tiranë: Akademia e Shkencave O’Neill. Samuel. Kadare. 2003. XX). and the Law in Ancient Rome: Vanderbilt University Monteskjè. 1998. në Poetika e dokumentit. Peter. Letërsia moderne shqiptare (gjysma e parë e shek. N. Shoqëria dhe prostitucioni. New Jersey: Printice-Hall. e pronës private dhe e shtetit. 2003. vëll 1. 241-266 Engels. 93. Plots and Prostitution in Greek New Comedy. 1998. 6 prill Lukas. Canada: University of Toronto. 2002. 2003. Ismail. Tiranë: Naim Frashëri. Feminism and Critical Praxis:profession prosti- . Albania: No Instant Demokracy. pp. E. Jorgaqi. Pap. Jorgaqi. Inc. Teen Prostitution in Japan: Regulation of Telephone Clubs. P 1990. 1991. The Boston Globe. Thomas. J. Parathënie e “Prostitutat do t’ju kalojnë pranë në mbretërinë qiellore” të Don Oreste Benzi.

1970. Nicola. pp. E. 2003b. 21-37 Plasari. Mafia shqiptare . Tiranë: Kumti Revista Spektër. Kuteli midis të gjallëve dhe të vdekurve. Cyril. 2000. 171. holokausti shqiptar. Nr. Vëll. J. ____. 1963. Tiranë: Apolonia. 19-21 Robinson. 136-138 Ransom. 7. 7. in The Austrian Journal of Sociology. një studim “klandestin” për një biznes klandestin. 2004. 2000. Constructions of the Classical Body. Stipçeviq. 174-195 ____. (1995). London: Methuen & Co LTD Sokoli. Stefane. Papa. Vëll. fq. (Spektër. A history of Rome. 1 (13). 2003. Xavier & Quere. 2003a. A. winter 1996. 19 prill. Vëll. Prostitucioni.Historia. në Politika & Shoqëria. James.Lekë Sokoli 81 tute?.një libër urrejtjeje dhe racizmi antishqiptar”. Shqipëria dhe shqiptarët. 2(12). In Ballkan Yearbook of Human Rights. Bologna: Zanichedi SPA . 2002. 2004. Michigan: University of Michigan Press. “Mafia shqiptare” . orum Discusses Child Prostitution In Ethiopia. Revista Politika & Shoqëria. 1999. Lekë. Prostitucioni. Nr. Vocabolario della lingua italiana. Raufer. Politika & Shoqëria. Nr. fq. Prostitution and the Human Rights. Aleksandër. Porter. Nr. simbolet e kultet. Zhak Burkari. March 30.një rrezik për Europën. Tiranë: Toena Zingarelli. 2003). fq. kultura. Robert. Ilirët . 2(14). Asti. Panafrican News Agency. jeta. 6.

2003).parashtrimi i problemit Nga 23 vajza të Jetimores së Korçës. Gazeta Metropol. por të riatdhesuara. janë tronditëse. përgjithësisht. . Sokoli. kanë përsëritur ciklin e trafikimit disa herë (CRCA. Ndër 245 vajza të trafikuara. pa folur për vendet e tjera. qershor 2005. 87 prej tyre (pra 35. Edmond. Objekt i këtij studimi është pikërisht ajo pjesë e grave dhe 1 Ky studim është pjesë e një sondazhi të realizuar në vitin 2005. 2002)3. janë adoleshente të grupmoshës 13-18 vjeç. Edhe pjesa tjetër është trafikuar për herë të parë kur ka qenë brenda kësaj grupmoshe dhe. rreth ½ e tyre e quajnë prostitucionin si “një veprimtari të detyruar” (Katro & Shimani. 1999). pas trafikimit në vendet fqinje. “Vatra”-Vlorë. që u referohen denoncimeve të familjarëve. 2003. Të dhënat për trafikimin e grave shqiptare. Sipias të dhënave zyrtare. dr. 4 Hoxha. 21 korrik. 3 Sipas një studimi të Qendrës së Rehabilitimit të Femrave të Riatdhesuara në Shqipëri. Zholi. 15 prej tyre janë trafikuar. sado kontradiktore. në kuadrin e Qendrës së Studimeve Politike e Sociale dhe është bashkautorësi me drejtuesin e saj. Në perceptimin e shqiptarëve të anketuar.5 për qind). 2001. Mbi femrat e zhdukura në Shqipëri. mbi 600 femra shqiptare ende quhen të zhdukura4. Është pohuar se vetëm në Europën Perëndimore ka 30-36 mijë prostituta shqiptare (shih: Çupi. 2002. Disa janë bërë nëna dhe ende vazhdojnë të (ri)trafikohen2. 2 Nga intervista me kryetarin e Shoqatës së Jetimëve të Korçës. Ilir Gëdeshin. 2005. të lidhur me trafikimin. Vatra.82 Analiza sociologjike Vështrim sociologjik mbi trafikimin e grave dhe adoleshentëve në Shqipëri1 Hyrje . duke përfshirë vetë Shqipërinë.

për të mos bërë prostitutën në Itali (shih: “Zgjedh vdekjen në vend të prostitutës”. gjithsesi. por ka ndër ata që mendojnë se trafikimi i femrave zhvillon ekonominë dhe mirëqenien.. Disa e lidhin me veset e shqiptarëve. Ajo i dha fund jetës vetëm një vit pas martesës. 23 vjeçe. kryesisht seksuale. Don Oreste. 7 Ky pohim është. politikë. 2000)7. për fat të keq. ka eklipsuar ndikimin e faktorëve ekonomikë. Sidoqoftë. Të tjerë madje e lidhin edhe me virtytet e cilësitë e tyre morale: besën. 2003). Emanuela & Sibona. Të ndara janë edhe opinionet e studiuesve. familjen biologjike etj.. me premtime për martesë apo forma të tjera mashtrimi për të hyrë në rrjetin e shfrytëzimit për qëllime fitimi. më luksoze”5. 2003). 24 dhjetor 2000: 18). për të mos u shfrytëzuar seksualisht. domethënë që detyrohen nga trafikantët me forcë. Tiranë: Korbi. Por analizat dhe komentet janë mbështetur më shumë në histori të izoluara individësh të trafikuar. Juliana G. Studimet empirike për këtë dukuri janë të pakta. Megjithatë vlerësimet e tyre për trafikimin janë të ndryshme dhe. trafikimi është identifikuar me dhunën. shpesh variojnë midis ekstremeve: shumica e shqiptarëve të sotëm e percepton trafikimin si një “hulokaust shqiptar” (Spektër. Prostitutat do t’ju kalojnë pranë në mbretërinë qiellore. etiko-moralë etj. nëpërmjet shitblerjes së tyre apo të aftësisë së tyre për shërbime fitimprurëse. fjalën e dhënë. juridikë. Por trafikimi mbetet. nga studiuesit socialë dhe opinioni i gjerë është pranuar se trafikimi i grave dhe adoleshentëve është një ndër dukuritë më të dhimbshme dhe më tragjike të tranzicionit paskomunist shqiptar. më të bukur. Nga njëra anë. në dëshmi të viktimave të trafikimit 6. (Raufer & Quere. ose Benzi. dëshmi të një bote barbare nga e cila nganjëherë vdekja përbën të vetmen rrugëdalje (Arlecchi. u detyrua nga bashkëshorti i saj të vetësakrifikohej. Një libër me dëshmi të tilla është ai i disa studiuesve italianë. më i përfolur se i studiuar. Skllavet e Perëndimit. Disa mendojnë se trafikimi është një fenomen tipik shqiptar (Benzi. Tiranë: Marin Barleti. e bën jetën më të mirë. Roberta. 6 5 . Shih për shembull: Moroli. 2000. socialë.Lekë Sokoli 83 adoleshentëve shqiptarë që trafikohen. Intervistë me një të ri nga Vlora (qershor 2005). ana më e prekshme dhe më e dënueshme e problemit. i vërtetë. Nga ky studim del se në perceptimin e shqiptarëve trafikimi vazhdon të jetë shqetësim. Gazeta Korrieri. Pas gjurmëve të tregtarëve të mishit të bardhë. Dhuna. 2003. Për të flitet e shkruhet çdo ditë. 2003: Parathënie). shpesh të njëanshme.

masmediat dhe institucionet e shtetit) lidhur me trafikimin? Këto përfaqësojnë. Neve nuk na rezulton kështu. Shqipëria ka kaluar në tri forma regjimi politik: monarkik (deri më 1939). si pikënisje. cila është mosha. në thelb. Por edhe në vitet më të varfra trafikimi nuk është njohur si fenomen. sa të informuar janë të rinjtë. i trafikuar etj. nga e marrin ata këtë informacion.. Në “Fjalori i gjuhës së sotme shqipe”. më pas. 1989: 1502). Është shfrytëzuar. Madje fjalët trafikant. kjo fjalë ka 12 (Zingarelli. 1970:1849). shkolla. sidomos vajzat. Por cila është panorama e trafikimit të grave dhe adoleshentëve në Shqipëri. demokratik. por praktikisht i vërtetë. deri në 20 kuptime (Webster’s. Në këtë studim janë evidentuar edhe dy faktorë me ndikim jo të vogël në trafikimin e grave dhe adoleshentëve shqiptarë: rënia morale dhe rënia e krenarisë tradicionale. rrjet i qarkullimit. detare. Në njëqind vjetët e fundit. Në të tjerë fjalorë. për rreziqet e tij. Metodologjia dhe “kampioni” i studimit Për realizimin e këtij studimi janë zbatuar metodikat bazë të studimeve empirike. niveli arsimor. 8 . komunist (deri më 1990) dhe. feja. nuk figurojnë në të. varfëria thuajse është cilësuar si shkaku i parë dhe i fundit i trafikimit. Nga vëzhgimet tona del gjithashtu se shumica e të trafikuarve nuk vinë nga rajonet më të varfra të Shqipërisë. për shembull. artikuj shkencorë apo edhe të Ky nuk është një pohim i figurshëm. objektin e këtij hulumtimi mbi trafikimin e grave dhe adoleshentëve në Shqipëri. Nga ana tjetër. Ka pra edhe faktorë të tjerë. një bibliografi relativisht e gjerë me libra. niveli i punësimit dhe gjendja familjare e të trafikuarve. cilat janë format më të zakonshme të trafikimit. aq sa vetë fjala trafikim nuk ka figuruar në fjalorin e shqipes8. botim i Akademisësë Shkencave (1985: 2011). ajrore. nga ç’zona (rajone) vijnë të trafikuarit. cilët janë faktorët që ndikojnë më negativisht në procesin e trafikimit dhe si vlerësohet në perceptimet qytetare puna e institucioneve të shoqërisë (familja. studime. si perceptohet ai për nga përmasat dhe shkaqet. fjalës trafikim i është dhënë ky shpjegim i vetëm: lëvizje e njerëzve dhe mjeteve në rrugë tokësore.84 Analiza sociologjike që ndikojnë mbi të.

Lekë Sokoli

85

shtypit të përditshëm të autorëve shqiptarë apo edhe të huaj, që kanë shkruar më parë për trafikimin. Por metoda bazë e përdorur për grumbullimin e të dhënave është anketimi. Anketa e këtij sondazhi përmbante 53 pyetje (ose nënpyetje), çdonjëra prej tyre kishte nga 2-10 alternativa përgjigjesh, gjithsej me rreth 330 alternativa të mundshme. Intervista dhe bashkëbisedimi në grup ishte një tjetër metodë paralele ndihmëse, e zbatuar në kërkim të fakteve dhe opinioneve mbi trafikimin. Ato janë zhvilluar në grupe me nga 8-10 persona, të krijuara në çdonjërën nga të gjashtë prefekturat që u përfshinë në studim (Shkodër, Kukës, Elbasan, Vlorë, Gjirokastër dhe Korçë). Grupet ishin të veçanta për gratë (pavarësisht moshës), adoleshentët (të rinj e të reja të grupmoshës 16-19 vjeç), sikurse ato me djem e vajza të grupmoshës deri në 16 vjeç, që nuk është përfshirë në anketimin e studimit Një informacion interesant është siguruar përmes intervistave individuale me ekspertë dhe studiues, përfaqësues të OJQ-ve që merren drejtpërdrejt me trafikimin, sikurse me drejtues të organizatave të grave në Tiranë dhe në rrethet respektive. Përmes intervistave të drejtpërdrejta janë marrë mbi 400 prononcime, opinione apo sugjerime individësh. Veç metodave të testimit të problemit, në këtë punim janë përdorur, sado pak, edhe metoda historike si dhe metoda krahasuese, gjithnjë si metoda të hulumtimit sociologjik, duke mbetur gjithnjë brenda përvojës shqiptare. Kjo ka bërë që, nga njëra anë, problemi i trafikimit të shihet në dinamikën e tij dhe jo vetëm me përmasat dhe problematikën e tij në një çast të dhënë (qershor-korrik 2005). Nga ana tjetër është bërë e mundur që perceptimi i trafikimit të vlerësohet jo vetëm në bllok, por në vartësi të një numri relativisht të madh variablesh apo faktorësh që u korrespondojnë karakteristikave të ndryshme demografike apo sociale të atyre që janë përfshirë në këtë studim, pra të vetë perceptuesve të problemit. Me këto metoda është mundësuar (aq sa lejon një studim afatshkurtër), vlerësimi i kompleksit të faktorëve politikë, ekonomikë, juridikë, socialë, moralo-psikologjikë, historikë e të traditës etj., që kanë ndikuar dhe vazhdojnë të ndikojnë në shkallën e trafikimit të grave dhe adoleshentëve shqiptarë. Kampioni i këtij studimi përbëhet nga 1030 përgjigjedhënës të anketës, afërsisht 170 të anketuar për çdonjërën nga të gjashtë

86

Analiza sociologjike

prefekturat ku u shtri ky studim. Rreth ½ e të anketuarve ishte nga qytete me mbi njëzet mijë banorë (qytete të mëdha), 22.7 për qind nga qytezat dhe 27.5 për qind nga fshatrat. Mosha mesatare e të anketuarve ishte afërsisht 21 vjeç, duke patur parasysh që objekt trafikimi janë pikërisht moshat e reja. Me të njëjtën logjikë synuam më shumë të hulumtonim perceptimin e grave dhe vajzave për trafikimin, ndaj 67.8 për qind e të anketuarve ishin femra. Sipas arsimimit, përbërja e përgjigjedhënësve është: pa kurrfarë arsimi – 1.2 për qind; deri fillor 1.7 për qind; deri në tetëvjeçar - 14.0; të mesëm (qoftë edhe të pambaruar) - 37.7; ndërsa 45.4 për qind e tyre ishin studentë apo me arsim të lartë. Të anketuarit diferencoheshin sipas gjendjes civile (beqarë, të martuar, të divorcuar, të ve), llojit të familjes (një apo shumë kurorë), përkatësisë etnike dhe asaj fetare etj. Veç këtyre, për të anketuarit janë shtruar edhe disa pyetje të tjera që kanë të bëjnë me shndërrimet e ndodhura në Shqipëri pas vitit 1990 dhe synimit për të hulumtuar ndikimin e tyre mbi trafikimin e grave dhe të adoleshentëve. Të tilla janë ato që lidhen me migrimin e brendshëm (në kushtet e lirisë së lëvizjes), me nivelin e besimit fetar (shoqëria shqiptare para viteve ‘90-të ishte zyrtarisht ateiste) dhe me integrimin si kohë fizike të individit në familje (të qëndruarit larg familjes është një ndër dukuritë e sotme) etj. Përmasat e trafikimit të grave dhe adoleshentëve “Në ç’masë trafikimi i grave dhe adoleshentëve është shqetësim për komunitetin tuaj?”. Si një pyetje e anketës sonë, ajo mori këto përgjigje: Tabela 1: Përmasat e trafikimit, sipas perceptimit të të anketuarve (Në numër e përqindje)
Shumë shqetësim Pak shqetësim Aspak shqetësim Nuk mund ta vlerësoj Gjithsej 47.6 34.8 8.3 9.2 100.0

Por trafikimi i grave dhe adoleshentëve nuk rezulton të jetë i njëjtë në të gjithë vendin. Nëse rreshtojmë prefekturat e përfshira në këtë

Lekë Sokoli

87

studim, sipas pohimeve se trafikimi i grave dhe adoleshentëve përbën shumë shqetësim, do të kishim këtë renditje: Tabela 2: Prefekturat sipas shkallës së trafikimit (Në përqindje)
Prefekturat, sipas përmasave të trafikimit Elbasani Vlora Shkodra Mesatarja kombëtare Korça Kukësi Gjirokastra
Vlerësimi “shumë trafikimit shqetësues” i

68.1 59.8 53.0 47.6 43.5 38.2 23.4

Për të analizuar më në detaje përmasat e trafikimit, vendosëm në një vartësi funksionale shkallën e trafikimit sipas perceptimit të individëve të anketuar, me disa ndryshore që përfaqësojnë vendbanimin, moshën, gjininë, përkatësisë etnike dhe fetare etj., etj. Tabela 3: Perceptimi i përmasave të trafikimit në vartësi të vendbanimit, moshës, përkatësisë gjinore, nivelit të arsimimit dhe statusit civil (Në përqindje)
Të dhënat social- demografike Qytete të mëdha Qyteza Fshatra 16-18 vjeç 19-21 vjeç Mbi 21 vjeç Femra Meshkuj Kurrfarë arsimi, fillor, tetëvjeçar I mesëm ose i lartë Beqar I (e) martuar I (e) divorcuar Shumë 40.2 45.5 57.1 38.3 53.0 49.5 50.4 41.7 45.4 48.1 47.4 46.2 66.7 Përmasat e trafikimit Pak Aspak Pa vlerësim 36.6 36.4 31.4 39.7 31.0 35.5 33.1 38.3 27.6 36.2 35.3 34.4 26.7 13.9 10.8 0.2 9.6 8.0 7.6 7.3 10.4 13.8 7.2 7.3 12.7 3.3 9.3 7.3 11.3 12.4 8.0 7.6 9.2 9.5 13.2 8.4 10.0 6.6 3.3 Gjithsej 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0

Siç shihet, trafikimi perceptohet me “shumë shqetësim” më shumë në fshatra (57.1 për qind), se në qytetet e vogla (45.5 për qind) dhe

prandaj ai e percepton trafikimin si më problematik. qoftë se ato janë drejtpërdrejt më tepër objekt trafikimi se meshkujt. Grupmosha që e percepton më me shqetësim trafikimin është ajo 19-21 vjeç (53 për qind). Por grupmosha më e rrezikuar është ajo deri në 18 vjeç.88 Analiza sociologjike qytetet e mëdha (40. për shkak të sigurisë më të madhe që fitojnë ata me kalimin e moshës së adoleshencës. kundrejt individëve të martuar dhe beqarë. por edhe për shkallën më të lartë të humanizmit që i karakterizon ato. Tani për tani mund të pohojmë se.7 me 46. lidhur me trafikimin. sipas tipit të familjes. nuk kanë ndjeshmërinë apo nivelin e perceptimit të të rinjve të grupmoshave më të rritura. Të kësaj grupmoshe janë 64 për qind e të trafikuarve (shih më poshtë). kundrejt atyre me vendbanim të qëndrueshëm. faktit nëse përgjigjedhënësit kanë apo jo ndër familjarët apo të njohurit ndonjë të trafikuar. Të dhëna për t’u vlerësuar janë ato që morëm nga hulumtimi i perceptimit të përmasave të trafikimit në vartësi të statusit social. shkallës së integrimit në familje. Por grupmoshat e vogla. Kjo ende nuk do të thotë se trafikimi ka përmasa më të mëdha në fshatra se në qytete.4). Martesa konsiderohet një “mburojë” edhe ndaj trafikimit. nivelit të besimit fetar. Objekt hulumtimi ishte edhe perceptimi i përmasave të trafikimit sipas migrimit të brendshëm. Për këtë duhet të kemi edhe referenca të tjera. Më pas vërtetohet njëfarë uljeje e përqindjes së individëve që e konsiderojnë trafikimin “shumë shqetësues”. vërehet një rezultat i pritshëm: femrat e perceptojnë trafikimin si më shqetësues se meshkujt.2 dhe 47. të nivelit e mënyrës së informimit për rreziqet e trafikimit etj. ndonëse janë më të rrezikuara nga trafikimi. Në mënyrë të përmbledhur rezulton se: 1. madje me një diferencë që shkon deri në 20 për qind (66. Në vlerësimin e masës së perceptimit të përmasave të trafikimit sipas përkatësisë gjinore.2 për qind). Konstatohet se kategoria që e percepton me më shqetësim trafikimin janë të divorcuarit. Kjo . 2003). fshati shqiptar është më i ndjeshëm se qyteti. social dhe atë të sigurisë (shih: Beqja & Sokoli. Përqindja e atyre që e konsiderojnë trafikimin “shumë shqetësues” është më e madhe tek individët që kanë migruar pas vitit 1990. ndërsa pasmartesa (divorci) vlerësohet si një “tranzicion” i vështirë në planin ekonomik.

Më të integruarit në familje e quajnë trafikimin “shumë shqetësues”. 4. pohojnë në masë më të madhe (55. sipas mënyrës së të jetuari (pranë apo larg familjes). brenda tyre. kundrejt atyre që janë indiferentë në çështjen e besimit (35. për këtë arsye. kanë njëfarë përjetimi emocional më të madh ndaj trafikimit. Nga analiza e perceptimit të përmasave të trafikimit sipas përbërjes familjare (numrit të kurorave). 1 për qind) 6. Ato që pohojnë se trafikimi përbën “shumë shqetësim” besojnë në një marrëdhënie të sinqertë me djemtë në një masë shumë më të vogël se ato që mendojnë se trafikimi nuk përbën shqetësim. del se kur kalon nga familjet me një prind në atë me një kurorë dhe në familjet me shumë kurorë. 3. megjithëse ata që besojnë shumë e perceptojnë trafikimin si shumë shqetësues (50 përqind). Ata që njohin dhe.Lekë Sokoli 89 mund të vlerësohet si një tregues i vartësisë së perceptimit (rrezikut) të trafikimit me shkallën e integrimit në komunitet. Ndërkaq nuk ka ndonjë diferencim të madh në perceptimin e trafikimit sipas nivelit të besimit fetar. shumë më pak se individët që banojnë larg familjes dhe janë më pak të integruar në të. Siç duket.6 për qind. Nga perceptimi i përmasave të trafikimit. kjo lidhet me ndjeshmërinë morale më të madhe të besimtarëve ndaj trafikimit se me ndonjë lidhje në të qenit më i (pa)rrezikuar në vartësi të shkallës së besimit fetar. 5. Perceptimi i trafikimit ndikon në një masë jo të vogël edhe në marrëdhëniet djem-vajza. aq më i mundur është evitimi i rrezikut të trafikimit dhe anasjelltas. Konfirmohet fakti se më të cenuara nga trafikimi janë familjet bërthamë (nukleare) dhe.1 për qind.8 dhe 39. në dilemat e vajzave kundrejt djemve. Sa më i plotë të jetë integrimi. 2. kundrejt atyre që nuk njohin ndonjë të trafikuar (37. respektivisht në masën 25. ku në 8/ 10 e rasteve prindi (kryefamiljari) është nëna.5 për qind) se trafikimi përbën “shumë shqetësim”. del sërish lidhja trafikim-integrim në familje. perceptimi i rrezikut të trafikimit bie nga 57 në 48. familjet me një prind.8 me 42. Të dhënat tregojnë se informimi ka një ndikim jo të vogël në .5 për qind). Të dhënat tregojnë se perceptimi i përmasave të trafikimit ndikohet jo pak nga njohja personalisht e të paktën një të trafikuari. 7.

Picar (Gjirokastër) etj. Vlora etj. Përmenden Berati. Vlora dhe Durrësi. Le t’u referohemi të dhënave sasiore e cilësore të sondazhit tonë. Durrësi. informimi). sikurse me shndërrimet morale. del se të parat në renditje për nga trafikimi i vajzave janë Tirana. si Bushtricë. qoftë edhe një herë të vetme. sipas të cilëve trafikimi lidhet para së gjithash me varfërinë dhe papunësinë. . njohja. Edhe të dhënat mbi trafikimin e fëmijëve dëshmojnë se gjatë një periudhe mbi dhjetëvjeçare disa zona janë kthyer në qendra të trafikimit të tyre (CRCA. Ndër të painformuarit. për shembull. sikurse në mjaft fshatra të largët që janë përfshirë në studimin tonë. Gjithsesi jo zonat më të varfra të Shqipërisë. analistëve etj. 2003: 13). perceptimi i trafikimit është 2. Shijaku.. 360 nga 600 (pra 3/5 e tyre) janë nga Tirana. 2005). Shëmri e Zapod (Kukës). psikologjike e të mentalitetit. me jetën tradicionale dhe format e shfaqjes së saj. Voskop e Drenovë (Korçë). deri me të mësuarit (dijet. Elbasani dhe Shkodra (Hoxha.6 herë më i vogël kundrejt perceptimit të atyre që janë të informuar mbi rreziqet dhe mënyrat e trafikimit. 2002)... me shkaqet e trafikimit dhe nxitet nga ballafaqimi i të dhënave të studimit tonë me përfundime studimesh apo me pohime të mëparshme të studiuesve socialë. i rrezikuar për të qenë i trafikuar. familjen etj. Nga administrimi dhe interpretimi i të dhënave tona rezulton se trafikimi lidhet jo vetëm me shndërrimet ekonomike e politike. etj. drejtësinë. Fieri. del se në disa qyte si Kukësi apo Kruma. nuk ka asnjë përgjigjedhënës që të ketë pohuar se është ndjerë. Debat rreth çështjes “pse trafikohen shqiptarët?” Ky “debat” lidhet me vetë burimin e së keqes.. Nga informacioni për individët që kanë përjetuar ngjarje personale të lidhura me trafikimin. me mbeturinat e të drejtës zakonore (dora e zgjatur e kanunit). Ndryshe ndodh me zonat e tjera. për shembull. demografike. Të dhënat që u referohen vajzave të trafikuara. praktikisht qytetet me nivelin më të lartë të mirëqenies. por edhe me shndërrimet sociale. por të riatdhesuara (Vatra. Sipas të dhënave zyrtare mbi femrat e zhdukura gjatë këtyre viteve (bazuar në denoncimet e familjarëve të tyre). me grupet sociale. me ligjet (cilësinë dhe shkallën e zbatimit të tyre). me rendin publik.90 Analiza sociologjike perceptimin e trafikimit.

7 8. fq. Shqiptarët. Këtej rezulton pesha e faktorëve të tjerë. Tiranë. mirëqenia Emigrimi Të udhëtoj jashtë Shqipërisë Të kem një jetë normale Miqësia Gjithsej Në numër 277 162 124 111 53 11 1509 Në përqindje 18. në raport me vlera të tjera të shoqërisë (tabela 4): Tabela 4: Cila është dëshira apo ëndrra juaj më e madhe?9 Nr. thuajse duke flakur shumë nga vlerat morale. Pra mund të pohojmë se shumica e të trafikuarave nuk vijnë nga zonat më të varfra të Shqipërisë. në mënyrë spontane dhe kaotike. 61. Kjo gjendje nuk përkon me traditën tonë. Udha e Shqipërisë drejt demokracisë.4 10.. Më pas shumëçka (thuajse gjithçka). vlerësimit për mikun etj.2 7. “Jemi bërë një shoqëri materialiste. mars.Lekë Sokoli 91 Të dhënat e studimit tregojnë gjithashtu se trafikimi e tremb rininë e qytezave dhe të qyteteve të mëdha 6-7 herë më shumë se atë të fshatrave. 2004)). Nën regjimin komunist u vendos një “shpërndarje e barabartë e varfërisë”. 1 2 3 4 13 24 1-24 Përgjigjet e dhëna E ardhmja e fëmijëve Luksi. u vunë në kërkim të asaj që u ishte mohuar (pasuria). u përmbys. por varfëria përfaqësonte një realitet “të pranuar”. Të dhënat sasiore dhe dëshmitë e individëve të intervistuar gjatë këtij sondazhi tregojnë se në 10-15 vjetët e fundit ka ndryshuar sidomos qëndrimi i shqiptarëve ndaj parasë. Gjithsesi mospërfillja ndaj parasë “mbeti në fuqi” deri në vitet ‘90-të. është konsideruar si vlerë morale e të shqiptarëve (shih për shembull: Burkari. . thotë një e intervistuar nga Elbasani. që jetojmë vetëm për para”. 1999. Të dhënat e një anketimi kombëtar shprehin ëndrrën shqiptare për t’u pasuruar shpejt. tani për tani. po theksojmë vetëm grupin e faktorëve që kanë të bëjnë me rënien morale të shqiptarëve dhe rënien e krenarisë (lack of the pride) tradicionale të tyre. Një vend magjepsës në tranzicion”.5 0. të karakterizuar nga njëfarë mospërfillje për paranë.7 100. Trafikimi i grave dhe adoleshentëve (gjë e ndyrë) u vlerësua si një ndër rrugët e pasurimit të shpejtë.0 9 Burimi: ORT. nga të cilët.4 3. Kjo. ndaj së cilës thuajse nuk mund të reagohej. krahas respektit për nderin.

5 13. sipas së cilës është “më mirë një mik se një çiflik”. me mungesën e një qëllimi kolektiv.5 8.1 8. është shprehur kështu: “Fshatari. emigrimi dhe ëndrra për të parë botën (të gjitha të lidhura me trafikimin).7 46. tek e cila të gjithë mund të besonin. E lidhur me këtë dukuri është edhe rënia e krenarisë tradicionale.8 50. .2 48.5 32. duket si një zotëri i madh. të një ëndrre të përbashkët (kombëtare). me të cilët unë jetova e hëngra bukë. Ndërsa miqësia (një vlerë tradicionale e shqiptarëve10) zë vendin e fundit.8 Për kampionin kombëtar 13. në shtëpinë e të cilëve banova.2 26. sipas vendbanimeve (Në përqindje) Grupmosha e të trafikuarve 12-15 vjeç 16-18 vjeç 19-21 vjeç Mbi 21 vjeç Të trafikuar sipas vendbanimit Qytete të mëdha Qytete të vogla Fshatra 14. për të cilën akademiku francez Zhak Burkari (2004).7 për qind e të anketuarve.9 10 Shqiptarët kanë pasur një shprehje popullore tradicionale lidhur me raportin miqësi-para..” Pse shqiptarët/et janë sot kaq “të gatshëm” për t’u përfshirë në trafikim. malësori apo ushtari shqiptar. krahasuar me “jetën normale” (e 13-ta në renditje). me rënien e nivelit të vlerësimit për vetveten. pas synimit për të siguruar të ardhmen e fëmijëve (familja vazhdon të konsiderohet vlera kryesore).2 14. po ta krahasojmë me fqinjët e tij ballkanikë.5 57.1 9. kjo lidhet me njëfarë lack of pride (humbje të krenarisë). Kush trafikohet? Lidhur me grupmoshat dhe nivelin e arsimimit të të trafikuarve morëm të dhënat si në tabelat 5 e 6. janë në vendet 2-4 në renditjen me 24 shkallë. por shumë shkallë më lart.6 30. Tabela 5: Grupmoshat e personave të trafikuar..2 14.92 Analiza sociologjike Luksi (mirëqenia). në kushtet kur Shqipëria nuk është bërë më e varfër se ç’ka qenë? Duket se ka edhe shkaqe të karakterit moral dhe ndoshta më shumë se me varfërinë. e vlerësuar si e rëndësishme vetëm nga 0.2 11.

9 37.3 . 64 për qind të totalit prej 587 individësh të trafikuar të marrë në shqyrtim.3 për qind).4 34.6 Për kampionin kombëtar 4. sipas vendbanimit Niveli i punësimit të të trafikuarve I (e) punësuar I papunësuar ndonjëherë Nxënës ose student Minoren (nën 16 vjeç) që kishte braktisur shkollën Të trafikuar sipas vendbanimit Qytete të mëdha Qytete të vogla Fshatra 6.7 Shumica e individëve të trafikuar.3 4.8 2.8 1. gjithnjë në vartësi të vendbanimit (Në përqindje) Arsimimi i të trafikuarve I(e) pashkolluar Fillor (deri katër vjet) Tetëvjeçar I mesëm I lartë Të trafikuar sipas vendbanimit Qytete të mëdha Qytete të vogla Fshatra 5.8 47.3 46.7 për qind).6 Për kampionin kombëtar 5.9 55.1 2.Lekë Sokoli 93 Siç shihet 12-18-vjeçarët janë individët që përbëjnë shumicën e të trafikuarve. Tabela 6: Niveli arsimor i të trafikuarve.8 6.7 32.5 63.0 2.9 për qind). në çastin e trafikimit vazhdonin ose kishin kryer arsimin deri në 8-vjeçar (47.5 5. por edhe me faktin se të rinjtë që trafikohen nuk mund të kenë nivel më të lartë arsimor.3 4. Sidomos për këtë kategori sociale përgjegjësia e institucioneve të shoqërisë është më e madhe.7 38.1 9.7 62.3 24. ose të mesëm (40. Tabela 7: Niveli i punësimit të të trafikuarve.7 24.8 51.3 44. Dominimi i nivelit të ulët arsimor lidhet jo vetëm me problemet e arsimimit të popullsisë shqiptare në këto 10-15 vjet të tranzicionit.9 40.6 6. Në kërkuam të informohemi edhe mbi nivelin e punësimit dhe gjendjen familjare të të trafikuarve (tabelat 7 e 8).3 2.5 6.7 6. derisa shumica e tyre është e grupmoshës 12-18 vjeç (tabela 5). Megjithatë në ndonjë rast janë trafikuar edhe individë me arsim të lartë ose studentë (2.7 7.5 55.3 1.7 43.9 2.

7 2. Të qarta janë diferencimet qytet-fshat.5 për qind).7 29.9 7.0 7. sikurse nga logjika e trajtimit të problemit. sipas vendbanimit Para trafikimit jetonte: Të trafikuar sipas vendbanimit Qytete të Qytete të Fshatra mëdha vogla 61.5 1.94 Analiza sociologjike Tabela 8: Gjendja familjare e të trafikuarve. Fakti që vetëm 5. me të afërm. në çastin e trafikimit ka qenë nxënës apo studentë. Disa diferencime lidhur me këtë kategori vërtetohen midis kontingjenteve të mundshme për t’u trafikuar sipas përkatësisë etnike. nga ana tjetër.8 2.5 për qind e të trafikuarve kanë qenë të punësuar në çastin e trafikimit. se një në çdo tre të trafikuar (32.5 1.4 5.5).0 8. romët janë komuniteti më i palidhur me shkollën dhe. .7 5.7 56. shkolla si institucion ende nuk mund të konsiderohet një barrierë me peshë në trafikimin e të rinjve. Nga shifrat e tabelave. Ndër to.0 8. midis adoleshentëve që nuk janë punësuar ndonjëherë.2 19. Trafikimi midis të papunësuarve ndonjëherë është gati dyfish më i theksuar në qytete (të mëdha apo të vogla). në konvikte. Ky diferencim lidhet në një masë të madhe me faktin se fshati e ka gjithnjë gati një front për (vetë)punësimin e të rinjve të vet: ekonominë fshatare.7 1.5 1.9 22. mund të arrihet në përfundimin se trafikimi shkon në përpjesëtim të zhdrejtë me shkallën e integrimit në kolektivat e punës.7 0.4 Me të dy prindërit Vetëm me nënën Vetëm me babain Bashkëjetonte me një partner Me bashkëshortin Më vete. Një pjesë e të trafikuarve. në shumicën dërmuese. rezulton të jetë dukshëm më i theksuar se në qytete (51. Meriton të theksohet.7 me 24. në çastin e trafikimit kanë qenë minorenë që e kishin braktisur shkollën ose që nuk e kishin filluar atë ndonjëherë. Ky është një rezultat i pritshëm derisa shumica e të trafikuarve (respektivisht 64 për qind) janë të moshës deri në 18 vjeç. nxënës apo studentë.7 Për kampionin kombëtar 64.9 1. se në fshatra.9 73.7 5.5 8.1 1. Në fshatra trafikimi midis atyre që në çastin e realizimit vijonin shkollën. e bën gati të pamundur hulumtimin e ndikimit të grupeve (kolektivave) të punës e të vetë punës mbi trafikimin e grave dhe të adoleshentëve. Siç duket. jetimore etj Nga të dhënat del se të trafikuarit janë.

sipas prefekturave Kukës Elbasan Vlorë Gjirokastër 43.0 Përgjigjet e marra.7 0.1 24.3 15.7 8.8 6.5 3.2 4. 2. Rrëmbyer me forcë nga dikush.0 1. Gëdeshi.mënyra më e zakonshme e trafikimit Si bëhet trafikimi? Për 587 raste të shqyrtuara individësh të trafikuar. U josh nga premtimet për të pare botën. Të dhënat e mësipërme përmbysin një perceptim të gabuar të trafikimit.6 9.3 11. U mashtrua me premtime për punësim jashtë shtetit.8 8..8 3. Ai është identifikuar me rrëmbimin.5 37. Beddies.2 16. del se trafikimi është realizuar si në tabelën 9. kryesisht për sensacion nga mediat etj.7 5.6 6.3 46.5 12.2 0.0 * Mënyrat e hulumtuara të trafikimit: 1. 4.9 45.2 1.7 11. të përhapur gjerësisht në Shqipëri. në rrugë të ndryshme.0 0. U mashtrua me premtime për vazhdimin e shkollës jashtë shtetit.8 7.7 10.1 0. 5.4 9.0 7.7 2.5 2.0 5. U trafikua për t’u bërë lypës.5 2. Në mungesë të studimeve empirike.2 13. U mashtrua me premtime për të fituar shpejt para.2 3. 8. kjo kategori të trafikuarish përbën më shumë se ½ e rasteve. Mashtrimet përmes premtimeve për martesë .0 1. mashtrime apo në rrugë të tjera.4 1.5 7. në mungesë të informacionit të saktë apo të rëndimit të problemit. U trafikua me joshje. 3. Me mashtrime.2 10.4 Korçë 49.9 4.5 6. Por përqindja më e madhe e trafikimeve është realizuar me mashtrime. ndërsa në prefektura të ndryshme varion nga 43.2 3.3 3.2 3.3 7. 7.5 4. përmes premtimeve për martesë.8 0.0 8.Lekë Sokoli 95 njëherësh.7 7.8 56. Tabala 9: Mënyrat e realizimit të trafikimit për rastet e shqyrtuara në total dhe sipas prefekturave (Në përqindje) Mënyrat e trafikimit * 1 2 3 4 5 6 7 8 Shkodër 61.5 për qind .1 4. trafikimi është parë njëanshmërisht.2 8. 6. 2004: 87-97).5 11. më i disponueshmi për të nxjerrë kontingjente trafikimi (shih: De Soto. Për kampionin e studimit tonë. përmes premtimeve për martesë.9 Kampioni kombëtar 50.

9 8.7 5.7 9.0 3.4 3. trajnimit.9 Kampioni kombëtar 11.0 3.6 2.6 4.4 3. informimi mbi rreziqet e trafikimit merret.8 3. edukimit apo të të mësuarit.4 Të painformuar nga askush 9.2 11. pyetja 14). radio) Shokët/shoqet Nga një i trafikuar Shoqatat. Tabela 11: Të (pa)informuar për trafikimin Të informuar në forma të ndryshme 90.6 Rezulton se në mënyrë të grupuar. babai apo të tjerë . Trafikimi: shkalla e njohjes së tij dhe nevoja për informim Të dhënat tregojnë se suksesi lidhur me parandalimin e fenomenit të trafikimit të grave dhe adoleshentëve varet shumë nga shkalla e njohjes dhe informimit të të rinjve për këtë fenomen dhe format konkrete të realizimit të tij. Tabela 12: Niveli dhe mënyrat e informimit për trafikimin. sidomos me të rinjtë nga institucionet e shoqërisë.2 5.1 1. nga familjarët dhe të afërmit: nëna. morëm këtë përgjigje (tabela 22).6 14. duke filluar nga familja. Në përgjigje të pyetjes lidhur ma shkallën e informimit (anketa.1 1. qytezat dhe fshatrat.2 për qind (Shkodër).96 Analiza sociologjike (Kukësi).5 2. raporti i të painformuarve me të informuarit është 1:9.2 5.9 5. në 61. shoqëria civile Të tjera burime Nga askush Përgjigjet e marra sipas vendbanimeve Qytete të mëdha Qytete të vogla Fshatra 10.6 4.4 10.5 73.8 7.9 1.3 3. së pari.8 3. sipas vendbanimeve Informuesit Nëna Babai Të afërm Shkolla.5 51. mësuesit Media (gazeta.7 0.5 0.7 10.6 Gjithsej 100. Fakti që trafikimi dominohet nga mashtrimi (në rreth 85 për qind të rasteve) sugjeron forma më të gjithanshme të informimit.5 0.6 38.5 3.0 1.0 Siç shihet.5 8.7 9.0 4.4 3. Ndërsa në tabelën 12 jepen përgjigjet e marra nga të anketuarit në qytetet e mëdha.6 45. TV.

Jo i papërfillshëm është vlerësimi i masës së informimit nga shoqatat. ndoshta. del se komunikon pak apo aspak me fëmijën e vet për çështjet e trafikimit. së dyti.Lekë Sokoli 97 pjesëtarë të fisit (1+2+3). se media është instrumenti kryesor i informimit mbi trafikimin. përkundrazi.5 për qind (në fshat vetëm 1. duket qartë diferencimi i shkallës së informimit midis individëve me nivel të ulët dhe të lartë. Në analizën sipas grupmoshave duket rënia e nivelit të informimit nga familjarët apo të afërmit.2 për qind). pakkush ka pohuar që të ketë folur ndonjëherë me babanë e vet për trafikimin. Duket paradoksale.5 për qind).6 herë më tepër se ata që pohojnë se ai “është shqetësim”. Ata që pohojnë se trafikimi “nuk është shqetësim”. nëna është informuesja më kryesore. Babai. sidomos për vajzat.4) dhe më shumë se në qytetet e vogla (38.5 për qind). Të dhënat tregojnë se institucione e shoqërisë zënë vendin kryesor në informimin e opinionit publik mbi trafikimin.7 për qind. ishte rezultati sipas të cilit media është një instrument më informues në fshat (73. përmes përfshirjes në projekte. me vetëm 3. Të rinjtë pohojnë. Të painformuarit e paarsimuar apo me nivel të ulët arsimimi rezulton të jenë edhe kontingjentet potencialë të trafikimit. rreth 50 për qind e te anketuarve. me kalimin në rritje nga një grupmoshë në tjetrën (nga 19. dhe rritje thuajse në të njëjtën masë e rolit të institucioneve të shoqërisë.9 për qind) se në qytetet e mëdha (45. janë të painformuar 2. por sidomos në fshat. I papritur. Për nga shkalla e arsimimit. Të painformuarit nga grupi i parë janë mbi katër herë më shumë se të painformuarit nga grupi i dytë (26. Informacioni merret.4 në 12. shoqatat (5+6+8) dha nga shoqëria: shokët/ shoqet ose të njohurit duke përfshirë edhe individë të trafikuar (5+6+9). Nga shkala e informimit është ndikuar edhe perceptimi i përmasave të trafikimit. nëse kjo gjykohet në raport me mundësitë. Në analizën sipas përkatësisë gjinore duket ndikimi më i madh i familjes mbi vajzat dhe i shoqërisë mbi djemtë. . Por në fshat ky “zë” informimi është vetëm 0. Ndër familjarët dhe të afërmit. shkolla.6 me 6 për qind). Krejt i pamjaftueshëm rezulton të jetë roli i shkollës në informimin e të rinjve mbi trafikimin. nga institucione të shoqërisë: media.

Niveli i ulët i shkollës Mënyra e të bërit politikë Përdorimi i drogës Shoqëria civile e dobët Konfliktet në familje Qytete të vogla Korrupsioni Varfëria/papunësia Moszbatimi i ligjeve Përdorimi i drogës Trafikimi i femrave.9 6..9 25..2 0.. midis problemeve të mëdha të Shqipërisë së sotme.0 26. sipas vendbanimeve Problemi kryesor Korrupsioni Moszbatimi i ligjeve Trafikimi i femrave.0 1. Tabela 13: Problemi më shqetësues.0 25.5 4.6 7.8 23.2 5..4 25. sipas vendbanimeve Qytete të mëdha Qytete të vogla Fshatra 24.9 19. të anketuarit i janë përgjigjur si në tabelat 13 dhe 14.1 4.98 Analiza sociologjike Perceptimi i trafikimit në raport me problemet e sotme të Shqipërisë Për të anketuarit ishte e vështirë të “zgjidhnin” problemin më të rëndësishëm.9 Kampioni kombëtar 25.0 0.2 5..2 6. deri përdorimi i drogës etj.3 9. Mënyra të bërit politikë Niveli i ulët i shkollës Konfliktet në familje Shoqëria civile e dobët Përdorimi i drogës . Korrupsioni.8 5..0 5. Kriminaliteti Përdorimi i drogës Niveli i ulët i shkollës Varfëria/papunësia Mënyra e të bërit politikë Shoqëria civile e dobët Konfliktet në familje Përgjigjet e marra. Kriminaliteti Mënyra e të bërit politikë Niveli i ulët i shkollës Shoqëria civile e dobët Konfliktet në familje Fshatra Korrupsioni Varfëria/papunësia Moszbatimi i ligjeve Kriminaliteti Trafikimi i femrave.1 13..9 15. Vështirësia shtohet nga fakti se fenomenet për të cilat kërkuam të informohemi nuk janë të izoluara.0 4.8 4.5 3. ndikohen dhe ndikojnë mbi njëra-tjetrën.2 16..1 6..2 12. varfëria dhe papunësia. niveli i shkollës dhe shoqërisë civile. qyteza e fshatra Qytete të mëdha I II III IV V VI VII VIII IX X Varfëria/papunësia Korrupsioni Moszbatimi i ligjeve Kriminaliteti Trafikimi i femrave.6 2.7 3.3 3.8 5.8 7.3 2. niveli i kriminalitetit dhe konfliktualiteti në familje.7 28.3 2.0 Tabela 14: Renditja e problemeve sipas shkallës së shqetësimit në qytete të mëdha.8 6.1 2.1 2. Megjithatë kërkesës sonë për të hulumtuar rreth kësaj çështjeje.

3 49. Për efekt analize.1 62. Renditja në tabelë e faktorëve që ndikojnë në trafikimin e grave dhe të adoleshentëve është bërë sipas peshës specifike që ata kanë në trafikim.8 25.5 57. Për çdonjërin nga faktorët. Ndërsa në grafiku vijues.“nota” 10. Ai vjen fill pas problemeve të tilla madhore. Faktorët që ndikojnë më negativisht në trafikim Në tabelën 15 janë renditur përgjigjet e pyetjes së anketës. niveli i varfërisë.Lekë Sokoli 99 Siç shihet.4 42.0 46.7 . përmes së cilës ne kërkuam të informohemi lidhur me faktorët që në perceptimin e të anketuarve kanë ndikimin negativ më të madh në procesin e trafikimit të grave dhe të adoleshentëve.4 71.2 38.5 40. nivelin e shoqërisë civile. Tabela 15: Faktorët që ndikojnë më negativisht mbi trafikimin Renditja I II III IV V VI VII VIII IX X XI XII XIII Faktori ndikues Papunësia Varfëria Mungesa e stabilitetit politik Degradimi moral i meshkujve trafikantë Dëshira e papërmbajtur për para te djemtë Mungesa e shpresës Dobësimi i familjes Degradimi moral i femrave që trafikohen Statusi i ulët i femrës në shoqërinë shqiptare Dhuna mashkullore ndaj grave Dëshira e papërmbajtur për para te vajzat Synimi për t’u martuar me çdo kusht Ndikimi i shtetasve të huaj Përqindja në vlerësimet më negative (1-3) 71. i zbatimit të ligjeve dhe perceptohet si më problematik në raport me nivelin e shkollës. në tabelë janë pasqyruar vetëm vlerësimet me “notat” 1-3. mënyrën e të bërit politikë.5 22.deri në ndikimin negativ më të vogël të mundshëm (ndikim të papërfillshëm) .“nota” 1 . si korrupsioni. gjithnjë sipas perceptimit të përgjigjedhënësve (IXIII).2 34. trafikimi i grave dhe i adoleshentëve perceptohet si një ndër pesë problemet themelore të shoqërisë së sotme shqiptare.7 55. janë dhënë vlerësimet 1-3 (ndikimet negative më të mëdha) dhe 8-10 (ndikimet më të vogla). të anketuarit kanë vendosur “notë” nga 1-10. duke filluar me ndikimin negativ më të madh të mundshëm . përdorimin e drogës apo konfliktet familjare.

i rikthyer nga trafikimi .2 6. por jo komuniteti” është më e madhe në fshatra (54. në 50. E mirëpritën së bashku 4.7 për qind) e sidomos në krahasim me qytetet e vogla (33. Përqindja e rasteve “familja e mirëpriti.9 13.9 20. sidomos moralo-psikologjike.8 për qind (Korça).8 23. Diferencime në shkallën e (pa)pranueshmërisë së të trafikuarve nga familja e komuniteti konstatohen edhe sipas vendbanimeve: qytetfshat (tabela 16).7 19.9 Kampioni kombëtar 42. Nga të dhënat e siguruara rezulton se marrëdhëniet familje .6 18. në të kundërt. as komuniteti 5. ka një ngarkesë të madhe.6 33.8 13. Përqindja e rasteve në të cilat “familja e mirëpriti.4 22. por jo komuniteti” luhatet.100 Analiza sociologjike Pastrafikimi. sipas vendbanimeve (Në përqindje) Qëndrimi i mbajtur 1.5 për qind (Kukësi). Por më shumë se diferencimet “gjeografike” (midis zonave apo vendbanimeve). Familja e mirëpriti. Komuniteti e mirëpriti. Integrim apo riciklim në trafik? Por ç’ndodh me të trafikuarit e rikthyer? Nga ky studim del se kjo është një ndër çështjet më të rëndësishme. Nuk di ta vlerësoj Përgjigjet e marra.2 për qind). familja dhe komuniteti.1 17.2 16.7 për qind).4 5. për t’u vlerësuar janë diferencimet që konstatohen midis familjeve dhe komuniteteve (opinionit shoqëror). por jo familja 3. për shembull. nga 27.komunitet janë relativisht problematike. Tabela 16: Qëndrimi ndaj të trafikuarve të rikthyer. se në qytetet e mëdha (37. Nuk e mirëpriti as familja.2 .7 54. Rastet e vlerësimeve e qëndrimeve të ndryshme familje-komunitet (1+2) përfaqësojnë shumicën e rasteve që po u referohemi.7 7. por jo komuniteti 2. Kjo pasqyrohet në shkallën e ndryshme të pranueshmërisë së të kthyerve nga trafikimi në rajone e zona të ndryshme të Shqipërisë.6 10.2 3. sipas vendbanimeve Qytete të mëdha Qytete të vogla Fshatra 37.4 25.7 6. lidhet me shkëputjen e individëve të trafikuar dhe integrimin në shoqëri e familje ose. riciklimin e tyre në trafikim.

0 5. në rendin e fundit institucionet e shtetit: policia. Shifrat duken tronditëse. Ai nuk lidhet me . pasqyrohet në tabelat 35 dhe 36. “Nota” e vlerësimit të institucioneve të shoqërisë përkundrejt trafikimit Cili është vlerësimi i institucioneve të shoqërisë shqiptare.4 17.5 (Kukësi). e cila ka vetëm nga 5.1 7. “nota” e vlerësimit për punën e institucioneve kundrejt trafikimit (nga 1 -vlerësim shumë i keq. në 10 . Tabela 17: Renditja e institucioneve për nga shkalla e vlerësimit pozitiv përkundrejt trafikimit Institucionet Mediat Shoqatat. për efekt analize. komunitetet qytetare dhe. ata që nuk kanë dhënë vlerësim për këtë çështje (pyetja 24/5) dhe formojmë një tabelë (24/p4) me përgjigjen 4 të kësaj pyetje.8 (Korça). OJQ-të Komunitetet fetare Komunitetet qytetare dhe opinioni publik Policia Gjykatat dhe prokuroria Qeveria shqiptare Vlerësimet me “notat” 8-10 43. Përfundime e rekomandime Trafikimi i grave dhe i adoleshentëve është një dukuri e re e periudhës së tranzicionit paskomunist shqiptar.6 37. E fundit në vlerësimin e bërë është qeveria shqiptare. Përqindja e të braktisurve nga familja dhe komuniteti shkon nga 18. komunitetet fetare. Po lemë mënjanë.Lekë Sokoli 101 Jo pak shqetësim përbën niveli mjaft i lartë i braktisjes së të trafikuarve njëherësh nga familja dhe komuniteti.7 për qind e të anketuarve është vlerësuar me notat e larta 8-10. në këndvështrimin e ndikimit mbi trafikimin e grave dhe të adoleshentëve? Në perceptimin e përgjigjedhënësve të anketës sonë.vlerësim i shkëlqyer). institucioni më i vlerësuar kundrejt trafikimit është media. Më pas vjen shoqëria civile.6 37. në 42.1 7.7 Në perceptimet qytetare. gjykatat dhe prokuroria. pas tyre.

familjare. Grupmosha që e percepton me më shqetësim trafikimin është ajo 19-21 vjeç (53 për qind). Trafikimi perceptohet si një ndër pesë problemet themelore të shoqërisë së sotme shqiptare.1 për qind) se në qytetet e vogla (45.. sugjeron forma më të gjithanshme të informimit. më e zakonshmja ndër të cilat është mashtrimi me premtimin për martesë.102 Analiza sociologjike faktorë historikë e të traditës. Sidomos nga të dhënat cilësore të këtij studimi del se të miturit. demografike. sociale. sikurse nga rënia morale dhe e krenarisë. ku në 8/10 e rasteve prindi (kryefamiljari) është nëna. kundrejt atyre që pjesën më të madhe të kohës e kalojnë në familje. ekonomike. shkolla. Konstatohet se familjet më të rrezikuara nga trafikimi janë ato bërthamë (nukleare) dhe.2 për qind). si varfëria dhe qëndrimi ndaj saj. Femrat e konsiderojnë trafikimin më problematik se meshkujt. sidomos me të rinjtë nga institucionet e shoqërisë: nga familja. E qartë është gjithashtu vartësia e perceptimit të trafikimit nga shkalla e integrimit në familje. ndonëse janë më të rrezikuara nga trafikimi. Por në rreth ½ e rasteve nuk merret informim tjetër veç atij që merret nga media. nuk kanë ndjeshmërinë apo nivelin e perceptimit të të rinjve të grupmoshave më të rritura. niveli i lartë i informalitetit të ekonomisë dhe mënyra e pasurimit të shqiptarëve. Përqindja më e madhe e trafikimeve (rreth 85 për qind). edukimit apo të të mësuarit. moralopsikologjike etj. Kjo lidhet më shumë me ndjeshmërinë ende më të madhe të fshatit shqiptar ndaj qytetit kundrejt trafikimit. Parandalimi i trafikimit varet nga shkalla e informimit të të rinjve rreth tij. I konsiderueshëm është vlerësimi i masës së . afërsisht në raportin dy me një. të ndodhura në 15 vjetët e fundit. institucionet e shtetit. Individët që pohojnë se shumicën e kohës e kalojnë larg familjes. Ai perceptohet si më shqetësues në fshatra (57.5 për qind) apo qytetet e mëdha (40. është realizuar me mashtrime. brenda tyre. e perceptojnë trafikimin si një problem rreth dy herë më shqetësues. Fakti që trafikimi është bërë më i kamufluar dhe dominohet nga mashtrimi. trajnimit. prishja e komuniteteve tradicionale dhe komercializimi i marrëdhënieve shoqërore. për shkak të mungesës së informimit. por me shndërrimet e gjithanshme politike. Ai ndikohet nga një varg faktorësh. shoqëria civile. familjet me një prind. Por grupmosha më e rrezikuar është ajo 1218 vjeç.

7 për qind. Ne na rezultoi se 1. dhe sidomos lidhja me shkollën duhet të përbëjë njëfarë përparësie më vete. Të paarsimuarit janë kontingjentet më të predispozuara për t’u përdorur nga trafikantët për prostitucion.2 për qind) dhe rritja. në 42. njëherësh. . Por braktisja e shkollës apo mosvijimi i saj rezulton të jetë një dukuri që po përhapet me shpejtësi. pas zhdukjes së tij për disa dhjetëvjeçarë. që shkon nga 18. “Disiplinimi” i këtij komuniteti me mjete ligjore (të paktën për arsimin e detyruar) dhe jo ligjore (shoqëria civile etj. Vihet re rënia e nivelit të informimit nga familjarët apo të afërmit.5 (Kukësi). Romët janë komuniteti më i palidhur me shkollën dhe. Për më tepër ata nuk figuronin në regjistrat e shtetit shqiptar dhe as që mund të bëhej fjalë për vijimin e ndonjë shkolle. edhe përqindjet e rasteve të riciklimit në trafik. me kalimin nga një grupmoshë në tjetrën (nga 19. sikurse ndikimi më i madh i familjes mbi vajzat dhe i shoqërisë mbi djemtë. Ndaj marrja e informacionit për trafikimin e qenieve njerëzore përmes përfshirjes në programet shkollore apo formave të tjera që aplikon shkolla.Lekë Sokoli 103 informimit nga shoqatat. me një grup prej 13 fëmijësh romë të moshës deri në 12 vjeç në fshatin Novoselë të Vlorës. Një pjesë e të trafikuarve kanë qenë minoren në çastin e trafikimit. Ne biseduam. Shqetësim përfaqëson sidomos niveli mjaft i lartë i braktisjes së të trafikuarve njëherësh nga familja dhe komuniteti.4 në 12.2 për qind e të anketuarve të ishin “pa kurrfarë arsimi”. Ata nuk kishin asnjë dijeni për rreziqet e trafikimit të mundshëm të tyre. më i disponueshmi për të nxjerrë kontingjente trafikimi.). krime etj. që mbetet alternativa më e mundshme. afërsisht. e cila është në skalionin e parë të përfshirjes në trafikim. thuajse në të njëjtën masë e rolit të institucioneve të shoqërisë. Kjo përfaqëson. duket se është forma më e mirë për institucionalizimin e një informimi të kualifikuar për rininë shkollore. por në fshat ky “zë” informimi është vetëm 0. duket se është një tjetër problem me të cilin ballafaqohet shoqëria shqiptare. Rikthimi i analfabetizmit. për shembull.8 për qind (Korça). përmes përfshirjes në projekte. Marrëdhëniet “familje-i rikthyer nga trafikimi-komunitet” rezulton të jenë relativisht problematike. që kishin braktisur shkollën ose nuk e kishin filluar atë ndonjëherë. Shkolla vlerësohet si një institucionet që ndikon pak ose aspak në minimizimin e trafikimit.

2005. 2003). Tiranë: Korbi Revista Spektër. janë të aftë për të korruptuar prokurorë. 24 dhjetor 2000 Hoxha. gjithsesi. 2005. 19-21 . Don Oreste. Fjalori i gjuhës së sotme shqipe. politikanë etj. epidemi pa fund. Tiranë: Marin Barleti. Trafikimi i fëmijëve në Shqipëri. Prostitucioni. Prostitucioni. Edmond. 21 korrik Katro. Washington DC. 2001. por nuk zbatohet.104 Analiza sociologjike Ndër më problematiket midis institucioneve të shtetit. Liri. Gëdeshi. Prostitucioni dhe trafiku i gruas në Shqipëri. De Sotto. gjyqtarë. Gazeta Korrieri. 2000. 2004. 171. në minimizimin dhe zhdukjen e trafikimit të grave dhe adoleshentëve. Jeta. 2000. 19 prill. qershor Moroli. Shoqëria shqiptare përballë sfidave të trafikut të grave dhe vajzave. Beddies. Emanuela & Sibona. Nr. Warld Bank. Ilir. përfaqëson një problem themelor. Prostitutat do t’ju kalojnë pranë në mbretërinë qiellore. Roma and Egyptians in Albania. Tiranë. fq. Mbi femrat e zhdukura në Shqipëri. REFERENCAT Arlecchi. kanë krijuar rrjete të mirëfillta të tipit mafioz. rezulton të jenë gjykatat dhe prokuroritë. Roberta. Tiranë. Për ta shpresa vdes e fundit. Harmine. Çupi. qershor 2003. Tiranë: Botim i Qendrës së Publikimeve Zyrtare Leskaj ed al. Tiranë: Lilo Kodi Penal i Republikës së Shqipërisë (KPP). Sabine. Tiranë: Korbi Benzi. Siç duket trafikantët e seksit janë mirorganizuar. 1999. Lidhja që këto rrjete kanë krijuar me segmente të pushtetit. Legjislacioni antitrafik duket i plotë. policë. 1985: Tirënë: Botim i Akademisë së Shkencave të Shqipërisë. Shqiptarët besojnë. Gazeta Metropol. Pino. Parathënie e Skllavet e Perëndimit. Alma. Pas gjurmëve të tregtarëve të mishit të bardhë. Shimani. lidhur me trafikimin. holokausti shqiptar. (Spektër. Skllavet e Perëndimit. 2003. Gazeta Albania: 18 prill Children’s Human Rights Center of Albania (CRCA. From Social Exclusion to Social Inclusion. 2003).

Revista Të drejtat e njeriut. Stefane. Vajzat dhe trafikimi. 2003. Qendra Psiko-Sociale. 174-195 _____. Greqia. 21-37. 1 (13): pp.një rrezik për Europën. 1989 . Mafia shqiptare . Prostitution and the Human Rights. pp. 2000. 55-72. Prostitucioni. 2002. tregu ilegal i prostitutave shqiptare. 2003. 2004a. Revista Politika & Shoqëria. Vatra. Zholi. Tiranë. Nr. dhjetor. pp. Gratë dhe fëmijët në mileniumin e ri-Shqipëria. Sokoli. 1970. 2(42). Nicola. Gazeta Ballkan: 15 dhjetor Zingarelli. Prostitucioni profesionist në Shqipëri dhe debatet rreth (keq)vlerësimit “prostitucioni është një fenomen tipik shqiptar!”. Vocabolario della lingua italiana. Xavier & Quere. _____. 2002. 7. 2005b. Nr. Vëll. In Ballkan Yearbook of Human Rights. Bologna: Zanichedi SPA Webster’s Encyclopedic Unabridged Dictionary of English Language (New Revised Edition). Vlorë UNICEF. një studim “klandestin” për një biznes klandestin. Albert. Tiranë: Kumti. Lekë.Lekë Sokoli 105 Raufer.

106 Analiza sociologjike “Mafia shqiptare”. 2 Megjithatë të çudit fakti që disa fondacione që veprojnë në Shqipëri sponsorizojnë tani vetëm ose kryesisht libra me problematikë shqiptare. edhe kur ata shkruajnë. fq. 2 (12). e cila. me nëntitullin “Si lindi kjo superfuqi e Ballkanit?”. Në Shqipëri është bërë zakon që botimi i një libri të vërtetë të konsiderohet ngjarje. një fatkeqësi që u shtohet fatkeqësive të tjera. Botuar fillimisht në revistën shkencore Politika & Shoqëria. etj. 6. si një libër kundër mafias. sikurse edhe nga lexuesi i gjerë. Vëll. urrejtja dhe racizmi antishqiptar1 Pak kohë më parë u vu në qarkullim libri “Mafia shqiptare . se Skenderbeu lindi në Vithkuq. Libri në fjalë është pikërisht “një zë nga Franca”. i autorëve francezë Xavier Raufer dhe Stefane Quere. për “të huajt” e veprat e tyre2. konsiderohet si një mallkim. 1 . Ç’është ky libër? Një libër më shumë në bibliotekën (jo aq të varfër) të racizmit Një libër i ri është i mirëpritur në rrethet intelektuale dhe shkencore. 129-144. Kjo mbart në vetvete edhe mikpritjen tonë tradicionale (sikurse edhe servilizmin jotradicional). Nr.një rrezik për Europën”. 2003. por të shkruar vetëm nga autorë të huaj. dr. një pengesë për përcaktimin e statusit final të Kosovës etj. Bujar Ramaj. siç ka theksuar në pasthënien e tij redaktori. Madje sikur është bërë e modës që librat më të mirëpritur të jenë librat e autoëve huaj. një barrierë reale për integrimin e Shqipërisë në strukturat europiane. Ai duhej të ishte mirëpritur prej vetë shqiptarëve. për shembull. historike apo të jetës së përditshme. kudo ku jetojnë shqiptarët. në vitin 1680 (!).

fq. të grave. … me konkluzione. Ai është shkruar nga dy studiues profesionistë. e bazuar në të dhëna e fakte kryesisht zyrtare e nga masmedia shqiptare. Ksavie Rofe (Xavier Raufer): drejtor i studimeve të një qendre universitare të Parisit dhe pedagog në Institutin e Kriminologjisë së Parisit. me një shtojcë të ripunuar nga autorët nën kujdestarinë e “Qendrës Shqiptare për Studimin e Krimit të Organizuar dhe Mafias”. ndonëse në të jepen të dhëna vetëm për njerin prej tyre (!). pra. amatoreske e spekulative. Libri paraqitet si “Një tablo kriminale. të përpunuara nga këndvështrimi i një kriminologu investigues. “sipas zëdhënësit të…”etj. “nga konfirmimi i policëve të besueshëm”. 165).. Atij i mungon. Duket sikur gjithçka është stisur me qëllim që lexuesi. “shërbimet speciale bëjnëtë ditur se…”. informacioni duhet të jetë i verifikueshëm nga oponentët. prognoza. Por libri në fjalë nuk ka të bëjë aspak me këto shkenca. pa të cilat një libër nuk mund të quhet shkencor. Në këtë libër zotërojnë pohime të tipit “sipas Interpolit”. inkriminimit. “Mafia shqiptare” i ngjan një broshure propagandistike. citime pa lidhje logjike e jashtë kontekstit. kondrabandës. referencat. “sipas AFPsë”. Libri paraqitet si një botim sipas origjinalit. Në çdo libër. karakteristike për spekulantët. të makinave etj. rigoroziteti shkencor. recensentët apo të interesuar të tjerë. sikurse kundër korrupsionit. autor i dhjetë librave etj. Pritej. në të cilën janë bashkuar rrëmujshëm fakte e të dhëna. Po marrim vetëm një element. të klandestinëve. “Mafia shqiptare” ka një inflacion aq të madh të dhënash e citimesh (këto përbëjnë lëndën kryesore të librit). rekomandime shkencore dhe praktika bindëse…” (Pasthënia.Lekë Sokoli 107 Në këtë kuptim shqiptarët urrejnë çdo lloj mafie e çdo lloj organizimi sipas modelit mafioz. para së gjithash. me logjikën analitike të një studiuesi me nivel. dhunimit të të drejtave civile etj. të çfardo fushe të shkencave shoqërore. thuajse të palexueshëm. “kemi të dhëna se…”. saqë e bëjnë atë të lodhshëm. një libër sipas standardeve të shkencave shoqërore bashkëkohore. Një libër i vërtetë kundër mafias do t’i bashkëngjitej revoltës së shqiptarëve kundër trafikantëve të drogës. sidomos ai që bën politikën e .

72-89). “Një Sicili e Ballkanit”. madje që nga koha parahomerike (fq. tani për tani. mungesa e rigorozitetit dhe e cilësisë akademike Duke filluar me titullin (madje tre titujt). që jeton vetëm me ndihma të huaja dhe me industrinë e krimit (fq. Të paktën mos nxitoni për statusin final të Kosovës ose. 108). Ky realitet i mafias shqiptare është jo vetëm i padurueshëm. Ai nuk është një libër kundër mafias. bashkë me kanunin e tyre (kodin e mafias). 3 . për të vazhduar me ata të kapitujve apo paragrafëve të tij: “Kosovë-Shqipëri: [’po ndodh…”.108 Analiza sociologjike madhe (në Europë e më tej). ndërsa OKB-ja po gabon (fq. Këtej burojnë diletantizmi. 97). 117). në Kolumbi të Europës (fq. “Kronologji . por një libër urrejtje dhe racizmi antishqiptar. e librit: “Një rrezik për Europën”. 97). 109). Është e kotë të përpiqesh të zgjidhësh mllefet e shqiptarëve të Kosovës me anë të forcës ndërkombëtare (fq. të mjaftohet vetëm me titujt “mbresëlënës” 3. më ekzaktësisht. 98). “Mafia shqiptare”. 105). Eksodi shqiptar është një kolonizim mafioz (fq. 73) dhe mafia shqiptare përfaqëson rrezikun më të madh të Europës (fq. për të krijuar mafian italiane (fq. Hapësira shqipfolëse (“trekëndëshi i artë”jepen edhe hartat). mos guxoni të nxitoni… Ky është mesazhi i librit “Mafia shqiptare”. është vendlindja dhe vendbanimi i vërtetë i mafias. sikurse pesë shekuj më parë drejt Italisë së Jugut. etj. 108). Vetë SHBA-të u nxituan (fq. Madje Kosova (sikurse gjithë trekëndëshi shqipfolës) nuk është Europë. por edhe i pandreqshëm (fq. Shqiptarët e kanë në gen klanin dhe mafian. ajo po shndërrohet në mënyrë të pashmangshme në një Bosnje të dytë (fq. por një vend ku zotëron kultura kriminale islamike (fq. që të arrijë shpejt e shpejt në përfundimin: “Shqipëria (më saktë trekëndëshi shqipfolës i Ballkanit). Ai provon se qëndrimi i fuqive të mëdha perëndimore ndaj Kosovës gabimisht ndërroi udhë.. Pa mëshirë! Lërini serbët të mbarojnë punë me ta. derisa kriminelët dhe mafiozët janë ata vetë. 93). “Si lindi kjo superfuqi e krimit në Ballkan?”. “Mafia shqiptare në Europë”. 109). Pra mos u gaboni të dënoni masakrat ndaj shqiptarëve. “Kanuni (kod) i Lekë Dukagjinit” etj. po shndërrohet (në mos është shndërruar).fakte të rëndësishme”. 104). 98-99). Kosova. në fillim të 1999-ës (fq. është vetëm një ëndërr e keqe (fq. Shqiptarët (mafiozët) po shpërngulen drejt Europës.

duke e ndierë racizmin antishqiptar të këtij botimi. Por. sikurse ato që lidhen me jetën tradicionale të shqiptarëve. nxitojnë t’i dalin të keqes përpara edhe për racizmin antishqiptar që vlon në çdo faqe të librit. Por nga përmbajtja mund të konstatohet. Këto shtrembërime nisin që me përkufizimin e mafias si “një bashkim (koalicion) sekret “familjesh”.. me “argumentin” se qeliza e parë e mafias është familja. Le të argumentojmë. ndaj si hileqarë të vërtetë. atëherë Tano Karidi. që vendos ligjin e pamëshirshëm të heshtjes (omeritá). duke theksuar: “Ja në version origjinal. Nëse lidhjet e gjakut do të ishin i vetmi kriter rekrutimi. pra as më shumë e as më pak. rend të bëjë një deklaratë dashurie për Shqipërinë: “Përsa më përket mua. se libri është shkruar me një qëllim politik të përcaktuar qartë. Mafia dhe “Mafia shqiptare” Në libër vërehen shtrembërime në përcaktimin e historisë e mafias. të lidhura nga gjaku ose martesa…. lojë diletantësh të shkencës. madje pa shumë vështirësi. e dua Shqipërinë…” (fq. apo edhe do të jetë pararendës i një veprimi të ri kriminal kundër saj. 104. do të justifikojë aksionet kriminale kundër botës “mafioze” shqipfolëse. me shpresën se ai. të drejtën e tyre zakonore etj. sikurse vetë autorët. për të shmangur akuzën për përkthim të rremë” (fq. kulturën. një libër më shumë në bibliotekën (jo aq të varfër) të racizmit. me thënie e stërthënie pa adresë. por një lojë amatoreske. kanë nxituar “t’i dalin të keqes përpara”. Spinoza. Autorët bëjnë një lojë sofistike me të dhëna që s’mund të quhen të tilla. kontesha Olga . për përkthime të rreme etj. 5). që rekruton njerëz vetëm në bazë të seksit ose të racës…” (fq. si kriminolog shkruaj pa qëllim të keq” (fq. në parathënien e librit thotë: “Dëgjoj që këtu vetëdijet morale: të flasësh për mafian shqiptare? Do të thotë të bësh lojën e Millosheviçit dhe të biesh në racizëm antishqiptar.Lekë Sokoli 109 të tij. “Mafia shqiptare” është. 17). 107). gjithashtu. 29). jo pa qëllim. Raufer. Terasini. Autorët janë përpjekur të përpunojnë një mendim politik (kriminal). Në të vërtetë autorët kanë abuzuar. Edhe botuesi. Madje autorët e ndiejnë se do të akuzohen për manipulim të qëllimshëm të të dhënave. Autorët. të paktën. pra.

Amatorizmi. familjen biologjike (për ta.. fisi. mafiozët po tentojnë gjithnjë e më shumë që t’i mbajnë familjarët larg implikimit në veprimtaritë mafioze në të cilat ata janë përfshirë.. këmbëngulje për të bindur botën se “shpirti mafioz” përkon tërësisht me “shpirtin e racës” shqiptare. që thuajse paraqiten nga autorët si shtylla ku mbështetet mafia shqiptare (!). të gjithë duhej të kishin lidhje gjaku me njëri-tjetrin (!). që “zbatohej pa të meta në malet e veriut të vendit. se ky Kanun shitet lirshëm edhe në libraritë e vendeve të Perëndimit. si besa (fjala e dhënë) etj. 4 .. mafioze. çuditërisht. sipas logjikës së tyre. 117). Autorët shkojnë deri atje sa dukuri zakonore me zanafillë njëmijëvjeçare. duhet të plotësoje tre kushte: të qenit rrjet sekret bashkëpunimi (organizimi). me përpjekjen për të identifikuar popullin shqiptar me mafian. veçanërisht nga familjet mafioze” (fq. na qenka “Bibla e mafias”. të veprojë për interesa ekonomike private (qëllimi). për të qenë mafie. fqinjësia etj. Pra. Në të vërtetë mafia përfaqëson një rrjet i cili. 116). në fakt. besa. mungesa e rigorozitetit shkencor etj. 34. Kanuni etj. lidhen pikërisht me tërbimin antishqiptar të autorëve. 989. siç është për shembull gjyqi “kokaina” në Tiranë. Lidhjet e gjakut. (nga filmi “Oktapodi”. “një zë nga Perëndimi” na kujton kohën e librave të ndaluar. 138-140). ndryshe nga ç’pretendojnë autorët e librit (fq. 1970. për të cilin flitet në shtojcën e botimit shqip të librit (fq. Do t’u kujtoja këtyre autorëve “të çuditur” (apo të çoroditur). Këmbëngulja e autorëve për të nënvizuar si kyç të suksesit të mafias shqiptare cilësi të përgjithshme morale si fjala e dhënë. shitet lirshëm në kioskat dhe libraritë e qyteteve shqiptare (fq. fq. Vocabolario della lingua italiana (Decima edizione). Madja autorët “çuditen” pse Kanuni i Lekë Dukagjinit i cili. Këtë e tregojnë edhe gjyqet e zhvilluara ndaj rrjeteve të tipit mafioz. në mafian moderne nuk kanë ndonjë peshë me rëndësi.110 Analiza sociologjike etj. Nicola. 28). etj. jepen si pararendëse të mafias. 117). për të mos shkuar më tej). permes vendosjes së një rendi primitiv ose drejtësie primitive4 (mjeti). Këto shtrembërime në interpretimin e përcaktimit të mafias bëhen për ta “afruar” atë teorikisht me fenomenet shekullore të jetës shqiptare. Përkundrazi. madje në botime Shih për shembull: Zingarelli.. si besa. apo lidhjet e gjakut është.. fq.

Siebertz. Vëll. varianti anglishtshqip që shitet në libraritë (jo kioska) të Nju-Jorkut. Durham. E. Cozzi. von Hahn. 2. C. 39-53. Lane. . shumë shkencëtarë europianë (J. sidomos me Kanunin e Lekë Dukagjinit. R. Por asnjeri prej tyre nuk ka arritur të “zbulojë” pikëtakime midis ligjeve të së drejtës zakonore shqiptare dhe ligjeve të mafias. L. siç thoshte Fishta. Duke u nisur nga parimi se një bashkësi njerëzore nuk e përcakton fati i përbashkët historik. Bernatzik. Kahn. Kanuni. rreth çështjeve që përbëjnë abc-në e shkencave shoqërore. përrallat. pra kjo vepër unikale me frymën humaniste të periudhës së Rilindjes Europiane. Godart. si te çdo popull i qytetëruar i botës. M. madje edhe kultura materiale në përgjithësi. me kontribut në thesarin e kulturës botërore (siç ka theksuar 5 Shih. E. për shembull. nr 2. Jackh. Ato krijohen e pasurohen përgjatë shekujve nga populli. Autorët kanë vënë në shënjestër Kanunin (sikurse vetë Lekë Dukagjinin). Në Politika & shoqëria. Becker. siç është. J. siç bëjnë në këtë libër Xavier Raufer dhe Stefane Quere. Lamouche. M. Aurel. pikërisht për shkak të të qenit “palcë etnike e kombit shqiptar dhe e kulturës së tij”. E. M. dhjetor 2000. H. F. G.Lekë Sokoli 111 shumë serioze dygjuhëshe. për shembull: Plasari. Bourcart. E drejta zakonore shqiptare dhe ligjet e mafias Nuk e kisha menduar ndonjëherë se do të vinte një ditë që të polemizoja me dy (pseudo)shkencëtarë të huaj (aq më tepër francezë). janë marrë me kanunet shqiptare. H. nuk mund të identifikohen me një njeri të vetëm. e mbi vetë shqipfolësit “mafiozë”. fq. shumë kohë para autorëve të “Mafia shqiptare”. pra për të hedhur baltë mbi kulturën tonë kombëtare (sipas autorëve. sipas të cilave e drejta dokesore e një populli.) 5. por mbi të gjitha e drejta dokesore. L. J. Ata e kanë quajtur këtë të drejtë zakonore si shprehje të mirëfilltë të karakterit shqiptar: një karakter i mbrujtur me një moral të veçantë dhe që funksionon me standarde etike të vetat.G. Gjakmarrja midis realitetit dhe retorikës. kulturë e krimit). këngët epike. E. sikurse mitet. Hecquard. Hasluck. duke u bërë kështu një krenari e mendësisë dhe mençurisë së tij. as tradita e saj fetare. Fox etj.A. Nopça.

sjelljen. sikurse në të gjithë librin.fisniku gegë nga Dagmo dhe Zadrima. Princi (jo fisniku) shqiptar Lekë Dukagjini (1410-1481). hartuesit dhe zbatuesit e tij. duke sjellë me vete Kanunin e tyre. dredhitë. me klane të tjera shqiptare. Lekë Dukagjinit i njihet autorësia e njerit prej kanuneve tona. dinakërinë apo harbutërinë bizantine. 3. dhe i dha emrin e tij. nga e cila mund të shmangesh .shihet ndikimi bizantin . Është absurde të përpiqesh të argumentosh se të jetuarit në një shoqëri ku zbatohet Kanuni shqiptar është njëlloj me rekrutimin në një shoqëri apo organizatë mafioze. derisa ky Kanun është shkruar shekuj pas eksodit të shqiptarëve drejt Italisë. 2. veprimet. kapërceu me anije kanalin e Otrantos. Le të citojmë (fq. por vetëm si krijimtari gojore. për shembull. nuk është njohur me emrat Aleksandër. Ai u vendos në Pulja. shtrembërimet mund të dallohen pa shumë mundim: 1. dukë lani). pastaj. Dukagjini luftoi kundër pushtuesve turq deri në vitin 1472. jo e shkruar.). nuk mund të jetë kurrsesi “kushtetua e mafias”. Por libri “Mafia shqiptare” përmban një mal të pavërtetash për Kanunin shqiptar. të tjerë në Kalabri. Ai u trashëgua si praktikë gjykimi. qëndrimet. Durham etj. si sentenca juridike. siç pohojnë autorët e “Mafia shqiptare”. veproi në shekuj si “Common low” anglez. ose Zhani (Jan) . apo Zhani (Jan). 117-118): “Në shekullin XV. i quajtur si “Kushtetuta e vërtetë e shqiptarëve” (nga E. siç është bërë zakon të kuptohet përdorimi i kësaj fjale.112 Analiza sociologjike Schwerin). pak para pushtimit turk. hartoi me shkrim këtë bashkësi rregullash (në fuqi për shumicën që nga parahistoria. duke qenë i pashkruar. Lekë Dukagjini (Aleksandri. Këtu. është abuziv. deri sa u mblodh dhe u kodifikua nga Shtjefën Gjeçovi. pra nuk kemi të bëjmë me ndonjë ndikim bizantin. në Iliri dhe në Epir). për ta lidhur të drejtën tone zakonore me konceptet. Pra deklarimi “duke sjellë me vete Kanunin e tyre”. siç lenë të kuptohet apo siç pohojnë autorët e librit. i mundur. në kapërcyell të shekujve XIX-XX. Studiues të familjeve mafioze mendojnë se Kanuni ka ndikuar shumë në mënyrën e sjelljes së mafiave italiane dhe në sjelljen e “burrave të fjalës”… Ai parashikon edhe rastin e aksidenteve vdekjeprurëse me veturë”. Me sa duket edhe kjo “ndërhyrje” është bërë me qëllim përkeqësues.

jo vetëm se mafia. pra e njerëzve. nuk njeh kurrëfarë barazie. për shembull. Kanuni. gjatë regjimit komunist. siç vëren Kadareja6 edhe nga e ashtuquajtura “drejtësi e frymëzuar nga lufta e klasave”. Bisedë me Alain Bosquet. 7. 158). vrasje etj. Si e tillë ajo artificializohej. 53. Autorët thuajse e kanë njëjtësuar Kanunin me gjakmarrjen. 1996. si gjithë të tjerëve. mënyrën e jetesës e të 6 Kadare. përkundrazi. zbrazej nga verbëria. pra. 90-93. Tiranë: Onufri. Mafia. Autorët e librit rekomandojnë të (ri)ndalohet edhe tani. njeh lirinë brenda organizimit fisnor. Nuk është e rastit që Kanuni. 5. Edhe sikur t’i referohemi vetëm gjakmarrjes (pjesa më e verbër e Kanunit). 4. ishte ndaluar të botohej. Do të ishte njëlloj sikur një shtet (Franca. Autorët e quajnë si tipar të së drejtës zakonore shqiptare të ashtuquajturin omeritá. Kanuni i vjetër shqiptar kishte shumë më tepër hapësira lirie. 51. qoftë edhe për faktin se në Kanun parimi bazë është “barazia e gjakut”. 77. Rregullat tragjiko-groteske të gjakmarrjes përjashtonin dy gjera: masakrën dhe çnderimin. Për më tepër ai ishte i detyruar të merrte pjesë në drekën e mortit të viktimës. fq. fq. 29).Lekë Sokoli 113 “vetëm me rrezik jete” (fq. në përpjekjen për të “argumentuar” tezat e tyre antishqiptare mbi gjenezën e mafias. Në të vërtetë vrasja kanunore nuk pasohet nga heshtja. ndryshe nga ç’ndodh me vrasjet mafioze. por. të gjykohej vetëm nga kodi i vet penal. Ismail. përkundrazi. 29. shkëputej nga pasionet. të cilën e institucionalizoi me organizimin e pleqësisë mbi bazë fshati e krahine etj. Kjo është. nuk mund të bëhet paralelizëm midis ligjeve të Kanunit dhe atyre të mafias. në epokën e lirisë. . Vrasësi ishte i detyrar të njoftonte familjen e viktimës për gjakun e marrë dhe autorësinë e vrasjes. 6. sikurse nëna dhe motrat e tij ishin të detyruara t’i shërbenin atij. e cila nuk është veçse një pjesë e neneve të tij ndëshkuese. pra ligjin e pamëshirshëm të heshtjes në krim. para së cilës ai ngjante çuditërisht demokratik dhe kujtohej me mall prej shqiptarëve. (shih. Përkundrazi ajo ishte si një pjesë teatri. Me psikologjinë sociale të shqiptarëve. si një pjesë e luajtur në sytë e të gjithëve. 8. krejt e kundërta e ligjit mafioz të heshtjes. për shembull). të cilin autorët e përmendin dhe e analizojnë thuajse në çdo paragraf të librit.

autorët kanë synuar të shpjegojnë edhe “origjinën” e mafias italiane. madje edhe në epokën para Lekë Dukagjinit. drejtimi i skllevërve që banonin në to. për të shfrytëzuar popullsinë skllave. Në librin “Mafia dhe politika”. domethënë në toka të mëdha.. shumica kriminelë të vjetër. romak e arab. Administrimi i çifligjeve. 7 Për më tepër shih. Mikele Pantaleone. autori i tij. shpjegon historinë dhe organizimin e mafias. në të cilat pronarët me pushtet absolut. Ai në asnjë faqe të librit nuk ka dhënë ndonjë shenjë të ndikimit shqiptar në historinë e mafias italiane. Xhemeli. 12-19.114 Analiza sociologjike organizimit shoqëror. provojnë të kundërtën. por në epokën feudale (madje edhe parafeudale). 1989. sikurse përcakton me shumë saktësi vendosjen gjeografike të saj. nuk ka ekzistuar në Shqipëri. me të drejtën e tyre dokesore. përgjithësisht nuk banonin. grek. Edhe një tjetër autor italian. kështjellën dhe çifligun.”7 Pra kërkimi nga italianët i rrënjëve të mafias së tyre nuk i çon ata në Shqipëri. qenë të detyruar të pajtonin me rrogë banda njerëzish të shthurur. kur baroni dhe pronari. të bëra nga vetë studiuesit italianë. fq. kur forcat publike u zevëndësuan nga pushteti personal. për të mbrojtur pasuritë e tyre. pohon për të njëjtën dukuri: “Origjina e këtij organizimi të famshëm na çon në epokën feudale. për shembull: Pantaleone. në librin “Historia e revolucionit sicilian”. nuk përkojnë me historinë e shqipfolësve ballkanas.. italiane (pikërisht siciliane). që më 1848. Sicilia Qendrore ishte objekt ndarjesh në latifonde. “kompani të armatosura”. . Mikele. Citojmë: “Në kohën e pushtimit fenikas. Mafia dhe politika. Por studimet mbi mafian italiane. që ndodhej në mëshirën e tyre e për të vendosur njëfarë rendi primitiv e brutal. siç pretendojnë autorët e “Mafia shqiptare”.” Një sfond i tillë historik dhe ekonomiko-social. me të cilin lidhet realisht origjina e mafias. Një situatë e tillë nuk ndryshoi as gjatë epokës së mesjetës dhe mbretërimit të Burbonëve. Tiranë. Madje edhe rrethanat historike të lindjes së saj. që organizoheshin në grupe. zakonisht u besohej njerëzve të shthurur.

shkaktojnë një ndryshim të vrazhdë në fillim. dhe që mjafton një rrebesh për t’i lulëzuar natën” (fq. Autorët e “Mafia shqiptare” kanë synuar të depërtojnë në Kanunin shqiptar dhe institucionet e tij. mikpritja etj. të vetëm në Ballkan. Kuptoje në je i zoti! 11. prodhuan – në mungesë të një modeli të përshtatshëm organizimi apo vullneti për ta zbatuar atë – veçse një mjedis kriminal. . por vetëm në shtrembërimet e tij. jo me komunitetet e vogla e jetën tradicionale por. 13. Edhe kur ai lidhet me virtytet. por me komercializimin e marrëdhënieve shoqërore. 10. Një shembëlltyrë botanike jep mundësinë të sqarohet kjo përpjekje e befasishme: ajo e farave të qeskëzuara. në mënyrë darviniane. E gjithë (a)logjika e librit është e kundërt me këto shpjegime. përdorimi i drogës dhe prostitucioni etj.). Me këto shtrembërime dhe me vështirësitë gjithfarëshe të tranzicionit paskomunist. 12.). virtyte të cilat po gjenden përherë e më rrallë në shumë pjesë të botës. me shembjen e këtyre komuniteteve. merr veçse ndonjë përgjigje të rrëmujshme: “Rrethanat shoqërore dhe historike. por me të tashmen. i kanë madje me tepri. duke përfshirë edhe atdheun e autorëve të librit. së shumti edhe me të shkuarën e afërt. shoqëritë klanore pjellin mafie. besa. 23 etj. Por si i bëhet që shoqëri klanore. Tranzicionalistët i kanë shpjeguar dukuritë e reja sociale të tranzicionit paskomunist (mafia e kriminaliteti. Të çudit dallimi që bëjnë autorët midis Ballkanit shqipfolës dhe atij joshqipfolës. përkundrazi. duke e parë atë jo në përdorimet korrekte. përsëri interpretimet e autorëve janë gjithnjë në kurriz të shqiptarëve.). Sipas autorëve të librit.. për të cilat autorët sjellin një lumë të dhënash (fq. një shoqëri klanore dhe një arenë shumë aktive krimi. në Korsikë. ka patur edhe në Francë. të groposura në shkretëtirë nganjëherë për disa dekada. madje gjakmarrje etj. si dukuri të lidhura jo me traditën. 69-70). ndjekur nga një dyndje e dukurive përparuese kriminale. lidhen edhe rastet e “gjakmarrjes” në Shqipëri apo Kosovë. të cilët. 34). sikurse te ballkanasit e tjerë. jo me marrëdhëniet shoqërore të virtytshme. na qenkan mafiozë. por në virtytet e tyre (nderi. fjala e dhënë. edhe me cenet. Pyetja se ç’përfaqëson ky “model” (fq. por jo mafia” (fq. Të çudit gjithashtu fakti që autorët e këtij libri të zi e kërkojnë origjinën e mafias shqiptare jo në cenet dhe marrëzitë e shqiptarëve që. për shembull? Ja “zgjidhja”: “Në Korsikë. 39-40).Lekë Sokoli 115 9.

Ajo ka depërtuar në Britani e Gjermani (fq. proceset integruese të Shqipërisë dhe statusi i Kosovës Shqipëria sapo ka nisur proceset integruese. autorët kanë thirrur në ndihmë këdo e gjithçka: libra e gazeta (shqiptare. Libri. deri Kongresin e Drejtshkrimit të Shqipes (!). të shohim vetëm majën e ajsbergut. bën që ne (europianët). 56). politikanë e ushtarakë. Ligji i heshtjes (omeritá). Tirana është kthyer në njëfarë OKB-je mafiozësh (fq. e përgjithësojnë. Për të “argumentuar” tezat mbi “origjinën shqiptare” të mafias. me fjalë të tjera vepron si mafie” (fq. 53). thonë ata. 82). autorët një dukuri të dhënë sociale. Inkriminimin e një pjese të kufizuar të shoqërisë shqiptare e kosovare e shfrytëzojnë për të “argumentuar” inkriminimin e gjithë shoqërisë. A nuk krenohen ata me UÇK-në. deri përvojën e Revolucionit Kulturor Kinez. është një botim “në kohën e duhur”. përvojën europiane. plaçkit. nga shqiptari më i zakonshëm tek Toni Bleri apo Bill Klintoni. “një organizatë kriminale që sekuestron. “të intervistuar”. si dhe përfundimet raciste që burojnë prej tyre. ndërsa lidhur me Kosovën. inxhinierinë sociale. ushtron shantazh. siç është mafia. ndërsa Kosova është në kërkim të statusit përfundimtar të saj. nëse ajo e “bën zap”(!). e keqja ka përmasa shumë më të mëdha nga sa mund të konstatohet. Qendra e gravitetit të mafias ndërkombëtare është zhvendosur në zonat shqipfolëse të Ballkanit. Më vjen turp që jam shqiptar” (fq. kosovare apo të huaja).8 Shqiptarët krenohen me mafian e tyre. Autorët japin alarmin: kjo mafie po pushton Europën. Si në tekstet bazë të racizmit.116 Analiza sociologjike “Mafia shqiptare”. autorët e “Mafia shqiptare” kanë vënë këtë pohim: “I gjithë vendi kontrollohet nga mafia. Karl Marksin. rrëmben. u bën presion dëshmitarëve …. pra. në Austri e në Vendet Nordike Në gojën e një emigranti shqiptar. Por kjo e keqe është ngjtëse e fiton terren. Jungun. 8 . vjedh. Frojdin. nga UÇK-ja te CIA. Gëten etj. Darvinin. Ata. gjithashtu nuk kanë kursyer askënd: nga Lekë Dukagjini te Sokol Koçiu. Sipas tyre. 91). ne evropianët duhet t’i jemi mirënjohës Serbisë. amerikane. Enverin. Në zonën shqipfolëse gjithçka dominohet nga mafia. për t’i thënë Europës dhe botës se Shqipëria është e paintegrueshme.

skafe etj. e Karl Marksit).Lekë Sokoli 117 (fq. në mënyrë klandestine në Evropë (fq. 72. pas luftës. Hungari (fq. pra nuk u kthye më në Kosovë. në shumicën më të madhe ata ishin djem të rinj. Mënyra për “dominimin mafioz” të Europës është. Autorët theksojnë se. . “shumica e refugjatëve që u nisën drejt një vendi pritës. emigracioni. për sheembull. pa mëdyshje: “Është e qartë se kjo dyndje refugjatësh nuk është një eksod njerëzish të varfër. apo dy fortifikatat e mafias shqiptare. Belgjikë e Spanjë (fq. gjatë luftës së 78 ditëve. në Poloni. Celula bazë e shoqërisë. si “një kolonizim mafioz” (fq. Po ku qëndron forca e “mafias shqiptare”? Kjo mafie. 74). Duhej theksuar domosdo “analfabetë” (megjithse në Shqipërinë e asaj kohe të paktën analfabetë nuk kishte). autorët pohojnë: “Më shumë se dhjetë mijë kosovarë derdhen me furi çdo muaj. dhe përdoren për të blerë ndërmarrje. është njëherësh 9 Duke iu referuar disa të dhënave të muajit maj 1999. Ata e cilësojnë eksodin shqiptar. 83). sipas autorëve. për të kuptuar se ishin kontingjente lehtësisht të rekrutueshme nga mafia. Dhe.thonë ata. Sllovaki. 83-86). . Këto para riciklohen për t’u shtuar (teoria e akumulimit të kapitalit.qindra mijëra shqiptarë hynë befas në Greqi. shumica e tyre avulluan në ajër. 72-79). kjo në zbatim të një plani strategjik të mafias. madje edhe atë kosovar të vitit 19999. 58). 22). 88). Sipas autorëve të librit forca e saj qëndron në radhë të parë te “kapitali që rrjedh nga krimi” (fq. 73) dhe pohojnë. . është shumë më e fuqishme nga sa mendohet dhe “askush nuk e njeh me të vërtetë rëndësinë e fenomenit” (fq. 2. 22). sipas “moralistëve” Raufer dhe Quere. 86-88). Forca e mafias qëndron në lidhjen gjenetike me familjen. në Danimarkë. Po ku qëndron forca e mafias shqiptare? 1. në bashkëpunim me elementët më të korruptuar që kanë mbetur në shtetin shqiptar” (fq. “Në vitet 90-92. u përzgjodhën me kujdes nga mafia shqiptare » (fq. Italinë e Zvicrën (fq. 60). më pas. 64). sipas autorëve. pa folur për Greqinë. Çeki. por edhe për të financuar operacione më të vështira e më të sofistikuara (fq. mushkëri e jashtme e saj (fq. 88-89). por një operacion i planifikuar dhe i organizuar bukur nga mafia shqiptare. pa profesion dhe shpesh analfabetë” (fq.

22). 6. Familja mafioze nuk shuhet kurrë. 16) etj. Otranto . Hungari.pikat e kontaktit midis mafias pulieze (Sacra Corona Unita) dhe mafias shqiptare » (fq. në lidhjen me ekstremistët islamikë. 103). 102). 102). 13). 114). puljeze. sipas autorëve. Forca e mafias shqiptare qëndron. gjithashtu. 103). Autorët madje kanë arritur të sajojnë lidhje të mafias shqiptare me terroristët islamikë dhe Osama Bin Ladenin (fq. ku mafia është ngritur në sistem. turke10 etj. Shihni UÇK-në (këtë organizatë kriminalo-mafioze. janë sponsorizuar edhe nga CIA (fq. “Bari. 95). por familja mafioze vazhdon (fq. 14). edhe disa harta me shënime të tilla: “Zonat e kontaktit midis mafias shqiptare e mafias kalabreze » (fq. madje pa iu dridhur kalemi: “Partitë shqiptare të Maqedonisë janë thjesht shprehje e mafias vendase” (fq. (fq. “mbështetja më e siguruar e së cilës erdhi që në fillim nga boshnjakët. kalabreze). Autorët japin. sipas autorëve. por edhe ndër shqiptarët e Maqedonisë. 4. Poloni. Republika Çeke”. “përkrahësi më i tërbuar i UÇKsë në Kongresin amerikan” (fq. përveç të dhënave. Por. Ajo ka edhe mbështetje të huaj politike.. Të dy popujt u afruan me njëri-tjetrin nga feja dhe një armiqësi e përbashkët kundrejt Jugosllavisë së S. Për të bindur “lexuesin e shastisur” se “i gjithë aktiviteti i këtij politikani të llojit Pitbull” (fq. Raufer dhe Quere kanë “emëruar” edhe “kumbarin” (padrinon) amerikan të mafias shqiptare: kongresmenin nga Ohajo. Millosheviçit” (fq. në lidhjet e mafias shqiptare me atë ndërkombëtare. etj. Brindizi. UÇK-ja (organizatë mafioze). 123). në marrëveshjet Joint-Venture me kartelet kolumbiane (fq. 5. Forca e saj qëndron. për shembull. për të armatosur UÇK-në” (fq. 29). mafia shqiptare nuk ka vetëm mbështetjen politike të vetë shqiptarëve. pra nga vetë SHBA-të. Autorët shkruajnë. jo vetëm në Shqipëri e Kosovë. “i vetmi që u dërgua në Kosovë në gjashtëmujorin e parë të ’99-ës. Madje ato etiketohen si “bashkim kompakt kriminelësh” etj (po aty). më tej.”Magazinat e grosistëve: Bullgari.118 Analiza sociologjike edhe celula bazë e mafias. “është shprehje e detyrimeve. Forca e mafias shqiptare qëndron. mafian italiane (siciliane. sherifin James Traficant. pohimeve e citimeve. thonë autorët). 3. 10 . mafiozët vdesin. në lidhjet e saj me politikën. sikurse grupet kriminale të shqiptarëve të Maqedonisë.

. fq. autorët nuk “harrojnë” të sqarojnë: “Të kujtojmë që ky krahasim ndërmjet Kolumbisë dhe Kosovës. 104-105. sipas autorëve. prejardhjen prej “një familje të varfër.. 100-103. “Kolumbinë e Europës”. LS). për shkak të dështimit të SHBA-ve (këtij të ashtuquajturi shtet). 103-104. etj. fq.Lekë Sokoli 119 besnikërisë dhe e bindjeve ndaj krimit” (fq. lufta”.” etj.si kudo në libër). “Perëndimorët.. por të ndershme” (siç janë familjet “mafioze” shqiptare. përgjigjen autorët 13. “për të vendosur nëpërmjet NATO-s një Kolumbi në zemër të Europës12” (fq. lidhjet e tij me “familjen” (celula bazë e mafias . të cilën ata shpesh e veçojnë nga Shqipëria. 12 Sikurse në pjesë të tjera të librit. për shkak të nxitimit të tyre (dhe shtojnë se çdo nxitim vjen nga djalli. Kosova. u bë në të përditshmen kryesore shqiptare të Prishtinës “Koha ditore”.. 101). që nuk ndihmon në restaurimin e një vendi. . drejtuesit e KFOR-it dhe të UNMIK-ut. Autorët e cilësojnë praninë ndërkombëtare në Kosovë si një sipërmarrje pa precedent. që ai të 11 Për më tepër shih në libër. 103). shohin që Kosova të shndërrohet në mënyrë të pashmangshme në një Bosnje të dytë” etj.Dejtoni) etj. “SHBA-të.” (fq. deri fakte të tilla si “urdhëroi vrasjen e .. duke filluar me organizmin kryesor të tij. 14 Citojmë: “Që prej viteve ’’40. në veçanti : “UÇK-ja dhe “kumbari amerikan”. por gjatë Luftës së Dytë Botërore i besoi Cosa Nostrës mbikëqyrjen e magazinave të portit të Nju-Jorkut…” (fq.. fq. “në makthet e tyre më të këqia. 97). sidomos lidhur me Kosovën.. . etj. i ashtuquajturi shtet përpiqet me zemër të hapur të shkatërrojë mafian. në luftën kundër mafias dhe në përuljen ndaj saj14.11 Por si është e mundur që SHBA-të të mbështesin e të financojnë një forcë terroristo-mafioze si UÇK-ja? Për shkak të një politike të dyshimtë e të koklavitur (fq. 13 Për më tepër. 97). Forca e mafias shqiptare. OKB-në. për t’i paraqitur si “pohime me gojën e tyre”. Kosova. fq. qëndron në qëndrimet e çuditshme të komunitetit ndërkombëtar. 97-100). fq. Në libër ka mjaft deklarime të tipit: “historia e vonshme e Kombeve të Bashkuara jep shumë shembuj qëndrimesh të çuditshme. Ballkani”. pë shkak të naivitetit të tyre (si në Bosnje . autorët nuk hezitojnë të gërmojnë në biografinë e tij dhe të nxjerrin prej andej origjinën italiane. 97). 97). 7. shih : “Një qeveri e dyshimtë dhe e koklavitur”.shënimi im.

108).120 Analiza sociologjike mund të jetojë në shoqërinë e kombeve (fq. Le ta krahasojmë. Këtu autorët e hadhin maskën dhe deklarohen hapur kundër pavarësisë së Kosovës. përzierje kombësish. 2. 29-30). Pallavra! Le të pranojmë. Mafian mund ta mposhtë. në pamundësi për ta mposhtur atë. pra të mafias. Triadat kineze.. për shembull. Shqipërinë dhe sidomos Kosovën. Gjyqtarët do ta lirojnë menjëherë sepse ata ose janë simpatizantë të UÇK-së. Koza Nostra nuk u zhduk në njëzet vjet fashizëm. ne kemi në dorë të “mposhtim” atdheun e mafias. ose janë të kërcënuar. Edhe atje ushtarët janë gjithnjë e më shumë të njollosur në tafik droge etj. Ku? Pikërisht në shtrat. megjithse ushtarakët izaelitë janë “në një gjendje morale një mijë herë më të mirë se ajo e trupave të KFOR-it në Kosovë. thonë autorët. pra (1) të nivelit të të ardhurave të mafiozëve shqiptarë. i përkasin dhe i binden urdhërit të një kombi etj. se ndodh një mrekulli dhe një kumbar shqiptar është arrestuar në Kosovë. thonë ata.. thonë autorët. përkundrazi. Po KFOR-i. me gjendjen e ushtrisë izraelite në jug të Libanit. burime të ndryshme autoriteti (shpesh konfliktualë . ka ndikuar në ngritjen e shkallës së prostitucionit. 98). 63). sikurse familjet e tyre në fshat (fq. për shembull. 97). a mund ta bëjnë zap mafian shqiptare. nga të cilat tridhjetë vite “Revolucion kulturor” që shkaktoi tridhjetë milionë viktima (fq. të fshehta të rezikshme. Mafia shqiptare nuk shuhet kurrë. 3. Edhe SHBA-të janë përpjekur të shkatërrojë mafian. Më tej akoma (3). përkundrazi. sidomos atë kosovare? Përsëri pallavra! Prania e tyre në Kosovë. Kush mund ta mposhtë “mafian shqiptare”? Sipas autorëve përgjigjja është e thjeshtë: askush nuk mund ta mposhtë mafian shqipare si të tillë. pra mafiozëve. sepse ata luftojnë për një objektiv të qartë. u bënë ballë pesëdhjetë viteve komunizëm. (2) ushtarët e KFOR-it janë janë rekrutuar nga mafia. UNMIK-u etj. Më tej. një mandat i paqartë dhe kontradiktor. drejtësia e vendosur nga gjykatat “e pavarura”. gjithashtu. . për shembull. fuqizon mafian. Në Kosovë ka. ushtarakët e KFOR-it u thonë prostitutave. ndaj. është e kotë.fq. por më kot (fq. Pra. Le të analizojmë më tej: 1.

Këtë e provon antimodeli Bosnje.. fq. Ndaj kjo sjellje (kriminalo-mafioze). “Kosova është vetëm Autorët nuk e pranojnë. këto arketipe nuk janë fituar në mënyrë individuale. Dhe pas këtyre referencave nga Jungu e Frojdi. ato nuk janë pasuri individuale. 59)15. Rezultati? Asgjë ose shumë pak. nuk mund të trajnohet me të mësuarit. njëlloj sikur të nisemi dy ditë me stazh tenisi ose mësime poçerie? Si të mos e dimë se në shekuj. Ato para se të përfaqësojnë realitete sociale. Ato përbëjnë të pandërgjegjshmen kolektive (referencë nga Jungu). 111). ajo nuk mund të maturohet. autorët shpallin triumfin: “A mund ta fshijmë vërtet këtë të pandërgjegjshme duke marrë pjesë në një konferencë. e lindur bashkë me shqiptarin dhe si reagime ndaj realitetit shiptar. 100): “Shumë naivitet i padurueshëm: kush mund ta besojë se vetëm për një sekondë apo gjatë fundjavëve me trajnime psikologjike. nganjëherë mijëravjeçarë urrejtjeje. Është e kotë të përpiqesh të zgjidhësh mllefet e vendit me anë të forcës ndërkombëtare (fq. gjenetike. përfaqësojnë realitete të pandërgjegjshme. Këto instinkte. kriminale). të lidhur me vetëdijen njerëzore. 98). terrori.” (fq. “Që nga Dejtoni Bosnje-Hercegovina mori nga një milliard dollarë për çdo vit. nuk mund të ndryshojë. Jo. duke lexuar një libër?” (fq. të mësuar. Por a mund të zgjidhet problemi me programe zhvillimi ekonomik? Edhe kjo është e pamundur. nuk kemi të bëjmë më një sjellje (devijante. Mafia shqiptare nuk mund të bëhet zap se ajo është e pamëshirshme. Ndaj ata nuk justifikojnë e legjitimojnë asnjë lloj reagimi. organizimi apo eksodi të shqiptarëve. thonë autorët. 15 . gjenocidin serb në Kosovë. A nuk ishte mafia shqiptare që e shndërroi Kosovën më 1999 në një thertore (siç jepte alarmin Toni Bler. sikurse ëndrrat (Frojdi). biologjike.. jo më ta dënojnë.Lekë Sokoli 121 4. detyrime besnikërie dhe bindje ndaj klaneve kanë hyrë në thellësi të psikikës njerëzore?” Autorët përpiqen të argmentojnë se në rastin e zonave shqipfolëse të Ballkanit. instinktive. 100). para apo gjatë Luftës së Kosovës. Po me programe të zhvillimi të shoqërisë civile shqipfolëse? Ja përgjigja (fq.

polemikë me mendimin politik islamik”. pikërisht prej intelektualëve kriminelë. shkruar nga Kastriot Myftaraj (botim klandestin). Edhe këta janë libra me problematikë shqiptare. Por libri. 2003: Vatra) dhe “Kalvari i gjysëhanës . nuk është katalogizuar në Bibliotekën Kombëtare. përgatitet nga propaganda antishqiptare. 123). fq. Në këtë çast të vështirë. Pra krimi. ajo duhet çrrënjosur biologjikisht. sulmi i dytë i madh. fakti se ky botim u shpërnda bashkë me gazetën “Tema”. ekskluzivitet i një shtëpie botuese. sipas një formule jo të zakontë: ai që blen librin. që tallen me verfërinë dhe fatkeqësitë e shqiptarëve të sotëm. 109). dhe tetor 1998. gjithashtu. Në botimin në fjalë është shënuar “Kumti”. por SHBA ngarkuan NATOn për të “instaluar një Kolumbi në zemër të Europës”. Botimi i një libri është. Derisa e keqja është biologjike. Ky është libri “Mafia shqiptare” dhe autorët e tij.122 Analiza sociologjike një ëndërr e keqe” (fq. një libër autorësh pa skrupuj. të kujt? Vetë të Xavier Raufer e kompani? Si është e mundur që një libër i mbushur fund e krye me egërsi dhe urrejtje raciste antishqiptare. përkthehet në shqip dhe botohet në Shqipëri. 16 . përpara se të kryhet. sikurse nuk ka çmim etj. Epilog: moda antishqiptare e (jo)shqiptarëve Ky libër racistësh antishqiptarë nuk është i vetmi i botuar kohët e fundit në Shqipëri16. nuk ka ISBN. Ai gjithashtu është përkthyer. sulmi i parë i madh. kur antishqiptarizmi po kërkon të fitojë terren. madje duke na u shitur si “një zë nga Franca”? Të bën përshtypje. si një botim klandestin. i cili organizoi sulme kundër saj (mars 1998. Raufer dhe Quere! I vetmi që mund të bënte zap mafian shqiptare ishte Millosheviçi. a kemi të bëjmë me një modë antishqiptare? Nëse po. Pra. gjoja redaktuar e faqosur shumë keq. merr falas edhe gazetën (!). gjithashtu. Veç kësaj. në vend që të denoncoet. të paktën ne shqiptarët duhet të mendojmë e të Ndër ta po përmend “Shqipëria: mision i pamundur” shkruar nga Gerard De Villiers (Tiranë. që në shqip do të thotë “lajm”. nuk janë vetëm librat. por me tendenciozitet të theksuar antishqiptar.

Është koha që ta fitojmë vendin në Europë. të bëhemi avokatë të vërtetë të vetvetes..Lekë Sokoli 123 veprojmë edhe shqiptarisht. një një libër në favor të mafias dhe kundër shqiptarëve. Avokati i Popullit etj. por edhe duke kthyer mbrapsht çdo mesazh e thirrje urrejtjeje e izolimi që vjen qoftë edhe prej saj. duke filluar nga intelektualët. në fakt. . deri te çdonjëri nga ne. në kuptimin më të mirë të fjalës. institucionet shtetërore e civile. siç janë ato të autorëve francezë të “Mafia shqiptare” i cili është.

1 (11). rastisi të kishte qenë pikërisht ish-shkolla e jezuitëve. kush s’e ka. Me titullin Gjergj Fishta-shkencëtar social. 1 . në zemër të Leknies (Fishta përdorte edhe këtë emër për trevat ku zbatohej Kanuni i Lekë Dukagjinit). nuk mund të mos dëgjoja. Por kush e ka. si vetë folklori. në gazetën shekulli. të tjerë. në atë kohë shkolla “11 Janari”. Ai m’u përgjigj. 6. date 1 qershor 2003. i rritur pjesërisht atje e pjesërisht në një mjedis shkodran. Por Gjergj Fishta ishte aq i ditur sa. gjithashtu. sikurse edhe para studiuesve socialë të ditëve tona. ia heq. I lindur në Dukagjin. kanë të bëjnë me interesa shkencore. Krijimtaria e tij qarkullonte gojë më gojë. pa qenë mirëfilltazi studiues i veprës së tij. Vëll. përkundrazi. ia ngjet”. Shkolla ime. si me shaka: “Gjergj Fishta është një i ditur që heq e vë bishta. shumë herë më të njohur se unë. Fishta ishte një emër legjendë e atyre anëve. date 4 dhe 5 prill 2003. Disa prej tyre janë të lidhura me prejardhjen dhe fëmijërinë time. në qytetin e Shkodrës. Nr. që fëmijë. Kur nëna ime më lidhi për herë të parë në djep. 93-102 dhe në dy numra të gazetës “55”. për Gjergj Fishtën. Në rrugicën që lidhte këto mjedise Ky artikull është botuar i plotë në revistën shkencore Politika & Shoqëria.124 Analiza sociologjike Universi krijues i Gjergj Fishtës dhe jeta akademike shqiptare1 Pse shkruaj për Fishtën? Janë një varg arsyesh që më kanë motivuar për të shkruar për Gjergj Fishtën. Nuk harroj. më vuri poshtë kokës një libër dhe më uruoi: “U bëfsh i ditur si Gjergj Fishta”. ai është botuar me shkurtime në gazetën Dita. date 6 prill 2003 si dhe me titullin Grergj Fishta sociolog?. fq. ai duket një përbindësh i vërtetë. se e kam pyetur njëherë babanë tim: “Kush është Gjergj Fishta?”. përpara meje.

urdhëruan e realizuan përkohësisht censurimin dhe denigrimin zyrtar të Fishtës.Lekë Sokoli 125 me Kafen e Madhe. nxënësit çapkënë të Shtëpisë së Fëmijës (nëna dhe babai im vdiqën njëri pas tjetrit. Mbanin në duar libra të trashë. nga Akademia e Shkencave. nga ajo e Arsimit dhe Shkencës. e cila mund të “fliste” e fundit. Me këtë rast. Për t’u afruar me ta ndikonte. për të mos shkuar më tej. të cilët i takonim rregullisht në shëtitjet apo pushimet që bënin lulishteve. edhe pse ky rivlerësim duhej të ishte bërë më parë (Alfred Moisiu është presidenti i katërt i periudhës paskomuniste dhe jo i pari). Universiteti i Tiranës. ndodhej Azili i Pleqve të qytetit. ishin më të diturit e botës. Na flisnin për librat. jehonën e rivlerësimit të Fishtës në mediat shqiptare. sikur flisnin në të gjitha gjuhët e saj. sidomos me ne. ai theksoi: “…shpreh indinjatën time të thellë ndaj të gjithë atyre që tentuan. Me përjashtim të ndonjë gazete të veçantë. që ka . ky rivlerësim më duket i njëanshëm. me këtë rast. më shumë se Fishtën. për kohën. në latinisht apo në gjuhë të tjera. Por. ndoshta. më shumë se për një klerik. Ai duhej paraprirë nga rivlerësimi i veprës së tij prej disa institucioneve. ku ishin vendosur disa ish-priftërinj. thuajse të gjithë rreth të shtatëdhjetave. për gjuhët e huaja e për të tjera gjëra që. edhe fakti që të dy palët ishim pa familje. kur nuk isha as dhjetë vjeç). Ata ishin shumë të dashur. Më ka motivuar për të shkruar këtë artikull edhe fakti që përvjetori i 62-të i vdekjes së Fishtës shënoi edhe rehabilitimin zyrtar të tij prej shtetit shqiptar: Presidenti i Republikës i akordoi atij titullin më të lartë: “Nderi i Kombit”. Të gjitha këto janë institucione shtetërore e mund të viheshin në lëvizje nga Presidenca. ai përfaqëson një akt dinjitoz të institucionit më të lartë të shtetit. vetë shtetin e shoqërinë shqiptare. për kulturën botërore e personalitetet e saj. Kam ndjekur. ishin “të huaja”. të paktën nga Ministria e Kulturës. Na dukej sikur këta nxënës apo edhe kolegë të Fishtës. Në gjykimin tim. nga ana tjetër. për një Atë të madh të kulturës shqiptare. na flisnin sidomos për Atë Gjergj Fishtën. Konicës dhe emrave të tjerë që kanë hyrë përjetësisht në piedestalin e nderit të kombit”. Biblioteka Kombëtare apo Muzeu Historik Kombëtar. një akt që nderon.

më 23 tetor 1871. Këtë version e përforcon etnologu Mark Tirta (2001/b). me lejen e tyre. i ndodhur në Troshan. ai që dalloi mbi fëmijët e tjerë Gergj Fishtën. e dërgoi në Shkodër. Ai shkruan se ishte At Mariano Palmonova. ku kreu studimet e larta. emri i të cilit ishte Zef. sipas së cilës me Fishtën le të merren veriorët. në veriperëndim të saj. pasi këtu më 1880. fshati më i largët i Mirditës. ose e ka kaluar atë krejt përciptas. Që këtu filloi mbikëqyrja e Fishtës nga ky misionar. kur ai ishte vetëm gjashtëvjeçar. Kush është Gjergj Fishta? Gjergj Fishta lindi në fshatin Fishtë të Zadrimës. Ai ishte nxënës i poetit italo-arbëresh Leonardo de Martiono. pjesa tjetër e medias ose nuk e ka pasqyruar këtë ngjarje. jep një version tjetër. në kufi me viset e Shkodrës (jo në Gomsiqe të Pukës. duket se shpreh njëfarë kompleksi nga i cili studiuesit e sotëm socialë. Për këtë çështje. duke parë zgjuarsinë e jashtëzakonshme të tij. Më 1894 ai u shugurua meshtar dhe dha mësimin e gjuhës shqipe në Seminarin e Troshanit.. Ai ua kërkoi prindërve për ta shkolluar dhe. Duket se vajtja e Fishtës në Gomsiqe nuk ishte rastësi dhe as një emërim rutinë i hierarkisë kishtare. të kenë njëfarë mendësie. Mbasi kreu shkollën e mesme më 1886. kryesisht për të takuar . në mos (larg qoftë!). botuar në Gazeta 55). të djathtët apo katolikët. Më 1899 ai u dërgua si meshtar në Gomsiqe. e dërgoi në Kolegjin Françeskan të Troshanit (Paloka. nga Palmonova e Udines. një tjetër autor. gjysmëharresë apo anashkalim. Itali.126 Analiza sociologjike botuar shkrime e studime për veprën e Fishtës (ndër to do të përmendja një artikull shkencor të studiuesit të mirënjohur Aurel Plasari. me ndonjë njoftim rutinë. Nikollë Lleshi. siç është përmendur nga disa autorë). i cili nga Shkodra e çoi në Troshan. sikurse publicistët. i cili gjithashtu thekson se “At Palmonova zbuloi gjeniun Fishtë dhe e ndihmoi. në fillim për filozofi e më pas edhe për teologji. Fishta shkoi në Bosnje. për t’u bërë ai që u bë”. 2002: 101-102). Në Gomsiqe Fishta kishte qenë shpesh herë edhe më parë. i cili. nën drejtimin e At Marianit (shih: Lleshi. estetët apo kritikët etj. pra përfaqësuesit e kulturës. 2002). duket se nuk janë çliruar plotësisht. Kjo harresë. me shkollim. u hap Kolegji Françeskan shqiptar.

Fishta dha një kontribut të çmuar për krijimin e gjuhës shqipe të njësuar. autori i “Kanuni i Lekë Dukagjinit”. Logjikisht mund të pranojmë se Fishta shkoi në Gomsiqe i nxitur edhe nga interesa krijuese. më 1898. Në kohën kur ishte në Gomsiqe. për të njohur me rrënjë ata njerëz që i bindeshin në mënyrë të habitshme “kushtetutës së tyre të pashkruar” . kishte shkruar vjershën lirike “Baraba”. më 1899. nga pikëpamja historike dhe etnokulturore.për të njohur mënyrën tradicionalisht shqiptare të jetesës dhe për të nxjerrë prej saj ato visare të çmueshme frazologjike. regjistroi visarin folklorik të kësaj krahine. më 1908. Ai e dinte se po shkonte në një vendbanim të lashtë. Në Gomsiqe Fishta kreu një punë hulumtuese shkencore. Fishta do të bëhej lideri i vërtetë i saj. qoftë edhe për faktin se ai kryesoi Komisionin për Hartimin e Alfabetit. Cipo etj. sikurse Xhuvani. Gjergj Fishtës i njihet merita kryesore e njësimit të alfabetit të gjuhës shqipe. në një fshat me histori njerëzore interesante. që u përhap në Shqipëri dhe në kolonitë shqiptare kudo në botë. në Shkodër u themelua shoqëria letrare Bashkimi. gojëdhënash. normash juridike. me kryetar Prend Doçin. zakonesh. Lidhur me këtë zgjedhje dhe me debatet. disa herë të . Madje atje. të cilin Kongresi i Manastirit.. në një pjesë të Shqipërisë që ende ruante reflekse homerike. madje përfaqësuese. e miratoi si alfabet të vetëm të shqipes.në kohën e sundimit puritan .kanunit. për të njohur pra “shpirtin e racës”. Ai. po aq sa anglezët e shekullit XVII ligjeve të Zotit . i cili do të vendosej në Gomsiqe më 1907. sidomos për krijimin e një alabeti funksional e me kritere shkencore. ishte i vendosur që si gjuhë bazë të zgjidhej dialekti i Elbasanit. bënë që Kisha e Gomsiqes. dokesh. shkencore. në një zonë shumë karakteristike. Ai shkoi për të depërtuar në shpirtin fisnik të popullit të kësaj zone. nga një kishë e zakonshme fshati të shndërrohej në një institut të vërtetë hulumtimi shkencor e krijimi të vlerave kombëtare. mendësish e natyrash arbërore e për t’i gërshetuar mjeshtërisht në kryeveprat e tij. hulumtuese. të vendosur në kishën e Gomsiqes qysh më 1883. të cilin do ta shfrytëzonte sidomos për veprën Lahuta e Malcisë. Ai dhe At Shtjefën Gjeçovi. Çabej.Lekë Sokoli 127 At Polmonovën.

ngriti një bibliotekë dhe një muzeum (të parin në Shqipëri). sikurse organizoi shfaqje teatrore. udhëhoqi botimet në një shtypshkronjë që e kishte sjellë vetë në Shqipëri. mori pjesë aktive në luftën për shpalljen e Pavarësisë dhe.128 Analiza sociologjike çuditshme. dhe e shndërroi atë në shkollë të mesme. Si deputet i Shkodrës. por krijohen nga zgjedhja e një dialekti… Shikoni Kongresin e Manastirit më 1908. se kryetari i komisionit të Manastirit të alfabetit shqip ka qenë Gjergj Fishta. gati një shekull pas Kongresit të Manastirit dhe më se 30 vjet pas Kongresit të Drejtshkrimit të Gjuhës Shqipe. Pragë. Si personalitet brilant edhe në fushën e politikës së jashtme (Nikolin Paloka). Po të studiohet nga analistët në mënyrë gjakftohtë. u zgjodh nënkryetar i tij. Vepra kryesore e Fishtës. Fishta mori pjesë në Parlamentin e parë Shqiptar dhe. u aktivizua në jetën politike të vendit. Fishta. Lambertz. Nju-Jork. Ai u vu me të gjithë qenien e tij në shërbim të çështjes sonë kombëtare. ekspozita të arteve figurative etj. Pra nuk ka qenë një njeri nga Jugu. Vatikan etj. me këtë rast. gjithashtu. Fishta themeloi revistën prestigjoze Hylli i Dritës dhe gazetën Posta e Shqypnis. në italisht nga dr. po ka qenë një nga shkrimtarët më të shquar nga Veriu”. Ismail Kadareja thotë: “Gjuha shqipe nuk mund të zhvillohej në kundërshtim me një parim të përbotshëm sipas të cilit gjuhët nuk krijohen nga bashkimi apo shkrirja e dialekteve. organizoi përgatitjen shkencore të nxënësve. bazuar në argumente shkencore. është përkthyer në gjermanisht nga albanologu i shquar M. duke “u ndeshur” edhe me figura të shquara të shkencës e të diplomacisë botërore. . qëndroi gjithmonë në radhët e para të ngjarjeve të rëndësishme të kombit tonë (Ernest Koliqi). pas saj. që vazhdojnë për gjuhën e njësuar shqipe. duke qenë përfaqësues i opozitës. Lahuta e Malcis. duke qenë drejtor i saj. në disa konferenca ballkanike si dhe në shumë veprimtari të tjera ndërkombëtare të zhvilluara në Londër. ai përfaqësoi Shqipërinë në Konferencën e Paqes në Paris. del se alfabeti shqiptar i asaj kohe është gati i përkryer… dhe po ju kujtoj. Ai e mbrojti çështjen shqiptare me dinjitet. futi për të parën herë në Shqipëri mësimin e gjuhës shqipe në Shkollën Fratnore të Shkodrës.

siç e kanë cilësuar të huajt. por edhe si kritik. satirike etj. sikurse ndaj dinjitetit e personalitetit njerëzor. Ky akt. madje. edhe historian. Parino dhe E. madje jo vetëm filozof. si dhe në përgjithësi larmia e problemeve që ai diskuton dhe vë në diskutim. dramatike. I. edhe psikolog i saj. madje edhe origjinaliteti i metodave të tij të punës. jo vetëm si shkrimtar (poet. dëshmojnë pa dyshim për një fuqi krijuese që del jashtë së zakonshmes.). siç duket ende e panjohur nga vetë filozofët shqiptarë. Fishta është cilësuar si një intelektual universal. themelues i një shkolle filozofike shqiptare (Plasari. pavarësisht formës së saj. por edhe filolog i saj. Ai është. në prozë e poezi (epike. niveli i përparuar. edhe kritika është filozofi. të pasqyruar në mbi pesëmbëdhjetë organe shtypi.Lekë Sokoli 129 P... kthjelltësia. Fishta. Fishta krijues e kritik bëhet edhe filozof i veprës. Për të edhe krijimi. deri si “letrari më i madh që ka dhënë deri sot raca shqiptare (Karl Gurakuqi). “Guximi. përfaqëson një atentat ndaj shkencës e kulturës kombëtare. por. Kjo jo vetëm se ai ka studiuar për filozofi. filozof. dijetar dhe erudit i gjithanshëm Veprimtaria dyzetvjeçare e Fishtës është e gjerë dhe e gjithanshme. sikurse edhe në anglisht.). historian i letërsisë dhe si estet. Ai botoi mbi njëzet vepra origjinale. një personalitet profetik i kulturës shqiptare. vjen e ngarkohet me peshë filozofike. dramaturg. prozator etj. Ai u denigrua gjatë regjimit komunist. u çvarros dhe eshtrat e tij u hodhën në lumin Drin. duke u përfshirë në fondin e artë të literaturës e kulturës evropiane e botërore. 2003). Nuk është e vështirë të kuptohet se përse fuqi të tilla ngjallin adversion. sikurse përpjekja për të varrosur veprën e tij. lirike. Ai është vlerësuar si Homeri i shqiptarëve (për Lahuta e Malcis) apo Gëtja i Shqipërisë (për Mrizi i zanave e Vallja e Parrisit). preludin e genocidit kulturoro-religjoz që do të ushtrohej deri në vitin 1990. nganjëherë edhe ndër personalitete në zë të një kulture. por se krijimtaria e tij. Koliqi. Një kontribut të çmuar ai ka dhënë edhe në publicistikë. gjithashtu. Dhjetëra të tjera i mbetën në dorëshkrim. Nuk zmadhoj nëse them se nuk kam takuar veçse një ose dy . Fishta vdiq më 28 dhjetor 1940.

nuk mund të përjashtohet edhe sociologjia shqiptare. siç dinte ai. vrojtoi sjelljen e klasës politike të fillimit të shekullit XX dhe fshikulloi. pra në rrafshin e traditës shekullore të mendimit filozofik. historik. mediokritetin e qeverive të kohës. mbi evoluimin dialektik të artit në historinë e kulturës njerëzore. Ata argumentojnë se Fishta. politikat e mbrapshta etj. gjithsesi.130 Analiza sociologjike intelektualë mbi të 40 at që të shfaqin njëfarë interesi për mendimin filozofik të Fishtës” (Plasari. politik. e pranuar jo vetëm për sociologjinë. në fokus të sociologjisë moderne. papërgjegjshmërinë e politikanëve. në stilin e Makiavelit të disa shekujve para tij. si çdo shkencë shoqërore. për shembull. por në mënyrë origjinale. e cila do të realizohej në vitet ‘20 ’30 nga E. 1997: 5). ka shtjelluar tezat e filozofisë kristiane. Mbi të gjitha ai. Fishta ka trajtuar një problematikë e cila është. por edhe për shkenca të tjera. juridik. te Platoni e Aristoteli. Për disa studiues. Fishta filozof është quajtur më së shumti si një përfaqësues i filozofisë kristiane dhe që i është përmbajtur këtij mesazhi filozofik: ngadhënjimi i lirisë. gjithashtu. por ishte . Fishta shfaqet. Nga kjo formë latente zhvillimi. madje për pak kohë edhe politikan. bashkëkohore. (Sokoli. për shembull. Cassirer ja si teori neokantiane e “formave të mëdha simbolike” (Plasari. si pararendës në përpjekjet për përpunimin e një teorie të përgjithshme të kulturës njerëzore (antropologji kulturore). deri te Hegeli e kompani. Ai ishte mendimtar. Fishta ishte njëkohësisht edhe njeri me vullnet politik. Elemente të reflektimeve. vëllazërimit dhe unifikimi sipas vështrimit të kthjelltë të doktrinës kristiane. jam i prirur të pohoj se Fishta ka arsye të cilësohet edhe si një ndër pararendësit e sociologjisë shqiptare. edhe sociologjia nuk lindi në një “boshllëk historik”. Dihet se. siç është filozofia. estetik etj. tek autorë grekë e romakë. madje të orientuara. 2003). Si studiues i sociologjisë. në mos si sociolog. Lukreci e Sant Agostini e në rrjedhën e shekujve te Thoma D’Akuino e Makiaveli. Por studiues të tjerë kanë vënë në dukje faktin se ai është ndikuar po aq nga Platoni e filozofë të tjerë të lashtë. sikurse nga idealizmi gjerman i Hegelit etj. 2003). të gjykimeve apo konceptimeve mbi shoqërinë njerëzore janë vërtetuar edhe në Antikitet. siç ka arritur të realizojë zhvillime origjinale edhe të teorisë së Hegelit.

martesa. ishte jo vetëm një shkrimtar i madh.). në kuptimin që kanë marrë në kohën tonë këto fjalë. Në Divorcivrojtime e refleksione (Beqja & Sokoli. të artit e të komunikimit. etj. më ka dhënë këtë përcaktim: “Për të gjithë ata që nuk besojnë se Fishta është edhe një studiues social. studiues i Fishtës. të moralit e të edukimit. divorci etj. të sociologjisë së familjes (kompleksi i marrëdhënieve familjare. e bazuar ndërmjet të tjerash në parimin e pazgjidhshmërisë së martesës (moslejimit të shkurorëzimit) dhe në parimin që kreu i shtëpisë të jetë burri”’ Këtu nuk gjykojmë nëse qëndrimi i tij ishte i përparuar apo i prapambetur. Vështrim psikologjik (Balla. që ka bërë të njohur jetën e popujve që ka takuar dhe. në një mënyrë apo një tjetër. Lidhur me këtë çështje. siç pohon etnologu Modyit. sikurse ka edhe sot të tilla që nuk e kanë ligjëruar atë. 2002) ku evidentohet njohja prej tyre e psikologjisë së shqiptarëve.’’ Me “Lahuta e Malcis”. Në atë kohë divorci nuk ishte pranuar në shumicën e vendeve më të qytetëruara. autorët i janë referuar edhe Fishtës. saqë studimi i tyre mund të ekuivalentohet me një fakultet sociologjie.Lekë Sokoli 131 edhe klerik. një kolegu im. ai mund të quhet si një ndër etnologët e parë.. në këtë vështrim. familja. 2001). për të argumentuar nëse kemi arsye të pohojmë se ai ka vendosur një gur themeli në godinën sociologjike shqiptare. ndaj është e kuptueshme që ai të lëvronte më shumë tematika që përfshihen në sociologjinë religjoze. Citojmë (faqe 23-24): “… Lidhur me këtë çështje është prononcuar edhe At Gjergj Fishta. ai ka trajtuar edhe probleme që i takojnë sociologjisë së kulturës. i cili shkruante: ‘…sistemi më i përsosur dhe më ideal i martesës është martesa kristiane. Me të njëjtën logjikë kemi të drejtë të pohojmë se Fishta ishte një ndër etnologët e parë shqiptarë. por edhe një eksplorator i madh. Megjithatë thjesht po flasim për një sociologji të Fishtës. le të shohin koleksionin e “Hylli i Dritës” të Gjergj Fishtës. Kam në dorë një studim me titull Fishta dhe Konica për shqiptarët. Fishta është quajtur “Homeri i shqiptarëve”. sikurse ndihmesa e këtyre dy kolosëve të . Por. deri të sociologjisë politike etj. Në to ka një sociologji aq të bollshme e aq cilësore. Ai ishte edhe psikolog apo etnopsikolog. Por Homeri.

para se të dilnin punime kushtuar drejtpërdrejt fondit të saj konceptual e metodologjik e që do të shënonin diferencimin e saj si shkencë më vete. madje nuk ka lënë asgjë të shkruar. që tregoheshin. . në Francë quhet si një ndër themeluesit e sociologjisë. mund të përmendim faktin se edhe Aleni. siç është pranuar nga të gjithë. Kur gjykojmë për filozofinë e Fishtës apo për Fishtën filozof. sikurse historian. por nuk ishin shkruar. që diheshin por nuk njiheshin botërisht. sociologjinë. sociologji. megjithëse kanë jetuar kohë para se të shkruhet dhe të flitet nën emrin sociologji. megjithse hibridi latino-grek. doke. edhe mund të kontestohen me “argumentin” se ai nuk ka shkruar vepra të mirëfillta mbi filozofinë. Pohimet e mësipërme. politilog. sociolog.132 Analiza sociologjike kulturës shqiptare në lëvrimin e kësaj dege të shkencave sociale. shqiptari si amerikani. të afërta me sociologjinë. do të përmendej për herë të parë gati një shekull pasi ai shkroi veprën e tij Mbi frymën e ligjeve. etnolog. ato që e diferencojnë me të tjerët apo edhe që e afrojnë me ta. besimtari si jobesimtari e të mos zbatohen ligje e kode të huaja që s’i përshtaten shpirtit të kombit” Fishta zbuloi tiparet e popullit të tij. që të mos bëhen gabime tui mendue se francezi mund të drejtohet si gjermani.. Monteskje. një filozof francez i shekullit XX. siç shkruajnë studiuesit e këtyre fushave në kohën tonë. është filozof. . si në citimin e mëposhtëm: “Duhet njoft kombi moralisht. mendësitë e traditat e tij. psikolog. Megjithatë duhet të mbajmë parasysh faktin se këto degë të shkencave sociale nuk kanë qenë gjithmonë qartësisht të diferencuara nga njëra-tjetra. i vlerësuar si .. antropologjinë. që e cilësojnë Fishtën filozof.theksonte Fishta. virtyte etj. për shembull. antropolog. Edhe Sokrati. madje i shquar midis filozofëve. por që më parë nuk ishin renditur aq mjeshtërisht. virtytet dhe veset e tij. etnopsikolog. Të tjerë mendimtarë kanë hyrë në gjeneratën e sociologëve apo themeluesve të kësaj shkence sociale. Fishta ka theksuar rëndësinë e njohjes së psikologjisë. Në “Lahuta…” vështirë të gjesh ndonjë rresht pa ndonjë frazë popullore. Mbi të gjitha ai u interesua për ato që ishin (në popull). estet etj. Por ai nuk është marrë me filozofi të mirëfilltë. sikurse të moralit të një kombi.ndër prirje. politologjinë apo degë e nëndegë të tjera të shkencave sociale. vese.

madje i cilësuar si “babai” i politikës dhe i diplomacisë. Vepra e tij. shkrimtar dhe politikan. nuk mund të veçohet nga fondi i trashëgimisë sociologjike në përgjithësi. Pittard etj. të studiuarit bëhej natyrë e dytë. Nuk kishte gjë për t’u habitur që një çunak si Zefi i Ndokës (Gjergj Fishta). pa harruar antropologë. Ne kemi të drejtë të përdorim të njëjtën logjikë për Fishtën. të dinte përmendësh Lahutën e tij. dhe përgjithësimin sociologjik.. nuk është një studiues “i pastër” i shkencave sociale. si Skot. rigjallohen mendimtarë të të gjitha kohëve. Fakti që ai është cilësuar si një “univers” dijesh për kohën e tij. Taine.. albanologë. Por “sociologjia” e Makiavelit lidhet me faktin se ai trajtoi dhe vuri themele mbi një varg çeshtjesh që janë në fokusin e sociologjisë bashkëkohore. Shën Augustin dhe Albert i Madh. Müller. Për sistemin formues të atyre shkollave. Benjamin. lavronin traditën e moçme që fëmijë. Mayer. Jokl. Lowth etj. sidomos të sociologjisë politike. si Averroes. N. të formuar kësi mënyre. Nuk ka asgjë për t’u habitur. Shën Toma i Akvinit dhe Shën Bonaventura. Ai është një burrë shteti. vazhdon Plasari (2003). vëren A. Platon dhe Aristotel. në të vërtetë është vetëm autor esesh. duke filluar nga ata të Antikitetit. në rastin e tij të sjelljes së politikanëve. si G. të cilat sot i quajmë “klerikale”. si Demosten. . Plasari. Makiaveli (Machiaveli). Herder. “Po qe se në “universin” e një mendimtari si Fishta. Schirò. Bossuet. Fornari. A. Edhe metoda e tij e studimit është një metodë sociologjike që përfshin vëzhgimin dhe hulumtimin e dukurisë sociale. teoricien. të nxënët. si Wirkov. tek ata të Kohës së Mesme. tipizimin.Lekë Sokoli 133 një nga filozofët më të lexueshëm. enciklopedistë francezë e racionalistë gjermanë. Schmaus. njësoj si seminaristi. gjithashtu. Cantu. Shkollat klasike. G. shndërrohej në mënyrë të ekzistuari. ide të shprehura në vepra jo të mirëfillta filozofike e të vendosura në një sistem. Ciceron. të dinte përmendësh Eneidën e Virgjilit. në moshën trembëdhjetëvjeçare. si dhe e shumë mendimtarëve të tjerë. nuk ishte diçka e jashtëzakonshme. nxënës i Fishtës. Megjithatë “filozofia e Alenit” është quajtur tërësia e ideve të tij. Rueb. Rousseau. tek ata të Kohës së Re.

në të cilin. siç pohojnë edhe profesorët e njohur të tij (Tamo. Kolegët nuk diskutojnë me njëri-tjetrin. një model të ngulët për t’u ndjekur me bindje e rreptësi. 2003): “Pakkush e çan kokën se ç’u thuhet studentëve. ku për çdo botim a ribotim librushke flitet si për “ngjarje të rëndësishme”... posaçërisht nga Fakulteti i Shkencave Sociale i Universitetit të Tiranës. paraqitet i endur në tituj veprash e emra autorësh. personalisht. me komente e gjykime. nxënësve apo pasuesve të tij një “kanun”. S.) dhe vendin e tij e zënë. nga Shah Nameja e Firdusiut te poezia e egjiptianëve dhe ajo e hebrenjve.. nuk ka synuar t’u imponojë lexuesve. Edhe pse kualifikimi pasuniversitar e pasdoktoral duket se është vënë në vijë.” Unë. Debati akademik është inekzistent (nënvizimi im: L. se në mjedisin kulturor shqiptar. pas disa vitesh bllokazhi. se botimi (dhe ribotimi) i mendimit fishtjan bëhet sot kusht i domosdoshëm për rishtënien në dorë të vlerave të fshehura ose të huajsuara prej kulturës sonë. nga poezia e asiro babilonasve te Mahabharata dhe Ramayana. madje as librat e njëri-tjetrit mund të mos i lexojnë. Studiuesit e Fishtës kanë pohuar se ai.. bashkohem me mendimin e autorit në fjalë e të disa studiuesve të tjerë që e quajnë si të papranueshëm faktin që në strukturat e kurseve të një fakulteti të letrave (a të filozofisë). madje me një shpiritë që të vizllon parasysh befasisht. se një kurs i studimeve fishtjane do të funksiononte si shtyllë kurrizore në një sistem shkollor me drejtim humanist. . Debati shkencor i kohës së Fishtës është për t’u patur zili.. motivet e organizimit të tij nuk janë plotësisht akademike. Deri edhe letërkëmbimi i një mendimitari të tillë. Askush nuk diskuton programe apo teknika mësimdhënieje. të mungojnë studimet fishtjane.. një ngjarje. Dodaj. vërejtje e vlerësime. sidomos nga shkollat tona të larta. botimi i këtij mendimi do ta përbëjë. më së paku. prej të cilit kemi trashëguar (deri sot) vetëm atë tufëz ruajtur xhelozisht në arkivin e fshehtë të mikut të tij intim At P. thuajse në asnjë rast. Madje edhe mund të merret si model e të shfrytëzohet për t’i hapur rrugë debtit shkencor-akademik.134 Analiza sociologjike Një yjësi e tërë veprash dhe autorësh vërtitet marramendthi në një “univers” të tillë.

Oponenca shkencore vetëm oponencë nuk është. servoshkenca. nuk po e thotë si duhet fjalën në procesin e vështirë e kompleks të transformimeve të sotme. që shkenca (shkenca e vërtetë apo shkenca e së vërtetës dhe jo pseudoshkenca. nuk meriton ndonjë vlerësim më të lartë as Akademia e Shkencave me morinë e instituteve (mbi njëzet).. apo ndikon shumë pak që. Asistentët janë pa udhëheqje dhe pa perspektivë. që Shqipëria. nëse ajo me autoritetin e potencialet e saj. por si studiues e. që debati shkencor për problemet politike ekonomike e sociale të shndërrohet në faktor me ndikim real te politikëbërësit.Lekë Sokoli 135 sigurisht. t’u paraprijnë realiteteve e zhvillimeve shoqërore. ligjvënësit etj.). të ngrihet të paktën disa shkallë më lart në hierarkinë e sotme sociale. Ka një mungesë të theksuar të komunitetit akademik (nënvizimi im: L. të gjejë rrugën e të ecë me programe e strategji shkencërisht të bazuara zhvillimi. të kolegëve me të cilët jam konsultuar e të opinionit më të gjerë. që të ndëshkohemi më pak nga veprimet jologjike. cinizmi e xhelozia. administron apo ka detyrë të zgjidhë. Të më falin kolegët e miqtë e mi që punojnë në këto institucione. nga arbitrariteti. në vlerësimin tim. të vihet në vendin që meriton.. më në fund. si në të gjitha vendet e qytetëruara. që ka në strukturën e saj. . me këtë rast: cili është roli i vërtetë i Akademisë së Shkencave dhe dobia shoqërore e saj. që e dobishmja sociale të zotërojnë mbi të dëmshmen sociale. “shkenca” e klaneve. Mua më pëlqen liria akademike por jo anarkia akademike”. që logjika të zotërojë mbi jologjiken. mendimi e veprimi shkencor. po aq. apo që i ka lidhur puna me to. nuk mund të mos pyes. shkenca. në raport me fakultetet e Universitetit tonë (publik apo shtetëror). S. si qytetar e si taksapagues... përfoljet. që veprimit politiko-administrativ t’i paraprijë njohja shkencore e problemeve që trajton. ose kur përdoret ai kthehet në një mjet të luftës kundër njeri-tjetrit. edhe te ne. Mua më duket se.. që elita shkencore-intelektuale. “shkenca” e politizuar apo “shkenca” e korruptuar). Ajo. Mekanizmi i vlerësimit të brendshëm e të jashtëm të proceseve në universitete nuk përdoret ose se ka rrezik të nxjerrë të palarat në shesh. nuk ndikon realisht. që shoqëria shqiptare të shkojë drejt një shoqërie më të shkencëzuar.

nga Papa Piu IX etj. sikurse nga shteti i Austro-Hungarisë. abuzimi. sikurse shpreha opinionin tim se përse duhet të flisnin më parë të tjera institucione të shtetit e shoqërisë shqiptare. XIX mori pjesë gjallërisht në jetën politike dhe kulturore për të forcuar në të ndikimin e klerit katolik. me një varg çmimesh. nga klube. Që në fund të shek. faqe 270-71): “FISHTA Gjergj (1871-19400). Greqisë. nga efekti i paparashikuar. Në vitin 1939 Fishta u bë anëtar i Akademisë Italiane. me ndonjë ndërprerje . por edhe Muho Asllanin. duke filluar nga Akademia e Shkencave. nga institucioni që e hartoi atë. madje ende në fuqi për Fishtën. sepse deri më sot ai nuk është zëvendësuar nga një i ri. edhe vëllimi i informacionit që jepej për një person varej nga hierarkia e vlerave të veprës së tij. etj. ndonëse kanë kaluar 12 vjet nga fillimi i proceseve demokratike. pra proceseve rivlerësuese. Por le të kthehemi te Fishta. Lenka Çukon. ndër më të lartat e kohës së tij. Gjithashtu ai. dhe po kaq krahasuar jo vetëm me Dritëro Agollin. 2-5 herë më pak se për Bajram Currin. Them “ende në fuqi”. shqiptari i parë i propozuar për çmimin Nobel. mediokriteti.136 Analiza sociologjike paragjykimet. të formuluar në Fjalorin Enciklopedik Shqiptar. nuk është i pa amenduar (pjesërisht). etj.. gjithashtu. Sipas kritereve të vendosura në kohën e hartimit të “Enciklopedisë Shqiptare”. sa ishte gjallë. të paktën me sa di unë. Kam thënë më lart se ç’ndodhi më pas. meskiniteti. e cila ka dhënë “vlerësimin zyrtar”. Në këtë botim të Akademisë së Shkencave. Luigj Gurakuqin apo Frashërllinjtë e famshëm. për të ardhur tek titulli “Nderi i Kombit” (dhjetor 2002). Megjithatë ajo që ka më tepër rëndësi është cilësia e (mos)vlerësimit të Fishtës (sipas të njëjtës vepër. sa 1/20 e asaj që është shkruar për Enver Hoxhën. shoqata e qytete të Shqipërisë. Ai është. Figurë kontradiktore apo me vlerësime kontradiktore? Gjergj Fishta u nderua. Hajredin Çelikun etj. Shkrimtar dhe publicist reaksionar. amoraliteti. miopia. për Gjergj Fishtën është shkruar. përfaqësues kryesor i letërsisë klerikale-katolike. si vëllim. të vitit 1985. Ismet Sali Bruçajn. Në vitin 1913 e deri më 1938. titujsh e urdhrash.

padijen. Ajo është vepra më kolektive e botuar ndonjëherë në Shqipëri. i drejtuar nga shtatë persona. Vepra e tij kryesore është poema Lahuta e Malëcisë (botuar e plotë më 1937). për të justifikuar qendrimet e vendimet e veta politike. në të Gjergj Fishta himnizoi prapambetjen e jetës së Malësisë. Hartimi i tij u drejtua nga një redaksi e përgjithshme. e përbërë nga 34 akademikë e shkencëtarë. Kur analizon këto shifra. sipas logjikës së atij sistemi. Ai. sigurisht. Për “Fjalorin Enciklopedik” ka funksionuar një sektor i vaçantë. kundër përparimit shoqëror dhe kulturor të vendit. shpreh shkallën e vartësisë së shkencës dhe institucioneve të saj nga politika. ndër të cilët shumica dërrmuese përfaqësojnë ato fusha që ka lëvruar edhe Gjergj Fishta. Më 1923 shkroi pamfletin me vargje Gomari i Babatasit.Lekë Sokoli 137 të shkurtër. të emërtuara redaksitë e fushave të shkencave. siç ndodh në një regjim totalitar. sepse ai përfaqëson veprën më të madhe e më voluminozë të hartuar te ne. në përbërjen e çdonjërës prej të cilave kishte nga 4-19 studiues (gjithsej 151 shkencëtarë të fushave të ndyshme të shkencës) dhe mbi 800 studiues. Më 7 prill 1939 përshëndeti pushtimin e vendit nga forcat fashiste italiane. një panoramë poetike e ngjajeve kryesore historike të viteve 1878-1912. për Shqipërinë e Kosovën. autorë të zërave të Enciklopedisë. si për nga vëllimi (mbi 1250 faqe) dhe për nga numri dhe cilësitë akademike të njerëzve të angazhuar në hartimin e tij. Iu referova këtij fjalori. e drejtuar nga kryetari i Akademisë së Shkencave. Krijimtaria letrare e tij është shumë e gjerë dhe e larmishme: shkroi vjersha. por jo vetëm politik. Një pjesë e mirë e krijimtarisë së tij letrare përshkohet nga fryma e besimtarisë fetare” Ky mund të merret si vlerësimi zyrtar politik. Por ai përfaqëson edhe një vlerësim kulturor-shkencor të personalitetit e veprës së Gjergj Fishtës. poema. pa përmendur rreth 30 grupe të mëdha të punës për qendrat e banuara sipas rretheve. sikurse njëzet redaksi. në përgjithësi. të pasqyruara nga pozitat e klerit katolik. drejtoi revistën “Hylli i Dritës”. një nga tribunat më aktive të reaksionit klerikal. Në shkrimet e tij publicistike luftoi me tërbim kundër ideve përparimtare. lartësoi mercenarizmin etj. Sektori i Encilopedisë Shqiptare. nuk mund të mos bëjë përshtypje zelli i jashtëzakonshëm i një regjimi politik totalitar (siç ishte ai para viteve ’90-të). sigurisht më të shquarit. që drejtohej kundër laicizmit të shkollës dhe. për të . drama etj. patriarkalizmin.

Madje aq rëndë e ka fshikulluar Evropën për vendimet e saj për copëtimin e Shqipërisë më 1913. shkruante ato që cituam. në një libër. shpesh. Ndoshta një reagim më realist mund të bëhej edhe nga akademikët e profesorët ish-anëtarë të Redaksisë së Përgjithshme të “Fjalorit Enciklopedik”. vijon prof. Deputet e politikan dhe i ngarkuar. por as Evropën (“Moj Evropë. edhe me misione diplomatike…” Mirëpo Fishta ka shkruar edhe këto vargje: “Dhe ta dijë bota mbar / se un mbas sodit s’jam ma shqiptar”. Për fat të keq. si për inerci apo jo vetëm për inerci. . Fishta nuk kurseu jo më shqiptarët (si në citimin e mësipërm). edhe djalli janë brenda tek i gjalli”. bij skllevërish/s’e meritoni. polemist.138 Analiza sociologjike lustruar apo për t’u dhënë një veshje shkencore vendimeve e vlerësimeve të paravendosura politikisht. sikurse bëri i ndjeri prof. si një shkencëtar “i rreshtit”. pas një shkrimi denoncues në “Hylli i Dritës”. Hamit Beqja. Beqja. shkruante si studiues-individ e si qytetar. 2001). saqë. gjithnjë të sigurtë. “Edhe engjëlli. Por a nuk ka thënë edhe Noli: “Skllevër. i cili ditën kryente një detyrë shtetërore dhe. publicist. një libër-studim me vlera të shumëfishta teorike e praktike (Nushi. edhe kundër vullnetit të vet. tashmë në një regjim të lirisë. gjurmë të një vlerësimi të tillë për Fishtën vazhduan edhe pas viteve ’90-të. Ndërsa natën i bindej zërit të ndërgjegjes. por që e detyruan të largohej për në strehën e tij. të shkruar para vitit 1990 (në këtë vit ai vdiq). Vehbi Bala (autori që “pati fatin” të hartonte zërin “Gjergj Fishta” në “Fjalorin Enciklopedik”). Këto. një sovran i shquar i letrave shqipe. erudit i gjithanshëm. për të na dhënë monografinë për Fishtën. A nuk i qorton keqas shqiptarët edhe Pashko Vasa etj? Kur ishte fjala për Shqipërinë. dramaturg e përkthyes. duke kapërcyer logjikën “bardhë e zi”. Një vlerësim më realist për Gjergj Fishtë. dijetar. ai u dënua me 20 muaj internim në Maltë nga komandanti anglez (Filips) i ushtrisë ndërkombëtare. në Gomsiqe. e të botuar tetë vjet më vonë. tanimë të mirënjohur për dyzimin e personalitetit njerëzor. moj kurv’ e motit…”). janë vargje të Fishtës. që shprehin kulmin e zemërimit të tij ndaj bashkatdhetarëve. se liri s’doni”. 90-99): “Një personalitet i shquar kulturor e shkencor. Për të Fishta është (fq. na ka dhënë edhe prof.

Gjergj Fishta. Themeluesit e sociologjisë. Buletini i Fakultetit Filozofik. nuk ka kursyer as vetë Perëndinë. 26 janar Tirta. 2001b. 1999. 1995. Tiranë: Elio Tamo. E drejta zakonore penale e shqiptarëve. Tiranë: shtëpia botuese Alb-Ass Elezi. 1983. Adem. Fishta e Konica për shqiptarët (Vështrim psikologjik). Mark. Sociologjia. janë brend tek i gjalli. Atë Gjergj Fishta. akorduar At Gjergj Fishtës. 2000. Tiranë: Mokra Çobani. 2001. ishte prift). Divorci-Vrojtime e refleksione. Tiranë: Geer _____. Universiteti i Prishtinës. Nikollë. Tiranë: ISPS & Rinia _____. Edhe engjëlli. në Lahuta e Malcis. REFERENCAT Beqja. 2001. edhe djalli. 2001a. Alfred. 2002. Tiranë: Geer. Nikollë. Tiranë. 2001. për atdheun. Gomsiqja-histori dhe etnokulturë. _____ & Sokoli. Tiranë: Geer. Pajazit. Gomsiqja-histori dhe etnokulturë. Dudaj & Rinia Balla. Fishta (edhe pse ai. Tiranë: 8 Nëntori Fishta. Lahuta e Malcis. Lekë. Një radiografi e sistemit universitar në të gjitha hallkat e tij. Lekë. Ismet. 2003. poeti patriot i shquar: “Nderi i Kombit”. 12 janar Sokoli. 189-206 Paloka. Gazeta Korrieri. Parathënie. Tiranë: shtëpia botuese “Çabej” _____. Hekuran. Integriteti e identiteti i personalitetit dhe dyzimi i tij. 2002. Moisiu. Hamit. Parathënie e Lleshi. Fishta meditans. në fund të fundit. Ky ishte “reaksionari dhe antishqiptari” Gjergj Fishta. Gazeta 55. 24 dhjetor Nushi. Tiranë: Albinform. 2002. 2001. Etnologjia e përgjithshme. Gazeta 55. “O Perendi a ndjeve / tradhtarët na lanë pa atdhe / e ti rrin e gjun me rrfe / lisat nëpër male kot”. 1997. simbol i shqiptarit të vërtetë (Fjala e mbajtur në Lezhë me rastin e dorëzimit të titullit “Nderi i Kombit”. ff. . 2001. Aurel. 2001. Gazeta 55. Gjergj. Nikolin. Tonin. Rreth lirisë akademike dhe autonomisë. 24 dhjetor Plasari. Tirënë: Hylli I Dritës & Shtëpia e Librit Lleshi.Lekë Sokoli 139 Por. 2003. Estetikë dhe kritikë.

Ai është filozofi i tyre”. rreth 20 vjet më parë. “Frojdi. . themeluesi i psikanalizës. në këtë përvjetor të lindjes së tij. Prandaj të gjithë imoralët e kanë atë idhull. në një kurs pasuniversitar të filozofisë. Në Angli. Kleanthi.tha ai në thelb.140 Analiza sociologjike Zigmund Frojdi. fq. 2006. logjika. teoritë dhe metoda e tij e studimit dhe e kurimit1 (Në 150-vjetorin e lindjes) Në vend të hyrjes: Frojdi ose filozofi “imoral” Kaluan 150 vjet nga koha kur lindi Zigmund Frojdi (Freud Sigmund). Profesori ynë ishte njëherësh bashkautor i të vetmit libër mbi frojdizmin e neofrojdizmin të botuar deri atëherë2 në Shqipëri. Nr. Viktor & Zoto. . Në Austri viti 2006 është shpallur viti i Frojdit dhe i Moxartit. Botuar në Revistën shkencore Politika & Shoqëria. Tiranë: “8 Nëntori”. 1974. e pyetëm për Frojdin. 1(16). janë zhvilluar veprimtari të shumta për nder të tij. 1 Në 150 vjetorin e lindjes së Frojdit. 2 Riska. nga muzeu “Frojd” në Londër dhe institucione të tjera akademike. Kur vendosa të shkruaja për Frojdin. të cilin. Kështu edhe në vende të tjera të Europës e më gjerë. .ishte një pseudoshkencëtar liberal. Neofroidizmi-një nga bazat teorike të liberalizmit borgjez. 9. sipas të cilit njeriu udhëhiqet në jetë nga instinktet dhe jo nga arsyeja. pak vite para se perandoria e tabuve të binte edhe në Shqipëri. 100-109. Kjo ishte. Vëll. më erdhi në mendje një ndër profesorët e mi të filozofisë. përgjigjja që dha profesori ynë i mirë i një filozofie të keqe (të paktën të njëanshme). pak a shumë.

Lekë Sokoli 141 Ai. derisa për të thuhej se: “edhe luftën e shikonte si një fenomen të natyrshëm e të domosdoshëm për njerëzimin. Aristotelit. Veprat e Frojdit nuk u përkthyen në shqip. . fq. Hegelit. fq. shpjegohej: “Teori idealiste në psikologjinë borgjeze. etj. botimi vitit 19804. fq. Sartrit. sipas Fjalorit të Shqipes së Sotme. Parsonsit etj. duke dhënë një shembull gati unikal në botë (Sokoli. sigurisht. Ato u ndaluan. Durkheimit. sipas të cilit Frojdi “hoqi dorë krejtësisht nga metoda shkencore në studimin e dukurive psikike dhe krijoi një teori artificiale e krejt subjektiviste. që njihet me emrin psikanalizë. 1980. Psikanaliza frojdiane u ndalua sikurse edhe shkollat e tjera të mendimit. Millit.” Gjatë regjimit komunist. Poperit. nuk mund të dilte jashtë vlerësimit “shkencor” zyrtar. madje edhe “luftënxitës”. si strukturalizmi. 2002: 10).. e cila. Fojerbahut. Frojdit nuk iu dha kurrë vizë hyrëse për në Shqipëri.. K. për shëmbull: Neofrojdizmi…. Emri dhe vepra e Frojdit lidhet me psikanalizën. një nga rrymat e filozofisë së sotme borgjeze. Paretos.” (shih. si dhe gjithë zhvillimin e shoqërisë njerëzore. 1982. 3 4 Fjalori i flozofisë. 1564. siç mund të kuptohet nga citimet e mësipërme. Tiranë: SHB “8 Nëntori”. etj. që e shkëput psikikën nga kushtet e shkaqet materiale dhe gjendjen psikike e veprimet e njerëzve i sheh si shfaqje të pasioneve e të instinkteve të pandërgjegjshme. Maks Veberit. Fjalori i Gjuhës së Sotme Shqipe. Botim i Akademisë të Shkencave. Simelit. që e shpjegon në mënyrë idealiste e irracionale ndërgjegjen e njeriut. thelbi i së cilës qëndron në shkëputjen e psikikës së njerëzve nga shkaqet dhe kushtet e jetës materiale…”3 Ky ishte Frojdi që na ishte prezantuar para 1990-ës: një teoricien “reaksionar”. fenomenologjia etj. sepse instinkti agresiv ose shkatërrues vepron në çdo qenie të gjallë…. 43). siç u ndalua botimi i thuajse të gjitha veprave të etërve të mëdhenj të filozofisë e sociologjisë: Platonit. 147.

Kush është Zigmund Frojdi? Edhe kur shkolla e psikanalizës kishte vetëm një njeri. 2006b). etj. themeluesin e saj. në të gjitha proceset e zhvillimit shoqëror etj. një koordinatë të re në rrugën e njohjes dhe interpretimi shkencor të realitetit .142 Analiza sociologjike Pra. se e pandërgjegjshmja luan rol të rëndësishëm në personalitetin e njeriut dhe. Madje as në marksizmin si i tërë. Frojdi nuk mund të ishte veçse një filozof “imoral”. një shkollë e vërtetë e mendimit. gjithashtu. nga konteksti i përdorur nga formuluesit e tij. sidomos një dege të saj. Frojdi vendosi në qendër të teorive të tij “të pandërgjegjshmen” dhe e analizoi atë në dinamikën e saj. veprat dhe teoritë kryesore të tij.. vijën apo direktivën e bazuar në një sistem. ku logjika apo arsyeja mund të kishin vetëm një koordinatë referimi. në shkëlqimin dhe perversitetet e saj. pra në një “marksizëm shqiptar-enverist” (Sokoli. psikologjisë. sociologjisë dhe mjekësisë. Kuptohet se sa të “mirëpritura” mund të ishin ato në një vend ku ideologjia ishte e gjithëpushtetshme. në “luftë” e në “paqe” me to. Dhe për çdo profesor që shpjegonte filozofi në katedrat e asaj kohe. Nuk mund të cilësohej ndryshe autori i teorive të çuditshme mbi jetën seksuale të njeriut (2004e: 68-94). çastet më të rëndësishme të jetës së tij. Frojdi është një ndër figurat më prestigjoze të disa shkencave njëherësh: filozofisë. ne shqiptarët i hodhën tej veprat e Frojdit ende pa i patur. Ky etiketim ishte brenda “logjikës së kohës”. Nuk mund të cilësohej ndryshe. marksizmin. Kjo gjetje origjinale u dha shkencave sociale një dimension të ri. shpesh të shkëputura nga e tëra. por në pjesë të veçanta të tij. në marrëdhënie me “simotrat” e saj. përgjithësisht. Asnjëra nga këto shkenca nuk mund të mendohet më e të kuptohet pa Frojdin. se psikika dhe vetëdija nuk janë e njëjta gjë. në një vend ku fjala “seks” thuajse nuk kishte përdorim publik. Por le të shohim tani se kush është Zigmund Frojdi i vërtetë. siç është psikiatria. në “lojë”. ajo ishte shkollë. ai që solli në botën shkencore pohimin tjetër tronditës.

Po në atë vit u botua Pesë leksione mbi psikanalizën. Familja herreje Frojd ishte një familje e mesme borgjeze. ishte një burrë i zgjuar dhe i shquar për sens humori. Charcot (Sharko). Frojdi u ndikua mjaft nga Sharko. Edhe kur shkolla e psikanalizës kishte vetëm një njeri. i cili mendonte se neurozat dhe veçanërisht histeria janë sëmundje psikike pa dëmtime organike. shkoi në Paris për leksione në klinikën e famshme të J. Pas një stazhi katërvjeçar pune në spital. tashmë i pranuar si pikë referimi e një shkolle të vërtetë. arriti shërimin e një histerie nëpërmjet zbulimit të së kaluarës së pacientit me anë të gjumit hipnotik dhe ndërgjegjësimit të tij për shkakun e lindjes së shokut emocional. duka punuar në Vjenë me Brauerin (Joseph Breuer). Vitet 1911-1913 shënojnë kohën kur Frojdi u “nda” nga Adleri (1870- . Pas katër vjetësh. themeluesin e saj. ndërsa në vitin 1905 u botua Tri ese mbi teorinë e seksualitetit. në të cilën Frojdi shpalosi teorinë e seksualitetit gjatë fëmijërisë. Frojdi. Në vitin 1900 botohet Interpretimi i ëndrrave. një fëmijë i jashtëzakonshëm. degë në të cilën u diplomua në vitin 1881. të shkaktuar nga një ngjarje e jetës seksuale. ndërsa në vitin 1910 themeloi Shoqatën Ndërkombëtare të Psikanalizës. Po në atë vit. më 6 maj të vitit 1856. Po atë vit filloi punë si mjek në Vjenë.Lekë Sokoli 143 social. 1990: 128). një grua e këndshme. studioi për mjekësi. ajo ishte një shkollë e vërtetë. Ajo është cilësuar si një vepër vendimtare dhe që (ndoshta) përfaqëson shprehjen më të lartë të teorive të tij (Bompiani.M. Kjo përfaqëson njëherësh një përvojë pune hulumtuese jashtë kufijve laboratorikë. familja Frojd u vendos në Vjenë. kohë në të cilën ai kishte hyrë në kontakt me realitetin e vuajtjeve psikike. Në vitin 1908. tregtar leshi. Zigmundin. Frojdi organizoi Kongresin e Parë Ndërkombëtar të Psikanalizës. Frojdi u bë Privadtdozent. Ajo ishte 21 vjeç kur lindi djalin e saj të parë. ishte gruaja e dytë e babait. një ndër shkollat e mendimit mbi shoqërinë. vepra e parë e Frojdit. i specializuar për sëmundjet nervore. Frojdi pasuroi vetë fjalorin e shkencave sociale. Në vitet 1895-1897. gjithnjë i pari i klasës. Babai. Në vitin 1901 u publikua Psikopatologjia e jetës së përditshme. 20 vjet më e re se ai. Frojdi. Zigmund Frojdi lindi në Freiburg (sot Pribor) të Moravisë (ishPerandoria e Austro-Hungarisë). E ëma. më 1860.

të letërsisë. në dykuptimësinë e saj: si teori ose si sistem intelektual. që zëvendësoi nocionin e impulseve me nocionin fetar të mitit. Kjo periudhë përkoi me afrimin e Luftës së Parë Botërore. i cili i vishte agresivitetit kolektiv një origjinë seksuale. por dhe si metodë psikoterapie. . Në vitin 1920 Frojdi kundërshtoi Vilhelm Rajhun (1897-1957). Frojdi u arrestua dhe u mbajt në burg derisa të gjithë librat e tij të pabotuar u dogjën. në moshën 83-vjeçare. vit në të cilin Frojdi mori çmimin “Gëte”. në 18 vëllime. për të vijuar me botime e ribotime të tjera të pafundme të veprave të tij. psikologjisë së jetës së përditshme (2004a) apo në përgjithësi të qytetërimit. për të njëjtat motive si me Oto Rankun. Psikanaliza është e para teori sistematike dhe e përgjithësuar mbi personalitetin. ëndrrat. Ai shkruan vepra të antropologjisë. madje edhe para lindjes. Koncepti i tij mbi dinamikat e personalitetit. Në vitin 1930. artit. Në vitin 1922 botohet vepra e Frojdit Përtej parimit të kënaqësisë. Në vitin 1927 botohet E ardhmja e një iluzioni.144 Analiza sociologjike 1937). ai u vendos në Londër. të besimit fetar. kur trupat naziste pushtuan Vjenën. nënvizohet në veprën “Uni” dhe “Id-i”. psikologjisë së masave. Pas disa javësh. që përfshin ndikimet e pandërgjegjshme. Më 1924 Frojdi u “nda” nga Oto Rank (1884-1939). Më 1929 Frojdi u “nda” edhe nga Sandor Ferenczi (1873-1933). që përcaktoi origjinat e neurozave në lindje. Ndërsa më 1938. botuar në vitin 1923. u botua vepra e tij Qytetërimi dhe pakënaqësia ndaj tij. Zigmund Frojdi vdiq në Londër në vitin 1939. i cili zëvendësoi komplekset strukturore të fëmijërisë me konstitucionin organik. Qysh në vitin 1933 nazistët dogjën veprat e tij. si dhe nga Jungu (1875-1961). Frojdi nuk i shpëtoi persekutimit për shkak të origjinës së tij hebreje. si Totem e tabu. në të cilën thekson të ashtuquajturën “teori të mendjes”. Në vitet 1940-52 u botua në Londër Gesammelte Werke. Psikanaliza si teori mbi personalitetin Frojdi është themeluesi i psikanalizës. Në këto rrethana Frojdi zgjeroi sferën e veprimtarisë kërkimore dhe filloi të merrej me dukuri disi larg psikologjisë individuale të lëvruar deri atëherë.

2005a) në të cilat Frojdi shpjegon e zhvillon më tej idetë themelore të psikanalizës. të cilit vetëm maja i del mbi ujë. dëshmitë e tyre mbi ngjarje të ndryshme të përjetuara. . 1994: 351). Frojdi konstatoi se mendimet e pacientëve.. shqetësimet nervore me origjinë psikologjike (Zhylia. Ndryshe nga paraardhësit. nga ana e saj. 2004e. pas vitit 1900. Ndryshe nga shumica e teorive të tjera mbi sjelljen njerëzore. shpesh. përbëjnë bazën e gjendjes emocionale në moshë të rritur. dukej sikur formonin disa struktura të rregullta të lidhura me gjendjen e tyre emocionale. sidomos në vitet 1913-15. në përgjithësi. Ai u larguar nga mjedisi tradicional akademik dhe studioi çrregullimet mendore me anë të vëzhgimit klinik të drejtpërdrejtë. në vitet akademike 1915-16 dhe 1916-17. komplekset dhe. Frojdi punoi sidomos për të zbuluar ndikimin e mendjes së pandërgjegjshme në mendjen njerëzore. për t’u bërë pjesë e fjalorit jo vetëm shkencor. Ajo pjesë e personalitetit për të cilën ne. përgjithësonte. Psikanaliza. shpjegimi prej tyre i ëndrrave etj. përfaqëson mendjen e ndërgjegjshme. si metodë e analizës së personalitetit. Holandë etj. synon të trajtojë neurozat. Sipas Frojdit personaliteti është si një ajsberg. Ato janë përmbledhur në tri vëllime të Hyrje në psikanalizë (2004d. Kjo. Dalëngadalë ai arriti në përfundimin se përvojat e fëmijërisë së hershme. Ai nuk e ndau punën si mjek psikiatër (madje edhe kirurg). 1996: 392). nxitjet instinktive etj.. shkencorë e profesionalë. shpjegonte. Frojdi nuk e zhvilloi kërkimin shkencor në laboratorë të psikologjisë. por edhe të njeriut të zakonshëm (Pettijohn. përfaqësohet nga mendja e parandërgjegjshme dhe ajo e pandërgjegjshme. psikanaliza e Frojdit ka kaluar nëpër filtra akademikë. të botuara në vendin e tij. jemi të vetëdijshëm (pjesa “mbi ujë” ose maja e ajsbergut). nga kërkimi shkencor.Lekë Sokoli 145 seksualitetin. Ai kuronte. ndikojnë mbi personalitetin dhe. në jetën e përditshme. Por “nën ujë” është shumica (sipas Frojdit deri 6/7 e masës së tij). të formuluar në traktate shkencore të mëparshme. sikurse në Francë. Në mënyrë të qartë kjo teori është prezantuar nga autori i saj në një cikël prej 35 leksionesh të mbajtura në klinikën psikiatrike të Vjenës. sidomos ato që lidhen me formimin seksual të individit.

sipas Frojdit. etjen. kujtimet. tërësinë e të cilave Frojdi e ka pagëzuar me emrin Mbiuni. Id-i (një përemër 5 Ndarja e personalitetit psikik është titulli i leksionit të 31-të të Frojdit mbi psiknalizën (shih: Hyrje në psikanalizë. përmban një material apo informacion latent (të fshehur). pa pengesa. e ndërgjegjshmja. Siç vëren Boeree (2006) e pandërgjegjshmja përbën te Frojdi burimin e motivacionit të njeriut. Në të “flenë” ose “shtypen” frika dhe kujtimet e hershme. për të mposhtur dhimbjet. kryesisht përmes përqendrimit. ndërsa tjetra “duhet”). nevojat organike “përkthehen” në motivime të veprimtarisë së individit. sipas Frojdit Uni. Por ky proces nuk zhvillohet në mënyrë lineare. . 2005a. Aparati psikik përbëhet nga tre instanca apo elementë që përbëjnë tre koncepte të teorisë së tij: Id-i. kanë barriera (tabu). Realiteti psikologjik frojdian nis pikërisht me këtë element. shih më poshtë). që është një marrëdhënie problem-zgjidhje. dhe vendos “këtej ose andej”. Ky material nuk mund të tërhiqet. Përmes sistemit nervor. të cilën Frojdi e quan ndryshe “kujtesë e mundshme” (available memory). ka edhe një përbërës të tretë. Me fjalë të tjera ajo përmban ndjenjat. kryesisht të pakëndshme të lidhura me trauma etj. mendimet. si dhe për seks. Uni dhe Mbiuni. Id-i (dëshirat. “dëgjon palët” (njëra thotë “dua”. E para. perceptimet etj. e cila sidoqoftë është vazhdimisht në evolucion. Organizmi për mbijetesë dhe riprodhim kërkon plotësimin e disa nevojave biologjike: për të shuar urinë. Këtë marrëdhënie.. Kalimin nga nevoja në dëshira Frojdi e ka cilësuar si proces primar. por gjithsesi një material që mund të tërhiqet e “të dalë në sipërfaqe” relativisht lehtë. Frojdi e cilësoi me emrin proces sekondar.146 Analiza sociologjike Ai argumentoi se psikikja dhe vetëdija nuk janë identike. Veç tyre. plus mendja e parandërgjegjshme plus mendja e pandërgjegjshme. më të largët ose më në thellësi. përbën gjithçka për të cilën ne jemi të vetëdijshëm në një çast të dhënë. “Gjykatësi” realist. personaliteti psikik5 është mendja e ndërgjegjshme (vetëdija). Kjo është e pandërgjegjshmja. e parandërgjegjshmja. pra vendos për plotësim ose frenim. parimet e së cilës mund t’i parashtrojmë kështu: 1. që ne kemi. Frojdi ka përpunuar kështu një teori. Elementi i dytë. Vëll. pra “të dalë mbi ujë” me lehtësi. fq. Por në rrethana të caktuara ai mund të aktivizohet. 68-95). Sipas tij. 3.

Sipas Frojdit. midis impulseve dhe realiteteve. Sipas Frojdit. Përbërësi i tretë i trekëndëshit frojdian është Uni. Por ai është në një masë të madhe e pandërgjegjshmja dhe frenon dëshirat e id-it. kërkon kënaqësi të menjëhershme. por edhe në studimin e psikologjisë së turmave (2004b). midis id-it dhe mbiunit . Ndërsa uni mund të mos përshtatë në . personaliteti i njeriut është rezultat i ndërveprimit të këtyre tri forcave. id-i vepron sipas parimit të kënaqësisë dhe është i pranishëm që në lindjen e njeriut. Mbiuni mund të shprehet me “duhet”. nga vlerat shoqërore e familjare që i janë ushqyer personit. për shembull. Ai mund të shprehet me fjalën “mund”. Pra ai ka funksion vetëvrojtimi. Mbiuni kërkon të frenojë dhe mund të frenojë. përmban nxitje kafshërore instinktive dhe të pandërgjegjshme. Me një fjalë të vetme idi mund të shprehej me “dua”. Uni ka detyrë të zgjidhë konfliktin midis “palëve”. Ndërsa Mbiuni përbëhet nga tërësia e parimeve (ndalesave.Lekë Sokoli 147 asnjanës i latinishtes). Pra ai përfaqëson aspektet morale të tij dhe është më shumë idealist se realist. 2005a: 72). që vepron në bazë të parimeve të realitetit. 2. si pjesë e veprimtarisë gjyqësore të ndërgjegjes (Frojdi. Ndërveprimi i tyre mund të çojë edhe në konflikt. Raportin midis unit dhe mbiunit Frojdi e ka përdorur jo vetëm në studimin e sjelljes individuale. Idi. tabuve) morale.

1998: 184). Jo vetëm të shpjegojmë. Fazat e rritjes Frojdi i konsideron me rëndësi të jashtëzakonshme për personalitetin e njeriut. i drejtpërdrejtë apo qoftë edhe i tërthortë. të shpirtit ndaj ngacmimeve që veprojnë në gjumë. Psikologjia fëmijërore.148 Analiza sociologjike mënyrë të kënaqshme subjektin (id-in) me mjedisin (mbiunin). Ndonjëherë këto konflikte midis këtyre “forcave ndërluftuese” janë të mëdha. Çdo sjellje. ankthe. Idetë e tij përbëjnë edhe sot themelin e psikanalizës. Atëherë mund të shkaktohen çrregullime të sjelljes: regrese. por edhe gjumin e sidomos ëndrrat etj. etj. komplekse. ndërsa një e treta ende nuk ka lindur”. domethënë kur ishim në barkun e nënës. Edhe termi “ëndrra me sy hapur” (fantazitë). sidomos në marrëdhëniet me seksin e kundërt. individi do të ketë vështirësi në moshë të rritur. në psikologjinë dhe sociologjinë moderne ka qenë mjaft i madh. Por bota e jashtme imponon kushte që duhen pasur parasysh (parimi i realitetit). Ndikimi i tij. Përvojat gjurmëlënëse kanë prirje të riprodhohen. të cilat janë mënyra të reagimit (sigurisht të pandërgjegjshëm). Për zhvillimin e teorive të tij. Në këtë proces fëmijët duhet të zgjidhin kompleksin e Edipit (djemtë) dhe të Elektrës (vajzat). krime etj. e kanë marrë këtë emër nga lidhja me realitetin. sipas Frojdit. Gjumi lidhet me ëndrrat. Ky është parimi frojdian i dy anëve të së njëjtës medalje. Frojdi e studioi këtë ndërveprim në fazat e ndryshme të procesit të rritjes (shih.. . thotë Frojdi. 3. impulse agresive. madje edhe të kurojmë. në të gjitha variacionet e veta (Tarifa & Sokoli. ndaj duhen përdorur mekanizma mbrojtëse ose terapi. neuroza. të ripërsëriten. Duket sikur ne të rriturve na kanë mbetur në këtë botë vetëm dy të tretat. 2004a). Nëse këto komplekse nuk zgjidhen. Ai thotë (2004d: 80-81): “Gjumi është gjendja në të cilën unë nuk dua të di asgjë për botën e jashtme e ku interesi im për të shuhet… Në gjumë ne kthehemi në një gjendje në të cilën ndodheshim para se të vinim në jetë. synon të shtypë atë që vjen nga parimi i kënaqësisë. Frojdi analizoi jo vetëm aspekte të ndryshme të jetës së përditshme (shih: Psikopatologjia e jetës së përditshme. por edhe të parandalojmë. psikanalizës: si teori dhe si terapi. 2005b).

nuk do të lënë asnjëherë rast pa hedhur thumbin se si mund të mjekohet një i sëmurë vetëm me biseda. ndërkohë që njerëzit hyjnë vetë në kontakt me objektet. Sipas tij. Ai është marrë edhe vetë me kurimin e pacientëve neurotikë. shpreh dëshirat dhe ndjenjat e veta. Gati një shekull pas themelimit të Shoqatës Ndërkombëtare të Psikanalistëve.Lekë Sokoli Psikanaliza si terapi: e para është fjala 149 Frojdi nuk ishte vetëm një studiues akademik i sjelljes njerëzore. Me fjalë një njeri mund ta bëjë të lumtur tjetrin ose ta trishtojë atë. ai është edhe ndër më të kritikuarit. Në psikanalizë. sidomos për atë që ata mbajnë mend nga përvojat shumë të hershme të jetës së tyre. Pedagogu i mjekësisë është si një guidë që shpjegon në një muze. Por Frojdi argumentonte (2004d: 9-10): “Dikur fjalët ishin si magji. Në fillim ato skandalizuan botën konservatore akademike vjeneze e më gjerë. Por. njëherësh. e ka ruajtur forcën e vet çudibërëse. me fjalë oratori tërheq dëgjuesit dhe ndikon në formimin e tyre. nuk bëhet asgjë veç këmbimit të fjalëve midis pacientit dhe mjekut. Bashkë me psikanalizën si shkencë u hodh tej ose nuk u pranua as psikanaliza si terapi. në psikanalizë gjithçka është krejt ndryshe nga mjekësia. në Shqipëri psikanaliza si terapi është ende e pazhvilluar. Madje teoritë e tij kanë ndeshur shpesh në përgjigje shumë armiqësore. me fjalë mësuesi u përcjell njohuritë e veta nxënësve. Për fat të keq. Psikanaliza frojdiane është edhe terapi. Frojdi ka shpjeguar me shumë durim dhe thjeshtësi ndryshimin midis psikanalizës si teknikë shërimi të sëmundjesh dhe mjekësisë klasike. theksonte ai. ende te ne një shoqatë e tillë nuk ekziston. tregon përjetimet e vjetra dhe mbresat e reja. Të afërmit e të sëmurëve. Në mjekësi gjërat shihen me sy. Pro dhe kundër Frojdit Frojdi është një ndër autorët më të vlerësuar. ankohet. Edhe tani fjala. Fjalët ngjallin efekte dhe janë një mjet universal i ndikimit të njerëzve mbi njëri-tjetrin”. në shumicën e rasteve. Pacienti flet. Por ai vazhdoi kërkimin . Ndaj në Shqipëri ka gjithë-gjithë vetëm një apo dy psikanalistë të mirëfilltë. përkundrazi. Si e tillë ajo nënkupton nxitjen e pacientëve për të folur lirshëm për jetën e tyre.

Për të psikikja përfaqëson proceset e ndjesisë. Gjatë prezantimit të psikanalizës së tij.150 Analiza sociologjike shkencor me një pasion dhe vullnet të hekurt. . “pikërisht këto dëshira seksuale marrin pjesë në krijimin e vlerave të larta kulturore. psikanaliza ishte e destinuar të “prodhonte” kundërshtarë. sipas Frojdit. thotë Frojdi. të mendimit e të dëshirës dhe ky përcaktim pranon ekzistencën e mendimit të pavetëdijshëm e të dëshirës së pavetëdijshme. Por. psikanaliza nuk mund të mos kundërshtojë. të shpirtit njerëzor… Por në procesin e shoqërizimit dëshirat seksuale shtypen. Dhe do t’ju duhet shumë për ta mposhtur këtë qëndresë instinktive”. si Jung dhe Adler. Nga vetë natyra e saj. në kuptimin e ngushtë e të gjerë të fjalës. artistike e shoqërore. luajnë një rol jashtëzakonisht të madh dhe deri më sot të panjohur në lindjen e sëmundjeve nervore e psikike. Por edhe ata u ndanë nga Frojdi dhe pas vitit 1911 do të formulonin teoritë e tyre psikologjike (jo psikanalitike) mbi personalitetin (i pari është autor i psikologjisë analitike. Frojdi i drejtohej auditorit kështu (2004d: 10-11): “I gjithë drejtimi i formimit tuaj të mëparshëm. të dy të destinuar për të kontribuar në fushën e psikanalizës. ose me dy pohimet tronditëse të saj. e gjithë mënyra juaj e zakonshme e të menduarit do t’ju bëjë kundërshtarë të psikanalizës. kjo nuk mund të mos konsiderohej një absurditet flagrant nga të gjithë ushtarët e mendimit të deriatëhershëm. Ai fitoi fillimisht përkrahjen e një grupi të vogël studiuesish. të cilat ndryshojnë nga ajo e Frojdit në shumë drejtime themelore (Sokoli. siç vërente ai vetë. 2006c). Ky pohim. si të thuash në mënyrë instinktive. lidheshin me përmbajtjen e dy tezave të psikanalizës. Por kritikat ndaj psikanalizës nuk e befasuan autorin e saj. Të quhej paragjykim pohimi se “psikikja është e vetëdijshme”. Veç kësaj (2004d: 14-15). në njëfarë mënyre. i dyti i psikologjisë individuale). çon në një orientim krejt të ri në botë e në shkencë. Frojdi i kishte parashikuar dhe. shoqëria nuk njeh kërcënim më të tmerrshëm për kulturën e saj se çlirimi i dëshirave seksuale dhe kthimin e tyre në qëllimet fillestare”. i justifikonte ato. Dhe. Pohimi i parë tronditës lidhet me faktin se deri atëherë psikikja identifikohej me vetëdijen. Kritikat. Ndaj psikologjia quhej shkencë e vetëdijes. sado me vështirësi. Por pohimin e parë të guximshëm të psikanalizës ai e konsideronte të lidhur ngushtë me pohimin e dytë edhe më tronditës të saj: dëshirat që mund të quhen seksuale.

Mjaft autorë. për shembull. 1997: 79). siç është bërë zakon të quhen mo(n)stra të shtuar shumë edhe në Shqipëri gjatë 7-8 vjetëve të fundit. Psikologu Jashar Demiraj. Me siguri në sjelljen e njeriut ka aspekte të pavetëdijshme që bazohen në mënyrat e përballimit të ankthit që në fëmijëri (Giddens. Të tjerë e kanë kritikuar Frojdin nisur nga pozita e tyre “sektoriale”. lidhur me këtë njeri jam shprehur kështu (Sokoli. të gjithë njerëz të afërt dhe që e kishin ndihmuar më shumë. siç është për shembull interpretimi psikologjik i krimit6. 2006a): “Besoj se. Më përfaqësuesi prej tyre duket të jetë Sadik Kuniqi. Disa kohë më parë. Ai është. Frojdi i ka kushtuar pak vëmendje psikologjisë femërore. të tilla që mund të zgjasin për gjithë jetën. gjithnjë me komunikim normal me efektivin 6 . Prandaj ajo ishte aq intolerante ndaj këtij rezultati të psikanalizës dhe synon ta paraqesë si të neveritshëm nga ana estetike dhe të pahijshëm. e kanë parë teorinë e Frojdit si të drejtuar si tepër nga përvojat mashkullore. nga pikëpamja morale. kundërshtitë apo edhe armiqësitë. Edhe ata që nuk i pranojnë në tërësi. Në të vërtetë shumë autorë pohojnë se përshkrimi i Frojdit për zhvillimin e femrës është më pak i përpunuar dhe i paqartë. sikurse tezën se ajo që ndodh në foshnjëri dhe në fëmijërinë e hershme krijon mënyra të pandërgjegjshme të përballimit të ankthit. i ka intervistuar të gjithë këta individë mo(n)stra. madje të rrezikshëm. nuk është e interesuar të pranojë forcën e impulseve seksuale dhe për arsye edukative përpiqet ta shmangë vëmendjen nga kjo sferë. për të tjerë jam konsultuar me kolegët e mi. Gjatë vitit 2006. Idetë e Frojdit kanë ndihmuar thuajse në të gjitha interpretimet psikologjike. Ai është autori i një vrasjeje të katërfishtë. për shembull. nëse nuk do ndodhnin ndryshimet e këtyre viteve. Disa i kam hulumtuar më nga afër. Ai nuk ndjeu kurrë ndonjë fajësi apo pendim. njëherësh magazinier. pohojnë se disa prej tyre janë të vlefshme. idetë e Frojdit kanë ushtruar dhe vazhdojnë të ushtrojnë një ndikim të fuqishëm në shkencë. Kritikë nga radhët e lëvizjes feministe. siç vëren Giddens (1997: 79) e kanë mohuar idenë që fëmijët kanë dëshira erotike. njëherësh. vërente ai. kam patur rastin të merrem me interpretimin e disa vrasjeve seriale të kryera nga vrasës “gjakftohtë”. monstër i shpallur fajtor nga gjykata (nuk u çua në ndonjë spital psikiatrik) dhe më i intervistuari. Sipas tyre.Lekë Sokoli 151 Ndaj shoqëria nuk dëshiron të përmendet kjo frikë e dobët në krijimin e saj. ai do të vijonte të ishte një nënoficer i ndershëm ushtrie. gjatë vuajtjes së dënimit. Por me gjithë kritikat.

jo veprues). por ato mund të mbeteshit të tilla (latentë. Ndikimi i ideve të tij është ndjerë në art. 2006: 272). Veprat e Frojdit. Logjikisht duhet të pohojmë se ai ka pasur një mendje të parandërgjegjshme. themeluesin e teorisë kritike. Teoritë e tij përbëjnë bazën teorike të neofrojdizmit. Zigmund Frojdi jo vetëm ndikoi në formimin e psikologjisë moderne. një gjen “defektoz” etj. për ta shndërruar në monstër”. si ish-ushtarakët e djeshëm. 1977: 129). .152 Analiza sociologjike megjithëse Frojdi shkroi pak ose aspak në fushën e kriminalistikës. Dhe se konfliktet e brendshme të tyre mund të nxisin veprime agresive e të rrezikshme (Giddens. filozofi. Edhe Louis Althusser mbështetet në studimin e bërë nga Frojdi mbi të pandërgjegjshmen. siç shihet edhe nga referencat e këtij punimi. në shpjegimin e këtij rasti e të tjerëve si ky. Mundet që ai. si dhe në shkencat sociale humanitare (Giddens. më pas. Duket se shndërrimi tronditës i Kuniqit nga një njeri “normal” në monstër filloi me pushimin e tij nga puna më 1992. të kishte marrë ndonjë dekoratë e të gëzonte një pension normal. duket se shoqëria shqiptare e repartit. janë përkthyer dhe botuar në Shqipëri nga shtëpitë botuese “Fan Noli” dhe “Dituria”. krejt ndryshe nga perceptimi ynë i derisotëm. familjarët etj. por ai ishte një ndër figurat e mëdha intelektuale të shekullit XX. siç është për shembul. janë shumë konkrete. 1997: 78). Një pjesë e tyre. Ai nuk arriti të orientohej në rrethanat e reja. Por Frojdi ndikoi gjithashtu mbi një numër të madh filozofësh apo shkollash filozofike. të shpjeguara thjesht dhe të kapshme nga të gjithë. nuk u integrua në shoqërinë e re. letërsi. Pra. duke bashkuar marksizmin me psikanalizën. huazoi shumë nga Frojdi (Jacoby. Madje Markuzja. Rreth 150 vjet pas lindjes. i cili e qortonte Erih Fromin pikërisht pse kishte rishikuar bazat teorike të psikanalizës së Frojdit dhe Horkhaimerin (1895-1973). kam thirrur në ndihmë pikërisht Frojdin. apo të pandërgjegjshme (Frojdi). të fshehur. sikurse kolegët e mi. por njëkohësisht edhe në studimin e Marksit mbi ligjet e mënyrës së riprodhimit. në të cilat këto “defekte” të dominonin sjelljen e tij. krahas ndryshimit të kushteve materiale unë. sikurse me shokët. një agresivitet të fshehur. po të mos krijoheshin rrethana të tilla shoqërore. teoria kritike me përfaqësues kryesor Markuzen (1898-1979).. Por autorë të mëvonshëm kanë shfrytëzuar teoritë e tij për të sugjeruar se në individë të ndryshëm zhvillohet një personalitet “amoral” dhe psikopatik. ose u integrua në mënyrë krejt defektoze.

Anthony. 1(8). 2004a. Vëllimi I. 2001. 2004d.edu/ ~egboeree/freud. 2003. Sociological Analysis. North Caroline/USA. Tiranë: “8 nëntori” Frojd. 1998. Monstrat dhe fryma (keq) qeverisëse. Milani 1990 Boeree. Who is Who in Sociology. Tiranë: Lilo & Fondacioni Soros. një hyrje koncize. Viktor. pp. Totem dhe Tabu. Frika. 1997. Didie. Kleanthi.Lekë Sokoli 153 e ka pranuar Frojdin. Filozofët më të mëdhenj të kohërave. Tirana Observer: 15 shkurt _____. fq. 2005b. Edmond. 2004b. Fjalor i filozofisë. Psikopatologjia e jetës së përditshme. Sigmund Freud. Hyrje në psikoanalizë. Vëllimi III. 181-193 Zhylia. Vëllimi II. 1996. Lekë. 2006a. Personality Theoryes. http://www. F. Sociologjia. Hyrje në psikoanalizë. Tiranë: Fan Noli _____. Tiranë: Fan Noli Giddens. vëll. 2004e. Zoto. Tiranë: Fan Noli _____. nr. Zigmund Frojdi dhe ndikimi i tij në shkencë. Number 2. 2006c. Neofroidizmi-një nga bazat teorike të liberalizmit borgjez. 2004c. Psikologjia e turmave. Tiranë: Botmet “Max” Pettijohn. Riska. Tiranë: Shtëpia botuese Enciklopedike . Vol. teoritë dhe metodat e tij të studimit e kurimit. Terri. Fatos & Sokoli. 1. përsëri më mirë vonë se kurrë. Sociologjia si shkencë dhe mendimi sociologjik shqiptar.html Fjalori i flozofisë. 1994. Tiranë: Fan Noli _____. Politika & Shoqëria. Tiranë: Fan Noli _____. Tiranë: Dituria _____. 2006b. Megjithëse të fundit. REFERENCAT Biompiani. Zigmund. Tiranë: Çabej. Hyrje në psikoanalizë. Tiranë: Fan Noli _____. Jacoby. 105-114 _____.ship. Psikanaliza e Frojdit si teori dhe terapi. Psikanaliza fëminore. 1982. Tirana Observer: 24 maj _____. 2006. 2005a. Tiranë: Fan Noli _____. 4. 1974. Tiranë: “8 nëntori” _____. Tirana Observer: 25 maj Tarifa.Psikologjia. Dizionario dei filosofi contemporanei. 2006. E rëndësishme është që të dimë të përfitojmë nga shembulli. George.

me ndonjë përjashtim. sociologët. politologët. debati për këtë çështje. Por. 1 mars 2003. sikurse analistët apo njerëzit e mediave. As më shumë as më pak ! Por a kemi arsye. Klima e sotme tregon se në botën e pas 11 shtatorit nuk ka ndryshuar diçka. Objekt i këtyre debateve janë bërë. siç është e natyrshme. Tek ne ky debat është kufizuar në vlerësimet e izoluara të një numri ekspertësh. filozofët. apo subjekte të tjera të shoqërisë civile. pas kthimit nga Amerika. në këtë debat. për fat të keq. me SHBA-të dhe luftën e 1 “Privatizimi i dhunës” dhe reagimi ndaj saj”. duket sikur ky debat është i paragjykuar. të publicistikës të cilët. me nëntitullin “Përtej qëndrimit pro apo kundër luftës ndaj Irakut”. ende nuk janë përfshirë.154 Analiza sociologjike “Privatizimi i dhunës” dhe reagimi ndaj saj1 Sot studiuesit socialë. të solidarizohemi.. janë përfshirë në një debat të madh lidhur me një luftë të mundëshme kundër Irakur dhe. në mënyrë të organizuar. më tepër se kaq. tanimë të njohur. por ka ndryshuar thuajse gjithçka. . Nga ana tjetër. Akademia e Shkencave. pra i mbyllur pa u hapur ende. sikur ky të ishte një problem individësh apo dhomash private. është botuar në gazetën Albania. si individë apo si shtet. pra apriori pro çdo ndërhyrje të saj. Universitetet. sikurse për problematika të tjera. kudo qoftë. kanë sjellë argumente pro luftës kundër Irakut. pa kushte e thuajse në këmbim të asgjëje. të diplomacisë etj. sikurse edhe institutet studimore të pavarura që merren me studime ndërkombëtare. aq më shumë do të bindemi se ky ndryshim është i vërtetë. edhe një artikull i Kryeministrit Nano në Boston Globe dhe prononcimet e kryeparlamentarit Pëllumbi. strategjike. nisur nga logjika: Ne jemi tradicionalisht proamerikanë. ka mbetur i painstitucionalizuar. lidhur me njëfarë (ri)diagnostikimi të shoqërinë së sotme. gjeopolitike. se sa më shumë kohë kalon prej tij.

A shkon termi “privatizim i dhunës” për rastin e Irakut? Oponentët e mi (në këtë rast do të ishin pacifistët) mund ta mprehin shpejt kalemin e të shkruajnë: Arsyetimi nuk qëndron se Iraku është shtet . Por nuk është 11 shtatori shembulli i vetëm. Atëherë më duket se rezulton një dukuri e re shoqërore: dhuna po privatizohet. i përbashkët ishte fakti se.. madje përtej qëndrimit pro apo kundër luftës ndaj Irakut. Ai tregoi se sa i rrezikshëm është përdorimi privat (pa mandat politik) i dhunës. siç duam të integrohemi njëherë e mirë në strukturat e saj? Apo të heshtim apo të bëjmë rolin e një shteti neutral? Pra çfarë? Unë them se për t’u dhënë përgjigje këtyre pyetjeve duhet arsyetuar. kemi arsye të reshtohemi përkrah njëqind milion njerëzve që protestuan kundër saj. më bëjnë që të shtroj një pyetje: “Si është e mundur që disa individë. nuk mund të ndodhte as para 500 vjetësh. madje as para 50 vjetësh. nga 11 shtatori 2001 e deri në aksidentin e shkaktuar këto ditë. polici. falë internetit. Me këtë gatishmëri njerëzish të verbër për t’u vetsakrifikuar në akte “altruistike”. në metronë e një qyteti të Koresë së largët. një sistem institucionesh me emrin e përbashkët shtet. “Privatizim” i dhunës? Disa ngjarje. në emër të ligjeve apo të vullnetit të një mbreti apo despoti etj. organe gjyqësore. të mund t’i shkaktojnë njerëzimit kaq dëm? Kjo. ushtri. Pra a vazhdon shteti ta ketë ekskluzivitetin e përdorimit të dhunës? Të paktën 11 shtatori na zbuloi prirjen e re të privatizimit të saj. përkundrazi. për të patur “legjitimitetin” e ushtrimit të dhunës duhet të kishe pushtet: aparat shtetëror. duket se bota moderne është përpara sfidave të një rendi krejt tjetër nga ai tradicional. prokurori etj. madje ende e papërgatitur për t’iu përgjigjur këtyre sfidave. në mbarë botën madje. Kamikazet janë në modë.Lekë Sokoli 155 shpallur prej tyre? Apo. një makinë. Ç’do të thotë? Tradicionalisht monopolin e ushtrimit të dhunës e ka patur një aparat i posaçëm. sigurisht. Pavarësisht se në emër e për interes të kujt është ushtruar dhuna. madje edhe një i vetëm. nga një njeri i vetëm. si me komendë e në një ditë të vetme? Apo duhet t’i referohemi Evropës e të “integrojmë” qëndrimin tonë me të.

Kush tjetër mund ta udhëheqë këtë process. kanë privatizuar – njësoj uzurpuar – pushtetin. për shembull. Debatet e sotme dhe politika jonë “e jashtme” SHBA-të kanë interesa të tjera. Pra kjo vlen edhe për atë që ka një mandat politik. para se të “privatizojnë” dhunën vetë. ku “pushteti edhe frenon pushtetin”. madje nga analistë seriozë. po qe se ajo nuk do të ndodhej.156 Analiza sociologjike dhe Sadam Hyseini ka një mandat politik. Kjo është e vërtetë. Ndoshta është një shpërdorim i epërsisë: Në supërfuqinë e vetme ka rrezik të haset edhe mendësia e . njësoj si për individët e vacantë. Këtë e besoj. për një botë më të sigurtë. në mos qoftë e gabuar. në vendin e tij. qoftë edhe për faktin e thjeshtë se asnjë luftë nuk është bërë në Polin e Veriut. Dhe në gjykimin tim sidomos kjo “Amerika e Bushit”. ashtu edhe për ata që. A disponon Sadami armë të shfarosjes në masë dhe a përbën rrezik për paqën në botë? Edhe sikur të mos i katë sot. ku ekziston minimui i mundësive për të abuzuar me fuqinë (pushtetin. madje të gjitha pushtetet. rrjedhimisht. siç besoj se nuk do të kishte aq angazhim amerikan për Kosovën. deri te ushtari i fundit i tij). të paktën. Po gabon Amerika thuhet. Përvoja ka treguar se parandalimi i së keqes është më i lehtë dhe më pak i kushtueshëm se mënjanimi i pasojave. Nuk mbeta unë ta vlerësoj këtë por. autoritetin). edhe unë jam i lirë të gjykoj. gjithashtu. pra për njerëzit pa mandat politik. shprehen në radhë të parë në interesa. me siguri Sadami (Sadamët) do t’i ketë nesër. gjithashtu. Ato kanë fuqinë. për shembull. siç është në mënyrë tipike rasti i Sadam Hyseinit. legjitimitetin e ushtrimit të tij. Ato. më demokratike. Por besoj. në udhëkryqin e interesave amerikane. Por unë them se në parim është i njejti kuptim: “privatizimi i dhunës” qëndron. se marrëdhëniet midis shteteve. apo privatisht të organizuar për akte të dhunshme (nga Bin Ladeni. përbëjnë edhe modelin e një shteti të lirive qytetare. siç është nafta dhe Iraku është prodhuesi i dyti i madh i saj. të paktën është e nxituar. Prandaj lufta e mundëshme është pjesë e luftës për një rend të ri botëror. thuhet. në momentin e dhënë. por që nuk ka më (nuk e ka patur apo e ka humbur). veç SHBA-ve. më shumë se marrëdhëniet midis individëve të vaçantë.

se të abstenojmë apo. Vimë në Shqipëri. më keq akoma.ku qeveria e pasluftës kontrollon vetëm një të njëzetën e territorit dhe objektivat e shpallura paraprakisht ende nuk janë përbmushur. Wilson (1913-1921) dhe Klinton (1993-2001). psikologjikisht për atë që kërkon. të renditemi kundër saj. e shtetasve shqiptarë. më duket i pashpjegueshëm “rrethi vicioz” i çështjes palestineze dhe lejimi (në mos i hapur. më duken jonormale të gjitha qëndrimet pro apo edhe kundër. Dihet. Mua. Bushi (Junior). më kujton Reganin. Duket se bota nuk është e përgatitur. administrate e Bushit. me interesat e shqiptarit të sotëm. qoftë edhe me të drejtë. Do të dëshiroja shumë që solidariteti ynë të lidhej jo thjesht me “historinë”. them se edhe fëmija nuk e ndjek nënën e vet thjesht për faktin se ajo e ka lindur. i nënkuptuar) i Sharonit për të veshur edhe ai këmishën e forcës. pa mbyllur një të vjetër (Afganistani . i siguroi asaj kufirin e 1913-ës (i pari) dhe ushëhoqi çlirimin e Kosovës (i dyti). edhe kundër Gjermanisë e Francës. Më duket gjithashtu i pashpjegueshëm fakti apo prirja që vihet re sipas së cilës popullariteti i një lideri (në Afrikë. Por. Duket se kemi më shumë arsye që të jemi përkrah Amerikës. pa përmendur ndikimin e SHBA-ve në zhvillimin e gjithanshëm të Shqipërisë për rreth një shekull. madje duke iu referuar Evropës së vjetër. nisur . por një front i ri lufte (Iraku). pa pretenduar se marr shumë vesh nga politika. kur ato janë të pamotivuara pikërisht nga mirëqenia (në kuptimin konkret të fjalës). Personalisht. Vetë SHBA-të kanë dhënë shëmbullin e një shteti në shërbim të shtetasve të vet. më duket nxitim. të paktën në mendim. edhe në një luftë të mundshme kundër Irakut (jo vetëm kundër terrorizmit në përgjithësi). nuk mund të jem i kënaqur kur kryeministri ynë pozicionohet (si në Boston Globe). duke egzagjeruar pak. si qytetar i këtij shteti. Kore e gjetkë) vjen në përpjestim të drejtë me shkallën e kundërvënies ndaj SHBA-ve. Unë nuk mund të bëj as llogaritë e Amerikës. gjithashtu. mirëqenia e të cilëve është qëllimi i tij më i lartë. Amerika e shpëtoi Shqipërinë nga coptimi. Në këtë kuptim. por me “sociologjinë”. gjithashtu. më tepër se Klintonin apo edhe Bushin (babain). thënë më shqip.Lekë Sokoli 157 “sherifit” të vetëm. Unë. se kur Shtëpinë e Bardhë e drejtonin dy presidentë të lavdishëm.

nga një “politikë të jashtme shqiptare”. për çështjen në fjalë (deri te qendrimi i ndryshëm president-kryeministër). qoftë edhe i sforcuar. për të qenë protagonist. them se është sigurimi i marrëdhënieve krejt normale me të gjithë fqnjët.158 Analiza sociologjike jo nga kriteri “mirëqenie e shqiptarëve” por. por mbi të gjitha. për të siguruar lëvizje të lehtësuar të qytetarëve e kushte për zhvillimin e bizneseve. me qëllim përmirësimin e cilësisë së jetës së shqiptarëve. pa u lodhur shumë me referime të tipit “strategjikisht aleatë” apo “miq të përjetshëm” dhe.. që mund të shfrytëzohen edhe nga ekstremistët e terroristët. sidomos. si gjithnjë. që mund të kemi. Kuptohet sa i kënaqur mund të jam unë kur shikoj politikanët e shtetit tim te rendin për të “ndërtuar”. pa krijuar armiqësi me ndokënd (as me vendet islamike dhe ca më pak me Gjermaninë e Francën). siç nuk më vjen mirë kur konstatoj mungesën e modestisë së politikanëve tanë. secili për hesap të vet. Mua më duket e papranueshme politika servile e tipit “Miku ynë i vetëm janë SHBA-të” etj. thuajse e shndërruar në shtet të emigrantëve. jo aq se jemi vend i vogël. Amerika nuk na e ka shumë nevojën. sepse jemi një vend i dobët. siç tregon edhe qëndrimi i tyre i paunifikuar. ka si alternativë integrimin në strukturat evropiane. Ndaj solidariteti më i mirë me Amerikën është t’i tregojë asaj se kemi vullnetin për të përballuar dhe zgjidhur problemet tona të brendëshme. . sikurse me të gjitha vendet e tjera. që flasin për partneritet me Amerikën sikur të ishim të barabartë me të. Më e mira “politikë e jashtme”. kur Shqipëria.

Lekë Sokoli 159 .

si e zeza mbi të bardhë. si bashkëpunëtor (madje në ndonjë libër apo artikull shkencor edhe bashkautor me të). Vëll. libri “Gjurmë jete” (Shënime autobiografike). ky libër është “shkruar” në rrjedhën e viteve. Tani libri vetëm është hedhur si lëndë. ai është shkruar në çdo kohë. pas këtaj. pa dyshim. nuk është thjesht një libër më shumë në bibliotekat vetjake të familjarëve. Hamit Beqja ka botuar së fundi librin e tij “Gjurmë jete” (Shënime autobiografike). Thenë ndryshe. libri “Gjurmë jete” (Shënime autobiografike) është një libër më shumë i njërit prej autorëve më prodhimtarë të kohës sonë. siç po ndpdh sot me libra gjithfarësh. Nr. i drejtohet një publiku të 1 Botuar fillimisht në revistën Politika & Shoqëria. Libri ka vlera shoqërore dhe. për të mbetur si dokument. si një ndër lexuesit e parë të këtij libri. ndryshe nga ç’ndodh në më të shumtën e rasteve me “autobiografitë”. prof. si recensent i disa prej libave të tij dhe. 7. si një ndër studiuesit e afërt me krijimtarinë e tij. 2(14). do të dëshiroja të jepja një opinion rreth tij. Së pari. 2004. sidomos gjatë këtij dhjetëvjeçari. të të afërmve të autorit apo të një rrethi të kufizuar bashkëpunëtorësh të tij.160 Analiza sociologjike “Gjurmë jete” . Si një ndër lexuesit e zellshëm të gjithçkaje që ka shkruar e botuar akademiku Hamit Beqja. Por nëse çdonjëri nga më se dyzet librat e tjerë të tij është shkruar në një periudhë të dhënë kohe. nuk ka ndërmend të heshtë. edhe pse profesori. fq. si i tillë. pra jo në një kohë.libri i jetës i një profesori të vërtetë1 Në vijim të krijimtarisë së tij të pandërprerë shkencore e publicistike. . Uroj të ketë shëndet dhe jetë të gjatë! Së dyti. si libri i jetës së tij. të themi një apo trevjeçare. 133-138.

katarsis që nuk ka asgjë të përbashkët as me mohimin tërësor të vlerave të krijuara (qoftë edhe në kohën e komunizmit). Së treti. Madje e kam thënë edhe . Ai vlerëson e rivlerëson me sinqeritet të spikatur pikërisht këtë protagonizëm të tij. arrin në njëfarë katarsisi vetjak. për ndershmëri. Këtij raporti autori i ka kushtuar një pjesë të vacantë të librit (kreu IV). Autori flet për ngjarje në të cilat ai vetë ka qenë edhe protagonist e ndaj të cilave ka reaguar e ka mbajtur një qëndrim të dhënë. Hamit Beqja nuk është shkruar nga një kronikan apo nga një vëzhgues pasiv ngjarjesh. edhe djalli janë brenda tek i gjalli. Pra lexuesi i këtij libri mund të jetë kushdo. përsëri dyzim. niveli kulturor. Kam thënë se nuk jemi të gjithë bashkëfajtorë. përsëri kundërshti. edhe atë çka mund të mendohej se nuk ishte mirë ta bënte. përmes të cilit çdonjëri nga ne mund të mendojë një katarsis shoqëror. as me mosdëshirën dhe kokëfortësinë e pashpjegueshme për të mos bërë kurrëfarë katarsisi apo autokritike nga një pjesë (shumica) e protagonistëve të djeshëm. pavarësisht nga mosha. për liri e demokraci. për qëndrime realiste. E një luftëtari për dije. libri ka një pikënisje interesante që lidhet me analizën e raportit: një njeri në shërbim të regjimit dhe një profesor demokrat me prirje liberale. gjithë ky rrëfim e vetëpastrim? A është ai i nevojshëm? Unë kam menduar se po. Aq më keq. Por edhe e një mëkatari që shpesh mund të ketë bërë edhe çka s’duhej të bënte. libri i prof. Këtë analizë ai e zhvillon në linjën e shtjellimeve të librit të tij mbi dyzimin e personalitetit njerëzor të titulluar: Edhe engjelli. politike etj. Këtë dyzim ai e shpreh në shënimet përmbyllëse të librit: “Siç mund ta keni kuptuar. përkatësia fetare. Keni të drejtë të thoni: përsëri edhe bardhë edhe zi. si njeri në shërbim të regjimit. Dhe më tej vazhdon: “Ç’është gjithë ky katarsis. për progres. nga njëra anë. në gjykimin tim një ndër kryelibrat e shkruar nga një autor shqiptar në dhjetëvjeçarët e fundit. mund të kem patur e kam patur faje më shumë se mjaft të tjerë. për objektivitet. Po! Nuk u iket dot”. Unë e di se.Lekë Sokoli 161 gjerë. Së katërti. jeta ime mendoj se është ajo e një luftëtari modest dhe e një mëkatari.

Nuk jam dakord me ata njerëz të regjimit që thonë se për jetën e tyre në të kaluarën e kanë ndërgjegjen të pastër. . me zhvillime demokratike. Besoj se njeriu nuk mund të vlerësohet apo gjykohet për atë që nuk ka bërë në raport me atë që është bërë “më vonë”. i analizon ato dhe protagonistët e tyre. Hamit Beqja. shoqërore. nga brezat pas tij apo në kohët e ardhshme. një periudhë gjysmëshekullore të mbushur me ngjarje. Rëndësinë e njohjes së kësaj periudhe unë e quaj me rëndësi për shumë arsye. Së pesti. me progres e regres. por një njeri të persekutuar intelektualisht (për të mos shkuar më tej). me luftë (luftë çlirimtare apo luftë klasash). Unë nuk besoj se Hamit Beqja mund të kishte bërë më shumë. njerëzit që i udhëhoqën këto ngjarje. pseudodemokratike apo antidemokratike etj. nëse nuk do të paguante koston e regjimit. ndoshta nuk do të kishim një profesor. njohje tanimë rreth 20-vjeçare. thënë ndryshe. Sepse (1) shoqëria e sotme tranzitive (ndoshta sa pasdiktatoriale aq edhe parademokratike). Në mënyrë të veçantë do të theksoja njohjen e periudhës së para viteve ’90-të. Lexuesi mund të kalojë.gjurmë të sistemit paraardhës. moralo-qytetare. me evolucion e (kundër)revolucion. kulturore. vendoset në raport të dhënë me këto ngjarje. sikurse për të vlerësuar. një shkencëtar të psikologjisë e sociologjisë etj. me faqe të lavdishme e të palavdishme. libri ka vlera njohëse. për të kuptuar e vlërësuar objektivisht atë që është bërë mirë ose keq. tej shikimeve bardhë e zi. personalisht për autorin e librit.162 Analiza sociologjike si studiues. Ai gjykohet e vlerësohet në raport me kohën dhe hapësirën që ka patur në dispozicion për të vepruar. ruan nga çdo pikëpamje .politike. protagonistët e asaj . Unë nuk e them këtë”. nisur nga njohja që kam unë.. Megjithatë. si në një film.. ekonomike.“personazhi kryesor” i librit). Sepse (2) ende mungojnë analizat serioze të kësaj periudhe. Autori (nëse shprehem letrarisht . me ecje e ngecje. të metodës e stilit të punës. të drejtimit e administrimit etj. Nëse do të guxonte më shumë ose. sikurse nga vlerësimet e kolegëve të mi apo të njerëzve që më kanë folur në kohë të ndryshme për prof. mund të them se libri ka doza të një zelli të tepruar autokritik. etj.

u është referuar “personazheve” të librit të tij më shumë si bartës të një dukurie. pra midis atyre që janë formuar si lexues para viteve ’90-të. e përgënjeshtron Liljana Hoxha etj. Ç’thotë njëri djalë i Enverit. në mungesë të analizave serioze të asaj periudhe. nuk thotë tjetri. asgjë nuk ka qenë nga inati. ai nxiton të kërkojë falje duke shtuar: “. të një opinioni. sidomos për personalitete me të cilat ai ka komunikuar drejtpërdrejt. do luftuar.Lekë Sokoli 163 periudhe. ndonjë komunikim.. nuk thotë tjetri... Në këtë libër bëhet përjashtim. vazhdojnë të mbizotërojnë analizat joserioze. të një qëndrimi. inatçore. . Hamit Beqja është një përgjigje e argumentuar dhe objektive e këtij interesimi të publikut. për shembull. qoftë edhe hapur të këqija. Për t’u theksuar është fakti se edhe për ata që janë prekur nga kritika që i kanë rezultuar autorit. Por ç’thotë njeri. nga urrejtja hakmarrëse.. Sepse (3). etj. mendoj se gjithçka ka qenë nga dashamirësia. aspak objektive. Për mua ka qenë dhe mbetet e huaj ajo që quhet fryma e mëshirës kristiane”. Megjithatë autori (pa harruar në asnjë rast se është studiues). Libri i prof. Së gjashti. Në të kundërtën. Ajo do denoncuar. Ai është një libër i plotë. tërësor. Por edhe qëndrimi më dashamirës nuk do pajtuar me të keqen. të rejash apo dhëndurësh të këtij apo atij udhëheqësi komunist. bijash apo bijësh. Ky interesim mund të ndikohet nga fakti se shumica e atyre që lexojnë sot janë të grupmoshës 40-60 vjeç. Sidoqoftë. sipas meje më mirinformuesi midis të gjithë librave të së njëjtës natyrë të botuar deri më sot në Shqipëri. si njerëz me të cilët e ka lidhur ndonjë ngjarje. Fatmirësisht më duket se unë nuk i njoh ato. Edhe për bartësit e qëndrimeve negative. abuzive. Por më duket se ky interesim për t’u informuar për kohën e komunizmit nuk buron aq nga nostalgjia për atë regjim derisa numri i nostalgjikëve është shumë më i vogël se numri i të interesuarve për informim. në përgjigje të këtij interesimi gazetat e revistat e sotme mbushin pa pushim faqet e tyre me deklarime vejushash. spekulative. nga mllefet. në librat e tjerë të tij autori nuk ka përdorur emra individësh konkretë. atë që thotë Nexhmije Hoxha.. Sepse (4) shoqëria e sotme shqiptare vazhdon të jetë e interesuar për t’u informuar për periudhën e diktaturës komuniste.

një njeri me vullnet të hekurt. tranzicionit demokratik. Së teti.164 Analiza sociologjike Së shtati. edukatës (edhe seksuale). sociologjik apo psikologjik. Besoj se edhe për këtë arsye. tipizon. edhe djalli janë brenda tek i gjalli”). shkencës. medias. fesë. Megjithatë mendoj se të paktën ky libër mund të cilësohet si një libër shkencor popullarizues. e kam lexuar fund e krye (në shumë raste i jam rikthyer atij). një “engjëll dhe djall” (i referohem librit të tij “Edhe engjëlli. në përgjithësi. Së nënti. një profesor të madh që merr “leksione” edhe nga një fëmijë shtatëvjeçar. madje deri te pijetarët (asgjë njerëzore nuk është e huaj për mua!). të vendosur në raporte e komunikime me njerëz (shqiptarë e të huaj). Sot rinia nuk ka shumë modele për të qenë. ka bërë që pikërisht një libër i bazuar në kujtesën dhe refleksionet vetjake të autorit .bëhet më i këndëshëm. Kam arritur në përfundimin se . të kategorive të ndryshme. një njeri që gjithë jetën kërkoi dhe gjeti (sa mundi) hapësira lirie. Por në këto paranteza bëhen edhe përgjithësime interesante e me vlera të mirëfillta shkenore. libri do të ketë më shumë lexues se një libër rigorozisht shkencor. por të vërtetë. komunikues. përgjithëson. transparent. librin e prof. gjithsesi një njeri të hapur. Edhe “Gjurmë jete” është i tillë.sikurse Stefan Cvajgu (libri “Bota e djeshme”) apo edhe Eqrem Bej Vlora (libri “Kujtime”) . dhe nuk ka referenca. mbi të cilin ai analizon. “Shënime autobiografike” nuk është mbështetur në dokumente autentike. Një fakt i jetës së tij shndërrohet natyrshëm në një fakt shkencor. komunikimit. në ndonjë ditar etj.. janë me mjaft paranteza. luftës së klasave. Hamit Beqja. Edhe për këtë arsye libri meriton të lexohet. një bashkëshort e prind. një debatues e polemist. pra një model për t’u marrë si shembull. libri ka një “personazh kryesor” interesant. një mik të mirë (sidomos të grave). më dëpërtues për te lexuesi. siç kanë shumica e librave shkencorë. më i shkrifët. Librat e prof. një të ditur që shpalos qëndrimin ndaj së kaluarës. Hamit Beqja. një mësues e hartues tekstesh shkollore që kur ishte “adoleshent” (ende 17-18 vjeçar). siç pohon autori (kujtesa edhe mund të të tradhëtojë). Por kjo “aventurë”. kulturës. më i ngrohtë. libri ka vlera shkencore. nga të gjithëpushtetshmit deri te nxënësit e studentët.

. tej përgjigjes së pyetjes “Kush është Hamit Beqja”.Lekë Sokoli 165 çdonjëri nga lexuesit e librit në fjalë. Autori ka shkruar një libër për ne (për çdonjërin nga ne). Ai të nxit për reflektim e vetëkorrigjim. do të nxitet të shtrojë pyetjen: “Kush jam unë?”. Madje jo vetëm do ta shtrojë këtë pyetje. por edhe do të nxitet të kërkojë përgjigjen e saj. shumë më tepër se për veten e tij.

e cila përbëhet nga këta nëntituj: Rivlerësimi i “fenomenit Voskopojë”. emri dhe vepra e “fenomenit” Kavalioti lidhen me shkëlqimin e “fenomenit” Voskopojë. Vepra e tij përfaqëson në vetvete një trashëgimi të vyer të mendimit filozofik (fq. Alfred Uçi del para lexuesit. Por mënyra e shikimit dhe interpretimit prej tij. Zhvillimi ekonomik e shoqëror. fq. sidomos atij të profilizuar. logjika. një akademi që e vuri theksin te filozofia. 142-147. groteskun kadarean. mbi De Radën e të tjerë të mëdhenj të letërsisë. folklorin. Nr. Pra. Epoka historike (fq.166 Analiza sociologjike Filozofia e Teodor A. Voskopoja-Akademia e Re. edhe në këtë libër2. prof. fizika. 15-94). Vël. 2 Kësaj i kushtohet sidomos pjesa e pare e librit. Duket vërtet e habitshme që vetëm 20 kilometra larg Korçës e në 1200 m lartësi. pas asaj të Kostadinopojës (viti 1720). 8). pas njëzet librave të botuar mbi estetikën e mitologjinë. Një rivlerësim i këtij qyteti-çudi bëhet. kulturës e të mendimit shqiptar e më gjërë. Jeta dhe Vepra e Teodor Kavaliotit. Zhvillimi kulturor dhe Akademia e Re. mbetet një figurë e shquar e kulturës iluministe shqiptare. me një tjetër vepër shkencore: Filozofia e Teodor Kavaliotit. Shekspirin. madje në mënyrë mjaft të plotë. antikitetin e modernizmin. tregon se çfarë kishte arritur Voskopoja e shekullit XVIII. 1(15). 8. . sidomos të problemeve filozofike. Qyteti kishte të parën shtypshkronjë të Ballkanit. Voskopoja. Voskopoja të ngrihej aq lart (dhe binte si me rënie të lirë). sipas Uçit. Dostojevskin. 2005. Danten. kishte Akademinë e saj të shquar (1744). sikurse te përgatitja e specialistëve 1 Botuar fillimisht në revistën Politika & Shoqëria. Pse pikërisht për Teodor Kavaliotin dhe filozofinë e tij? Sepse Kavalioti. Kavaliotit. kulturën e letërsinë. vepër e shquar e mendimit shqiptar1 Në vijim të punës së tij kërkimore-shkencore. matematika.

që të diplomuarit e atyshëm hynin në Universitetet e kryeqyteteve evropiane më lehtësisht se sot. thotë se Kartagjena ishte jo vetëm në krye të World Patrimony. por edhe një qytet i dijes. Sipas prof. Austria. për nga organizimi politik. kulturën dhe artin kartagjenas studiuesi A. Kartagjena3 jonë. në të cilin “shiheshin vetëm njerëz të edukuar. Voskopoja. të rinj që stoliseshin e argëtoheshin dhe të rritur që mësonin brezin e fëmijëve të tyre” Ndaj Kartagjena ishte edhe qyteti më i lakmuar. që nxiti një xhelozi të pashëmbullt. kanë tërhequr vëmendjen e studiuesve historianë. sikurse kishat e vlera të tjera unikale të saj. pati ndikim të fuqishëm në zhvillimin e gjuhës letrare shqipe dhe të ndërgjegjes kombëtare shqiptare. Daoulatli. për ligje. pak pas promovimit të librit Filozofia e Kavaliotit. Akademia. koncepte. qyteti kishte një akademi që. me shkëlqimin e jashtëzakonshëm që njohu. rrënimi i së cilës shënoi fundin e një shembulli unikal. kulturës. qyteti më i pasur i botës për disa shekuj. . Franca. kategori e këndvështrime filozofike. nuk është e nuk mund të jetë një fenomen i izoluar. në vlerësimin e autorit. shoqëror dhe ekonomik. si Greqia. shprehimisht për veprat filozofike të Kavaliotit. Në të shkruhet për filozofi. sado në kontrast me pjesën tjetër të Shqipërisë së 2-3 shekujve më parë. në kuptimin e pastër të fjalës. eruditët e tregtarët e Voskopojës. Pra. të mësuar në të gjitha shkencat. Ata kanë dashur ta studiojnë këtë fenomen. Rumania. Gjermania etj. arsimit. Filozofia e Teodor Kavaliotit është një libër i mirëfilltë shkencor. Libri i prof. që ndryshonte në shumë drejtime me realitetin e pjesëve të tjera të Shqiperisë së asaj kohe. Italia. është një nga personalitetet më të kulturuar të Shqipërisë së të gjitha kohërave. shtypshkronja. vetëm nxënës që mësonin/mësoheshin. 3 Si për koincidencë.. Në një libër për historinë. Ajo përfaqëson një “ngastër” të së tërës.Lekë Sokoli 167 ekonomistë etj. këtij filozofi iluminist shqiptar dhe që. Por. Përmasat e shkatërrimit të Kartagjenës ishin në përpjestim të drejtë me shkallët e lavdisë. që kishte një bibliotekë publike me vepra klasike e një koleksion të gjerë të veprave shkencore edhe nga Europa Perëndimore. por edhe linguistë e letrare nga vendeve të ndryshme. për problematika filozofike. Alfred Uçit. një pjesë të pandarë të historisë e të kulturës së popullit tonë. Alfred Uçit nuk është një libër gjysmëshkencor apo ndër ata që jemi mësuar t’i klasifikojmë si libra “shkencorë popullarizues”. kam patur rastin të shikoj atë ç’ka mbetur nga Kartagjena. në fund të fundit.

shkrimtarin dhe përkthyesin Spiro Xhai. . Filozofia e Teodor Kavaliotit përfaqëson një vepër të shquar të mendimit shqiptar. njohësin e shkëlqyer të greqishtes (të re apo të vjetër. me fenomenin Voskopojë dhe njerëzit e sa të shquar. Së dyti. Pra ç’faktorë kanë ndikuar për të bërë të mundur këtë vepër? Së pari. Mund të merret me mend se sa i vështirë ka qenë krijimi i kësaj vepre. fakti që profesori ynë i filozofisë dhe estetikës ka punuar “si në shtëpinë e tij”. greqishtes antike apo arkaike. të ruajtura në dy kopje në dorëshkrim. me fakte e opinione të sakta e të pasakta.168 Analiza sociologjike Si i tillë ai është i vështirë për t’u “përtypur” nga lexuesi masiv shqiptar. Qysh në vitin 1965 kam nisur të merrem me studimin e temës “Voskopoja dhe Kavalioti”…. me tematikën e librit. Kjo ia lehtëson dhe e ndihmon të mbyllë punime. madje edhe për Kavaliotin janë shkruar e shkruhen shumë libra brenda e jashtë vendit. Pse? Kjo lidhet. “Metafizikës” dhe “Logjikës”. sidomos të mendimit filozofik. Ato kanë sjellë për Voskopojën informacion shkencor. por edhe deformime e shmangie nga vërtetësia shkencore. shtypshkronjën e saj. ka operuar në një fushë së cilës ai i ka kushtuar jetën krijuese. shpesh kontradiktore. Në gjykimin tim. prof. Por libri nuk është fort i lehtë edhe për lexuesin e specializuar. jetë me një vitalitet gati unikal. të “Fizikës”. Aristotel Panon etj. faktin që ai për këtë vepër ka punuar (krahas dhe paralel me te tjera vepra të tij). Pra. autori i këtij libri ka ditur të zgjedhë bashkëpunëtorët dhe ka ditur si të punojë me ta: Koço Bozhorin. Por. sikurse të studiuesve të shumtë që morën pjesë dhe diskutuan në promovimin e librit. asnjë prej autorëve të tyre nuk e ka njohur dhe nuk e ka trajtuar përmbajtjen filozofike të tri veprave kryesore të akademikut voskopojar. Së treti. dashamirëse ose jo. Akademinë e Re. siç është argumentuar në këtë botim. filologun athinas Spiros Pargjinos. ndonëse edhe ky do të njihet (më në fund). së pari. për herë të parë ka bërë zbërthimin shkencor të filozofisë së Kavaliotit. të cilave u ka kushtuar gati gjithë jetën. Alfred Uçi. bizantine apo neobizantine kishtare). prof. Siç pohon vetë ai: Vjen një kohë kur autori ka në dispozicion një përvojë të gjatë profesionale. Për Voskopojën. për një kohë të gjatë.

Kavalioti e shndërroi shkollën e qytetit në “Akademia e Re” (viti 1744) dhe futi në të lëndë shkencore. 5 Mamardeshvili. Madje ai i shikonte këto shkenca të ndërthurura. sikurse hartoi tekste si “Mesimet e para” (Protopiria-Venedik. sidomos fizikën dhe matematikën. në lidhje e bashkëveprim të ndërsjellë. Në promovimin e librit në fjalë pati ndonjë ngacmim të natyrës “Dekarti është filozof i kapërcyer”. Para së gjithash ai. Dhe te Dekarti. duket sikur në “përzgjedhjen” e tij Kavalioti nisej edhe nga qëllimi (i një rendi më praktik). Madje. madhësia variabël e Dekartit Teodor Kavaljoti (1718-1797). Me Dekartin filloi epoka e re e filozofisë. siç thotë Hegeli. fizikanin dhe fiziologun. plane mësimore.Lekë Sokoli 169 Nga ky zbërthim dalin në pah përmasat e vërteta të Kavaliotit4 dhe filozofisë së tij. 121. Merab. Kavalioti shkroi dhe tekste te tjera shkollore. U rikthye në Voskopojë. Nga ana tjetër. për të zhilluar në “Akademinë e Re” shkencat ekzakte. la mënjanë sidomos gjithë traditën e mëparshme që kishte si pikënisje autoritetin e kishës 6. si Logjika. Mesjetes. 6 Cituar në Filozofia e Kavaliotit. por analizat bëhen në raport me kohën. 120. Ai u lind në Voskopoje dhe mësimet e para i mori po aty. se Kavalioti kishte zbërthyer në ingranazhet e filozofisë së tij Rëne Dekartin. sipas Kavaliotit “më i madhi filozof midis gjithë filozofëve të rinj” (fq. fq. 120). Kjo kishte vlerën e një abetareje në të cilën përfshihej dhe një fjalor tre gjuhësh (një prej të cilave ishte shqipja). cit. pas studimeve. mbi të gjitha. Bizantit dhe të kohëve të reja. 4 . që japin e marrin nga njëra-tjetra. Fizika dhe Metafizika. 1770). filozofin më misterioz të historisë së filozofisë 5. Përsiatje karteziane. siç ndodhi në fakt. ndoshta pjesa më e bukur e këtij libri. Filozofi Dekart është njëherësh themeluesi i gjeometrisë analitike si shkencë. në Filozofia e Kavaliotit. më mirë se te kushdo tjetër është shkrirë shkencëtari social (filozofi) me matematikanin. Në “Rëne Dekarti dhe filozofia e Kavaliotit”. autori thekson se në qëndrimin ndaj filozofisë moderne të Dekartit duket edhe origjinaliteteti i pikëpamjeve filozofike të Kavaliotit. njeriu që hodhi bazën e funksioneve në matematikë etj. në vitin 1743. Por ai zbulon. fq. ishte një pedagog i shquar dhe drejtor i “Akadema e Re” të Voskopojës. Akademiku ynë i sotëm zbulon tek akademiku voskopojar njohësin e mirë të filozofise së Antikitetit.

Gazeta Drita. fq. Dialektika e natyrës. Ata theksojnë. Tiranë: N. Në vlerësimin e Filozofia e Kavaliotit studiuesit japin edhe argumente të tjera. Pra ky libër. Sinani. pikënisje e të cilit është njohja e tjetrit. Sepse në të autori prek. siç vëren Engelsi7. . Por këto kanë qenë të veçuara dhe. gjermane e të tjera. Shaban. në një mënyrë apo një tjetër. përpunuesi i këtij mendimi në Ballkan ishte Kavalioti8. ai mban qëndrim kritik. 2004. siç thamë. Friedrich. rumune. 2004. 9 Sinani. në matematikë u fut lëvizja. struktura e lëndës që përmban etj. 21 Nëntor. Vepra e prof. përfaqëson një vepër të rëndësishme të mendimit filozofik shqiptar. Dhe me madhësinë variabël të Dekartit. ose përtej përmbajtjes së tij. edhe me tematikën specifike të tij. Gjergj. sipas kritereve të shkencave shoqërore bashkëkohore. Krejt përkundrazi. 28 nëntor. Dhe në qoftë se Dekarti ishte në Europë përpunuesi i një mendimi filozofik modern. Pra. por Filozofia e Teodor Kavaliotit. trajton dhe interpreton një sërë problemesh thelbësore të historisë së Shqipërisë 7 8 Engels. duke gjykuar gjithanshmërisht. është edhe një libër që del jashtë tematikës bazë. Kjo lidhet. se ka patur disa shkolla studimore që janë marrë me Voskopojën: shkolla greke. Vlerat shtohen po të kemi parasysh faktin se veprat e Kavaliotit janë “veprat e para laike.170 Analiza sociologjike ka qenë një pikë kthese në matematikë. pra dialektika… E rëndësishme është që Kavalioti përqafoi filozofinë më përparimtare të kohës së tij. qytetërimi voskopojar dhe filozofia e Kavaliotit shndërrohen (siç duket për herë të parë).. referencat e krahasimet. për të ka patur një interes shkencor ndërkombëtar. Me librin Filozofia e Kavaliotit. 1981. analizat e sintezat. në dije shkencore. Frashëri. Studiuesit pohojnë se para saj. 306-307. austriake. të dëgjuarit e tij. Uçit është shkruar. në një plan më të gjerë. sepse gjithë kodikët e tjerë kanë përmbajtje teologjiko-fetare”9. Pra midis tyre nuk ka patur debat shkencor. për të njëjtën tematikë. është shkruar në mënyrë pak a shumë romantike ose në stilin e folklorizmit. autori i këtij libri i dëgjon të gjithë. si të thuash. kur duhet. por nuk ledhaton asnjë. Gazeta Drita. nuk kanë dashur ta dëgjojnë njëra-tjetrën. për shembull. për nga mënyra e hulumtimit.

. pa patur një sistem kordinatash (karteziane) të filozofisë bashkëkohore. kombit/kombëtares etj. Uçit. Duke gjykuar në përgjithësi. na bën mirë. Kur del në dritë një libër i ri. shoqëria e sotme shqiptare zhvillohet pa ide të tilla filozofike. Libri jep gjithashtu një shembull. kishte një çerdhe kulturore ku studiohej filozofi. një model: në muzg të Mesjetës. Misha. thotë (fq. ose thënë në gjuhën e problematikës që po shqyrtojmë.Lekë Sokoli 171 në kompleksitetin e tyre. duke mbetur një dokument i historisë së filozofisë. Mua më duket se libri. është ngritur një mur midis studimeve e botimeve të reja dhe shkollës. qoftë edhe me tematikë historike. 12): Duke pranuar rëndësinë e mendimit filozofik kavaliotas. shkollave e institucioneve 10 Misha. mund të theksojmë gjithashtu se Voskopojën (të marrë në zenitin e saj). ka vlera edhe në kuptimin praktik të fjalës. Ato mbështetën ndërtimin e objekteve të kultit dhe atyre social-kulturore. pikë së pari. Piro. Po sot? Për fat të keq. problemin e gjuhës shqipe e të raportit të saj me gjuhët e tjera (Voskopoja ishte një shembull i kësaj ndërthurjeje). të marrëdhënieve ndëretnike. jemi ndeshur edhe me mjaft aspekte të mendimit të tij me rëndësi për filozofinë e shkencat bashkëkohore. Gazeta Drita. Edhe bibliotekat tona janë mjaft të varfra për nga librat e filozofisë. Autori.. 28 nëntor 2004. Studiuesit kanë përmendur sidomos veprën sociale e kulturore të korporatave voskopojare. thotë publicisti P. etj. pra parellinjtë. Duke marrë shkas nga libri i prof. institucionalizimi i të cilit në shoqërinë e sotme shqiptare është me rëndësi jetike. Ndaj pak filozofi (në kuptimin e mirëfilltë të fjalës). a ka ai edhe vlera aktuale? Kjo pyetje u shtrua edhe në takimin e studiuesve të mbledhur për promovimin e librit në fjalë. 2004. e cila nuk reflekton10. të besimeve fetare (sidomos të Kishës dhe të rolit të saj). nuk e bënë shkencëtarët por. korporatistët (tregtarët e industrialistët). si për t’i paraprirë shqetësimit mbi aktualitetin e veprës së vet. të letërsisë e historisë. Por sa do të shfrytëzohet ky libër nga shkollat? Sot për sot. mund të them se Filozofia e Kavaliotit është një libër që të fton për debat. të kulturës e trashëgimisë kulturore. thuajse përherë shtrohet pyetja: veç vlerave njohëse.

Akademinë dhe kulturën voskopojare. Filozofia e Kavaliotit është libër me një strukturë 11 Shih: Plasari. për ato vlera që kemi (vetë)mohuar. për të mos thënë edhe njeriun). gjithsesi diçka që (ndoshta) nuk do të na e kishte dhënë askush tjetër. për të cilën ishte e pamundur të fletej më parë (L. mblodhën fonde për ndërtimin e shtypshkronjës dhe të vetë Akademisë. duhet të dinë (nëse duan). Ja disa nga vlerësimet e studiuesve. postin shtetëror. 42-43. fq. Uçit? Së pari. Së treti. Xholi). 2000. dhënë në ditën e promovimit të tij12: “Një vepër e një niveli europian” (Z. . për studiuesin tonë të madh të shkencave sociale. një keqardhje (po aq të ligjshme). duke synuar ta shndërrojnë gjithçka në mall apo duke privatizuar gjithçka (deri funksionet e mjetet administrative e publike. Korporatat themeluan jetimore. të asistencës sociale në qytet etj11. është përmbledhur në Gazeta Drita. Fenomeni Voskopojë. sikurse arkën e të varfërve. datë 21 dhe 28 nëntor 2004. njëfarë krenarie të legjshme për vlerat që kemi trashëguar edhe në fushën e mendimit filozofik.172 Analiza sociologjike publike. që hap një problematikë të pasur. partitë e politikën. Ata që po çimentojnë sot kultin e parasë e të pasurisë. se pa Kavaliotin. Në këtë libër ai na ka dhënë gjithçka ka mundur të japë. një “vepër me të cilën autori na fton për t’u kthyer te mendimi” (Gj. i cili futi në qarkullim intelektual Kavaliotin dhe filozofinë e tij. një mirënjohje të madhe për profesorin e mikun tim. Së dyti. Sinani). Aurel. siguronin funksionimin e spitalit. 12 Debati i studiuesve me rastin e promovimit të librit Filozofia e Kavaliotit. Tiranë: Phoenix & Shtëpia e Librit. siç është rasti i Kavaliotit dhe filozofisë së tij. gjithsesi shumë më i moralshëm se “kapitalizmi plaçkitës” (përgjithësisht). i ditëve e anëve tona. Ky është njëfarë “kapitalizmi social” i tre shekujve më parë (në një shoqëri ende jokapitaliste). organizuar nga Akademia e Shkencave dhe Shtëpia e Librit dhe e Komunikimit. Çfarë kam ndier gjatë leximit të librit të prof. Malltezi). lavdia e tregtarëve dhe pasanikëve do të kishte vdekur bashkë me pasurinë e tyre të patundshme. Filozofia e Kavaliotit është një thirrje për t’u shkëputur nga mediokriteti dhe përditshmëria. dërgonin me shpenzimet e tyre bursistë edhe në universitetet e Europës (vetë Kavalioti i kreu studime me një bursë të tillë).

të shoqërisë shqiptare të gjysmëshekullit të fundit ka arritur majat. Filozofia e Kavaliotit është një libër shkencor. Pak kohë pas daljes në dritë të Fiozofia e Kaveliotit. Edhe kur mendon për vitet e jetës së tij. që i kushtohen kësaj figure (P. i cili në hierarkinë e vlerave (vlerave të vërteta. Vlera kryesore e librit është origjinaliteti i tij. prof. Misha). e natyrshme kjo për të gjithë vdekatarët (fjalë e përdorur prej tij. Por kështu ndodh ngaherë. Ai. rreshti i katërt i librit). përfaqëson njëherësh një kontribut linguistik të jashtëzakonshëm (A. studime si Filozofia e Kavaliotit. sikurse veprat e mëparshme të prof. jo të pseudovlerave).Lekë Sokoli 173 tepër koherente. besnik ndaj një klasicizmi të shëndoshë në filozofi. aq më shumë janë shtrembëruar e goditur nga ithtarë të një mode provinciale” (N. Ai është marrë me shkencë të vërtetë. Më mbetet ta uroj profesorin tonë të mirë: jetë të gjatë e krijimtari të mbarë! . Madje ai iu lut Zotit që t’i jepte edhe tre vjet jetë sa të përfundonte Komedinë Hyjnore. A. modern. Me këtë libër A. Alfredi më tha: “U shkëputa nga disa punë të tjera që kisha në dorë për t’u marrë me Kavaliotin. por edhe i disa ideve nga literatura e gjerë e shkruar në rumanisht apo greqisht. mendon për të nxjerrë nga duart e mendja e tij vlera shoqërore. interesant dhe tërheqës (sikurse leksionet e tij të filozofisë). Pra ai të ndihmon kur ke për të bërë diçka që ia vlen”. jo thjesh i një vargu analizash të filozofisë së Kavaliotit. jo me pseudoshkencë apo servoshkencë. Spahiu). Dhe Zoti i dha plot 13 vjet. një studim i shkëlqyer. Uçit dhe studiuesve socialë të brezit të tij. Prof. Pra. një libër i rëndësishëm i një njeriu të rëndësishëm. Fuga). Kështu ka ndodhur edhe me Danten. sepse “është një fakt i hidhur se të gjitha figurat historike shqiptare të përmasave europiane kanë qenë objekt goditjesh. Nuk di nëse do të kem kohë për t’i përfunduar ato. Është një vepër që korrigjon e vë në vend. të çliruara nga dogmatizmi (Xh. Uçi jep shembullin e koncepteve krejtësisht moderne. për shembull. madje sa më shumë i kanë shërbyer atdheut dhe kulturës europiane. Alfred Uçi mbetet për mua njëri nga ata studiues që ka bërë gjëra për të cilat ia kanë vlejtur. Lako).

174 Analiza sociologjike .

Lekë Sokoli 175 CIP Katalogimi në botim BK Tiranë Sokoli.5 cm.(Inst.5) 316. 14. .2 -055. 176 f. Sejdin Cekani.5 x 20.2(496. .356. Tiranë : Rinia. red.5) .2(496. 2006.346. Lekë Analiza sociologjike / Lekë Sokoli . i Sociologjisë) ISBN 99927-819-9-8 316.

176 Analiza sociologjike .

Lekë Sokoli 177 .

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful