1

Voorwoord deur die Minister

Die agbare Tina Joemat-Pettersson (MP) MINISTER VAN LANDBOU, BOSBOU EN VISSERYE

In ’n veeleisende wêreld van voortdurend en vinnig-veranderende ekonomiese en sosiale uitdagings soos toenemende voedselpryse, ’n gebrek aan voedselsekuriteit en landelike ontwikkeling, is daar mense wat, ongeag hulle gewilligheid en entoesiasme, steeds nie hulle volle potensiaal kan verwesenlik nie. Bydraende faktore soos ’n gebrek aan vaardighede, hulpbronne en geleenthede kan almal ’n rol speel in die beperking van mense se prestasies. Ten einde sy volle potensiaal te bereik steun die land op ’n lewenskragtige landbou-, bosbou- en visseryesektor om voedsel en werkgeleenthede te verskaf. Volhoubare landbou is ook van wesenlike belang vir die beskerming van ons skaars hulpbronne, versorging van die grond en om die weg van toekomstige groei uit te stippel. Ek vertrou dat met die hantering van die Nasionale Landbougids 2011 nuttige adresse en nommers ’n sakeverbindingsinstrument sal word deur die deel van kennis en inligting. Die inligting in die gids kan ook nuttig wees vir landboukundige opleiding en onderwys asook vir bemagtiging en kapasiteitsbou. ’n Wyd-uiteenlopende reeks kliënte, byvoorbeeld studente, beplanners en sake-entrepreneurs, sal die gids ’n waardevolle beginpunt en oriëntering vind in die daarstelling van toekomstige kontakte. Deur die gids gereeld by te werk, is ons doel ook om seker te maak dat die inligting relevant bly en op die nuutste tegnologie fokus. Mag hierdie gids, of die webwerwe, publikasies en rolspelers wat in hierdie bladsye vermeld word, antwoorde verskaf op ’n wye reeks uitdagings en vraagstukke op die landboukundige gebied.

4

NASIONALE LANDBOUGIDS
INHOUD
Inleiding
Landbou in Afrika Suider-Afrikaanse Ontwikkelingsgemeenskap – SAOG Suid-Afrika en die landbou Die belangrikheid van landelike ontwikkeling Landbou in die provinsies Die stedelike vraagstuk 8 15 20 22 29 34 Voëls en boerdery Weer en klimaat Wetgewing rakende die omgewing Wildlewe op plase 203 206 208 212

Insette
Allerlei toerusting Bande Bemesting Besproeiing Bewaringsgrondbewerking Biobestryding Boorgate en windpompe Brandstowwe en smeermiddels Dieregesondheid Erdwurms en vermikompos Die gebruik van diere se krag Graanberging en -hantering Implemente Kompos en organiese kunsmis Oesbeskerming Omheining Pompe en opwekkers Sade en saailinge Sleepwaens Strukture en boumateriaal Trekkers, dorsmasjiene en balers Veeverwante toerusting Veevoere Verpakking Voedingsbesproeiing Voertuiginstandhouding en -onderdele Vragmotors en swaar voertuie Vurkkrane Waterberging Waterkweking en verbouing onder bedekking 4x4’s en ander voertuie 218 219 221 229 234 239 242 244 249 254 256 258 262 263 265 272 275 277 283 284 285 290 292 296 298 299 301 302 303 305 309

Bemarking en finansiële dienste
Agri-ondernemings en die “nuwe geslag” landboukoöperasies 36 Ambassades en skenkerprogramme 45 Banke 49 Bemarking 55 U finansiële bestuur 62 Finansieringsdienste vir Ontwikkeling 65 Handel in veselstowwe 69 Infrastruktuur en landboulogistiek 70 Intellektueelgoedereregte 74 Kommoditeitehandel 79 Koöperasies 86 Landbouskoue en -byeenkomste 91 Risikobestuur en versekering 94 100 Uitvoer Varsproduktemarkte 107 Vendusies – lewende hawe 114 Verskaffers van finansiële dienste 116 Voorsieningskettingbestuur 120

Georganiseerde landbou en landbou dienste
Georganiseerde landbou Landboukonsultante Regshulp en wetgewing Reis en toerisme in landbou Waardasie van Landbougrond 122 128 133 138 142

Hulpbronne en Goeie Landboupraktyk
Afvalbestuur Bewaringsgebiede en boerdery Biodiversiteit Biologiese boerdery Brande Grondsoorte Hernubare Energie LandCare Die oes van reënwater Organiese boerdery Permakultuur Uitheemse indringerspesies (UIS) Veld Vleilande 144 148 151 159 162 165 169 174 176 177 185 190 194 198

Lewende hawe
Akwakultuur Beesvleis Bok- en skaapsuiwel Bokke Bokke – sybokhaar Byeboerdery Diereverbetering en telers Donkies Inheemse rasse Konyne Perde – die perdebedryf Pluimvee Produksie van spesialiteitsvesels 311 319 324 325 327 329 333 339 344 347 349 353 359

Vrywaring: Ons het probeer om dié inligting so akuraat en opgedateer as moontlik te maak. Vir die nuutste inligting kan u die webtuistes besoek en/of die toepaslike assosiasies/ rolspelers in die relevante hoofstukke kontak. Ons dra geen verantwoordelikheid vir enige navolge of aksies wat kan plaasvind a.g.v. inligting in hierdie eksemplaar.

5

NASIONALE LANDBOUGIDS
INHOUD
Skape Skape - wol Suiwel Varkvleis Vee - Algemeen Veeteelt - ander Voëlwild, Watervoëls en Ander Pluimvee Volstruise Wildboerdery 361 363 367 370 377 383 384 386 390 Heuningbos Inheemse kennis en Afrika-groentes Inheemse medisinale plante Kanola Kassawe Katoen Koffie Koring Kruie en speserye Mielies Rooibos Sagtevrugte Sigorei Sitrusvrugte Snyblomme Sojabone Sonneblomme Sorghum Subtropiese vrugte Suikerriet Tabak Tee Tuinboukunde Vrugte Weiding vir lewende hawe 550 552 558 562 563 564 568 570 573 576 580 582 584 585 589 591 593 596 598 602 603 606 608 612 616

Nasionale kwessies
Arbeid en werkskepping Biosekuriteit Energie Grondhervorming Die jeug Klimaatsverandering Menslike nedersettings MIV en vigs Ondersteuning aan opkomende boere Persone met gestremdhede Swart ekonomiese bemagtiging (SEB) Veiligheid en sekuriteit Voedselsekerheid Water Vroue 394 399 405 410 416 419 423 426 430 440 443 455 458 463 468

Waardetoevoeging en landbouverwerking
Bak Biobrandstowwe Droëvrugte Essensiële- en groente-olies Inmaak en perservering Jag Landbouverwerking Leer Meulenaarsbedryf Mikro- en kleinmaalondernemings Slagpale/abattoirs Suiwel Voedselveiligheid en naspeurbaarheid Wyn 619 620 624 625 632 634 637 646 648 651 653 658 661 666

Navorsing, opleiding en ontwikkeling
Beroepe en indiensneming in landbou Biotegnologie en plantteling Departement van Hoër Onderwys en Opleiding IKT en landboumedia Kartering Landbou-onderwys en –opleiding Presisieboerdery Presisieveeboerdery Wetenskap en Navorsing 472 483 489 490 494 496 509 511 512

Oesgewasse en tuinboukunde
Aartappels Ander graansoorte en oliesade Ander veselgewasse Bessies Blomkwekery- en kwekerygewasse Boomneute Bosbou Droëbone Druiwe Gars Graan en Oliesade Groente Grondbone 516 518 519 522 524 525 528 531 534 537 539 543 548

Erelys (ons adverteerders)
Sonder u sou dié boek nie moontlik wees nie. 672

Bywerk u inligting! Skakel 011 485 2036 of skryf aan agriculture@rainbowsa.co.za

6

7

8

Inleiding
Landbou in Afrika
1. Inleiding
Daar heers groot opgewondenheid oor Afrika se groeivooruitsigte wat hoofsaaklik berus op die kontinent se olie en grondstowwe. Of die armes hoegenaamd enige voordeel sal trek uit die toename in beleggings en buitelandse belangstelling in Afrika is ’n ope vraag. Landbou is die ekonomiese ruggraat van talle Afrikalande, en dit is landbou wat die grootste potensiaal het om die armes op te hef, op voorwaarde dat Afrikalande meer op hulle landboubedrywe (waardetoegevoegde of agroprosessering) konsentreer. Dit is noodsaaklik dat Afrika se landbouproduktiwiteit skerp en volhoubaar styg. Geen land ter wêreld kon ooit sy ekonomie en sy burgers se lewenstandaard verbeter sonder dat sy landbouproduktiwiteit skerp toegeneem het nie. Sowat 80 persent van Afrika se inwoners verdien hulle brood op die een of ander manier uit landbou. Maar die opbrengs per hektaar in Afrika is minder as die helfte van dié van ontwikkelende lande elders in die wêreld; minder as 10 persent van Afrika se bewerkbare grond word besproei; en bitter min kunsmis word toegedien – slegs 10 kg per hektaar vergeleke met die internasionale gemiddelde van 100 kg per hektaar. Afrika se beleidmakers moet munt slaan uit die tegnologie en hul eie tegnologiese oplossings ontwikkel. By navorsingsinstellings in Afrika word baanbrekerswerk gedoen in besproeiing wat ‘n omwenteling te weeg kan bring in die wyse waarop stapelvoedsel verbou word. Met kunsmis kan arm grond vrugbaar gemaak word, danksy nuwe variëteite kan groter oeste gelewer word, en as gevolg van die nuutste boerderytegnieke is sekere prosesse baie doeltreffender. Dit kan in Afrika gedoen word, en dit is reeds hier gedoen. Malawi se mielieproduksie het in minder as ses jaar van twee miljoen ton per jaar tot meer as 3,5 miljoen ton per jaar gestyg, en Malawi kon mielies na sy buurlande uitvoer. Daarom is ek ondanks talle struikelblokke steeds optimisties oor landbouontwikkeling in Afrika. Ons vasteland is twaalf keer so groot as Indië en ons bevolking is die helfte kleiner. Vergeleke met ander gebiede in die wêreld beskik lande in Afrika suid van die Sahara, op enkele uitsonderings na, oor volop bewerkbare grond. Daarby bestaan al die nodige tegnologie reeds, waarvan die suksesvolle kweek van beter variëteite kassawe, rys en mielies getuig. Ek is oortuig dat ’n groter landbouwonderwerk hier in Afrika moontlik is as die een wat in die 1970’s en 1980’s in Asië gebeur het, mits landbou-ontwikkeling met toewyding, die regte beleid en die jongste tegnologie aangepak word. Dit kan buitendien op ’n omgewingsvriendelike en volhoubare manier plaasvind.
Bron: Joaqim Chissano, voormalige Mosambiekse president, New Vision Online 25 Augustus 2009 (verwerking)

Benewens die agt MOD’s, is daar 18 teikens en 48 aanduiders waaraan vordering met die nastrewing hierdie doelwitte gemeet kan word. Die agt MOD’s is: Doelwit 1: Wis uiterste armoede en hongersnood uit Doelwit 2: Stel universele primêre onderwys in Doelwit 3: Bevorder geslagsgelykheid en bemagtig vroue Doelwit 4: Verminder sterftes onder kinders Doelwit 5: Verbeter die gesondheid van moeders Doelwit 6: Bestry MIV/vigs, malaria, TB en ander siektes Doelwit 7: Verseker omgewingsvolhoubaarheid Doelwit 8: Sluit ’n internasionale vennootskap vir ontwikkeling
Source: www.netpublikationer.dk/um/4888/index.htm

• Verkry die jongste Afrika Ontwikkelingsaanduiders wat die vordering ontleed wat Afrikalande maak met die bereiking van die Millenniu montwikkelingsdoelwitte (MOD’s) teen 2015. Die dokument is beskikbaar op die Wêreldbank se webwerf www.worldbank.org. • Die “Millennium Campaign” se webwerf is www.milleniumcampaign. org. Daar is ook webwerwe wat hiermee verband hou, soos www.endpoverty2015.org, www.standagainstpoverty.org, www. noexcuse2015.org Versnelde groei in die landbou is nie net noodsaaklik om die eerste Mille nniumontwikkelingsdoelwit te bereik nie, maar ook om volgehoue groei en nywerheidsdiversifisering in die wyer Afrika ekonomie te bevorder. Na raming is nagenoeg 75 persent van alle werksgeleenthede, 40 persent van alle uitvoere en 35 persent van die bruto binnelandse produk op die vasteland aan landbou te danke. Die landbousektor beskik dus oor die potensiaal om baie beter op internasionale vlak mee te ding. Die armes, en veral vroue in stede en op die platteland, maak ’n bestaan uit landbou. Hul voedselsekuriteit berus op landbou. Die beleidmakers worstel tans met allerhande ingewikkelde probleme wat met die ontwikkeling van die landbousektor in Afrika gepaard gaan. Klimaatsprobleme, ’n groot agrodiversiteit, ‘n gebrek aan besproeiing, die verval van infrastruktuur op die platteland, swak skakeling tussen plaaslike markte en die internasionale ekonomie sowel as ’n onbillike internasionale handelstelsel is enkele van verskeie struikelblokke wat verhinder dat die landbousektor in Afrika sy volle potensiaal bereik.
Bron: John Purchase is die hoof uitvoerende beampte van die Agricultural Business Chamber, en hy het geskryf vir ’n publikasie van Business Action for Africa – 2008 MDGs at the midpoint.

3. Landbou as ’n basis vir groei
… Bystand alleen sal nie armoede in Afrika uitwis nie. Beter marktoegang, billike handelsvoorwaardes, en ’n finansiële stelsel wat nie diskrimineer nie is noodsaaklik om Afrikane uit hul armoede en ontbering op te hef. Die pad na voorspoed begin op die landerye van ons boere. Tog is Afrika die enigste kontinent wat nie sy eie mense kan voed nie. Om armoede met wortel en tak uit te roei, moet ’n groen rewolusie uitbreek wat uniek aan Afrika is. Ons boere het beter saad, beter grond en beter pryse vir hulle produkte nodig. Hulle moet toegang verkry tot water, markte en krediet. Daar moet nasionale beleide wees wat ekonomiese groei, belegging en werkskepping op die platteland sal bespoedig.
Gewese sekretaris-generaal van die VN, Kofi Annan, by die jaarlikse Nelson Mandela-lesing wat op 22 Julie 2007 in Johannesburg gelewer is.

2. Die Millenniumontwikkelingsdoelwitte (MOD’s)
In September 2000 het 147 staatshoofde en regerings die Millenniumverklaring by die VN se Millenniumspitsberaad onderskryf. In hierdie verklaring word agt haalbare doelwitte genoem wat teen die jaar 2015 bereik moet word. Die oorkoepelende doelwit is om die getal mense in die wêreld wat in uiterste armoede leef, met die helfte te verminder. Al die VN-lidlande, internasionale organisasies, fondse, programme en gespesialiseerde agentskappe het hulle daartoe verbind om armoede te beveg en armes se lewenspeil te verbeter.

Die landbousektor vorm die ekonomiese ruggraat van die meeste Afrikalande en hierdie sektor bly die steunpilaar vir ekonomiese groei wat die

9

10

armes in Afrika sal bevoordeel1. Hierdie sektor word oorheers deur kleinhoewe-eienaars wie se grond nie meer as 1 hektaar groot is nie. Dit sluit ook vee-eienaars, kleinskaalse verwerkers van landbouprodukte en bemarkers in. ’n Verhoogde landbouproduksie is noodsaaklik om verhongering en wanvoeding teen te werk. Die meeste armes woon op die platteland. Ondervinding het geleer dat snelle groei in landbouproduksie en produktiwiteit ’n voorvereiste is vir volhoubare armoedeverligting en die snelle ontwikkeling van ‘n ekonomie. ’n Verhoogde landbouproduksie is ook van kritieke belang aangesien vooruitgang in die landbou die plaaslike aanvraag vir produkte en dienste laat styg. Daar word algemeen aanvaar dat die samelewing se totale inkomste met ongeveer 2,5 Amerikaanse dollar styg sodra die landbousektor se totale inkomste met een dollar toeneem. Die landbousektor sal dus voortaan Afrika-lande se grootste uitvoerder moet word.
Bron: www.netpublikationer.dk/um/4888/index.htm

NEPAD se oorkoepelende visie vir landbou is om die bydrae deur Afrika se grootste ekonomiese sektor te vergroot ten einde ’n selfstandige en produktiewe Afrika te vestig wat sy plek in die wêreld volstaan. Die kern van NEPAD se doelwitte vir die landbou is om algemene ekonomiese vooruitgang te bewerkstellig en waartoe ander sektore soos petroleum, minerale en toerisme (hoewel nie op dieselfde skaal as die landbou nie) eweneens ’n aansienlike bydrae kan lewer. Die NEPAD-doelwit vir die sektor is ontwikkeling wat deur die landbou gelei word om hongersnood uit te wis, armoede en voedselonsekerheid uit die weg te ruim en die weg vir groter uitvoer te baan. Die visie vir die landbou is dat die kontinent teen die jaar 2015 die volgende vermag het: • Die daarstelling van voedselsekuriteit (ten opsigte van beskikbaarheid sowel as bekostigbaarheid en om toegang tot genoegsame voedsel en voeding aan armes te verseker); • Die verbetering van landbouproduktiwiteit sodat ’n jaarlikse groeikoers van 6% bereik word, met spesifieke aandag aan kleinboere en vroue; • Die totstandkoming van dinamiese landboumarkte tussen lande en streke; • Die opneem van boere in die markekonomie – wat beter toegang tot markte insluit – sodat Afrika primêr ’n uitvoerder van landbouprodukte word; • ’n Billiker verdeling van rykdom; • Die vestiging van Afrika as ’n strategiese rolspeler in landbouwetenskap en tegnologie-ontwikkeling; • Die toepassing van omgewingsvriendelike produksiemetodes en ’n kultuur van volhoubare bestuur van natuurlike hulpbronne (waaronder biologiese bronne vir voedsel en die landbou), om die agteruitgang daarvan te stuit. NEPAD Planning and Coordinating Agency (NPCA) Tel. +27 11 256 3600 / +27 83 704 4506 andrewk@nepad.org www.nepad.org Gaan ook na www.nepad-caadp.net vir meer inligting oor die CAADP
Bron: Die NEPAD-Sekretariaat

Die Multinasionale Landbouproduktiwiteitsprogram (of Multinational Agricultural Productivity Programme (MAPP)) is opgestel in oorlegpleging met NEPAD, die Forum vir Landbounavorsing in Afrika (FARA) en ander belanghebbendes in Afrika en die internasionale gemeenskap, sowel as die Wêreldbank se Netwerk vir Omgewingsvriendelike en Maatskaplik Volhoubare Ontwikkeling (ESSD). Die opstellers van MAPP beywer hulle vir beter landbounavorsing asook die ontwikkeling en verspreiding van tegnologie. MAPP se visie is om die ontwikkeling en toepassing van landboutegnologie te bevorder met die oog op die Millenniumontwikkelingsdoelwitte en ter ondersteuning van die vierde Pilaar van NEPAD se Omvattende Landbouontwikkelingsprogram vir Afrika of “Comprehensive Africa Agriculture Development Programme” (CAADP). Die Forum vir Landbounavorsing in Afrika (FARA) is belas met die inwerkingstelling van MAPP in Afrika, en laat hom lei deur die Raamwerk vir Landbouproduktiwiteit in Afrika (FAAP) wat hyself opgestel het. Die Direktoraat vir Voedsel, Landbou en Natuurlike Hulpbronne van die Suider-Afrikaanse Ontwikkelingsgemeenskap (SAOG) is op die oomblik verantwoordelik vir die toepassing van MAPP in Suider-Afrika. Om hierdie rede word die program die SAOG MAPP genoem. Vind gerus meer uit by www.sadc.int en www.fara-africa.org

5. Streeks- Ekonomiese gemeenskappe (“Regional Economic Communities” – REC’s)
• Daar is tans verskeie streeksblokke in Afrika wat ook bekend staan as Streeks- Ekonomiese Gemeenskappe (“Regional Economic Communities” – REC’s), en waarvan die lede dikwels oorvleuel. Die REC’s bestaan hoofsaaklik uit handelsblokke, en in sommige gevalle is daar ook ’n mate van politieke en militêre samewerking. • Die meeste van hierdie REC’s vorm die “pilare” van AEC , en baie van hulle het ook ’n mate van oorvleueling in hul lidstate. Weens hierdie hoë mate van oorvleueling is die kans goed dat sommige state wat lid is van verskillende gemeenskappe, hulle hul uiteindelik aan een of meer REC sal onttrek. Talle van hierdie “pilare” bevat ook subgroepe met strenger doeane- en/of monetêre unies van hul eie. CEN-SAD (“Community of Sahel-Saharan States”) www.cen-sad.org Benin Burkina Faso Sentraal-Afrikaanse Republiek Tsjad Comore Ivoorkus Djiboeti Egipte Eritrea Gambië Ghana Guinee Guinee-Bissau Gambië Kenia Liberië Libië Mali Mauritanië Marokko Niger Nigerië São Tomé en Príncipe Senegal Sierra Leone Somalië Soedan Tunisië Togo

4. Nuwe Vennootskap vir Afrika-ontwikkeling – NEPAD
• NEPAD Dialogue verskyn elke week in Engels, Frans en Portugees. As u nie op die poslys is nie, en graag elke week hulle gratis e-nuusbrief wil ontvang of u intekenbesonderhede wil verander, kan u NEPAD nader deur ‘n e-pos na info@nepad.org te stuur. • Besoek www.caadp.net vir meer inligting oor die “Comprehensive Africa Agriculture Development Programme” (CAADP). Die staatshoofde en regerings in Afrika het die “Comprehensive Africa Agriculture Development Programme” (CAADP) as raamwerk vir die herstel van groei in die landbou, landelike ontwikkeling en voedselsekuritieit in Afrika aanvaar. Deur die CAADP vestig NEPAD die aandag van lidlande op verskeie maniere om nuwe lewe in die landbou te blaas en dit bied ook ’n raamwerk vir harmonieuse samewerking. Die vyf spesifieke geleenthede wat NEPAD uitgestippel het vir die bevordering van Afrika-landbou is: • Vergroting van die gebied wat onder volhoubare grondbestuur en betroubare waterbeheerstelsels staan; • Verbetering van landelike infrastruktuur en handelskapasitiet vir marktoegang; • Verhoging van voedselverskaffing en verligting van hongersnood; • Verbetering van landboukundige navorsing, tegnologiese verspreiding en ontlening; • Versnelling van reaksie op rampe en noodgevalle.

1. Onlangse navorsings- en beleidsinisiatiewe het groei wat armes bevoordeel as die belangrikste bestanddeel geïdentifiseer om armoede volhoubaar te verlig. Die MOD’s beklemtoon die belangrikheid van groei wat armes bevoordeel. Dit is egter dikwels onduidelik wat groei om armes te bevoordeel beteken en hoe dit gemonitor behoort te word. Een definisie is dat die armes ongelyk deur ekonomiese groei bevoordeel moet word, sodat sosiale en ekonomiese aanduiders vinniger vir armes as vir die res van ’n land se burgers moet verbeter. D

11

“Arab Maghreb Union” – UMA www.maghrebarabe.org/en/ Algerië Libië Mauritanië Marokko Tunisië

6. Sommige kontakte in Pretoria
Vind die Kontakgids by www.gcis.gov.za. Pos- en straatadresse is ingesluit. Algerië (Ambassade) Tel. +27 12 342 5074-7 Angola (Ambassade) Tel. +27 12 342 4404 Botswana (Hoë Kommissariaat) Tel. +27 12 430 9640 Burundi (Ambassade) Tel. +27 12 342 4881 ambabusa2009@yahoo.fr Comore (Ambassade) Tel. +27 12 342 0138 Demokratiese Republiek van die Kongo (Ambassade) Tel. +27 12 344 6475/6 Egipte (Ambassade) Tel. +27 12 344 6042 / 343 1590 egyptemb@global.co.za Ekwatoriaal-Guinee (Ambassade) Tel. +27 12 342 9945 / 6470 Eritrea (Ambassade) Tel. +27 12 333 1302 eremb@lantic.net Ethiopië (Ambassade) Tel. +27 12 346 3542 Gaboen (Ambassade) Tel. +27 12 342 4376 www.gabonembassy.org.za Ghana (Hoë Kommissariaat) Tel. +27 12 342 5847 ghanahc@iburst.co.za Guinee (Ambassade) Tel. +27 12 342 7348 / 0893 embaguinea@iafrica.com Ivoorkus (Ambassade) Tel. +27 12 342 6913 / 4 Kameroen (Hoë Kommissariaat) Tel. +27 12 460 0341 www.camhicom.co.za Kenia (Hoë Kommissariaat) Tel. +27 12 362 2249 / 50 www.kenya.org.za Kongo-Brazzaville (Ambassade) Tel. +27 12 342 5507/ 8 Lesotho (Hoë Kommissariaat) Tel. +27 12 460 7648 Liberië (Ambassade) Tel. +27 12 342 5671 Libië Tel. +27 12 342 3902 libyasa@telkomsa.net Madagaskar (Ambassade) Tel. +27 12 342 0983 / 4 www.madagascar.org.za Malawi (Hoë Kommissariaat) Tel. +27 12 430 9900 Mali (Ambassade) Tel. +27 12 342 7464 / 0676 Mauritanië (Ambassade) Tel. +27 12 362 3578 rimambapretoria@hotmail.com Mauritius (Hoë Kommissariaat) Tel. +27 12 342 1283 / 4 mhcpta@mweb.co.za Marokko (Ambassade) Tel. +27 12 343 0230 Mosambiek (Hoë Kommissariaat) Tel. +27 12 401 0300 www.mozbusiness.gov.mz Namibië (Hoë Kommissariaat) Tel. +27 12 481 9100 www.namibia.org.za Nigerië (Hoë Kommissariaat) Tel. +27 12 342 0805 / 0688 / 0905 nhcp@iafrica.com Rwanda (Ambassade) Tel. +27 12 342 6536 ambapretoria@minaffet.gov.rw Senegal (Ambassade) Tel. +27 12 460 5263 Sentraal-Afrikaanse Republiek (Erekonsul-Generaal) Tel. +27 11 970 1355 johan@eriksons.co.za Soedan (Ambassade) Tel. +27 12 342 4538 / 7903 embassysudan@webmail.co.za Swaziland (Hoë Kommissariaat) Tel. +27 12 344 1910 www.swazihighcom.co.za Tanzanië (Hoë Kommissariaat) Tel. +27 12 342 4393 / 71 www.tanzania.org.za Trinidad en Tobago (Hoë Kommissariaat) Tel. +27 12 460 9688 tthcpretoria@telkomsa.net Tunisië (Ambassade) Tel. +27 12 342 6282 / 3 Uganda (Hoë Kommissariaat) Tel. +27 12 342 6031 / 2 www.uganda.org.za Zambië (Hoë Kommissariaat) Tel. +27 12 326 1854 / 47 www.zambiapretoria.net Zimbabwe (Hoë Kommissariaat) Tel. +27 12 342 5125 fmaonera@mweb.co.za

“Economic Community of West African States” – ECOWAS www.ecowas.int Benin Burkina Faso Kaap Verde Ivoorkus Gambië Ghana Guinee Guinee-Bissau Liberië Mali Niger Nigerië Senegal Sierra Leone Togo

“Economic Community of Central African States” – ECCAS www.ceeac-eccas.org Angola Burundi Sentraal-Afrikaanse Republiek Kameroen Kongo-Brazzaville Kongo-Kinshasa Ekwatoriaal-Guinee Tsjad Gaboen São Tomé Príncipe

en

“Intergovernmental Authority on Development” – IGAD www.igad.org Djiboeti Ethiopië Kenia Somalië Soedan Uganda Eritrea

“Eastern African Community” – EAC www.eac.int Kenia Tanzanië Uganda Burundi Rwanda

“Common Market for Eastern and Southern Africa” – COMESA www.comesa.int Ethiopië Burundi Kenia Comore Demokratiese Republiek Libië Madagaskar van die Kongo Malawi Djiboeti Mauritius Egipte Rwanda Eritrea Seychelle Soedan Swaziland Uganda Zambië Zimbabwe

“Southern African Developmental Community” – SADC www.sadc.int Angola Botswana Demokratiese Republiek van die Kongo Lesotho Madagaskar Malawi Mauritius Mosambiek Namibië Seychelle Suid-Afrika Swaziland Tanzanië Zambië Zimbabwe

’n Doeane-unie is ’n vryhandelsgebied met ’n gemeenskaplike eksterne tarief. Daar bestaan doeane-unies binne hierdie REC’s, byvoorbeeld die Suider-Afrikaanse Doeane-unie of “Southern African Customs Union” (SACU), die “East African Community”, die “Economic and Monetary Community of Central Africa” (CEMAC), en die “West African Economic and Monetary Union” (UEMOA). Nie alle REC-lidlande is noodwendig lid van die doeane-unie wat binne die betrokke REC werksaam is nie.

12

13

7. Internasionale organisasies
Die tweemaandelikse bulletin van die Forum for Agricultural Research (FARA) is ’n fees van tersaaklike inligting. Skryf na info@fara-africa.org • Africa Investor bied allerlei beleggingsdata en navorsing sowel as uitgesaaide en gepubliseerde inhoud aan ‘n groeiende aantal beleggers wat belange in Afrika het. Kry die inligting en nuus by www.africainvestor.com. Klik op die “Agriculture”-kieslysopsie. • Die Afrikakommissie vir Mense- en Volkeregte (African Commission on Human and Peoples’ Rights (ACHPR) – www.achpro.org • Afrika-Unie (AU)– www.africa-union.org. • “African Capacity Building Foundation” (ACBF) – www.acbf-pact. org. “Building sustainable human and institutional capacity for poverty reduction in Africa”. • “Alliance for a Green Revolution in Africa” (AGRA) – www.agra-alliance. org. AGRA is ’n dinamiese vennootskap onder leiding van Afrikane wat oor die hele vasteland werk om miljoene kleinskaalse boere en hul gesinne help om uit armoede en honger op te staan. AGRA-programme bied praktiese oplossings aan armes om hulle boerderyproduktiwiteit en -inkomste aansienlik te verhoog, en om terselfdertyd die omgewing te bewaar. • “Business Action for Africa” – www.businessactionforafrica.org – is ‘n internasionale netwerk van sakeondernemings en -organisasies in Afrika en elders. Besoek hulle e-biblioteek en gevallestudies. • CTA (Technical Centre for Agricultural and Rural Cooperation) – www. cta.int. “Agritrade” (sien http://agritrade.cta.int) en ander nuusbriewe en publikasies kan van hulle verkry word. • “Consultative Group on International Agricultural Research” (CGIAR) – www.cgiar.org. Duisende publikasies oor landbou- en verwante bedrywe is op hul webwerf beskikbaar. • “Developing Countries Farm Radio Network” – www.farmradio.org – samel inligting in oor suksesvolle, goedkoop praktyke in volhoubare landbou-, voedings-, gesondheids- en gemeenskapsontwikkeling, doen navorsing daaroor en produseer radiotekste vir uitsending. • “Diaspora African Forum” (DAF) – www.diasporaafricanforum.com. Die DAF bied die belangrike skakel vir diaspora-Afrikane om betrokke te raak in Afrika se ontwikkeling en ook die vrugte te pluk van Afrikaeenheid. • “East Africa Farmers Federation” (EAFF) – www.eaffu.org • Economic Partnerships Agreements (EPAs) besoek http://epa.tralac. org • Eldis is een van ‘n groep kennisdienste aan die Instituut vir Ontwikkelingstudie in Sussex, Engeland. Die “Eldis Agriculture and Development Reporter” is by www.eldis.org • “Food, Agricultural and Natural Resources Policy Analysis Network” (FANRPAN) – www.fanrpan.org • “Food and Agriculture Organisation” (FAO) – www.fao.org • “Forum for Agricultural Research in Africa” (FARA) – www.fara-africa. org • “Forum on China-Africa Co-operation” – www.focac.org/eng • Die G8 lande: Kanada, Frankryk, Duitsland, Italië, Japan, Rusland, Verenigde Koninkryk en die Verenigde State van Amerika. • www.au-appo.org – webwerf van die “Inter-African Phytosanitary Council” • “International Centre for Soil Fertility and Agricultural Development (IFDC)” – www.ifcd.org • “International Fund for Agricultural Development” (IFAD) – www.ifad. org • “International Food Policy Research Institute” (IFPRI) – www.ifpri.org • “International Institute for Sustainable Development” – www.iisd.org • “International Trade Centre” – www.intracen.org • “Integrated Regional Information Networks” (IRIN) vorm deel van die VN se Kantoor vir die Koördinering van Humanitêre Aangeleenthede. Soek die “Africa” kieslysopsie by www.irinnews.org • “Market Access Map” – “making import tariffs and market barriers transparent”: www.macmap.org • Die Mo Ibrahim Stigting (“Mo Ibrahim Foundation”), gee ’n jaarlikse indeks van goeie regering uit. Die lys evalueer Afrika-lande suid van die Sahara volgens ’n stel aanduiders soos veiligheid en sekuriteit, die oppergesag van die reg, deelname en menseregte, ’n volhoubare ekonomie en mensontwikkeling. Die prys, wat meer as $5 miljoen beloop, stel die Nobel Vredesprys in die skadu. • Die “New Partnership for Africa’s Development” (NEPAD) is die Afrika-Unie se bloudruk vir sosio-ekonomiese ontwikkeling op die vasteland. Sien opskrif 4.

• Die “NEPAD Business Council” is ’n forum van Afrikane wat in die VSA en Europa woon, en wat hiermee ’n voertuig geskep het vir die koördinering van deelname aan die ontwikkeling en implementering van die NEPAD-program. • “Organisation for Economic Co-operation and Development” (OECD) beskryf die ekonomiese vooruitsigte van lande wêreldwyd. Die ekonomiese vooruitsigte van altesame 47 Afrikalande is in 2009 bespreek vergeleke met 35 Afrikalande die vorige jaar. Daar is allerlei verslae, statistiek en opsommings by www.oecd.org/africa beskikbaar. Klik gerus op die “Bookshop”-opsie. • Pan-Afrika-parlement – www.pan-african-parliament.org • “Pan African Platform for the farmer of Africa” – kontak SACAU (besonderhede in die SAOG- hoofstuk) • Pax-Africa – www.paxafrica.org, “African peace and security agenda” • PROPAC – die organisasie wat landbouprodusente in Sentraal-Afrika verteenwoordig. • Die meeste van die REC-webwerwe (vermeld onder opskrif 5) het ‘n kieslysopsie waarin landbou voorkom. • ROPPA (Netwerk van Boere en Landbouprodusente van Wes-Afrika) – www.roppa.info • “Tokyo International Conference on African Development” - www. ticad.net • “United Nations Development Programme” (UNDP) – www.undp. org.za. Die “GEF Small Grants Programme” is veral van belang. Die kontaknommer in Pretoria is 012 354 8166. • “United Nations Economic Commission for Africa” (UNECA) – www. uneca.org. • “United Nations Industrial Development Organisation” (UNIDO) – www.unido.org • Die huidige wêreldproduksie-, mark- en handelsverslae is beskikbaar by http://www.fas.usda.gov/currwmt.asp en word aangebied deur die Buitelandse Landboudiens van die Amerikaanse Departement van Landbou. • Wêreldbank – www.worldbank.org. Die Wêreldbank se leningsvleuel aan die privaat sektor, die International Finance Corporation, het ingestem om sy beleggings in agri-ondernemings in Afrika in 2009 te verdubbel. Verskeie publikasies en verslae is op die webwerf beskikbaar. Die eksterne finansiering van ontwikkelende lande kry in sy jaarverslag aandag. Gebiede waar dringende beleidsoptrede en beleggings noodsaaklik is word vermeld in die “Africa Competitive Report”. Die “Africa Development Indicators” verstrek die mees omvattende data oor Afrika. Volgens ‘n studie van die FAO en die Wêreldbank in 2009 kan ‘n uitgestrekte grasvlakte wat oor 25 Afrikalande strek verskeie van hulle massakommoditeitsprodusente van internasionale statuur maak. Die titel van die boek is Awakening Africa’s Sleeping Giant - Prospects for Commercial Agriculture in the Guinea Savannah Zone and Beyond. • Wêreld- Ekonomiese Forum – www.weforum.org • Wêreldvoedselprogram – “World Food Programme” ( WFP) – www. wfp.org. • Wêreld- Meteorologiese Organisasie – “World Meteorological Organization” (WMO) – www.wmo.ch • Wêreldhandelsorganisasie – “World Trade Organisation” – www.wto. org. Vind die nuutste internasionale handelstatistiek. Nagenoeg 250 tabelle beskryf handelsontwikkelings uit verskillende perspektiewe.

8. Suid-Afrikaanse belanghebbendes
• “Access Congo Intelligence & Facilitation” – www.accesscongo.com • “African Economic Research Consortium” – www.aercafrica.org, “providing the evidence base for policy making in Africa”. Klik op die nuusbrief- en publikasie-opsies. • Afrika-Insituut van Suid-Afrika (AISA) – www.ai.org.za. Dit is “an independent research organisation and think-tank, focussing on Africa in its research, publications and resource library”. • AFRICA the good news – www.africagoodnews.com – kyk na stories wat die leser moontlik misgelees het. • “Africa Project Access” – www.africaprojectaccess.co.za. • AGRIFICA bevorder en fasiliteer die ontwikkeling van landbou in Afrika. Afgesien van ‘n kwartaalblad The Farm Africa doen hulle ook marknavorsing en projekpromosie. AGRIFICA bestuur ook die Agribusiness Africa Jaarlikse Konferensie en Tentoonstelling. Besoek www.agrifica.co.za • ‘n Paar verslae oor handel en landbou in Afrika kan op die Departement van Landbou se webwerf – www.daff.gov.za gevind word.

14

15

• Bizcommunity.com het begin met ’n Afrika-uitgawe van hul elektroniese nuusbrief vir die bemarkings-, media- en reklamebedryf. Lande wat geteiken word is onder meer Algerië, Angola, die Ivoorkus, Egipte, Ghana, Kenia, Mauritius, Marokko, Mosambiek, Namibië, Nigerië, die Seychelle, Tanzanië, Uganda, Zambië en Zimbabwe – besoek africa. bizcommunity.com • Lees oor die “African Agricultural Development Programme” (AADP), ‘n tegniese hulpprogram (THP) van die Departement van Landbou, Bosbou en Visserye by www.daff.gov.za. ‘n Hele paar verslae oor handel en landbou in Afrika kan ook hier gekry word. • Kies die “African Union and NEPAD”-opsie op die webtuiste van die Departement van Buitelandse Betrekkinge en Samewerking – www. dfa.gov.za. Die “Regional Economic Communities”-opsie verskaf skakels na die webtuistes van CEN-SAD, COMESA, ECCAS, ECOWAS, IGAD, SADC en UMA. • “Executive Research Associates” publiseer ’n nuusbrief oor ontwikkelinge in Afrika. Besoek www.erassociates.co.za vir meer hieroor. • Soek die rubriek “African News” in elke uitgawe van die tydskrif Farmer’s Weekly vir nuus oor landbou in Afrika. • Die Stigting vir die Ontwikkeling van Afrika (“Foundation for the Development of Africa”) behartig verskeie webtuistes. Twee hiervan is www.foundation-development-africa.org en www.isupportafrica. com. U kan hul nuusbriewe ontvang deur ’n e-pos te stuur na info@foundation-development-africa.org. • “Institute for Global Dialogue” – www.igd.org.za. Dit is ‘n “independent South African NGO broadly concerned with key issues in international affairs, and how these affect South Africa, Southern Africa and Africa as a whole”. • Die Instituut vir Sekerheidstudies (“Institute of Security Studies” – ISS) se webtuiste bevat ’n magdom inligting oor Afrika, waaronder die nuushooftrekke, ‘n databasis van “African Fact Files”, afkortings, handelsooreenkomste, publikasies en so meer. Besoek www.iss.co.za. • Die “Joint Agribusiness Department of Agriculture Forum for Africa” (JADAFA) – www.jadafa.co.za – is ‘n gesamentlike onderneming tussen agribesighede en die Departement van Landbou, Bosbou en Visserye van Suid-Afrika. • Lees op die Landboubesigheidskamer se webwerf www.agbiz. co.za oor die rol wat agri-ondernemings moet speel sodat Afrika sy volle landboupotensiaal kan bereik. Kies die dokument “Accelerated business-led growth and collective action to reach the Millennium Development Goals”. • Science in Africa – “Africa’s first on-line magazine”: www.scienceinafrica. co.za • www.tradeinvestnigeria.com – gemik op enigeen wat in Nigerië en Kenia sake wil doen. Soek die “Agriculture and Agri-processing”kieslysopsie op hulle nuusbrief vir artikels soos “Agrologistics at home and abroad”. • “Trade Law Centre for Southern Africa” (TRALAC), www.tralac.org, het ‘n elektroniese nuusbrief waarin dikwels wyer as Suider-Afrika gekyk word en belangrike aangeleenthede op die kontinent aandag geniet. • www.letsgrowafrica.com – ‘n Suid-Afrikaanse webwerf vir landbouprodukte en –dienste Standard Bank het belange oor die hele Afrika en verkeer in die ideale posisie om die vloei van handel na en van Afrika te fasiliteer. Die bank het belange in verskeie nywerhede en sektore soos mynbou en kommoditeite, energie (olie en gas), kapitaalgoedere (gekoppel aan infrastruktuurbesteding) en landbou. Vind gerus meer uit by www.standardbank.co.za

Inleiding
Suider-Afrikaanse Ontwikkelingsgemeenskap – SAOG
1. Oorsig
Besoek die webtuiste www.sadcreview.com om die jongste handels-, bedryfsen beleggingsoorsigte en -verslae vir die SAOG te kry. Landbouproduksiesyfers/statistiek en -nuus is daarby ingesluit. • In die lig van die SAOG wat oor ’n mark bestaande uit nagenoeg 250 miljoen mense beskik – vergeleke met die effens meer as 47 miljoen mense in Suid-Afrika – is die SAOG-streek se potensiaal geweldig groot wat handels- en markgeleenthede betref. • Drie lande (die Demokratiese Republiek van die Kongo, Suid-Afrika en Tanzanië) maak byna twee derdes van die totale SAOG-bevolking (64.4%) uit, terwyl die vyf kleinste lede (Swaziland, Mauritius, Botswana, Namibië en Lesotho) 4% daarvan uitmaak. • Die beeld van die SAOG is een van verskeidenheid. In ’n streek wat oor oorvloedige hulpbronne beskik, lewe 40% van die mense op minder as een VS-dollar per dag. Terwyl ons egter weet van die bloeiende ekonomiese groei van lande soos China en Indië, is ons nie so bewus daarvan dat van die snels groeiende ekonomieë ter wêreld sommer op ons eie drumpel te vinde is nie, byvoorbeeld Angola, Botswana, Mauritius en Mosambiek. • Die sukses van Suid-Afrika se ekonomie, insluitend landbou, is nou met dié van die streek verweef. • Strategiese prioriteit 8 van die mediumtermyn- strategiese raamwerk (Medium Term Strategic Framework – MTSF) is die nastreef van Afrika-ontwikkeling en verhoogde internasionale samewerking. Die MTSF word in die volgende hoofstuk bespreek. Die aanwysende strategiese ontwikkelingsplan vir die streek (Regional Indicative Strategic Development Plan – RISDP) en die aanwysende strategiese plan van die organisasies (Strategic Indicative Plan of the Organs – SIPO) bevat die SAOG se langtermynstrategie vir die volgende: • die verdieping van streeksintegrasie; • die bydrae tot versnelde ekonomiese groei; • die uitwissing van armoede; en • die bereiking van ’n volhoubare patroon van ekonomiese groei. Die ekonomiese integrasie in die SAOG word gerig deur die handelsprotokol, wat in 1996 onderteken en in 2000 bekragtig is. Vir agtergrondkennis en die jongste inligting oor goedere wat ingevolge die Doeane- en Aksynswet belastingvrye status verkry het, of oor die belasting wat op u kommoditeit betaalbaar is, besoek die webblaaie van die Handelsregsentrum vir Suider-Afrika (Tralac) – www.tralac.org Die Suider-Afrikaanse Ontwikkelingsgemeenskap moet teen 2010 ’n doeane-unie, teen 2015 ’n gemeenskaplike mark en teen 2018 ’n monetêre unie gevestig hê. Verpligtinge en strategiese doelwitte van die SAOG wat meer spesifiek op landbou betrekking het, word vervat in die Dar es Salaam-deklarasie van 2004. Die SAOG ontwikkel ook ’n streekslandboubeleid (Regional Agricultural Policy -- RAP), wat binne die volgende twee tot drie jaar vir goedkeuring voorgelê sal word. Kontak mnr Martin Muchero, RAPkoördineerder, vir meer inligting by mmuchero@sadc.int Aangesien die meeste SAOG-ekonomieë hoofsaaklik op landbou gebaseer is en voedsel die landbouhandel tussen die SAOG-lande oorheers, verskaf verbeterde handel in waardetoegevoegde landbouprodukte potensieel ’n instrument om armoede in die streek te bestry, streeksintegrasie te bevorder, en ekonomiese groei en welsyn te verhoog.
Bron: www.agro-ind2008.com; President Mwanawasa, voorsitter van die SAOG in 2008, se toespraak by die opening van die SAOG se internasionale leiersberaad oor armoede en ontwikkeling; Jerry Vilikazi, uitvoerende hoof van Business Unity South Africa (BUSA); Buanews; Handelsregsentrum vir Suider-Afrika (Tralac)

9. Profiele van Afrika-lande
• Die Mbendi-webwerf, www.mbendi.co.za, gee die jongste inligting oor alle ekonomiese sektore in Afrika, ook landbou. Daar is ‘n nuttige oorsig oor elke land. Op hierdie webwerf kan ‘n mens ook Afrika se wisselkoerse vind – www.mbendi.co.za/cyexch.htm. ‘n Elektroniese nuusbrief is gereeld beskikbaar. • Gaan na www.nationmaster.com en kies die “Countries A-Z”- of “Agriculture”-opsies vir statistiek. • http://en.wikipedia.org/wiki/Category:Agriculture_by_country – Wikipedia gee inligting oor die stand van die landbou van 108 lande.
Ons bedank Andrew Kanyegirire van NEPAD vir sy kommentaar op die konsephoofstuk.

16

Die sukses van landbou hou met vooruitgang in die streek verband. Landbou moet mededingend en winsgewend wees ... enige leemte in die mark word spoedig deur buitelandse mededingers beset. Ons moet vanuit ’n Suider-Afrikaanse perspektief kyk, en nie slegs vanuit ’n Suid-Afrikaanse perspektief nie. Boere en landbou-ondernemings, ons kommoditeite – hetsy oeste (bv suikerriet en mielies) of produkte wat waarde toevoeg – sal ’n hupstoot kry van streeksvooruitgang en samewerking. Hans van der Merwe, uitvoerende hoof Agri SA

Maputo Corridor Initiative (MCLI) Tel. +27 13 755 6025 www.mcli.co.za

Logistics

Sien ook www.mdc.org.za Maputo Development Corridor Mining Industry Associations of Southern Africa (MIASA) www.miasa.org.za NEPAD-sakestigting Tel. +27 11 884 1888 www.nepadbusinessfoundation. org en www.thenbf.co.za Nywerheidsontwikkelingskorporasie (NOK) Tel. +27 11 269 3000 www.idc.co.za

2. Rolspelers
Raadpleeg ook die hoofstukke getiteld “Afrika en landbou” en “Infrastruktuur en agrologistiek”. Baie rolspelers is ook in die hoofstuk “Wetenskap en navorsing” gelys. Africa Project Access Tel. +27 11 465 6770 www.africaprojectaccess.co.za Africa Trade Centre Tel. +27 72 276 6923 www.africa-trade-centre.com African Micro Mills Tel. +27 31 584 6250 www.africanmicromills.com Die maatskappy het uitgebreide kundigheid op die gebied van forensiese ondersoeke en markbeskerming en spesialiseer ook in sake wat met internasionale handelsremedies verband hou. Agri Inspec is een van die afdelings.

Food, Agriculture and Natural Resources Policy Analysis Network (FANRPAN) Tel. +27 12 804 2966 / 3186 “Stukrag vir winsgewende www.fanrpan.org graanmeulbedryf en basiese Om doeltreffende beleide ten voedselproduksie in die SAOG” opsigte van voedsel, landbou en natuurlike hulpbronne te bevorder Agri Inspec – sien FIRMS deur: Agricultural Tours Worldwide • skakeling en vennootskappe Tel. +27 82 771 7448 tussen regering en burgerlike gemeenskap te fasiliteer, www.agritoursandtravel.com • om die kapasiteit vir AGRIFICA beleidsontleding en beleidsdialoog in Suider-Afrika Tel. +27 12 804 9729 uit te bou, en vraaggedrewe www.agrifica.co.za beleidsnavorsing en -ontleding te ondersteun. Agrifica is ’n landbouintelligensiemaatskappy wat dienste lewer soos projekte, marknavorsing, Forum for Agricultural Research n e t w e r k i n g g e l e e n t h e d e (FARA) vir die bevordering van dgnaro@infocom.co.ug (Voorsitter) landbouontwikkeling. mjones@fara-africa.org Association of SADC Chambers (Uitvoerende direkteur) of Commerce and Industry www.fara-africa.org (ASCCI) vir p/a Suid-Afrikaanse Kamer van Gordon-instituut Sakewetenskap (Gordon Institute Koophandel en Nywerheid of Business Science – GIBS) Tel. 011 446 3800 Afrika-leierskapprogram (African www.sacci.org.za Leadership Programme -- LBF) Business Unity South Africa Tel. +27 11 771 4302 www.gibs.ac.za (BUSA) Tel. +27 11 784 8000 Landboubesigheidskamer (LBK) www.busa.org.za Tel. +27 12 807 6686 Departement van Internasionale admin@agbiz.co.za www.agbiz.co.za Betrekkinge en Samewerking Tel. +27 12 351 1000 Die LBK is ’n rolspeler in liggame www.dfa.gov.za soos die Nepad-sakestigting (NFB) Federation of East and Southern en JADAFA (Joint Agribusiness African Road Transport Department of Agriculture Forum for Africa) wat ten doel het om Associations (FESARTA) handels- en nietariefversperrings www.fesarta.org uit te skakel ten einde handel en beleggings in Afrika aan te moedig. FIRMS Tel. +27 12 843 5640 www.agriinspec.co.za

NOK word as die primêre katalisator vir Suid-Afrikaanse beleggings in Mosambiek, Suid- Een van die programme is ICART Afrika se naasgrootste uitvoermark (Implementation & Co-ordination of Agricultural Research & in Suider-Afrika, benut. Training in the SADC Region). Programme for Agricultural Skakel +267 395 1863 of e-pos Information Services (PRAIS) kbheenick@sadc.int Tel. +27 51 401 2739 / 225 www.uovs.ac.za/prais Small Enterprise Development Corporation (SEDCO) PRAIS is ’n vennootskap tussen Tel. +268 404 2811/2 die Universiteit van die Vrystaat greenheadf@sedco.co.sz en die CTA (Technical Centre for Agriculture and Rural Co-operation Dit is ’n semi-staatsinstelling – wat in Nederland gesetel is. Sien kragtens Swaziland se departement www.cta.int). PRAIS voorsien van inisiatief en werkskepping. op aanvraag inligtingsdienste aan Die KSOK se rol in die sektor vir belanghebbendes van die SAOG- klein en medium ondernemings is om kleinsakeondernemings te landboustelsels. bevorder. Die fokus is op landbouSAOG-bankvereniging ondernemings: die fasilitering van Tel. +27 11 645 6700 skakeling tussen ondernemings www.sadcbanking.org (klein en groot ondernemings), waardetoevoeging, uitvoer/invoer, Kies die skakel “Public Private en dies meer. Partnerships in SADC” op hierdie webtuiste of besoek www.ip3.org South Africa Angola Chamber of Commerce SAOG-sakeforum (SBF) Tel. +27 11 723 9000 Mnr Maszwe Majola www.sa-acc.co.za Tel. 076 230 3148/083 984 0512 South Africa Mozambique SAOG-werkgewersgroep Chamber of Commerce Tel. +27 11 784 8000 Tel. +27 72 145 0129 Catherine.grant@busa.org.za info@samozacc.co.za www.samozacc.co.za SAOG-parlementêre forum Tel. +264 612 870000 Suid-Afrikaanse Instituut vir www.sadcpf.org Internasionale Aangeleenthede (SAIIA) SAOG-sekretariaat Tel. +27 11 399 2021 Direktoraat Voedsel, Landbou en www.saiia.org.za Natuurlike Hulpbronne (FANR). Tel. +267 39 51863 (Gaborone) “Afrika-perspektiewe. Globale www.sadc.int insigte” Die hooffunksies van die direktoraat FANR sluit die volgende in: • die ontwikkeling van volhoubare voedselsekuriteitsbeleid en programme; • die ontwikkeling, bevordering en versoening van beleide en genderontwikkelingstrategieë en -programme; Suider-Afrikaanse Konfederasie van Landbou-unies (SACAU) Tel. +27 12 644 0808 info@sacau.org www.sacau.org SACAU is toeganklik vir alle outonome nasionale organisasies in die SAOG-streek wat deur boere

• die ontwikkeling, bevordering en versoening van beleide oor biodiversiteit, plantsanitasie, sanitasie, akkerbou en veeboerdery; • die ontwikkeling van maatreëls om landbou-uitsette te verhoog en agrogebaseerde bedrywe te ontwikkel; • die ontwikkeling, bevordering en versoening van beleide en programme wat gemik is op die doeltreffende en volhoubare benutting van natuurlike hulpbronne soos water, wild, visserye en bosbou; • die ontwikkeling en versoening van goeie omgewingsbestuurs beleide; • die bevordering van die verhandeling in landbouprodukte.

17

18

19

beheer word asook streekskommoditeit-verenigings. Dit is betrokke by landbouontwikkeling in die streek deur die vermoë van boerderyorganisasies te versterk deur ’n gemeenskaplike spreekbuis aan boere te bied wat streeksen wêreldsake betref, en deur landbouverwante inligting aan sy lede en ander belanghebbendes te verstrek.

Suid-Afrika se Bheki Cele is in 2009 verkies tot voorsitter van die organisasie vir samewerking tussen polisiehoofde in die SuiderAfrikaanse streek (Southern African Regional Police Chiefs Cooperation Organisation – SARPCCO). SARPCCO word beskou as ’n meganisme om misdaad in die SAOG te beveg, wat veral belangrik is in die lig van die 2010 FIFA WêreldbekerSACAU het tans 14 lede uit tien sokkertoernooi. lande in Suider-Afrika: • Agri SA en die National African Farmers’ Union (NAFU); • Botswana Agricultural Union (BAU); • Lesotho National Farmers Union (LENAFU); • Fédération Chrétienne des Paysans Malagasy (FEKRITAMA) en die Coalition Paysanne de Madagascar (CPM); • Farmers Union of Malawi (FUM) en die National Smallholder Farmers’ Association of Malawi (NASFAM); • Namibia Agricultural Union (NAU) ; • Seychelles Farmers Association (SEYFA); • Agricultural Council of Tanzania (ACT); • Zambia National Farmers Union (ZNFU); • The Zimbabwe Farmers Union (ZFU) en die Commercial Farmers Union of Zimbabwe (CFU) Southern African Railways Association (SARA) Tel. +263-4-736777/8 www.sararail.org Southern African Regional Poverty Network (SARPN) www.sarpn.org.za Die Suider-Afrika Trust (Southern Africa Trust) ondersteun prosesse om deelname aan dialoog oor beleid te bevorder wat ’n uitwerking op armoede in die streek het. Besoek www.southernafricatrust.org Standard Bank Tel. +27 11 299 4701 www.standardbank.co.za Standard Bank lewer diens aan 18 lande suid van die Sahara en aan 21 lande op ander vastelande, insluitend die vernaamste finansiële sentra van Europa, die VSA en Asië.

Universiteit van Pretoria SAOG-sentrum vir grondverwante, streeks- en ontwikkelingsbeleid Tel. +27 12 420 4515 nic.olivier@up.ac.za www.sadc-centre.up.ac.za

Verkiesingsinstituut van SuiderAfrika (VISA) Tel. +27 11 482 5495 www.eisa.org.za

3. Webtuistes en publikasies
Raadpleeg die hoofstuk getiteld “Landbou in Afrika”.

Die amptelike SAOG-webtuiste is www.sadc.int. Besoek ook ander webtuistes wat vroeër in hierdie hoofstuk gelys is, bv. www.sadcpf.org Kies die opsie “US-SACU” op die kieslys by www.bilaterals.org www.sadctrade.org – Die SAOG-handelsontwikkelingsprojek. Kies kieslysopsies soos “SADC Trade Database”, “Other SADC Trade Resources” en andere. Kies die opsie “Member countries” by www.fanrpan.org. Artikels en referate uit lande in die Suider-Afrikaanse streek word hier afgelaai. Kies die opsie “Research papers” onder publikasies by www.daff.gov.za. ’n Aantal hiervan handel oor intra-Afrika-handel, bv. “Trade potential between South Africa and Angola”. Die volgende inligting is ingesluit by die jongste “Abstract of Agricultural Statistics” op dieselfde webtuiste: • waarde van die Suider-Afrikaanse Doeane-unie (SACU) se uitvoer van landbouprodukte • waarde van die Suider-Afrikaanse Doeane-unie (SACU) se uitvoer van landbouprodukte volgens land van bestemming • waarde van die Suider-Afrikaanse Doeane-unie (SACU) se invoer van landbouprodukte • waarde van die Suider-Afrikaanse Doeane-unie (SACU) se invoer van landbouprodukte volgens land van oorsprong Kies die opsie “SADC Information” op die kieslysie by www.sagis.org.za. Dit verskaf inligting oor die graansituasie in die Suider-Afrikaanse Ontwikk elingsgemeenskap. Doen ’n soektog na onderskeie SAOG-handelsmissies, bv. www. zambiapretoria.net en www.swazihighcom.co.za. ’n Lys van die ambassades of hoëkommissariate is in die vorige hoofstuk beskikbaar. Doen ’n soektog na die webtuistes van SACAU-geaffilieerdes soos die Zambia National Farmers Union, www.znfu.org.za, en die National Small Farmers’ Association of Malawi, www.nasfam.org Die tydskrif Pax-Africa handel oor SAOG-vraagstukke. Besoek www. paxafrica.org Program wat gebrek aan voedsel en kwesbaarheid in die streek behandel (Regional Hunger and Vulnerability Programme -- RHVP) – www.wahenga. net Ons bedank Stephanie Aubin van SACAU vir waardevolle terugvoering.

Handelsregsentrum vir SuiderDit het ook nou bande met die Afrika (Tralac) Swaziland National Agricultural Tel. +27 21 880 2010 www.tralac.org Union (SNAU) en het ’n memorandum van verstandhouding Teken in op Tralac se nuusbriewe met UNAC in Mosambiek. om op die hoogte te bly van handelsvraagstukke in Afrika, en Streekskommoditeitsliggame die SAOG in die besonder. sluit in die Oos- en SuiderAfrikaanse Suiwelvereniging The Trade Law Chambers (ESADA); die Suider-Afrikaanse (Internasionaal) Pluimveevereniging (SAPA); Tel. 021 880 2010 die SAOG-pluimveeforum; die www.tradelawchambers.co.za SAOG-suikerrietkwekersverenig ing; die Afrika-tuinbouvereniging Sakefokus op landbousake(HCA); die Suider-Afrikaanse ondernemings wat die uitwerking Lewendehawe- en Vleisforum van handelsooreenkomste (WHO, (SALMF); die Eastern Africa Fine SAOG, SACAU, EU) op hul op Coffee Association (EAFCA); hul ondernemings wil verken en die Afrika-katoen- en - en raad nodig het oor kwessies tekstielbedryfsfederasie (ACTIF). soos marktoetrede-tariewe, teendumping, teensubsidiëring Southern African Enterprise en sanitêre en fitosanitêre Network versperrings. Dit fokus ook op Tel. +264 61 272203 maatskappye wat ’n handelsre Faks +264 61 271007 guleringstrategie wil ontwikkel.

20

2. Landbou en die BBP (bruto binnelandse produk)

Inleiding
Suid-Afrika en die Landbou
1. Oorsig
Wat sou u eerste doen as u gevra sou word om ’n regering saam te stel en u land die volgende dekade in te lei? Waarskynlik sou u ’n prioriteitslys opstel. ’n Lewendige ekonomie stel ’n land se mense in staat om hul brood te verdien en ’n beter lewe te ly, soos ons dit verstaan. Sosiale kwelpunte en politieke stabiliteit is ook van kardinale belang — veiligheid en sekuriteit, ’n funksionele regstelsel, politieke stabiliteit, en gelyke kanse. Die omgewing wat deur ons as vanselfsprekend aanvaar word, is ’n priorioteit (raadpleeg die afdeling oor hulpbronne en goeie landboupraktyk). Dit baat ons niks as die bronne waardeur ons onderhou word toegelaat word om agteruit te gaan en uitgeput word nie. Baie van die kwelvrae wat ons as nasionale prioriteite in die gesig staar, word uitgelig in die nasionale kwelpunt-kategorie van hierdie publikasie. Dit wil natuurlik glad nie sê dat ander kwessies onbelangrik is nie en talle debatteerbare punte word elders in hierdie publikasie aangeroer. Ná die algemene verkiesing van 2009 het mnr. Jacob Zuma en sy span gaan stilsit om die pad vorentoe vir die land te beplan. Hulle het die Mediumtermyn-Strategiese Raamwerk (MTSR) vir die volgende vyf jaar saamgestel. Dit is ’n Raamwerk wat as riglyn moet dien vir die regering se program vir die mandaattydperk 2009 tot 2014. Dit is deur die kantoor van die president uitgereik en kan van www.presidency.gov.za (en elders, soos www.polity.org.za) afgelaai word. Die prioriteite wat in dié mediumtermyn-strategiese raamwerk uitgestippel word, moet omgeskakel word tot ministers se sleutelprestasie-aanduiders waarteen hul prestasie oor hierdie termyn gemeet gaan word. Die strategiese prioriteit wat in die MTSR voorkom, is: 1. Bespoediging van en transformasie van die ekonomie om behoorlike en onderhoubare lewensonderhoud te skep 2. ’n Enorme program om die ekonomie en sosiale struktuur te bou. 3. Omvattende landelike strategie, gekoppel aan grond en landbouhervorming, en voedselsekurtiteit 4. Versterking van die vaardighede- en menslikehulpbronbasis 5. Verbetering van die gesondheidsprofiel van alle Suid-Afrikaners 6. Intensifisering van die stryd teen misdaad en korrupsie 7. Bou van samehorige, deernisvolle en onderhoubare gemeenskappe 8. Nastreef van Afrika-vooruitgang en die verbetering van internasionale samewerking 9. Onderhoubare hulpbronbestuur en –gebruik 10. Bou van ’n ontwikkelingstaat wat die verbetering van openbare dienste en die versterking van demokratiese instellings insluit.

• Ons het voedsel nodig om te oorleef en landbou vorm ’n kerndeel van die proses wat daardie voedsel op ons tafel plaas. • Baie hang af van die vonk wat in die landbou bestaan, en talle studies dui op die vermenigvuldigende invloed van die landbou op ander sektore: ’n rand wat in die landbou bestee word, vermag meer as ’n rand wat elders bestee word. • Die landbou verskaf die ekonomiese grondslag vir die meeste van ons landelike gebiede. Landbou word toenemend ook as stedelike bedrywighede beoefen (sien die hoofstuk “Die Stedelike Vraagstuk”). • Volgens die sensus oor kommersiële landbou van 2007 was daar landwyd 30 982 boerdery-eenhede teenoor 45 818 in 2002. • Die BBP verskaf ’n maatstaf van ekonomiese produksie – en dikwels die lewenstandaard – van ’n land. Landbou se bydrae tot die BBP is na raming tussen 2.8% en 3%. • ’n Standaardmodel van ekonomiese groei toon dat ’n land se primêre bedrywighede (die landbou ingesluit) na gelang hy ontwikkel, ’n kleiner persentasie van sy BBP begin uitmaak , terwyl sekondêre bedrywighede (byvoorbeeld vervaardiging en verwerking) en die dienstesektor ’n al hoe groter deel begin vorm. • Die feit dat die landbou se aandeel tot die Suid-Afrikaanse BBP begin krimp, kon verwag word, aangesien ons ekonomiese groei beleef. Die landbou groei ook, maar nie teen dieselfde tempo as ander sektore nie. • Vanweë sy skakels met ander sektore (sien die volgende opskrif) verkies sommige bronne om die landbou in breër konteks te beskou, wat hulle die “agrovoedselsektor” noem. Só gesien, styg die BBP-aandeel tot 14% en hoër, afhangende van watter bronne ’n mens gebruik. As ’n mens al die voorwaartse en terugwaartse skakels insluit (sien opskrif 3), groei die bydrae tot tussen 20% en 30%. • Landbou bly ’n hoeksteen en die land se lewensaar, wat sy aandeel tot die BBP ook al is. Op nasionale vlak is dit aan die landbou te danke dat ons voedselsekuriteit geniet.

3. Skakels en die plaas
Niks gebeur in ’n vakuum nie, allermins die landbou. Die landbou is afhanklik van insette, dikwels genoem dit wat “stroomopwaarts” (terugwaarts) is en an die toestande wat dit moontlik maak. Op sy beurt lewer die landbou weer “stroomafwaarts” (voorwaarts) die grondstowwe vir die agrovoedselbedryf. Deur die landbou in dié konteks te beskou, kan ’n mens sien dat dit sommer baie dinge in ons wêreld maak wat dit is. In die hoofstuk “Beroepe en indiensneming in landbou” word dié feit erken, soos blyk uit kort oorsigte van loopbane wat oënskynlik niks met boerdery te doen het nie. Kyk egter ’n bietjie fyner:: • Landbou beteken dat daar ’n mark vir die insette is, en saam met die besighede wat trekkers, voertuie en toerusting verskaf, is daar ook werktuigkundiges, bestuurders, rekenmeesters, elektrisiëns en so meer. • Die landbou skep ook ’n mark vir dienste. Dit is ’n ekonomiese bedryf, en ekonome vervul dus ’n rol om die waters te karteer en sin te probeer maak uit die rigting waarin die skip vaar. Talle van hierdie mense is betrokke by die handel in en bemarking van landbouprodukte. • Finansiële dienste is nodig, en mense wat as bankiers en finansiers werk, kom ook by om hulle plekke in te neem. • Mense wat maatskaplike en regswerk doen, en andere wat ons seker “politici” kan noem, maak ook deel van die prentjie uit, want die landbou vind plaas binne ’n maatskaplike en politieke konteks. • Omdat Suid-Afrika in ’n wêreldomgewing funksioneer, het ons die jongste kennis nodig om mededingend te bly, want anders sal ons ons oorsese markte verloor en die plaaslike markte sal opgeraap word deur buitelandse produsente. Dié behoefte bring navorsers en mense wat innoverende maniere soek om die dinge te produseer en te doen wat ons in die verlede geproduseer en gedoen het, maar op ’n doeltreffender manier (laer prys, beter marges/winste, minder moeite, ens.).

Dit is van kardinale belang dat ’n land sy landbousektor in stand hou ten einde aan sy basiese behoeftes aan voedsel te voldoen. Eerstewêreldlande weet dit. Hulle klou nie uit leedvermakerigheid aan daardie (handelsverwringende) landbousubsidies vas nie – hulle boere doen meer as om net “die platteland op te pas”.

21

• Boere en toekomstige boere het vaardighede nodig, en so kom diegene by wat ’n bestaan maak uit vermoëbou, hetsy as voorligtingsbeamptes (sien die hoofstuk Ondersteuning aan opkomende boere), onderwysers, AgriSETA-verskaffers of dosente (sien die hoofstuk Landbou-onderwys en -opleiding). • Dan is daar ook die mense wat in die media werk wat die landbougemeenskap ingelig hou, hetsy oor navorsings- en tegnologiese uitsette. ’n Mens kan hier die lys uitbrei, maar die punt is nou duidelik en lesers wat belangstel, kan self verder daaroor uitwei. Die landbou is ’n belangrike bron van werk, veral vanweë die groot getal afhanklikes per plaaswerker (sien die hoofstuk Arbeid en werkskepping). Saam met voedselverwerking is dit een van die grootste werkverskaffers. Investering in die landbou en die bevordering van die toestande waarin landbou plaasvind, is, vanweë die landbou se posisie in die landelike gebiede, in pas met strategieë ten bate van armes. Ongeveer 65% van Suid-Afrika se armes woon hier (sien die hoofstuk Die Belangrikheid van Landelike Ontwikkeling).

4. Webtuistes en publikasies
• U aandag word gevestig op daaglikse en weeklikse bronne van inligting in die hoofstuk oor inligtng en kommunikasietegnologie (IKT, Engels: ICT) en landboumedia. Relevante publikasies en publikasies word in bykans elke hoofstuk van hierdie boek verskaf. • Besoek www.info.gov.za vir nuus oor regeringsprogramme en kontakbesonderhede vir die onderskeie departemente • Lees die jongste verslag van die Organisasie vir Ekonomiese Samewerking en Ontwikkeling (Oeso) op www.oecd.org/southafrica • Die kwartaallikse ekonomiese oorsigte is op www.daff.gov.za — via die “Publications” en dan die “economic analysis”-keuses te kry. Daar word gekyk na die wêreldwye en Suid-Afrikaanse ekonomieë, sowel as dié van Afrika suid van die Sahara. Raadpleeg ook die dokumente “Trends in the Agricultural Sector” op dieselfde webwerf.

5. Nasionale strategie en kontak met die regering
Die besonderhede van die landbou-unies Agri SA, die National African Farmers Union (NAFU SA) en TLU SA word in die hoofstuk “Georganiseerde Landbou” verstrek. Rolspelers in die verskillende sektore word in die onderskeie hoofstukke genoem, gewoonlik onder die opskrif “Maatskappye wat betrokke is”, “Opleiding en Navorsing” en “Rolspelers”. Veral van belang vir die landbou, ná die 2009-verkiesing: • Is Landbou van “Land” geskei en het dit Bosbou en Visserye bygekry. • Landelike Ontwikkeling (’n nuwe ministeriële mandaat) het Grondhervorming bygekry. • Die Departement Waterwese en Bosbou het die Departement Wateren Omgewingsake geword. • Die gewese Departement Omgewingsake en Toerisme het gewoon die Departement Toerisme geword.
Inligting oor en die kontakbesonderhede van alle regeringsdepartement is beskikbaar by www.info.gov.za

Nasionale Departement Landbou, Bosbou en Visserye (DAFF) Skakelbordnommer: 012 319 6000 www.daff.gov.za Landbou is nog besig om met Bosbou en Vissery saam te smelt en die name van direktorate en kontakbesonderhede wat in hierdie gids verskaf word, sal waarskynlik in die loop van 2010 verander. U word aangemoedig om www.daff.gov.za vir inligting te kontak. Kontakbesonderhede en name van direktorate is in Januarie 2010 onder “Divisions” beskikbaar.

22

Inleiding
Die belangrikheid van landelike ontwikkeling
1. Oorsig
• Armoede raak miljoene mense, waarvan die meerderheid vroue en kinders is wat in landelike gebiede woon. Ten minste 11 miljoen van die 17 miljoen behoeftige mense in Suid-Afrika woon in landelike gebiede. • Die landelike ekonomie is nou verweef met landbouproduksie. Selfs al is hierdie mense nie by landbou betrokke nie, maak hulle op werk en inkomste staat wat op die een of ander manier van die landbou afhanklik is. • Die uitdaging vir die landbousektor is nie net om meer voedsel te produseer nie, maar ook om werksgeleenthede te skep sodat arm mense binne en buite die landbou op ’n volhoubare manier ’n inkomste kan genereer.
Bron: ’n Referaat deur Meyer NG, Jooste A, Breitenbach MC en Fényes TI: The economic rationale for agricultural regeneration and rural infrastructure investment in South Africa

• Die Departement van Waterwese en Omgewingsake; die Departement van Landbou, Bosbou en Visserye (DLBV); die Departement van Vervoer; die Departement van Behuising; die Departement van Arbeid; die Departement van Handel en Nywerheid ; en die Departement van Sosiale Ontwikkeling beskik almal op nasionale vlak oor programme en meganismes vir landelike ontwikkeling. Daarbenewens het elke provinsiale regering ’n plan vir landelike ontwikkeling opgestel (of is hulle besig om dit te doen) wat fokusareas en nodusse identifiseer wat gebaseer is op gestruktureerde toepassings van ’n verskeidenheid kriteria. • Die regering se programme en projekte vir die vermindering van armoede in landelike gebiede sluit aan by die uitgebreide openbare werke program (Expanded Public Works Program, EPWP), die omvattende landbou-ondersteuningsprogram (Comprehensive Agricultural Support Program, CASP) en die ISRDP .

3. Breedgebaseerde Swart Ekonomiese Bemagtiging (BSEB) en landelike ontwikkeling
Kyk ook die hoofstuk oor Swart Ekonomiese Bemagtiging. Ongeveer 85% van alle landelike inwoners is in die vorige tuislande woonagtig. Die res woon op kommersiële plase en in klein dorpies. In die beleidsdokument van die ISRDS word ’n droewige prentjie van die toestand van ons landelike gebiede geskilder: • Die ergste armoede in Suid-Afrika kom in die landelike gebiede voor. Vroue maak die meerderheid van die landelike bevolking uit en huishoudings met vroue aan die hoof word veral benadeel. Driekwart van die kinders in die landelike gebiede woon in huishoudings met ’n inkomste onder die minimum bestaansvlak. Die armste huishoudings het ook lae vlakke van geletterdheid en onderwys; moeilike en tydrowende toegang tot water, brandstof en ander dienste; en min geleenthede om besoldigde werk te kry. Dit lei tot hoë vlakke van onder- en wanvoeding, morbiditeit en mortaliteit onder kinders. • Besonderhede oor die bronne van inkomste in landelike huishoudings gee ons groter insae in die aard van landelike armoede: 4.3% van landelike huishoudings is volkome gemarginaliseer en het geen inkomste nie; 11.4% is slegs van pensioene afhanklik; 16.2% is slegs van onbetroubare betalings afhanklik; en 9.9% is van betroubare betalings afhanklik. Vroue staan aan die hoof van die meeste van hierdie huishoudings. Ons sou die volgende kon byvoeg tot die verslag van die Kommissie vir Swart Ekonomiese Bemagtiging wat vroeër in hierdie dekade die lig gesien het: • Landelike behuising is dikwels substandaard of bestaan glad nie, en baie van die mense is trekarbeiders wat in stedelike gebiede werk. Baie van hulle woon nog in stedelike hostelle, wat beteken dat hulle sukkel om familie- en ander bande in stand te hou. Gevolglik neem die kontinuum tussen stedelike en landelike gebiede in Suid-Afrika ‘n bepaalde vorm aan. Die onderlinge afhanklikheid tussen landelike gemeenskappe en die verafgeleë groot stede is sterker as elders, maar daar is ‘n minder organiese band tussen landelike gebiede en die dorpe naby aan hulle. Landelike bemagtiging hou direk met die volgende elemente van die goeiepraktykkodes verband: • Eienaarskap. Breedgebaseerde groeperings bestaan dikwels uit landelike gemeenskappe of het ‘n landelike komponent. • Die ontwikkeling van ondernemings (Enterprise Development – ED). Hoewel die ontwikkeling van ondernemings nie uitdruklik op landelike gemeenskappe gerig is nie, strook dit met die gees van die kodes om u ED-besteding na landelike ontvangers te kanaliseer. Daar moet in gedagte gehou word dat R100 van ED-besteding in ‘n landelike gemeenskap potensieel veel meer mense kan baat as dieselfde bedrag besteding in ‘n stedelike gemeenskap. Die rede hiervoor is die groot aantal afhanklikes per broodwinner in tipiese landelike gemeenskappe. • Sosio-ekonomiese belegging.

President Jacob Zuma sê dat die feit dat mense in ’n landelike gebied of op die platteland gebore is, hulle nie moet verdoem tot ’n lewe wat gekenmerk word deur armoede en onderontwikkeling nie. “Our vision for the development of rural areas arises from the fact that people in the rural areas also have a right to basic necessities. They have a right to electricity, water, flush toilets, roads, entertainment and sport centres. They have a right to shopping centres, good schools and other amenities like their compatriots in urban areas,” het die President gesê. Hy het bygevoeg dat mense in landelike gebiede ook die reg het om hulp ten opsigte van boerdery te ontvang sodat hulle groente kan verwerk en vee kan aanhou om hul gesinne te voed. Een van die regering se topprioriteite is om hierdie doelstelling te bereik. As spreker by die loodsing van die omvattende landelike ontwikkelingsprogram (Comprehensive Rural Development Programme, CRDP) wat daarop gemik is om landelike gebiede radikaal te transformeer, het die President gesê dat die regering nie sal rus terwyl daar landelike inwoners is wat nie ’n ordentlike bestaan kan maak uit die grond waarop hulle woon nie.
Bron: Buanews, 17 Aug 2009

2. Nasionale strategie en regeringsdepartemente
• Die visie van die omvattende landelike ontwikkelingsprogram (CRDP) is om mense in landelike gebiede in staat te stel om ’n betekenisvolle rol in die ekonomie te speel en om landelike armoede sodoende doeltreffend te beheer deur die natuurlike hulpbronne wat hulle tot hul beskikking het doeltreffend aan te wend en te bestuur. Om dit te kan bereik, word ’n drieledige strategie van landboutransformasie, landelike ontwikkeling en grondhervorming in die vooruitsig gestel. Die Departement van Landbou, Bosbou en Visserye (DLBV) sal die Landboutransformasieprogram van die CRDP saam met die provinsies en plaaslike owerhede lei. Lees meer oor die CRDP op www.info.gov. za en kry bywerkings op www.buanews.gov.za. • Suid-Afrika se Geïntegreerde Volhoubare Landelike Ontwikkelingstrategie (Integrated Sustainable Rural Development Strategy, ISRDS) is die hoofraamwerk waarbinne daar gestreef word om landelike armoede binne die tydperk 2001 tot 2010 te verminder. Die nasionale Departement van Samewerkende Regering en Tradisionele Sake is verantwoordelik vir die ISRDS en het ’n webtuiste wat daaraan gewy word by http://isrdp.dplg.gov.za

23

Idees vir stedelike sakeondernemings Weens die inherente uitdagings daarvan, het die openbarebetrekkingewaarde van landelike SEB ’n hoë vlak van geloofwaardigheid en kreatiewe denke ten opsigte van u sakemodel en -strategie kan ‘n aantal uitstekende geleenthede aan die lig bring om u onderneming te laat groei en landelike gemeenskappe terselfdertyd te bevoordeel. Eerstens moet u deeglike insig verkry in u sakestrategie en in hoe ‘n landelike inisiatief u sakedoelwitte kan bevorder en met weinig of geen bykomende besteding tot bemagtiging aanleiding kan gee. Kom ons dink byvoorbeeld aan ‘n skoenfabrikant wat in die stad sukkel met hoë vlakke van mededinging, gesofistikeerde verbruikers en hoë bedryfskoste. Die borging van ‘n goed beplande opheffingsprojek in ‘n landelike gemeenskap, soos ‘n Paasvoetbaltoernooi, kan • baie min kos – in vergelyking met die koste van ‘n soortgelyke geleentheid in die stad • ‘n veel breër gehoor bereik, aangesien baie stadsbewoners in elk geval oor die Paasfees na hul landelike tuistes terugkeer • ‘n groot aantal mense vir die eerste keer aan die betrokke handelsmerk blootstel, in omstandighede waar min ander handelsmerke om hul aandag meeding • van groot waarde wees wat openbare betrekkinge betref, danksy persvrystellings oor en dekking van die geleentheid in stedelike koerante Die maatskappy sou bogenoemde kon opvolg deur bande met skoenkleinhandelaars op die platteland te smee, om seker te maak dat sy produkte in voorraad gehou word met die oog op nuwe bestellings, en selfs ‘n persentasie van die koste van die belegging in die kleinhandelaars kon toereken aan maatskappy-ontwikkeling (bv. opleiding, promosiemateriaal en adverteringskoste). Dit sou gekoppel kon word aan ‘n beursskema (wat as sosio-ekonomiese belegging betaal sou kon word) wat aangebied sou kon word as prys in ‘n bemarkingsveldtog om bewustheid van die betrokke handelsnaam nog verder in die plaaslike gemeenskap uit te brei. Landelike bemagtiging hoef dus nie ‘n volkome nuwe SEB-strategie te beteken nie, maar kan so eenvoudig wees soos om na u huidige plan te kyk en ‘n landelike impak daarby te betrek wanneer dit vanuit ‘n sakeoogpunt sinvol is.
Bron: The National BEE Handbook, ’n bydrae deur Michael Stuart.

Maatskappye
Kyk die hoofstuk oor Agri-ondernemings

• Agri-Africa Consultants Tel. 021 886 6826 www.agri-africa.co.za “Landelike ontwikkeling en voedselsekuriteit” • Agri Mega Empowerment Solutions (AgriMES) Tel 028 424 2890 / 028 425 2524 www.agrimega.co.za • Biogas Power Tel. 086 124 6427 www.biogaspower.co.za • Caryki Consulting Tel. 082 456 0396 / 083 445 2662 Faks 086 503 6166 • CASIDRA Tel. 021 863 5000 www.casidra.co.za • Den Vet Tel. 033 343 1093 www.denvet.co.za “Inligtingspraatjies en aanbiedings word in landelike gebiede gegee.” • Development Services www.devserve.co.za • Rural Integrated Engineering Tel. 012 804 5014 / 082 469 4535 pro@rieng.co.za • Scientific Roets Tel. 039 727 1515 www.scientificroets.com • South African Institute for Entrepreneurship (SAIE) Tel. 021 447 2023 www.entrepreneurship.co.za • Sustainable Villages Africa Tel. 012 361 1846 www.sva.co.za • Urban-Econ Tel. 031 202 9673 www.urban-econ.com • Womiwu Rural Development Tel. 015 297 2107 www.womiwu.com • Baie landelike gebiede het aansienlike, indien nie ‘n oorvloed van, natuurlike en ander hulpbronne. Die vernaamste beperkings is die beperkende institusionele reëlings en gebrek aan vaardighede wat verhoed dat die hulpbronne (beide natuurlik en ander) gemobiliseer en volhoubaar aangewend word. • Deur hulpbronne te mobiliseer, ondernemings te skep en plaaslike ekonomiese aktiwiteite te vermeerder, verhoog die belastingsbasis vir munisipaliteite om inkomste te vermeerder ook en word hierdie instellings gehelp om meer volhoudbaar te raak. • Die regering het, en gaan voort om, strategieë en beleide te ontwikkel om landelike ontwikkeling aan te spreek. Hulle is oor die algemeen goed, maar baie daarvan slaag nie daarin om ‘n impak te maak nie. Na ons mening, is dit noodsaaklik dat landelike ontwikkeling as ‘n besigheid beskou word – in die sin dat die beskikbare hulpbronne (natuurlike, gemeenskaps- en finansiële hulpbronne) gemobiliseer, gekoördineer en bestuur word. Om ‘n impak oor die langer termyn te hê, moet die inisiatief volhoubaar wees. Volhoubaarheid is sinoniem met wins – of beter nog, met ‘n netto voordeel wat gereeld gesien word. • Hierdie mobilisering, koördinering en bestuur moet op grondvlak plaasvind, dit wil sê per dorp of gebied, en moet die verantwoordelikheid van ‘n voorstander van ‘n projek is wat daarmee belas is om dit te laat gebeur.
Bron: notas geskryf aan die redakteur deur Womiwu Rural Development. Besoek www.womiwu.com of kontak Rusty by 015 297 2107.

4. Rolspelers
Landboukolleges
Kry besonderhede oor al die kolleges in die hoofstuk “Landbou-onderwys en –opleiding”

Tsolo Agriculture Rural Development Institute (TARDI) Tel/faks 047 542 0107 Sel. 083 961 3157

Ekonomiese agentskappe
Kyk ook die hoofstuk oor die verskaffers van finansiële dienste

Banke
Kyk die hoofstuk getiteld “Banke”

Ontwikkelingsbank Afrika (OBSA) Tel. 011 313 3911 www.dbsa.org

van

Suider- Standard Bank Tel. 011 636 6162 www.standardbank.co.za

• AsgiSA Eastern Cape Tel. 043 735 1673 www.asgisa-ec.co.za • Nywerheidsontwikkelingskorporasie (NOK) Tel. 011 269 3000 www. idc.co.za • Invest North West Tel. 014 594 2570 www.inw.org.za • Eastern Cape Rural Finance Corporation Tel. 043 604 7000 www. ecrfc.co.za • Ntinga OR Tambo Development Agency Tel. 047 531 0346 www. ntinga.org.za • Khula Enterprise Finance Tel. 012 394 5560 www.khula.org.za. Die kontakbesonderhede van streekkantore word op die webtuiste gegee.

24

25

26

Internasionale rolspelers
Baie van hierdie rolspelers word in die hoofstukke oor Afrika en die SAOG van hierdie afdeling gelys. Ons noem hier slegs agt. • Global Donor Platform for Rural Development – www.donorplatform. org • Technical Centre for Agricultural and Rural Co-operation (CTA) – www.cta.int. “Deel kennis, verbeter landelike lewensbestaan” • Voedsel en Landbou-organisasie (VLO) – www.fao.org. Kry besonderhede op die webtuiste oor die “RuralInvest”-hulpmiddelpakket wat uit opleidingskursusse, handleidings en sagteware bestaan. • Op die VLO-webtuiste kan u meer te wete kom oor die SARDinisiatief (Sustainable Agriculture and Rural Development). • The Schwab Foundation for Social Entrepreneurship – www. schwabfound.org • United Cities and Local Governments of Africa (UCLGA) – www. uclgafrica.org • www.rural21.com – the “International journal for rural development” • The International Fund for Agricultural Development (IFAD) – www. ifad.org, “Stel arm landelike mense in staat om armoede te oorkom” • Rural Finance Learning Centre – www.ruralfinance.org

Nasionale regeringsdepartemente
Kontakbesonderhede vir alle regeringsdepartemente kan verkry word by www.info. gov.za

• Departement van Landelike Ontwikkeling en Grondhervorming www. ruraldevelopment.gov.za • Departement van Landbou, Bosbou en Vissery www.daff.gov.za • Departement van Samewerkende Regering en Tradisionele Sake www. cogta.gov.za • Departement van Sosiale Ontwikkeling www.welfare.gov.za Landelike ontwikkeling is nie bloot die verantwoordelikheid van die Departement van Landelike Ontwikkeling en Grondhervorming nie. Daar is landelike vervoer, landelike onderwys, landelike gesondheid, landelike werkskepping, landelike infrastruktuur, ens. ‘n Mens hoop dat ‘n groep regeringsdepartemente hul moue sal oprol om die landelike gebiede te ontwikkel en hoop te verskaf. Dink net as dit gelei kon word deur die ekonomiese kragsentrale van die regering: Tesourie, Ekonomiese Ontwikkeling en die Nasionale Beplanningskommissie! (direkte vertaling) Kyk “Land reform’s middle ground”, ‘n artikel deur Dr Ruth Hall op www. mg.co.za, waarin sy die uitdagings van landelike ontwikkeling ontleed en bogenoemde voorstel..

• Biowatch Suid-Afrika het kantore in landelike gebiede in Limpopo en KwaZulu-Natal. Lees oor hul werk in landelike gebiede op www. biowatch.org.za • Border Rural Committee Tel. 043 742 0173 www.brc21.co.za • CALUSA Tel. 047 877 0204 www.calusa.org.za • Centani Community District Development Institution (CCDDI) Tel. 047 492 0561 • Centre for Integrated Rural Development (CIRD) operates in Western Cape, Eastern Cape and Northern Cape provinces Tel. 021 949 4290 • Centre for Rural Legal Studies Tel. 021 883 8032 www.crls.org.za • Community Development Resource Association Tel. 021 462 3902 www.cdra.org.za • Ekhozi Rural Development Services Tel. 021 853 2691 tphillips@netactive.co.za • Environmental Monitoring Group Tel. 021 448 2881 www.emg.org.za • Free State Rural Development Association Tel. 051 448 4628 fsrda@lantic.net • The Growth Foundation Tel. 011 587 4000 www.thegrowthfoundation. org • Indigo Development and Change Tel. 027 218 1148 www.indigodc.org • Insika Rural Development Trust Tel. 035 772 5061 Faks: 035 792 2341 • Khanya-aicdd (African Institute for Community Driven Development) Tel. 011 642 5011 www.khanya-aicdd.org • LIMA Rural Development Foundation Tel. 033 342 9043 www.lima. org.za • Nkuzi Development Association Tel. 012 323 6417 www.nkuzi.org.za Die kontakbesonderhede van hul takke (Polokwane, Elim, Acornhoek, Modimolle, Makhado en Nylstroom) word op die webtuiste verskaf. • Promotion of Rural Livelihoods (RULIV) Tel. 043 704 8800 www.ruliv. org.za • Rural Development Network (RUDNET) Tel. 021 880 0121 www. rudnet.org.za • Rural Education, Awareness and Community Health (REACH) Tel. 021 633 5287 www.reach.org.za • Rural Legal Trust Tel. 011 403 4426 www.rlt.org.za • Social Change Assistance Trust Tel. 021 418 2575 www.scat.org.za • Surplus Peoples Project Tel. 021 448 5605 www.spp.org.za • The Rural Action Committee (TRAC) Tel. 013 755 4324 www.trac.org.za • TechnoServe Tel. 011 482 6005 www.technoserve.org.za
Besoek www.ngopulse.org vir ’n omvattende lys van NRO’s. Die bladsye oor landelike ontwikkeling is onder die “Other”-menu.

Landelike munisipaliteite en provinsiale regering
• Plaaslike ekonomiese ontwikkeling (Local Economic Development, LED) is ‘n grondwetlike mandaat van plaaslike munisipaliteite. Ingevolge die Grondwet word die plaaslike regering met die taak belas om plaaslike ekonomiese ontwikkeling te fasiliteer, insluitende landbou-ontwikkeling. • Die plaaslike munisipaliteite en provinsiale regering word deur die Nasionale Ruimtelike Ontwikkelingsraamwerk opgeroep om ontwikkeling te bevorder in ooreenstemming met die ekonomiese potensiaal van die area van jurisdiksie. En aangesien dit ‘n finansiële werklikheid is dat munisipaliteite – weens swak ekonomiese basisse – nie dienste kan lewer wat aan basiese behoeftes voorsien nie, is dit noodsaaklik dat plaaslike munisipaliteite hul LED-mandate aktief najaag. Dit behels die skepping van ‘n bemagtigende omgewing, die stimulering van ekonomiese groei, werkskepping, die herverdeling van ekonomiese geleenthede, asook swart ekonomiese bemagtiging. • Die hulpbronbasis van plaaslike munisipaliteite is meestal landbougedrewe en oor die langtermyn word die kapasiteit en bekostigbaarheid van hierdie munisipaliteite om dienslewering te verbeter aan die lot van die landelike sektor gekoppel.
Bron: “Growing the rural economy through supporting agriculture”, ‘n referaat deur Dr Nico Meyer

Nieregeringsorganisasies (NGO’s)
Die sambreelliggaam vir NRO’s is die Suid-Afrikaanse NRO-koalisie (South African NGO Coalition, SANGOCO). Besoek www.sangoco.org.za • ACAT Tel. 033 234 4223 www.acatkzn.co.za • Afesis-corplan Tel. 043 743 3830 www.afesis.org.za • Amangwane King Tel. 011 726 6529 www.firechildren.org. Children of Fire is betrokke by ‘n landelike ontwikkelingsinisiatief naby Emmaus (Sentraal-Drakensberg, KwaZulu-Natal). ‘n Samewerkingsonderneming wat konfyt maak word begin in ‘n streek wat gebuk gaan onder 95% werkloosheid. Die plan sluit in om produkte aan toeriste en winkels in die streek te verkoop om sodoende inkomste en werksgeleenthede te genereer. • Association for Rural Advancement (AFRA) Tel. 033 345 7607 www. afra.co.za • Association for Community Rural Advancement (AnCRA) Tel. 053 712 0791 www.ancra.org.za

27

Die Ouditeur-generaal van Suid-Afrika is verantwoordelik vir die ouditering van provinsiale regeringsdepartemente en alle munisipaliteite. www.agsa.co.za Local Government Business Network Tel. 011 021 2768 www.lgbn. co.za Rural Doctors Association of Southern Africa – www.rudasa.org The South African Local Economic Development (LED) Network www.led.co.za Suid-Afrikaanse Plaaslikeregeringsvereniging (South African Local Government Association, SALGA) – www.salga.net • Oos-Kaap • Vrystaat • Gauteng • Limpopo • Mpumalanga • Noordwes • Noord-Kaap • Wes-Kaap • KwaZulu-Natal Tel. 043 7271150 Tel. 051 447 1960 / 3426 Tel. 011 276 1150 Tel. 015 291 1400 Tel. 013 752 2366 Tel. 018 462 5290 Tel. 053 833 2504/5 Tel. 021 944 2120 Tel. 031 761 6300/1

Wetenskapsrade van Suid-Afrika en navorsingsgroepe
Die Wetenskapsrade van Suid-Afrika het programme wat landelike gebiede teiken. Die Raad vir Geesteswetenskaplike Navorsing (RGN) het byvoorbeeld ‘n program vir stedelike, landelike en ekonomiese ontwikkeling. Hul kontakbesonderhede verskyn in die hoofstuk “Wetenskap en navorsing”. Om die regering by te staan in hul strewe om die gehalte van die drinkwater wat aan landelike gemeenskappe voorsien word te verbeter, het die Waternavorsingsraad (Water Research Commission, WRC) ‘n nuwe reeks riglyne vir die operateurs van klein waterbehandelingsaanlegte gepubliseer. Dit beklemtoon waarom elke stap in waterbehandeling belangrik is vir die volhoubare produksie en lewering van veilige drinkwater. Om meer te wete te kom van die On-site Mobile Training of Operators in Rural Water Supplies: An Illustrative Kit, bel 012 330 0340 of stuur ‘n e-pos aan orders@wrc.org.za

Sektorale Onderwys- en Opleidingsowerhede (SOOO’e)
‘n Aantal van die SOOO’e is by landelike ontwikkeling betrokke, waaronder: • Die SOOO vir plaaslike bestuur. Provinsiale kontakbesonderhede is verkrygbaar by www.lgseta.co.za. U kan ook die nasionale kantoor bel by 011 456 8579. • Die SOOO vir landbou: tel 012 325 1655, www.agriseta.co.za. Daar is ‘n aantal geakkrediteerde SOOO-verskaffers van opleiding. Verwys na die hoofstuk “Landbou-onderwys en –opleiding”

Die webtuiste het skakels na al die munisipaliteite. Suid-Afrikaanse Agentskap vir Bestaansbeveiliging (South African Social Security Agency, SASSA) – www.sassa.gov.za • Oos-Kaap • Vrystaat • Gauteng • Limpopo • Mpumalanga • Noordwes • Noord-Kaap • Wes-Kaap • KwaZulu-Natal Tel. 043 707 6460 Tel. 051 409 0809/5/6 Tel. 011 241 8353 Tel. 015 291 7400 Tel. 013 753 5400 Tel. 014 592 2298 Tel. 053 802 4900 Tel. 021 469 0200 Tel. 033 846 3333

Universiteite
Stellenbosch Universiteit Sustainability Institute Tel. 021 881 3196 www.sustainabilityinstitute.net Universiteit van Pretoria

Die kontakbesonderhede van hul distrikskantore word op hul webtuiste voorsien. Meer as 13 miljoen burgers het in 2009 sosiale bystand ontvang en nege miljoen van hierdie begunstigdes was kinders. SASSA se missie is om kwaliteit sosialesekerheidsdienste op ‘n kostedoeltreffende en tydige wyse volgens die toepaslike beste praktyk te lewer deur die • ontwikkeling en implementering van beleid, programme en prosedures vir die doeltreffende en doelmatige administrasie van sosiale toelaes • betaling van die regte toelaebedrag aan die regte persoon op die regte tyd, en op die plek wat vir hom of haar die gerieflikste is • die lewering van innoverende, kostedoeltreffende en doelmatige dienste met behulp van moderne tegnologie aan individue, hul families en gemeenskapsgroepe deur middel van veelvuldige kanale waartoe hulle maklik toegang kan verkry Thusong Service Centre – www.thusong.gov.za • Oos-Kaap • Vrystaat • Gauteng • Limpopo • Mpumalanga • Noordwes • Noord-Kaap • Wes-Kaap • KwaZulu-Natal Tel. 043 722 2602 Tel. 051 448 4504 Tel. 011 834 3560 Tel. 015 291 4689 Tel. 013 753 2397 Tel. 018 381 7071 Tel. 053 832 1378/9 Tel. 021 421 5070 Tel. 031 301 6787

Departement Landbou-ekonomie, Voorligting en Landelike Ontwikkeling Tel. 012 420 3248 Universiteit van Fort Hare Departement Landou-ekonomie & johann.kirsten@up.ac.za -voorligting Nagraadse skool vir Landbou- en Tel. 040 602 2333 Landelike Ontwikkeling msmith@ufh.ac.za Tel. 012 420 3601/4833 charles.machethe@up.ac.za Universiteit van die Vrystaat Besonderhede oor die SuidAfrikaanse Instituut vir Landbouvoorligting en die SAOGvir Grondverwante, Sentrum vir Volhoubare Landbou sentrum Streeks- en Ontwikkelingsbeleid en Landelike Ontwikkeling (SADC Centre for Land Related, Tel. 051 401 2163 Regional and Development Policy) groenei.sci@ufs.ac.za word in die hoofstukke getiteld “Ondersteuning aan opkomende Lengau-landbousentrum boere” en “Suider-Afrikaanse Tel. 051 443 8859 Ontwikkelingsgemeenskap – mcvdw@telkomsa.net SAOG” onderskeidelik verstrek. Departement Landbou-ekonomie Universiteit van die Wes-Kaap Tel. 051 401 2250 Program vir Gronden Landboustudies (Programme for Universiteit van KwaZuluLand and Agrarian Studies, PLAAS) Natal Sentrum vir Landelikeontwikkeling- Tel. 021 959 3733 www.plaas.org.za stelsels Tel. 033 260 6802 Sentrum vir Ontwikkelingshulp Tel. 0514012978 Sentrum vir Landelike Gesondheid Tel. 031 260 1569 www.crh.org.za

Dienste sluit in fasiliteite (faks en telefoon), opleiding, kleinsakeontwikkeling en -advies, ens. Die Kabinet het ‘n 2014-sakeplan goedgekeur met die oog op die vestiging van ‘n Thusong-dienssentrum in elk van Suid-Afrika se 283 munisipaliteite.

28

5. Enkele notas oor volhoubaarheid
‘n Volhoubare gemeenskap is ideaal gesproke nie van eksterne faktore vir sy funksionering en oorlewing afhanklik nie. Dit sluit die volgende in:

• Vlak 3: Suksesvolle strategieë vir sosiale volhoubaarheid: deelname, deursigtigheid, verantwoordelikheid/aanspreeklikheid, eerlikheid. Plaaslike kennis, wysheid en kultuur word bevorder en aangewend; dit blyk uit die besluite wat op hierdie vlak geneem word. Sosiale en ekologiese implikasies word aan mekaar gekoppel.

Dit is ekonomies lewensvatbaar/het ‘n ekonomiese basis/beskik oor ‘n ekonomiese bestaansrede (raison d’ etre).
Elke plek/sosiale groep beskik oor iets wat dit uniek maak. Die uniekheid word die rede vir die plek of groep se bestaan – die aantrekkingskrag vir beleggings of vir die skep van ‘n nuwe mark. Nuwe en bestaande gemeenskappe moet die een of ander primêre aktiwiteit as deel van die ekonomiese samestelling hê. Dis belangrik vir die skepping van ‘n diverse plaaslike ekonomie. In stedelike gebiede moet voorstede in ‘n ekonomie omskep word wat nie van die SSK of kommersiële/industriële gebiede vir oorlewing afhanklik is nie. Dorpe moet nie van stede vir hul oorlewing afhanklik wees nie.

Dit regeer homself.
Hoe kleiner en meer plaaslik die regering is, hoe meer deelname is daar – en hoe meer wetsgebonde, aanspreeklik en effektief word dit.

Dit is ontwerp met die doel om al die bostaande beginsels te fasiliteer.
Ontwerp eindig nie by die huis, straat, landskapuitleg, kadastrale onderafdeling of beplanningsregulasies nie. Dit vra ook vrae oor die afval wat geproduseer word, waarheen dit verwyder word en hoe dit bestuur word. Dit vra vrae oor hoe die gemeenskap bestuur word en hoe die gemeenskap sy bestaan regverdig. Dit vra vrae oor hoe die habitat deur die plaaslike gemeenskap verryk word. Die ontwerpers (waarvan daar baie is) moet raamwerke skep wat gemeenskappe en hul habitats koester – die doel moenie wees om deur regulasies beperk of ingeperk te word nie, want regulasies is tekens van ontwerpmislukking.
Aangepas uit Louw van Biljon se “Sustainable Development Manifesto” (Januarie 2006) waarin hy twee kritieke boeke as bronne erken: (1) Cook, David. 2004. The natural step: towards a sustainable society. Schumacher briefing No. 11. Green Books, Totnes, Devon; en (2) Mc Donough, William & Braungart, Michael. 2002. Cradle to cradle. North Point Press, New York. Van Biljon kan by 058 256 1195/082 777 2647 geskakel word. Ons dank aan Nelson Mafulo (Departement van Landelike Ontwikkeling en Grondhervorming) en Nico Meyer (OBSA) vir hul terugvoering oor die konsephoofstuk.

Dit handhaaf en koester verskeidenheid.
Biologies, sosiaal en ekonomies. Die degradasie van natuurlike stelsels is taboe (oormatige verbruik, verlies aan biodiversiteit, monokulture, ens.). Verskeidenheid is ‘n natuurlike raamwerk.

Dit voer nie afval uit nie.
Beperk die vloei van rommel. Hou biologiese en tegnologiese rommel apart en opsikleer (upcycle) dit (d.w.s. gebruik afval as hulpbron as die volgende stap in die gemeenskap se metabolisme). Hierdie benadering volg die natuur se diktum dat afval voedsel is: dit beperk besoedeling. Skep werksgeleenthede uit afval!

Dit voer nie hulpbronne in nie.
Hulpbronne word beskou as: materiaal, energie, arbeid, kennis, kapitaal en wysheid. Enige plaaslike ding wat as katalisator/vermenigvuldiger vir die plaaslike gemeenskap gebruik kan word, moet ontwikkel en as hulpbron beskou word.

Dit ontwikkel sosiale kapitaal.
Dit koester toestande waarin die gemeenskap kan gedy en bevorder die gemeenskap se kapasiteit om in sy eie behoeftes te voorsien. • Vlak 1: Natuurstelsels word nie beskadig nie. ’n Gemeenskap wat nie sy natuurstelsels beskerm nie, ondermyn homself. • Vlak 2: Dit hou verband met die toestande op die vlak van sosiale stelsels – ‘n politieke besluit of een wat op organisasievlak geneem is, kan daartoe lei dat mense nie tot hulpbronne of onderwys toegang het nie. “... Mag wat tot nadeel van ander uitgeoefen word en blind is vir interafhanklikheid is nie volhoubaar nie” (eie vertaling) (The natural step, bladsy 54 – sien regs).

29

2. Lede van die Uitvoerende Raad (LUR’e)

Inleiding
Landbou in die provinsies
1. Oorsig
Volgens die Grondwet van Suid-Afrika, 1996 (Wet 108 van 1996), berus landbou-ondersteuning aan boere by die provinsiale regerings wat verskeie dienste aan boere moet verskaf. Die nasionale departement behou die oorkoepelende regulerings- en beleidsfunksies asook die funksies van landbouhandel en -bemarking • Die skakels na die webtuistes van die provinsiale departemente van landbou is beskikbaar by www.daff.gov.za. Kies die “Strategic Partnerships”-kieslysopsie. • ‘n Lys van provinsiale voorligtingskantore verskyn in die hoofstuk wat handel oor ondersteuning aan opkomende boere. • Die uiters bruikbare provinsiale oorsigte is ook op dieselfde webtuiste, www.nda.agric.za/docs/ET/aet_strategy05.htm beskikbaar. Alhoewel hierdie verslae oor die AET-strategie is (sien die hoofstuk oor Landbouonderwys en -opleiding), word bevindinge binne die provinsiale konteks verskaf. Besonderhede oor die tipe plantegroei, landbouaktiwiteite in die provinsie, ensovoorts word verskaf. • Besonderhede oor provinsiale boere-unies verskyn in die hoofstuk oor die georganiseerde landbou. • Vir provinsies is die Nasional Raad van Provinsies (NCOP) ‘n forum waarop gedeelde nasionale en provinsiale wetgewende aangeleenthede met die nasionale regering bespreek kan word. Die NCOP hou ook toesig oor die nasionale regering se programme an aktiwiteite wat met provinsiale en plaaslike regerings verband hou. Meer inligting verskyn op www.parliament.gov.za.

Provinsie en LUR

Kontakbesonderhede

Wes-Kaap – Mnr. Gerrit van Tel. 021 483 4700 Rensburg Faks 021 483 3890 Oos-Kaap – Mnr. Mbulelo Sogoni Noord-Kaap Shushu – Mnr. Tel. 040 609 3472/1180 Faks 040 636 3462

Norman Tel. 053 838 9165 Faks 053 832 4328

Vrystaat – Me. Mamiki Motlagomang Tel. 051 861 8401 Qabathe Faks 051 861 8451 Noordwes Tshwene – Mnr. Boitumel Tel. 018 389 5056 Faks 018 384 2679

Limpopo – Me. Dipuo Letsatsi- Tel. 015 295 7023 Duba Faks 015 295 7046 Gauteng – Me. Nandi Mayathula- Tel. 011 355 1900 Khoza Faks 011 333 0620 Mpumalanga Malinga – Mnr. – Meshack Tel. 013 766 6074 Faks 013 766 8437 Lydia Tel. 031 343 8240 Faks 033 343 8255

KwaZulu-Natal Johnson

Me.

MinMEC is ‘n forum wat uit die LUR’e vir landbou van die nege provinsies bestaan. MinMEC vergader vier maal per jaar.

30

31

3. Wes-Kaap
Wes-Kaapse Departement van Landbou Webtuiste: www.elsenburg.com Fisiese adres Departement van Landbou Muldersvleiweg Elsenburg 7607 Departementshoof Me. Joyene Isaacs Tel. 021 808 5004/5 Faks 021 808 5000 Direkteur: Korporatiewe Dienste Me. R. Wentzel Tel. 021 808 5119 Faks 021 808 5000 Direkteur: Tegnologie, Navorsing en Ontwikkeling Dr. I. Trautmann Tel. 021 808 5011 Faks 021 808 5000 Hoofdirekteur: Veeartsenykundige Dienste Dr. G. Msiza Tel. 021 808 5001 Faks 021 808 5000 Direkteur: Landbou-ekonomie Me. B. Matoti Tel. 021 808 5213 Faks 021 808 5000 Posadres Departement van Landbou Privaat Sak X1 Elsenburg 7607 Hoofdirekteur: Gestruktureerde Landboukundige Opleiding Mnr. M. Paulse Tel. 021 808 5018 Faks 021 808 7703 Hoof- Finansiële Beampte Mnr. F. Huysamer Tel. 021 808 5007 Faks 021 808 5000 Direkteur: Volhoubare Hulpbronbestuur Mnr. A. Roux Tel. 021 808 5009 Faks 021 808 5000 Hoofdirekteur: Ondersteuning aan en Ontwikkeling van Boere Mnr. D. Adolph Tel. 021 808 5013 Faks 021 808 5251

Die Program vir Tegnologie, Navorsing en Ontwikkelingsdienste met subprogramme: • Navorsing: plantproduksie, diereproduksie, hulpbronbenutting • Ondersteuningsdienste vir infrastruktuur Distrikbestuurders: Kaapse Metropool Sentraal-Karoo Eden Weskus Overberg Boland Inligting/Kommunikasiedienste Danie Niemand (waarnemend) Tel. 021 808 7602 / 082 934 5300 Faks 021 808 5251 danien@elsenburg.com Gratis publikasies: • AgriPROBE. Kwartaallikse nuus-en-navorsingstydskrif. Om in te teken, tree in verbinding met Magriet de Lange Tel. 021 808 7613, e-pos MagrietadL@elsenburg.com • Inligtingsblaaie. Tegniese inligtingsblaaie in Afrikaans, Engels & Xhosa – 100 onderwerpe www.elsenburg.com
Inligting oor Radio Elsenburg verskyn in die hoofstuk oor landboumedia.

Tel. 021 948 6966 Faks 021 948 4729 Tel. 023 414 2126 Faks 023 551 1034 / 637 Tel. 044 803 3710 / 31 Faks 044 803 7730 Tel. 022 433 2330 Faks 022 433 2102 Tel. 028 424 1439 Faks 028 424 2856 Tel. 021 883 2560 Faks 021 883 2562

Die dienste wat deur hierdie Departement gelewer word, is gemik op die verwesenliking van die visie “Globale sukses, mededingendheid, inklusiwiteit, sosiale verantwoordelikheid, balans met die natuur”. Die dienste word in ses programme aangebied wat deur die administrasie (korporatiewe en finansiële dienste) ondersteun word. Die Program vir Veeartsenydienste met subprogramme: • Veeartsenykundelaboratoriumdienste • Dieregesondheid • Openbare gesondheid en uitvoerbeheer vir veeartsenykunde Die Program vir die Ondersteuning en Ontwikkeling van Boere met subprogramme: • • • • Vestiging van boere Voedselsekuriteit Ondersteuningsdienste aan boere Ontwikkeling van plaaswerkers

4. Oos-Kaap
www.ecprov.gov.za - Die webtuiste van die Oos-Kaapse Provinsiale Regering verskaf ‘n oorsig oor die provinsie. ‘n “Municipalities”-kieslys stel die besoeker in staat om in meer besonderhede op te roep. Landbou verskyn onder “Departments”. Hierdie opsie neem die besoeker na www.agr.ecprov. gov.za, die webtuiste van die Oos-Kaapse Depaertement van Landbou.

Departement van Landbou en Landelike Ontwikkeling
Tel. 040 609 3474 Faks 040 636 3555 Privaatsak X0040, Bisho, 5608 Departementshoof: Mnr. Glen Thomas Tel. 040 609 3471/91

Die Program vir Volhoubare Hulpbronbestuur met subprogramme: • LandCare • Landbou-ingenieursdienste Die Program vir subprogramme: Gestruktureerde Landboukundige Opleiding met

‘n Volledige lys met kontakbesonderhede verskyn op die webwerf. Die distrikte: • Alfred Nzo – 039 727 4453 www.andm.gov.za • Amathole – 043 701 4000 www.amathole.gov.za • Buffalo City – 043 705 2000. ‘n Uitgebreide lys kontaknommers vir die munisipaliteite van Oos-London, King William’s Town en Bhisho verskyn op www.buffalocity.gov.za • Cacadu – 041 402 6201. ‘n Lys met algemene kontaknommers verskyn op www.cacadu.co.za • Chris Hani – 045 808 4600 www.chrishanidm.gov.za • Nelson Mandela Bay Municipality – 041 506 5555 www. nelsonmandelabay.gov.za • OR Tambo – 047 531 0258 www.ortambodm.org.za • Ukhahlamba – 051 611 0071 www.ukhahlamba.gov.za

• Hoër Onderwys • Verdere Onderwys en Opleiding Die Program vir Landbou-ekonomie met subprogramme: • • • • Mikro-ekonomie Bemarking Makro-ekonomie Statistiek

32

5. Noord-Kaap
Departement van Landbou en Grondhervorming
Tel. 053 838 9100 (skakelbord) Faks 053 832 4328 enquiries@agrinc.gov.za Webtuiste: www.agrinc.gov.za Hoofkantoor Georgestraat 162 Kimberley Departementshoof: Mnr. M.V.D. Mothibi vmothibi@agri.ncape.gov.za Tel. 053 838 9118 Faks 053 831 3635 Die munisipale distrikskantore is Frances Baard, Siyanda, Pixley-Ka-Seme, Namakwa en Kgalagadi. Die telefoongids verskyn op die webtuiste. Privaatsak X5018 Kimberley 8300

7. Noordwes
Noordwes het ‘n trotse landboutradisie en is baie bekend vir die goeie gehalte gewasse en diereprodukte wat dit lewer. Die provinsie is een van Suid-Afrika se belangrikste mielieprodusente, maar produseer ook sitrus, katoen, tabak, sonneblomme, groente, grondbone, beesvleis en tuinbouprodukte. Tans dra die landbou in die provinsie tot 8% van die BNP en ongeveer 11% van die totale landswye landbouproduksie by. Invest North West, die provinsie se handel- en beleggingsbevordering sagentskap, het sewe landbouklusters as sleutelareas geïdentifiseer vir die bevordering van die provinsie se ekonomie en die ontwikkeling van bestaande kapasiteit. Hierdie klusters, wat lewensvatbare sakegeleenthede aan potensiële beleggers bied, sluit die volgende in: hernubare energie, essensiëleolieproduksie; prosessering van bokvleis; beesvleisveredeling; eetbare olies; inheemse medisinale plante en akwakultuur. Ander geleenthede sluit die inmaak van vrugte en groente asook leerproduksie in. Vir bykomende inligting oor enige van hierdie landbou-inisiatiewe, kontak Invest North West by 014 594 2570 of besoek www.inw.org.za.

Noordwes Departement van Landbou, Bewaring en Omgewing en Landelike Ontwikkeling (DACERD)
Tel. 018 389 5111 www.nwpg.gov.za/Agriculture Fisiese adres Agricentre-gebou, h/v Dr James Moroka-weg en Stadiumweg (Oorkant Konvensiesentrum), Mafikeng Departementshoof Tel. 018 389 5146 Faks 018 389 5722 Noordwes word in die volgende gebiede verdeel: • • • • Sentrale distrik Bojanala Bophirima Suidelike distrik Posadres Privaatsak X2039 Mmabatho 2735

6. Vrystaat
Vrystaatse Departement van Landbou
Tel. 051 506 1400 Faks 051 448 6138 Webtuiste: http://fsagric.fs.gov.za Fisiese adres Departement van Landbou ABSA-gebou H/v Aliwal- en Elizabethstraat Bloemfontein Departementshoof: Tel. 051 506 1614 Faks 051 430 1542 Distrikimplementering Tel. 051 506 1619 Faks 051 447 1659 Distriksdirekteure Xhariep-distrik – 051 713 0480 Fezile Dabe – 016 976 2009 Motheo – 051 875 1161 Lejweleputsa – 057 398 1664 Thabo Mofutsanyane – 058 714 1430/0 Die “District Profiles” verskyn op die webtuiste Algemene en/of kontakinligting vir die volgende verskyn onder die “Services”-kieslysopsie: • • • • Landboukundige ekonomie Voorligting en ontwikkeling Navorsing Grondbewaring en Landcare • Geografiese inlingtingsdiens (oorsigte oor die weer, veldtipes, diepte van grond, ens.) • Veeartsenykundige dienste Posadres Department van Landbou Privaatsak X02 Bloemfontein 9300 Landbou-ondersteuningsdienste Tel. 051 506 1622 Faks 051 447 1659

‘n Lys met kontakbesonderhede verskyn onder “Directory of Services” op die webtuiste.

8. Limpopo
Provinsiale Departement van Landbou, Limpopo
Tel. 015 294 3000 Faks 015 294 4504 Webtuiste: www.lda.gov.za Fisiese adres Biccardstraat 67 Polokwane 0700 Posadres Privaat Sak X9487 Polokwane 0700

Departementshoof Prof. Azwihangwisi Edward Nesamvuni Tel. 015 294 3000 / 3533 Faks 015 294 4512

33

Distrikte • • • • • • Bohlabela – 013 773 0032 Capricorn – 015 632 6652 Mopani – 015 812 3210 Sekhukhune – 015 632 4147 Waterberg – 014 717 2523 Vhembe – 015 963 1653

11. KwaZulu-Natal
KZN Departement van Landbou, Omgewingsake en Landelike Ontwikkeling
Tel. 033 355 9100 Faks 033 355 9122 Webtuiste: http://agriculture.kzntl.gov.za Privaatsak X9050, Pietermaritzburg 3200 Departementshoof Dr. Sizwe Mkhize Tel. 033 355 9690 dhodpa@kzndae.gov.za Suidelike streek – Tel. 033 343 8300 Noordelike streek – Tel. 035 780 6700 ‘n Volledige lys met kontakbesonderhede verskyn op die webwerf.

9. Mpumalamga
Mpumalanga, die provinsie waar die son opkom, spog met ‘n verskeidenheid landboubedrywighede. ‘n Magdom sitrus, verskillende subtropiese vrugte (mango’s, avokadopere, lietsjies, piesangs, grenadellas en koejawels), neute en groente word in Mpumalanga verbou. Nelspruit is die tweede grootste sitrusproduserende gebied Suid-Afrika. ‘n Derde van die land se uitvoerlemoene word hier verbou. Die Instituut vir Tropiese en Subtropiese Gewasse is in Nelspruit gesetel. Groblersdal is ‘n belangrike besproeiingsgebied. Gewasse soos sitrus, katoen, koring en groente word in die Groblersdal-omgewing verbou. Carolina-Bethal-Ermelo is hoofsaaklik skaapwêreld, maar aartappels, sonneblom, mielies en grondbone word ook in die gebied verbou.

Departement van Ekonomiese Ontwikkeling en Toersime
Tel. 031 310 5300 Faks 031 310 5423 www.kznded.gov.za Die Departement van Ekonomiese Ontwikkeling in KwaZulu-Natal is voortdurend besig om strategieë te ontwikkel om groei in die landboubedryf en die landbouverwerkingsbedryf aan te help. Dit behels onder andere dat die Departement landbousakegeleenthede en landbouverwerkingsgeleenth ede identifiseer en in pakketvorm beskikbaar stel.

Mpumalanga Departement van Landbou, Landelike Ontwikkeling en Grondadministrasie (ARDLA)
Tel. 013 766 6067/8 Faks 013 766 8295 www.mpu.agric.za Posadres: Privaatsak X11219, Nelspruit, 1200 • Witbank Tel. 013 690 1269 Faks 086 695 3928 • Ermelo Tel. 017 819 1155 Faks 017 819 2828 • Die kantoor by Drumrock word verskuif. Skakel 084 513 5612/3 vir meer inligting.

Durban Investment Promotion Agency
Uitvoerende Projekbestuurder: Landbousakegeleenthede Tel. 031 311 6278 Faks 031 701 2935 akhona.ngcobo@dipa.co.za www.dipa.co.za/agribusiness

10. Gauteng
Departement van Landbou en Landelike Ontwikkeling (GDARD)
Tel. 011 355 1900 Faks 011 355 1000 Posadres: Posbus 8769, Johannesburg, 2000 Webtuiste: www.gdard.gpg.gov.za Landboutak – 011 355 1968 Tegnologie, ontwikkeling en ondersteuning – 011 355 1374 Landbou-ekonomie en bemarking – 011 355 1906 Ondersteuningsdienste vir boere – 011 355 1447 • Boerevestiging – 011 355 1449 • Huishoudelike voedselsekuriteit – 011 355 1453 • Geïntegreerde voedselsekuriteit – 011 355 1720 / 1265

34

Inleiding
Die stedelike vraagstuk
Sien ook die hoofstukke oor menslike nedersettings en voedselsekerheid.

1. Oorsig
“Ons maak tans staat op ‘n voedselafleweringsketting wat in alle opsigte onvolhoubaar is, maar so verwyderd is van ons bewussyn dat ons dit as vanselfsprekend aanvaar en selde die etiese of omgewingsimpak bevraagteken. Hoe sal stede hulleself voed as klimaatsverandering en spitsolie ons lewens begin beïnvloed?” Prof Michael Rudolph

ornamentele plante, boomprodukte, ensovoorts) of ‘n kombinasie hiervan in. Dikwels word bederfbare groente, diereprodukte en neweprodukte, asook produkte met ‘n relatief hoë waarde, verkies. • In die meeste stede in ontwikkelende lande word ‘n groot deel van stedelike landbouproduksie vir eie gebruik verbou, terwyl oorskotprodukte verhandel word. Die belangrikheid van die markgeoriënteerde stedelike landbou, in sowel volume as ekonomiese waarde, moet egter nie onderskat word nie (soos later aangetoon sal word). Produkte word by die plaashek, vanuit karretjies in dieselfde of ander woonbuurtes, in plaaslike winkels, op plaaslike (boere-) markte of aan tussengangers en supermarkte verkoop. Vars produkte word hoofsaaklik verkoop, maar ‘n gedeelte daarvan word vir eie gebruik verwerk, gekook en op straat verkoop; of dit word verwerk en verpak om aan een van die verkooppunte wat hierbo genoem word, verkoop te word.
Stedelike landbou is ‘n integrale deel van die stedelike stelsel. Bron: Aangepas uit aantekeninge op die RUAF Foundation se webtuiste, www.ruaf.org.

Die vinnige verstedeliking wat plaasvind, gaan gepaard met ‘n snelle toename in stedelike armoede en stedelike voedselonsekerheid. Teen 2020 sal die ontwikkelende lande van Afrika, Asië en Latyns-Amerika ‘n tuiste bied aan ongeveer 75% van alle stedelike inwoners en aan agt van die verwagte nege megastede, met bevolkings van meer as 20 miljoen mense. Daar word verwag dat 85% van die armes in Latyns-Amerika en ongeveer 40-45% van die armes in Afrika en Asië teen 2020 in dorpe en stede gekonsentreer sal wees. Die meeste stede in ontwikkelende lande ervaar ernstige probleme met die hantering van hierdie ontwikkeling en kan nie voldoende formele werksgeleenthede vir die armes skep nie. Hulle ervaar ook toenemend probleme om van stedelike afval en afvalwater ontslae te raak en met die gehalte van die lug en rivierwater. Stedelike landbou bied ‘n aanvullende strategie. Buiten voedselsekerheid kan stedelike landbou bydra tot plaaslike ekonomiese ontwikkeling, armoedeverligting en sosiale insluiting van die stedelike armes – vroue in die besonder – asook om die stad groener te maak en om stedelike afval op ‘n produktiewe wyse weer te gebruik. Die belangrikheid van stedelike landbou word toenemend deur internasionale organisasies soos UNCED (Agenda 21), UNCHS (Habitat), FAO (World Food and Agriculture Organisation) en CGIAR (International Agricultural Research Centres) erken.
Bron: Aangepas uit aantekeninge op die RUAF Foundation se webtuiste, www.ruaf.org.

Hierdie hoofstuk dien ook ter aanvulling van die hoofstuk wat oor die belangrikheid van landelike ontwikkeling handel. Hoe groter die ontwikkeling in landelike gebiede (in ooreenstemming met die Strategie vir Geïntegreerde en Volhoubare Landelike Ontwikkeling – RSRDS), hoe minder sal daar rede wees vir snelle stedelike migrasie, wat geweldige druk plaas op beskikbare hulpbronne in die stedelike sentra en tot verslegtende lewensomstandighede lei. Dit is trouens interessant dat die regering se Program vir Stedelike Vernuwing (URP) en die Strategie vir Geïntegreerde en Volhoubare Landelike Ontwikkeling (ISRDP) dieselfde webtuiste deel – http://isrdp.dplg.gov.za.

3. Publikasies en webtuistes
• Guidelines for urban and peri-urban animal agriculture, saamgestel deur die Direktoraat Diere- en Waterkultuurproduksie. Skakel 012 319 7511. • Standard Bank se AgriReviews bevat dikwels onderwerpe wat met stedelike landbou verband hou. Daar word na een sodanige artikel in die openingsopskrif verwys. Nog ‘n artikel van belang is in die publikasie vir die eerste kwartaal van 2008, getiteld “Urbanisation” – gaan na www.standardbank.co.za. • www.verticalfarm.com – ‘n webtuiste wat as ‘n bron in die vroeëre AgriReview-artikel gebruik is. Dit bevat konsepte, aanbiedings en artikels. • www.ruaf.org - Hulpbronsentrum vir Stedelike Landbou en Bosbou. Raadpleeg die publikasies, video’s en ander bronne. • www.idrc.ca/cfp/index_e.html – Die tuiste van Cities Feeding People, die stedelike-landbouprogram van die International Development Research Centre (IDRC). • Kyk na die verskillende stedelike opsies by www.gdrc.org, die webtuiste van die Global Development Research Center. • www.cityfarmer.org – City Farmer is ‘n vereniging sonder winsoogmerk wat stedelike voedselproduksie en omgewingsbewaring uit ‘n klein kantoor in die middestad van Vancouver, Brits-Columbië, bevorder. • www.etcint.org – ETC International Group het vennootskappe ten opsigte van ontwikkelingsprogramme met rolspelers in 75 lande. • www.etc-urbanagriculture.org – ETC Urban Agriculture is ‘n hulpbronsentrum wat advies gee oor stedelike landbou en voedselsekerheid. Volgens die lys van projekte wat hulle onlangs voltooi het, het hulle werk in Turkye, Kanada, Suidoos-Asië en SubSahara-Afrika gedoen. • www.urbanfarming.org – ‘n Noord-Amerikaanse webtuiste.

2. Stedelike landbou
Stedelike landbou kan kortliks omskryf word as die aanplant van plante en die teling van diere in en rondom stede. Die opvallendste kenmerk van stedelike landbou, asook dit wat dit van landelike landbou onderskei, is dat dit by die stedelike ekonomiese en ekologiese stelsel geïntegreer word. Hierdie integrasie sluit in: die gebruik van stedelike inwoners as arbeiders; die gebruik van tipiese stedelike hulpbronne (soos organiese afval as kompos en stedelike afvalwater vir besproeiing); direkte skakeling met stedelike verbruikers; direkte uitwerking op stedelike ekologie (positief en negatief); om deel van die stedelike voedselstelsel te wees; om mee te ding vir grond wat ander stedelike funksies het; en om deur stedelike beleide en planne beïnvloed te word. • Stedelike landbou kan in die hartjie van die stad (intra-stedelik) of in buitestedelike gebiede bedryf word. Die bedrywighede kan op die erf of op ‘n stuk grond wat nie aan die woning grens nie, plaasvind. Dit kan ook op privaat grond (privaat besit of gehuur) of op openbare grond (parke, bewaringsgebiede, langs paaie, strome en spoorlyne) of semi-openbare plekke (skoolterreine, die gronde van hospitale) bedryf word. • Stedelike landbou sluit voedselprodukte uit verskillende oesgewasse (grane, wortelgewasse, groente, sampioene, vrugte) en diere (pluimvee, hase, bokke, skape, beeste, varke, marmotte, vis, ensovoorts), asook nie-voedselprodukte (soos aromatiese en medisinale kruie,

4. Rolspelers
ABALIMI BEZEKHAYA (“Planters of the Home”) Tel. 021 371 1653 info@abalimi.org.za www.abalimi.org.za landboubeleid het”. ABALIMI speel jaarliks ‘n aktiewe rol in tussen 50 tot 200 gemeenskapsprojekteen is betrokke by tot 3 000 mikroboere en -tuiniers.

Organiese mikro-landbou en - Afesis-corplan tuinmakery in Kaapstad se townships, Tel. 043 743 3830 die “eerste stad in Afrikawat sedert www.afesis.org.za 2007 ‘n goedgekeurde stedelike-

35

Afristar Foundation Tel. 011 706 5614 afristar@telkomsa.net www.afristarfoundation.org ‘n Permakultuur-NRO wat volhoubare oplossings vir stedelike ontwikkeling vind en opleiding en vaardighede aanbied in alternatiewe energie, toepaslike tegnologie, voedselsekerheid en primêre en voorkomende gesondheidsorg deur inheemse plante en oorgeërfde sade vir saadvoortreflikheid te gebruik.

Khula Enterprise Finance Tel. 012 394 5560 www.khula.org.za Die kontakbesonderhede van die streekskantoor word op die webtuiste gegee. Planner Bee Plant Care Tel. 011 888 4215 / 083 255 5828 www.fertilis.co.za

Stad Johannesburg Metro Munisipaliteit Tel. 011 375 5555 www.joburg.org.za Stad Kaapstad Direktoraat vir Ekonomiese en Menseontwikkeling Eenheid vir stedelike landbou Tel. 021 550 1201 Stanley.Visser@capetown.gov.za Die eenheid is gesetel in die munisipale gebou in Pienaarstraat, Milnerton. Die stad se beleid oor stedelike landbou (‘n pdfdokument) kan geraadpleeg word op die webtuiste www.capetown. gov.za. Vir die nuutste inligting oor die Vereniging van Stedelike Boere, kontak Stanley Visser. Daar is tans twee sentra vir stedelike landbou in die stad – een in Atlantis en een in Phillipi. Dit is deur die Provinsiale Departement van Landbou gevestig en word deur die Stad Kaapstad ondersteun wat betref die voorsiening van bergingsruimte en toerusting (bv ‘n trekker by die Atlantissentrum). Die kontakpersoon, wat by die Hartebeeskraalgemeenskapsentrum, Atlantis, gestasioneer is, is Karel Abels. Kontak hom by 021 572 1246 en by karela@elsenburg.com. Stad Tshwane Metro Munisipaliteit Mnr. Japhta Magolela Tel. 012 358 1373 japhtam@tshwane.gov.za www.tshwane.gov.za Suid-Afrikaanse Instituut vir Entrepreneurskap (SAIE) Tel. 021 447 2023 sharon@entrepreneurship.co.za www.entrepreneurship.co.za

Sustainable Villages Africa (SVA) Tel. 012 361 1846 / 072 510 0187 info@sva.co.za www.sva.co.za UKUVUNA (Urban farming project BK) Tel. 011 224 0098 / 083 665 3356 jonzira@yahoo.com www.urbanfarming.co.za Ukuvuna Permaculture is ‘n onafhanklike privaat maatskappy wat op die ontwikkeling van praktiese vaardighede fokus. Die maatskappy se Permakultuuropleidingsentrum is goed gevestig. Universiteit van Kaapstad African Centre for Cities www.acc.uct.ac.za Universiteit van die Vrystaat Departement Landbou-ekonomie Tel. 051 401 2250 WillemseBJ@ufs.ac.za Sentrum vir Volhoubare Landboukundige en Landelike Ontwikkeling Tel. 051 401 2163 groenei@ufs.ac.za Lengau Agricultural Centre Tel. 051 443 8859 mcvdw@telkomsa.net Universiteit van KwaZuluNatal Mike Underwood Tel. 033 260 6088 Universiteit van Suid-Afrika (UNISA) Victor Mmbengwa Tel. 011 471 2566 vmmbengw@unisa.ac.za

FERTILIS-erdwurmuitskeidingb emesting (REG. NR B3664 Wet 36/1947) is by die “Organic Food Federation UK: organic certification AgriPlanner – sien “Suid- no: 00371/01/00” geregistreer. Afrikaanse Instituut vir Entrepreneurskap” wat later in RUAF Foundation hierdie lys verskyn. Tel. +31 33 432 6055 h.dezeeuw@etcnl.nl Calabash Trust www.ruaf.org Tel. 041 585 9255 www.calabashtrust.co.za Hulpbronsentrums oor stedelike landbou en voedselsekerheid. Departement van Landbou, Bosbou en Visserye (DAFF) Siyakhana Food Garden Project Direktoraat: Voedselveiligheid p/a Health Promotion Unit Tel. 012 319 6736 Skool van Openbare Gesondheid DFS@nda.agric.za Wits Mediese Skool Tel. 011 717 2241 Departement van Gesondheid http://siyakhana.org Gemeenskapsgebaseerde michael.rudolph@wits.ac.za voedingsprogram Tel. 012 312 0071 Die belangrikste oogmerk van www.doh.gov.za die projek is om ‘n perseel vir ‘n stedelikelandbou-inisiatief te Ekurhuleni Metro Munisipaliteit vestig wat ‘n voedseltuinstelsel Moses Gafane vir voedselproduksie, onderwys, Tel. 011 861 8841 navorsing en bemagtiging van mosesg@ekurhuleni.com die gemeenskap, veral vroue, deur opleiding, indiensneming en Ekurhuleni Metro Munisipaliteit inkomstegenererende geleenthede beplan om die aantal daarstel. voedseltuinprojekte vir die gebied te verdubbel in reaksie op die Siyakhana doen interen uitdaging van hoë voedselpryse en multidissiplinêre navorsing en armoede. verskaf ontwerp-, opleiding- en in Ethekwini Metro Munisipaliteit werkingstellingsdienste aan privaat individue en organisasies. Me Akhona Ngcobo Tel. 031 311 6278 Siyakhana het sterk bande met www.dipa.co.za/agribusiness plaaslike, provinsiale en nasionale regeringsinisiatiewe en het Food and Trees for Africa onlangs amptelike erkenning van (FTFA) die Gautengse Departement van Tel. 011 784 6399 Landbou, Bewaring en Omgewing www.trees.org.za ontvang. Food Gardens Foundation Die organisasie se primêre fokus Tel. 011 880 5956/7 is om die noue verband tussen fgf@global.co.za stedelike permakultuur-, voedselwww.foodgardensfoundation. en gesondheidbevordering te org.za demonstreer.

URBAN FARMER Werk saam met Organic Food Gardens Tel/Faks: 022 448 1106 Die SAIE ontwikkel innoverende Lisa Perold – 082 842 1579 materiale wat oorspronklike, metalpetal@kingsley.co.za kreatiewe metodologieë gebruik en opvoeders, opleiers Waternavorsingskommissie en gemeenskapgebaseerde Tel. 012 330 0340 organisasies oplei om www.wrc.org.za sakevaardighede oor te dra, entrepreneurskaptalent te ontdek en volhoubare ekonomiese ontwikkeling en welvaartskepping te verseker.

36

Bemarking en finansiële dienste
Agri-ondernemings en die “nuwe geslag” landboukoöperasies
1. Oorsig
Koöperatiewe verenigings het aanvanklik tot stand gekom ten einde boere wat saamgespan het, in staat te stel om genoeg kapitaal te bekom om toerusting in groot maat te koop en hul produkte te verkoop. Die doel van hierdie verenigings was om boere se winste te vergroot. Dit het hulle gedoen deur die beste markpryse vir produkte te beding, nuwe markte te vind en toerusting in grootmaat te koop. In die 1990’s het Suid-Afrika groot veranderinge ondergaan. Die sosiopolitieke veranderinge was voorbladnuus oor die wêreld heen. Daar was ook ander veranderinge: plaaslike ekonomiese deregulering, die afskaffing van kwantitatiewe invoerbeheer ingevolge AOHT (die Algemene Ooreenkoms van Handel en Tariewe) en ooreenkomste van die WHO (Wêreldhandelsorganisasie), terwyl die blootstelling van Suid-Afrikaanse landbou aan globalisering ook aanleiding gegee het tot die afskaffing van die Wet op Landboubemarking. Koöperasies is daarna toegelaat om nieboere as lede en direkteure te hê, en kon wegbeweeg van die gebied waar hul lede boer – op voorwaarde dat hulle in maatskappye omskep word. Hierdie wetgewing is met gemengde gevoelens begroet. Sommige koöperasies wat besluit het om om te skakel, het by hewige geskille met individuele boere betrokke geraak. Hierdie boere het gemeen dat die nuwe ondernemings se prioriteite sou verander – dat hulle nie meer in eerste instansie op die belange van die boere sou fokus nie maar eerder op die belange van beleggers (agrimaatskappye moes winsgedrewe word ten einde seker te maak dat nielandbou-aandeelhouers ‘n opbrengs op hul beleggings sou verdien). Daar was argumente ten gunste van omskakeling: nielandbou-aandeelhouers sou meer kapitaal in die nuwe entiteit belê as wat boere in ‘n koöperasie sou kon belê. Hulle sou ook sake- en bestuursvernuf met hulle saambring. Sommige van hierdie omskakelings het beteken dat die boere hul aandele verkoop het en die bestuur van die voormalige koöperasies afgestaan het. Sommige koöperasies wat beplan het om maatskappye te word, het van plan verander: kapitaalstrukture was bevredigend of hulle het veilig gevoel in ‘n bepaalde marknis. Hierdie omgewing, wat al mededingender geword het, was nou onderhewig aan konsolidering, waarby daar soms oorvleueling voorgekom het – iets wat tot kort tevore nie kenmerkend van hul bedrywighede was nie. Landbou-ondernemings speel ‘n beduidende rol in die ekonomie as die hanteerders, verwerkers en bemarkers van landbouprodukte, en as die verskaffers van produksie-insette en dienste. Voorts is hulle groot werkverskaffers, ontwikkelaars en bronne van toegevoegde waarde. In baie landelike gebiede is hulle die besigheidskern van die gemeenskap en lewer hulle ‘n sleutelbydrae tot die instandhouding van die landelike infrastruktuur. Landbou-ondernemings, met inbegrip van koöperasies, lewer ‘n groot verskeidenheid produkte en dienste. Die produkte bestaan grotendeels uit kommoditeite, aangesien hulle aanvanklik hoofsaaklik by die eerste stadium van die verwerking van plaasprodukte betrokke was. Afgesien van die voorsiening van landbou-insette strek hul dienste nou egter verder. Hulle bevorder byvoorbeeld bemarking deur boere te help om die beste pryse vir hul oeste te beding. Boere word gehelp om hul risiko te bestuur en om hul graan te berg. Finansiële dienste is ook steeds ‘n belangrike aspek, hoewel handelsbanke hierdie tradisionele rol al meer begin oorneem.

2. Verenigings wat betrokke is
Landboubesigheidskamer (LBK) Dr. John Purchase (Uitvoerende Direkteur) Tel. 012 807 6686 admin@agbiz.co.za www.agbiz.co.za Die Landboubesigheidskamer (LBK) verteenwoordig landbou-ondernemings en landboukoöperasies in die ontwikkelende landbousektor; maatskappye wat ontstaan het uit die omskakeling van landboukoöperasies; en ander landbou-ondernemings en -organisasies. Die LBK streef daarna om sy lede-organisasies te ondersteun deur ‘n omgewing te skep waarin hulle as mededingende en innoverende besigheidsondernemings kan funksioneer. Die LBK is ‘n filiaal van Business Unity South Africa (BUSA) in vennootskap met Agri SA en die NEPAD Business Foundation (NBF), terwyl hy ook eng bande handhaaf met internasionale organisasies soos die International Federation of Agricultural Producers (IFAP), die International Chamber of Commerce (ICC) en die International Food and Agribusiness Management Association (IAMA).

3. Publikasies en webtuistes
• Die Landboubesigheidskamer (kontakbesonderhede in afdeling 2) gee ‘n nuusbrief uit wat ook geraadpleeg kan word onder die “Publications”kieslysopsie by www.agbiz.co.za. • Die tydskrif SA Koöp/SA Co-op kan op aanvraag bekom word (tel 018 293 0622, faks 018 294 4221, e-pos mediacom@lantic.net of mediacom@intekom.co.za). • Die webtuiste van die International Food and Agribusiness Management Association is by www.ifama.org. • Besoek die EMRC-webtuiste by www.emrc.be vir die artikel, “Expanding business linkages worldwide”. • Die artikel “Agrologistics at home and abroad” is by www. tradeinvestafrica.com beskikbaar, en agri-ondernemings in Afrika word daarin bespreek. • Die onderskeie agri-ondernemings publiseer ook ‘n verskeidenheid publikasies en beskik ook video’s en webtuistes. • Die aandeelpryse van landboumaatskappye verskyn by www.landbou. com, die elektroniese tak van die Landbouweekblad.

4. ’n Kykie na vyf agri-ondernemings
AFGRI Bedryfs Beperk Tel. 012 664 8000 www.afgri.co.za Posbus 11054 CENTURION 0046
AFGRI, Suid-Afrika se voorste landboudiensteverskaffer en die enigste landboumaatskappy wat op die JSE gelys is, het oor 90 jaar vanuit ‘n stewige koöperasie-grondslag ontwikkel. As ‘n swartbemagtigingsmaatskappy bied AFGRI ‘n wye verskeidenheid dienste, vaardighede en kundigheid. Die maatskappy onderskei hulself van mededingers in die bedryf deur innoverende kliënt-spesifieke oplossings te voorsien met behulp van: • ‘n Unieke vermoë om praktiese hoë-tegnologiese besigheidsoplossings te ontwikkel, • ‘n Magdom hulpbronne en • Hoogstaande intellektuele kapitaal. AFGRI se kernbesigheid bestaan uit drie hoofafdelings: Agri dienste, Finansiële dienste en Voedsel.

37

38

39

Agri Dienste
Hierdie afdeling bestaan uit AFGRI Logistieke dienste wat logistiek en verhandeling insluit en AFGRI Produsentedienste wat op kleinhandel en primêre insette fokus. AFGRI Logistieke dienste Logistieke- en algemene vervoerdienste word deur middel van ‘n netwerk vervoerkontrakteurs en AFGRI se eie vloot aan ‘n omvattende kliëntebasis voorsien. Die hantering- en bergingsinfrastruktuur bestaan uit 67 graansilo’s landwyd met ‘n totale kapasiteit van meer as vier miljoen ton. Deur die gebruik van die voorste wêreldklas-tegnologie in silo-inventarisbestuur, bunkersilostoor en elektroniese silosertifikate, is AFGRI geposisioneer as die leier op die gebied van graanhantering en -berging. Die verhandelingseeheid bied aan die Suid-Afrikaanse graanindustrie, wat verwerkers, verhandelaars en produsente insluit, ‘n omvangryke verskeidenheid graan- en produkver handelingsdienste. AFGRI Produsentedienste • AFGRI se kleinhandeldienste verskaf ‘n volledige reeks agri-, buitelewe, selfdoen-, huis- en tuinprodukte en dienste aan boere, naweekboere, kleinhoewe-eienaars en die algemene publiek by meer as 60 winkels. • AFGRI Primêre Insette is ‘n direkte verskaffer van diesel, kunsmis, saad, agri-chemikalieë en raadgewende dienste. • AFGRI Toerusting is die grootste John Deere-agentskap in die Suidelike Halfrond.

tot eetbare olies, soja- en katoenproteïne vir veevoer, hoë proteïn vetvrye sojameel en getekstureerde sojaproteïn vir menslike gebruik. AFGRI se drie oorhoofse afdelings stel die maatskappy in staat om ‘n volledige prentjie te vorm van hoe besigheid en landbou in mekaar pas om sodoende die beste moontlike dienste aan kliënte te lewer. AFGRI sal voortgaan om in tegnologie, kundigheid en al hulle kliënte te belê. Met hierdie vlak van toewyding volg groei vanself.

GWK Bpk Tel. 053 298 8200 Faks 053 298 3968 www.gwk.co.za
GWK is ‘n volhoubare landbou-onderneming wat ‘n uitstekende diens aan landbou in die Noord-Kaap van Suid-Afrika lewer. Hul produksie-area sluit 90 000 ha besproeiingsboerdery langs die Vaal-, Oranje-, Riet- en Hartsrivier in (kyk die kaart by www.gwk.co.za). GWK se kernbesigheid sluit die volgende in: • die kollektiewe bemarking van ‘n unieke verskeidenheid produkte met inbegrip van mielies, koring, oliesaad, katoen, droë bone, aartappels, olywe, wyn, vleis deur middel van abattoirondernemings, en lewende hawe • die finansiering van aandeelhouers en kopers • ‘n allesomvattende versekeringsdiens • produksie-insette deur kleinhandel- en meganiseringsafsetpunte
Die webtuiste voorsien oorsigte van die takke en filiale, wat die bemarking van inligtingtegnologie- en rekenaarstelsels insluit.

AFGRI Finansiële dienste
Sakpas finansiële oplossings word deur AFGRI Capital en AFGRI Verhandeling aan boere, verwerkers en verbruikers van landbouprodukte gebied. AFGRI Capital Gestruktureerde finansies spesialiseer daarin om kliënt-spesifieke kredietprodukte en -dienste te skep om die groeiende behoeftes van besighede binne die verhandelings- en kommoditeitsomgewing, plaaslik en internasionaal, tegemoet te kom. Die korporatiewe finansiële departement is ‘n voorste verskaffer van innoverende en sakpas oplossings aan die sekondêre landboubedryf, hoofsaaklik binne Suid-Afrika. Die besigheid se kundigheid omsluit graan, hout, suiker, vrugte, tabak en ander landbougoedere in. AFGRI Versekeringsmakelaars is kenners in boerdery- en graanversekering en bied ook besigheids- en persoonlike versekering tesame met toegewyde kliëntediens en betroubare advies aan kliënte. AFGRI Verhandeling Hierdie departement bied prysrisiko- en verskansingsoplossings aan produsente en verbruikers van landbouprodukte. Risikobestuursdienste sluit die volgende in: prysrisikobestuur deur verskeie termyn- en voorkeurkontrakte, lae verskansingskostes op plaaslike en internasionale markte, effektiewe SAFEX-makelaarsdienste teen kompeterende tariewe en markverwante hersienings (plaaslike en internasionale vraag- en voorsieningsyfers, daaglikse MTM, weerstoestande en ander verwante inligting).

Kaap Agri Hoofkantoor Tel. 022 482 8000 Faks 022 482 8008 info@kaapagri.co.za www.kaapagri.co.za
Hardap Office Tel. +264 63 24 0809 Faks +264 63 24 0459 Kaap Agri is ’n landboudiensgroep wat ’n verskeidenheid produkte en dienste hoofsaaklik aan die landbousektor lewer, maar ook aan die breë publiek. Hierdie openbare maatskappy het van krag tot krag gegaan, en steun die landbougemeenskap met meer as 100 sakepunte in 62 dorpe, stede en plekke, hoofsaaklik in die plattelandse distrikte, maar dit sluit ook etlike takke in die groter metropolitaanse gebiede in. Landbouklante se aktiwiteite is taamlik uiteenlopend en sluit kleingraanprodukte, weiding, tafel- en wyndruiwe, groente, pitvrugte, sitrusvrugte, vleisprodukte, melkprodukte, wolprodukte, aartappels en ander landbouprodukte in. Kaap Agri is ook die grootste aandeelhouer (32%) in Pioneer Food Group Beperk, ’n genoteerde groep wat by die vervaardiging van voedsel, drank en verwante produkte vir menslike en diereverbruik betrokke is. Sy grootste bate is sy mense. Danksy die maatskappy se omvattende ervaring op ‘n groot verskeidenheid landbouterreine en sy uiteenlopende vermoëns, soos onderhandeling oor alles van volume tot versekeringsdekking, bied hy aan die gemeenskappe waarin hy werksaam is, waardevolle steun en advies. Hy glo daarin om voortdurend opnuut in sy 1 400 werknemers te belê in die vorm van opleiding en vaardigheidsontwikkeling asook talentbestuur en loopbaanontwikkeling. Die maatskappy streef na integriteit en deursigtigheid in al sy werksaamhede. Hy heg ‘n hoë prioriteit aan bewustheid van die natuur en aan die impak wat hy op die omgewing het. Hy glo dat sy handelinge vandag toekomstige geslagte raak, en dit is vir die maatskappy ‘n saak van eer om volhoubare oplossings te ontwerp wat nog lank in die toekoms die omgewing sal bevoordeel. Kaap Agri se besigheidsfilosofie is om voorspoed vir alle belanghebbende partye te skep en sy personeel te bemagtig. Daarby strewe hy daarna om redelikheid, billikheid en gelykheid te handhaaf. Hy wil teruggee wat hy neem: aan sy mense, die omgewing en sy aandeelhouers. Niks groei sonder versorging nie.

AFGRI Voedsel
AFGRI Voedsel word onderverdeel in AFGRI Diere proteïne (veevoere en braaikuikens) en AFGRI Olie en proteïne. AFGRI Diereproteïne AFGRI Veevoere bestuur ses veevoermeulens in Mpumalanga, Gauteng, Vrystaat en die Wes- en Ooskaap. Dié bedryf groei voortdurend deur tegnologies-gevorderde produkte en waardetoegevoegte dienste. Daybreak Farms vorm deel van AFGRI Voedsel se strategie om braaikuikenproduksie uit te brei. Die maatskappy prosesseer tans op ‘n weeklikse basis 650 000 braaikuikens wat op die maatskappy se eie pluimveeplase geteel word. Kontrakteurtelers maak gebruik van ‘n spesiaal-geformuleerde dieet wat deur AFGRI Veevoere verskaf word en uitsonderlike prestasie waarborg. Daybreak Farms verskaf bevrore hoenderprodukte onder die ‘Superior’-handelsnaam aan beide groot- en kleinhandelsektore. AFGRI Olie en proteïne Nedan is die Suid-Afrikanse markleier in die prosessering van sojabone en katoensaad. Hulle is ‘n grootmaat verskaffer aan die industriële voedsel- en verwante sektore in suidelike Afrika en prosesseer sojabone en katoensaad

40

Die maatskappy bied ‘n omvattende diens aan die boerderygemeenskap, met inbegrip van die volgende: Agrimark-winkels. Kaap Agri het afsetpunte oral in die Wes-Kaap, die Noord-Kaap en nou ook in Namibië. Sy goed gevestigde infrastruktuur en tegnologiese stelsels verseker ‘n kostedoeltreffende eenstopwinkel vir voorraad en boerderyvereistes. Dit sluit misstowwe, chemikalieë, voer en ysterware in sowel as gereedskap, tuinbenodigdhede, buiteluglewe-, selfdoen- en ander verwante produkte. Kaap Agri koop teen mededingende pryse deur ‘n sentrale koopafdeling, wat hom in staat stel om teen goeie pryse te lewer. Twee brandstofdepots versprei ‘n volledige reeks brandstofprodukte teen uiters mededingende pryse en lewer op tyd. Liquormark. Kaap Agri het Liquormark-winkels gerieflik naby aan sekere Agrimark-winkels opgerig. Hierdie afsetpunte bied ’n gemaklike en netjiese koopervaring teen mededingende pryse. Agrilog. Hanteer alle invoere van produkte vir verkope deur middel van die Agrimark-, Pakmark- en Meganiseringshandelspunte. Agrilog se verspreidingsentrum is in Paarl geleë, met satellietsentrums in Upington, Hardap en Windhoek wat aan Agrimark-winkels en Meganisering diens lewer. Groepsprodukbestuur. Bestuur die waardeketting vir alle produkte. Dit sluit die onderhandeling met verskaffers en die implementering van handelsooreenkomste asook die ontwikkeling en implementering van die bemarking- en groeistrategie vir elke produkreeks in. Agriplas-besproeiing. Sy besproeiingsafdeling, Agriplas, is ‘n wêreldleier op die gebied van besproeiing. Hy vervaardig ook plastiekdrupleidings, mikrobesproeiingstoerusting, kleppe en ander besproeiingstoerusting van wêreldklasgehalte wat spesifiek vir die plaaslike mark ontwikkel is. Finansiële dienste. Baie soorte finansiële dienste word gelewer om in die behoeftes van sy kliënte te voorsien. Die produkte wissel van depositorekeninge tot seisoenale fasiliteite met onderhandelbare voorwaardes. Diens geniet die hoogste prioriteit, en sy kredietfunksie is gedesentraliseer om die diens nader aan sy kliënte te neem. Hy lewer persoonlike diens en neem persoonlike behoeftes in aanmerking, aangesien hy weet dat groot visies finansiële rugsteun nodig het. Daar is tans tien streekkantore. Meganisering. Kaap Agri beskik oor nege meganiseringdienspunte in sy bedryfsarea in Suid-Afrika, en bied ‘n volledige meganiseringprodukreeks aan. Die infrastruktuur is geografies goed gevestig, en ingenieurswerkwinkels voorsien klante van kundige produkkennis. Sproeimasjiene en grondbewerk ingsimplemente word direk van fabrikante aangekoop as deel van die totale pakket wat aangebied word. Kaap Agri se Meganisering is ook ’n agent vir Maksimal-vurkhysers en ligte konstruksie-implemente van New Holland. Pakmark. Kaap Agri se Pakmarkafdeling is die grootste verskaffer van verpakkingsmateriaal in die land en beskik oor groot bergingskapasiteit en ‘n uitstekende infrastruktuur. Hy voorsien ‘n groot verskeidenheid verpakkingsmateriaal vir sowel uitvoer as vir die plaaslike mark, met al die komponente wat vir verpakking en paletberging nodig is. Verpakkingsmateriaal word met inagneming van goeie gehalte en mededingende pryse van uitgesoekte leweransiers gekoop. Aankope kan tot ná die oes gefinansier word. Produk- en landbouvoorligtingsdienste. Kaap Agri beskik oor bergingskapasiteit van ongeveer 320 000 ton. Benewens 14 silokomplekse, waarvan 13 Safex-geregistreerde handelspunte is, spog hulle ook met vier verwerkingsaanlegte in Darling, Malmesbury, Porterville en Vredendal, waar kleingraansaad en droë bone verwerk word. Die Malmesbury-aanleg verwerk ook Monsanto-basissaad en word onder die beste in die land geag. Hoewel die maatskappy nie by die verwerking van aartappelsaad betrokke is nie, dryf hulle wel daarin handel, hoofsaaklik vanuit die Sandveld- en Ceresstreek. Kaap Agri se graanafdeling is verantwoordelik vir die bemarking van klein graan en oliesaad, en word deur landbou-adviesdienste gesteun. Versekering. Kaap Agri hou ’n minderheidsbelang in RSA Agri Brokers (Edms.) Bpk., ’n versekeringsmakelaar wat met spesialisprodukte die volle spektrum van korttermynversekering vir die landbousektor dek. Dié versekeringsmakelaar besit ook agentskappe by verskillende versekeraars. Chemikalieë, brandstof en bemestingstowwe. Kaap Agri bied aan die boer ‘n omvattende pakket asook oesgebonde finansiering. Hulle streef daarna om die voorsieningsketting so kort moontlik te hou, en om in elke area gespesialiseerde diens te lewer.

SEB (swart ekonomiese bemagtiging). Kaap Agri ondersteun swart ekonomiese bemagtiging en het sy eie planne uitgewerk. Hierdie planne konsentreer hoofsaaklik op interne opleiding, ontwikkeling en bevordering asook op bystand, opleiding en ondersteuning aan opkomende boere. Kaap Agri het ’n opleidingsakademie in Porterville.

Oos-Vrystaat Kaap Bedryf Beperk (OVK) Tel. 051 923 4500 Faks 051 923 4584 www.ovk.co.za
OVK, met sy hoofkantoor in Ladybrand, is ’n prominente landboumaatskappy in die Vrystaat, Oos- en Noord-Kaap, wat voortdurend streef na die uitbreiding en verbetering van sy dienste aan lede en aandeelhouers. Met ’n omset van meer as R2 miljard per jaar is dit finansieel ’n gesonde maatskappy wat die afgelope 16 jaar sy merk in die landbou gemaak het. OVK bedien ’n gebied met gediversifiseerde boerderye. Dit sluit hoë potensiaal akkerbou, besproeiing onder spilpunte, aangeplante weiding, groot- en kleinvee, melk- en vleisbeeste, perde en volstruise in. In sy 44 handelstakke oor die hele gebied word alles voorsien wat die boer nodig het. OVK bied ’n verskeidenheid dienste vir elke aspek van die boerderybedryf: • Graanhantering, -opberging en -verhandeling; • Verskaffing van alle produksiemiddele vir die boer en hardeware; • Meganisasie (trekkers, implemente, onderdele en werkwinkels – agent vir New Holland en CASE) • Kliëntefinansiering - produksie-, maandrekenings en huurkope; • Landboukundige dienste; • Oes- en kortermynversekering; • Lewendehawe-verhandeling en Gariep-abattoir vir slag van skape, beeste en wild; • Toyota-motoragentskappe in Ficksburg en Ladybrand; • Bandediens; • Aflewering van brandstof aan produsente; • Mielie- en koringmeule.

Suidwes Groep Tel. 018 581 1000 Faks 018 581 1097 www.suidwes.co.za
Die Suidwesgroep sluit die maatskappye Suidwes Beherend Bpk., Suidwes Investments Bpk., Suidwes Agriculture (Edms.) Bpk., Suidwes Industries (Edms.) Bpk. en Suidwesfin (Edms.) Bpk. in. Suidwes bied verskillende landbouprodukte en -dienste aan boere in die noordwestelike Vrystaat en die westelike gebiede van die Noordwesprovinsie. Die maatskappy streef daarna om in kliënte se landboubehoeftes te voorsien, en het mettertyd aanpassings gedoen nie net ten opsigte van die tipe diens wat hy lewer nie, maar ook die geografiese gebied waarin hy werksaam is. Daar word vir veranderende omstandighede en kliënte se behoeftes voorsiening gemaak deur middel van innoverende bemarking asook finansiële produkte en dienste, waarvan tegnologies gevorderde landbou-ondersteuningsdienste deel uitmaak. Suidwes se boere word vandag onder die gevorderdste boere getel wat die toepassing van wetenskaplike boerderymetodes betref. Om seker te maak dat Suidwes in al die boere se behoeftes in hierdie verband voorsien en voortdurend uitmuntende diens lewer, bly sy personeel te alle tye op die hoogte van die jongste navorsingsmetodes, -tendense en -ontwikkelings. Ten grondslag daaraan lê bepaalde waardes soos integriteit, deursigtigheid, etiek, lojaliteit, billikheid en konsekwentheid. Die maatskappy is op 16 Augustus 1909 gestig is en sal sy 100ste verjaardag dus in 2009 vier. Die hoofkantoor is in Leeudoringstad in Noordwes. Deur middel van sy handelsafdelings Suidwes Grain, Suidwesfin, Wesmark, Wesmeg en Terratek lewer Suidwes ‘n omvattende en mededingende reeks produkte en dienste aan landbouprodusente, waaronder: • graanhantering en -berging • die bemarking van graan en verwante produkte • die bemarking van primêre landbou-insette deur middel van bepaalde afsetpunte

41

42

43

44

• • • •

dierevoerdepots krediet versekeringsmakelaarsdienste die bemarking van meganiese goedere gerugsteun deur onderdelesentra en werkwinkels

Suidwes Graan spesialiseer in die hantering en bemarking van graan. Sestien silo’s is strategies in die maatskappy se operasionele gebied versprei. Graan word gedroog, gefumigeer en vervoer deur kundige personeel wat op die hoogte bly van die jongste metodes op hierdie terreine, met die doel om die bes moontlike diens aan Suidwes se kliënte te bied. Wesmark is die handelsmerk waardeur primêre insette en landbouvereistes bemark word. Die geografiese verspreiding van die 17 handelsafsetpunte en twee dierevoerdepots is ideaal om te verseker dat doeltreffende diens oor ‘n groot gebied aan kliënte gelewer word. Die Suidwesgroep se meganiese onderneming word onder die handelsmerk Wesmeg bedryf. Dienste sluit die bemarking van landboumasjinerie en toerusting in, asook die voorsiening van onderdele en hersteldienste vir meganiese toerusting deur middel van ses werkwinkels en onderdelesentra. Suidwesfin voorsien finansiering deur middel van maandelikse rekeninge, produksiekrediet, paaiementooreenkomste en korttermynversekering vir boere. Graan word ook vir kopers gefinansier. Suidwesfin is voortdurend op die uitkyk na alternatiewe finansieringsbronne en metodes ten einde aan hul kliënte se finansiële vereistes te voldoen.

Terratek is ‘n jong, dinamiese afdeling van die Suidwesgroep wat fokus op welvaartskepping vir kliënte binne en buite Suidwes as maatskappy. Terratek lewer landboudienste op ‘n tegnologies gedrewe, geïntegreerde basis, en fokus op toenemende doeltreffendheid, groter effektiwiteit en meer presisie in al die fasette van boerdery, om risiko’s te verminder en winste te verhoog. Hierdie afdeling lewer ‘n volledige reeks landboudienste, met inbegrip van grondwetenskap, agronomie, dierkunde, weiveldkunde, wildsplaasbestuur, geografiese inligtingstelsels en landbou-ekonomieë. Dit sluit presisieboerdery en besproeiingsdienste in, asook burodienste en die fasilitering van navorsingsprojekte op plase. Area

Nota: Die donkerder-ingekleurde gebiede verteenwoordig die gebiede waar Suidwes tans aktief is. Die gebiede in ligte groen verteenwoordig gebiede waar van Suidwes se boere-aandeelhouers gevestig is. Bron: Adri Theron.

Vrystaat Koöperasie Beperk (VKB)
Die geskiedenis van VKB strek bykans 90 jaar sedert sy stigting. VKB se hoofgebied is tradisioneel die Noordoos-Vrystaat en beskik oor 43 bedryfspunte. In die afgelope jaar het VKB ‘n belang bekom in NTK Limpopo Agric Beperk wat bestaan uit 42 bedryfspunte. VKB is dus deur sy NTK-belange, goed geposisioneer vir besigheidsgeleenthede na Botswana en Zimbabwe en is ook met die Oos-Vrystaat-ligging, uitstekend geleë vir in- en uitvoere deur Durban. VKB is vir die tweede agtereenvolgende jaar aangewys as een van die Top 5 landboubesighede in die land en met ‘n gemiddelde omset van ongeveer R2 miljard per jaar word VKB gereken as een van die finansieel gesondste landboubesighede. VKB is betrokke in die totale voorsieningsketting van die produsent en bied gespesialiseerde dienste aan sy lede soos: • Hantering en opberging van graan • Bemarking van graan • Handelsbedrywighede • Insetverskaffing • Meganisasie-behoeftes (trekkers, implemente, onderdele en werkwinkels) • Finansiering • Versekering • Landbou-ekonomiese dienste • Landboukundige dienste VKB se hoofkantoor is geleë in Reitz. Tel. 058 863 8111 E-pos: vkb@vkb.co.za Web: www.vkb.co.za

45

5. Maatskappye wat betrokke is
AFGRI – kyk afdeling 4 BKB Bpk Tel. 041 503 3111 www.bkb.co.za Ceres Koelkamers Bpk Tel. 023 315 5003 NCT Forestry Koöperatief Bpk Tel. 033 897 8500 www.ctctimber.co.za NTK Limpopo Agric Bpk Tel. 014 719 9211 www.ntk.co.za

Bemarking en finansiële dienste
Ambassades en skenkerprogramme
1. Nasionale strategie
Inligtingstelsel vir Ontwikkelingsamewerking Internasionale Ontwikkelingsamewerking Tel. 012 315 5969 Hoofskakelbord 012 315 5111 www.dcis.gov.za opsommings kan kry van Suid-Afrika se betrekkinge met ander streke en individuele lande. Buitelandse verteenwoordiging in Suid-Afrika word ook aangedui.

Coastals Farmers Koöperatief NWK Bpk Bpk Tel. 018 633 1000 www.nwk.co.za Tel. 031 508 8000 www.coastals.co.za Oranjerivierwynkelders Fraserburg Koöperatief Bpk (Koöperatief) Bpk. Tel. 023 741 1014 Tel. 054 337 8800 www.ornajerivierwynkelders.net Gamtoos Tabakkoöperatief Tel. 042 283 0305 Oos Vrystaat Kaap (OVK) – kyk afdeling 4 GWK – kyk afdeling 4 Overberg Agri Tel. 028 214 3800 Highveld Egg Co-operative www.overbergagri.co.za Bpk Tel. 018 293 0694 Sentraal-Suid Koöperatief Faks 018 293 0168 Bpk (SSK) Tel. 028 514 8611 Humansdorpse Koöperasie www.ssk.co.za Beperk Tel. 042 295 1082 Senwes www.humkoop.co.za Tel. 018 464 7800 www.senwes.co.za Kaap Agri – kyk afdeling 4 Kango Koöperatief Bpk Tel. 044 272 6065 www.kangowines.com Karoo Vleisboere Koöperasie Bpk Tel. 053 621 0162 Klein Karoo International (KKI) Tel. 044 203 5100 www.kleinkaroo.com Koup Produsente Koöperatief Bpk Tel. 023 551 1083 KLK Agriculture Bpk Tel. 054 337 6200 www.klk.co.za MGK Operating Company (Edms) Bpk Tel. 012 381 2800 www.mgk.co.za Malelane Sitrus Koöperatief Bpk Tel. 013 790 0391 Moorreesburgse Koringboere (Edms) Bpk Tel. 022 433 8300 www.mkb.co.za Mosstrich Tel. 044 606 4400 www.mosstrich.co.za Southern African Milk Koöperatief Bpk Tel. 021 886 4730 www.samelko.co.za Suidwes – kyk afdeling 4 Sutherlandse Landboukoöperasie Tel. 023 571 1001 Taurus Stock Improvement Koöperatief Bpk Tel. 012 667 1122 www.taurus.co.za Tuinroete Agri Beperk Tel. 044 601 1200 www.tagri.co.za TWK Agriculture Limited Tel. 017 824 1000 Umtiza Farmers’ Corp Beperk Tel. 043 722 4215 www.umtiza.co.za Vrystaat Koöperasie Beperk (VKB) – sien links Willistonse Vleiskoöperasie Bpk Tel. 053 391 3204 Zeder Investments Bpk Tel. 021 887 9602 www.zeder.co.za

Departement van Handel en Nywerheid Hierdie webtuiste is ‘n inisiatief Tel. 012 394 9500 van die Suid-Afrikaanse Nasionale www.dti.gov.za Tesourie. Die doel daarvan is om inligting te verstrek oor Amptelike Vind die kontakbesonderhede Ontwikkelingsbystand (AOB) aan vir buitelandse en streekkantore van die departement deur op die Suid-Afrika. “contact us”-kieslysopsie te klik. Klik op die “Partners and Institutions”-kieslysopsie en gaan Departement van dan na “International Development Staatskommunikasie en Co-operation Partners”. Kliek dan Inligtingstelsels (GCIS) op die aftuimelkieslys met ‘n lys Tel. 012 314 2911/314 2900 van lande. Al die besonderhede oor www.gcis.gov.za beurse en fondse wat in Suid-Afrika Die opsomming oor buitelandse beskikbaar is, verskyn hier. betrekkinge kan in die jongste Kliek op “ODA Reports” en daarna jaarboek gevind word. op “Contact Lists” om besonderhede te verkry oor wie om te kontak Departement van Landbou, vir watter soort befondsing. Bosbou en Visserye Direktoraat: Internasionale Betrekkinge Departement van Internasionale Betrekkinge en Tel. 012 319 6801 www.daff.gov.za Samewerking Tel. 012 351 1000 www.dfa.gov.za Kliek op die “Divisions”-kieslysopsie en dan op “International Trade”.

www.dfa.gov.za is ‘n belangrike webtuiste waar die besoeker

2. Rolspelers
Suid-Afrika se internasionale ontwikkelingsvennote bestaan uit bilaterale en multilaterale skenkers en agentskappe wat ‘n mate van Amptelike Ontwikkelingsbystand (AOB) aan Suid-Afrika verleen. U kan enige van hierdie vennote kies uit die alfabetiese aftreklys wat verskaf word om algemene/strategiese, kontak of projekspesifieke inligting te bied wat op daardie vennoot betrekking het. www.dcis.gov.za Besoek www.africanmonitor.org, die webtuiste van ‘n onafhanklike organisasie wat toewyding, lewering en impak op voetsoolvlak monitor.

Australië
Australian Agency for International Development – www.ausaid.gov.au.

België
Tel. 012 440 3201/2

Bronne vir hierdie hoofstuk: Landboubesigheidskamer, AFGRI, GWK, Suidwes en VKB

Die Belgiese regering is betrokke by finansiële en tegniese steun Die Departement van Landbou, ten einde nuwe boere suksesvol Bosbou en Visserye se LandCare- te vestig. Landbou word beskou program het sy oorsprong in as van wesenlike belang vir die AusAid en Australië. ekonomiese ontwikkeling van hierdie land.

46

Die organisasie is in bykans 70 landewêreldwyd werksaam op die gebied van armoedeverligting, The Business Unit ekonomiese groei en Tel. 012 430 9340 omgewingsbewaring. In 2008 is R3 Tans werk Denemarke saam met miljard aan ontwikkeling in Suidagt programlande in Afrika suid van Afrika beloof. die Sahara (Benin, Burkina Faso, Ghana, Kenia, Mosambiek, Tanzanië, Japan Uganda en Zambië). Hulle deel ook ontwikkelingsaktiwiteite met twee Japan International Cooperation ander lande, naamlik Suid-Afrika Agency – www.jica.jp/english en Niger. ‘n Belangrike rede om bilaterale ontwikkelingsbystand op Kanada ‘n aantal vennootlande te fokus, is om “kritieke massa” as skenker te Inligting oor die International bereik, en Denemarke sodoende in Development Research Centre staat te stel om ‘n belangrike rol te is beskikbaar by www.idrc.ca speel in plaaslike skenkerkoördinasie en -harmoniëring. Besoek www. Luxembourg sadsem.net om te lees oor die Suider-Afrikaanse Sekuriteits- en Luxembourg Agency for Verdedigingsbestuursnetwerk Development and Co(SADSEM), wat deur Denemarke operation www.lux-development.lu befonds word.

Denemarke

Die Nordiese lande
Die Nordiese lande – Noorweë, Denemarke, Swede, Finland en Ysland – dra 0,5 persent van hul bruto binnelandse produk by tot die ontwikkeling van Afrika. Hulle is intensief betrokke in Afrika, hoofsaaklik in Burundi, Rwanda, die Demokratiese Republiek van die Kongo en Soedan.

Verenigde Nasies
International Finance Corporation (IFC) Lees oor hierdie lid van die World Bank Group by www.ifc.org. United Nations Development Programme – UNDP Tel. 012 354 8025 www.undp.org.za Besonderhede oor al die VNagentskappe wat in Suid-Afrika aan die werk is, kan gevind word by www.un.org.za. Die Least Developed Countries Report 2009 van die Verenigde Nasies se konferensie oor handel en ontwikkeling voer aan dat die 49 swaks ontwikkelde lande in die wêreld erger deur die wêreldwye ekonomiese krisis geraak word as ander lande. Dit is dus noodsaaklik dat die ontwikkelingsparadigma hersien moet word. Die volledige verslag is beskikbaar by www. unctad.org.

Swede
Sweedse Ambassade Tel. 012 426 6400 www.swedenabroad.com Sweedse Internasionale Ontwikkelingsagentskap (SIDA) Tel. 012 426 6400 www.sida.se Een van die sleuteldoelwitte van die Sweedse regering se ontwik kelingsamewerkingstrategie met Suid-Afrika is die ontwikkeling van ekonomiese samewerking tussen die twee lande.

Duitsland
Ambassade van die Federale Republiek van Duitsland Protokol, Landbou en Omgewingsake Tel. 012 427 8903 pol-200@pret.diplo.de

Nederland
Technical Centre for Agricultural and Rural Cooperation (www. cta.int)

Switserland
Lees meer oor die Swiss Agency for Development and Cooperation (SDC) by www.sdc. admin.ch.

Verenigde State van Amerika
USAID (US Agency for International Development) Tel. 012 452 2000 www.usaid.gov

Programme sluit in SANPAD (besoek www.sanpad.org.za), die NPT (besoek www.nuffic.nl) en die Inligting oor Inwent en die PUM Nederlandse Adviesrogram Gesellschaft fur Technische vir Senior Kundiges. Zusammenarbeit (GTZ) verskyn onderskeidelik by www.inwent.org Wat Is PUM? en www.gtz.de/en. PUM is die Nederlandse akroniem vir Programma Uitzending Europese Unie Management. PUM is ‘n volledig onafhanklike organisasie wat senior Tel. 012 452 5225 adviseurs, van wie die meeste al www.eusa.org.za afgetree is of vroeë aftrede aanvaar Die EU is die wêreld se grootste het, vir kort periodes toewys aan handelsblok en die grootste bron maatskappye en organisasies in van skenkings aan arm lande. die ontwikkelende wêreld. Hulle Ongeveer die helfte van die wêreld help hierdie maatskappye en se skenkings kom van die EU af. organisasies met hul kennis en ervaring, hetsy van ‘n tegniese aard, Programme in Suid-Afrika sluit in: of bystand met bestuur, finansiële bestuur, maatskappy-organisasie, - Gemeenskapsprojekfonds die bestuur van menslike - Water en sanitasie hulpbronne, bemarking of wat ook (Masibambane III) al. PUM se program organiseer ook - Streeksinfrastruktuur in Afrika opleidingskursusse en seminare - Versterking van Suid-Afrika in die lande waarin hulle aktief is, se deelname aan MWIRNET sowel as opleidingskursusse in (SAOG) Nederland (laasgenoemde geskied - Plaagbeheerinisiatiefprogram slegs op ‘n missie aan ‘n kliënt). - Grondhervormingskredietfasil Ondernemings en entrepreneurs iteit word ook gehelp om in aanraking - Risikokapitaalfasiliteit te kom met ander ondernemings in Nederland deur middel van Frankryk die Besigheidskakelprogram. Kliënte wat belangstel kan The Agence Française de verdere inligting by die plaaslike Développement Group (AFD) verteenwoordiger kry, of van die www.afd.fr PUM-webtuiste (www.pum.nl). AFD is ‘n openbare finansiële- Kontak Meyer du Toit by 082 801 ontwikkelingsorganisasie en die 2188 / myretooi@vodamail.co.za Franse regering se afdeling vir of Lesley Africa by 021 951 6852/ lesley@wecbof.com. internasionale steun.

Verenigde Koninkryk

ECIAfrica Tel. 011 802 0015 Department for International www.eciafrica.com Development (DFID) Tel. 012 431 2100 Promoting Agribusiness www.dfid.gov.uk Linkages Tel. 011 802 0015 In die tweede helfte van 2009 het die DFID en die Europese Kommissie US Trade and Development ongeveer R1,3 miljard toegewys aan Agency die Ekonomiese-ondersteuning- en Tel. 011 778 4849 Werkskeppingsprogram in Suid- www.tda.gov Afrika. United States Agency for International Development - ’n Finmark Trust agentskap van die VSA-regering Tel. 011 315 9197 wat volhoubare en deelnemende www.finmark.org.za ontwikkeling in Suid-Afrika “Ons laat finansiële markte vir die befonds. www.usaid.gov. Die armes werk” hongersnood-waarskuwingstelsel (Famine Early Warning Systems Lees oor NR International en Network – www.fuws.net) is een Farm Africa by www. van die vele programme wat deur nrinternational.co.uk en www. USAid ondersteun word. farmafrica.org.uk onderskeidelik.

Vir ’n volledige lys van ambassadekontakte kan u www.dfa.gov.za/foreign/ forrep/index.htm. Raadpleeg ook die “South African Representation Abroad” kieslys-opsie op die DFA-webtuiste.

47

48

49

Bemarking en finansiële dienste
Banke
1. Verenigings en regeringsdepartemente wat betrokke is
Rolspelers kan ook in ander hoofstukke soos “Verskaffers van finansiële dienste” en “Risikobestuur en versekering” gekry word deur die “Links”opsie op die webtuistes wat in hierdie hoofstukke genoem word, te kies. Die Bankvereniging van SuidAfrika Tel. 011 645 6700 www.banking.org.za SADC Banking Association Tel. 011 645 6726 www.sadcbanking.org

3. Publikasies
• Van besondere belang in hierdie gids is die banke se landboupublikasies soos Agri Review (Standard Bank), Agriland (ENB), en so meer. • Kyk na die bankiersalmanak by www.bankersalmanac.com. • Besoek die webtuistes van rolspelers, soos byvoorbeeld www.banking. org.za. • Sien die wêreld deur die oë van ‘n bankier! Besoek www.worldbank.org vir verslae oor ontwikkeling en die globale ekonomiese beskouing. • Die African Development Bank (AfDB) is die belangrikste agentskap ingevolge die NEPAD-program vir infrastruktuurontwikkeling. Besoek www.afdb.org.

4. ABSA
Absa AgriBesigheid
Hoofkantoor: Tel. 011 350 4000 AgriBesigheid-streekkantore: • Suidelike streek – Tel. 021 915 5320 • Sentrale streek – Tel. 011 350 6160 • Oostelike streek – Tel. 051 401 0836 Kyk na die inligting oor die AgriBesigheidspan en AgriBesigheid se reeks produkte en oplossings by www.absa.co.za.

South African Banking Risk Die Bankvereniging van Suid- Information Centre (SABRIC) Afrika is ‘n bedryfsliggaam wat al Tel. 011 847 3000 die registreerde banke in die land www.sabric.co.za verteenwoordig. Dit sluit SuidAfrikaanse sowel as internasionale SABRIC het tot stand gekom banke in. Gaan na die kieslysopsie om die bankwese te help om misdaad te “Our industry” op hulle webtuiste georganiseerde vir ‘n lys van banke wat lede is van bekamp. Belangrike belanghebbers is die banke en “Cash-in-Transit die vereniging. (CiT)”-maatskappye. BANKSERV Suid-Afrikaanse Nasionale Tel. 011 497 4000 Tesourie www.banserv.co.za Tel. 012 315 5944/ 5645 www.treasury.gov.za ‘n Geoutomatiseerde verrekeningshuis wat elektroniese Suid-Afrikaanse Reserwebank internetbanktransaksieTel. 012 313 3911 oorskakelings- en www.reservebank.co.za vereffeningsdienste bied. Die Ombudsman vir Bankdienste Tel. 011 838 0035/38/39 info@obssa.co.za www.obssa.co.za www.oba.org.za Voorsien Suid-Afrikaanse bankkliënte van ‘n “vrye, informele dispuutbeslegtingsdiens”.

5. Eerste Nasionale Bank
‘n Afdeling van FirstRand Bank Beperk. ‘n Gemagtigde finansiële diens- en kredietverskaffer (NCRCP20)

Indien u ‘n boer is of voornemens is om te boer en u wil uitvind wat ons kan doen om u en u besigheid van hulp te wees, moet u asseblief: • u naaste ENB-tak besoek en/of reël om u verhoudingsbestuurder of ‘n ENB-landboubestuurder/spesialis wat hieronder gelys word, te spreek. • www.fnb.co.za (kommersiële bankwese) besoek. • u navraag aan agric@fnb.co.za stuur. • Maklike interaksie met ENB – U verhoudingsbestuurder verseker dat ons u behoeftes verstaan en voorsien ‘n toepaslike oplossing vir u. U kan ‘n persoonlike besoek met u verhoudingsbestuurder reël of een van ons banke landswyd gedurende normale werksure besoek. U kan ook elektronies via FNB Online Banking u sake doen. • Korttermyn-produksiefinansiering – Hierdie gerief is beskikbaar in die vorm van ‘n fluktuerende oortrekkingsgerief en gerig op boere of boerderyondernemings wat as eienaars, vennootskappe, beslote korporasies, maatskappye, trusts en koöperasies sake doen. Dit verskaf bedryfskapitaal vir daaglikse uitgawes en om produksie-insette aan te koop. • Mediumtermynlandbou- of -landbouprojeklening – Dit is ‘n mediumtermynlening wat gebruik kan word vir die vestiging van produksievermoë, soos die aankoop van vee, aanplanting van boorde, oprigting van plaasgeboue en ander projekte wat tyd verg om ‘n inkomste te genereer. Die tipe boerderyonderneming en sy ekonomiese lewensduur sal die terugbetalingsperiode, tot ‘n maksimum van tien jaar, bepaal.

2. Opleiding en navorsing
BANKSETA Tel. 011 805 9661 www.bankseta.org.za nemers in hierdie sektor in staat te stel om bepaalde vaardighede aan te leer.

Dit is die Sektorale Onderwys- en Institute of Bankers Opleidingowerheid (SOOO) vir Tel. 011 481 7000 die bankwese. Die Departement www.iob.co.za Vaardigheidsontwikkeling van BANKSETA fokus daarop om werk-

50

• Langtermynlandboulening – Dit is ‘n verbandlening wat gebruik word om die aankoop van plaasgrond, asook kapitaalverbeterings (soos geboue, damme en omheining), te finansier. Die leningstermyn word gewoonlik tot ‘n maksimum van 15 jaar beperk. • Vooraanplanting-gewasfinansieringslening – Met hierdie ENBproduk kan die boer produksie en prysrisiko beperk deur multigevaarversekering met prysverskansingsinstrumente te kombineer. Die boer het verskeie opsies om markprysrisiko te bestuur terwyl hy of sy die gerusstelling het dat indien klimaatstoestande ‘n negatiewe impak op produksie het, dit deur versekering gedek sal word. • Graankontrakfinansiering – Die doel van hierdie produkte is om prysrisiko vir die kliënt te bestuur deur ‘n verskeidenheid prysbepalingsopsies wat wissel van ‘n eenvoudige minimumpryskontrak met deelname, sou die mark versterk, tot hoogs komplekse afgeleide instrumente om die koste van verskansing te verlaag. Force majeure is van toepassing, dus word u in die geval van ‘n natuurramp beskerm. • Batefinansiering – Voertuie, masjinerie en aanlegte kan deur ENB en WesBank (‘n afdeling van FirstRand Bank Beperk) gefinansier word. • Spaargeld en beleggings – Ons voorsien boere van ‘n verskeidenheid beleggingsoplossings om u te help om u surpluskontant ten beste te benut. Al wat u moet doen, is om te besluit hoe lank u u geld wil belê, waarna u die oplossing kies wat die beste aan u behoeftes voldoen. Opsies sluit daggeldrekeninge, kennisdeposito’s, vaste deposito’s en ENB-effektetrustrekeninge in. •Versekering en risikobestuur – U kan kies uit ons ervare produkvennote, na gelang van u behoefte om ‘n makelaar te gebruik, of u kan self die keuse doen. Indien u ‘n makelaar se help verlang, verskaf ENB Versekeringsmakelaars gespesialiseerde korttermynversekering vir al u individuele bates en laste. • Oesversekeringsprodukte – ENB het homself reeds bewys as ‘n instansie wat betroubare waarde-vir-geld-oesversekeringsprodukte aan sy kliënte bied deur middel van voorafreëling met derdepartyverkopers. • Om u te vergoed – Ons vergoed ons kliënte met eBucks for Business. As ‘n lid van eBucks kan u eBucks verdien deur bloot gekose ENBsakeprodukte en -dienste te kies. Hierdie eBucks kan uitgegee word op ‘n verskeidenheid wonderlike aanbiedings wat in die eBucks-winkel, in kleinhandel-vennootwinkels of by ons eBucks- aanlyninkopievennote beskikbaar is. Besoek gerus www.ebucks.com.
Kyk www.fnbagricomms.co.za vir mark-inligting

7. Nedbank
Nedbank Beperk Tel. 021 807 1369 Faks 021 807 2854 agriculture@nedbank.co.za www.nedbank.co.za Nedbank-sakebankwese handel grootliks oor vennootskappe – ‘n konsep wat ons op die gebied van sakebankwese in Suid-Afrika bekend gestel het. Met ons kliëntgesentreerde filosofie, naamlik “om ‘n vennootskap met u te sluit om u sake te laat groei”, bied ons Landbouafdeling kliënte ‘n bankwesevennootskap wat gebaseer is op ons bereidwilligheid en vermoë om u onderneming te verstaan en ons oplossinggedrewe diensaanbieding. By Nedbank-sakebankwese is ons in staat om ‘n reeks produkte te bied wat gerugsteun word deur gevorderde elektroniese bankvermoë en ‘n professionele, onomwonde benadering tot diens. Ons kliënte pluk die vrugte van direkte toegang tot finansiële kundigheid, in die vorm van ‘n kliëntediensspan en uitstekende dienslewering. Selfs ons hoogs mededingende prysbepaling is individueel gestruktureer en gebaseer op die risikoprofiel en bewese prestasielys van u onderneming. Ons gespesialiseerde kennis van die bedryf stem ooreen met die behoeftes van die primêre sowel as die sekondêre produksie van drie hoofmarksektore (asook sy waardeketting), naamlik: • agronomie • tuinbou • produksie van lewende hawe Nedbank-besigheidsbank is ‘n toonaangewende verskaffer van finansiële landbou-oplossings wat by persoonlike behoeftes aangepas word en sluit in: Uitleenoplossings • • • • • • Tjekrekenings en oortrekkingsgeriewe Debiteurfinansiering Landbou-afbetalingsverkoopsooreenkoms Landboumediumtermynlening Landbou-NedBond Landbouproduksielening

Transaksieprodukte

6. Landbank
Landbank Tel. 0800 00 52 59 www.landbank.co.za • Die Landbank se alleenaandeelhouer is die regering. • Sy mandaat is om die ontwikkeling van die ganse landbousektor te ondersteun. • Sleutelstrategie: om sosiale en ontwikkelingsgroei te behaal wat finansieel volhoubaar is deur produkte en dienste wat pasklaar is vir elke uiteenlopende behoefte van die landbousektor teen mededingende pryse te verskaf. • Die Bank is verbonde tot landelike ontwikkeling en ondersteuning van kommersiële landbou. • In Mei 2009 het die internasionale agentskap, Fitch Ratings, die Landbank ‘n gradering gelykstaande aan die kommersiële banke gegee en in Junie het die regering ‘n kapitaalinspuiting van R3.5 biljoen goedgekeur.

• • • •

Lopende rekening Wêreldwyehandel-finansiering Kaartprodukte Elektroniese bankwese

Ander dienste sluit in: • • • • • Beleggingsoplossings Waardetoegevoegde oplossings Finansiëlebeplanningsoplossings Korttermynversekering Korporatiewe skemas

Programme en projekte vir ontluikende boere Wat optimale oplossings vir SEB-projekte betref, streef Nedbanksakebankwese daarna om inligting met professionele adviseurs te deel en beskikbare kundigheid te gebruik. Die bank is betrokke by verskillende projekte in die sektor, soos die Biodiversiteit-wyninisiatief, WWF – SA Groen Trust, die Kaapse Wynmakersgilde en Ondernemingsontwikkeling, en Kaapse wynuitstallings met WOSA (Wines of South Africa).

51

52

8. Ontwikkelingsbank van Suider-Afrika (OBSA)
Ontwikkelingsbank van Suider-Afrika (OBSA) Tel. 011 313 3911 www.dbsa.org Die OBSA is ‘n toonaangewende Ontwikkelingsfinansiering-instelling (DFI) in Afrika benede die Sahara, en speel die rolle van finansierder, adviseur, vennoot, implementeerder en integreerder. OBSA is veral verbind tot infrastruktuur en landelike ontwikkeling. OBSA maksimaliseer sy bydrae tot volhoubare ontwikkeling in die streek deur finansiële, kennis- en menslike hulpbronne te mobiliseer om regeringen ander ontwikkelingsrolspelers te ondersteun ten einde die lewensgehalte van mense in die streek te verhoog. Die Bank is ook verbind tot die versnelling van die volhoubare vermindering van armoede en ongelykheid, terwyl dit ekonomiese groei en streeksekonomiese integrasie oor ‘n breë front bevorder. Vind meer hieroor uit by www.dbsa.org.

10. Standard Bank
Standard Bank-Landboubank-hoofkantoor, Johannesburg Algemene navrae: Faks E-pos: Posadres: Straatadres: 011 636 6162 011 636 8218 sbsaagriculture@standardbank.co.za Posbus 6702, Johannesburg, 2000 Simmondsstraat 5, Johannesburg, 2001

Standard Bank verskaf vir meer as 140 jaar reeds finansiële dienste aan die landbousektor. Ons is verbonde tot die ontwikkeling van die landbou en tot die toevoeging van waarde tot u boerderybesigheid. Ons beskik oor ‘n reeks gespesialiseerde produkte en dienste, met inbegrip van die ondersteuning van ons landbouadviseurs, rekeningbestuurders en sakebestuurders. Dit is ons mening dat u meer as net bankprodukte van u bank moet verwag en daarom het ons ‘n span landbouspesialiste om u oor u besigheid te adviseer. Landbouprodukte sluit in spaar- en beleggingsprodukte, asook kort-, medium- en langtermynlenings.

9. Rand Aksepbank
Gestruktureerde handelsfinansierings- en handels/verskansingsoplossings vir die landbousektor. Gespesialiseerde gestruktureerde finansiering Ons verskaf gespesialiseerde gestruktureerde finansiering, sowel plaaslik as oor die landsgrense heen, teen lopende bates (voorraad of debiteure). Ons werk met ‘n groot verskeidenheid van kommoditeite, van sagte kommoditeite en growwe grane tot metale en energie. Ons oplossings is daarop ingestel om risiko te versag, sowel plaaslik as in ontluikende ekonomieë. Hierdie oplossings strek verder as blote “sessie en verpanding”-denke en is gegrond op ‘n beheerde, gestruktureerde kollateralisering van kommoditeite/debiteure.. Dit word deur ‘n groot verskeidenheid produkte en dienste ondersteun, byvoorbeeld: • • • • • • • koop- en herkooptransaksies (repo’s) afbetalingsverkoopfinansiering pakhuis/in-silo-finansiering meuledeurfinansiering vooruitvoerfinansiering handelsfinansiering (invoere en uitvoere) faktuurdiskontering

Voordele
• Skep uitbreidingsvermoë; u hoef nie u eie geld te gebruik nie. • Die landbousakebestuurder of ‘n gespesialiseerde bankier met ‘n deeglike kennis van landbou bestuur die verhouding tussen die bank en die kliënt. • Landbouadviseurs gee raad oor sakebankwese, samestelling van omvattende landbouverslae, en raad oor strategiese beplanning en uitbreidingsprogramme. • Voorsien prysrisikobestuursgereedskap aan produsente, verwerkers en handelaars.

Kenmerke
• Voorsien inligting deur ons kwartaallikse AgriReview-publikasie en Finance & Farmers-handleiding. • Gedifferensieerde bankdienste: Oes- en veeversekering, lewensvers ekeringsprodukte, kommoditeiteverhandeling, debiteurfinansiering, welvaartskepping, boedelbeplanning en finansiering vir swart ekonomiese bemagtiging. • Gestruktureerde voorskotte en lenings om die verkryging van eiendom en toerusting te finansier of om bedryfsuitgawes te befonds. • SEB: Om ‘n ekonomies volhoubare swartsakesektor te skep. Die landbou word deur sterk sikliese neigings gekenmerk. Ons bied gestruktureerde voorskotte en lenings wat die uitwerkings van dié siklusse in ag neem. Of u nuwe eiendom moet bekom, toerusting moet finansier of bedryfskoste moet befonds, ons het ‘n oplossing wat aan u vereistes voldoen, soos oortrekkings, batefinansiering, middeltermynlenings of die besigheidswentelkredietplan. Die tabel hieronder verskaf inligting oor ons finansieringsopsies. • Bedryfskapitaal behoort deur ‘n oortrekkingsgerief gefinansier te word. • Vaste bates behoort ooreenkomstig hul ekonomiese lewensduur gefinansier te word. • Roerende bates behoort deur batefinansiering gefinansier te word oor dieselfde tydperk of korter as die afskrywingsperiode vir belastingdoeleindes. • Vaste eiendom kan tot 15 jaar deur middel van ‘n mediumtermynlening gefinansier word. In hierdie geval word ‘n verband normaalweg as sekuriteit vereis.

Verhandeling en verskansing RAB bied toonbank- en uitruilverhandelde finansiëlerisikobestuursoplossing s in die sagtekommoditeitemark. Hierdie oplossings is onder andere: • Prysrisikobestuur. RAB rus kliënte toe met die vermoë om termynkontrakte en opsies op SAFEX te verhandel en bied hulle ook ‘n groot verskeidenheid van toonbankopsies. Ons voorsien in die individuele kliënt se behoeftes, wat tot gevolg gehad het dat RAB ‘n groot verskeidenheid toonbankopsies met ‘n eksotiese aard ontwikkel het. Deur middel van dié opsies word die kliënt se prysrisiko op ‘n effektiewe en doeltreffende manier bestuur. • Handeldrywing in fisiese voorraad. RAB sal sy kliënte bystaan met die verkryging of verkoop van voorraad op voorkeurplekke en die voordeligste koerse namens hulle beding. Vir meer inligting, besoek www.rmb.co.za of kontak Francois van der Plas Gestruktureerde Handel- en Kommoditeitsfinansiering Tel. 011 269 9692 Johann Theron Verhandeling en Verskansing Tel. 011 269 9733

Spesialisadvies
Weens die komplekse aard van die landboubedryf het ons ‘n span kundiges om landboufinansieringsdienste te lewer.

Landbouadviseurs
Ons span landbouadviseurs, wat nou met ons sakebestuurders saamwerk, is ‘n uiters belangrike komponent van ons landboudiensreeks. Die pligte van hierdie ekonome sluit in bystand met en raad oor sakebankwese, uitvoerbaarheidstudies, samestelling van omvattende landbouverslae en raad oor strategiese beplanning en uitbreidingsprogramme.

53

54

Provinsiale verteenwoordiging: Landbouadviseurs Provinsie Eastern Cape Free State Gauteng KwaZulu-Natal Limpopo Mpumalanga North West Northern Cape Western Cape Kontaknommers 041 391 2429 051 403 4712 011 636 6143 031 374 2142 015 290 8379 013 757 5595 014 591 6187 053 807 8172 021 872 0939 / 970 4261

dhervormingsbemagtiging-instelling (Thula Land Reform Empowerment Facility [LREF]) word gebruik om SEB-ondernemings teen ‘n verlaagde koers te herfinansier. Dit het gesubsidieerde rentekoerse tot gevolg wat die volhoubaarheid van die SEB-onderneming verder sal verbeter. U kan deur ons toegang tot die LREF kry. Ons landboukommoditeite-handelstoonbank sal u termyn- en opsietransaksies in wit en geel mielies, koring, sojabone en sonneblomsaad hanteer. Dit is ‘n groot rolspeler vir landboukommoditeite op die Suid-Afrikaanse Termynbeurs (SAFEX). Hierdie mark bied prysrisikobestuursvaardighede aan produsente, verwerkers en handelaars. Our agricultural commodities trading desk will handle your futures and options deals in white and yellow maize, wheat, soya beans and sunflower seed. It is a major player on the South African Futures Exchange (Safex) for agricultural commodities. This market provides price-risk management tools to producers, processors and traders. Ons landboukommoditeitshandelstoonbank se dienste sluit die volgende in: • Graanprysverskansingsadvies • Markinligting • Markrisiko-ontleding • Silosertifikaatfinansiering Landbouhandelstoonbank: 011 378 8605/6/7/8/9.

Sakebestuurders
Die verhouding tussen u en ons word deur ‘n sakebestuurder bestuur. Ons sakebestuurders is gespesialiseerde bankiers met ‘n deeglike kennis van landbou.

Swart Ekonomiese Bemagtiging
Ons is daartoe verbind om verantwoordelike korporatiewe burgerskap te demonstreer deur maatskaplike transformasie en werkskepping te ondersteun. Ons verbintenis tot swart ekonomiese bemagtiging (SEB) word gedryf deur die behoefte om ‘n ekonomies volhoubare swartsakesektor as die grondslag vir ons groei en winsgewendheid te vestig. Befondsingvereistes vir SEB sluit in om betrokke te raak by bestaande boerderybedrywighede, die uitbreiding van ‘n bestaande bedryf en integrasie volgens die waardeketting, kontrakfinansiering en gemeenskaplike grond. ‘n Hefboomfinansieringspan is saamgestel om aansoeke vir SEB-finansiering te fasiliteer. Hierdie span kan ook leiding gee oor die strukturering van transaksies en oor hoe die verskillende partye doeltreffend georganiseer kan word. Waar risikogebaseerde prysbepaling toegepas word, gaan SEBondernemings dikwels onder ‘n hoër rentekoers gebuk. Die Khula-gron

Samevatting
The Agricultural sector is cyclical in nature, and with sound financial planning and prudent use of financial instruments and accurate information, farmers are better equipped to navigate the economic and climatic ups and downs that impact profits. As financial partner in agriculture, we would like to provide a service which enables every farmer to become financially successful in their farming business. For further enquiries on this and any of our service offerings, please do net hesitate to visit your local Standard Bank branch or contact us at Standard Bank’s Agricultural Banking head office on 011 636 6162.

Kies die regte finansiering Waarvoor u die geld nodig het: Bedryfskapitaal Insetkoste, gewasse en vee Implemente, masjinerie en ander kapitaaltoerusting Kantoortoerusting Voertuie Eiendom Oortrekking Ja Ja Nee Nee Nee Nee Besigheidswen telkredietplan (BWKP) Ja Ja Ja Ja Nee Nee

Soort finansiering Besigheidstermynlening Nee Nee Ja Ja Nee Ja Mediumtermynlening Nee Nee Ja Ja Nee Ja Landbouproduksielening No Ja No No No No Voertuig en batefinansiering Nee Nee Ja Ja Ja Nee

55

Bemarking en finansiële dienste
Bemarking
1.Oorsig
In ’n markgeoriënteerde stelsel word die prys van ’n produk bepaal deur aanbod en aanvraag. ’n Balans word verkry tussen wat mense bereid is om teen ’n sekere prys te voorsien en wat mense bereid is om vir die produk te betaal. Die kern van goeie bemarking is die volgende: • Vind uit wat die verbruiker wil hê • Voorsien dit teen ’n wins Wat landbouprodukte betref, word die hoeveelheid wat die verbruiker wil hê en sal koop, deur ’n aantal faktore beïnvloed waarvan die volgende die belangrikste is: • • • • • • Die prys van die goedere Smake en voorkeure van verbruikers Die aantal verbruikers Die inkomste van verbruikers Pryse van verwante goedere (mededinging) Reeks goedere wat aan verbruikers beskikbaar is

2. Nasionale strategie en tersaaklike direktoraat by die DLBV
Direktoraat: Bemarking Tel. 012 319 8455 DM@daff.gov.za www.daff.gov.za – kennisgewings in die staatskoerant is hier van belang Die doel van die Direktoraat: Bemarking is om mededingende, oop en verteenwoordigende landboumarkte te ontwikkel, te bevorder en te ondersteun. Die direktoraat bestaan uit die volgende subdirektorate: • Plaaslike markontwikkeling • Kommoditeitsbemarking • Bemarkingsadministrasie

Ander
Departement van Handel en Nywerheid (DTI) kontakbesonderhede in die hoofstuk oor landbouverwerking. Nasionale Landboubemarkingsraad (NLBR) Tel. 012 341 1115 ronald@namc.co.za www.namc.co.za Die Wet op die Bemarking van Landbouprodukte, 47 van 1996, is ingestel nadat wydverspreide onderhandelings tussen alle betrokke groepe in die landboubemarkingsektor plaasgevind het. Die wet het op 7 Januarie 1997 van krag geword en het voorsiening gemaak vir die totstandkoming van die Nasionale Landboubemarkingsraad. Die doelwitte van hierdie wet is as volg: · · · · om die toegang tot markte vir alle markdeelnemers te vergroot om die effektiewe bemarking van landbouprodukte te bevorder om die uitvoeropbrengs van landbouprodukte te vermeerder om die lewensvatbaarheid van die landbousektor te verhoog – Vind

Produsente moet bewus wees van bemarkings- en markrealiteite. Boere moet ook besef dat die prys wat deur die uiteindelike verbruiker betaal word, uit die hoeveelheid geld, wat aan die boer vir sy produkte betaal word, bestaan, plus al die onkoste wat aangegaan is om dit na die verbruiker te neem in die vorm waarin hy of sy dit sal koop. Die persone wat die bemarking en prosessering van hierdie funksies doen, moet ook ’n redelike wins maak. Die persentasie van die uiteindelike prys wat deur die bemarkingsfunksie geneem word, staan as die “bemarkingsgrens” bekend. Somtyds kan hierdie bemarkingsgrens ’n taamlike hoë persentasie wees en daar kan dan gesê word dat die boere en die verbruikers uitgebuit word. Hoë winsgrense kan dikwels volkome geregverdig word deur die hoë koste wat betrokke is. Daar is liggame soos die Voedselprysmoniteringskomitee en die Mededingingskommissie wat as waghonde optree om te verseker dat die prysketting deurgaans billik is. Sommige produsente het meer betrokke by die verskaffingsketting geraak, en dit beteken dat hulle gewoonlik groter winste maak. Statistiek Suid-Afrika publiseer twee prysindekse: die verbruikersprysindeks (VBI), wat gebaseer is op pryse op kleinhandelsvlak, en die produsenteprysindeks (PPI), wat gebaseer is op pryse by die eerste handelspunt. Sodoende word die produksiekoste gemeet. As die produksiekoste van ’n produk afneem, kan ’n mens redelikerwys verwag dat daar ’n afname gaan wees in die prys wat die verbruiker betaal. Benewens hierdie twee indekse, publiseer die Departement van Landbou, Bosbou en Visserye ’n kwartaallikse indeks van die prys van plaastoebehore. Die ontleding van hierdie drie indekse toon aan hoe die pryse in die waardeketting ontwikkel.
Bron: die artikel “What can we do about high food proves” by www.farmerweekly. co.za

Hierdie doelwitte moet nie nagestreef word ten koste van voedselsekuriteit of werksgeleenthede nie. Die rol van die NAMC is om die Minister van Landbou te adviseer oor die toepassing en koördinering van die landboubemarkingsbeleid ooreenkomstig nasionale ekonomiese doelstellings, sosiale en ontwikkelingsbeleide en internasionale handelstendense asook oor sake wat betref statutêre maatreëls ten opsigte van landbouprodukte. Die landboubemarkingsdereguleringsproses wat in 1997 ingevolge die Wet op die Bemarking van Landbouprodukte (1996) begin is, is voltooi. Landboubedrywe het ’n verskeidenheid liggame gevestig om in plaas van die voormalige beheerrade die landbousektor te dien. Hierdie strukture sluit in bedryfsforums, trusts, Artikel 21-maatskappye en produsenteorganisasies.

3. Rolspelers
Let wel: Bemarkingsdiplomas en modules word by verskillende kolleges en universiteite aangebied.

56

Aginfo (AMT) Tel. 012 361 2748 www.agrimark.co.za Agri-Africa Konsultante Eckart Kassier Tel. 021 886 6826 / 082 950 9294 Faks 086 684 6143 / 086 670 7439 info@agri-africa.co.za www.agri-africa.co.za

Landboukolleges, wat saam met die provinsiale landboudepartemente werk, bied markverwante kort kursusse aan. Kontakbesonderhede is in die hoofstuk oor onderwys en opleiding in die landbou verkrygbaar.

4. Publikasies en webtuistes
Vir inligting oor resente, markverwante inligting lees die meeste boere die weeklikse tydskrifte, Landbouweekblad of Farmer’s Weekly. Hierdie inligting is ook elektronies beskikbaar. Besoek www.landbou.com of www. farmersweekly.co.za Die artikel “From bargainer to beggar in 10 years” is een van die argiefartikels by www.farmersweekly.co.za. Dr. Philip Theunissen skryf dat die Wet op die Bemaking van Landbouprodukte veroorsaak het dat boere gevange gehou is deur lae internasionale pryse, terwyl plaaslike produksiekoste geen rol gespeel het in die vasstelling van pryse nie. Dit het tot die situasie gelei dat boere prysnemers is omdat hulle geen kollektiewe bedingingsmag het nie. Hy sê: “Agriculture and food security in South Africa are heading for an iceberg.” Alhoewel daar per geleentheid plekke is waar hulle verouderd is, is die “Agricultural Marketing Extension” op die Departement van Landbou se webtuiste uiters nuttig. Besoek www.daff.gov.za (kies “Publications” en dan “General Publications” op die kieslysopsies). • Dokument no. 1 verskaf ’n algemene agtergrond tot die bemarkingskwessies in Suid-Afrika • Dokument no. 2 handel oor tuinboubemarkingsuitbreiding • Dokument no. 3 gee ’n oorsig oor die Suid-Afrikaanse tuinboumark • Dokument no. 4 bespreek hoe voorligtingsbeamptes boere van markinligting kan voorsien • Dokument no. 5 handel oor graankosbemarking, hoofsaaklik mielies, maar handel ook ander graankosse wat vir opkomende boere van belang kan wees • Dokument no. 6 handel oor melkboerdery • Dokument no. 7 handel oor lewende hawe • Dokument no. 8 bespreek wol- en sybokhaarbemarking • Dokument no. 8 dek pluimvee- en eierbemarking Die Direktoraat: Bemarking by DAFF het verskeie handleidings en beleidsverslae. Kontak Billy Morokolo by 012 319 8455 of skryf aan dm@daff.agric.za. Die Bemarkingsinligtingstelsel is beskikbaar by www.agis.agric.za Die “economic intelligence”-opsie is beskikbaar by www.agbiz.co.za ’n Aantal verslae en publikasies is beskikbaar by die Nasionale Landboubemarkingsraad. Vind die “Publications”-kieslysopsie by www. namc.co.za of bel 012 341 1115. www.2b-bemarking.co.za – “Praktiese bemarkingsondersteuning vir klein sakebedrywe in Suid-Afrika” ’n Kleinhandelsnuusbrief is beskikbaar by Bizcommunity.com. Skryf aan retailnews@bizcommunity.com

Landbouekonomievereniging van Suid-Afrika (AEASA) Thulasizwe@namc.co.za Konsultering in landbousake, www.aeasa.org.za finansiële en tegniese plaasbestuur, landboubemarking, Marketing Surveys and landbouontwikkeling, swart Statistical Analysis (MSSA) ekonomiese bemagtiging projek- Tel. 012 804 7788 www.mssa-research.co.za ontwerp en -bestuur. Proudly South African Landbou en Voedsel Tel. 011 327 7778 Agri Promo (www.agripromo. www.proudlysa.co.za co.za) is ’n landboumedia-enResearch in Action bemarkingsmaatskappy Tel. 083 300 7756 www.researchinaction.co.za Agricultural and Industrial Marketing Company Tel. 012 993 1975 / 082 573 4344 Sirkel Verkrygingsmaatskappy Tel. 021 876 4891 www.theaimco.com www.sirkel.co.za Help om markte en logistieke oplossings vir gemeenskappe ’n Voedselverkrygingsmaatskappy te vind. Opleiding word ook in vir oorsese kliënte handelsaangeleenthede, bemarking Suid-Afrikaanse Stigting vir en waardekettingbestuur verskaf. Advertensienavorsing (SAARF) Tel. 011 463 5340 / 1 / 2 Buro vir Voedsel- en www.saarf.co.za Landboubeleid (BFAP) Tel. 012 420 4583 Stellenbosch Universiteit www.bfap.co.za Sentrum vir Voorsieningskettingbestuur DFM Software Solutions Departement Logistiek Tel. 021 904 1154 Tel. 021 808 3981 www.dfmsoftware.co.za http://academic.sun.ac.za/CSCM Die MB4000-plaasbestuurspakket stel die gebruiker in staat om Unilever Instituut vir produksierekords per blok te Strategiese Bemarking dokumenteer, rekord te hou (by die Universiteit van Kaapstad) van aflewerings, ontpakkings en Tel. 021 650 5213 www.unileverinstitute.co.za betalings. Agri Direct Marketing Tel. 041 487 0251 / 082 411 4755 eWheels Tel. 012 807 6809 / 082 959 5679 www.ewheels.co.za MapIT-gelisensieerde datavennoot (“put your business on the map”) GPB Consulting Tel. 021 852 7811 www.consultgpb.co.za Oorkoepelende beplanning (fasilitei tsmeesterplanne) – hou hoofsaaklik verband met landbou-industrie. Graan SA Tel. 056 515 2145 www.grainsa.co.za Universiteit van die Vrystaat • Departement Landbouekonomie Tel. 051 401 2250 • Sentrum vir Volhoubare Landbou- en Plattelandse Ontwikkeling Tel. 051 401 2163 groenei@ufs.ac.za • (konstruksieverwante) Departement Bourekene en Konstruksiebestuur Tel. 051 401 3322 • Lengau-landbousentrum Tel. 051 443 8859 mcvdw@telkomsa.net

Internasionaal
• Die Internasionale Instituut vir Omgewing en Ontwikkeling (IIED) – www.iied.org. Vind die “Sustainable Markets”-kieslysopsie. Prof. André Louw van die Universiteit van Pretoria was die Suider-Afrikaanse koördineerder van navorsing oor “kleinskaalse produsente in moderne agrivoedselmarkte”. Die webtuiste vir genoemde navorsing is www. regoverningmarkets.org • Sien die ontledings van Shoprite Checkers, Spar en Woolworths by www.fas.asda.gov/GainFiles • www.intracen.org – webtuiste van die Internasionale Handelsentrum (ITC). • Die Departement Landbou van die VSA (USDA) stel ’n verslag, “World Agricultural Supply and Demand Estimates (WASDE)”, beskikbaar. Word ’n gratis e-posintekenaar van die WASDE en ander USDAgewasverslae by http://usda.mannlib.cornell.edu. Kommoditeitsvoors pellings kan ook gevind word by die Kantoor van die Hoofekonoom (OCE) se kieslysopsie by www.usda.gov • www.fairtrade.net – “Waarborg ’n beter bedeling vir produsente” •www.macmap.org - “Maak invoertariewe en markhindernisse deursigtig” • Wêreldunie van Goothandelsmarkte (WUWM) – www.wuwm.org •Wêreldhandelsorganisasie – www.wto.org • Farm Concern International, bemarkingontwikkelingsinisiatiewe vir armes in Afrika suid van die Sahara: www.familyconcern.net

Universiteit van Pretoria Prof. André Louw Tel. 012 420 5772 By opleidingskursusse is ingesluit Andre.louw@up.ac.za “Gevorderde mielieproduksie en -bemarking” en “Winsgewende Vind besonderhede van die ander universiteite in die hoofstuk oor plaasbestuur”. landbou-onderwys en -opleiding. Instituut vir Globale Dialoog Tel. 011 315 1299 www.igd.org.za

57

5. Die huidige sukses van boerderybeplanning begin by die mark
Wat beteken dit? Produksie moet markgerig wees. U moet weet wat die kliënt wil hê (aanvraag) en die prys waarteen u as boer bereid is om dit te voorsien (aanbod). • Besluit wie u teikengroep is. Dit is u bepaalde groep kliënte. Hoe oud is hulle? Is hulle manlik of vroulik? Waar bly hulle – in die stad of op ’n plaas? Wat doen hulle? Is hulle sakemense, professionele mense soos dokters of prokureurs, boere, ensovoorts? Wat is hulle belangstellings? • Bepaal wat hulle behoeftes is. Wat wil hulle koop en wat is hulle bereid om te betaal?

6. Bemarkingsopsies
Bemarkingsgeleenthede vir opkomende boere is beperk. Die konsentrasie op die behoeftes van kommersiële boere, het gelei tot die verwaarlosing van die behoeftes van die kleinskaalse boere. Die volgende bemarkingsopsies bestaan vir die opkomende produsent: • Bemark direk van hul tuine na die omliggende gemeenskappe. • Voorsien aan verwerkingseenhede, byvoorbeeld meulens, abattoirs, melkerye en vrugtepakhuise. Dit is ’n tipe kontrakproduksie en word gewoonlik beperk tot groter opkomende handelseenhede en tot opkomende besproeiingskemas wat hul produk kollektief bemark. • Voorsien produkte aan verkopers wat boere met hul bakkies besoek en dan die produkte in die plaaslike dorp of stad verkoop. • Voorsien aan verskeie kleinhandelsafsetpunte soos die Spar-groep wat van tyd tot tyd direk by opkomende boere koop. Pick ’n Pay het ’n program ingestel om die opkomende sektor te ondersteun. • Verkoop deur plaas- of markstalletjies (padstalletjies) in stedelike, buitestedelike en landelike gebiede. • Verkoop op kontrakmarkte soos owerheidsvoedings-programmskole, hospitale, kleinhandelskontrakte, hotelle, restaurante en toerismeafsetpunte. Die owerheid bied veral hier sy ondersteuning. Die voorligtingsbeampte is in die ideale posisie om namens groepe boere, wat nie oor die nodige selfvertroue en kundigheid beskik nie, as makelaar vir hierdie kontrakte op te tree. Voeg waarde by hul eie produkte en bemark dan produkte deur middel van die verskillende bemarkingskanale wat hierbo genoem word. Die volgende is van die waardetoevoegingsaktiwiteite wat boere kan uitvoer. • Vrugte – gegradeer, voorafverpak, gedroog, halfverpak • Vleis – gekook, snitte, gedroog (biltong) • Eiers – gegradeer en verpak • Braaihoenders – geslag voordat dit verkoop word • Groente – gegradeer, verpak en na die mark vervoer en/of gedroog, halfvoorberei, gebottel • Piesangs – gegradeer, verpak in spesiale rypmaakkamers, skywe, gedroog • Lietsjies – gegradeer, verpak eb vervoer na die mark, en/of gedroog halfvoorbereid, gebottel • Mielies/graan – gemaal, in sakke verpak, geberg • Melk – melkerye, joghurt, suurmelk, kaas • Wol – geskeer, gegradeer en in bale verpak • Aartappels en uie – in sakkies verpak, na die markte vervoer, skyfies, versnaperinge • Voorsien direk aan uitvoerders. Groot uitvoerondernemings is dikwels gretig om saam met georganiseerde gemeenskappe te werk. Die gemeenskappe is oor die algemeen betrokke by die een of ander vorm van “uitkontrakteringskemas” (outgrowers schemes), soos die makadamianeutprojek in die noorde van KwaZulu-Natal. Die gemeenskap het die voorligtingsbeampte ook nodig om hier as makelaar namens hulle op te tree, en dit kan ’n goeie idee wees om vakspesialiste van die Departement van Landbou of georganiseerde produsenteverenigings te betrek om die gemeenskap te ondersteun. Deur die vereistes van die tradisionele bemarkingskanale met betrekking tot gehalte en hoeveelheid te laat pas, kan hulle deur middel van bestaande bemarkingskettings bemark, byvoorbeeld nasionale varsproduktemarkte, lewendehaweveilings en wolveilings.

Die bemarkingsproses
1. Vind uit wat die kliënte wil hê deur marknavorsing te doen. Besoek die Departement van Landbou. Praat met voorligtingsbeamptes en so veel mense moontlik. Wie gaan u produk koop? Hoe kan u u produk beter maak? 2. Identifiseer die kommoditeit(e) wat vir u geskik sal wees om te produseer. 3. Beplan die produksie van die produk. Hoe gaan u dit doen deur die beste seisoen te benut vir die produk wat u gekies het? Aan die begin van die somer? Voordat dit reën? 4. Produseer u gekose kommoditeit. 5. Kies die bemarkingskanaal wat vir u geskik is en waar u die meeste wins kan maak. Verken koöperasies. Verken die afdeling in hierdie gids oor die vorming van koöperasies.

Die bemarkingsketting
Soos reeds genoem, is die bemarkingsketting die proses wat die boer moet volg om die produk van die plaas tot by die verbruiker te kry. Toegevoegde waarde: U kan voordeel trek deur waarde by die produkte te voeg (die produk te verbeter om met ander boere mee te ding deur te sorg dat u produk beter is!). U voeg waarde by en verhoog dus u wins deur self betrokke te wees by die was, verpakking, berging, prosessering en verkope. U moet seker maak dat die beste metodes gebruik word en u produk higiënies is sodat dit in alle markte sal verkoop.

Produksie en opbrengs
• Produksiekoste sluit in saad, kunsmis, plaagdoders, implemente, trekkers, brandstof, arbeid, ensovoorts. • Kleinhandelskoste sluit in vervoer, advertering en berging. Om op die lang bemarkingsketting te bespaar, kan u ’n korter roete gebruik deur direk aan die kliënt te verkoop. • Berging en verpakking – koste sluit in gradering, verpakkingsmateriaal (bv. bokse, borrelplastiekverpakking, plastiek, tou, etikette, ens.), arbeid, berging, versekering, ensovoorts. Nog ’n wyse om waarde by te voeg is deur te verpak en te berg totdat die pryse gunstiger is of wanneer die aanvraag vir die produk groter is, byvoorbeeld in die winter of wanneer daar ’n skaarste is.

Gevolgtrekking:
Die marktoestande verander jaarliks. Of u nou ’n paar produkte by u plaashekstalletjie verkoop of by ’n groot voorsieningsketting betrokke is, is daar een ding wat nooit verander nie – kwaliteit! U doel moet altyd wees om die beste produk moontlik te produseer. Dit sal verseker dat u bemarkingspogings vrugte sal afwerp. Suksesvolle bemaking is een van die belangrikste aspekte van ’n moderne boerderybedryf. Sien ook die hoofstuk oor voorsieningskettingbestuur.

7. Voor- en nadele van die hoofbemarkingskanale
Plaashekbemarking
Soos die naam impliseer, is dit bemarking wat die boer by die plek doen waar die produk geproduseer word. Voorbeelde sluit in die verkope van groente vanuit ‘n gemeenskapstuin, die verkope van braaihoenders vanaf ‘n braaihoendereenheid en die verkope van diere direk van die plaas af. Daar is in die algemeen geen perke op die tipe produk wat op hierdie manier bemark mag word nie, solank as wat daar gewillige kopers is. Plaashekbemarking is die mees algemene vorm van bemarking onder kleiner produsente. Mielies, boontjies, groente, vrugte, pluimvee en lewende hawe word verkoop. Sodra daar in die plaaslike mark se vraag voorsien is, moet die boer egter vir meer afgeleë markte op die uitkyk wees.

58

Voordele • Geen vervoerkoste nie • Die boer self kan dit verkoop en sodoende koste verminder, alhoewel die pryse wat gerealiseer word, laer kan wees • Beter geskik vir die kleinboer

Nadele • Die boer moet die plaaslike prys vir sy produk aanvaar • Die boer is nie noodwendig goed geleë om sy produkte te verkoop nie

Voorraadverkopings
Die verkope van lewende hawe in die ontwikkelende gebiede is baie jare lank aangemoedig. Daar is ’n aantal verkoopspersele waarvan sommige ’n bemarkingsdiens aan opkomende boere en kommersiële boere bied. Veilingsverkope word gereeld by baie van hierdie persele gehou. Die verkoper kan besluit of hy die prys wat die koper aanbied, wil aanvaar of nie. Die pryse wat by voorraadverkopings ontvang word, is vas en is in ’n groot mate ’n weerspieëling van die vraag-en-aanbod-posisie plaaslik sowel as in die hele mark. Voordele • Die promosie word namens die boer gedoen. • Betaling deur die koper is gewaarborg. • Die mark is groter as die plaaslike mark. • Kleinskaalse boere het toegang tot hierdie verkopings. Nadele • Die verkopers kry moontlik nie die prys wat hulle vir die dier wou hê nie. • Pryse kan laer as die “markprys” wees.

Dorpsbemarking
Hierdie kanaal is ’n uitbreiding op die bemarking van die plaas af omdat dit langer duur om die produk aan die verbruikers te voorsien. Op die mees elementêre vlak kan ’n plaasstal bedryf word deur boere wat hul eie produkte verkoop en dan tot individuele stalletjiebesitters vorder wat produkte namens die plaaslike boere verkoop. Die tipe produk wat op ’n plaasstal bemark word, is gewoonlik bederfbaar, soos vrugte en groente, maar verwerkte voedselsoorte soos atjar, konfyte en gekookte mielies is ook vir hierdie tipe bemarking geskik. Voordele • Groter markte kan ontgin word • Boere kan voordeel uit meer gunstige pryse trek • Prysskommelings is in die algemeen klein Nadele • Vervoer van die produkte kan dalk problematies wees • Die gehalte van die produkte moet moontlik hoër wees om vir die behoeftes van meer uitsoekerige verbruikers voorsiening te maak • Daar moet ’n konstante aanbod van produkte beskikbaar wees om in die mark se behoeftes te voorsien • Buigsaamheid betreffende die pryse van produkte is nodig

Direkte Bemarking
Met direkteurs- of kontrakbemarking verkoop die boer direk aan die kleinhandelaar. Ooreenkomste word dikwels tussen groot produsente van bederfbare goedere en groot kleinhandelaars aangegaan, byvoorbeeld Woolworths of Pick ‘n Pay. Hierdie kleinhandelaars is dikwels redelik buigsaam wat hul volumes en voorsieningsvraag betref, wat goeie publisiteit vir hulle verseker as ondersteuners van opkomende boere, maar hulle sal nie hul gehalte inboet nie. Enkele swart bemagtigingsmaatskappye het groot staatskombuiskontrakte verkry (bv. die Departement van Korrektiewe Dienste) en verkies om kontraktueel en om politieke redes hul produkte by die opkomende sektor te koop. Die voorligtingsbeampte moet van hierdie kontrakte kennis dra deur met die plaaslike owerheid se tenderraad in aanraking te bly. Voordele • Bemarkingsgrense kan verlaag word en die produsent kan sodoende ’n hoër prys vir die produk ontvang. • Die verkoopsvolumes word vir die boer gewaarborg. Nadele • Die boere moet seker maak dat hulle oor voldoende bewys van aanvaarbare gehalte beskik om hul produk ten alle tye aan die verbruiker/kleinhandelaar te kan voorsien. • Die gehalte van die produk moet ten alle tye hoog wees. • As die boere nie in die kleinhandelaar se behoeftes kan voorsien nie, moet hulle produkte aankoop om die benodigde bestelhoeveelhede te lewer.

Varsproduktemarkte
Raadpleeg ook die hoofstuk oor die varsproduktemarkte in die gids. Hierdie markte word hoofsaaklik vir die verkoop van vrugte en groente in groter sentra gevestig. Tradisioneel het hierdie markte vir die kommersiële produsent voorsiening gemaak, wat op sy beurt produkte aan die groter stedelike sentra voorsien het. Die stelsel vir die meeste markte het van veilings na verkope deur markagente wat op ’n kommissiegrondslag werk, verander. Volgens hierdie stelsel stuur die boer sy produkte na die agent op die mark, wat dan poog om die hoogste pryse vir hom te kry. Voordele Nadele

• As hulle produkte beskikbaar Markinligting is belangrik om die het, kan boere voordeel trek boer in staat te stel om die regte uit hoër pryse in tye van ’n besluite te neem. tekortaanbod. • Die mark is in staat om groot • Pryse skommel hoeveelhede van die boere se • Markte is dikwels ver van die produkte te verkoop. produksiepunt • Die boer kan die dienste • Die oestyd is van kritieke van ’n agent inspan om die belang vir die sukses van die bemarkingstaak uit te voer. oes, veral met betrekking tot die realisering van die regte prys • Gehalte, verpakking en aanbieding is uiters belangrik en produkte moet aan aanvaarde graderings- en verpakkingstandaarde voldoen • Die boer moet daarvan verseker wees dat hy die hoër bemarkingskoste, insluitend die agentekommissie, kan dra

Gemeenskapsbemarking
Boere kan kies om gemeenskapsbemarking te doen. ’n Boerevereniging kan moontlik byeenkom en hul oeste gesamentlik op ’n formele mark, wat in die meeste plattelandse dorpe aangetref word, bemark.

8. Bemarkings- en voorsieningskettingkoste
Die opeenvolging van fases betrokke by die oordrag van produkte van die plaas aan die verbruiker staan oor die algemeen bekend as die bemarkingsketting. Alle oordragte behels bemarkingsaktiwiteite in die een of ander vorm, en alle aktiwiteite behels koste, wat soos volg uiteengesit kan word: • Produkvoorbereidings- en verpakkingskoste. Die oes van produkte en die beweging van produkte na die plaashek of verpakkingstoor maak deel van die produksiekoste uit. Die tweede soort koste wat teëgekom word, is alle koste verbonde aan verpakking. • Hanteringskoste. In alle fases in die bemarkingsketting moet produkte verpak en uitgepak, opgelaai en afgelaai word, in die winkel geplaas word en weer daar uitgehaal word. Die somtotaal van al hierdie hanteringskoste kan ’n aardige bedrag uitmaak.

59

• Vervoerkoste. Vervoerkoste kan enigiets behels van produkte wat op ’n donkie se rug vervoer word tot produkte wat per vragmotor, bakkie, taxi, trein, vliegtuig of skip vervoer word. • Produkverliese. Verliese kom algemeen voor by landbouprodukbemarking, selfs as niks inderwaarheid weggegooi word nie, maar produkte se gewig kan byvoorbeeld tydens die berging en vervoer daarvan verminder. Die hantering van verliese in bemarkingskosteberekeninge kan redelik ingewikkeld wees. Produkte wat gekoop word maar nie verkoop word nie, kan nogtans koste veroorsaak soos verpakkings-, bergings- en vervoerkoste. As daar geen hoeveelheidsverliese is nie, kan daar nog steeds gehalteverliese gely word, en dit word in die prys waarteen die produkte verkoop word, weerspieël. • Bergingskoste. Die hoofdoel van berging is om die beskikbaarheid van produkte oor ’n langer tydperk te verleng as wat dit sou wees as dit onmiddellik na die oestyd verkoop is. Hierdie koste wissel na gelang van die koste verbonde aan die bou en bedryf van die winkel, maar hang ook af van die kapitaal wat gebruik is om die produkte wat geberg word, te koop. • Verwerkingskoste. Dit is ’n belangrike bemarkingskoste. Graansoorte soos mielies en koring moet gemaal word. As ons die totale bemarkingskoste uitwerk, moet ons die omsettingsfaktor van ongemaalde tot gemaalde graan asook die waarde van enige neweprodukte in aanmerking neem. Verwerkingskoste kan wissel na gelang van die doeltreffendheid waarmee die organisasie die verwerking uitvoer, die verwerkingsfasiliteit se verwerkingskapasiteit en die frekwensie van die bedryf daarvan. Dit sal verder wissel na gelang van die organisasie se koste wat afhang van faktore soos brandstofkoste, waardeverminderingskoste, invoeraksyns, belastings en lone. • Kapitaalkoste. Om sake te kan doen, moet ’n handelaar geld by ’n bank leen. Die rente wat die handelaar op daardie geld betaal, is ’n koste. As ’n handelaar sy of haar eie geld gebruik, moet hy of sy die gebrek aan rente wat hy of sy kon verdien het, in aanmerking neem – ’n koste wat die ekonome “geleentheidskoste” noem. • Fooie en kommissies. Die koste wat van 1 tot 7 in aanmerking geneem word, is die vernaamste koste vir die bemarking van landbouprodukte. Daar is nog baie ander koste, en diegene wat by die meting van kostes betrokke is, moet dit alles in gedagte hou. Mense wat byvoorbeeld van die nasionale varsproduktemarkte gebruik maak, moet agentfooie betaal.

Die beplanning moet nou neergeskryf word. Wanneer ’n boer dit opstel, moet hy of sy die volgende onthou: • Skryf oor die huidige mark. Beskryf u bedryf, die omstandighede wat die bedryf beïnvloed asook oor die sakegeleenthede en bedreigings. • Nuwe produkte moet altyd marknavorsing insluit. ’n Ontleding van bestaande kliënte is ook noodsaaklik – wie hulle is, hulle koopgewoontes en koopsiklusse. Deur ’n deeglike kennis van u teikenmark te verkry, sal u ’n beter aansluiting by u kliënte kry en hulle sal hulle ook met u produk kan vereenselwig. • Nadat u die mark geïdentifiseer en nagevors het, is die strategie om die mark te bereik en die produk te versprei van uiterste belang. ’n Lewensvatbare wyse om die mark teen ’n geskikte prysvlak te bereik, is iets wat potensiële leners deeglik sal ondersoek. • Die bemarkingstrategieë en suksesse van mededingers moet ondersoek word. Vra wie goed doen en wie sukkel en of en waarom hulle steeds kweek of afskaal. Die begrip van u mededingers se swak en sterk punte is kritiek vir die vestiging van ’n mededingende voordeel. U moet in staat wees om dit te regverdig dat daar nog plek vir ’n ander rolspeler in die mark is. • Dit is belangriker om mededingers se omswerwinge en standplase te identifiseer, asook hulle inkomste, tydperk in die bepaalde bedryf, teikenmark en markaandeel. • Definieer hoe u bedryf verskil van dié van mededingers. Wat doen hulle goed? Is daar ruimte vir verbetering? Mededingerontleding moet ’n voortgaande proses wees! Die volgende stap is om ’n produksieplan op te stel waarin besonderhede oor wat geproduseer sal word en die hulpbronne wat vereis word, uiteengesit moet word. Die sleutelelemente van hierdie produksieplan sluit die volgende in: • Grond, geboue en fasiliteite – ’n noukeurige beskrywing van die grond en geboue wat vir die boerderybedryf gebruik gaan word. Daar moet, byvoorbeeld, vir ’n bepaalde gewas die tipe en diepte van die grond, die kleipersentasie en waterbeskikbaarheid gespesifiseer word. Boere wat van plan is om grond te huur, moet genoem word. • Toerusting – elke instrument wat gebruik gaan word, moet genoem word, byvoorbeeld trekkers, implemente, trokke en ander voertuie. Ander toerusting, soos rekenaars, drukkers, kantoortoerusting, handgereedskap en besproeiingstoerusting moet ook ingesluit word. Geboue, fasiliteite en toerusting is gewoonlik afskryfbare bates. Deur dit in ’n sakebeplanning te noem, kan nuttig wees wanneer u u belastingopgaaf moet inlewer. • Materiaal en voorrade sluit in materiaal en voorrade wat nodig is vir die daaglikse bestuur van die bedryf, soos voer, kunsmis, grondaanpassings, brandstof en olie, ander verbruikersgoedere en materiale wat nodig is vir onderhoud en herstel. Dit is belangrik om so veel moontlik verwagte uitgawes te voorsien. Ander noodsaaklike aspekte sluit die volgende in: • Produksiestrategieë hou verband met produksiemetodes en moet geprojekteerde skedules insluit. Vrae oor, byvoorbeeld, om te ploeg of nie te ploeg nie, wanneer en hoe die produkte na die mark gestuur sal word, hoe produksie met verloop van tyd uitgebrei sal word en wanneer die optimum grootte en produksie bereik sal word, moet hier beantwoord word. • Konstruksie- en produksieskedules – as die boer eers ’n goeie insig in die bedryf het, kan kort- en langtermynkonstruksie en produksieplanne oorweeg word. Beplan vir geroetineerde onkruidverwydering en kunsmistoediening. Ervaring het geleer dat dit goed is om hierdie aksies te skeduleer. U moet ook ’n idee hê van wanneer nuwe besproeiingstelsels opgerig sal moet word. Gewaswisseling moet ook geskeduleer word. Deur vir hierdie dinge te beplan, sal help om die begroting te laat klop en onkoste in bedwang te hou. • ’n Omgewingsassesseringsplan wat rentmeesterskap vir die omgewing beklemtoon. Belangrike komponente om te oorweeg, is die volgende: gebruik van afloopwater, kwaliteitsversekering, weivelde en uitlope uit strome en, in sommige gevalle, gronderosie. Die Departement van Landbou kan nuttige inligting in hierdie verband voorsien.

9. Inligting aan kommersiële boere
Baie Suid-Afrikaanse boere kan die finansiële sukses van hulle bedrywe radikaal verbeter deur reg aan die begin ’n gesonde bemarkingsplan saam te stel. Die versuim om ’n bemarkingstrategie te beplan, is dikwels die grootste enkele fout wat Suid-Afrikaanse boere begaan. Om ’n gewas te produseer en dan uit te vind dat dit nie winsgewend van die hand gesit kan word nie, is ’n situasie wat verhoed kan word. Die kritieke eerste stap vir boere is om die produksie- en bemarkingskoste vas te stel en ook die verwagte pryse op ’n bepaalde tyd in die jaar en hulle teikenmarkte in berekening te bring. Die sleutelelemente wat boere voor enige produksie in aanmerking moet neem, word hieronder gelys. • Boere moet hulle kliëntebasis, sterk punte en mededinging verstaan. • Boere moet die produksie van goeie kwaliteitsgewasse optimaliseer en die sukses daarvan smaak deur reg aan die begin vas te stel of daar ’n genoegsame behoefte of begeerte vir hulle produk of diens bestaan. Indien nie, sal daar nie ’n konstante stroom kliënte wees nie. • Stel eers vas hoe die produk bemark gaan word. ’n Deeglike begrip van die teikenmark is essensieel. Stel ook vas wat koopbesluite beïnvloed.. • Die beplanning moet die huidige mark, potensiaal en bestaande kliënte, mededingers, markpenetreringstaktieke en, baie belangrik, die boer se mededingende voordeel weerspieël. • ’n Innoverende bemarkingsplan laat ’n produk of diens in die geheue van potensiële kliënte vassteek. ’n Goeie bemarkingsplan integreer ook tipiese veelvuldige media en/of promosiestrategieë om die mark te bereik.

60

• Politieke en wetlike aspekte van produksie – neem kennis van beperkings sowel as ander wette wat ’n impak op produksie kan hê. Die bemarkings- en produksieplankomponent van die sakeplan help om die raamwerk te voorsien om kontantvloei, asook groei en algemene winsgewendheid na te gaan. Uiteindelik is dit die produkte wat geproduseer en bemark word wat inkomste vir ’n boerderybedryf genereer. Tyd is nodig om alle besonderhede van hierdie deel van die sakeplan te deurdink om die algemene sukses van die onderneming te verseker.
Bron: Opgestel deur Magna Carta Public Relations vir die Standard Bank. Kontak 011 636 4978.

Aanbevole oplossings: • Die regte persoon moet die plaas beman. • Werf steun van die regering om die infrastruktuur, soos verpakking en vervoerfasiliteite in plattelandse gebiede, te finansier. • Lei kleinhoeweboere op in verskeie produksieaspekte, bemarking, finansiering, en so meer. Dit is dwaas en onbillik om ’n onopgeleide en onervare persoon op ’n plaas te plaas en te verwag dat hierdie persoon binne 12 maande kwaliteitsprodukte aan supermarkte moet lewer. • Supermarkte en kopers van vars produkte moet dit oorweeg om hulle aankoopstrategieë aan te pas om die kleinskaalse boer te akkommodeer. • Vestig ’n vertroue onder die deelhebbers in die voedselvoorraadketting. • Vestig vir elke 10 of meer kleinhoewes ’n koöperasie met ’n sentrale ligging waar gradering, verpakking of bemarking gedoen word. Voorsien koelkamers en koeltrokke om die produkte na die mark te vervoer. • Versprei inligting oor pryse en markte aan kleinskaalse boere sodat hulle ingeligte besluite kan neem.
Bron: Farmer’s Weekly, 5 Oktober 2007 waarin proff. Nic Vink en André Louw supermarkte bespreek.

10. Supermarkte in Afrika
• Ekonomiese groei in Afrika het met ’n groter gebruikersaanvraag gepaard gegaan wat tot ’n supermarkrevolusie aanleiding gegee het, veral in oostelike en suidelike Afrika. Hierdie supermarkte word naby aan gegoede verbruikers in en rondom vername stede gebou. • Om in Afrika te oorleef, moet boere leer om met supermarkte se logistiek en koopsisteme saam te werk. • Boere moet kennis neem van die nuwe eise wat supermarkte aan hulle stel en besef dat hulle op ’n internasionale basis meeding. Supermarkte verwag van die boere om produkte gewas en somtyds verpak volgens hulle spesifikasies te lewer. As supermarkte ’n goedkoper verskaffer kan vind, sal hulle daarvan gebruik maak, ongeag die plek waarvandaan die produkte kom. • Groter supermarkte en kettingwinkels wat vars produkte verkoop, verkies om ooreenkomste te sluit met groter, gevestigde produsente wat kwaliteitsprodukte betyds en op ’n voortgaande en volhoubare wyse kan lewer. Kleinboere kan uit hierdie mark gedruk word tensy Afrika-regerings hulle ondersteun om sterker ekonomieë te ontwikkel.

In 2009 het die supermarkte die aandag getrek toe kleinhandelspryse veel vinniger as plaashekpryse gestyg het, ten spyte daarvan dat rentekoerse drasties verlaag en petrolpryse ook gedaal het. Daar was ook geen ooreenstemmende prysverlagings toe produsentepryse gedaal het nie. Die Mededingingskommissie, wat daarvan bewus was dat voedsel ’n hoëprioriteitsektor is, het aangekondig dat hy kleinhandelaars gaan ondersoek. Die supermarkte het ontken dat hulle enigiets verkeerd doen en het beloof on hulle samewerking in enige ondersoek te gee. Met ingang 2010 was die ondersoek nog aan die gang. Bron: Dokumente van die Landboubemarkingsuitbreiding op www.daff. gov.za en erkennings waar dit in hierdie hoofstuk vermeld word.

61

62

Bemarking en finansiële dienste
U finansiële bestuur
A. Oorsig
Hierdie hoofstuk dek die volgende finansiële oorwegings wat uiters belangrik is in die finansiële bestuur van ‘n plaas: • optekening • kontantvloei • inkomstebelasting U moet ook vertroud wees met die aantekeninge oof plaasbestuur,ontleding van boerderyresultate en boerederybeplanning wat in Finance and Farmers gedek word. Hierdie boek word deur Standard Bank uitgegee en dek alle finansiële beginsels op ‘n gesonde en behulpsame wyse. Daarbenewens bevat die AgriReview-nuusbrierf nuttige artikels oor hierdie en ander finansiële en bemarkingstemas. Besoek die webtuiste www. standardbank.co.za of skakel u naaste Standard Bank-tak. Laastens is rekenaarsagteware beskikbaar wat die meeste van die swoeg en sweet uit die bestuur van u finansies haal. Dié leser wat daarin belangstel, kan die hoofstuk oor IKT (sien maatskappye soos LPF Systems en DFM Software Solutions) raadpleeg. U kan besonderhede van finansiële konsultante kry in die hoofstuk oor “Landboukonsultante”.

• Interne inligting: Die boer se eie aantekeninge en finansiële state is onmisbaar. ’n Boerderyonderneming sonder optekening is soos ’n hoender sonder ’n kop!

Hoe moet ’n optekeningstelsel wees?
• Bruikbaar. Dit het min nut om inligting te versamel as dit nie in die bestuursproses gebruik word om toekomstige optrede te beplan nie. Hoewel ’n optekeningstelsel vir die boerdery noodsaaklik is, moet die dokumentasie ook bruikbaar wees. Die boer moet weet watter tipe inligting ingesamel moet word om in sy beplanningsbehoeftes te voorsien. Die optekeningstelsel moet dus aan die plaas se spesifieke vereistes voldoen. • Eenvoudig en maklik om te gebruik. Optekening behoort eenvoudig en maklik toepasbaar te wees – ’n eenvoudige stelsel is bruikbaarder as ’n gedetailleerde een wat te veel tyd en inspanning verg. Dit moet gereeld bygewerk word en sal die gebeure op die plaas te alle tye weerspieël. ’n Persoonlike rekenaar is ’n belangrike hulpmiddel vir die ontleding en prosessering van plaasbestuurinligting. Daar is spesiale sagtewarepakkette vir boere met behulp waarvan die boer ’n groot klomp inligting binne ’n baie kort tydjie kan verwerk. Dit handel ook ingewikkelde berekeninge vinnig af.

Waarvoor moet die stelsel voorsiening maak?
Die optekeningstelsel sal bepaal word deur die aard en omvang van die boerderyonderneming asook die boer se finansiëlebestuursvereistes. U stelsel behoort voorsiening te maak vir die volgende: • Inventaris (of bateregister). Hierdie register is ’n lys van al die tasbare bates van die boerderyonderneming en hul geldwaardes. Die opstel van ’n inventaris is die eerste stap in plaasoptekening. Die grootte, aantal en geldwaarde van alles op die plaas (grond, vaste verbeterings, masjinerie, voorrade en middele, ens.) moet opgeteken word. • Waardeverminderingskedule. Waardevermindering is die afname in die waarde van bates, soos voertuie, masjinerie, gereedskap en toerusting, wat veroorsaak word deur ouderdom, gebruik en slytasie. Die ideaal is om die bedrag wat jaarliks aan waardevermindering afgeskryf word in ’n spesiale fonds te hou totdat die betrokke item vervang moet word. Onthou dat belastingwetgewing voorsiening maak vir ander maniere vir die afskryf van waardevermindering. • Optekening van inbare en verskuldigde bedrae. ’n Goeie optekeningstelsel (kontantjoernaal, aankoopjoernaal vir kredietaankope, verkoopsjoernaal vir kredietverkope en ’n grootboek) moet bygehou word vir die dokumentering van alle transaksies. ’n Aparte inkomsteen-uitgaweverslag moet gehou word vir elke afsonderlike tak van die boerderyonderneming. Hierdie optekeningstelsel is noodsaaklik vir die: - berekening van die plaas se netto inkomste en die belasbare inkomste vir ’n finansiële jaar - berekening van die finansiële doeltreffendheid van die produksie van elke produk - evaluering van die doeltreffendheid van die boerderyonderneming in sy geheel - beskikbaarstelling van inligting vir bestuursbesluitneming - ontleding van die kontantvloei - voorsiening van nuttige inligting wat gebruik kan word wanneer begrotings vir die toekoms opgestel word • Omvattende optekening van inkomste en uitgawes behels die gebruik van inligting uit die volgende bronne: - bankstate - kontantontledingsboek (bewyse van ontvangste en uitgifte) - kleinkasboek - loneregister - tjekboekteenblaadjies en inlegstrokies - depositoboek - uitbetalings - bewyse van betaling, kredietkoepons en winkelstrokies, state, fakture en afleweringstrokies (uitgawes) • Produksiedokumentasie. Hierdie aantekeninge skilder die oorkoepelende prentjie van die boerderyonderneming. Dit speel ’n belangrike rol in die identifisering van probleme maar ook geleenthede! Die dokumentasie word gebruik vir die beplanning rondom gewasverbouing, veeteelt, arbeid en masjinerie.

B. Opleiding
• Landboukolleges (wat saam met die Provinsiale Departement van Landbou werk) bied kort opleidingskursusse aan in die finansiële en bemarkingsaspekte van boerdery. Cedara Kollege in KwaZulu-Natal behandel byvoorbeeld die volgende onderwerpe as deel van hul kursusse: boerderyoptekening, sakebestuur vir boerdery en entrepren eursvaardighede. U kan kontakbesonderhede vir die Landboukolleges kry in die hoofstuk oor “Landbou-onderwys en –opleiding”. • AgriSETA-geakkrediteerde opleidingsverskaffers bied kursusse oor die finansiële apekte van sakebestuur aan. • Banke (sien die hoofstuk oor “Banke”) neem dikwels hierdie mentorsrol op hulle deur spesifieke programme saam te stel vir diegene aan wie krediet verleen is en opleiding aan hulle te verskaf in die finansiële bestuur van hul ondernemings.

C. Optekening
Dit is insiggewend dat nie een van die vrae op die kredietevalueringsvorm vir Mafisa-aansoekers vra of die applikant die een of ander vorm van applikant die een of ander vorm van dokumentasie byhou. Dit is noodsaaklike om koste, opbrengste en produksie vir ‘n bepaalde tydperk duidelik uiteen te sit. ‘n Weergawe van die VERLEDE stel ‘n boer in staat om geoeie vergelykings te tref en te weet wat verkeerd geloop het, maar ook wanneer en hoekom iets gewerk het! Dit werp lig op die HUIDIGE , maar verla ook op die TOEKOMS – indien ‘n boer sy onderwneming wil bestuur en beheer.

Interne en eksterne bronne van inligting
Twee soorte inligting beïnvloed ’n boer se besluitneming: • Eksterne inligting: Die boer kan boerdery-inligting bekom uit bronne buite die boerderyonderneming, byvoorbeeld tydskrifte, die bywoning van boerevergaderings of ander verwante geleenthede en brosjures, ensovoorts. Eksterne inligting is belangrik vir die boer wat verstandige besluite wil neem.

63

• Gewasverbouingsdokumentasie. Dit sluit besonderhede in van gewasse, vrugte, boordnommers, gebiede, grondontledings, bemesting, saaiery, verbouingsmetodes, onkruid- en pesbeheer en uiteindelike opbrengste, byvoorbeeld oeste. • Veeregister. Dit handel oor veeteelt, voer, medikasie, dosering, bemarkingskoste van ’n bepaalde trop of kudde, individuele optekening van melkproduksie en aanwas by die vee. • Veetabelle. Die tabelle bevat diere se aanvanklike en uiteindelike getalle, hul waarde, ouderdom, geslag, en dies meer. • Arbeidsdokumentasie. Hierin word alle sake in verband met die werkers op die plaas opgeteken, byvoorbeeld indiensnemingskontrakte. Laasgenoemde behoort die volgende in te sluit: lone, rantsoene, mediese koste, ongevalleversekering. Verder moet die aantal werkers, lenings, skuld, verlof en afwesigheid van diens ook opgeteken word. • Masjineriedokumentasie. Dit beskryf die model, ouderdom, boekwaarde, herstelwerk, datums wanneer gediens, ure gewerk en versekering in. Hierdie inligting sal ’n boer help met die beplanning, implementering, beheer en koördinering van sy plaasbestuurtake.

’n Kontantvloeistaat bevat die bronne, bedrae en datums van kontantinvloei en -uitvloei vir ’n bepaalde tydperk. ’n Historiese kontantvloeistaat som kontantvloei in die verlede op en word gewoonlik uit onlangse dokumente saamgestel. ’n Kontantvloeiprojeksie (-begroting) is gebaseer op die verwagte kontantvloei vir ’n tydperk in die toekoms. Die kontantvloeistaat het drie onderafdelings: 1. Inkomste • Bedryfsinkomste uit produkte, byvoorbeeld wol, mielies en melk. • Kapitaalinkomste (verkope van vee, masjinerie, ens.) en boerderyinkomste. Slegs kontantinkomste word beskou as inkomste, en slegs in die maand waarin dit ontvang is. 2. Uitgawes • Bedryfsuitgawe (saad, kunsmis, aangekoopte veevoer, ens.). • Kapitaaluitgawes (aankoop van vee, masjinerie, ens.), skulddelging en nieboerderybesteding. Slegs werklike betalings word aangeteken op die kontantvloeistaat, en dan slegs in die maand van betaling. Opmerking: Let asseblief op die volgende twee aspekte van die kontantvloeistaat: (1) Niekontantvloei-items (bv. waardevermindering) word nie op die kontantvloeistaat aangeteken nie. (2) Slegs werklike betalings word aangeteken en nie agterstallige skuld nie. Items soos saad en kunsmis word dikwels op krediet gekoop en word slegs op die kontantvloeistaat aangeteken wanneer die rekening betaal is. 3. Bankbalans Die surplus of tekort vir ’n bepaalde maand word bereken deur die totale besteding van die totale inkomste af te trek.

D. Kontantvloei
Kontantvloeistaat
• Die invloei van kontant in ’n plaasonderneming is gewoonlik seisoenaal (m.a.w. wanneer die oes ingesamel en verkoop word). Uitgawes (die uitvloei van kontant) word egter deur die hele jaar aangegaan. Dit is verstandig om te weet watter geld gaan inkom, en wanneer, sodat u u geld verder kan laat strek wanneer die onderneming nie veel inbring nie • Die groot aantal boerderyondernemings wat kontantvloei- en verwant probleme ondervind bewys dat kontantvloeibestuur ’n noodsaaklike aspek van finansiële bestuur is.

64

Kontantvloeibegroting
’n Kontantvloeibegroting toon die volgende: 1 2 3 4 5 6 Wanneer en hoeveel kontant ontvang word. Wanneer en hoe kontantuitgawes aangegaan word. Wanneer kontantoorskotte en kontanttekorte ervaar word. Wanneer en hoeveel krediet daar voor aansoek gedoen moet word. Waarvoor die krediet benodig word. Die termyn en bedrae van terugbetalings.

E. Inkomstebelasting
• Die eerste ding om te oorweeg is hoe om u besigheid te bestuur --- as ’n alleeneienaar, ’n vennootskap, ’n beslote korporasie of ’n maatskappy. Elke struktuur het sy eie belastings- en ander finansiële implikasies wat noukeurig in oënskou geneem moet word. Byvoorbeeld, hoewel ’n alleeneienaar die voordeel het om sy verliese van die besigheid teen persoonlike inkomste af te skryf, het hy nie die beperkte aanspreeklikheid wat deur ander entiteite gebied word nie. • Win van die heel begin af goeie advies in, óf deur u eie navorsing te doen, óf deur ’n deskundige te huur. Sommige van die besluite wat u moet neem wanneer u ’n besigheid begin, kan nie later ongedaan gemaak word nie, en u kan dit berou as u oorhaastig sou wees. Goeie voorbeelde is die besluit om kantore, toerusting en voertuie te huur of te koop, en om kontrakte met kliënte te sluit. • Vermy probleme met die SAID deur van die staanspoor af u rekeningkunde reg te kry. Oënskynlike klein foutjies kan later groot probleme skep indien dit deur die belastinggaarder ontdek word. • Bêre noukeurige verslae van alle finansiële en belastingskwessies ten minste vyf jaar lank sodat u toegerus is om enige vrae van die Ontvanger te beantwoord. Goeie organisasie help baie om die Ontvanger te oortuig dat u weet wat u doen. • Maak seker dat u nie skade ly deur enige aftrekking wat u mag doen mis te kyk nie. • Moenie besluite neem bloot op grond van belastingvoordele nie, en bring altyd die koste van ’n belastingbesparingsplan en enige toepaslike administrasietyd in berekening. • Ken die reëls vir die uitstel van die betaling van belasting omdat u kontantvloei aansienlik daarby kan baat vind. Omdat u die geld oor ’n langer tydperk kan gebruik, het u ook die voordeel om óf rente daarop te verdien óf om dit te gebruik om aan rente te bespaar. • Dui op u kalender aan wanneer die verskillende belastings waarvoor u aanspreeklik is betaal moet word sodat u nie op die ou end rente op en boetes weens uitstaande belasting hoef te betaal nie.

Nota: • ’n Boer se totale kontant- en skuldposisie is hier belangrik. Dit is nie die winsgewendheid waarop hier gelet moet word nie: wat relevant is, is die werklike kontant- en skuldposisie • ’n Kontantvloeibegroting kan ’n periode van een maand, ’n paar maande, ’n jaar of selfs langer dek. • Die rede waarom ’n begroting opgestel word, is belangrik, m.a.w. indien die gewone boerdery-aktiwiteite vir die daaropvolgende jaar voorsien word, kan ’n maandelikse begroting wat oor een jaar strek opgestel word. Maar indien uitbreidings beplan word, byvoorbeeld die aankoop van nog grond, kan die begroting ’n langer tydperk dek. • As gevolg van die onsekerhede in die boerderybedryf is dit moeilik om kontantvloei vir ’n uitgestrekte tydperk te bepaal. Gevolglik moet die begroting gereeld hersien en bygewerk word namate inligting beskikbaar word. ’n Kontantvloeibegroting is belangrik omdat dit die boer in staat stel om met die bankbestuurder of agribesighede reëlings te tref om • krediet te verleng • betalings uit te stel • addisionele lenings aan te gaan • die aankoop van kapitale items te skeduleer sodat dit met kontantoorskotte saamval • die besigheid te reguleer sodat inkomste meer gereeld inkom • onnodige kapitaalitems te verkoop ten tyde van kontanttekorte Die opstel van ’n kontantvloeibegroting is ’n goeie metode om kontant te beheer en om op die lewensvatbaarheid van toekomstige beplanning te fokusseer. Die voordele en probleme word hieronder gelys. (Probeer om die nadele uit te skakel!) Voordele • Gee rigting aan boerdery- en huishoudelike uitgawes – die boer weet hoeveel geld vloei in en wanneer en hoeveel aan watter items bestee word. • Dit help die boer om voorsiening te maak vir groot uitgawes. • Dit kan verhoed dat die boer spontane of impulsiewe aankope doen. • Help die boer om besluite oor kredietvereistes en betalingsvoorwaardes te neem. • Fasiliteer kommunikasie tussen die bank en die boer. • Bankbestuurders vereis dikwels die soort inligting wat in ’n kontantvloeibegroting ingesluit is voor lenings toegestaan word. Nadele • Inligting moet uit verskeie bronne verkry word. • Onvoorsiene toekomstige gebeure kan die finansiële plan ontwrig. Tog bly enige plan beter as geen plan nie. • Die opstel van ’n kontantvloeibegroting is tydrowend. • Indien onbetroubare inligting gebruik word, kan die kontantvloeibegroting misleidend wees eerder as van hulp.

Nuttige kontakte
Boshoff Visser Tel. 028 722 8049 www.boshoffvisser.co.za Suid-Afrikaanse Instituut vir Geoktrooieerde Rekenmeesters (SAIGR) Tel. 011 621 6600 www.saica.co.za

Independent Regulatory Board for Auditors (IRBA) Voorheen die Public Accountants’ Suid-Afrikaanse Inkomstediens (SAID) and Auditors’ Board (PAAB) www.sars.co.za Tel. 011 622 8533 www.irba.co.za Die belastingwette word Đ Waardevolle webtuiste vir diegene geadministreer deur die wat by die IRBA geregistreer is. Kommissaris vir die SAID, Pretoria, wat optree deur middel van SAIDLogista kantore wat in verskeie sentra deur Tel. 012 362 1431 die hele land geleë is. Die SAID is by wet verplig om vas te stel wat Netto Financial Services die korrekte bedrag is wat elke Tel. 021 530 1260 belastingbetaler verskuldig is en dit www.netto.co.za in te vorder. PricewaterhouseCoopers – Agri Industry Group Nasionale leier – 023 346 5502 Sentrale streek – 051 503 4100 Noordelike streek – 013 754 3300 Oostelike streek – 041 391 4400 KwaZulu-Natal – 031 271 2000 Tax Warehouse Tel. 018 788 6203

Belastingpublikasies en -webtuistes
• Raadpleeg die nuutste Belastinggids vir klein sakeondernemings van die SAID. Die gids is verkrygbaar by enige SAID-kantoor of op hul webtuiste www.sars.co.za, wat u beslis moet besoek. Dit bied u ook nuttige belastingskakels. • Practical Tax Handbook for SMMEs en die Practical VAT Handbook – beskikbaar by Fleet Street Publications. Skakel hulle by tel. 011 699 6531 of besoek www.fsp.co • Business Partners bied ’n aantal publikasies. Skakel 011 480 8700 of besoek www.businesspartners.co.za • Besoek ook www.butterworths.co.za, www.sataxreturn.com en www.tax.co.za

Onthou! ’n Kontantvloeibegroting is onontbeerlik wanneer dit by die verkryging van krediet en finansiering kom. Dit sal in die toekoms al hoe moeiliker word om krediet te kry sonder die voorlegging van ’n volledige kontantvloeibegroting. Bronne: Finansies en boere (Standard Bank). www.standardbank.co.za; www. brain.org.za; www.werksmans.co.za; www.dti.org.za.

65

Bemarking en finansiële dienste
Finansieringsdienste vir Ontwikkeling
1. Oorsig
Finansiële dienste dra by tot aktiwiteite wat ‘n positiewe uitwerking op armoedeverligting en landelike ontwikkeling het. Vir volhoubare groei om plaas te vind, is dit noodsaaklik dat alle landsburgers op ‘n betekenisvolle wyse aan die ekonomie kan deelneem. ‘n Gebrek aan toegang tot finansiering bly ‘n belangrike hindernis betreffende die groei en ontwikkeling van klein sakeondernemings. Die verskaffing van finansiële dienste, wat van kardinale belang is vir arm mense in ontwikkelende lande, sluit mikrokrediet in, maar moet eintlik veel verder strek; per slot van rekening verkies die meeste mense toegang tot hulle spaargeld en transaksiedienste eerder as om hulle tot krediet te wend. Die Nasionale Kleinondernemingswet 102 van 1996 en die versnelde en gedeelde groei-inisiatief vir Suid-Afrika, AsgiSA, is twee regeringsinisiatiewe wat ten doel het om die kloof tussen die eerste en die tweede ekonomie te oorbrug en om aandag te gee aan die bestaande ongelykhede. U kan meer hieroor te wete kom by www.polity.org.za en www.gov.za.
Bron: (aangepas) www.microfinance.up.ac.za, webwerf van die Sentrum vir Mikrofinansies, wat by die Universiteit van Pretoria gesetel is.

Wat is krediet en hoekom is dit nodig? Krediet is geld wat deur middel van ‘n ooreenkoms by iemand anders of ‘n bank geleen word, met die belofte dat dit op ‘n later datum terugbetaal sal word, met of sonder rente. Handelsbanke staan krediet vir verskillende doeleindes aan boere toe, byvoorbeeld vir toerusting, voertuie, grond, lewende hawe, besproeiingstoerusting of waterpompe. Die bank sal wil weet hoe die krediet aangewend gaan word en wat die lener se finansiële posisie (bates en laste) is. Die bank wil dit weet ten einde te evalueer wat die lener se vermoë is om inkomste te genereer en die lening terug te betaal. Die bank neem die volgende aspekte in ag: • • • • Bates en laste (kredietwaardigheid) van die lener Huidige en verwagte inkomste (kontantvloei) van die lener Die risiko’s wat betrokke is en hoe die lener beoog om dit te dek Kennis van die bedryf waarby die lener betrokke wil raak

Vra u finansiële adviseur of voorligtingsbeampte om u te help. Die voorligtingsbeampte is iemand wat vir die Departement van Landbou in u omgewing werk en wat opgelei is om boere met landbouaangeleenthede te help. Wanneer en hoeveel kan ‘n mens leen? • ‘n Mens moet weet vir watter doel jy geld leen, naamlik om die prestasie van jou boerderybedrywighede te verbeter. • Moenie aansoek doen om krediet wat te min inkomste sal genereer om die terugbetalings van die rente en die kapitaal (die geld geleen) te dek nie. • Die verwagte netto inkomste (inkomste wat oorbly nadat alle uitgawes afgetrek is, behalwe belasting en rente) sal ‘n goeie aanduiding wees van hoeveel skuld die projek sal kan dra. • Wanneer ‘n mens om krediet aansoek doen, moet jy seker maak dat jou skuld nie meer as 30% van jou bedryfsbates en 25% van die verwagte inkomste is nie. Terugbetaling aan die bank. Voordat ‘n handelsbank ‘n lening toestaan, moet hy eers vasstel of die lener se inkomste soveel meer as sy koste is dat daar genoeg geld sal wees om die lening terug te betaal en huishoudelike uitgawes te dek. Die bank sal sekuriteit of aanvullende (kollaterale) sekuriteit vir die lening vra. Indien ‘n mens nie die lening terugbetaal nie, sal die bank op jou eiendom beslag lê en dit verkoop om die sekuriteit wat gestel is, te realiseer. Eiendom wat as aanvullende sekuriteit gestel word, moet aan sekere vereistes voldoen: • • • • Dit moet identifiseerbaar wees en nie vernietigbaar nie. Dit moet in ‘n verkoopbare toestand wees. Die bank moet die markwaarde daarvan kan beraam. Dit moet die lener se eiendom en verkieslik onroerend wees.

Die term “opkomende/ontluikende boer” word algemeen gebruik vir sowel boere wat ontluikend of opkomend is in terme van skaal, as boere wat ontluikend of opkomend is in terme van ‘n tekort aan vaardighede. Boere wat in terme van skaal ontluikend is, het te kampe met probleme soos toegang tot markte, gehalte-insette, grond en finansiering. Sulke boere is nie meer riskant as boere in ander kategorieë nie; dit is eerder die omgewing waarin hulle werksaam is wat ‘n vergrote risiko meebring. Die onderneming van ‘n tamatiekweker in Giyani is vanselfsprekend meer riskant as dié van ZZ2 (kommersiële tamatiekweker), want die skaal is kleiner en daar is nie marktoegang nie. Wat produksietegnieke betref, val die tamatiekweker van Giyani egter in dieselfde kategorie as enige topboer. Sulke boere het ‘n finansieringsprogram nodig wat ondersteuningstrukture insluit. As so ‘n boer byvoorbeeld gehelp kan word om ‘n kontrak te bekom om aan ‘n groot kleinhandelaar te lewer, kan dié kontrak aan die bank gesedeer word as sekuriteit vir sy of haar lening. Dit is egter ook belangrik om, wat afsetooreenkomste betref, verby kleinhandelaars te kyk, veral aangesien daar groot onbenutte potensiaal in informele markte is. Bron: Andrew Makanete

Terugbetaling van die lening binne ‘n gegewe tydperk sal ‘n mens se kredietwaardigheid en geloofwaardigheid by die bank vergroot en jou ook rentekoste bespaar. Die beste aansporing om ‘n lening terug te betaal, is om in die toekoms weer toegang tot lenings te kry. Hoe om aansoek te doen • Nadat ‘n mens die rede geïdentifiseer waarom jy geld moet leen, kan jy na jou naaste bank gaan en die nodige aansoekvorms invul. Jou aansoek moet al die toepaslike inligting bevat, want dit vorm die grondslag van jou onderhandelinge met die bankbestuurder. • Nadat jy die vorms ingedien het, sal die bank jou skakel vir ‘n onderhoud. (Jy kan iemand wat jou besigheid goed ken, saamneem as jy wil.) • Tydens die onderhoud sal jy geleentheid kry om jou voorstel te motiveer, die moontlike leningsvoorwaardes te beding en ‘n goeie sakeverhouding met jou bankbestuurder te ontwikkel. Berei dus die aanbieding van jou leningsvoorstel behoorlik voor. • Die bankbestuurder sal jou ná die onderhoud sê of die aansoek geslaag het of nie. Kry hontakbesonderhede vir banke in die banke hoofstuk

2. Krediet
NB: Slegs kredietverleners wat by die Nasionale Kredietreguleerder (NKR) geregistreer is, mag krediet verleen. Besoek www.ncr.org.za vir inligting en wenke, ook oor skuldberading en so meer.

Verkryging van ‘n lening of krediet by ‘n handelsbank
Boere wat hulle boerderyonderneming wil vestig of uitbrei, kan finansiering van handelsbanke bekom. Dit is egter belangrik dat hulle die bepalings en voorwaardes van die krediet verstaan, byvoorbeeld wat krediet is en wat die terugbetalingsvereistes is.

66

3. Wat is ’n Kredietwaarborg?
Boere wat nie ’n transportakte het vir die grond waarop hulle boer of wat nie aan die ander konvensionele vereistes vir sekuriteit by handelsbanke kan voldoen nie, word dikwels uitgesluit van toegang tot landboufinansiering. Dit kan egter help as so ’n boer kredietwaarborge bekom. Vir ’n individu: ’n Kredietwaarborg het ten doel om leners te help om gewone bankfasiliteite te verkry sodat hulle in staat gestel kan word om nuwe of bestaande besighede te vestig, uit te brei of te verkry. Volgens die normale leningskriteria sal hulle nie vir sulke finansiering kwalifiseer nie, aangesien hulle nie ondersteun word deur skadeloosstellingsdekking nie. “Skadeloosstellingsdekking beteken die mate waarin ’n fonds die bank skadeloos stel teen die bank se onverhaalbare verlies met betrekking tot die betrokke fasiliteit (uitgedruk as ’n persentasie).” Vir ’n maatskappy: Kredietversekering hou drie belangrike voordele vir ’n maatskappy in: • Risikobeskerming – beskerming teen niebetaling. • Beter finansiering – verbeterde finansieringsmeganismes deur verhoogde sekuriteit aan die verskaffers van finansiering. • Verhoogde verkope – kredietversekering sal ’n mens in staat stel om meer goedere aan nuwe en bestaande klante te verkoop, wat die algehele risiko wesenlik verminder. Wat is kredietversekering? Plaaslike kredietversekering bied beskerming teen die niebetaling van skuld (bv. weens insolvensie of langdurige wanbetaling) wat skuldenaars wat in Suid-Afrika en/of die gemeenskaplike monetêre gebied gesetel is, aangegaan het.
Bron: www.creditguarantee.co.za

4. Staatsdepartemente en organisasies
Die volgende staatsdepartemente en organisasie is betrokke en reguleer hoe finansiering beskikbaar gestel word: Association for pro poor Micro wat deur middel van wetgewing Finance Institutions for South tot stand gekom het om in Africa (AMFISA) die openbare belang oor Suidwww.amfisa.org.za Afrika se finansiëledienstebedryf, uitgesonderd die bankwese, toesig Die Bankvereniging van Suidte hou. Sy missie is om gesonde en Afrika doeltreffende finansiële instellings Tel. 011 645 6700 en dienste te bevorder, tesame www.banking.org.za met meganismes om beleggers in die markte waaroor hy toesig hou, Departement Landbou, Bosbou te beskerm. en Visserye (DLBV) Direktoraat: LandbouMikrofinansiering Suid-Afrika ontwikkelingsfinansiering Tel. 012 348 0809 Tel. 012 319 7295 www.mfsa.net DADF@nda.agric.za Die “erkende stem van DLBV het ‘n vennoot- mikrofinansierders van goeie skapsooreenkoms met Khula aansien”. Enterprise Finance aangegaan om finansiële dienste aan opkomende Nasionale Kredietreguleerder boere en landbou-ondernemings (NKR) uit te brei, wat tot die stigting van Tel. 0860 627 627 die Khula Mafisa-fonds gelei het. Die www.ncr.org.za fonds sal ‘n portefeuljevrywaring aan finansiële instellings bied wat Die NKR het ten doel om die produksielenings aan opkomende misbruik van leners van krediet voorkom (byvoorbeeld swart boere in die Khula-Mafisa- te buitensporige rentekoerse, teikenmark sal voorsien. onbillike plasing op swartlyste). Die reëling vergemaklik toegang tot krediet vir boere, hoofsaaklik Registrateur van Banke swart en opkomende boere Tel. 012 313 3770 wat onvoldoende aanvullende Faks 012 313 3929 www.resbank.co.za (kollaterale) sekuriteit het, maar bankbaar is. Die opkomende boere South African Credit Cosal op hierdie manier die geleentheid operative League (SACCOL) kry om ‘n kredietprestasierekord Tel. 021 422 3333 op te bou, wat hulle sal toelaat om www.saccol.org.za na die kommersiële landbouvlak te beweeg. Dit sal hul produktiwiteit SACCOL Bpk is deur spaar- en verhoog en sodoende die sektor se kredietkoöperatiewe (SACCO’s) bydrae tot werkskepping aanhelp en kredietverenigings van oor die en ook voedselproduksie en - hele Suid-Afrika gestig as hulle sekuriteit verseker en ‘n bydrae nasionale vereniging. lewer tot die land se ekonomie. Suid-Afrikaanse Spaarinstituut (SASI) Directorate: Business and Tel. 011 269 3789 Entrepreneurial Development www.savingsinstitute.co.za Tel. 012 319 8459/60 Tel. 012 319 8133/54 SASI het hom daartoe verbind Vind meer uit oor programme van om ‘n beduidende rol te speel om volgehoue groei in die nasionale die DLBV- of die regering soos spaarkoers te bewerkstellig CASP en LRAD in die hoofstukke ten einde die land se finansiële wat handel oor grondhervorming gesondheid en die welsyn van sy en ondersteuning vir opkomende burgers te bevorder. boere. South African Micro-Finance Departement van Handel en Apex Fund (SAMAF) Nywerheid Tel. 012 394 1796/03 Tel. 012 394 9500 www.samaf.org.za www.thedti.gov.za Die Apex Fund (SAMAF) is een Raad op Finansiële Dienste van die instrumente wat ontwerp Tel. 012 428 8000 is om die ongelykheidskloof Tel. 0800 110 443/ 0800 2020 87 te verklein deur toegang tot www.fsb.co.za bekostigbare finansiële dienste oor ‘n breër front aan ondernemende Die Raad op Finansiële Dienste is ‘n armes te verleen. Provinsiale kontakbesonderhede word op die unieke, onafhanklike instelling webwerf gegee.

’n Leningswaarborgfonds verskaf en verseker toegang tot finansiering en tegniese vaardighede aan opkomende swart landbou-entrepreneurs en boere. Verskeie handelsbanke en die ontwikkelingsfinansieringsinstellings (OFI’s) in die land neem aan hierdie waarborgskema deel.

Hoe word dit gedoen?
Ons kyk na maniere waarop kleinskaal- en/of opkomende boere aanvullende sekuriteit kan bekom sodat hulle die ruimte en geleentheid kan kry om hulle landboubesighede te ontwikkel. • Dien ’n sakeplan in by enigeen van dié instellings (byvoorbeeld by enige tak van die Landbank) wat die vermoë het om die lewensvatbaarheid, uitvoerbaarheid en kredietwaardigheid van die agribesigheid-projekte en leners te evalueer. • Die deelnemende banke sif die aansoeke en keur in beginsel dié goed van voornemende leners wat vir ’n waarborg deur die fonds sal kwalifiseer. In elke geval neem hulle die parameters van die fonds se kwalifiseringskriteria in ag. • Indien die bank die aansoek in beginsel goedgekeur het, dien hy ’n volledig ingevulde skriftelike aansoek in (tesame met die nodige ondersteunende dokumente en inligting wat volgens die sakeplan nodig is) by die aangewese beampte wat die trustees van die fonds verteenwoordig. • Die fonds oorweeg die aansoek en keur dit goed of keur dit af binne tien werksdae ná ontvangs daarvan, en die besluit word dan aan die bank oorgedra. • Indien dit goedgekeur word, moet die bank die fonds (binne drie maande) in kennis stel dat die lener die waarborg opgeneem het, anders verval die toegestane aansoek. • Vanaf die tyd dat die aansoek goedgekeur is, totdat die bankkrediet en die finansieringskoste terugbetaal is, administreer die bank die terugbetalings volgens bankpraktyk en prosedures, wat die volgende kan insluit: 1. Kwartaallikse finansiële state van die lener 2. Toepassing van die kredietvoorwaardes ooreenkomstig verstandige bankpraktyk, ens. Banke wat aan kredietwaarborge deelneem, sluit ABSA, African Bank, Bank of Athens, ENB, Nedcor, People’s Bank en Standard Bank in.

67

5. Rolspelers
Die kommersiële banke het gespesialiseerde KMO-afdelings wat finansiering bied aan entrepreneurs wat daarvoor kwalifiseer. Kontak die banke of besoek hulle webtuistes om meer oor hulle produkte en dienste, asook hulle kriteria om finansiering te ontvang, te wete te kom. Die meeste banke bied ook kredietwaarborge aan. Banke is nie die enigste instansies wat aanvangsfinansiering vir entrepreneurs aanbied nie. Wat wel belangrik is, is om jou navorsing te doen, ‘n goeie sakeplan op te stel en voorbereid te wees om jou dienste te verkoop. Mikrolening-waarborggewers soos Khula Enterprises is in 1994 deur die Departement van Handel en Nywerheid gestig om aanvullende (kollaterale) sekuriteit te verskaf aan klein ondernemings wat by handelsbanke om KMMO-finansiering aansoek doen. Hulle het die verantwoordelikheid gekry om dit vir die klein ondernemings makliker te maak om toegang tot finansiering te kry. Ander organisasies, gemoeid met aspekte soos opleiding en ondersteuningsdienste en wat deur die Departement van Handel en Nywerheid ingestel is, is onder die SEDA-sambreel gegroepeer. Die korporatiewe sosiale beleggingsgedeelte van die Swart Ekonomiese Bemagtiging (SEB)-puntetelling beloon maatskappye indien hulle finansiële bydraes voordelig vir Swart mense is. Lees meer hieroor in die hoofstuk oor SEB. Sedert sy ontstaan in 2004 het meer as ses miljoen Suid-Afrikaners bankrekenings by Mzansi geopen, wat voorheen maklike toegang tot bankdienste landwyd aan ongebankde klante gebied het. Die diens is ingestel na ‘n aanbeveling dier die Financial Services Charter (FSC) en word ondersteun deur die land se vier grootste banke en die Poskantoor. Mzansi het die persentasie van gebankde Suid-Afrikaners van 45% na 63% verhoog, met die potensiaal om 78% van Suid-Afrikaners te bereik (Mail & Guardian 30 June 2009, aanhaling uit FinMark Trust-navorsing). Koöperatiewe banke is ‘n moontlikheid. Verwys na die hoofstuk oor koöperatiewe Kyk in die hoofstuk oor verskaffers van finansiële dienste vir provinsiale en streeksagentskappe. Ons noem twee van hulle hier. Ntinga OR Tambo Development Agency Tel. 047 531 0346 www.ntinga.org.za Plaaslike ekonomiese ontwikkeling in die OR Tambo-distrik (OosKaap) van die grond af te kry. Ontwikkelingsfinansieringsinstellings: Independent Development Trust (IDT) Tel. 012 845 2000 www.idt.org.za Industrial Development Corporation (IDC) Call centre: 0860 693 888 www.idc.co.za Khula Finance Beperk Tel. 0800 11 8815/ 012 394 5560 Faks 012 394 6901 www.khula.org.za Khula verskaf ‘n waarborg van 80% van die lening wat deur ‘n handelsbank goedgekeur is. Die kredietwaarborgskemas sluit die volgende in: • Individuele waarborge • Institusionele waarborge • Portefeulje-waarborgskema Die streekstelefoonnommers kan in die hoofstuk oor koöperatiewe en op hulle webtuiste verkry word. Landbank Tel. 0800 00 52 59 www.landbank.co.za The National Development Agency (NDA) Tel. 011 018 5500 www.nda.org.za Die NDA se hoofmandaat is om armoede uit te wis deur fondse beskikbaar te stel aan burgerlike gemeenskapsorganisasie wat ontwikkelingsprojekte in al die provinsies implementeer. National Youth Development Agency Tel. 08600 96884 Faks 011 805 9709 www.nyda.gov.za Invest North West Tel. 014 594 2570 www.inw.org.za

RFI’s (Retail Finance Intermediaries) is instansies wat lenings van Khula bekom ten einde die geld aan kliënte in hulle gemeenskappe uit te leen. Verskillende RFI’s het verskillende teikenmarkte, afhangende van hulle werksaamhede. RFI’s gebruik ook die Khula-kredietwaarborgskema om toegang tot bykomende fondse by deelnemende banke te kry. Daar is oral in die land RFI’s, behalwe in Noordwes. RFI’s vra verskillende rentekoerse, afhangende van die risiko wat by die aansoek betrokke is. Kry ‘n lys hiervan by www.khula.org.za – kies “Products”, “Loans”. Ondernemingsinligtingsentrums (OIS) help KMMO’s met sakeplanne, maatskappyregistrasie, befondsingsvoorstelle en so meer. Hulle werk onder kontrak vir die Kleinondernemingsontwikkelingsagentskap (SEDA – Small Enterprise Development Agency). SEDA kan gekontak word by 012 441 1238 of faks 012 441 2238. Besonderhede van OIS’e waarmee in verbinding getree kan word, word hieronder verstrek.

KwaZulu-Natalse OIS’e
OIS-ligging Richardsbaai Kokstad Mkhanyakude Diensverskaffer Entrepreneurial Suport Services Scientific Roets Maputaland Development and Information Project Gateway KwaZulu Natal Development Foundation Kontakbesonderhede Tel. 035 797 1821 Faks 035 797 1849 Tel. 039 727 1515 Sel. 083 630 7787 Tel. 035 592 0125 Sel. 072 077 2408 Tel. 033 845 0400 Sel. 076 914 8980 Tel. 032 945 2531

Impendle Tongaat

Vrystaatse OIS’e
OIS-ligging Setshabelo Diensverskaffer Seshupo Management Services BK (handeldrywend as Mokhuane & Associates) Procuremet Marketing Consultancy (Edms) Bpk Education with Enterprise Trust (EWET) Kontakbesonderhede Tel. 051 448 7735 Sel. 083 244 7937

Welkom, Kroonstad Harrismith

Tel. 057 353 2065 Sel. 082 905 2715 Tel. 058 623 0104 /0649/ 0123 Sel. 082 465 3573 Faks 058 623 0107 / 0118 www.ewet.org.za

Mpumalanga-OIS’e
OIS-ligging Diensverskaffer Kontakbesonderhede Tel. 013 235 1695 Faks 013 235 4227/4436 Tel. 013 947 0315 Sel. 083 585 5664 mokhini@yahoo.com Tel. 013 752 6333 Sel. 082 868 7874 Tel. 013 986 0737

Thaba Chweu / Beehive-entrepreneursLydenburg ontwikkelingsentrum, Lydenburg Thembisile / Empumalanga Mbombela / Nelspruit Diale Maphothoma & Genote Global Village Project Management

Dr. S.J. Moroka Midveld/ Siyabuswa Nywerheidskamer van Koophandel (MICAC) Umjindi / Nelspruit Highlands/ Belfast Megro Learning Centre Umndeni Enterprises

Tel. 013 752 5525 Sel. 083 310 4203 Tel. 013 253 1748 Faks 086 653 5458

68

Gautengse OIS’e
OIS-ligging Braamfontein Randfontein Diensverskaffer Business Opportunity Centre (BOC) Bantsho-bestuurs- en bemarkingstrategieë Hemix-projeksentrum Sentrum vir Sakeonderrig en -opleiding Sedibengopleidingsentrum KLECO plaaslike besigheidsdienssentrum JMT Executive Tax and Marketing Biblioteek-besigheidsinligtingshoekie Boikano Accountants Maximum Development Institute (handeldrywend as Ekurhuleni Business Advice and Information Centre) Kontakbesonderhede Tel. 011 839 2750/3 www.brainsa.co.za Tel. 011 692 3287 Sel. 083 252 4050 www.bantsho.co.za Tel. 012 323 0220 Sel. 072 493 7156 Tel. 012 799 2842 Faks 012 799 5954 Tel. 016 988 1350 Faks 016 988 1347 Tel. 011 860 3415 Sel. 072 766 7068 Tel. 011 863 3966/70 Tel. 013 932 6305/6 Faks 013 932 4091 Tel. 011 422 4083 www.boikano.co.za Tel. 011 421 5283 Sel. 082 408 0493 Faks 011 421 5283

Noord-Kaapse OIS’e
OIS-ligging Kimberley Diensverskaffer Creative Thinking Trading 524 (handeldrywend as Eyethu Services BK) Kontakbesonderhede Tel. 053 832 4632 Sel. 083 599 4233

Oos-Kaapse OIS’e
OIS-ligging Mthatha Diensverskaffer Khanyisa Business & Management Consultancy Khanyisa Business & Management Consultancy Comsec Terra Consulting (Edms) Bpk Intsukaze Employment & Skills Development Agency The Business Place Zola Management Consultants BK Kontakbesonderhede Tel. 047 532 2685 Sel. 083 739 3347 Faks 086 689 6018 Sel. 083 739 3347

Pretoriamiddestad Soshanguve Vereeniging / Sebokeng Germiston/ Thokoza Vosloorus Bronkhorstspruit Benoni Benoni

Willowvale

Port Elizabeth Sydenham Oos-Londen Fort Beaufort

Tel. 041 487 3996 Tel. 043 726 4272 Tel. 046 645 2221 Sel. 084 840 3994 Tel. 043 642 4477 Faks 043 642 4798 Tel. 047 491 3574

King William’s Town Butterworth Ander

Limpopo-OIS’e
OIS-ligging Makhado / Louis Trichardt Fetakgomo / Apel Polokwane Diensverskaffer Rivoni Society for the Blind Mokgalaka Business Development Services Joint Education Project Kontakbesonderhede Tel. 015 556 3207/8 Sel. 083 276 1059 Faks 015 556 3087 Tel. 082 467 2863

Die landboukolleges bied kort opleidingskursusse in finansiële vaardighede aan. Hulle besonderhede word in die hoofstuk oor onderwys en opleiding gegee. Business Partners Limited Tel. 011 713 6600 enquiries@businesspartners.co.za www.businesspartners.co.za

Export Credit Insurance Corporation of South Africa (ECIC) Tel. 012 471 3800 www.ecic.co.za

Tel. 015 223 2386 Sel. 072 502 2978

Noordwes-OIS’e
OIS-ligging Potchefstroom Brits Diensverskaffer Kleinsake-adviesburo Furncolopleidingsentrum Kontakbesonderhede Tel. 018 299 1002 Sel. 082 880 7656/0 Tel. 012 258 0015 Sel. 083 468 4139 Faks 012 258 0015

Wes-Kaapse OIS’e
OIS-ligging Rosebank Saldanha Gugulethu Kaapstad (Heerengracht) Khayelitsha Diensverskaffer CLOTEX Weskus-sakeontwikkelingsentrum Isibanehulpbronsentrum Nicro Zenzeleopleidingsentrum Kontakbesonderhede Tel. 021 686 0522 Tel. 022 714 1731 Sel. 084 767 7185 Tel. 021 633 1883 Tel. 021 462 0017 Faks 021 462 2447 Tel. 021 36 11840 Faks 021 361 1834 / 0274

Indien u goedere uitvoer, kan die ECIC u help. Die ECIC evalueer uitvoerkrediet en buitelandse beleggingsrisiko’s en gee uitvoerkrediet en buitelandse bele Business Partners is ‘n ggingsversekeringsdekking namens beleggingsmaatskappy vir klein en die regering. medium ondernemings en bied ‘n reeks ondersteuningsdienste aan Die National Emergent Red die entrepreneur. Die maatskappy Meat Producer’s Organisation belê tussen R250 000 en R15 (NERPO) bestuur ‘n miljoen in KMO’s. Hulle bied ondersteuningsprogram vir boere nie ondersteuning aan landbou wat NERPO-Livestock Credit nie, maar mag dalk help indien u Scheme (NLCS) genoem word. Bel landbou-insette wil voorsien of by 012 348 8566 of 083 640 5352. een of ander vorm van verwerking betrokke is. SBP Business Environment Specialists Sentrum vir Mikrofinansies Tel. 011 486 0797 (gesetel aan die Universiteit van www.sbp.org.za Pretoria) Tel. 012 420 5435 Thembani International www.microfinance.up.ac.za Guarantee Fund (TIGF) Tel. 012 362 0802 Die Sentrum vervul vier www.tigf.co.za kernfunksies: opvoeding, navorsing, verspreiding van inligting en Provides Credit Guarantees ondersteuning vir ander instellings. Die Sentrum vir Mikrofinansies is Thembeka Social Investment deel van ‘n internasionale program Company wat deur die Mikrofinansieringsbes tuursinstituut (www.themfmi.org), Tel. 021 447 8138 met vennote in Indië, die Filippyne www.tembeka.co.za en Costa Rica, gefinansier word.

69

Bemarking en finansiële dienste
Handel in veselstowwe
Kyk ook die hoofstukke “Skape - wol”, “Bokke - sybokhaar”, “Produksie van spesialiteitsvesels”, “Katoen” en “Ander veselgewasse”.

2. Wol en sybokhaar
Die Oos-Kaap is ’n wêreldleier op die gebied van die produksie van hoëkwaliteit-merinowol en luukse sybokhaarvesel. ’n Aansienlike deel van die provinsie se wol en sybokhaar word onverwerk en halfverwerk uitgevoer, en die sektor se groeipotensiaal is uitstekend.. Meer as 150 jaar in die wol- en sybokhaarbedryf het die provinsie waardevolle ervaring laat opdoen in die verwante boerdery, tegnologie, opleiding, produksie en bemarking. Nuwe beleggings sal die bedryf in staat stel om nog waarde toe te voeg tot die provinsie se uitstekende rou materiale deur die produksie van kwaliteitwol- en -sybokhaarprodukte vir die wêreld se nismarkte.

Sybokhaar

1. Die saak vir natuurlike vesel
• Plantvesels sluit vesels in soos saadhare, byvoorbeeld katoen; stamof basvesel, byvoorbeeld vlas en hennep; blaarvesels soos sisal; en dopvesels soos klapperhaar. Sien ook die hoofstukke oor katoen en ander veselgewasse. • Dierevesels sluit in wol, hare, en uitskeidings soos sy. Sien ook die hoofstukke oor wol, bokhaar en spesialiteitsveselproduksie in die afdeling oor vee. Elke jaar oes boere sowat 35 miljoen ton natuurlike vesel van ’n wye reeks plante en diere – van skape, konyne, bokke, kamele en alpakkas, van katoensaadbolle, abaka- en sisalblare en klapperdoppe, en van die stingels van jute-, hennep-, vlas- en ramieplante. Oor die afgelope halfeeu is hierdie vesels vervang deur mensgemaakte vesels met name soos akriel, nylon, polïester en polipropileen. Anders as natuurlike vesels wat deur boere geoes word, word die algemeenste sintetiese vesels in massa geproduseer uit petrochemikalieë. Hierdie vesels word eenvormig vervaardig wat betref die sterkte, lengte en kleur daarvan, en word dus maklik doelgemaak vir spesifieke toepassings. Regoor die wêreld moet produsente en verwerkers van natuurlike vesel markte ontwikkel en in stand hou waarin hulle produkte doeltreffend kan meeding met sintetiese vesels. Die Internasionale Jaar van Natuurlike Vesels (2009) was gerig op ’n sterker bewusmaking wêreldwyd van die belang van natuurlike vesels, nie net ter wille van die produsente en die bedryf nie, maar ook vir die onthalwe van die verbruikers en die omgewing.

• Die Oos-Kaap is Suid-Afrika se belangrikste sybokhaarproduserende gebied en die onbetwiste leier in sybokhaarproduksie in die wêreld. • Die oop-uitroepvendusiestelsel (open-cry auction system) het die hoofhandelsplatform geword wat gemiddeld 96% van die totale volume sybokhaar verhandel. Ander handelskeuses vir sybokhaarprodusente en -kopers is plaashekverkope, kontrakte en termynverkope, elektroniese vendusies en tenders. • ’n Onlangse nuwigheid op die sybokhaarmark is geïnisieer deur ’n groep produsente wat hul sybokhaar buite-om die lokomarkstelsel as “Kamdeboo-sybokhaar” bemark deur regstreeks aan die verwerkers te verkoop deur middel van kontrakte en ooreenkomste. • Produsente het dus verskeie keuses vir die verkoop van hul produk en kan verkope terughou totdat die pryse verbeter.

Wol
• Wol word in ’n vryemarkomgewing verkoop en produsente het die vryheid om hulle wol te verkoop aan wie hulle wil. Die grootste gedeelte van Suid-Afrika se woloes word per openbare veiling verkoop. • Hierdie veilings vind feitlik elke Woensdag in Port Elizabeth plaas tydens die wolveilingseisoen wat strek van die tweede helfte van Augustus tot middel-Junie van die volgende jaar. Die veilings word gehou onder die beskerming van die Suid-Afrikaanse wol- en sybokhaarkopersvere niging (Sawamba) en slegs lede van Sawamba word toegelaat om op veilings te bie. • Die pryse wat vir wol betaal word, word deur die vraag en aanbod van die vrye mark bepaal en gaan hand aan hand met die internasionale prys van klerewol, wat in Australië vasgestel word waar die grootste volumes klerewol verhandel word. • Weens gebrek aan ruimte word wol nie in die veilingslokaal uitgestal nie en kopers koop volgens ’n katalogus wat deur die onderskeie makelaars verskaf word. Kopers kry geleentheid om ’n paar dae voor die tyd monsters van die onderskeie lotte in die afslaers se pakhuise te inspekteer. • Wol word in verskillende tipes verdeel en verskillende pryse, wat van veiling tot veiling kan verskil, word vir verskillende tipes betaal. Die Woltoetsburo van Suid-Afrika toets wol vir verskeie eienskappe soos veseldeursnee (in mikron), skoon opbrengs, lengte en sterkte asook plantaardige stof, waarna daar ’n sertifikaat uitgereik word. Hierdie sertifikaat word saam met die monster vertoon sodat ’n koper presies weet watter tipe wol hy koop. • Ná die verkoping word die wol deur die koper óf onverwerk <*Author: Please correct “raw from” in Eng. IG*> uitgevoer óf word dit later in halfverwerkte vorm uitgevoer. Die vernaamste uitvoerbestemmings vir Suid-Afrikaanse wol is China, Italië, Duitsland, die Tsjeggiese Republiek en Indië.
Vir verdere inligting oor wol, skakel Cape Wools SA wat amptelike statistiek vir die hele wolindustrie byhou.

’n Bemarkingshoek vir natuurlike vesel
• Natuurlike vesel is ’n gesonde keuse. Dit voorsien natuurlike ventilasie. ’n Katoen-T-hemp voel gemaklik op ’n warm dag. Wolkledingstukke dien as insulasie teen sowel koue as hitte. • Natuurlike vesel is ’n verantwoordelike keuse. Dit is van groot ekonomiese belang vir baie ontwikkelende lande, en noodsaaklik vir die lewensonderhoud en voedselsekuriteit van miljoene kleinskaalse boere en verwerkers. • Natuurlike vesel is ’n volhoubare keuse. Die opkomende “groen” ekonomie is gebaseer op energiedoeltreffendheid, hernubare voermateriaal in polimeerproduksie, nywerheidsprosesse waarin koolstofuitlatings verlaag word, en herwinbare materiale. Natuurlike vesel is ’n hernubare hulpbron. • Natuurlike vesel is ’n hoë-tegnologie-keuse. Dit beskik oor goeie meganiese sterkte en ’n lae gewig, en die koste is laag. Dit maak hierdie vesels spesifiek aantreklik vir die motorbedryf (klapperhaar, sisal, hennep-afvalstowwe ens. word al meer gebruik). • Natuurlike vesel is ’n modieuse keuse. Natuurlike vesel lê aan die hart van die eko-mode- of “volhoubare kleding”-beweging wat verkies om kledingstukke te skep wat in elke stadium van hul lewensiklus volhoubaar is, van produksie tot wegdoening. Produsente van natuurlike vesel, tekstielvervaardigers en die klerebedryf behoort bewus te wees van, en te reageer op, die geleenthede wat gebied word deur die groeiende vraag na organiese katoen en wol, deur die aandrang op herwinbare en bio-afbreekbare stowwe, en die eis van billike handelspraktyke wat hoër pryse aan produsente verseker en werkers in die tekstielbedryf beskerm.
Bron: Aangepas uit www.naturalfibres2009.org en www.new-ag.info

3. Rolspelers
Kry gedetailleerde lyste in die hoofstukke oor “Skaap – Wol” en Bokke – Sybokhaar”.

70

BKB Bpk Tel. 041 503 3111 www.bkb.co.za Camdeboo Tel. 041 484 5255 www.camdeboo.com Cape Mohair & Wool (CMW) Tel. 041 486 1143 www.cmw.co.za Cape Wools SA Tel. 041 484 4301 www.capewools.co.za Katoen SA Tel. 012 804 1462 - 7 www.cottonsa.org.za GWK Bpk Tel. 053 298 8200 www.gwk.co.za

Mohair South Africa Tel. 041 487 1386 www.mohair.co.za National Wool Growers Association (NWGA) Tel. 041 365 5030 Tel. 041 484 1536 www.nwga.co.za OVK Bpk Tel. 051 923 4500 www.ovk.co.za South African Textile Industry Export Council (SATIEC) Tel. 021 702 4140 www.satiec.co.za Wool Testing Bureau of South Africa Tel. 041 503 6600 www.wtbsa.co.za

Bemarking en finansiële dienste
Infrastruktuur en landboulogistiek
1. Oorsig
Die eise wat die landboubedryf op die nasionale logistieke infrastruktuur en dienste plaas, is kompleks, en wissel van die massabeweging en berging van grootmaat-goedere, tot die net-betyds-beweging van tyd-gevoelige vrag heen of weer oor ons grense heen. Ondoeltreffende vervoer van landbouen bosbouvrag lei tot verskeie probleme: • Die mededingendheid van die landbousektor word gekompromitteer aangesien die produkte na die mark vervoer moet word . In plekke soos Kaapstad is dit goedkoper om mielies oor die Atlantiese Oseaan in te voer as om dit van die Vrystaat te vervoer. • Die prys van voedsel word ook deur die land se landboulogistiek geraak. Padvervoer is 25% duurder as spoorvervoer en tog word net 30% van ons graan per spoor vervoer. Spoorvervoer sal tot verlaagde voedselpryse lei. Die Nasionale Tesourie het vasgestel dat vervoerkoste en verspreiding 36% van die broodprys uitmaak. • Voedsel kos meer in landelike gebied. Dit word dalk daar geproduseer, maar dit word vir prosessering na stedelike gebiede vervoer en dan weer terug na verbruikers in die landelike gebiede. Hierdie problem word vererger deur die beperkings van ons vervoerstelsel. Die voorsiening van infrastruktuur help met die uitskakeling van landelike armoede. Ekonomiese aktiwiteit en gepaardgaande ontwikkeling is deurslaggewend gekoppel aan bestaande infrastruktuur.
Bronne: Farmer’s Weekly 24 April 2009, 30 Oktober 2009, 25 Desember 2009 + 1 Januarie 2010; The status of agro-logistics in South Africa 2006, saamgestel deur die Direktoraat: Bemarking van die Departement van Landbou; Meyer NG, Jooste A, Breitenbach MC, and Fenyés TI The economic rationale for agricultural regeneration and rural infrastructure investment in South Africa; ‘n verslag deur Lindie Botha van die Landbousakekamer “Cost of transport: the reason why South African agriculture is becoming less competitive”.

4. Publikasies en webwerwe
• Investigating alternative governance systems for the South African mohair supply chain deur D. Jordaan en J. Kirsten, Universiteit van Pretoria. Skakel: Danie.jordaan@up.ac.za en johann.kirsten@up.ac.za • Die uitstekende “Agricultural Marketing Extension” is te kry op die Departement Landbou se webwerf www.daff.gov.za (kies die opsie “Publications” en dan “General Publications”). Die agtste publikasie in die reeks is getitel “Wool and Mohair”. Die doel daarvan is om beter begrip vir wol- en sybokhaarbemarking in Suid-Afrika te bewerkstellig, hoofsaaklik sodat voorligtingsbeamptes opkomende boere kan help om ’n groter rol in die industrieë te speel. • Markverslae en inligting kan aanlyn in die weeklikse landboupublikasies gevind word. Besoek www.capewools.co.za en www.mohair.co.za, of maak u eksemplaar van Landbouweekblad en/of Farmer’s Weekly oop. Die webwerwe van hierdie twee publikasies bevat ook argiefartikels: kyk na www.landbou.com en www.farmersweekly.co.za . Bronne: www.up.ac.za/dspace/bitstream/2263/6309/1/Jordaan_ Investigating(2008).pdf die studie wat deur D. Jordaan en J. Kirsten uitgevoer is en waarna verwys word onder opskrif 5; Ona Viljoen van Cape Wools SA ( kontakbesonderhede onder opskrif 4)

2. Nasionale strategie en regeringskontakte
• Die hoë vlak van openbare en provaat beleggings in infrastruktuur het gehelp om Suid-Afrika se ekonomie in stand te hou te midde van ‘n wêreldwye ekonomiese resessie. • Infrastruktuur is een van AsgiSA se ses prioriteite vir tussenkoms. • Staatsbesteding aan infrastruktuur sal tussen 2009 en 2012 ‘n totaal van R787 biljoen beloop as deel van die Openbare Infrastruktuurprogram. Dit sluit die verbetering van openbare vervoer, paaie en spoornetewerke in. Departement Landbou, Bosbou en Visserye (DLBV) Direktoraat: Bemarking Tel. 012 319 8455 DM@daff.gov.za Die Strategiese Plan vir die Suid-Afrikaanse Landbou het brandstof-, vervoer- en kapitaalkoste as faktore uitgelig wat oorweeg moet word in die stappe wat nodig is om die werksklimaat en moreel te verbeter van diegene wat in die landbou in Suid-Afrika betrokke is. “Vervoerkoste word grootliks beïnvloed deur ontoereikende en swak bestuurde vervoerinfrastruktuur. Voorbeelde hiervan sluit in die niebeskikbaarheid van spoorwegwaens vir grootmaatvervoer, die gebrek aan interne mededinging in spoor- en hawedienste wat tot onbetroubare en duur dienste lei, beperkte en duur lugvrag vir landbouprodukte, beskadigde en ontoereikende nasionale padinfrastruktuur en swak kommunikasie-infrastruktuur. Hierdie faktore alleen maak produksiekoste in die landbou op die vasteland van Afrika vier keer duurder as in Asië, Amerika en Europa.”

71

Die Suid-Afrikaanse regering is op soek na maniere waarop nuwe lewe in die land se plattelandse spoorwegnetwerke geblaas kan word in ‘n poging om die landboulogistiekbedryf te verbeter deur vrag van padvervoer na spoorvervoer oor te plaas. Verbeterde landboulogistiek het die potensiaal om die doeltreffendheid van die vervoer van voedsel te verhoog, terwyl die koste van voedselprosessering terselfdertyd verlaag kan word. Daarby sal ons die totstandkoming van landboubemarkingsinfrastruktu ur vir begunstigdes van grond- en landbouhervormings fasiliteer en die doeltreffendheid van landboulogistiek vir alle kommoditeitswaardekettin gs verbeter.Die koste van logistiek in sowel Suid-Afrika as die groter Afikavasteland word reeds lank genoem as een van die hoofstruikelblokke om sake te doen, en met huidige hoë voedselpryse, word dit as noodsaaklik vir landboulogisitek beskou om hierdie koste te besnoei.
Bron: Minister van Landbou, Bosbou en Visserye, Tina Joemat-Pettersson, tydens haar openingsrede in die parlement op 17 Junie 2009, soos aangehaal in Engineering News Online, www.engineeringnews.co.za

3. Rolspelers
Lugverkeer en Navigasiedienstemaatskappy Air Traffic and Navigation Services (ATNS) Beperk u maalwerk tot een plek Tel. 011 961 0100 www.atns.co.za – verminder u vervoerkoste. African Micro Mills (Edms) Bpk Tel. 031 584 6250 www.africanmicromills.com Animal Feeds Manufacturing Association (AFMA) Tel. 012 663 9097 www.afma.co.za AFMA vorm deel van vervoertaakspanne wat soek na oplossings vir die vervoerprobleem. Business Unity South Africa (BUSA) Tel. 011 784 8000 www.busa.org.za Envision International Tel. 011 326 1474 www.envision-int.co.za The National Chamber of Milling (NCM) Tel. 012 663 1660 www.grainmilling.org.za Nepad Business Foundation Infrastructure Sector Stanley Mkoko – 087 310 1888 Tel. 011 884 1888 Ontwikkelingsbank van Suidelike Afrika Development Bank of Southern Africa (DBSA) Tel. 011 313 3911 www.dbsa.org

Departement van Openbare Ondernemings (DOO) Tel. 012 431 1000 / 21 www.dpe.gov.za Departement van Vervoer Tel. 012 309 3000 www.transport.gov.za Ander departemente wat betrokke is, sluit die Departement van Provinsiale en Plaaslike Regering, die Departement van Openbare Werke, die Departement van Internasionale Verhoudings en Samewerking en die Departement van Handel en Nywerheid in.
Die konstruksie van paaie, asook die herstel en instandhouding van paaie maak deel uit van die regering se Uitgebreide Openbarewerkeprogram (Expanded Public Works Programme [EPWP]).

Die Ontwikkelingsbank van SuiderOpleiding in vloot-, vervoer- en Afrika is een van talle ontwikkelin gsfinansieringsinstansies in Suidbrandstofbestuur en suidelike Afrika. Hul doel is Grain Handling Organisation of om volhoubare sosio-ekonomiese ontwikkeling te versnel deur Southern Africa (GOSA) fisiese, sosiale en ekonomiese Tel. 011 237 6100 infrastruktuur te befonds. annatjie@unitrade826.co.za Grain Silo Industrie (Edms) Bpk Raadgewende Ingenieurs SuidAfrika Tel. 012 348 3044 (Voorheen South African lizbe@graansilo.co.za Association of Consulting Engineers - SAACE) Imperial Logistics Tel. 011 463 2022 Tel. 011 821 5500 www.cesa.co.za www.imperiallogistics.co.za Borg van die WNNR se “State of Road Freight Association Tel. 011 974 4399 Logistics”-opname www.rfa.co.za Industrial Logistic Systems Tel. 011 883 0407 www.ils.co.za JSE Limited Landbouprodukte-afdeling Tel. 011 520 7535 www.safex.co.za Markkennisgewings/markbriewe (liggingsdifferensiale vir kommoditeite) neem die logistiek in aanmerking wat by die vervoer van goedere betrokke is Landboubesigheidskamer Tel. 012 349 1315 / 082 441 2308 www.agbiz.co.za South African Association of Freight Forwarders (SAAFF) Tel. 011 455 1726 www.saaff.org.za South African Chamber of Commerce and Industry (SACCI) SACCI Infrastructure Committee Mnr. Mbi Mbapeh Tel. 011 446 3800 www.sacci.org.za South African Federation of Consulting Engineering Contractors (SAFCEC) Tel. 011 409 0900 www.safcec.co.za

Die DLBV het in korrespondensie aan die Departement van Vervoer se Nasionale Vraglogistiekstrategie (National Freight logistics strategy) ‘n land boulogistiekstrategie saamgestel. Die volgende tendense is waargeneem en hierdie strategie poog om hulle aktief te behartig: • Vanweë strukturele probleme en ondoeltreffendheid word landbouvrag meer per pad as per spoor vervoer. • Padvervoer as alternatief vir spoorvervoer is egter baie duurder (sowat R60 toy R70/ton duurder). • Daar is ernstige onderbenutting van sylyne om massakommoditeite te vervoer (sowat 80% onderbenuttingsvlak). • Opeenhopings by hawens en grense tydens spitstye is ‘n probleem. • Infrastruktuur vir uitvoersertifikasie is onvoldoende om aan die bedryf se behoeftes te voldoen. • Sowat 55 miljoen ton landbouvrag word oor die land heen vervoer teen ‘n logistieke koste van R17 biljoen per jaar (vervoerkoste is sowat R7.8 biljoen). • Landbouvrag neem jaarliks toe teen sowat 17% per jaar, wat meer is as die vervaardiging- of enige ander sektor. • Daar word beraam dat landbouvrag van nou tot 2015 met tussen 11% en 13% sal groei (goeie scenario). • Na alle waarskynlikheid sal die logistieke stelsel en huidige vraginfrastruktuur nie op lang termyn die verhoogde volumes kan behartig sonder bykomende beleggings nie. Die Padvervoerbestuurstelsel (Road Transport Management System [RTMS]) is ‘n vrywillige selfreguleringskema onder leiding van die bedryf wat ontvangers, afsenders en vervoeroperateurs wat by die padligistie kwaardeketting betrokke is, aanmoedig om ‘n voertuigbestuursstelsel te implementeer wat padinfrastruktuur bewaar, padveiligheid verbeter en die produktiwiteit van die logistiekwaardeketting verhoog. Hierdie skema ondersteun ook die Departement van Vervoer se Nasionale Vraglogistiekstrategie (National Freight Logistics Strategy). Die voorsitter van die RTMS is Paul Nordengen – pnordengen@csir.co.za. Die Ondersteuningsprogram vir Versnelde Infrastruktuurontwikkeling (Support Programme for Accelerated Infrastructure Development [SPAID]) was ‘n tweejaarvennootskap tussen die Presidensie en die Business Trust wat in 2008/2009 ten einde geloop het. Sien www.spaid.co.za

Sien die “agrologistics”-opsie onder “Economic intelligence” op South African National Roads Agency Bpk (SANRAL) die webtuiste. Tel. 012 426 6000 Lughawemaatskappy van Suid- www.nra.co.za Afrika Airport Company South Africa (ACSA) Tel. 011 921 6262 www.airports.co.za SANRAL is werksaam in vier streke – die noordelike, oostelike, suidelike en westelike streek. Sien Road Transport Management System (RTMS) onder die “Major Projects”opsie. Die kontaknommer vir die RTMS Technical Working Group is 011 848 5300.

72

73

South African National Roads Transnet Port Terminals Tel. 031 308 8333 Agency Bpk (SANRAL) Tel. 012 426 6000 www.nra.co.za Met inagneming van die feit dat SuidAfrika se vervoerkapasiteit nie tred SANRAL is werksaam in vier streke gehou het met ekonomiese groei – die noordelike, oostelike, suidelike nie, het Transnet Port Terminals in en westelike streek. Sien Road Junie 2008 aangekondig dat R10.3 Transport Management System biljoen bestee gaan word om die (RTMS) onder die “Major Projects”- bedryfsdoeltreffendheid van Suidopsie. Die kontaknommer vir die Afrikaanse hawens te verbeter. RTMS Technical Working Group is 011 848 5300. Suid-Afrika het ses hawens wat aan Transnet Port Terminals South African Transport behoort – in Durban, Oos-Londen, and Allied Workers’ Union Richardsbaai, Port Elizabeth, (SATAWU) Kaapstad en Saldanha. Die nuwe Tel. 011 333 6127 / 9247 hawe van Ngqura, wat deel van die www.satawu.org.za Koega Industriële Ontwikkelingsone in die Oos-Kaap uitmaak, is in 2009 Stellenbosch Universiteit by die bestaande hawens langs die Sentrum vir Voorsieningskettingbe land se kus gevoeg. stuur Departement Logistiek Volgens Transnet Port Terminals Tel. 021 808 3981 beweeg ‘n geraamde 90 persent http://academic.sun.ac.za/CSCM van die Suider-Afrikaanse Ontwikkelingsgemeenskap (SAOG) Van Tonder Transport se handel deur Suid-Afrikaanse Tel. 012 803 3658 hawens. TradeInvestSA Transnet Nasionale Hawewww.tradeinvestsa.co.za owerheid Sien die infrastruktuur-webbladsye Tel. 011 351 9001 / 3 onder die “Sectors”-opsie vir nuus, beleggingsgeleenthede, aansporings Universiteit van die Vrystaat Departement van Landbouen handelsmoontlikhede. ekonomie Tel. 051 401 2250 TRANSNET Ltd. Tel. 011 308 3000 Departement van Bourekenkunde www.transnet.co.za en Konstruksiebestuur Transnet se sleutelrol is om Tel. 051 401 3322 te help om sakekoste in SuidAfrika te verminder, asook om Universiteit van Johannesburg ekonomiese groei deur die Departement van Vervoer- en verskaffing van hawens, spoor- en Toevoerkettingbestuur pyplyninfrastruktuur moontlik te Tel. 011 559 1285 maak. Wetenskaplike en Nywerheidsnavorsingsraad (WNNR) Transnet Spoorvrag Tel. 012 841 3871 (Voorheen bekend as Spoornet) www.csir.co.za Tel. 011 773 9627 Transnet Spoorvrag het hul investeringsprogram aangekondig waarby landbou baie kan baat. Dit is ‘n vyfjaar-kapitaalbeleggingsprogra m, waarmee ‘n belegging van R34,8 biljoen in verskillende projekte en rigtings beoog word. Alhoewel bykans 60% van die bedrag aan ‘n agterstand in onderhoud gespandeer sal word, sal die res aan spoorwegverbeteringe vir algemene vrag teogewys word, wat landboukommoditeite insluit. Die “bou-omgewing” sluit in die verskaffing van infrastruktuur soos paaie en hawens. Sien ook die nuutste “State of Logistics Survey for South Africa: logistics value and cost drivers from a macro and micro economic perspective” op die webtuiste. Dit kan by www.csir. co.za/sol afgelaai word.

4. Die sakeomgewing in Afrika
• Afrika se infrastruktuur toon ‘n agterstand in vergelyking met dié van ander ontwikkelende streke. • Die beweging van goedere oor grense heen en die gebrek aan infrastruktuur is ernstige struikelblokke vir doeltreffende handel tussen Afrikalande. Die kwaliteit van vervoer is laag en die koste daarvan is hoog. • Die NEPAD Sekretariaat het aangetoon dat die ontwikkeling van infrastruktuur die mees kritiese behoefte is om die gaping tussen Afrika en die ontwikkelde wêreld te oorbrug. Sonder toereikende vervoer, energie, telekommunikasie- en waternetwerke, word alle ander ontwikkelingsinisiatiewe ernstig gekniehalter. • Baie beleggers beskou die situasie as ‘n geleentheid. • Die Regional Indicative Strategic Development Plan (RISDP), die North South Corridor en die New East-West Transport Corridor (NEWCOR) is almal maatreëls wat aangeneem is om die infrastruktuur tussen Afrikalande te verbeter.
Bron: TradeinvestAfrica-nuusbrief April 2009, uitgawe 3; NEPAD Dialogue, Desember 2009

Dit is eenvoudig ‘n feit dat soos die wêreld welvarender word, ons meer graan en ander voedsel nodig sal hê. Waar is die grond wat ons nodig gaan hê om die wêreld te voed? Daar is ‘n oorvloed in Afrika, tesame met die nodige water en arbeid. En soos lande in Afrika hul infrastruktuur verbeter, sal dit boere se vermoë vergroot om hul graan winsgewend te bemark. (Eie vertaling) John Mauldin – www.johnmauldin.com

Enkele webtuistes en publikasies
• Transport World Africa is ‘n tweemaandelikse tydperk wat uitgegee word deur 3 S Media. Sien besonderhede by www.3smedia.co.za • www.nepadtransportsummit.org – die NEPAD Transport en Infrastructure Summit • www.powerindaba.com - “Volgens ‘n verslag van die Verenigde Nasies moet Afrika $93 biljoen per jaar oor die volgende tien jaar spandeer om in te haal op die gebied van infrastruktuur met ander ontwikkelende streke, volgens die brosjure van die organiseerders van die werkswinkel vir Staats- en Private Vennootskappe in Februarie 2010 • www.africa-investor.com – sien die” infrastructure”-kieslysopsie • Ook www.africa-rail.com • Sien die verslag “World Bank urges developing countries to invest more in trade logistics” by www.polity.org.za

Enkele rolspelers
Southern African Rail Association rmakumbe@africaonline.co.za Vind besonderhede www.sararail.org van die infrastruktuurkorttermynaksieplan (infrastructure Doen hier ook navraag oor short-Term Action plan (STAP) en FESARTA – die Federasie van en Suider-Afrikaanse ander programme op die webtuiste. OosPadvervoervereningings. Business Action For Africa Southern Africa Trust www.businessactionforafrica.org Tel. 011 318 1012 www.southernafricatrust.org Engineers Against Poverty (EPA) organisasie beskou www.engineersagainstpoverty.org Hierdie vervoer-, energie- en waterInfrastructure Consortium for infrastruktuur as belangrik om Africa (ICA) – www.icafrica. handel en beleggings tussen die org. Die ICA beywer hom “om verskillende streke te fasiliteer. die ontwikkeling van Afrika se infrastruktuur te verbeter en Sien die aantekeninge oor die SubVervoerprogram te versnel” en “om te help om Sahara-Afrika Sub-Saharan Africa tegniese en beleidstruikelblokke te (SSATP: Transport Program) op die verwyder”. Wêreldbank se webtuiste. Kies die “Countries/Africa/Transport”Southern Africa Global opsie by www.worldbank. Competitiveness Hub org. Sien ook die verslag oor Vervoeradviseur logistiekmededingendheid (logistics info@satradehub.org competitiveness report). www.satradehub.org African Development Bank www.afdb.org

74

Bemarking en finansiële dienste
Intellektueelgoedereregte
Die volgende hoofstukke is hier ook van belang: “Biotegnologie en plantteling”; “Diereverbetering en telers”; “Inheemse kennis en Afrikagroentes”;” Inheemse medisinale plante”.

’n vermenigvuldiging van streeksverdrae afbreuk doen aan die multilaterale opstelling van reëls. Die Departement van Handel en Nywerheid is die bewaarder van IGR in Suid-Afrika en verskaf die algemene magtigende wetgewing en dienste vir registrasie, beskerming, ondersoek, beregting en kommersialisering. Wetgewing kan egter verskeie staatsdepartemente betrek, byvoorbeeld die Departement van Wetenskap en Tegnologie, van Gesondheid, van Kommunikasie, van Water, Omgewingsake en Toerisme, van Landbou, Bosbou en Visserye, asook van Onderwys. Statutêre liggame kan ook betrokke wees, soos die Nasionale Adviesraad oor Innovasie en die Wetenskaplike en Nywerheidnavorsingsraad (WNNR).

1. Oorsig
• Skeppinge van die gees – idees – is baie spesiaal. Die samelewing en alle kultuur berus op ontelbare lae kennis en idees wat met verloop van tyd neergelê is. In die kunste, die geneeskunde, die onderwys, die landbou en die nywerheid – op feitlik alle terreine van menslike aktiwiteit – lê kennis en idees ten grondslag aan die opbloei van die mens se lewe en strewe. • Intellektueelgoedereregte (IGR) het in die geïndustrialiseerde wêreld ontstaan as ’n manier om die sirkulasie van kennis te bemiddel en te beheer en as ’n manier om die botsende regte van verskillende groepe te balanseer wat by die generering en gebruik van idees met ekonomiese waarde betrokke is. IGR berus daarop dat die skeppers of outeurs van idees ’n ekonomiese reg op ’n billike opbrengs op hulle werk het, asook ’n morele reg daarop dat geen wanvoorstelling van hulle idees plaasvind nie. • Idees is egter nie net die produk van individue en korporasies nie. Merendeels inkorporeer hulle en bou hulle voort op die tradisies, versamelde wysheid en insigte van maatskaplike groepe en samelewings. Soms bou hulle voort op natuurverskynsels en prosesse wat in die loop van miljoene jare geëvolueer het. Gewoonlik word navorsing minstens gedeeltelik gefinansier of gesubsidieer uit openbare fondse en belastinggeld, en openbare instellings word aangewend om die maatskaplike en ekonomiese lewensvatbaarheid daarvan te ontwikkel en te handhaaf. Die samelewing in die algemeen het derhalwe ’n maatskaplike reg om idees ten bate van die openbare welsyn te gebruik, veral as die idees van besondere belang vir maatskaplike en liggaamlike welstand is. • IGR probeer om hierdie morele, ekonomiese en maatskaplike regte in ewewig te hou. Volgens onlangse beramings deur die Wêreldbank moet minstens 70 persent van die ekstra voedsel wat nodig is om die wêreldbevolking te voed van innovasie kom (10 persent kan kom van die uitbreiding van landerye kom en die ander 20 persent van intensifikasie). As dit bewaarheid word, moet landboubeleidmakers nader ondersoek instel na hoe innovasie en samewerking oor alle sektore van die voedselvoorsieni ngsketting aangespoor kan word.
Bronne: Bronne: CRIS, Issue 2; Wuppertal Institute (aangepas); Farming First 5 Oct 2009 – www.farmingfirst.org

Departement van Handel en Nywerheid (dti) – www. thedti.gov.za
Direkteur: Handelsreg en -beleid Tel. 012 394 1510 McDonaldN@thedti.gov.za Hoofdirekteur: Kantoor vir Maatskappy- en IG-toepassing Afdeling Verbruikers- en Korporatiewe Regulering Tel. 012 394 1505 mmnyatheli@thedti.gov.za Direkteur: Opvoeding en Vermoëbou Kantoor vir Maatskappy- en IGtoepassing Afdeling Verbruikers- en Korporatiewe Regulering Tel. 012 394 1523 mvimba@thedti.gov.za

Registrateur vir Planttelersregte Tel. 012 319 6183 NoluthandoN@daff.gov.za Direktoraat: Navorsing en Tegnologie-ontwikkeling Tel. 012 319 6078 DRTD@daff.gov.za

Departement van Omgewingsake - www.environment. gov.za
Direkteur: Samewerking en Administrasie Tel. 012 310 3210 ptabata@environment.gov.za Direkteur: Bioveiligheid /GGO’s Tel. 012 310 3395/6

Direkteur: Regulerings- en Moniteringsdienste Tel. 012 310 3545 Kommissie vir Maatskappye en Smeintjes@ environment.gov.za Intellektuele Eiendom (voorheen CIPRO) Die Wet op Biodiversiteit 10 van Registrateur van Intellektuele 2004 bied die raamwerk, norme Goedere Tel. 0861 843 384 / 012 394 0610 en standaarde vir die bewaring, volhoubare gebruik en billike info@cipro.gov.za verdeling van voordele van Suidwww.cipro.co.za Afrika se biologiese hulpbronne.

Departement van Landbou, Bosbou en Visserye – www. daff.gov.za

Afgesien van die Wet op Biodiversiteit en die regulasies daarkragtens, is Suid-Afrika se Wet op Patente gewysig om te verseker Vind die verskillende directorate dat inheemse gemeenskappe onder die kieslysopsie “Divisions” voldoende vergoed word wanneer ’n uitvinding wat in Suid-Afrika Direktoraat: Genetiese geregistreer staan te word, berus Hulpbronne op ’n inheemse biologiese hulpbron Tel. 012 319 6024 en inheemse kennis uit Suid-Afrika. DGR@daff.gov.za Registrateur: Diereverbetering Tel. 012 319 7424 joelm@daff.gov.za Daar is altyd ’n potensiële risiko dat telers se regte verlore kan gaan deurdat ’n patent op ’n geïdentifiseerde geen van ’n dier in ’n ander land geregistreer kan word. ’n Mens moet kennis neem van die ontwikkelinge op die terrein van patente/intellektuele goedere om die regte van eienaars en ontwikkelaars van SuidAfrikaanse landrasse te beskerm. ’n Beleid oor landrasse en IGR wat berus op die AU-model behoort in samewerking met die SAOGlewendehawesektor en die betrokke AU-sektore ontwikkel te word.

2. Nasionale strategie en toepaslike staatsdepartemente
Intellektueelgoedereregte (IGR) in Suid-Afrika is onderworpe aan internasionale ooreenkomste, veral die TRIPS-ooreenkoms wat minimumstandaarde vir alle ondertekenaarlande stel. ’n Land se IGRregime behels verskillende aspekte, waaronder standaarde, beperkings en toepassing, maar dié drie elemente wissel baie van land tot land. Die internasionale liggaam wat IGR reguleer, is die VN se Wêreldorganisasie vir Intellektuele Eiendom (WIPO), waarvan Suid-Afrika in 1995 lid geword het. SA is ook ’n ondertekenaar van die Paryse Konvensie, die Patentsam ewerkingsverdrag (Patent Co-operation Treaty – PCT), die BoedapestVerdrag en TRIPS. Die PCT stel uitvinders in staat om patentaansoeke in tot 124 lande gelyktydig in te dien. Planttelersregte word gereguleer deur die Internasionale Unie vir die Beskerming van Nuwe Variëteite van Plante (UPOV)(sien opskrif 3), waarvan Suid-Afrika ook lid is. SA is egter nie lid van die streeksassosiasie vir intellektuele eiendom ARIPO (African Regional Industrial Property Organisation) nie, want volgens die beleidmakers kan

Departement van Onderwys www.education.gov.za Nasionale Departement van Gesondheid – www.doh.gpv.za
Direkteur: Mediakantoor Tel. 012 312 0420 Registrateur van Medisyne Tel. 012 312 0420 Lank voor die koms van allopatiese medisyne het Afrikane tradisionele medisyne afkomstig van natuurlike produkte gebruik vir die voorkoming, diagnose en behandeling van sosiale, geestesen liggaamlike siektes, asook vir rehabilitasie.

75

Die uitdaging is dat dit moeilik is om IGR-beskerming toe te pas, soos met allopatiese medisyne gedoen word, aangesien inheemse kennis dikwels binne ’n gemeenskapstelsel oorgelewer word sonder dat daar ’n identifiseerbare uitvinder of ontdekker is. Talle tradisionele middels word uit plante verkry en dit is moeilik om op ’n uitvinding aanspraak te maak as dit van ’n natuurlike produk afkomstig is. Direkteur: Kultuurontwikkeling Tel. 012 441 3047/3000

Voorspraak en Beleidsontwikkeling: Nasionale Kantoor vir Inheemse Kennisstelsels Tel. 012 843 6544 Tom.suchanandan@dst.gov.za Hoofbestuurder: Nasionale Kantoor vir Inheemse Kennisstelsels (NIKSO – National Indigenous Knowledge Systems Office) Tel. 012 843 6683 Yonah.seleti@dst.gov.za Bestuurder: Voorspraak Beleidsontwikkeling Tel. 012 843 6544 Tel. 012 843 6544 en

wat Suid-Afrika se ekonomie ‘n hupstoot sal gee en werk sal skep. Dit sal voortbou op bestaande vermoëns in instellings en inisiatiewe soos die Biotegnologie Streeksinnovasiesentra, die Innovasiefonds, die implementeringseenheid van die Strategie vir Gevorderde Vervaardi gingstegnologie, die Wetenskaplike en Nywerheidsnavorsingsraad en die Inisiatief vir Gevorderde Minerale.

Lees oor Tegnologie en Menslike Hulpbronne vir Bedrysfprogram (TMHBP) by www.nrf.ac.za/thrip

Die Nasionale Departement van Kuns en Kultuur - www. dac.gov.za

3. Internasionale rolspelers
• Die African Intellectual Property Organisation (AIPO of OAPI) is ‘n sentrale registrasiestelsel vir Franssprekende Afrikastate en bestaan uit 16 lande. Die hoofkantoor van OAPI is in in Yaounde, Kameroon. Besoek www.oapi.wipo.net • Botswana, Gambië, Ghana, Kenya, Lesotho, Malawi, Mosambiek, Namibië, Sierra Leone, Somalië, Soedan, Swaziland, Tanzanië, Uganda, Zambië en Zimbabwe is almal lede van die African Regional Intellectual Property Organisation (ARIPO) – www.aripo.org • Die Afrika Unie (AU) – besoek www.africa-union.org • American Intellectual Property Law Association (AIPLA) – www. aipla.org • Convention on Biological Diversity – www.cbd.int; kies “Programmes” en “Article 8 (j): Traditional Knowledge, Innovations and Practices” op die kieslys. Die “Protocol”-kieslysopsie neem u na die “Cartagena Protocol on Biosafety” wat poog om biologiese diversiteit te beskerm. • Die Europese Patentekantoor (EPO) bied ’n eenvormige aansoekprosedure vir individuele uitvinders en maatskappye wat patentbeskerming verlang in tot 38 Europese lande. Besoek www. epo.org. Vind die Europese network van patentdatabasisse by www. espacenet.com • Institute of Trade Mark Attorneys – www.itma.org.uk. Vind die skakels na alle internasionale handelsmerkkantore en internasionale handelsmerkorganisasies onder “Useful links”. • International Association for the Protection of Intellectual Property (AIPPI) – www.aippi.org • Die oogmerk van die Internasionale Komitee vir Produksiekontrole by Diere (ICAR – International Committee for Animal Recording) is om die ontwikkeling en verbetering van prestasieaantekening en die evaluering van lewende hawe te bevorder - www.icar.org • International Federation of Intellectual Property Attorneys – www.ficpi.org • Die Internasionale Instituut vir Plantgenetiese Hulpbronne (IPGRI – International Plant Genetic Resources Institute) is ’n outonome internasionale wetenskaplike organisasie wat ondersteun word deur die Raadplegende Groep vir Internasionale Landbounavorsing (CGIAR – Consultative Group on International Agricultural Research). IPGRI se mandaat behels om die bewaring van plantgenetiese hulpbronne te bevorder vir huidige en toekomstige geslagte. Besoek www.bioversityinternational.org • International Trademark Association (INTA) – www.inta.org • Die oogmerk van die Internasionale Unie vir die Beskerming van Nuwe Variëteite van Plante (UPOV – International Union for the Protection of New Varieties of Plants) is om nuwe plantvariëteite deur intellektueelgoedereregte te beskerm. Besoek www.upov.int • www.lawyersforafrica.com - soek die aantekeninge oor intellektuele goedere en die Afrika-organisasie vir Intellektuele Goedere (OAPI) op die webwerf van hierdie regsfirma wat in Harare gesetel is. • Vind meer uit oor die konsep van die regte van aanhouers van vee (LKR – livestock keepers’ rights) by www.pastoralpeoples.org - die webtuiste van die League for Pastoral Peoples. • PhytoTrade Africa – www.phytotradeafrica.com. Die SuiderAfrikaanse Vereniging vir Natuurlike Produkte werk namens sy lede om produkte te ontwikkel en vennootskappe te vestig wat tot voordeel van die mense en die biodiversiteit van Suider-Afrika sal strek. • Die SEED Initiative ondersteun ondersteun en bevorder innoveerders en ontwikkelende lande. Dit is gesetel in die Verenigde Koninkryk en is ‘n vennootskap tussen regerings, internasionale organisasies, navorsingsinstellings en instellings vir kapasiteitsbou, en sakeondernemings. Meer inligting is by www.seedinit.org beskikbaar. • TRIPS Agreement – sien Wêreldhandelsorganisasie

Department van Wetenskap en Tegnologie (DST) – www. dst.gov.za
Vind die Wet op Intellektuele Eiendomsregte uit Openbare Gefinansierde Navorsing en Ontwikkeling by www.dst.gov.za Algemene Bestuurder: Innovasie Tel. 012 843 6864 Steven.ratsatsi@dst.gov.za Hedendaagse faktore wat kritiek is vir die verbetering van ’n land se mededingendheid het ontwikkel van ’n fokus op die rykdom aan hulpbronne tot ’n fokus op die toenemende belangrikheid van kennis om ontwikkeling en ekonomiese groei te bevorder. Die aankweking en beskerming van intellektuele goedere is hierdie verband van deurslaggewende belang. Vanuit die perspektief van wetenskap- en tegnologiebeleid sal dit behaal word deur transformasie na ’n kennisekonomie, waarmee bedoel word ’n ekonomie waarin kennis die basiese vorm van kapitaal is en groei deur innovasie aangedryf word. Suid-Afrika se vermoë om te skep en daarna blywende voordele daaruit te verkry hang af van die mate waarin ons daarin slaag om navorsing en ontwikkeling wat deur die staat befonds word om te sit in innoverende produkte en dienste wat tot voordeel van alle SuidAfrikaners gekommersialiseer kan word. In hierdie verband is die Wet op Intellektuele Eiendomsregte uit Openbare Gefinansierde Navorsing en Ontwikkeling gepromulgeer as gevolg van ’n geïdentifiseerde behoefte aan die skepping van ’n behoorlike raamwerk en ’n omgewing van magtigende wetgewing vir die doeltreffende bestuur van intellektuele goedere wat voortspruit uit navorsing wat deur die staat befonds word.

In 2004 het die kabinet die Beleid oor Inheemse Kennisstelsels aangeneem met die oorkoepelende oogmerk om inheemse kennis in Suid-Afrika te erken, te bevestig, te bevorder, te beskerm en te ontwikkel. Daarna is die Nasionale Kantoor vir Inheemse Kennisstelsels (NIKSO) binne die Departement van Wetenskap en Tegnologie ingestel. NIKSO bestaan uit drie direktorate en funksies, naamlik Voorspraak en Beleidsontwikkeling, Kennisbestuur en Kennisontwikkeling. Die Nasionale Kantoor vir Intellektuele Eiendom (NKIE) word tans gevestig na die promulgasie van die Wet op Intellektuele Eiendomsregte uit Openbare Gefinansierde Navorsing en Ontwikkeling. Nasionale Navorsingstigting (NNS) Tel. 012 481 4000/4191 www.nrf.ac.za Die Innovasiefonds is ’n middel van die DWT wat deur die Nasionale Navorsingstigting (NNS) bestuur word ooreenkomstig die nasionale navorsing-enontwikkelingstrategie. Besoek www.innovationfund.ac.za). Daar is ook ‘n Patentondersteuningsfo nds en ‘n Fonds vir Intellektuele Goedere. Daarbenewens is die Kantoor vir die Bestuur van Intellektuele Goedere (Intellectual Property Management Office – IPMO) en die Innovasiefonds-kommersialiserings kantoor (IFCO) eenhede binne die Innovasiefonds wat onderskeidelik IG-bestuur en tegnologiekomm ersialisering ondersteun. Hierdie funksies sal in die toekoms na bewering ressorteer onder die Tegnologie-innoveringsagentskap (TIA), wat tans in die DWT tot stand gebring word. Die TIA is tot stand gebring om briljante idees wat ‘n gebrek aan kontant het in kommersiële produkte te verander

76

• United Kingdom Intellectual Property Office – www.ipo.gov.uk • Die VN se Opvoedkundige, Wetenskaplike en Kulturele Organisasie (UNESCO) bevorder internasionale samewerking onder sy 193 lidstate en ses assosiaatlede op die gebied van opvoeding, die wetenskap, kultuur en kommunikasie – http://portal.unesco.org • United States Patent and Trademark Office – www.uspto.gov • Die Wêreldgesondheidsvergadering het in Mei 2008 ‘n wêrledstrategie aanvaar met die doel om die gaping te vul in navorsing oor siektes wat ontwikkelende lande teister. Die strategie plaas die VN-agentskap reg in die middle van wêreldwye beleidmaking oor intellektuele goedere, en ondanks kompromieë, is dit die belangrikste verwysingsdokument oor intellektuele goedere en openbare gesondheid wat in jare die lig gesien het. Besoek www.who.int • Die Wêreldorganisasie vir Intellektuele Eiendom (WIPO) is daarvoor verantwoordelik om die progressiewe ontwikkeling en harmoniëring van IG-wetgewing, standaarde en prosedures onder sy lidstate te bevorder. Dit sluit die verdere ontwikkeling van die internasionale reg en verdrae rakende patente, handelsmerke, nywerheidsontwerpe en geografiese aanduidings in, asook outeurs- en verwante regte. Besoek www.wipo.int - WIPO bestuur ’n aantal programme w at daarop gemik is om die doeltreffende gebruik van intellektuele goedere deur ontw ikkelende lande te vergroot as ’n instrument van ekonomiese ontw ikkeling. WIPO is daarvoor verantw oordelik om die beskerming van intellektuele goedere oor die hele w êreld heen te bevorder deur samew erking tussen state en w as instrumenteel daarin om te verseker dat ’n aantal ontw ikkelende en oorgangslande ’n nasionale stelsel van nyw erheidseiendom-inligting instel. - WIPO het ook ’n Interregeringskomitee ingestel ten einde aandag te gee aan die beskerming van IGR w at in w isselw erking staan met tradisionele kennis, folklore en genetiese/biologiese hulpbronne. O ntw ikkelende lande verw ag regtens bindende internasionale instrumente as eindresultaat, terw yl ontw ikkelde lande nie regtens bindende instrumente verw ag nie. O nderhandelinge hieroor het plat geval. - Die mandaat van WIPO behels ook die inw erkingstelling van die O ntw ikkelingsagenda w at in O ktober 2007 deur die A lgemene Vergadering van WIPO aanvaar is. Die O ntw ikkelingsagenda handel oor die koppelvlak tussen IGR en maatskaplike, ekonomiese en ont w ikkelingsaangeleenthede. - Die WIPO se Wêreldw ye A kademie is volledig toegespits op die verskaffing van opleiding in IG. Die modules, w at deur middel van afstandsonderrigmetodes aangebied w ord, behels essensiële outeursreg, mededingingsreg, patentereg, handelsmerkereg, die reg aangaande nyw erheidsontw erp, die internetaspek van outeursreg en handelsmerke, regsaspekte van elektroniese handel, tradisionele kennis en biodiversiteit, en die bestuur van kollektiew e regte (voordraersregte). - ‘n IG-program met ‘n fokus op die spesiale omstandighede in ontw ikkelende land is geformuleer. Die modules benader die onderw erp ten die agtergrond van internasionale konvensies en die verpligtinge w at hulle op ontw ikkelende lande plaas. - ‘n A ansoek om finansiële bystand van WIPO moet by WIPO se Wêreldw ye A kademie ingedien w ord. Die verskillende kontakbesonderhede is by w w w.w ipo.int/academy/en/contact.html te vinde. • Die Wêreldhandelsorganisasie (WHO) is die wêreldwye internasionale organisasie wat gemoeid is met die reëls betreffende handel tussen lande. Besoek www.wto.org. Die WHO administreer die ooreenkoms oor handelsverwante intellektuele eiendomsregte ((Trade-Related Aspects of Intellectual Property Rights [TRIPS]), ’n internasionale ooreenkoms wat in 1994 beding is en wat vir die eerste maal reëls rakende intellektuele goedere in die multilaterale handelstelsel invoer. Die TRIPS-ooreenkoms maak patente op lewensvorme moontlik en vereis dat plantvariëteite patentbeskerming of sui generis-beskerming geniet. Die ooreenkoms kan ook beskerming bied in die koppelvlak tussen intellektuele goedere en inheemse kennis. Alle lidlande van die WHO moet aan die TRIPS-ooreenkoms voldoen. In die lewendehawesektor is patente verleen vir geenvolgordes in verband met genetiese merkers.

4. Nasionale rolspelers
Professor Kennedy Dzama wys daarop dat alle belanghebbers – dit wil sê die staat (Departement van Landbou), die LNR, telers, telersverenigings, akademici en The Innovation Hub navorsingsinstansies – daadwerklik Tel. 012 844 0000 genetiese rowery moet bestry. www.theinnovationhub.com Vanuit ’n beleidstandpunt, sê hy, moet daar duidelike riglyne wees Kommissie vir Maatskappye en wat ons waardevolle, unieke Intellektuele Eiendom (voorheen CIPRO) - kyk opskrif 2 genotipes teen rowery beskerm. Die genotipes moet egter eers in fyn besonderhede gedokumenteer PROLINNOVA SA word en dit moet dan gepubliseer Tel. 033 346 0796 word sodat die genotipes nie in ’n www.prolinnova.org.za ander land opduik vermom as ’n ander ras nie. Navorsingsinstituut vir Innovasie en Volhoubaarheid Triumph Venture Capital Tel. 012 844 0670/1 Tel. 011 463 2054 www.riis.co.za www.triumphvc.co.za South African Innovation Die regsfakulteite aan die Network (SAINe) verskillende Suid-Afrikaanse Tel. 012 844 0673/2 universiteite. Besonderhede van www.saine.co.za twee Suid-Afrikaanse universiteite wat aan WIP se Wêrdelwye Suid-Afrikaanse Instituut vir Akademie gekoppel is: Intellektuele Goederereg South African Institute of Intellectual Universiteit van Kaapstad Property Law (SAIIPL) UK-WIPO Tel. 012 844 0564 Nagraadse Sakeskool www.saiipl.org.za Tel. 021 650 9111 Die SAIIPL verteenwoordig www.uct.ac.za patentprokureurs, agente, praktisyns en akademici in Suid- Universiteit van Suid-Afrika Afrika wat in intellektueelgoedereg UNISA-WIPO Sentrum vir Besigheidsreg spesialiseer. Tel. 012 429 8432 Southern Education & Wetenskaplike en Research Alliance (SERA) Nywerheidsnavorsingsraad The African Centre for Gene (WNNR) Technologies Rosemary Wolson Tel. 012 420 5497 Bestuurder: Intellektuele Goedere www.seralliance.com Tel. 012 841 4301 rwolson@csir.co.za Stellenbosch Universiteit Prof Kennedy Dzama Tel. 021 808 4916 kdzama@sun.ac.za DM Kisch INC Tel. 011 324 3000 Tel. 012 460 3203 www.dmkisch.com

5. Publikasies en webwerwe
Vir ’n toeganklike inleiding tot IGR en inligtingsaangeleenthede, sien die volgende: • James Boyle (1997) A Politics of Intellectual property: Environmentalism for the Net, http://james-boyle.com • Vandana Shiva Protect or Plunder? Understanding Intellectual Property Rights (Zed Books, 2001) • Global Media Governance: hoofstuk 7, wat handel oor die Wêreldorganisasie vir Intellektuele Eiendom en intellektueelgoedere regte, deur Seán Ó Siochrú en Bruce Girard saam met Amy Mahan (Rowman & Littlefield, 2002)

77

Vir meer substansiële leesstof, sien die volgende: • Ronald Betting Copyrighting Culture: The Political Economy of Intellectual Property, (Westview Press, 1996) • Rosemary Coombes The Cultural Life of Intellectual Properties: Authorship, Appropriation and the Law, (Duke University Press, (1998) • Lawrence Lessig The Future of Ideas: The Fate of the Commons in a Connected World (Random House, NY, 2001). • Besoek die webwerwe van die rolspelers wat in hierdie hoofstuk genoem is, byvoorbeeld www.saiipl.org.za • www.ip-watch.org – Intellectual Property Watch • www.eta-awards.co.za – innovasie in die energiesektor word beloon • The WIPO Intellectual Property Handbook bied ’n omvattende inleiding en is verkrygbaar op die WIPO-webwerf – www.wipo.int • A Developing Country Perspective on Animal Breeders and Intellectual Property Rights MM Scholtz, South African Society for Animal Science. Besoek www.sasas.co.za • Protecting Business Ideas Reinhardt Buys en Pria Chetty Frontline Publishing ISBN 1920099166 • The Patent Journal is ’n patentjoernaal wat maandeliks by die Staatsdrukker verskyn. Dit bevat inligting oor patente, handelsmerke, ontwerpe en outeursreg in kinematografiese films in Suid-Afrika, soos kennisgewing van voorwaardelike en volledige aansoeke, asook kennisgewings van wysigings, onttrekkings en toekennings. Dit is verkrygbaar by die Staatsdrukker in Pretoria. • Kyk onder “Intellectual property” by www.wrc.org.za, webwerf van die Waternavorsingskommissie.

• Die unieke behoeftes van ontwikkelende lande ten opsigte van IGR moet ondersoek word. • Ontwikkelende lande moet waak teen bioprospektering: - Plantgenetiese hulpbronne, bv. die malvablom, w aar die oorspronklike eienaars glad nie in die voordele gedeel het nie. A nder gevalle behels die kontroversie met betrekking tot die Hoodia en rooibos. - Dieregenetiese hulpbronne: SA moet vasstel w atter lande nie die Verdrag oor Genetiese Biodiversiteit (w at toegang en voordeeldeling vereis) bekragtig het nie en ’n moratorium plaas op die uitvoer van genetiese materiaal van landrasse na daardie lande ingevolge die regulasies uitgevaardig kragtens die Wet op Diereverbetering 62 van 1998. • Inheemse kennis, waaronder kennis oor veeteelt en teelpraktyk, moet geboekstaaf en vasgelê word en sodanige IGR moet beskerm word kragtens die reg aangaande die beskerming van data as ’n vorm van IGR.
Bron: Max F. Rothschild mfroths@iastate.edu (Center for Integrated Animal Genomics, Iowa State University)

7. Planttelersregte
Raadpleeg die hoofstuk oor “Biotegnologie en plantteling”

8. Biorowery
Die prosedure wat voorgeskryf word vir ’n party wat in Suid-Afrika by navorsing betrokke is, is soos volg: • Eers moet die aansoeker om ’n permit die betrokke belanghebber identifiseer. ’n Belanghebber kan ’n persoon, ’n staatsorgaan of ’n gemeenskap wees wat toegang verleen of gee tot die IBH of inheemse kennis waarop die aansoek betrekking het. • Die aansoeker moet alle wesenlike inligting met betrekking tot bioprospektering aan die belanghebber bekendmaak. Op grond van hierdie bekendmaking moet die aansoeker toestemming van die belanghebber kry vir die verskaffing van of toegang tot die IBH wat die aansoeker nodig het. Dit moet toestemming insluit om enige van die belanghebber se kennis van die IBH vir die beoogde bioprospektering te gebruik. • Die aansoeker en die belanghebber moet dan twee ooreenkomste sluit: een is ’n materiaaloordragooreenkoms (MTA – material transfer agreement), wat die verskaffing van of toegang tot die IBH’s reël, en die ander is ’n voordeeldelingsooreenkoms (BSA – benefit sharing agreement), wat voorsiening maak vir die deling van enige voordele wat in die toekoms uit die betrokke bioprospektering voortspruit. (Dit is standaardkontrakte wat as aanhangsels by die regulasies kragtens dieWet op Biodiversiteits gepubliseer is.) • Die MTA en die BSA moet dan vir goedkeuring aan die Minister van Omgewingsake en Toerisme voorgelê word. Dit is belangrik om daarop te let dat indien die Minister dit nie goedkeur nie, die ooreenkomste nie van krag is nie. • As die Minister oortuig is dat die belange van enige belanghebbers beskerm is, kan die Minister of die gemagtigde uitreikingsowerheid ’n permit uitreik, wat onvoorwaardelik kan wees of onderworpe is aan die voorwaardes wat die Minister of die uitreikingsowerheid stel. • Die permit sal die doel en die tydperk vermeld waarvoor dit uitgereik is. Die betrokke IBH moet ook vermeld word, asook die hoeveelheid en bron daarvan. • Wanneer die permit verkry is, mag die aansoeker met die bioprospektering begin. • Ingevolge die Wet op Biodiversiteit en die regulasies daarkragtens is dit ’n misdryf om bioprospektering te onderneem waarby IBH’s betrokke is, om IBH’s uit Suid-Afrika uit te voer vir doeleindes van bioprospektering of enige ander navorsing, of om enige handeling te verrig waarvoor ’n permit uitgereik is, tensy dit streng in ooreenstemming is met die voorwaardes waarop die permit uitgereik is. Wet op Patente Op 14 Desember 2007 is die Wet op Patente 57 van 1978 gewysig om voorsiening te maak vir bogenoemde aspekte van die Wet op Biodiversiteit en dit bevat nou ’n formele vereiste in hierdie verband. Ingevolge die Wet en die betrokke regulasies moet elke aansoeker om ’n patent verklaar of sy uitvinding berus op of ontleen is aan ’n IBH of inheemse kennis. Regulasies wat die proses verder reël, is dieselfde dag afgekondig.

6. Lewende hawe
Dieretelers het nog altyd hulle werk kommersieel “beskerm” deur rasgenootskappe te stig en stamboeke te gebruik om hulle kennis en intellektuele eiendom te beskerm wat deur meestertelers ontwikkel is of deur maatskappye te stig en kiemplasma te hou. Biotegnologie vereis dat enorme bedrae geld belê word om diere geneties te verbeter. Sulke beleggings bring verwagtinge van beloning by die maatskappye mee, en daarmee saam die werklikheid dat tegniese verbeteringe beskerm moet word. Die breë terrein van biotegnologie in stoettelery behels talle patenttoepassings. Die lys items op die terrein van dieretelery wat IG-beskerming nodig het, sluit in genetiese merkers, statistiese metodes, transgeniese en gekloonde diere, uitgedruktevolgorde-etikette (“expressed sequence tags” – EST), nuwe metodes (bv. ultraklank) om eienskappe te meet, elektroniese metodes om diere te identifiseer, en rekenaarprogrammatuur en ander skriftelike materiaal. Manuskripte, webbladsye en programmatuur kan aan outeursreg onderwerp word. Materiaal in ander vorme kan beskerm word deur handelsgeheime te gebruik of dit te patenteer. Raadpleeg die Amerikaanse webwerf oor patente en handelsmerke - http://patents. Uspto.gov/; die Europese patentekantoor by http://ep.espacenet.com; die PCT Gazette by http://pctgazette.wipo.int; ARIPO by http://aripo.org/; en die Patenting Sentinel and Action Service by http://www.psas-web.net/ about_psas.htm 2020 en daarna In die 21ste eeu sal ons uitgedrukte genome (“expressed genomes”), transgeniese lewende hawe, gekloonde diere en kunsmatige intelligensie sien, en party telers sal voortgaan om hulle intellektuele goedere te patenteer. Na alle waarskynlikheid sal ekonomiese, regs- en etiese vraagstukke toeneem en verander. Patentering kan innovering en tegnologieoordrag aanmoedig. Die “landskap” van die landbou het verander en sommige intellektuele goedere sal vinnig in die mark in beweeg en sekere produksiesektore benadeel. Die rol van die staat? • Die staat moet ’n bedryfsraamwerk verskaf wat private en openbare belange balanseer met die insette van belangegroepe soos telersverenigings. • Die staat moet ’n beleid ontwikkel wat innovasie in die Suid-Afrikaanse veeteeltbedryf aanmoedig en voortgaan om dit te doen, terwyl dit terselfdertyd nie toegang tot tegnologie, navorsing en ontwikkeling beperk nie. • Die AU-model vir IGR moet geraadpleeg word wanneer wetgewing opgestel word om veetelers se IGR te beskerm.

78

Die administratiewe uitwerking van hierdie wysigings is dat Vorm P26 altyd ingedien moet word saam met ’n Suid-Afrikaanse volledige aansoek en ’n Suid-Afrikaanse nasionalefase-aansoek. Indien die uitvinding op ’n IBH of inheemse kennis berus, sal die registrateur van patente van die aansoeker vereis om bewys te lewer van sy titel of magtiging om dit te gebruik. Indien so ’n voorgeskrewe verklaring nie ingedien word nie, ongeag of die uitvinding op ’n IBH of inheemse kennis berus al dan nie, sal die patent nie deur die registrateur aanvaar word nie. Indien dit agterna blyk dat die patenthouer ’n vals verklaring of voorstelling in die voorgeskrewe verklaring gemaak het en hy ten tyde van die opstel van die verklaring of maak van voorstelling geweet het of redelikerwys moes geweet het vals was, kan die patent ingetrek word. Slot Alle navorsers wat belangstel in of betrokke is by navorsing oor IBH’s of inheemse kennis, moet let op die vereiste dat ’n permit verkry moet word. Indien navorsing reeds begin het, mag dit voortgaan hangende die uitslag van die aansoek om ’n permit. Die betrokke ooreenkomste moet dan met die belanghebbers gesluit word. Die Wet op Biodiversiteit laat die navorser wat met sodanige navorsing besig is ’n jaar vanaf die inwerkingtreding van die Wet toe om ’n gepaste BSA te sluit, terwyl die regulasies ses maande vanaf die inwerkingtreding van die regulasies toelaat vir die indiening van ’n aansoek om ’n permit. Indien die permit om die een of ander rede geweier word, moet die navorsing gestaak word. Daar kan egter teen ’n weiering geappelleer word. Daar word verwag dat soortgelyke bepalings in die Wet op Handelsmerke en die Wet op Modelle ingevoeg sal word ten einde ander vorme van inheemse kennis en die gebruik daarvan te beskerm.

Vir meer inligting hieroor kan u met At van Rooy van DM Kisch Ing. by e-pos atv@dmkisch.com in verbinding tree of besoek www.dmkisch.com.
Die Wet op Biodiversiteit, die National Environmental Management: Biodiversity Act 10 van 2004, is in die Suid-Afrikaanse reg ingevoer om onder meer IBH’s, genetiese hulpbronne en inheemse kennis en die gebruik daarvan te reël en te beskerm, en om biorowery te voorkom. Die regulasies kragtens die Wet op Biodiversiteit is op 8 Februarie 2008 afgekondig en het op 1 April 2008 in werking getree. Die Wet op Biodiversiteit spruit voort uit die Konvensie oor Bilologiese Diversiteit (KBD) wat binne die VN se omgewingsprogram beding is en in 1992 in Rio de Janeiro aangeneem is. Suid-Afrika het die KBD in 1995 bekragtig. Artikel 8 van die KBD bevestig dat die draers van inheemse kennis regte in hulle kennis, innovasies en praktyke het, ongeag daarvan of die regte as intellektuele eiendom beskerm kan word al dan nie. Die KBD verklaar voorts dat kontrakterende partye modusse van samewerking oor die gebruik en ontwikkeling van inheemse kennis moet aanmoedig en ontwikkel. As ondertekenaar van hierdie konvensie het Suid-Afrika toe die Wet op Biodiversiteit verorden. Uit dié Wet het ‘n uiters belangrike ontwikkeling voorgespruit, naamlik dat ‘n permit van die betrokke owerheid verkry moet word voordat enige navorsing gedoen mag word wat berus op of voortvloei uit inheemse kennis of ‘n IBH en die prosedure daarvoor moet streng nagekom word.

79

Bemarking en finansiële dienste
Kommoditeitehandel
Sien ook die hoofstuk “Graanberging en -hantering”

1. Oorsig
Sedert die deregulering van die landboumark in die middel 1990s, is die landbouafgeleidesmark in Suid-Afrika hier om te bly. Die prysrisikobe stuursmiddele wat hierdie mark voorsien, laat deelnemers toe om die prysvolatiliteit in die onderliggende fisiese mark te verskans. Die regering se belofte in 1995 om uit die prysbepalingsproses in die landboumark te bly geld steeds, wat gevolglik gelei het tot die ontwikkeling van ’n ware vrye markomgewing. Die grafiek hieronder illustreer die totale volume in die aantal kontrakte wat vir die jare 1998 tot 2006 verhandel is. Die volumes het eksponensieel gegroei en in 2003 ’n piek bereik, in 2005 tot ’n lae punt gedaal en het sedertdien in 2007 tot ’n rekordvlak gestyg.

• Die termynmark se doel is uitsluitlik om kommersiële gebruikers in staat te stel om hul transaksies te verskans of om gunstige pryse te kry. Die mark kan nietemin nie doeltreffend en effektief sonder spekulante bedryf word nie omdat hulle die nodige marklikiditeit voorsien wat kommersiële gebruikers in staat stel om te verskans. Spekulante gebruik termyn- en opsiekontrakte in ’n poging om winste op korttermynprysbewegings te maak. • Finansiële instellings wat geld aan hierdie sektore leen, is ook van verminderde risiko’s verseker as hul kliënte ’n gedeelte van hul prysrisiko’s verskans het. Sodanige kliënte kan tipies teen goedkoper koerse toegang tot fondse verkry as wat andersins aan hulle aangebied sou word. Die landbouafgeleidesmark in wit- en geelmielies het in so ’n mate ontwikkel dat die kontantmark nou, ten einde behoorlik te kan funksioneer, grotendeels op die prysdeursigtigheid en ontdekkingsproses van dié mark steun. Pryse wat op die mark vir afgeleides gegenereer word, word nou as die bedryfstandaard en verwysingspunt regoor Suider-Afrika beskou.

3. Waarom met landbouafgeleides op ’n effektebeurs verhandel?
1. Regulasie – Die Safex APA (APD) is ’n afdeling van die JSE Sekuriteitsbeurs wat bestuur word deur die JSE en gereguleer word deur die Financial Services Board (FSB) wat toesig hou oor die effektebeurs se verslaggewing ten opsigte van die Securities Services Act van 2004. 2. Marge – Wanneer daar met afgeleide produkte verhandel word, verlang die effektebeurs die betaling van beide aanvangsmarge en veranderlikesmarge. Die aanvangsmarge word bepaal deur die verrekeningshuis en wissel afhangende van historiese prysvolatiliteit. Die veranderlikesmarge is ’n daaglikse vloei van fondse (winste/ verliese) wat ontstaan weens enige oop posisie wat deur ’n metodiek van Waardasie (M-t-M) bereken word. 3. Finansiële Integriteit – Wanneer daar op die effektebeurs verhandel word, word die effektebeurs se verrekeningshuis die verkoper vir elke koper en die koper vir elke verkoper. Dit staan lede vry om sonder enige kredietrisiko met mekaar handel te dryf. Dit elimineer teenpartyrisiko wat oorheersend is in die oordietoonbank-markte (OTM) (over-thecounter markets [OTC]). 4. Deursigtigheid – Prysberekening word bepaal bloot op die basis van vraag en aanbod. Pryse vir elke kontrak word beding tussen kopers en verkopers via ’n elektroniese bestelparingsplatform wat bekend staan as die Outomatiese Handelstelsel (OHS) (Automated Trading System [ATS]). Die teenwoordigheid van verskeie kopers en verkopers verseker dat pryse altyd mededingend is en effektief aangepas word om veranderinge in die onderliggende mark te weerspieël.

Die mees aktiewe kontrakte wat bedryf word, is die witmieliestermynkontrakte wat gemiddeld oor 75 000 kontrakte per maand handel dryf. Dit verteenwoordig 7,5 metrieke ton witmielies. Die graantermynkontrakte het oor die afgelope maande gegroei en verteenwoordig nou die tweede mees aktiewe kontrak op die mark met naastenby 39 000 kontrakte wat maandeliks bedryf word. In Augustus 2001 het lede van Safex, beide finansiële en landboumarkte, ’n aanbod aanvaar deur die JSE Sekuriteitebeurs om hulle uit te koop. Die uitkopery het ’n enkelbedraguitbetaling aan alle lede en outomatiese lidmaatskap tot ’n nuutgevormde afdeling binne die JSE Sekuriteitebeurs behels. Die Landbouprodukteafdeling (Agricultural Products Division) van die JSE Sekuriteitebeurs was op die been gebring om die funksies van die eertydse LBA (LMD) oor te neem. Die afgeleide landboumark word nou bestuur deur die Afgeleide Kommoditeite-afdeling van die JSE Sekuriteitebeurs.

4. Hoe word daar met landbouafgeleides handel gedryf?
Geregistreerde landbouafgeleidesmakelaars voer bestellings in die OHS vanaf vergeleë plekke in (tydens handelsure 09:00–12:00) wat outomaties volgens tyd en prysprioriteit gepaar word. Die effektebeurs waarborg prestasie deur teenpartye in ’n termynkontrak. Lanbouafgeleidespryse word teen hul Randwaarde per ton gekwoteer en op vragmotors langsaan die silobasis, Randfontein, afgelewer. Een termynkontrak bestaan uit 100 ton vir wit- en geelmielies en 50 ton vir graan en sonneblomsade. Soyaboonkontrakte word teen hul Randwaarde per ton gekwoteer en bestaan uit 25 ton per kontrak. Die soyaboonkontrak verhandel op dieselfde basisprys in ’n aantal geregistreerde silo’s met geen plekverskille nie. Daaglikse prysbeperkings (die beperking van die daaglikse prysbeweging) voeg sekerheid tot die mark. Indien die beperking op twee soortgelyke kontrakte op twee opeenvolgende dae bereik word, word die prysbeperkings tot 150% van die oorspronklike beperking verhoog en die uitgebreide beperkings sal behou word totdat die daaglikse beweging op alle soortgelyke kontrakte minder as die oorspronklike beperking is. Uitgebreide prysbeperkings gee ook aanleiding tot verhoogde aanvangsmargevereistes vir daardie tydperke wanneer die uitgebreide beperkings van toepassing is.

2. Wat is die rol van die landbouafgeleidesmark?
• Die landbouafgeleidesbedryf speel ’n aktiewe rol in prysbepaling en deursigtigheid in die plaaslike landboumark, terwyl dit ’n doeltreffende risikobestuursfasilteit verskaf. • Produsente en gebruikers van landboukommoditeite verskans hul prysrisiko en beperk sodoende hul blootstelling aan onverwagte prysbewegings. Dit moedig verhoogde produktiwiteit in die landbousektor aan, aangesien boere en gebruikers in staat is om hul pogings op die bestuur van produksierisiko’s toe te spits. Dis die risiko’s wat met veranderlikes soos weer, plaas-/produksiebestuur en seisoenale toestande geassosieer word.

80

Termynkontrakte word op die handelstelsel gekwoteer as: Maand van verstryking, jaar van verstryking, vierletterkode van kommoditeit JUL06 WMAZ – Witmielieskontrak DEC06 YMAZ – Geelmielieskontrak SEP06 WEAT – Graankontrak MAR06 SUNS – Sonneblomsaadkontrak MAY06 SOYA – Soyaboonkontrak Vroeg in 2009 is die MIELIEkontrakbasis van die CBOT-mieliekontrak van stapel gestuur. Dit maak voorsiening vir direkte deelname in Suid-Afrikaanse Rand aan die mees likiede internasionale mieliekontrak. Die wesentlike verskil tussen die MIELIEkontrak en die binnelandse graankontrakte wat verhandel word, is dat die MIELIEkontrak in kontant vereffen word en nie fisies nie. Volle besonderhede verskyn op die webtuiste.

te sluit. Kennis moet voor twaalfuur in die middag op enige sakedag gedurende die leweringsmaand gegee word. Die laaste kennisgewingdag kan die laaste sakedag van die leweringsmaand wees. Byvoorbeeld, ’n kort posisiehouer kan op die September-termynkontrak op 31 Augustus kennis gee van lewering op 1 September of sy laaste kennisgewingdag kan 29 September wees vir lewering op 30 September. (Vir alle leweringsdatums, sien “Landboumarkte – Kontrakspesifikasies” op die webtuiste.) Die afgeleides word ewekansig deur die rekenaarprogram aan bestaande lang posisiehouers toegewys. ’n Lang posisiehouer toegewese voorraad sal deur die verrekeningslid ingelig word van die toewysing. Produkte kan aan enige lang posisiehouer (koper van die kommoditeit) op enige tyd gedurende die leweringsmaand, met een dag se kennisgewing, toegewys word; maar hy of sy is daarvan verseker dat hy of sy sodanige voorraad teen die laaste dag van die leweringsmaand sal ontvang. Kopers word gewaarborg dat dit by ’n geregistreerde silo sal wees en in losmaat langsaan die treinspoor geberg sal word. Die beste scenario is om mielies in ’n silo toe te wys wat vir die koper gustig geleë is, terwyl Randfontein die slegste scenario kan wees. Die liggingsdifferensiasie sal altyd verseker dat daar volgens die grondslag Randfontein-prys handel gedryf word. Die sluitingsprys (waardasie) op die kennisgewingdag is die prys waarteen kontrakte gesluit word. Die liggingsdifferensiasies en enige uitstaande bergingsgelde word afgetrek vanaf die bedrag wat deur ’n lang posisiehouer (in die geval van graan is ’n graankorting ook van toepassing) betaal moet word. Die effektebeurs neem nie enige vooruitbetaalde bergingsgelde in ag nie en die verkoper verbeur enige bergingsgelde wat vooruitbetaal is. Lang posisiehouers word ’n standaard daaglikse bergingskoers gevra wat vir elke bemarkingseisoen vasgestel word en is verantwoordelik vir bergingskoers vanaf die leweringsdag en verder. Leweringsdag Silo-ontvangsbewyse moet gelewer word aan ’n makelaar wat op sy beurt sal verseker dat hulle die effektebeurs nie later as 12:00 op die leweringsdag bereik nie. Betalings vir produkte neem teen 12:00 op die leweringsdag plaas. Lang posisiehouers kan silo-ontvangsbewyse vanaf die effektebeurs vanaf 14:00 en verder kollekteer. Posisies kan nog steeds gedurende die leweringsmaand tot op die laaste verhandelingsdag geopen en gesluit word. Die laaste verhandelingsdag is die agste laaste sakedag van elke leweringsmaand. Sodra die kontrak vir handel gesluit is, sal enige posisie wat nog oop is deur betaling of lewering nagekom word (kort posisiehouers het tot die laaste sakedag van die leweringsmaand om aflewerings te maak).

5. Waardasieberekenings (M-t-M) van termynkontrakte en –opsies
Die waardasie (m-t-m) vir die dag, wat ook bekend staan as die verrekeningsprys, word enige tyd in die laaste vyf minute van verhandeling na goeddunke van die effektebeurs ewekansig bepaal. Indien die bod beter is as die laaste prys van die verhandeling, sal die bod gebruik word as die m-t-m-prys. (Eenvoudig gestel, kan dit geïnterpreteer word as kopers in die mark wat bereid is om meer te betaal as die laaste prys van die verhandeling.) Indien die bod laer is as die laaste prys van die verhandeling, sal die bod gebruik word as die m-t-m. (Dit beteken dat daar kopers in die mark is wat bereid is om laer te verkoop as die laaste prys van die verhandeling.) ’n Volume geweegde gemiddelde prys (volume weighted average price [VWAP]) word gebruik om die m-t-m vir alle likiede kontrakte te bereken. ’n Likiede kontrak word gedefinieer as enige verstryking wat handel in 100 of meer kontrakte in die laaste halfuur van die verhandeling. Die sluitingsopsie se volatiliteit word bereken deur gebruik te maak van by-die-geld-opsie-handel en twee strepies aan weerskante gedurende die laaste halfuur van die verhandeling. Die effektebeurs behou die reg om die mtm-volatiliteit te stel. Hierdie implisiete volatiliteit word dan gebruik om alle opsieposisies te waardeer.

6. Verrekeningsprosedures vir landbouafgeleides
Wat is fisiese lewering? Alle produkte waarmee daar op die landbouafgeleidesmark handel gedryf word, kan by verstryking fisies afgelewer word ter uitvoering van ’n termynkontrak. Dit beteken nie dat 100 ton mielies per vragmotor by die effektebeurs afgelewer word om die leweringsproses te voltooi nie. Die effektebeurs maak gebruik van ’n silo-ontvangsbewys (’n oordraagbare, maar nieonderhandelbare dokument), wat ’n spesifieke hoeveelheid voorraad in ’n geregistreerde Safex-silo verteenwoordig, wat aflewering ten uitvoer bring. Papier en elektroniese silo-ontvangsbewyse wat deur geregistreerde silo-eienaars uitgereik word, word deur die effektebeurs aanvaar. Die silo-eienaar wat die produk stoor, waarborg die gehalte van die voorraad volgens gedetailleerde graderingsmetodiek soos gespesifiseer deur die nasionale Departement van Landbou, Bosbou en visserye en om die spesifieke produk by aanbieding van die silo-ontvangsbewys af te laai. Lewering kan op enige sakedag op ’n bepaalde leweringsmaand plaasvind. (’n Termynmarkposisie in die Julie-kontrak kan slegs tydens Julie gelewer word.) Fisiese lewering vind oor ’n tweesakedagtydperk plaas (die volgende sakedag). Lewering vind plaas by enige goedgekeurde Safex-silo en elke leweringspunt is onderhewig aan ’n liggingsdifferensiasie (gebaseer op vervoerkostes). Liggingsdifferensiasies word deur die effektebeurs vasgestel en is vanaf die effektebeurs beskikbaar (beskikbaar op die webtuiste www.safex.co.za). Kennisgewingdag Die kort posisiehouer (verkoper van die kommoditeit) verwittig sy makelaar van sy voorneme om kennis te gee van lewering om ’n termynkontrakposisie

7. Hoe word risiko bestuur?
Lewering en verrekening op enige effektebeurs-afgeleidesmarkkontrak word altyd 100% gewaarborg. Dit word gedoen deur die novasieproses waar die verrekeningshuis die posisie van koper vir elke verkoper en verkoper vir elke koper aanneem. Die teenpartye doen nie direk sake met mekaar nie, aangesien die effektebeurs alle lang- en kortposisies paar. Om wanbetalingrisiko te bestuur, gebruik die effektebeurs sy drievlakstelsel, aanvangsmargevereistes sowel as die daaglikse m-t-m-proses. Indien ’n kliënt ’n kontrak wanbetaal, neem sy of haar makelaar hierdie posisies aan. Die makelaar kan hulle sluit en die aanvangsmargedeposito gebruik om sy verliese te dek. In die geval waar die makelaar nie die kliënt se posisies kan aanneem nie, sal sy verrekeningslid vir hom of haar instaan. Huidiglik bestaan die verrekeningslede uit SuidAfrika se grootste finansiële instellings. Hierdie vlakstelsel verseker dat die kliënt aan die ander kant altyd die vervulling van sy of haar posisie waarborg. Die sleutelfaktore wat graanpryse in Suid-Afrika beïnvloed, kan geïdentifiseer word as – eerstens plaaslike, dan streeks- en laastens internasionale – vraag en aanbod. Die efffektebeurskoers is ook ’n belangrike bydraer omdat daar met wêreldgraan in VS-dollar handel gedryf word. Sou die Rand verswak, sal die vraag vir Suid-Afrikaanse mielies verhoog. Aangesien die mark deur inligting voortgedryf word, sou dit ’n direkte impak het op die huidige handelspryse as organisasies soos novasieprosesweervoorspellingsburo of die SuidAfrikaanse Graaninligtingdienste (SAGIS) nuwe inligting bekendstel. Om dit te illustreer: as die Rand verhandel teen 14 tot die dollar, daar is groot tekorte in SuiderAfrika en ’n El Niño word in die middel van die mieliegroeiseisoen verwag, sal mieliepryse vanselfsprekend styg.

81

Soos die mark oor die afgelope 15 jaar gegroei en ontwikkel het, het die reëls en regulasies gevorder om markintegriteit vir alle deelnemers wat op die mark handel dryf te verseker. Voldoening aan FICA-regulasies het aan lede die geleentheid gebied om hul kliënte se sake beter te kan verstaan en sodoende hul risiko’s te verstaan. Aan die einde van 2003 was posisiebeperkinge op witmielietermynkontrakte vir verskansers (spekuleerders) ingestel. Dit was gedoen omdat die oop rente op die kontrak aansienlik groter gegroei het as die beskikbare oes in Suid-Afrika en om die manipulasie van die onderliggende mark te verhoed. Nie-verskansers word beperk tot ’n blootstelling van 15% van die netto delta oop rente. Makelaars – Kliënteverhoudinge bly kern tot alle deelnemers in die mark. Dis belangrik dat kliënte die ooreenkomste wat hulle aangegaan het, verstaan; die belangrikste is om die verhandelingstrategieë wat hulle gebruik om hul prysrisiko’s te bestuur, te verstaan. Indien verskansers nie die ware voordele en nadele van enige strategie begryp nie, kan hulle baie maklik spekuleerders word sonder dat hulle dit ooit agterkom. Die afgelope 15 jaar het die effektebeurs ’n doeltreffende fasiliteit vir prysontdekking en -risikobestuur van landbouprodukte in Suid-Afrika voorsien, wat aanleiding gegee het tot ’n vermindering in handelskostes soos wat die handelsvolume toegeneem het. Die effektebeurs was, behalwe vir een dag in 1999 weens ernstige tegniese probleme, elke sakedag oop vir handel en het ’n platform vir kopers en verkopers gebied om hul transaksies te paar. Die Landbouprodukteafdeling sien uit na die jare wat voorlê en is toegewyd om Suid-Afrika en die streek te voorsien van ’n doeltreffende en koste-effektiewe produk om prysrisiko te bestuur.

Direktoraat Bemarking Tel. 012 319 8455 DM@daff.gov.za Direktoraat Internasionale Handel Tel. 012 319 8451 DIT@daff.gov.za Direktoraat Landboustatistiek Tel. 012 319 8454 DAS@daff.gov.za Crop Estimates Committee (CEC) Tel. 012 319 6507 CDESS@daff.gov.za

Nasionale Landboubemarkingsraad (NLBR) Crop Estimates Liaison Committee (CELC) Tel. 012 341 1115 www.namc.co.za CELC is ’n amptelike komitee onder die beskerming van die NLBR. Die komitee monitor onder andere die werk van die Crop Estimates Committee (CEC) en maak aanbevelings oor hoe om oesberamings op ’n deurlopende basis te verbeter.

9. Maatskappye wat betrokke is
JSE Bpk Landbouprodukteafdeling Tel. 011 520 7535 Rod Gravelet-Blondin – Rodgb@jse.co.za Chris Sturgess – Chriss@jse.co.za www.safex.co.za

8. Nasionale strategie en tersaaklike direktoraat by die DLBV
Inligting oor die verskillende direktorate verskyn op www.daff.gov.za onder die “Divisions”-opsie in die kieslys.

10. Opleiding en navorsing
Vind die “How to Invest” opsie by www.jse.co.za

82

Agimark Trends (AMT) Tel. 012 361 2748 www.agrimark.co.za

TMS Training Services Tel. 011 853 2777 Cheryl@tradintex.co.za www.hochfeld.co.za

Makelaars
Lid en lidkode Absa Bank Bpk – ABL Market Making – ABSA Afgri Broking (Edms) Bpk – AFG Alpha Derivatives – ALP Anglorand Futop (Edms) Bpk – ARF Applied Derivatives (Edms) Bpk – ONE Badger Securities (Edms) Bpk – BAD Bester Feed & Grain Exchange (Edms) Bpk BES B & P Group Financial Services (Edms) Bpk BPG Brent Trading Bpk – BRN Brisen Commodities (Edms) Bpk – BRI Bushveld Grain (Edms) Bpk – BVG Cargill RSA (Edms) Bpk – CGL CJS Securities (Edms) Bpk – CJS Commodity House (Edms) Bpk – CTH Corn International (Edms) Bpk – CRN Degro Futures (Edms) Bpk – GRO Derived Market Investment and Planning (Edms) Bpk – DMP DHJ Grain Brokers (Edms) Bpk – DHJ DWT Securities (Edms) Bpk – DWT Farmwise Grains (Edms) Bpk – FAR FCB Harlow Butler (Edms) Bpk – IAP First World Trader (Edms) Bpk – FWT Futureline (Edms) Bpk – FTR Grainman International (Edms) Bpk – GMI Grainvest Futures (Edms) Bpk – GVF GWK Trading (Edms) Bpk – GWK JP Morgan Equities Bpk – AMI Kempro (Edms) Bpk – KEM Kernel Maize (Edms) Bpk – KMC Market Traders (Edms) Bpk – MKT MGK Bedryfsmaatskappy (Edms) Bpk MGK Mooirivier Grain (Edms) Bpk – MRG Nedbank Bpk – NED Nedcor Securities (Edms) Bpk – BSL NWK Bpk – NWK Oos-Kaap Boerdery & Graanhandelaars (Edms) Bpk – OVK Peregrine Derivatives (Edms) Bpk – MER PSG Prime (Edms) Bpk – CPT Rand Merchant Bank, Đ afdeling van FirstRand Bpk – RMB Kontakbesonderhede 011 221 9100-5 012 683 5310-2 011 485 2321 011 484 7440 021 671 8220 021 979 1194 021 809 2500

AMT voorsien markinligting en TMS bied die suksesvolle –navorsing “Fundamentals of futures”-kursus Bureau for Economic Research aan. Tel. 021 887 2810 Universiteite doen navorsing oor www.ber.ac.za Safex en verskeie modelle wat op Safex gebaseer is, word ontwikkel. Bureau for Food and Agricultural Policy (BFAP) Stellenbosch Universiteit Tel. 012 420 4583/2 Departement Lanbou-ekonomie www.bfap.co.za Tel. 021 808 9000 Graan SA Tel. 056 515 2145 www.grainsa.co.za Universiteit van die Vrystaat Departement Lanbou-ekonomie Tel. 051 401 2250

BGC Financial Brokers (Edms) Bpk – BGC 011 706 9202 031 583 4600 071 602 0100 056 811 2966 012 640 1600 0861 111 640 0861 227 445 011 447 3531 021 888 8114 011 317 7180 011 317 7183 012 807 1788/1805 012 807 1838 018 632 7748 021 914 6460 011 787 3666 011 276 9009 011 214 8006 021 851 9573 021 886 7202 0861 6600 00 053 298 8241 011 507 0619 018 441 0094 028 313 2731 033 343 5792 012 252 3778/9 018 297 4795 021 413 9302 011 294 4566 011 535 4036/8 018 633 1000 051 923 4500 011 722 7519 021 799 8089 011 269 9800 021 888 8310

Graan SA bied ’n beknopte Safex- Universiteit van KwaZulu-Natal Departement Lanbou-ekonomie kurses aan. Tel. 033 260 5494 South African Institute of Universiteit van Pretoria Financial Markets (SAIFM) Departement Lanbou-ekonomie, Tel. 011 802 4768 Voorligting en Landelike www.saifm.co.za Ontwikkeling Hulle visie is om die “vername Tel. 012 420 3248 professionele liggaam te wees wat opvoedkundige, eksaminerings- en akkrediteringsdienste vir finansiële markdeskundiges in Suid-Afrika en ander Afrika-state voorsien”.

11. Publikasies en webtuistes
• www.cmegroup.com – Chicago Board of Trade • www.nass.usda.gov – National Agricultural Statistics Service (USA) • www.usda.gov/oce/commodity – die World Agricultural Outlook Board (WAOB) dien as ‘n fokuspunt vir eknomiese intelligensie en vooruitsigte vir landbou wêreldwyd • China National Grain and Oils Information Centre – www.chinagrain. gov.cn • www.igc.org.uk – International Grains Council • Besoek die webtuistes van verenigings soos die Landbou-ekonomie Vereniging van Suid-Afrika (aeasa.org.za), Graan SA (www.grainsa. co.za) en die Suid-Afrikaanse Graaninligtingsdiens (www.sagis.org.za). • Die webtuistes van verskeie betrokke maatskappye verskaf aktuele inligting. Besoek www.farmwise.co.za, byvoorbeeld. • Maatskappye wat betrokke is, is gereeld met kliënte in kontak, byvoorbeeld Farmwise stuur twee opgedateerde e-poste per dag. Kontak Machiel Jacobsz by machiel@farmwise.co.za. • Gereelde artikels oor landboukommoditeite en markneigings verskyn in die Farmers’ Weekly en Landbouweekblad. • Kry die dokument Existence and use of location differentials in SAFEX cash market settlement – Matthew C Roberts op www.grainsa.co.za.

12. Maatskappye wat betrokke is
Makelaarslede is daardie lede wat een of meer geregistreerde handelaars en die vereiste verrekeningsooreenkoms het en wat namens kliënte kan optree. Verrekeningslede is lede wat transaksies namens makelaarslede verreken.

83

84

85

Lid en lidkode Regiments Securities Bpk – FFO Robinsin Mulder De Waal Financial Services (Edms) Bpk – RMD SA Derivatives Senwes Bpk – SWK Sigma Options Writers (Edms) Bpk – SOW Southern Alliance (Edms) Bpk – SAL Standard Bank of South Africa – STD Suidwes Landbou (Edms) Bpk – SWL Thebe Securities Limited – TBE Tlotlisa Securities (Edms) Bpk – TSE Tradekor (Edms) Bpk – TDK Trademar Futures (Edms) Bpk – TMR TTSA Securities (Edms) Bpk – IMB Unigrain (Edms) Bpk – UNG UT Grain Management (Edms) Bpk – UNI Vanguard Derivatives (Edms) Bpk – MMM Vantage Capital Markets SA – VCM Verus Farming & Commodities (Edms) Bpk VFC Vorlon (Edms) Bpk – VOR Vrystaat Koöperasie Beperk – VRY Vrystaat Mielies (Edms) Bpk –VMB

Kontakbesonderhede 011 471 0500 012 665 5010 044 873 5930 021 914 3760 018 464 7800 028 313 0104 011 549 5100 011 378 8605 018 581 1000 012 643 0916 011 506 7000 011 721 3100 011 244 9860 011 277 5323 011 692 4400 011 452 5117 011 722 7511 011 326 2239 031 467 0308 011 502 2760 058 863 8280 018 294 2200

Enige boer kan Safex-pryse na sy of haar selfoon laat lewer. Sommige gebruik dit as aanwysers en teken vaste pryskontrakte nagelang daardie effektebeursprys. Indien die prys egter verander, sal daardie boere nog steeds die kontrakprys moet aanvaar al is dit erger as die effektebeursprys. Wenke vir Boere: • Bly in voeling met die vraag-en-aanbodvoorwaardes wat op u kommoditeit verband hou. Probeer om prysvooruitskattings vanaf 2 tot 3 verskillende bronne te verkry. • Skakel hulle graanmakelaars gereeld om hul opinie van die mark te kry – of pryse in die toekoms sal styg of sal afneem, en die redes daarvoor. Verstaan binnelandse en wêreldmarkte. • Verstaan die beperkinge van prysvooruitskatting – akkurate vooruitskatting is onmoontlik. • Het ’n weldeurdagte, geskrewe bemarkingsplan. Daar word aanbeveel dat u termynkontrakpryse daagliks volg en tabuleer. ’n Analise van waarom pryse op ’n bepaalde dag sterk of swak is, is een van die mees doeltreffende metodes om kennis van die graanmark te bekom • Waar u bemarkingsplan verskansing, termynkontrak of –opsies insluit, maak seker om die kostes in u berekeninge in te sluit. • U bemarkingsplan moet gereeld en objektiewelik opgedateer word. • Gebruik hierdie inligting wanneer u besluit op die verkoop of berging van u gewas ten einde voordeel uit die termynkontrakprysverhoging te trek. • Verstaan dat hoë pryse gewoonlik produksie stimuleer wat kan lei tot ’n verlaging in pryse, vandaar die belangrikheid om pryse vas te maak wanneer pryse hoog is. • Moenie vir te lank berg nie, aangesien bergingsfooie hoog is en u rente op die geld kan verloor wat u sou gemaak het as u verkoop het. Boere kan altyd die voordelige kant van stygende pryse verkry met die gebruik van finansiële instrumente op Safex. Oorweeg al die betrokke kostes en sluit krimping in. • Verstaan die termynkontrakmarkte – aangesien termynkontrakte tot op 12 maande vooruit verhandel kan word, verleng hulle die markseisoen vanaf ’n paar weke tot 12 maande – en bied u dus die geleentheid om voordeel te trek uit die gereelde tydelike prysverhogings. • Indien pryse op enige stadium verhoog – weens verswakte effektebeurskoerse, weer en gewasfaktore, internasionale vraagen-aanbodfaktore en voorneme om later in die jaar te plant – het u dus ’n geleentheid om deel te neem in daardie prysverhogings. Hierdie strategie verhoed “sê maar net” scenario’s. • Voor enige gewas aangeplant word, moet ’n boer sien teen watter prys die termynkontrak vir daardie kommoditeit op daardie tydperk van aanplanting verhandel, bv. Julie-kontrak. Indien dit, volgens daardie prys en deur die gebruik van ’n gemiddelde driejaaroplewering vir daardie kommoditeit , winsgewend is om te plant, kan hy of sy daarmee voortgaan. Hy of sy moet egter die prys verskans (vasmaak) deur óf vooruitkontraktering óf deur verkoopopsies of termynkontrakte te koop. Dit beteken dat hy of sy nie blootgestel sal wees aan moontlike prysverlagings voordat hy of sy die gewas oes nie. • Verstaan die opsiesmarkte: Opsies bied nuwe geleenthede. Koop versekering teen negatiewe prysbewegings sonder dat u die voordele wat met gunstige prysbewegings gepaardgaan verloor. U hoef nie margegeld aan te bied nie, soos in die termynkontrakmark nie en u hoef nie bekommerd te wees oor die feit dat u genoeg kontant moet hê om aan margekoopopsies te voldoen nie. Daar is ook geen produksierisiko wat met u bemarkingsbesluit geassossieer kan word nie. Die uiteindelike waarde van hierdie opsies hang af van die koste van die versekeringspremie (wat daagliks verander), en die risiko van negatiewe prysbewegings. Vir meer inligting oor opsies gaan na: www.standardbank.co.za.
Bron: ‘Finance for Farmers’ Standard Bank.

Klaringslede
Lid en lidkode ABSA Clearing – VKSC JP Morgan Securities SA (Edms) Bpk JPMC Nedbank Clearing – NEDC Rand Merchant Bank – RMBC Standard Bank Clearing – STDC Kontakbesonderhede 011 895 7245 +44 207 325 3687 011 667 1317 011 282 8375 011 636 8431

Vir ’n opgedateerde lys, kyk www.jse.co.za

13. Kommersiële boere
Leer deur foute uit die verlede – ’n waarskuwing: Kenners beveel aan dat die effektebeurs liefs vir beskerming teen prysskommelinge gebruik moet word, eerder as om vinnig wins daarop te wil maak. Sommige markdeelnemers het aan die kortste ent getrek omdat hulle gedink het dat hulle die mark kon lees en hulself aan prysvolatiliteit blootgestel het. Dis maklik om geld te maak op ’n stygende mark (stygspekulantfase); maar wanneer dit tot ’n einde kom, kan u groot verliese ly. Boere en kenners eweseer, en ongelukkig sommige pensioenfondse, het geld verloor deur op Safex te spekuleer.

Bronne: Rod Gravelet-Blondin (JSE Bpk); “Finance and the Farmer”, Standard Bank Landbou-afdeling. Die webtuistes wat in hierdie hoofstuk genoem word. Dank aan Rod Gravelet-Blondin vir die opdatering van die konsephoofstuk.

86

Bemarking en finansiële dienste
Koöperasies
1. Oorsig
Van al die besigheidsorganisasies reik koöperasies in die grootste mate na die lae-inkomstegroepe uit. Dit beteken nie dat koöperasies net vir arm mense bedoel is nie: koöperasies is OOK vir arm mense geskik omdat dit mense aanmoedig om hulleself te help op ‘n georganiseerde, koöperatiewe manier. Om mense te help om hulleself te help, beteken • om hulle bewus te maak van behoeftes en probleme wat hulle gemeen het • om hulle toegang te gee tot inligting oor koöperatiewe waardes, beginsels en praktyke • om hulle die geleentheid te gee om te leer hoe om op ‘n koöperatiewe wyse saam te werk tot voordeel van elke individuele lid en van die groep as ‘n geheel. Nasionale en provinsiale regerings bevorder koöperasies as ‘n soort besigheidsentiteit en sien dit as ‘n manier om informele ekonomiese deelnemers by die formele ekonomie te betrek sodat hulle ook daaruit voordeel kan trek. Wat nie vir die individu moontlik is nie, is dikwels moontlik wanneer baie mense saam staan.

• •

koöperasies het lede gelyke stemreg (een lid, een stem). Indien lede onbetrokke raak, lei dit dikwels tot die ondergang van die koöperasie. Ekonomiese deelname deur lede: lede dra gelyk by tot en beheer die kapitaal van hul koöperasie demokraties. Ten minste ‘n gedeelte van hierdie kapitaal is gewoonlik die gemeenskaplike eiendom van die koöperasie. Surplusse kan gebruik word om die koöperasie verder te ontwikkel; om lede in verhouding tot hulle transaksies met die koöperasie te betaal; en om ander aktiwiteite wat deur die lede goedgekeur is, te steun. Outonomie en onafhanklikheid: ‘n Koöperasies is ‘n onafhanklike, selfhelporganisasie wat deur sy lede beheer word. Indien hulle ooreenkomste met ander organisasies aangaan, insluitend regerings, of kapitaal uit eksterne bronne verkry, word dit volgens bepalings gedoen wat demokratiese beheer deur sy lede verseker. Onderrig, opleiding en inligting: ‘n Koöperasie bied onderwys en opleiding aan sy lede, verkose verteenwoordigers, bestuurders en werknemers sodat hulle doeltreffend kan bydra tot die ontwikkeling van hul koöperasie. ‘n Koöperasie lig die algemene publiek in – veral jong mense en opinieleiers – oor die aard en voordele van samewerking. Samewerking onder koöperasies: ‘n Koöperasie dien sy lede die doeltreffendste en versterk die koöperasiebeweging deur met plaaslike, nasionale, streeks- en internasionale strukture saam te werk. Besorgdheid oor die gemeenskap: ‘n Koöperasie werk vir die volhoubare ontwikkeling van sy gemeenskap deur beleide wat deur die lede goedgekeur is.

Die koöperatiewe beginsels is riglyne waarvolgens koöperasies hul waardes prakties toepas.

4. Tipes koöperasies
‘n Koöperasie word gewoonlik as óf ‘n landbou-ondernemingsvorm óf as ‘n staatsgedrewe welsynstussenkoms beskou. Die reg plaas egter nie enige beperkings op die tipe koöperasies wat geregistreer kan word nie. Hier is ‘n paar van die moontlikhede: • Landboukoöperasies: ‘n Landboukoöperasie is ‘n koöperasie wat landbouprodukte produseer, prosesseer of bemark en landbou-insette en -dienste aan sy lede verskaf. • Verbruikerskoöperasies: ‘n Verbruikerskoöperasie verkry en versprei goedere aan sy lede en nielede en verskaf ook dienste aan sy lede. ‘n Koöperasie wat kruideniersware in groot maat aankoop en dit aan sy lede en die publiek verkoop, terwyl dit spesiale afslag aan sy lede of ‘n terugbetaling op grond van die som van hul transaksies gee, is ‘n voorbeeld van ‘n verbruikerskoöperasie. • Bemarking- en verskaffingskoöperasies: ‘n Bemarking- en verskaffingskoöperasie is ‘n koöperasie wat produksie-insette aan lede verskaf en hul produkte bemark of prosesseer. ‘n Voorbeeld is ‘n naaldwerkkoöperasie wat materiaal en naaimasjiene aan sy lede verskaf en dan die items bemark wat hulle maak. Hierdie kategorie sluit ook landboubemarkings- en verskaffingskoöperasies in. • Behuisingskoöperasies: ‘n Behuisingskoöperasie is ‘n primêre koöperasie wat behuising aan sy lede verskaf of ‘n sekondêre koöperasie wat tegniese dienste aan primêre behuisingskoöperasies voorsien. • Finansiëledienste-koöperasies: ‘n Finansiëledienstekoöperasie is ‘n primêre koöperasie waarvan die hoofdoel is om finansiële dienste aan sy lede te verskaf, of ‘n sekondêre koöperasie wat finansiële dienste aan ‘n primêre koöperasie verskaf. ‘n Voorbeeld hiervan is ‘n spaaren-leningskoöperasie waarin die lede hul spaargeld bymekaargooi en lenings aan mekaar toestaan. • Maatskaplike koöperasies: ‘n Maatskaplike koöperasie is ‘n koöperasie sonder winsoogmerk wat maatskaplike dienste aan sy lede voorsien, soos die versorging van bejaardes, kinders en siekes. • Koöperatiewe begrafnisverenigings: ‘n Koöperatiewe begrafnisvereniging is ‘n koöperasie wat begrafnisvoordele soos begrafnisversekering en verwante dienste aan sy lede en hul afhanklikes bied. • Dienskoöperasies: ‘n Dienskoöperasie is ‘n koöperasie wat behuising, gesondheidsorg, kindersorg, vervoer, kommunikasie of ander dienste verskaf. • Werkerskoöperasies: ‘n Werkerskoöperasie is ‘n primêre koöperasie wat werk verskaf aan sy lede of ‘n sekondêre koöperasie wat dienste aan sy primêre werkerskoöperasies verskaf. LET WEL: Dit is moontlik om verskillende tipes koöperasies in ‘n veeldoelige koöperasie te kombineer.

2. Koöperasies: ’n definisie
‘n Koöperasies is ‘n outonome vereniging van persone wat vrywillig verenig om aan hul gemeenskaplike ekonomiese, maatskaplike en kulturele behoeftes en aspirasies te voldoen deur ‘n demokratiese beheerde onderneming wat gesamentlik besit word (definisie van die International Co-operative Alliance). Ons kan hierdie definisie in vyf hoofpunte verdeel om dit beter te verstaan: • ‘n Koöperasie is ‘n onafhanklike organisasie. Dit moet op sy eie bene kan staan of ten gronde gaan. • ‘n Koöperasie is ‘n groep persone wat uit eie keuse besluit om saam te staan om gemeenskaplike behoeftes te bevredig en om gemeenskaplike doelwitte te bereik. • ‘n Koöperasie word gesamentlik besit. Sy hoofplig is teenoor sy lede en nie teenoor enigiemand buite die koöperasie nie. Al die lede deel in die voordele van die koöperasie. • ‘n Koöperasie word demokraties beheer sodat elke lid ‘n gelyke stem in besluite het. • ‘n Koöperasie moet koöperatiewe beginsels (sien die volgende afdeling) in sy aktiwiteite en organisasie volg.

3. Sewe koöperatiewe beginsels
Daar is sewe koöperatiewe beginsels wat regdeur die wêreld deur koöperasies gevolg word. Elkeen wat by ‘n koöperasie betrokke is, moet hierdie basiese koöperatiewe beginsels ken en verstaan. • Vrywillige en oop lidmaatskap: niemand word gedwing om ‘n lid te word nie en daar is geen geslags-, maatskaplike, rasse-, politieke of godsdienstige diskriminasie nie. • Demokratiese beheer deur lede: koöperasies is demokratiese organisasies wat deur die lede beheer word. Die lede neem aktief aan die opstel van beleid en aan besluitneming deel. Verkose verteenwoordigers is aanspreeklik teenoor die lede. In primêre

87

88

5. Waarom vorm landboukoöperasies?
Die belangrikheid van landboukoöperasies lê in werkskepping, die mobilisering van hulpbronne, om beleggings te genereer en hulle bydrae tot die ekonomie. In hulle onderskeie vorms bevorder landboukoöperasies algehele deelname aan die ekonomiese en maatskaplike ontwikkeling van alle mense. Landboukoöperasies dien hulle lede op die volgende wyses: • Dit verbeter bedingingsmag: ‘n Aantal lede wat saamstaan, beklee ‘n sterker posisie wanneer hulle met ander ondernemings sake doen. • Verminder aankoopkoste: Deur op groot maat aan te koop, word die aankoopprys van noodsaaklike voorraad laer. • Bekom marktoegang of brei markgeleenthede uit: Meer kopers word gelok vanweë die waarde wat jy kan toevoeg en die versekering wat jy kan bied aan klante wat groter hoeveelhede verlang. • Verbeter produkte of die gehalte van die diens: Tevredenheid by lede word bereik deur verbeterde fasiliteite, toerusting en dienste. • Bekom produkte of dienste wat andersins nie beskikbaar sou wees nie: Landboukoöperasies verskaf dikwels dienste of produkte wat ander privaat ondernemings nie sal lok nie. • Verminder koste of verhoog inkomste: Deur die bedryfskoste te verminder, word die hoeveelheid verdienste beskikbaar vir verspreiding aan lede om hulle inkomste ‘n hupstoot te gee, vermeerder.
Bron: Aangepas uit Guidelines for establishing agricultural co-operatives. Die dokument is by www.daff.gov.za beskikbaar.

6. Finansies
Kyk die SACCOL, Dora Tamana en CBDC aantekeninge onder opskrif 8.

Skenkings en donasies
Party koöperasies probeer om bykomende fondse te bekom van skenkersen ontwikkelingsagentskappe, NRO’s of regeringsbronne wat by geleentheid fondse opsysit om die ontwikkeling van koöperasies te ondersteun. Toekennings en skenkings is ‘n manier waarop ‘n koöperasie wat sukkel om toegang tot fondse te kry, gehelp kan word. ‘n Mens moet egter daarop let dat hierdie bron van finansiering potensiële probleme inhou: • Dit kan bydra tot afhanklikheid, omdat lede van die koöperasie minder gemotiveerd sal wees om die organisasie op sy eie voete te laat staan. Op die lang duur kan dit beteken dat koöperasies nie selfstandig word nie en verwag dat ‘n agent van buite tussenbeide sal tree wanneer hulle probleme ondervind. • Dit kan ook ‘n mate van verlies van onafhanklikheid beteken, aangesien baie skenkings voorskrifte en voorwaardes bevat ooreenkomstig finansieringsliggame se agendas. Navraag kan gedoen word oor skenkings en donasies wat vir koöperasies beskikbaar is by die verskillende maatskaplikebeleggingskemas wat privaat maatskappye, semi-staatsinstellings en staatsdepartemente aanbied. .

• Die Landbank bied finansiering aan alle sektore van die landbouekonomie en landbou-ondernemings. Koöperasies wat by hierdie aktiwiteite betrokke is, is daarop geregtig om aansoek om finansiering te doen. Vir meer inligting, besoek die Landbank se webtuiste by www.landbank.co.za of skakel die tolvrye navraagnommer by 0800 00 52 59. • Vir meer inligting oor die Cooperative Incentive Scheme (CIS) van die Departement van Handel en Nywerheid, sien die kontakbesonderhede onder opskrif 7. • Die Ontwikkelingsbank van Suider-Afrika (OBSA) verskaf finansiering vir projekte wat verband hou met die ontwikkeling van infrastruktuur. Koöperasies wat konsentreer op die ontwikkeling van infrastruktuur is daarop geregtig om aansoek te doen om finansiering by hierdie bank. Die bedryfskantoor kan geskakel word by 011 313 3911. • Die Departement van Handel en Nywerheid se Nywerheidsontwikkelingskorporasie (NOK) finansier inisiatiewe in verskillende sektore soos vervaardiging, kleinskaalmynbou, landbou, vervoer, toerisme, visserye, inligtings- en kommunikasietegnologie en sakedienste. Klante wat by hierdie instelling om lenings aansoek doen, moet bewys kan lewer van bates en/of ‘n bepaalde hoeveelheid spaargeld. Dit is ‘n nadeel vir baie opkomende koöperasies wat pas begin handeldryf. Tree met die NOK by hul webtuiste www.idc.co.za in verbinding. • Die Departement van Handel en Nywerheid se Khula Enterprise Finance Bpk verskaf lenings aan kleiner ondernemings wat nie vir NOK-lenings kwalifiseer nie. Khula gebruik finansiële kleinhandelstuss engangers om die lenings te versprei. Een manier waarop koöperasies toegang tot hierdie lenings kan verkry, is deur middel van ‘n SACCO (Savings and Credit Co-operative – spaar- en kredietkoöperasie), wat as ‘n finansiële kleinhandelstussenganger kan optree. Meer inligting kan by www.khula.org.za verkry word. - Bloemfontein 051 444 1040 / 0860 548 522 - Kaapstad 021 671 9056 / 0860 548 521 - Durban 031 301 1916 / 0860 548 526 - O os-Londen 043 726 0756 / 0860 548 527 - Kimberley 053 832 2275 / 0860 548 528 - Johannesburg 011 838 7638 / 0860 548 529 - Nelspruit 013 755 2370 / 0860 548 520 - Polokw ane 015 294 0901 / 0860 254 852 - Port Elizabeth 041 363 2570 / 0860 354 852 - Rustenburg 014 592 6391 / 0860 454 852 - Tshw ane 012 324 8236 / 0860 554 852 · Die Onafhanklike Ontwikkelingstrust werk grotendeels op die gebied van die tweede ekonomie deur die regering te ondersteun in die implementering van ontwikkelingsprojekte. U kan die verhandeling Co-operatives as a model for development op hul werbwerf www.idt. org.za lees. · Provinsiale ontwikkelingsagentskappe – soos die Limpopo Business Support Agency (Libsa) – verleen finansiële bystand aan koöperasies. Sien die hoofstuk oor verskaffers van finansiële dienste vir inligting oor provinsiale instansies.

7. Nasionale strategie en regeringskontakte
Koöperasies was so suksesvol in sekere dele van die wêreld dat die Suid-Afrikaanse regering wil toesien dat meer mense hier koöperasies begin. Indien koöperasies op die regte wyse aangepak word – met heelwat betrokkenheid, ondersteuning en beplanning – kan hulle ‘n groot rol speel om werksgeleenthede te skep en armoede te beveg.

Lenings
Die meeste kleinsakeondernemings in die wêreld bekom fondse deur die leningsiklus. Leningsaansoeke is ‘n belangrike manier waarop koöperasies toegang kan kry tot die kapitaal wat hulle nodig het om toerusting aan te koop en vir die opleiding van koöperasielede te betaal. Die nadeel van hierdie finansieringsvorm is die beperkte toegang wat talle arm Suid-Afrikaners tot finansiële instellings het, asook die hoë rentekoerse en diensgeld wat gehef word. In Suid-Afrika speel die volgende instellings ‘n belangrike rol by die verskaffing van lenings deur middel van die leningsiklus: 1. Handelsbanke is in private besit (byvoorbeeld Standard Bank ABSA en ENB). Die hoofdoel van handelsbanke is om winste te maksimeer. Hulle hef dus rentekoerse op die lenings wat hulle toestaan wat kliënte moet betaal, bykomend tot die bedrag wat hulle geleen het. 2. Ontwikkelingsbanke en -agentskappe in staatsbesit. Opkomende ondernemings vind dikwels dat hierdie instellings dienste bied wat nie vir hulle by handelsbanke beskikbaar is nie.

Departement Landbou, Bosbou en Visserye (DLBV) Direktoraat: Landbou-ontwikkelingsfinansiering Koöperatiewe-ontwikkelingsondersteuningseenheid Tel. 012 319 7295 DADF@daff.gov.za Tel. 012 319 6714 / 084 688 7377 AmonM@daff.gov.za Tel. 012 319 7909 VivianP@daff.gov.za Tel. 012 319 6965 RoseMOL@daff.gov.za Tel. 012 319 7885 As staatsinstelling wat belas is met ekonomiese ontwikkeling in die landbousektor, beskou die Departement van Landbou, Bosbou en Visserye

89

die ontwikkeling van landboukoöperasies as die kern van boerebemagtiging in die tweede ekonomie. Die doel van die mobilisering van boere deur middel van koöperasies is tweërlei van aard: eerstens om koöperasies te gebruik as afleweringstelsels vir staatsprogramme; en tweedens om boere in staat te stel om landboudienste te ontvang wat hulle nie as individue sou kon kry nie. As ekonomiese ontwikkelingsorganisasies word van koöperasies verwag om sekere dienste aan hul lede te verskaf. Die mening bestaan dat daar sekere dienste is wat lede van koöperasies nodig mag hê, maar waartoe hulle as individue nie toegang het nie. Hierdie dienste is die volgende: • • • • • Verskaffing van landbou-insette Toegang tot finansiering Bemarking van landbou-uitsette Waardetoevoeging of landbouprosessering Menslikehulpbronontwikkeling

Die uiteindelike doelwitte van die Departement is om boere in die tweede ekonomie te ondersteun sodat hulle doeltreffend tot werkskepping in die landbou kan bydra en ook om hulle aktiewe deelnemers aan die ekonomie te maak deur die uitset van hierdie sektor te verhoog. Departement van Handel en Nywerheid (DHN) Koöperatiewe-ondernemingsontwikkelingseenheid Tel. 012 394 9500 www.thedti.gov.za Kies “Co-operatives development” op die kieslysopsies van die webtuiste. Companies and Intellectual Property Commission (voorheen CIPRO) Tel. 0861 843 384 Vir die registrasie van koöperasies in Suid-Afrika. Nasionale Tesourie Kyk na die inligting oor die Cooperative Banks Development Agency in afdeling 8.

Hierdie aktiwiteite strek van landboukoöperasies tot spaaren kredietkoöperasies, en om selfhelp-inisiatiewe koöperatief in die swart woongebiede te organiseer. Die DGRV bied aanvraag- en uitkomsgebaseerde opleiding aan in koöperatiewe en besigheidsbeginsels, asook in rekeningkunde en boekhouding. Dit sluit ook opleiding by die werk en opvolgmaatreëls in. Ander opleidingsaktiwiteite sluit die opleiding-van-opleiersprogramme vir regeringspersoneel en ander diensverskaffers in. Die DGRV het opleidings- en konferensiefasiliteite om hierdie rede op hulle perseel in Pretoria opgerig. Bykomend tot hierdie fasiliteite is ‘n modelbakkery begin waar ‘n gekwalifiseerde bakker basiese en gevorderde opleiding in bak en fyngebak aanbied. Dora Tamana Co-operative Centre (DTCC) / Dora Tamana Savings and Credit Cooperative Centre P/a SACCOL Home of Small, Medium and Micro Enterprises Trust (HOST) P/a SACCOL International Labour Organisation (ILO) Tel. 012 341 2170 pretoria@ilo.org www.ilo.org

Limpopo Business Support Agency (Libsa) Tel. 015 287 3000 www.libsa.co.za Besonderhede van koöperasieontwikkeling word op die webtuiste gegee (kies “Key Programmes”). Die webtuiste bied ook skakels na verskeie koöperasies, soos die Champaign Chicken Meat Co-operative, Bohlabela Chicken Broiling Co-operative en Thohoyandou Peanut Butter Manufacturing Co-operative. Micro-agricultural Financial Institution of South Africa (MAFISA) Tel. 012 319 7216 elizabethkh@daff.gov.za MAFISA is ‘n finansiële skema vir mikro- en kleinhandellandbou, in die besonder vir ekonomies aktiewe arm mense. Die organisasie bied spaar- en bankfasiliteite by goedgekeurde finansiële instellings aan, asook lenings vir produksieinsette (soos kunsmis, saad en onkruiddoders), lewende hawe, kleinskaalse besproeiingstelsels, kleinskaalse landboutoerusting en implemente vir klein en opkomende boere en ander teikengroepe. National Youth Development Agency Voorheen die Nasionale Jeugkommissie en die Umsobomvu Youth Fund Tel. 011 651 7000 www.nyda.gov.za

8. Ander rolspelers
Cactis Agencies Tel. 083 407 7060 turnaround@telkomsa.net Co-operative and Policy Alternative Center (COPAC) Tel. 011 447 1013 www.copac.org.za Deutscher Genossenschaftsund Raiffeisenverband (DGRV) Duitse Koöperasie en Raiffeisenkonfederasie Tel. 012 346 6020 / 083 629 8326 dgrvsa@worldonline.co.za www.dgrvsa.co.za

Koöperasies is een van die gebiede waar die ILO tegniese bystand Jeugkoöperasies wat op sukses ingestel is, kan NYDA nader. verleen. Invest North West (INW) Tel. 014 594 2570 Faks 014 594 2575/6 www.inw.org.za INW ontwikkel instellings. NOPILIFE (National Organic Produce Initiative) Tel. 011 887 0800 / 073 303 1554

DGRV is die nasionale toporganisasie Ontwikkel werkerskoöperasies, en hoëvlak-ouditeringsfederasie ondersteun die koöperatiewe van die Duitse koöperasiesektor. beweging, bevorder die koöperatiewe sektor en Die DGRV is al meer as 20 jaar ekonomie. wêreldwyd by koöperasieontwikkelingsaktiwiteite betrokke. Co-operative Banks Development Agency (CBDC) Hul ontwikkelingsen Tel. 012 315 5367 konsultantaktiwiteite word verrig www.treasury.gov.za/coopbank met die doel om sowel plaaslike Kies die opsies “Documents” en as ekonomiese ontwikkeling (veral KMMO’s) te bevorder en om tot die “FAQ’s” op die webtuiste. verligting van armoede by te dra. Ter vervulling van sy mandaat verleen die DGRV advies en bystand aan koöperasies in Suid-Afrika.

Die bestuur, regs- en strukturele koöperatiewe raamwerk van koöperasies in Suid-Afrika skakel goed in by die implementering van die Khula – kyk opskrif 6 of kuier by nasionale organiese produkteinisiatief (NOPI) se idee van www.khula.org.za. “organiese dorpe”. Die projek is ‘n geïntegreerde oplossing Landboubesigheidskamer Tel. 012 807 6686 / 082 441 2308 om kleinboere in Suid-Afrika te bemagtig. NOPI verskaf alle Faks 012 349 1330 regulasies en aanbevelings vir die www.agbiz.co.za institusionalisering van “organiese Die Landboukolleges en dorpe”. provinsiale landboudepartemente bied kort kursusse aan oor landboukoöperatiewe-bestuur.

90

National Women in Agribusiness Credit Unions uit. WOCCU Co-operative (NAWACO) beskou Suid-Afrika as ‘n land met Tel. 035 870 3978 baie groeipotensiaal, aangesien daar miljoene mense is wat nie Nawaco is in KwaZulu-Natal gesetel behoorlik deur die banksektor en is toegespits op alle vroue met ‘n bedien word nie. belang by agribesigheid. Dit verskaf inligting oor hoe vroue voordeel uit Scientific Roets (Edms) Bpk Tel. 039 727 1515 die agribesigheidsektor kan trek. www.scientificroets.com North West University Potchefstroom Sakeskool Koöperasies is een van die gebiede Sentrum vir Koöperasies waarin hierdie raadgewende Dr. Louw van der Walt maatskappy opleiding aanbied. Tel. 018 299 1412/3 Sel: 083 658 9013 Small Enterprise Development Agency (SEDA) Die doelstellings van hierdie Tel. 012 441 1000 sentrum is om lede by te staan met Tel. 0860 103703 die stigting van koöperasies, om www.seda.org.za opleidingskursusse te ontwikkel en aan te bied, om navorsing SEDA bied aan klein en medium toegang tot oor koöperasies te doen, om ondernemings die uitkomste van navorsing oor waardevolle inligting oor die koöperasies te publiseer en om ‘n vestiging, bestuur en ontwikkeling hulpbronsentrum van koöperatiewe van ‘n besigheid, sakegeleenthede en ondersteuning vir klein materiaal in stand te hou. ondernemings. Klik op die “Cooperatives”-kieslysopsie op die Qhubekisa Agri Co-operative Tel. 079 965 5656 / 072 641 1212 webtuiste. Daar verskyn ook belangrike inligting oor koöperasies qhubekisacoop@yahoo.com onder die “Starting Your Own Business”-opsie (klik op “Legal The Savings and Credit Issues” en soek die “Co-operative Cooperative League of SA Business”-opsie). Limited (SACCOL) Tel. 021 422 3333 South African Institute of Tel. 011 440 6750 Entrepreneurship (SAIE) SACCOL is gestig deur die Tel. 021 447 2023 www.entrepreneurship.co.za Savings and Credit Co-operatives (SACCOs) en Credit Unions Yebo Co-operative Bpk in Suid-Afrika as hul nasionale Tel. 012 755 8377 vereniging. yebo@yebocoop.co.za www.yebocoop.co.za SACCOL het drie hooffunksies: Yebo is ‘n geregistreerde koöperasie • Verteenwoordiging van die wat in Maart 2003 deur verskillende SACCO-beweging op plaaslike sakegroepe en koöperasies uit al die en internasionale vlak. provinsies van Suid-Afrika as hul eie • Verskaffing van ondersteunings- en diensorganisasie ontwikkelingsdienste aan gestig is. Hulle fokus is ‘n teikenmark SACCO’s. SACCOL bied in landelike gebiede, townships dienste aan sy lidorganisasies en informele nedersettings. deur opleiding, advies en Yebo-lidmaatskap bestaan uit ander tegniese dienste te stokvelle, begrafnisverenigings, verskaf, asook deur deposito’s klubs, koöperasies en koöperatiefte aanvaar en lenings aan sy georganiseerde groepe. Yebo lede te verskaf. spesialiseer daarin om mense • Beheer van SACCO’s. meer te leer omtrent meganismes om hulle eie geld te genereer SACCOL is ‘n lid van die ACCOSCA, – en daarmee saam word opleiding die African Confederation of gegee in hoe om hulle besteebare Cooperative Savings and Credit inkomste te gebruik om volhoubare Associations. besigheid te skep wat hulle kan help ACCOSCA maak op sy beurt, met armoedeverligting. saam met 86 lande in sewe streke wêreldwyd, die World Council of

9. Publikasies en webtuistes
• Verskeie navorsingsvraagstukke wat met koöperasies verband hou, word ondersoek – doen navraag by instellings soos universiteite se departemente sosiale wetenskappe of ekonomie of kry inligting op hul webtuistes, of by organisasies waarna in hierdie hoofstuk verwys word. • www.ncba.coop/clusa.cfm. Die Cooperative League USA (CLUSA) se internasionale program het in ontwikkelende lande gehelp om individue en gemeenskappe te bemagtig deur die ontwikkeling van doeltreffende, volhoubare groepsbesighede en demokratiese prosesse. • Co-operatives in South Africa: their role in job creation and poverty reduction. Kate Philips. South African Foundation (October 2003). • International Co-operative Alliance – www.coop.org • Kry die dokument LED and co-operatives in South Africa – summary outcome of a workshop by www.led.co.za. • Nog ‘n belangrike artikel is “How farmers organise”, die redaksioneel van LEISA Magazine, Maart 2007. Kry dit by www.leisa.info.

Waar om meer uit te vind
Indien daar ‘n groep van julle is – of selfs ‘n hele gemeenskap – wat ‘n onderneming wil begin waaruit elkeen ewe veel voordeel trek en waarin die winste gelyk tussen al die betrokkenes gedeel word, is dit ‘n goeie idee om ‘n koöperatiewe onderneming te begin. Dit moet steeds met dieselfde dissipline en volgens dieselfde stelsels bedryf en bestuur word wat op enige onderneming van toepassing is sodat mense doeltreffend kan werk en hul inkomste die uitgawes kan oorskry – die beginsels verskil egter en dit sal verseker dat die voordele van die onderneming wyer versprei word. Kies die kieslysopsie oor koöperasies op die webtuiste van SEDA (Small Enterprise Development Agency) by www.seda.org.za. Kry by www.daff.gov.za altesaam 17 handleidings oor hoe om ‘n koöperasie te ontwikkel. Kies “Publications”, “General Publications” en dan “Training manuals: Cooperatives”. Sien ook die inligtingstuk (Info Pak), “How to form a co-operative”, ook by die opsie “Publications”. Kies die opsie “Co-operatives Development” by die Departement van Handel en Nywerheid se webtuiste, www.thedti.gov.za. Besoek die webtuistes van rolspelers wat in hierdie hoofstuk genoem word. Ons wil die DGRV en Bernd Harms weer eens bedank (sien afdeling 8) vir hulle hulp met hierdie hoofstuk.

91

Bemarking en finansiële dienste
Landbouskoue en -byeenkomste
1. Publikasies en webtuistes
• ‘n Kalender wat skoue, veilings en boeredae aandui, is by www.landbou. com, die elektroniese arm van die Landbouweekblad, beskikbaar. Besonderhede van landbouskoue en -byeenkomste verskyn ook weekliks in die tydskrif. • Die “Farmer’s Diary” verskyn in die Farmer’s Weekly en is beskikbaar by www.farmersweekly.co.za. • Besoek www.agbiz.co.za vir ‘n kalender wat komende gebeurtenisse bevat. • Die nuusbrief van die sekretariaat van die Forum vir Landbounavorsing in Afrika (FARA) verskaf besonderhede van alle Afrika-forums, konferensies en ander internasionale kongresse wat in Afrika aangebied word, soos die All Africa Horticulture Congress, Africa Crop Science Society Conference en World Congress of Agroforestry. Vir meer inligting, kyk in die afdeling “Major events” van die nuusbrief.

3. Skoue
Agri Mega Week (Bredasdorp) Tel 028 424 2890 / 028 425 2524 www.agrimega.co.za ‘n Interaktiewe ekspo en indaba waar die fokus op wintergraan, skaap en wol en die suiwelbedryf val en oor ‘n tydperk van drie dae aangebied word, met ongeveer 300 uitstallers en 15 000 besoekers. Africa’s Big Seven vind in Midrand plaas en inkorporeer AgriFood, Food Tech Africa, Interbake Africa, Food Biz Africa, Retail Trade Exhibition, Retail Solutions Africa en IFMA Africa. ‘n Hele paar konferensies vind saam met die uitstallings plaas. Kontakinligting kan by Exhibition Management Services in afdeling 2 hierbo gekry word. All Africa Dairy Expo Tel. 012 843 5745 www.dairyexpo.co.za Nampo-oesdag Tel. 056 515 2145 wim@grainsa.co.za www.nampo.co.za Die NAMPO-oesdag – ‘n jaarlikse landbouskou wat vier dae lank by NAMPO-park naby Bothaville gehou word – se oogmerk is om ‘n omgewing te skep waarin boere en insetverskaffers byeen kan kom. Die insetverskaffers stal hul produkte uit en demonstreer dit, terwyl die boere die geleentheid kry om te sien wat op die mark beskikbaar is. Skakel die Maize Capital Forum by 056 515 3042 of die toerismekantoor in Viljoenskroon by 056 343 3992 vir besprekings (bespreek betyds).

2. ’n Paar rolspelers
Talle produsente- en distriksverenigings is hierby betrokke. Kry besonderhede in afdelings 3 en 4.

Agri-Expo Tel. 021 975 4440/1/2/3 www.agriexpo.co.za ‘n Landbou-organisasie wat talle skoue en geleenthede reël, soos die Suid-Afrikaanse Kaasfees, verskeie perdeskoue, telersgeleenthede en kampioenskappe. Agri Mega Expos Tel 028 424 2890 / 425 2524 www.agrimega.co.za

Besoeke aan internasionale en nasionale skoue, soos Nampo en Allfresh, is ingesluit in hulle landboutoere. Exhibitions and Event Association of Southern Africa (EXSA) Tel. 011 805 7272 www.exsa.co.za

Natuurlike en Organiese produkte Tel. 021 671 0935 / 083 346 3465 Hierdie ekspo is ‘n gesamentlike www.naturalandorganic.co.za projek van CenDel, die sentrum vir die ontwikkeling van produseerders Royal Show (PMB) – soek “Royal van die Melkprodusente-organisasie Agricultural Society of Natal” in (MPO) en The Dairy Mail. Die afdeling 2 hierbo. ekspo is hoofsaaklik gerig op die behoeftes van melkboere, maar dit SAITEX bied ook aan veeboere waarde vir Tel. 011 783 7250 www.exhibitionsafrica.com hulle geld. Allfresh info@buzztzn.co.za www.allfresh.co.za “Afrika se belangrikste handelskou.”

Exhibition Management Services Tel. 011 783 7250 Agri Mega Expos is verantwoordelik www.exhibitionsafrica.co.za vir verskeie landbou-uitstallings, -skoue en -boeredae in die Wes- Royal Agricultural Society of Natal Kaap. Tel. 033 345 6274 Agri Promo (www.agripromo. admin@royalshow.co.za co.za) ) is ‘n eenstop-landboumedia- www.royalshow.co.za en bemarkingsmaatskappy wat korporatiewe dienste soos media- Hulle is gashere van die Royal Show en kommunikasiedienste en – “Suid-Afrika se oudste en grootste landbougebeurtenis” korporatiewe bemarkingsdienste gemengde – en die Sunday Tribune se aanbied. tuinskou, die land se “grootste tuinbougeleentheid”. Hulle is AGRIFICA ook betrokke by verskeie ander Tel. 012 804 9729 projekte. www.agrifica.co.za Toere na landboufunksies wat in Tshwane Business and Suid-Afrika en Afrika aangebied Agricultural Corporation (TSHWABAC) word. Tel: 012 327 1487 www.tshwabac.co.za Agricultural Tours Worldwide Tel. 082 447 7718 www.agritoursandtravel.com

South African Cheese Festival Tel. 021 975 4440 ‘n Nasionale beraad vir verskaffers www.cheesefestival.co.za en produseerders in die varsproSunday Tribune Garden Show duktebedryf. – soek “Royal Agricultural Society of Natal” in afdeling 2 hierbo. From The Earth Tel. 021 975 4440/1/2/3 www.fromtheearth.co.za Intervitis Interfructa Southern Africa Gardenex is die belangrikste Inkorporeer die Wine Farmers and blommeskou in Suid-Afrika. Bel Fruit Growers Exhibition 011 549 8300 of besoek by www. Tel. 021 448 7330 www.intervitis-interfructa.co.za gardenex.co.za

4. Ander Skoue
GAUTENG
Pretoria-skou Tel. 012 327 1487 www.tshwabac.co.za Vaal-skou Tel. 016 421 3570

NOORDWES
Lichtenburg-skou Alice van Wyk Tel. 082 701 6928 Rustenburg-skou Tel. 014 592 1318/9 Vryburg-skou Tel. 053 927 3945 Word as Suid-Afrika se derde grootste landbouskou beskou en die grootste veeskou in die land.

MPUMALANGA
Nelspruit Tel. 013 752 2801

NOORD-KAAP
Kimberley-skou Tel. 053 833 3581

92

LIMPOPO
Agri Letaba (by Tzaneen) Tel. 015 307 2725 www.agriletaba.co.za

KWAZULU-NATAL
Eston-skou Tel. 031 781 1995 www.estonshow.co.za

6. Internasionale skoue
• Die “belangrikste” landbouskoue word volgens lande op die webtuiste van Landboutoeroperateurs Internasionaal (Agricultural Tour Operators International – ATOI) gelys. Besoek www.atoi.org. Kyk ook www.biztradeshows.com. • www.exhibitionsafrica.co.za – vir besonderhede van skoue in Nigerië, Ghana en Mosambiek. • Internasionale Akwakultuurgebeure – kontak Aquaculture Innovations by 046 622 3690, besoek www.aquaafrica.co.za of skryf aan leslie@aquaafrica.co.za. • Let daarop dat internasionale skoue/konferensies van tyd tot tyd in Suid-Afrika plaasvind, soos die Globale Sitruskonferensie 2010. • Kontak Devor Julies van US Commercial Services by 011 290 3241 of besoek www.buysa.gov/southafrica/en – kies die “Trade shows and events” opsie, vir skoue of gebeurtenisse in die VSA. Agritechnica Expo www.agritechnica.com Agromek Tel. +45 8675 4545 Faks +45 8615 1951 www.agromek.dk Fruit Logistica Telephone: +49 30 3038-2045 lamusse@messe-berlin.de

Naboom Windpomp Fees The Royal Show – sien opskrif 3. Tel. 014 743 3137 / 082 087 0360 www.naboomwindpompfees.co.za WES-KAAP Polokwane-landbouskou Tel. 015 290 2297 ‘n Volledige lys van skoue in die Faks 015 290 2255 Weskaap is beskikbaar by Agri-Expo.
Hier is ‘n paar van die groot skoue: Ander skoue vind plaas op Makhado (Louis Trichardt), Bela-bela (Warmbad), Tolwe en Vivo.

Agri Mega Week – sien afdeling 3. Agri Cape Week (Paarl) Tel 028 424 2890 / 028 425 2524 www.agrimega.co.za ‘n Interaktiewe ekspo en indaba wat op die vrugte-, wingerbouen groentebedrywe fokus, oor drie dae gehou word, met 100 uitstallers en 6 000 besoekers.. Robertson-lenteskou Tel. 023 626 2512 Swartlandskou (Moorreesburg) Tel. 083 231 5484 Worcester-skou Tel. 023 347 0091

OOS-KAAP
Kontak die Oos-Kaapse Landbouskouvereniging by 041 484 4520.

VRYSTAAT
Bloemfontein Tel. 051 448 9894 www.bloemskou.co.za Reitz Bieliemieliefees Tel. 072 180 3380 Faks 058 863 2600
Daar word ook skoue in Parys en Dewetsdorp gehou.

5. Konferensies
Agribusiness Africa Conference IIR Conferences Tel. 011 771 7000 Tel. 012 804 9729 www.iir-conferences.co.za www.agrifica.co.za Agrimark Trends (AMT) – sien Die Voedsel & Drank- en Vleisbest uurkonferensies bl. 129 Tel. 012 361 2748 Mega Events www.agrimark.co.za Tel. 021 863 0397 Ekonomiese oorsigte van die www.agrimega.co.za verskillende landbousektore word bespreek. Soek “Conference Eenstop-geleentheidsbestuursProceedings” op die kieslysopsies dienste wat in landbou spesialiseer. Enige geleentheid, enige tyd, enige op die webwerf. plek. Food, Agriculture and Natural Resources Policy Analysis NAFCO Tel.013 262 4474 Network (FANRPAN) www.nafco.co.za Tel. 012 804 2966 / 3186 www.fanrpan.org South African Large Herds Dialoë oor streeksbeleid Conference word regdeur Suidelike Afrika Tel. 012 843 5745 gehou. Besoek die webwerf vir www.largeherds.co.za besonderhede.

Die Globale Sitruskonferensie wat in 2010 deur Suid-Afrika tydens die FIFA-wêreldbekersokker aangebied word. Besoek www. Agromek stel die produkte van allfresh.co.za. ongeveer 560 uitstallers ten toon en is die grootste jaarlikse Hortifair landboumeganiseringskou in Tel. 011 692 4237 Noord-Europa. Die blommeskou in Nederland. Australian National Field Days Lidmaatskap van SAFGA (sien info@anfd.com.au die hoofstuk oor snyblomme) is www.anfd.com.au verpligtend indien u sou belangstel om daar uit te stal. Australië se belangrikste landboutentoonstelling. SPACE Tel. 011 303 7193 BioFach info@space.fr www.biofach.de www.space.fr ‘n Uitgebreide reeks organiese Die veeboerskou in Frankryk. voedsel en billike-handelsprodukte. Kontak Ian Robinson van Go- Die VK se Royal Show het in 2010 organic.co.za vir meer inligting. ten einde geloop. Hulle webtuiste was www.royalshow.org.uk. Enterprise Florida Tongila Manly Tel. 082 560 8001 EnterFlorida@TheManlyGroup. com Amerika se voedsel- en drankskou vir Suid-Afrikaanse maatskappye wat graag hulle produkte in die VSA-mark wil bemark.

94

Bemarking en finansiële dienste
Risikobestuur en versekering
1. Oorsig
Landbou, en in die besonder ‘n boerdery, is vandag ‘n onderneming wat met heelwat risiko’s gepaardgaan. Kwessies soos klimaatsverandering, tekorte aan vaardighede en die ontwikkeling van die finansiële markte ten opsigte van kommoditeitsprodukte het die risiko waarvoor hierdie ondernemings te staan kom, verhoog. Alhoewel landbou-ondernemings meer werktuie tot hulle beskikking het om risiko’s te bestuur en te temper, het dit die kompleksiteit van risikobesluitneming verhoog. Die suksesvolle persone van die toekoms sal die boere en landbouondernemings wees wat in staat is om die risiko’s, wat inherent aan hulle boerderystelsels is, teen ‘n redelike koste te bestuur. Die uiteinde van doeltreffende risikobestuurpraktyke in die landbou sal groot voordele vir die samelewing in sy geheel inhou en sluit die volgende in: • Om voedselsekerheid en prysstabiliteit te verseker; • Om ‘n stabiele en winsgewende kommersiële boerderygrondslag te vestig om te verseker dat landbou in staat is om die voedselvereistes van die toekoms die hoof te bied; • Om langtermynvolhoubaarheid van die omgewing te verseker; • Om die negatiewe gevolge van natuurrampe (vloede, droogtes, en so meer) op die mens en die omgewing te minimaliseer; • Om die behoefte aan noodlenigingspakkette wat deur belastingbetalers befonds word, te verminder; • Om werksgeleenthede en volhoubare indiensneming te skep; en • Om die stabiliteit van die boer se inkomste en gevolglik ook besteding op plaasinsette te verbeter. Die gevolg is ekonomiese stabiliteit in landelike ekonomieë.

Direktoraat: Landbougebruik en Grondbestuur Tel. 012 319 7685 Kry besonderhede van die provinsiale kantore in die grondsoorte hoofstuk. Twee depots in De Aar en Upington berg toerusting en plaagdoders wat versprei kan word in areas wat deur sprinkane ingeneem is. Daar word van grondeienaars verwag om die voorkoms van sprinkane aan te meld. De Aar: Tel. 053 631 3621 Upington: Tel. 054 334 0171

3. Verenigings wat betrokke is
Suid-Afrikaanse Aktuariële Vereniging Tel. 021 509 7697 www.actuarialsociety.org.za Association for Savings & Investment SA Tel. 011 669 4900 www.aci.co.za Effektetrusts is een voorbeeld van ‘n kollektiewe belegging. Dit stel die belegger in staat om sy geld saam met ander beleggers wat dieselfde beleggingsdoelwitte het, te belê. Financial Intermediaries Association of Southern Africa Tel. 012 665 0085 www.ibcsa.org.za ‘n Samesmelting van die Insurance Brokers Council of South Africa (IBC) en die South African Financial Services Intermediaries Association (SAFSIA). Financial Planning Institute of Southern Africa (FPI) Tel. 011 470 6000 www.fpi.co.za As ‘n instansie wat die finansiële dienstebedryf én sy kliënte bedien, voorsien die FPI ‘n onafhanklike gehalteversekeringsp roses. Die FPI sorg dat toepaslike opleidingstandaarde gehandhaaf word in die opleiding van finansiële adviseurs en beplanners en dat etiese en praktykstandaarde tred hou met die behoeftes van die Suid-Afrikaanse verbruiker. Raad vir Finansiële Dienste Tel. 012 428 8000 www.fsb.co.za Die Raad vir Finansiële Dienste is ‘n unieke, onafhanklike instelling wat deur wetgewing tot stand gekom het om in openbare belang om te sien na die Suid-Afrikaanse nie-bank-finansiëledienstebedryf. Kies die “insurance”-opsie op hulle webtuiste. Institute of Life and Pension Advisors of Southern Africa (ILPA) Tel. 011 475 1149 Institute of Retirement Funds of South Africa (IRF) Tel. 011 369 0160 www.irf.org.za The Life Offices’ Association (LOA) Tel. 021 421 2586 info@loa.co.za Die Life Offices’ Association (LOA) is die verteenwoordigende liggaam van die lewensversekeringsbedryf. Dit tree ook op as ‘n waghond vir die bedryf en stel sekere standaarde wat alle ledekantore moet nakom. Die Ombudsman Die lewensversekeringsombud sman is ‘n onafhanklike liggaam waaraan ‘n mens klagtes oor ‘n versekeringsmaatskappy, ‘n verteenwoordiger of ‘n lewensversekeringsproduk kan rig. Die Ombudsman vir Korttermynversekering Tel. 011 726 8900 www.osti.co.za Dit is ‘n onafhanklike liggaam en die dienste word gratis aan die publiek verskaf. Die ombudsman kan u help as u versekeraar weier om te betaal, byvoorbeeld vir skade aan u voertuig. Die diens is gratis vir versekerde verbruikers. U moet u klagte eers by die versekeringsmaatskappy indien, en slegs wanneer u dispuut met die versekeraars nie bygelê kan word nie, kan u die saak na die Ombudsman se kantore verwys. Die Ombudsman se besluite is bindend op die versekeringsmaatskappy, maar nie op u nie. Vir meer besonderhede oor sake waarmee hul kantoor u kan help, klik op die kieslys-opsie “Common Problems” by www.osti.co.za onder die afdeling “When the Ombudsman cannot act formally”. Die Ombudsman vir langtermynversekering Tel. 021 657 5000 www.ombud.co.za

2. Nasionale strategie en tersaaklike direktoraat by die DLBV
Die Wet op Rampbestuur, 2002, is hier van toepassing. As droogtetoestande, veldbrande, ensovoorts as gevolg van hul aard nie volgens die bepalings van hierdie Wet tot rampe verklaar kan word nie, kan verligting ingevolge ‘n bepaalde maatreël gebied word. Direktoraat Landbourisiko en Rampbestuur Tel. 012 319 7955 DADRM@daff.gov.za Hierdie direktoraat: • bestuur, ontwikkel en implementeer regeringsbeleid, wetgewing en voorskrifte rakende risiko- en rampbestuur in die landbousektor; • stel ‘n strategiese plan vir landbourisiko- en -rampbestuur op; • staan provinsiale en plaaslike regerings by en ondersteun hulle in die bestuur van landbourisiko’s en -rampe. Dit is belangrik vir boere om vroeë waarskuwingsinligting te ontvang sodat hulle vooruit kan beplan. Die Departement van Landbou het die Nasionale Agrometeorologiese Komitee (NAK) in 2002 in die lewe geroep. Die NAK se mandaat is om vroeë waarskuwingsinligting te versamel en bekend te maak as een van die hulpmiddels om die risiko’s en rampe in die landbousektor te hanteer. ‘n NAK-inligtingsbrief word saamgestel en op die 15de van elke maand uitgereik. Formaat: • Seisoenvoorspellings; • Huidige toestande van die NDVI en reënvalkaarte van die SAWB; • Boerderystatus in die provinsies en in die SADC-streek; • Advies oor strategieë wat die boerderygemeenskap kan gebruik. Kry die “climate advisories” by www.agis.agric.za

95

96

South African Financial Services Intermediaries Association (SAFSIA) Tel. 012 665 0085 www.fia.org.za ‘n Instansie wat beide korttermyn-, langtermyn- en werknemervoor deelversekering se tussengangers (soos finansiële beplanners) dek.

South African Insurance Association (SAIA) Tel. 011 726 5381 www.saia.co.za SAIA het ten doel om bewustheid en begrip van die korttermynvers ekeringsbedryf te bevorder en om waarde vir alle belanghebbendes toe te voeg.

Kredietversekering beskerm jou teen slegte skuld. Hier is ‘n paar rolspelers: Coface South Africa Tel. 011 208 2500 www.cofaceza.com Credit Guarantee Tel. 011 889 7000 www.creditguarantee.co.za Lombard Versekeringsgroep Tel. 011 551 0600 www.lombardins.com Prestige Credit Insurance Consultants Tel. 011 805 8958 www.prestigecredit.co.za

4. Maatskappye wat betrokke is
ABSA Versekeringsmaatskappy Mutual & Federal Versekeringsmaatskappy Bpk Tel. 011 330 2111 Tel. 012 400 8100 www.absa.co.za www.mf.co.za ABSA Lewens Bpk Old Mutual Lewensversekering Tel. 011 350 4000 smaatskappy Bpk Tel. 021 509 9111 African Rand www.oldmutual.co.za Tel. 011 678 1354 www.africanrand.co.za PricewaterhouseCoopers Agri-bedryfsgroep Agricola Nasionale kantoor – 023 346 5502 Tel. 011 288 0300 KwaZulu-Natal – 031 271 2000 www.agricolasa.co.za Sentrale streek – 051 503 4100 Vind uit wat u naaste agri- Noordelike streek – 013 754 3300 onderneming ten opsigte van Oostelike streek – 041 391 4400 versekering, oesversekering, www.pwc.com/za kredietversekering, ensovoorts aanbied. Skakel die volgende Sanlam Lewensversekering Bpk Tel. 021 947 9111 nommers van Suidwes Bpk: • Leeudoringstad 018 581 1000 agri@sanlam.co.za www.sanlam.co.za • Bothaville 056 515 1094 • Christiana 053 441 2202 Santam Agriculture • Schweizer-Reneke 053 963 Tel. 012 369 1202 1161 Faks 086 656 9117 • Vryburg 053 927 2421 Hannes.duplessis@santam.co.za • Wolmaransstad 018 596 2320 www.santam.co.za Boshoff Visser Tel. 028 722 8049 www.boshoffvisser.co.za EnviroMon Tel. 021 851 5134 www.enviromon.co.za Bate- en oesversekering in die landboubedryf. Besoek hulle webwerf en klik op “Products and Services” en dan op “Agricultural Insurance”.

5. Opleiding en navorsing
Daar bestaan ‘n dringende behoefte aan voortgesette navorsing oor die voorspelbaarheid van kritieke landbouparameters, soos die aanvang, verspreiding en beëindiging van reënval, asook die frekwensie van droë tydperke en nat periodes in die reënseisoen. Hierdie parameters het ‘n direkte uitwerking op landbouproduksie en enige vooraf-inligting oor hul variasies gedurende die seisoen wat voorlê, kan boere in staat stel om hul bedrywighede doeltreffend te beplan om sodoende die uitwerking van nadelige toestande te minimaliseer. Navorsing oor die verbetering van gewaskultivars, die moontlikhede van genetiese wysigings van gewasse, markneigings, bevolkingsgroei en bestedingspatrone, kan bydra om die doeltreffendheid en produktiwiteit van die landbou as ‘n sektor op te hef. Die voortgesette onderrig van boere het uiters belangrik geword omdat boere aan die voorpunt van landbouveranderinge moet bly en tred moet hou met die snelle ontwikkeling van die tegnologie en die drang om die opbrengs van landboubedrywighede te maksimaliseer. Die ontwikkeling van gewaskultivars, chemikalieë en plaagdoders, presisielandbou en doeltreffende boerderygereedskap kan ‘n positiewe uitwerking op die uitset van ‘n boerdery hê. Die eienaars en bestuur moet dus ingelig wees ten einde voordeel uit hierdie ontwikkelinge te trek. ICOSAMP – The Information Core for Southern African Migrant Pests Tel. 012 356 9800 (ICOSAMPsameroeper) icosamp@ecoport.org http://icosamp.ecoport.org Trekplae soos sprinkane, kommandowurms en Quelea-voëls teister die Suider-Afrikaanse streek jaarliks, en in sommige jare het hulle groot skade aan gewasse in lidlande van die Suider-Afrikaanse Ontwikkelingsgemeenskap (SAOG) veroorsaak. Al hierdie plae is uiters mobiel en steek dikwels politieke grense oor – gevolglik is kommunikasie en samewerking tussen buurlande belangrik vir die vooruitskatting, monitering en beheer van hierdie uitbrekings. ICOSAMP , onderskryf deur SAOG en befonds deur die VK se Departement vir Internasionale Ontwikkeling, het ‘n streeksnetwerk van inligtingsbeamptes geskep wat maandeliks verslae oor die status van trekplae in hul land aan die koördineerder van ICOSAMP indien. Sedert sy totstandkoming in 2000 reik ICOSAMP maandelikse bulletins en GIS- (Geografiese Inligtingstelsel) kaarte uit. Inseta is die onderwys- en opleidingsowerheidsektor (SETA) vir onder andere die versekering-, risikobestuur-, herversekeringen pensioenfondsbedryf. Besoek www.inseta.org.za of skakel 011 544 2000. Institute of Risk Management South Africa Tel. 011 234 5898 www.irmsa.org.za Insurance Institute of SA Tel. 011 834 6061 www.iisa.co.za Universiteit van die Vrystaat Departement Landbou-ekonomie Tel. 051 401 2250 WillemseBJ@ufs.ac.za Rampbestuur-, opleiding- en onderwyssentrum vir Afrika Disaster Management, Training and Education Centre for Africa (DIMTEC) Tel. 051 401 2721 Faks 051 401 9336 dimtec@ufs.ac.za ‘n Departement in die fakulteit Natuur- en Landbouwetenskappe, met die omvangrykste meestersgraadprogram in rampbestuur in Afrika.

Standard Bank Tel. 011 858 5135/6 ‘n Verskeidenheid weerdienste word agriinsurance@standardbank.co.za verskaf, soos weervoorspellings, www.standardbank.co.za klimaatsverwante siektewaarskuwings en meteorologiese advies. Kry ‘n eksemplaar van hul Finance and farmers (4th edition). Dié Garrun Group boek bespreek die volgende: Tel. 011 694 5000 produksierisiko en ontleding; www.garrun-group.co.za bemarkingsrisiko en beplanning; finansiële risiko en bestuur; HOTSURE institusionele risiko; en menslike Tel. 0861 COLLAR en persoonlike risiko. Hierdie www.hotsure.co.za onderwerpe word ook dikwels in hul AgriReview-kwartaalverslae Webgebaseerde GIS-monitor bespreek. en beheer: moniteer en spoor lewende hawe, voertuie en houers T&E FinOps op. Tel. 012 440 6660 tefinops@netactive.co.za Huis van Oranje Groep Tel. 0860 104 297 T&E FinOps het voorheen as www.hvo.co.za Agri Securitas-traumaversekering bekend gestaan. Die maatskappy Landbankbied nou omvattende finansiële Versekeringsmaatskappy dienste. Tel. 0861 00 5242 Tel. 083 232 6272 www.lbic.co.za

97

98

6. Primêre bronne van risiko in boerdery
Alhoewel die risiko’s hieronder in afsonderlike kategorieë geplaas word om die identifikasie en bestuur van risiko’s te vergemaklik, moet u daarop let dat hulle nie onafhanklik van mekaar bestaan nie. Sommige gevolge op landbouondernemings kan juis aan die wisselwerking tussen risiko’s toegeskryf word. Boere moet risikobestuur vanuit ‘n holistiese perspektief benader en moet nooit oënskynlik onwaarskynlike risiko’s ignoreer nie. Produksierisiko. Produksierisiko’s word omskryf as die algehele onsekerheid met betrekking tot produksie. Produksierisiko’s sluit in veranderinge in die weer, in oessukses, in die voorkoms van plae en siektes en in die doeltreffendheid van toerusting. Die waargenome verandering in die globale klimaat hou tans verskeie, en potensiaal gevaarlike, risiko’s in vir die produksie van gewasse, veral gewasse wat met die beskikbaarheid en gehalte van water, asook die stygende temperature, geassosieer word. Prysrisiko. Prysrisiko spruit uit die onvoorspelbaarheid en mededingende aard van die markte vir insette en uitsette. Veranderende pryse van produkte kan op formele markte, soos die onderskeie kommoditeits- en termynbeurse, werklike markte waar kopers en verkopers ontmoet of deur middel van transaksies tussen individuele partye, waargeneem word. Wat die pryse van boerdery-insette aanbetref, is boere hoofsaaklik “prysnemers” – hulle het met ander woorde min of geen sê oor die pryse wat hulle betaal nie en daar is min risikobestuursvaardighede of risikoinstrumente beskikbaar om die risiko te bestuur. Daar bestaan vir sommige gewasse en produkte verskeie finansiële instrumente en produkte waardeur die boer prysrisikobestuur kan bewerkstellig. Maar vir sommige mense kan die prysrisiko wat met landbouuitsette geassosieer, slegs in ‘n mate deur ‘n doeltreffende bemarkingstrategie bestuur word. Sekere produsente kan ook “prysnemers” wees wanneer dit by uitsette kom, soos byvoorbeeld die melkprodusente. Politieke risiko. Veranderings in die regering of die regeringsbeleid met betrekking tot aangeleenthede soos grondhervorming, indiensnemingsteikens, die welstand van diere, voedsel en veiligheid bring dikwels onsekerheid mee en hou betekenisvolle gevolge vir boere in. Befondsing en befondsingslikiditeitsrisiko. ‘n Suksesvolle landbouonderneming sal ‘n weldeurdagte befondsingsplan implementeer. Landbouondernemings kan aan sikliese kontantvloeipatrone blootgestel word en daarom is dit noodsaaklik om die befondsingsrisiko van die landbouonderneming te bestuur. Die onlangse krisis het ons geleer dat alle sakeplanne hul operasionele kontantvloei en beleggings na behore moet beplan en ‘n befondsingsplan moet hê wat ‘n mate van gemoedsrus kan bied ten opsigte van die beskikbaarheid van fondse in kritieke tye. Wanneer beduidende befondsing vereis word, moet dit vooraf gereël word om te voorkom dat ‘n tekort aan beskikbare fondse nie ‘n negatiewe invloed op die onderneming het nie Valutarisiko. Die appresiasie of depresiasie van die Suid-Afrikaanse rand affekteer die aanvraag na invoere en uitvoere asook die binnelandse pryse vir mededingend verhandelde insette en uitsette. Valutarisiko kan ook ‘n groot invloed op prysrisiko hê, in die besonder wanneer pryse van insette of uitsette in ‘n buitelandse geldeenheid uitgedruk word, soos die prys van mielies in Amerikaanse dollar. Regsrisiko. ‘n Groot aantal boerdery-aktiwiteite het regsimplikasies. ‘n Regsrisiko is inherent aan kontraktuele ooreenkomste en kan omgewingsen voedselveiligheidsaanspreeklikhede insluit. Persoonlike risiko. Persoonlike risiko’s is risiko’s wat betrekking het op die mense wat betrokke is by die bestuur van die plaas. Dit sluit veiligheid op die plaas, egskeiding, siekte en dood in.

7. Faktore wat boere in aanmerking moet neem voordat hulle risiko probeer bestuur
Die mate waarin verskillende soorte risiko’s bestuur word, hang van baie faktore af. Boere moet die volgende in gedagte hou wanneer hulle besluit oor die gepaste stappe om risiko’s te hanteer: • Eie aptyt vir risiko’s; • Die waarskynlikheid en gevolge van enige potensiële risiko in die besondere onderneming; • Die strategieë of prosesse wat beskikbaar is om die risiko te bestuur of te beheer; • Die koste verbonde aan die minimalisering of bestuur van die risiko’s; en • Die gevolge as die risiko nie bestuur word nie. Watter opsies moet oorweeg word om die risiko te bestuur of teen te werk? Die risikobestuurstrategieë kan soos volg gekategoriseer word: Vermyding- of aanvaardingstrategieë • Vermy of beëindig die aktiwiteit wat aanleiding kan gee tot blootstelling of onuitstaanbare risiko • Aanvaar risiko wanneer blootstelling binne die risiko-aptyt val Diversifikasiestrategieë • Behandeling, vermindering of teenwerking deur middel van verbeterings aan die beheerde omgewing en die bestuursprosesse • Uitbuiting van risiko waar blootstelling ‘n potensiële verlore of ongerealiseerde geleentheid is Strategieë wat behels dat risiko’s gedeel word • Die deel van risiko tussen partye en belanghebbers • Die oordra van risiko na ‘n derde party (uitkontraktering/versekering) • Integrasie van ‘n reeks risikoreaksies deur ‘n kombinasie van reaksies

8. Risikobestuurstrategieë
8.1 Vermyding- of aanvaardingstrategieë
Vermyding- en aanvaardingstrategieë moet gebaseer wees op die gevolge en waarskynlikheid van die risiko. Hier volg ‘n paar voorbeeld: • Om ‘n oes in ‘n gebied aan te plant wat nie geskik is vir die produksie daarvan nie, word vermy omdat die waarskynlikheid van ‘n minderwaardige oesopbrengs baie hoog is. • Om onder die een-in-’n-honderdjaar-vloedlyn te plant, kan ‘n aanvaarbare risiko wees omdat die kanse van ‘n vloed baie skraal is. Dit is belangrik om ‘n deeglike ontleding te maak van aanvaarbare risiko’s om die gevolge van so ‘n risiko, sou dit wel plaasvind, volkome te verstaan, insluitend die negatiewe finansiële gevolge wat die voortbestaan van die boerderybedrywighede in gevaar kan stel en die impak op kontantvloei en die beskikbaarheid van fondse.

8.2 Diversifikasiestrategieë
Oesdiversifikasie Boere kan die algehele risiko effektief verminder deur die verskeidenheid gewasse wat oorweeg word, te verbreed en gewasse te kies wat verskillend in verskillende finansiële en omgewingstoestande optree. Gemengde boerderybedrywighede kan ook bedryf word, soos om gewasse met lewende hawe, toerisme, ensovoorts te kombineer. Buigsaamheid Buigsaamheid is van die uiterste belang wanneer ‘n mens gekonfronteer word met ‘n omgewing wat voortdurend verander. Boere moet so buigsaam moontlik bly en kan dit doen deur gewasse met kort produksiesiklusse te

99

kweek en ‘n deel van die oes te berg sodat verkope regdeur die jaar kan plaasvind. Laasgenoemde keuse stel boere in staat om voordeel te trek uit prysstygings, maar dit stel hulle ook bloot aan prysdalings. Finansiële instrumente is egter beskikbaar om boere teen hierdie risiko’s (indien toepaslik) te beskerm.

Die gebruik van ‘n opsiekontrak word die beste geïllustreer deur middel van ‘n voorbeeld: ‘n Graanboer kan besluit om ‘n opsiekontrak te gebruik om die risiko van ‘n lae graanprys in die mark in die toekoms uit te skakel. Die boer koop ‘n verkoopopsie deur ‘n sekere premie vir die kontrak te betaal. Die opsie gee die boer die reg om ‘n sekere vaste hoeveelheid graan in die toekoms teen ‘n voorafbepaalde prys te verkoop – die kontrak verplig hom egter nie om dit te doen nie. Wanneer die opsie verval, kan die boer op grond van die markprys besluit om die graan te verkoop of nie. Indien die prys van graan in die mark laer is as die prys waaroor in die bepalings van die opsiekontrak ooreengekom is, kan die boer sy regte met betrekking tot die kontrak uitoefen. Die boer kan kies om die graan te verkoop teen ‘n hoër prys as waaroor op die kontrak ooreengekom is aangesien die markprys laer is. Indien die prys van graan in die mark hoër is as die prys waaroor daar in die bepalings van die kontrak ooreengekom is, kan die boer sy regte met betrekking tot die kontrak laat vaar. Die boer kan in so ‘n geval kies om sy kommoditeit teen ‘n hoër prys in die mark te verkoop aangesien die trefprys waaroor daar in die kontrak ooreengekom is, laer is. Let daarop dat die boer in die tweede scenario sy reg verbeur om die kontrak uit te oefen en dus ook die aanvanklike premie wat hy betaal het, verloor – dus kan die opsiepremie gesien word as soortgelyk aan ‘n versekeringspremie aangesien dit beskerming aan die boer bied in die geval van ‘n prysverlaging.

8.3 Strategieë om risiko’s te deel
Kontraktering
Produksiekontrakte ‘n Produksiekontrak behels dat ‘n kontrakteur die nodige boerderyinsette aan ‘n boer verskaf, insluitend finansiering, en dat die boer dan op sy beurt ‘n bepaalde hoeveelheid produkte van ‘n bepaalde gehalte aan die kontrakteur verskaf. Die boer word dan dienooreenkomstig vergoed vir die goedere en dienste wat hy verskaf het. Hierdie vorm van kontrak is vanselfsprekend tot voordeel van albei partye. Kontrakteurs is teen ‘n toekomstige datum geregtig op ‘n voorafbepaalde hoeveelheid produkte wat aan ‘n bepaalde standaard voldoen, terwyl kwekers se verwagte insette, asook ‘n vaste inkomstestroom, gewaarborg word. (Daar word dikwels na produksiekontrakte as “afsetooreenkomste” verwys.) Bemarkings- of afgeleide kontrakte. Daar is verskillende soorte bemarkingskontrakte, byvoorbeeld: • Vooruitkontrakte. Hierdie tipe kontrak is die beskikbare afgeleide produk wat die heel meeste gebruik word, hoofsaaklik omdat dit die mees basiese, verstaanbare produk is. ‘n Vooruitkontrak gee die houer die reg en volle verpligting om ‘n transaksie te beklink vir goedere op ‘n latere datum teen ‘n voorafbepaalde toekomstige prys. Met ander woorde, ‘n uiteindelike koper (bekend as ‘n persoon in die “lang” posisie) betaal die kontrakprys en ontvang die onderliggende kommoditeit (graan, koring, ensovoorts) en die uiteindelike verkoper (bekend as die persoon in die “kort” posisie) lewer die onderliggende kommoditeit teen die vasgestelde prys. In wese is ‘n vooruitkontrak ‘n persoonlike bemarkingsooreenkoms tussen twee privaat partye wat op ‘n sekere toekomstige datum teen ‘n voorafbepaalde prys gerealiseer word. ‘n Groot nadeel van ‘n vooruitkontrak is dat hierdie tipe kontrak dikwels hoogs illikied is. Hierdie kenmerk van ‘n vooruitkontrak spruit uit die feit dat dit gewoonlik baie moeilik is om voor die vervaldatum uit die kontrak te kom. • Termynkontrakte. ‘n Termynkontrak werk op een uitsondering na op dieselfde manier as ‘n vooruitkontrak: Termynkontrakte word verhandel deur ‘n gesentraliseerde mark wat bekend staan as ‘n termynbeurs (soos die Suid-Afrikaanse Termynbeurs [Safex]) en dus gestandaardiseer is in terme van die ooreenkoms. Met ander woorde, die besonderhede van die kontrak (vervaldatum, die bedrag wat die bate ten grondslag lê, prys, ensovoorts) word nie verpersoonlik soos in die geval van ‘n vooruitkontrak nie. Die gestandaardiseerde aard van hierdie kontrak laat meer ruimte vir likiditeit as wat die geval met vooruitkontrakte is. Op die oomblik is die enigste sagte kommoditeite wat op Safex verhandel word, wit en geel mielies, graan, sonneblomsaad en sojabone. Daar is egter afgeleide kontrakte by ander finansiële instrumente, soos die nywerheidsaandele-indeks van die Johannesburgse Effektebeurs (JSE) oor rente- en wisselkoerse, ensovoorts. Deur hierdie instrumente te gebruik, kan die risiko’s wat met rente- en wisselkoerse geassosieer word, doeltreffend bestuur word. Termynkontrakte vereis ook dat albei partye betrokke by die kontrak aanvullende sekuriteit bied, wat ook algemeen bekend staan as marge. Elke kontrak het ‘n spesifieke bedrag van “aanvanklike” dekking wat op die handel van die afgeleide van toepassing is, asook “variasie”dekking wat die opgeloopte wins of verlies vanweë bewegings in die prys van die afgeleide weerspieël. Hierdie aanvullende sekuriteit beskerm individuele partye teen kontrakbreuk. • Opsiekontrakte. ‘n Opsiekontrak gee aan die houer die reg, maar verplig hom nie, om ‘n transaksie te beklink vir ‘n onderliggende kommoditeit teen ‘n voorafbepaalde toekomstige prys en datum. Opsies kan verhandel word op ‘n wisseling soos termynkontrakte wat hierbo bespreek word, of in informele markte, waarna algemeen verwys word as oor-die-toonbank- (OTB) markte. Die sleutelonderskeid hier is dat die koper of verkoper van die kommoditeit die reg het om in die toekoms die transaksie te eerbiedig, maar nie verplig word om dit te doen nie. Daar is twee soorte opsiekontrakte: - O proepopsie. Dit gee die houer die reg om ‘n onderliggende sekuriteit te koop. - Verkoopopsie. Dit gee die houer die reg om ‘n onderliggende sekuriteit te verkoop.

Oesversekering
Versekering is ‘n baie algemene risikobestuurstrategie. ‘n Versekerde persoon betaal met gereelde tussenposes ‘n premie aan ‘n versekeringsmaatskappy en ontvang dan ‘n uitbetaling van die versekeraar indien hy ‘n versekerde verlies ly.

Verhuring
Verhuringsinsette soos grond en toerusting bied aan produsente genoeg buigsaamheid om op veranderende markte te reageer. Dit verminder ook die kapitaal wat nodig is om bedrywighede uit te brei, wat terselfdertyd finansiële risiko verminder.

Ekwiteitsfinansiering
Ekwiteitsfinansiering is ‘n doeltreffende manier om risiko te versprei. Ekwiteitsbeleggers in die landbousektor ontvang ‘n pro rata-deel van die opbrengste van ‘n belegging, maar ly ook proporsioneel indien enige verliese voorkom.

Besparings
.‘n Spaarrekening is ‘n konstruktiewe hulpmiddel om inkomsteveranderlikheid te verminder. Inkomste kan gedurende tye van groot sukses na ‘n spaarrekening oorgeplaas word sodat dit in moeilike tye weer onttrek kan word. Dit is ‘n goeie manier om onverwagte dalings in boerdery-inkomste teen te werk.

Likiditeit
Likiede bates is bates wat maklik in kontant omgesit kan word. Likiede bates kan ook handig te pas kom wanneer ‘n noodsituasie opduik en dien as ‘n veiligheidsnet tydens produksierampe en swak marktoestande. Dit is belangrik om daarop te let dat die regte balans tussen vaste bates en likiede bates gehandhaaf moet word, aangesien vaste bates die vermoë het om hoër winste te genereer. Ons dank aan Albré Badenhorst, Finansiële Risikodienste PricewaterhouseCoopers, vir die moeite wat hy gedoen het by

100

Bemarking en finansiële dienste
Uitvoer
1. Oorsig
• Die diversifisering van Suid-Afrika se landbou-uitvoerbasis is ’n sleutelprioriteit • Ons voorste markte is Brittanje, Nederland, Duitsland, Mosambiek en die VSA • Suid-Afrika moet sy uitvoermarkte in die Ooste (Indië en China) en die Midde-Ooste ontwikkel. Hierdie markte is nog grotendeels onaangeraak. Ons streekmarkte behoort ook ontwikkel te word. • Produk-diversiteit is ’n prioriteit. Groot stede se diëte moet nagevors word en leemtes in die voedselmark gesoek word. • Suid-Afrika se grootste landboukundige uitvoerprodukte is wyn, sitrusvrugte, druiwe, appels, pere en kwepers, sowel as suiker. • Die grootste gespandeerde bedrae vir invoerprodukte was op rys, koring, soja-olie, palmolie en etielalkohol (etanol). • Voedsel/koolstofmyle is die afstand wat afgelê word vanaf die plaashek na die verbruiker. ’n Regstreekse korrelasie word veronderstel tussen die afstand wat afgelê word en koolstofemissies. Hierdie kwessie kan potensieel ’n invloed op uitvoere hê. Die boer van die 21ste eeu word grootliks beĐnvloed deur internasionale kommoditeitsmarkte, die wisselkoers, en die vloei van produkte tussen lande. Die binnelandse pryse van kommoditeite kom baie ná aan die bereiking van invoerpariteit (die koste ná landing van ’n ingevoerde produk) soos boere met mekaar om markte meeding. Solank as die wêreldwye ekonomiese stelsel lande oplewer wat beter daartoe in staat is om produkte meer doeltreffend (en goedkoper) as ander te lewer, sal wêreldhandel onverpoos voortduur. Suid-Afrika het hom die taak opgelê om armoede en werkloosheid te halveer teen 2014, een jaar voor die datum wat deur die Verenigde Nasies se Millennium-ontwikkelingsdoelwitte bepaal is. ’n Toename in uitvoere sal van kardinale belang wees vir ons bereiking daarvan sowel as vir ekonomiese groei van 6% en meer
Bron: Die artikel “SA needs to grow exports” in Farmer’s Weekly van 26 Junie 2009, bladsy 23. ’n Artikel deur Lizanne Case, FNB-sakeontleder.

Dienste wat gratis deur oorsese verteenwoordigers van die DHN verskaf word: • • • • • • • • • • Identifisering van gepaste agente, invoerders en verspreiders; Bystand aan handelsendings na en vanaf Suid-Afrika Raaksien van oorsese sakegeleenthede Intreestrategieëvir buitelandse markte en aanverwante navorsing Bevordering van die oordra van tegnologie en buitelandse investering in Suid-Afrika; Bystand aan uitvoerders met die oorkoming van struikelblokke soos kwotas, doeanetariewe en belangrike beperkings; Hulp aan uitvoerders met die reël van afsprake, vertalings, seminare, ensovoort; Algemene bystand in die verkryging van tenderdokumente en onderhandeling met owerhede soos doeane en gesondheid; Verspreiding van Suid-Afrikaanse handelspublikasies en nuusbriewe aan buitelandse gemeenskappe; Inspeksie van Suid-Afrikaanse produkte met hul aankoms oorsee.

Trade and Investment South Africa Mnr. Christiaan Saaiman Tel. 012 394 1021 Christiaans@thedti.gov.za IInternasionale Handelsafdeling: Wêreldhandelsorganisasie (WHO) Tel. 012 394 3070 xcarim@thedti.gov.za Oos-Asiatiese streek Tel. 012 394 1117 Faks 012 394 2117 Vrye Handelsooreenkomste Amerikas/MERCUSOR Tel. 012 394 3052 victorm@thedti.gov.za Vrye Handelsooreenkomste – SAOG Tel. 012 394 3590 Faks 012 320 7905

International Trade Administration Commission (ITAC) Invoer- en uitvoerbeheer – Tel. 012 394 3590 Tel. 0861 843 384 www.itac.org.za Aansoeke om kortings op invoere vir waardetoevoeging en heruitvoerdoeleindes Tel. 012 428 7745 Faks 012 428 7717

Vrye Handelsooreenkomste – Europa Tel. 012 394 3015 styini@thedti.gov.za

Die DHN verskaf finansiële bystand aan geregistreerde uitvoerders wat aan sekere prestasiekriteria voldoen, via sy afdeling Handel en Belegging Suid-Afrika (Tisa). Ingevolge die Uitvoerbemarking en Beleggingshulpskema wat onder die vaandel van EMIA bevorder word, is gedeeltelike vergoeding beskikbaar aan uitvoerders ten opsigte van koste wat aangegaan is en die ontwikkeling van uitvoermarkte.

2. Departement Handel en Nywerheid (DHN/dti)
Departement Handel en Nywerheid Tel. 012 394 1021 www.dti.gov.za
Kies die “Exporting”-opsie in die kieslys op die webwerf.

Meer oor die Uitvoerbevorderingsdirektoraat van die Departement Handel en Nywerheid
Mnr. Christiaan Saaiman Direkteur: Uitvoerbevordering Tel. 012 394 1021 Die subdirektorate van die uitvoerbevorderingskluster behels die volgende prioriteitsektore: Agro-verwerking, chemikalieë en metale. Prioriteitsubsektore in agro-verwerking • • • • Vars snyblomme Vrugte en groente Organiese voedsel Drank (Wyn, Sap, inheemse teë) • Vleis (Wildsvleis, Halaal) • Geblikte vrugte en groente • Verder verwerkte suikerveredeling • Fynkos

Die Departement Handel en Nywerheid sal geregistreerde uitvoerders met die bemarking en promosie van hul produkte help. Sommige van die dienste sluit in oorsese assesserings, identifisering van sakegeleenthede, die ontwikkeling van intreestrategieë vir buitelandse markte, bystand met handelsake en uitstallings, identifisering van geskikte agente en verspreiding in die buiteland, hulp met handelsendings en die inspeksie van goedere met hul aankoms oorsee.

101

Die Direktoraat Uitvoerbevordering is daarvoor verantwoordelik om SuidAfrikaanse goedere en dienste te ontwikkel en te bevorder, en dit sluit spesifieke tegniese ingrypings met betrekking tot finansiële ondersteuning deur EMIA, passing, markintelligensie, fasilitering van handelsmoontlikhede en ondersteuning binne-in die mark in. Hierdie besigheidseenheid se oogmerk is om Suid-Afrikaanse maatskappye se markpenetrasie te verhoog sodat hulle produkte en dienste na verskillende markte kan uitvoer. Die hulp wat die eenheid verleen, neem die vorm van finansiële of niefinansiële hulp aan. Die oogmerk van die subdirektorate van die uitvoerbevorderingsklusters is om deur middel van hoër indiensnemingsvlakke toegang tot volhoubare ekonomiese bedrywigheid en indiensneming vir alle Suid-Afrikaners te lei en om te fasiliteer, om groter toegang vir Suid-Afrikaanse produkte en dienste op internasionale markte te bewerkstellig, en om ‘n billike, mededingende en doeltreffende mark vir binnelandse en buitelandse besigheid en vir verbruikers te skep. Uitvoerbevorderingsaanbiedinge • Markintelligensie en raad, byvoorbeeld om nuwe produkte en nuwe markte te identifiseer • Handelsmoontlikheidsfasilitering • Uitvoerfasilitering deur potensiële uitvoerders by buitelandse kopers te pas • Ondersteuning binne-in die mark • Finansiële hulp van EMIA

4. Ander regeringsdepartemente
Suid-Afrikaanse Inkomstediens (SAID/SARS) Tel. 0800 00 7277 www.sars.gov.za Soek vir “Customs and Excise” wat ook die handelsdata verskaf. Kontakbesonderhede van die hoofkantoor, Inkomstediens se takkantore (provinsiaal), doenakantore en so meer is op dié webwerf verkrygbaar.

5. Uitvoerrade
Uitvoerrade (in vennootskap met die DHN) beskik oor ‘n forum wat alle hindernisse en voorstelle wat hul vermoë om doeltreffend uit te voer, hanteer. Dit is in die vorm van ‘n Nasionale Uitvoeradviesraad onder voorsitterskap van die minister. Die uitvoerrade se databasis verskyn op www.thedti.gov.za. Sommige van die instansies verskyn hieronder. Naam Varsprodukte-uitvoerdersforum/ Vrugte Suid-Afrika Farmed Abalone Export Council Suid-Afrikaanse Blomuitvoerraad (SAFEC) SA Footwear & Leather Export Council Wyne van Suid-Afrika (WOSA) South African Wire Business Council (SAWA) South African Textile Industry Export Council (SATIEC) Suid-Afrikaanse Volstruisbesigheidskamer South African Equine Trade Council Meat Exporters of South Africa Melkprodusente-organisasie SA Vrugte- en Groenteinmakersvereniging (SAFVCA) SA Fruit and Vegetable Exporters’ Council Kontakbesonderhede Tel. 021 526 0474 Tel. 021 701 1820 Tel. 011 692 4237 Tel. 031 701 4206 Tel. 021 883 3860 Tel. 011 453 0921 Tel. 021 702 4140 Tel. 044 272 3336 Tel. 031 314 1926 Tel. 011 601 8600 Tel. 012 843 5600 Tel. 021 871 1308 Tel. 021 871 1308

3. Departement Landbou, Bosbou en Visserye
Aantekeninge oor uitvoer kan gevind word onder “Services” op die webwerf www.daff.gov.za. Klik op “Divisions” vir aantekeninge oor die verskillende direktorate. Direktoraat Internasionale Handel Tel. 012 319 8451/2 DITR@daff.gov.za Direktoraat Veeartsenydiens Tel. 012 319 7456 PA.DVS@daff.gov.za

Beheer en sertifiseer die van diere/ Kwotas vir uitvoere word deur gesondheidstatus diereprodukte vir invoer/uitvoer hierdie direktoraat bepaal. en verskaf kwarantynfasiliteite. Onderhandel protokolle oor Direktoraat Bemarking die invoer en uitvoer van diere/ Tel. 012 319 8455 diereprodukte. DM@daff.gov.za Invoerpermitte ooreenkomstig bilaterale streekooreenkomste, tariefkwotas met betrekking tot vryehandelsooreenkomste en minimum marktoegang in ooreenstemming met die voorwaardes van die WHO. Direktoraat Plantgesondheid Tel. 012 319 6505/29 DPH@daff.gov.za

Verseker nakoming van internasionale plantgesondheidsver pligtinge en –verantwoordelikhede waardeur ‘n omgewing vir veilige Sekere uitvoerpermitte kragtens invoere en uitvoere geskep word. die handelsontwikkelingsen samewerkingsooreenkoms tussen Direktoraat Voedselveiligheid Suid-Afrika en die Europese Unie. en Gehalteversekering Tel. 012 319 7306 Direktoraat Landbouproduk- DFSQA@daff.gov.za inspeksiediens (DAPIS) Tel. 012 319 6100 DAPIS@daff.gov.za Hierdie direktoraat reik fitosanitêre (plantgesondheid) sertifikate uit. Die Landbouhandelsforum (Agricultural Trade Forum - ATF) wat deur die Nasionale Landboudepartement gevestig is, fasiliteer die hele landbouindustrie met betrekking tot internasionale handel. Dit resorteer onder die Hoofdirektoraat: Handel en Besigheidsontwikkeling. Bel gerus 012 319 6910 of stuur e-pos aan LouwrensTh@daff.gov.za Kyk na Staatskoerant-kennisgewings onder “Publications” op www.daff. gov.za

6. Ander rolspelers
www.sa-exporter.com is ’n belangrike handelsportaal.

Antswisa Miyelani Mkhabela – 079 230 4999 www.antswisa.co.za KMMO-uitvoerprogramme Aramex (SA) (Edms) Bpk Tel. 011 961 4800 Aviocean Tel. 011 974 2278 Christopher Richardskonsultasiediens Tel. 011 442 6071/2 http://dunkeld.co.za Clear Freight Tel. 011 856 6600

Clover Cargo International Tel. 011 974 1976 Customs Services (Edms) Bpk Tel. 011 397 5370 Deugro (SA) (Edms) Bpk Tel. 011 392 7370 DFM Software Solutions Tel. 021 904 1154 www.dfmsoftware.co.za Vir sagteware wat die verbruiker in staat stel om chemiese- en bemestingstofinstruksies te skep wat nodig is vir GlobalGAP Nature’s , Choice en die uitvoermark.

102

The Exporters Club of South IMPOSON Shipping Tel. 021 421 6110 Africa (ECSA) www.exportersclub.co.za Industrial Development ECSA het ook takke in Corporation (IDC) Johannesburg, Durban, Port Tel. 011 269 3000 callcentre@idc.co.za Elizabeth en Kaapstad. www.idc.co.za Fairtrade South Africa International Trade Tel. 021 448 8911 Administration Commission www.fairtrade.org.za (ITAC) Die “fair trade”-beweging mik Tel. 0861 843 384 daarna “om handelstoestande www.itac.org.za vir kleinskaalse besighede, sowel as arbeidstoestande vir Invest North West werknemers te verbeter en om Tel. 014 594 2570 gemeenskappe deur etiese en www.inw.org.za onderhoubare handel te bemagtig”. Onder sy talle dienste, help INW met die ontwikkeling van handel Forward Air & Sea in die “tweede ekonomie” deur Tel. 011 392 5364 die vermoë te verbeter om na verskillende markte uit te voer. Handelsregsentrum van Suider-Afrika (TRALAC) JSE Beperk Tel. 021 880 2010 Tel. 011 520 7000 www.tralac.org info@jse.co.za “Bou kapasiteit wat Afrika help om www.jse.co.za beter handel te dryf.” Buitelandse valuta is een van uitvoerders se toprisiko’s. ‘n Hellmann Logistics Randtermynmark bestaan wat Tel. 011 928 7000 agribesighede en boere in staat stel om hul teen negatiewe bewegings Import/Export Trade Finance in die wisselkoers te beskerm Experts en sodoende teen risiko’s en Tel. 011 809 7500 onsekerheid te verskans.

Sommige kamers is gerat vir handel tussen twee lande, byvoorbeeld die Frans Suid-Afrikaanse Kamer – www.fsacci.co.za ; die SuiderAfrikaanse Duitse Handelskamer – www.germanchamber.co.za; Suider-Afrika-Switserland – www. saswiss.co.za; Suid-AfrikaansNederlands – www.sanec.co.za, ensovoort. Kintetsu World Express Tel. 011 573 5700

Nasionale Landboubemarkingsraad (NAMC) Tel. 012 341 1115 Faks 012 341 1811/9 www.namc.co.za Nasionale Raad van DBV’s Tel. 011 907 3590 www.nspca.org.za Die Eenheid vir Plaasdiere moniteer die uitvoer van lewende hawe vanaf die seehawens in Oos-Londen en Durban.

KwaZulu-Natal Department of Economic Development Perishable Products Export Tel. 031 310 5300 Control Board (PPECB) mntambob@kznded.gov.za Tel. 021 930 1134 www.kznded.gov.za ho@ppecb.com www.ppecb.com Die departement het opleiding en ondersteuning vir entrepreneurs in PPECB lewer ‘n diens vir agribesigheiduitvoer verskerp. internasionaal verkose voedsel, veiligheid, gehalte en versekering MSC Logistics om vertroue in Suid-Afrikaanse Tel. 011 627 6542 landbouprodukte in te boesem en Mpumalanga Economic Growth te bevorder. Agency (MEGA) Tel. 013 752 2440 www.mega.gov.za PPECB, wat oor ‘n mandaat van die Departement van Landbou beskik, lewer sedert 1991 ‘n van Provinsiale beleggingsagentskappe eindpuntinspeksiediens uitvoerprodukte. soos MEGA hanteer navrae oor in- bederfbare en uitvoere, staan die regering met Assessore is regoor die land gevestig en bied ‘n inspeksiediens uitvoerinisiatiewe by, ensovoorts. vir 200 produktipes op meer as 1 500 plekke aan.

103

Planner Bee Plant Care Tel/faks 011 888 4215 www.fertilis.co.za

FERTILIS (registrasienommer B3664 Wet 36/1947) is deur die Agente lewer heelwat aanvullende Organic Food Federation UK dienste om te verseker dat gesertifiseer. hierdie doelwit bereik word, soos dokumentasie, doeaneklarings, Premier Freight bespreking van vragruimte, Tel. 011 573 9000 verpakking, ensovoorts. Oorsese vervoer van goedere behels Reserwebank skeepsvaartmaatskappye, Tel. 012 313 3911 lugrederye, groepvragoperateurs, www.reservebank.co.za houereindpunteen depotoperateurs, hawe-owerhede, Responsible Container paden spoorwegkontrakte Management Association of en doeanemakelaars. Die Southern Africa – RCMASA vragversender koördineer hierdie Tel. 032 942 8256 organisasies se aktiwiteite en dit Faks 032 942 8328 behels onder andere die akkurate www.rcmasa.org.za voorbereiding en verspreiding van dokumente. SAITEX Tel. 011 783 7250 Die agent behoort in staat te wees www.exhibitionsafrica.com om die uitvoerder oor die volgende “Afrika se voorste aspekte van raad te voorsien: handelstentoonstelling” • die beste vervoervorm vir die Safcor Panalpina goedere, hetsy per see, lug, (See) Tel. 011 570 6000 spoorlyn, pad, of ‘n kombinasie (Lug) Tel. 011 922 9600 hiervan www.safcorpanalpina.co.za • skedules en deurgangstye van die verskillende Sasfin Bank Beperk vervoerdienste Tel. 011 809 7500 • die mees geskikte verpakking • tariewe en versekeringsSchenker Stinnes Logistics premies Tel. 011 971 8502 • vragtariewe • koste aan uitvoer verbonde South African Association of • nakoming van maritieme- en Freight Forwarders (SAAFF) ander statutêre verpligtinge Tel. 011 455 1726 • die merk van vrag www.saaff.org.za • alle tegniese aspekte verbonde aan internasionale versending Uitvoerders is in die gelukkige posisie dat hulle kundige hanteer ook versenders en klaringsagente se Agente insluitend dienste kan gebruik. Die rol van doeaneklarings, die vragversender, wat ook die verwante dokumentasiebehoeftes verskepings- en versendingsagent en valutabeheervereistes, en enige genoem word, is om te verseker ander permitte wat die wet vereis.

dat vrag op die doeltreffendste en mees ekonomiese manier oor internasionale grense heen vervoer word.

Die meeste agente beskik oor ‘n internasionale netwerk van takkantore of assosiate, wat hulle in staat stel om raad oor die invoerland se regulasies te gee. Suid-Afrikaanse Buro vir Standaarde www.sabs.co.za Tel. 012 428 6896 smithes@sabs.co.za

Ander markte is Europese lande waarin groot Moslemgemeenskappe woonagtig is (soos die Verenigde Koninkryk, Frankryk en Duitsland). South African Institute of International Affairs (SAIIA) Tel. 011 339 2021 www.saiia.org.za

‘n Nieregeringsnavorsingsinstituut wat Afrikaperspektiewe en globale Voedselveiligheidsertifiseringsinsigte bied. programme: GlobalGAP , BRC, HACCP ISO 22000, , onkruiddoderbekragtiging rakende Starke Ayres maksimum resvlakke vir die SA Tel. 0860 782 753 Pesticide Initiative Programme – PIP) www.starkeayres.co.za Tel. 012 428 6648 garberhv@sabs.co.za UTI Tel. 011 723 1600

Toetsing van onkruiddoderreste vir WESGRO gehaltebeheer- en navorsing-en- Tel. 021 487 8633 ontwikkelingdoeleindes www.wesgro.co.za Tel. 012 428 6844 fouchecm@sabs.co.za Werkswinkels oor die gebruik van “incoterms” en oor deelname in die internasionale omgewing word Bestanddeelof voedingstof- aangebied. ontleding van voedsel en water South African Chamber of Commerce and Industry (SACCI) Tel. 011 446 3800 www.sacci.org.za South African Halaal Export Forum (SAHEF) Ismail Rawat – 082 793 4494 Die Midde-Ooste en veral die Verenigde Arabiese Emirate en Saoedi-Arabië wat 80% van hul voedselbehoeftes invoer, verteenwoordig die grootste potensiaal vir die Suid-Afrikaanse halaalgesertifiseerde produkte. ZA Trans Logistics Tel. 011 571 3000

104

7. Opleiding en navorsing
Agri Skills Transfer Network Prof Hentie Boshof Tel. 018 290 6019 Daar is ’n kursus wat op uitvoergereedheid konsentreer: besigheids-/uitvoermarklewensvatbaarheid, logistiek, aanbodkettingbestuur. Business Unity South Africa (BUSA) Tel. 011 784 8000 www.busa.org.za SA AgriAcademy Tel. 021 880 1276 www.agriacademy.co.za SA AgriAkademie spesialiseer in landbou-uitvoergereedheiden marktoegangsontwikkelingsprogramme. Skills Development Specialists Tel. 0861 113 987 www.sdstraining.co.za

Uitvoerders wat op soek is na beter toegang tot die groterwordende Europese Unie (EU) – wat nou uit 25 lande bestaan en Suid-Afrika se belangrikste handelsvennoot is – kan van die Departement van Handel en Nywerheid (dti) se werkswinkels hieroor bywoon. Vir meer inligting, stuur ‘n e-pos aan mirriams@thedti.gov.za. Die DHN (dti) bied ook ’n Ontwikkelingsprogram vir Kleinuitvoerders aan. Kontak Phina Mashilo by 012 394 1060 of pmashilo@thedti.gov.za, of Solomon Magagula by 012 394 1343 of Smagagula@thedti.gov.za Uitvoer in ’n neutedop • • • • • • • Die verstaan van en voorbereiding vir uitvoere Navorsing en segmentering van uitvoermarkte Opstel van ’n uitvoerplan Implementering van die uitvoerplan Uitvoer-vervoer en logistiek Uitvoerdokumentasie en betalings Uitvoerbestuur

Die Suid-Afrikaanse Buro vir Standaarde (SABS) bied BUSA bied opleidingswerkswinkels opleidingskursusse vir GlobalGAP aan vir KMMO’s wat in uitvoer aan – www.sabs.co.za belangstel. Standard Bank Die kamerbeweging – kyk die Tel. 0800 FOREX notas onder. forex@standardbank.co.za The dti – sien aantekeninge regs. Freight Training (Edms) Bpk Tel. 011 450 4140 www.freighttraining.co.za Verskansing teen buitelandse valuta (Kan u ongestadigheid in die wisselkoers bekostig?) Vind uit hoe om valutahandelstermynkontrakte te begin.

Alles wat u hoef te weet, is te vinde op www.exporthelp.co.za, die ander webwerwe en die publikasies wat onder opskrifte 9 en 10 genoem word.

8. Uitvoerversekering en -finansies
Coface South Africa Tel. 011 208 2500 www.cofaceza.com Credit Guarantee Tel. 011 889 7000 www.creditguarantee.co.za The Export Credit Insurance Corporation of South Africa Limited (ECIC) Kontaksentrum: 0861 843 384 www.ecic.co.za Lombard-Versekeringsgroep Tel. 0860 110 313 www.lombardins.com Pooley Thorne & Associates (Edms) Bpk Tel. 011 849 9828 www.pooleythorne.co.za Prestige Credit Insurance Consultants Tel. 011 805 8958 www.prestigecredit.co.za Kredietversekering vir beskerming op u handel drywery met uitvoerdebiteure. Short-Term Export Finance Guarantee Scheme Credit Guarantee Tel. 011 889 7000 Die skema stel die voornemende uitvoerder in staat om finansiering by ‘n aantal deelnemende banke te verkry. Hierdie lenings word dan deur Credit Guarantee onderskryf en deur die Departement van Handel en Nywerheid herverseker.

Opleiding sluit kredietmeganismes Trade Information Promotion in – wie wat doen en waarom Services Faks 086 621 7089 Varsproduktewww.tips.co.za/training uitvoerdersforum Tel. 021 526 0474 Tips South Africa bied die volgende Faks 021 526 0479 uitvoeropleidingskursusse aan: www.fpef.co.za • Vragbestuurkursus Opleiding sluit die hele • Uitvoer na Afrika handelsketting van die • Raak vertroud met INCO 2000 varsvrugtenywerheid in en is gefokus • Internasionale op voorheen benadeeldes in die verkoopkontrakte nywerheid en op ontluikende boere. • Doeane-aangifte vir uitvoere • Die Wet op Belasting op Institute of Export Toegevoegde Waarde en (Graduate School of Management) uitvoere Tel. 011 628 2000 iex@mfsa.co.za TMS Training Services www.iex.co.za Tel. 011 853 2777 Internasionale opleidingsprogram Karen@hocfeld.co.za www.hochfeld.co.za in handel International Trade Institute of ’n Driedaagse kursus word aangebied oor alles wat u van South Africa (ITRISA) skeepsvraghuur vir u besigheid Tel. 011 807 5317 hoef te weet – metodes wat info@itrisa.co.za toegepas word, koste en kwelvrae www.itrisa.co.za wat betrokke is, gevallestudies, ensovoort. Kortkursusse en afstandsonderrig Die kamerbeweging hanteer alle kwessies wat die sakeomgewing raak – uitvoere ingesluit. • Kaapse Streekskamer van Handel en Nywerheid – www. capetownchamber.com • Randburgse Kamer van Handel en Nywerheid – www.rcci.co.za • Benoni-Besigheidskamer – www.benonicci.org.za • Johannesburgse Kamer van Handel en Nywerheid – www.jcci.co.za • Suidkus-Sakekamer – www.scchamber.co.za • Bloemfonteinse Kamer van Handel en Nywerheid – www.bcci.co.za • Zoeloelandse Besigheidskamer – www.zululandchamber.co.za • Estcourt-Kamer van Handel en Nywerheid – www.ecci.co.za • Pietermaritzburgse Sakekamer – www.pcb.org.za • Ensovoort.

9. Publikasies
• The PPECB Export Directory – bel 021 930 1134 of besoek www.ppecb. com • Fresh Fruit Export Directory – bel 021 526 0474 or besoek www.fpef. co.za Bedryfskonsultant Chris Richards het opleidingshandleidings oor invoer en uitvoer geskryf. Kontak hom by 011 442 6071 of skryf aan chrisrichards@dunkeld.co.za • Export South Africa word maandeliks gepubliseer en is gemik op alle uitvoerders en uitvoer-diensverskaffers. Bel 011 726 3081 bylyn 246 of 082 890 5255; of skryf aan Lawrencemp@malnormags.co.za • Farmer’s Weekly – Kyk na die gereelde “Trade Watch and Export”artikel. • Food & Beverage stuur dikwels ’n e-pos uit waarin hulle u op hoogte bring van ontwikkelings in Suid-Afrika, die streek en internasionaal. Skryf aan foodprod@global.co.za of bel 011 880 3682, of besoek www.developtechnology.com • The Exporter’s Manual Alan Cowell and Pat Corbin. Johannesburg Chamber of Commerce. 1998. Tel. 011 726 5300. E-posadres info@jcci.co.za of besoek www.jcci.co.za • TRADERS, the “African Business Journal”. Visit www.tradersafrica.com or phone 011 452 9847. • Global Enabling trade Report 2009 ’n Verslag van die Wêreld-Ekonomiese Forum waarin instellings, beleide en dienste wat handel in nasionale ekonomieë wêreldwyd aan die gang sit, gemeet en ontleed word. Dit kan afgelaai word van www.weforum.org

105

10. Webwerwe
Middele
• www.exporthelp.co.za - Jou aanlyn-uitvoerhulp • www.daff.gov.za - kies die Staatskoerant-kieslysopsie. Vorms vir invoer en uitvoer is hier beskikbaar. • www.cargoinfo.co.za - Cargo Info Africa, “Suidelike Afrika se portaal na lugvraginligting” • www.xe.com - die “wêreld se gunsteling valutawebwerf”

• Die Fair Trade-stigting hou groot voordeel vir kleiner organisasies in. Fair Trade is een van die snel groeiendste markte in die Verenigde Koninkryk. Die internasionale organisasie staan as die Trade Labelingorganisasie bekend. Meer inligting is te kry op www.fairtrade.org.uk, www.fairtrade.net en www.fairtrade.org.za.

Algemene uitvoerbystand
• Internasionale handelsentrum (International Trade Centre) – www. intracen.org – die “ontwikkelingsvennoot vir uitvoersukses” • www.cbi.nl – Centre for the Promotion of Imports from Developing Countries (CBI) verskaf markinligting, uitvoerbevordering, passing (matching), raad oor invoernavrae, en omgewingsinligting vir uitvoerders van ontwikkellende lande.

Navorsing en statistiek
• Om maandeliks op hoogte gebring te word, kan u inteken op http:// agritrade.cta.int • www.trademap.org - “handelstatistiek vir internasionale sakeontwikkeling” • Vir die handelsopdragte, konsepte, ensovoort, gaan na www.tralac.org (Trade Law Centre for Southern Africa). Laai die nuutste weeklikse doeane, aksyns, tarief en handelsremedie-kennisgewingsopsomming af. • Die “INTERNATIONAL Trade Probe” wat gesamentlike deur NAMC en DAFF se Direktoraat Internasionale Handel begin is, kan gevind word op www.namc.co.za. • Joint Agribusiness Department of Agriculture Forum for Africa (Jadafa) op www.jadafa.co.za bied keuses soos “Trade within Africa”, “Country profile” en “Trade beyond Africa”. • Soek the “Trade intelligence”-keuse op www.agbiz.co.za •www.p-maps.org – Altesame 72 markontledingsportale is regstreeks vanaf die Internasionale Handelsentrum beskikbaar. Toegang tot alle Product Map-inhoud is op intekengrondslag beskikbaar. • www.mbendi.co.za - die wêreldwye inligtingsbron vir sake en reis. • www.thefoodworld.com – hierdie webwerf verskaf ’n lys van maatskappye van regoor die wêreld wat voedsel verskaf. • www.africatrade.co.za – ’n “Afrika-handelsinisiatief” • www.daff.gov.za – die kwartaallikse ekonomiese oorsig wat aantekeninge insluit oor wêreldekonomië sowel as van Afrika Suid van die Sahara. Talle toepaslike inligting kan ook gevind word onder “Research papers”. • www.fas.usda.gov – Buitelandse Landboudiens (Die VSA se Departement van Landbou)

Algemene handelsverwysings
• Wêreldhandelsorganisasie (WTO) – www.wto.org • www.wcoomd.org – Wêrelddoeane-organisasie • Die Verenigde Nasies se Konferensie oor Handel en Ontwikkeling (UNCTAD) – www.unctad.org • Internasionale Lugvervoervereniging (IATA) – www.iata.org. IATA bepaal vragtariewe wat in The Air Cargo Tariff (TACT) gepubliseer word. • www.tradeworld.net – TradeWorld verskaf sakemoontlikhede en tenders vir Suid-Afrikaanse maatskappye. • www.tradeinvestafrica.com – “Uiteindelike gids tot besigheid, handel en belegging in Afrika”. Besoek ook die webwerwe van rolspelers bv. www.thedti.gov.za (kies die “Exporting”-opsie). Daar bestaan spesifieke plantgesondheidsvereistes vir die invoer en uitvoer van plante, plantprodukte en ander gereguleerde artikels in en uit Suid-Afrika. Hierdie vereistes word gestel vanweë die feit dat Suid-Afrika deel van die “globale dorp” en ‘n aktiewe handelaar in die wêreldwye invoer en uitvoer-landboumark is. In die internasionale ruil van plant en plantprodukte is daar ‘n risiko dat peste en siektes in die gebied ingebring kan word van die invoerende land. Suid-Afrika is ‘n ondertekenaar van die WTO/SPS (Ooreenkoms vir die toepassing van sanitere en plantsorggesondheid). Die WTO/SPS voorsien lidspesifieke regte en verpligtinge. • Kyk na die voorstelling van Mariana Theyse (DAFF) onder die “Trade Intelligence”-keuse op www.agbiz.co.za • www.wto.org – Wêreldhandelsorganisasie se reëls oor sanitêre en plantsorggesondheid kan daar gevind word. • www.ippc.int – Die Internasionale plantbeskermingskonvensie ((IPPC) se webwerf. • Inter-African Phytosanitary Council (InterAfrikaanse Plantgesondheidsraad) – www.au-appo.org

Verdrae en handelsooreenkomste
• www.macmap - Marktoegangsroetekaart, “Maak invoertariewe en marktoegangshindernisse deursigtig” • www.sacci.org.za - Die toenemende getal handelsooreenkomste en handelsblokke regoor die wêreld skep net soveel probleme as geleenthede vir besigheid. SACCI het ‘n lys van handelsooreenkomste en handelsblokke saamgestel met ‘n oorsig en skakeling na elke amptelike webwerf. • Boekies en gidse is van die Suid-Afrikaanse Inkomstediens (SAIDS) beskikbaar, byvoorbeeld, ooreenkomste, handelsooreenkomste en voorkeurbedelings wat deur die SAIDS geadministrateer word.

106

11. Ruilvoet (incoterms)
• “Incoterms” (internasionale kommersiële terme) is standaard handelsdefinisies wat die algemeenste in internasionale handelskontrakte gebruik word. Dit vorm die kern van wêreldhandel en is deur die Internasionale Kamer van Handel ontwerp en gepubliseer. • Die “Incoterms” wat u waarskynlik sal gebruik: Ex Works Free on Board Cost Insurance and Freight Carriage Paid to Delivered Duty Unpaid EXW FOB CIF CPT DDU

Besoek die Internasionale Kamer van Handel en die Wêreldhandelsorganisasie se webtuistes vir meer inligting – www.iccwbo.org

12. Uitvoerwenke
Wat om in die uitvoerbedryf te vermy: • Dat daar geen kontrak bestaan, dit wil sê, nie met ‘n verskaffer of ontvanger nie. Die kontrak dien om die betalings en afleweringsvoorwaardes te stel. • Vooruitbetalingswendelary. ‘n Oneerlike invoerder beweer dat hy daarin belangstel om u produk te koop. U word dan versoek om u brosjures, ‘n kwotasie en enkele voorbeelde aan hom te stuur. Later ontvang u ‘n e-pos wat bevestig dat u produk vir aankope goedgekeur is, maar dat u, voordat die transaksie kan voortgaan, eers geld moet stuur om u besigheid by die handelsowerheid in daardie land te registreer. • Monsterswendelary. Met hierdie tipe skelmstreek word die hoop van ‘n goeie besigheidstransaksie in u opgewek. Die bedrieër verlei u om ‘n aansienlike hoeveelheid monsterprodukte vir goedkeuring aan hom te stuur. Sodra die monsters gestuur is, hoor u nooit weer van hom of haar nie. Hierdie praktyk word veral gerig op uitvoerders van produkte met ‘n hoë herverkoopwaarde. • Oninvorderbare-betalingswendelary. Dit is wanneer u daartoe beweeg word om u goedere te verskeep, met die belofte dat betaling daarop sal volg. U ontvang gewoonlik korrespondensie met briefhoofde van banke wat nie bestaan nie of selfs vervalste briefhoofde van bestaande banke. U raak eers hiervan bewus nadat die goedere verskeep is. As u ‘n nuwe transaksie wil aangaan, stel Gamwo voor dat u die volgende doen: - Kontroleer die maatskappy se geloofsbriew e noukeurig – in die meeste lande moet besighede geregistreer en gelisensieer w ees voordat hulle mag sake doen. U kan die maatskappyregister in die betrokke land nagaan om seker te maak dat die kontakbesonderhede w el bestaan en met die betrokke maatskappy verbind kan w ord. - O orw eeg dit om u goedere eers te verskeep nadat u geld in u rekening ontvang het, veral met nuw e transaksies. Kontroleer die geloofw aardigheid van bankdokumente. A s betaling deur middel van ‘n kredietbrief gemaak w ord, vra u bank om bevestiging daarvan. - Vermy dit om te veel voorraad as monsters te stuur. A s u hoëw aardeprodukte besit, vra vir betaling van die monsters of voorbeelde en/of betaling van die verskepingskoste daarvan. Belê in ‘n behoorlike en gedetailleerde brosjure as plaasvervanger vir monsters. - Vra soveel vrae moontlik aan potensiële kliënte – vra uit oor hul registrasie, hul lisensienommer, fisieke adres, bankier, hul affiliasie by enige handelsliggaam of -vereniging in hul land. Ernstige kopers gee gew oonlik glad nie om om hierdie soorte vrae te beantw oord nie.
Bron: Raad verskaf deur Michael Gamwo, bestuurder van Wesgro se Afrika-afdeling (die amptelike handels en beleggingsbevorderingsagentskap van die Wes-Kaap). Ons dank aan Michelle Kruger (die Varsprodukte-uitvoerdersforum) vir terugvoer op die ru ontwerpte hoofstuk.

107

Bemarking en finansiële dienste
Varsproduktemarkte
1. Oorsig
Markte wat landbouprodukte verkoop, loop al baie duisende jare lank ’n pad met die mensdom. Hulle het mettertyd aangepas en verander, maar die grondliggende rede vir hul bestaan het nooit verander nie – om waar aanvraag en aanbod mekaar ontmoet, ’n waarde vir ’n produk vas te stel sodat ’n verkooptransaksie kan plaasvind. Daar bestaan verskillende soorte landboumarkte, soos boere se markte, waar die boer byderhand is om sy produkte te verkoop, groothandelaarsmarkte, waar die groot handelaar die produkte van die boere gekoop het en daardie produkte teen ’n wins verkoop, of kommisiemarkte waar markagente die produkte namens die boere verkoop. Daar bestaan 24 varsproduktemarkte in Suid-Afrika. Daarvan is 22 kommissiemarkte en twee groothandelaarsmarkte. Negentien van die 22 is verbind of ingeskakel by die varsmarkstelsel (kyk na www.freshmark.co.za) In Suid-Afrika bestaan die bykomende keuse van informele markte wat ’n kenmerk is van ons nasionale landskap, aangesien hulle langs hoofweë, buite busstasies, taxi-staanplekke, naas bestaande varsproduktemarkte en in landelike dorpe gevind kan word. Informele markte in verskillende vorme kan in baie Afrikalande gevind word. In hierdie land is hulle hoofsaaklik groothandelaarsmarkte, aangesien verkopers hul produkte van boere of op die groot markte gekoop het om aan die publiek en toeriste te verkoop. Hierdie markte word geklassifiseer as informeel, aangesien hulle nie aan dieselfde formele strukture en wette onderworpe is as wat in die varsproduktemarkte heers nie.

i) Daar bestaan 22 varsproduktekommissiemarkte in Suid-Afrika waarvan 19 ingeskakel is by die varsmarkstelsel wat ‘n IT-netwerk is wat ‘n omvattende reeks daaglikse, weeklikse en maandelikse inligting oor verkope en nasionale statistiek verskaf; j) Deur daagliks op aanvraag en aanbod te reageer, bly varsproduktekom missiemarkte die suiwerste vorm van prysvasstelling tot die boere en aankopers se beskikking; k) Die Markagentegetrouheidsfonds befonds ook ‘n omvattende en unieke opleidingsprogram vir varsproduktemarkkommissieverkoop slui. Hierdie program vereis dat ‘n nuwe verkoopspersoon eers die driemodule-opleidingsprogram binne ‘n sekere tydsbestek moe aflê en ‘n aantal oudits suksesvol moet voltooi voordat hy of sy by APAC as varsproduktekommissiepersoon geregistreer kan word. So ’n program kom nêrens anders ter wêreld voor nie.

3. Nasionale strategie
Ingevolge die Wet op Landbouproduke-agente (12 van 1992, in 2003 gewysig) moet die minister van landbou ’n Landbouprodukagenteraad (Agricultural Produce Agents Council – APAC) vestig – ’n statutêre instansie wat die wet namens die minister moet administreer. Die basiese rede vir die instelling van hierdie wet en vestiging van APAC is dat landbouproduktekommissie-agente in ’n finansiële hoedanigheid namens kliënte — boere — optree en hierdie wet moet dien om die boer se belange te beskerm. APAC se mikpunt is: “om die beroepe van varsprodukte-, uitvoer- en lewendehawe-agent e te beskerm en hul status te handhaaf, om die status en waardigheid te verbeter van daardie beroepe sowel die integriteit van die persone wat daardie beroepe beoefen”. Met betrekking tot markagente, sluit dit die volgende in: • Beleidmaking, promosiemarkagente en markte • Opstel van die Reëls R1818 en gedragskode • Administrasie van die Varsproduktemarkagente se getrouheidsfonds • Registrasie van landboukommissie-agente • Monitering van markagente se trustrekeninge • Die handhawing en verbetering van opleidingstandaarde van agente • Ad hoc-oudits van agente se voorraad Die minister stel ’n raad van 18 lede aan en elkeen dien ’n maksimum tydperk van drie jaar. Die ledetal bestaan uit die volgende rolspelers: • Twee persone wat landbouprodusente van vars produkte verteenwoordig • Twee persone wat lewendehawe-produsente verteenwoordig • Drie persone wat varsprodukte-markagente verteenwoordig • Drie persone wat lewendehawe-agente verteenwoordig • Drie persone wat varsprodukte-uitvoeragente verteenwoordig • Twee persone wat deur die minister toegewys word • Twee persone wat die verbruiker verteenwoordig • Een persoon wat die Departement van Landbou verteenwoordig • ’n Registrateur en adjunkregistrateur Die raad vergader (na behoefte) verskeie kere gedurende die jaar en waak namens die minister van landbou oor die implementering van Wet 12. ’n Registrateur, adjunkregistrateur en sekretaris vorm die voltydse personeel en is die taak opgelê om APAC se daaglikse aktiwiteite en die toepassing van die Wet te bestuur. APAC gebruik diensverskaffers van buite vir werk soos vir forensiese oudits, opleiding van markagente en ander aktiwiteite indien benodig.

2. Die uniekheid van ons markte
Suid-Afrika se varsproduktemarkte kan te reg daarop aanspraak maak dat hulle om die volgende redes uniek is: a) Hulle vorm deel uit van die enigste stelsel van varsprodukkommissiem arkte ter wêreld; b) Die geregistreerde markagente wat op daardie markte werk en namens die boere verkope doen, word beheer kragtens Wet 12 van 1992 (wat in 2003 gewysig is en) wat onder andere voorskryf hoe hulle die boer se geld moet hanteer; c) Wet 12 maak ook voorsiening vir ‘n markagentegetrouheidsfonds waartoe slegs hulle jaarliks bydra en wat onder spesifieke omstandighede boere se geld waarborg; d) ‘n Ander voorbehoud van Wet 12 is vir die totstandbringing van ’n Landbouprodukagenteraad (APAC) wat namens die Minister van Landbou dié wet toepas en die waarborg-/getrouheidsfonds administreer; e) Ingevolge Wet 12 is daar drie groepe landbou-opbrengskommissieagente: varsproduktemarkagente, varsprodukte-uitvoeragente en lewendehawe-agente. Hierdier agente moet by APAC geregistreer wees en aan sekere vereistes van Wet 12 voldoen voordat hulle kan begin sake doen; f) Hierdie wet vereis dat ‘n markagentskap ‘n trustrekening namens boere open om te verseker dat hul geld beheer en gereguleer word; g) Markagente moet maandeliks Trustrekeningrekonsialiasies indien; h) Regtens moet markagente hul boere binne vyf dae ná die verkooop van ‘n besending betaal;

108

Getrouheidsfonds
• Die Department van Landbou het baie jare gelede op versoek van die varsproduktemarkkommissie-agente ’n getrouheidsfonds op die been gebring ter beskerming van hul naam , soos wanneer lede bankrot speel en daar nie genoeg geld in die Trustrekening is om boere te betaal nie, of as iemand skuldig bevind word aan bedrog met boere se geld. • In sulke gevalle kan ’n boer wat sy vars produkte deur ’n geregistreerde kommissie-agent verkoop het, van die Getrouheidsfonds eis vir die verliese wat hy gely het. • Markkommissie-agente stort elke jaar ’n bedrag wat gegrond is op hul jaarlikse omset in die Getrouheidsfonds. • Dit is deel van APAC se funksie om die Getrouheidsfondse ingevolge Wet 12 te kontroleer. • Die Getrouheidsfonds waarborg ’n boer se geld. • Hierdie stelsel wat finansiële veiligheid bied, is wêreldwyd uniek.

4. Die varsproduktemarkte
Bloemfontein – kyk Mangaung Buffalo City Tel. 043 705 9500 Faks 043 745 1992 elmarket@buffalocity.gov.za Butterworth Tel/Faks 047 491 4294 Durban Tel. 031 311 5103 / 40 Faks 031 465 4222 moonsamyj@durban.gov.za www.durban.gov.za George Tel. 044 875 1286 Faks 044 875 1287 briansimons@vodamail.co.za Johannesburg Tel. 011 992 8000 Faks 011 613 8375 kramokgopa@jfpm.co.za www.joburgmarket.co.za Kaapstadse Mark Tel. 021 531 2191/2 john@ctmarket.co.za www.ctmarket.co.za Kei (Mthatha) Tel. 047 531 1907 Faks 047 531 0512 tembanis@kfpm.co.za Kimberley – kyk Sol Plaatje King William’s Town Tel. 043 652 3646 Faks 043 642 3245 kwtmarket@ein.co.za Klerksdorp Tel. 018 469 1241 Faks 018 469 3929 kldmark@lantic.net http://matlosana.org Mangaung Tel. 051 410 4500 Faks 051 433 2948 thabiseng.moloi@mangaung.co.za Nelspruit-varspoduktemark Tel. 013 753 3645 Faks 013 753 3867 nelspruitmarket@lantic.net Noord-Eindevarsproduktemark Tel. 041 451 3216 Faks 041 451 3239 marietvermaak@gmail.com Oos-Londen – kyk Buffalo City Phillippi Tel. 021 371 2645 Faks 021 371 2648 Pietermaritzburg Tel. 033 392 3400 Faks 033 392 3436 julie.dyer@mzundusi.gov.za Polokwane Tel. 015 297 8464 Faks 015 297 5177 Port Elizabeth – kyk Nelson Mandelabaai Port Shepstone – kyk Ugu Sol Plaatje Tel. 053 830 6560 Faks 053 831 2713 rsmith@solplaatje.org.za Springs Tel. 011 815 6010 Faks 011 815 3175 gieln@ekurhuleni.com Tshwane Tel. 012 358 2398 Faks 012 358 2301 christog@tshwane.gov.za www.tshwane.gov.za Ugu Tel. 039 685 5186 Faks 039 685 4395 Thamsanga.kwhela@ugu.org.za

Trustrekening
Kragtens die Wet moet ’n markagentskap ’n trustrekening namens sy boere by ’n geregistreerde bank open. Hierdietrustrekening het net twee mikpunte: • om die opbrengs uit die verkope van boere se produkte te deponeer; • om die boere te betaal. Dit moet ’n ander bankrekening as dié markagentskap se normale sakerekening wees. Elke markagentskap moet maandeliks voor die 21ste ’n rekonsiliasie(staat) van ’n Trustrekening by APAC indien. Die boere se geld word dus deur middel van die Trustrekening beheer.

Wanneer word ’n boer betaal?
• Artikel 25 van Wet 12 skryf voor dat as ’n besending vars produkte nie drie dae ná sy ontvangs ten volle verkoop is nie, die varsprodukteagent die produsent moet verwittig van die omvang en toestand van die onverkoopte produkte. • Artikel 26 van Wet 12 skryf voor dat ’n varsprodukte-agent die boer binne vyf dae ná die verkoop van die produkte sal betaal en ’n staat sal uitreik met besonderhede soos die datum van ontvangs van die besending, soorte en klas van die vars produkte, die hoeveelheid en aard van die vars produkte, die hoeveelheid en aard van elke aftrekking, die hoeveelheid kommissie wat afgetrek is, ensovoort . Wet 12 van 1992 skryf voor dat markkommissie-agente by die registrateur van die Landbouprodukagenteraad (APAC) moet registreer – Tel. 012 346 4117 / 011 894 3680 Die belangrikste verskil wat ons kommissiemarkte van ander groothandelmarkte plaaslik of in die buiteland onderskei, is die feit dat die betaling van produsente gewaarborg word. Alle geregistreerde markagente dra jaarliks by tot ‘n getrouheidsfonds, wat kragtens Wet 12 van 1992 (soos in 2003 gewysig) deur die Landbouprodukagenteraad (APAC) bedryf word. Hierdie fonds waarborg dat ‘n produsent steeds betaling vir sy goedere sal ontvang indien die markagentskap bankrot speel of aan onwettige aktiwiteite met die produsent se geld skuldig bevind word. Hierdie sekuriteit is in ‘n land so groot en uiteenlopend soos ons s’n uiters belangrik. Produsente bevind hulle in die verste uithoeke van die land, die afstande na markte is dikwels groot en persoonlike kontak tussen die boer en die agent is soms beperk. Die wete dat hulle geld veilig is en dat agente hulle regtens binne 5 werksdae moet betaal, gee aan boere die versekering dat hulle hul produkte met vertroue kan bemark. Dit is baie belangrik wanneer dit beskou word teen die agtergrond van ons sogenaamde kommersiële boere en die baie duisende kleinskaalse ontluikende boere. Eersgenoemde is gerat vir grootskaalse kommersiële boerdery en beskik oor die meeste van die “middele” wat vir bemarking nodig is. Ontluikende, bronarm boere moet egter baie struikelblokke oorkom voordat hulle hul produkte by die mark kan kry. Hulle het gewoonlik nie die bamarkingsvaardighede van hul kommersiële bure nie. Daarom is dit noodsaaklik dat hulle geld beskerm moet word.

Uitenhage Tel. 041 992 1634 Faks 041 992 1636 Inligting beskikbaar onder “City Ufpmarket@telkomsa.net Services & facilities” op www. Vereeniging bloemfontein.co.za Tel. 016 451 1021 Faks 016 451 3832 Mpumalanga-varsproduktejohannt@sedibeng.gov.za mark (Nelspruit) Tel. 013 755 2768 Welkom Faks 013 755 1933 Tel. 057 355 2382 nelmark@lantic.net Faks 057 355 6606 kswanepoel@matjhabeng.co.za Nelson Mandelabaai Port Elizabeth Witbank Tel. 041 461 1409 Tel/Faks 013 690 6277 Faks 041 461 1069 mmwit@mweb.co.za jkruger@mandelametro.gov.za
Daar is105 geregistreerde markagente. Om vas te stel watter agent waar werk, word u aangeraai om met die betrokke mark in verbinding te tree. Andersins kan APAC of IMASA (besonderhede ook onder hierdie opskrif) van hulp wees.

109

110

111

Organisasies in die varsproduktemarksektor
Landbouprodukagenteraad Agricultural Produce Agents Council (APAC) Tel. 011 894 3841 Faks 011 894 3761 lizel@apacweb.co.za www.apacweb.org.za IMASA is in 1945 gestig en verteenwoordig geregistreerde markagente in Suid-Afrika. Lidmaatskap is vrywillig.

Die groot vier van varsproduktebemarking
Boere moet die noodsaaklike meganismes van ‘n mark verstaan – vraag en aanbod. Dit kan nie verander of weggewens word nie -- hierdie meganismes is fundamentele bemarkingswette. Daar kom ooraanbodsituasies voor wanneer pryse daal, maar daar kom ook onderaanbodsituasies voor waarin pryse styg. ‘n Mens moet vraag en aanbod verstaan en leer om dit vir jou te laat werk. Daar is egter ook twee ander noodsaaklike faktore – gehalte en aanbodkontinuïteit. Albei het ‘n impak op die twee scenario’s wat hierbo geskets word, en is van dieselfde kritieke belang. Gehalte maak dit vir ‘n produk moontlik om in feitlik alle marksituasies te voorsien. Gehalte is altyd van die uiterste belang, maak nie saak hoe klein die produk/mark is nie, maar veral wanneer die mark vol word. Dan is ‘n gehalteproduk die een wat ‘n kans het om verkoop te word teen ‘n prys wat in daardie omstandighede aanvaarbaar is. Die produkte van swakker gehalte is dié wat uiters lae pryse behaal of selfs op ‘n mark met ooraanbod afgekeur word. Kontinuïteit gaan hand aan hand met gehalte. As ‘n boer deurgaans ‘n gehalteproduk aan die mark lewer, sal hy of sy nie net ‘n beter gemiddelde handhaaf nie, maar ook geloofwaardigheid by kopers opbou. Wanneer die mark vol is, kies die koper onwillekeurig die handelsmerk wat hy of sy ken en wat gereeld gesien word. Die boer wie se produkte “kom en gaan”, waag maar ‘n kans, hoop om iets te kry en blameer dan al die ander vir sy ellende. Om hierdie vier noodsaaklike elemente aan mekaar te kan koppel, moet daar goeie kommunikasie tussen die markagent en die produsent bestaan. Kommunikasie impliseer dat albei daarvoor verantwoordelik is om te verseker dat hulle mekaar oor alle bemarkingsaangeleenthede ingelig hou. Markagente moet seker maak dat hul produsente nie net die regte pryse kry nie, maar dat die produsente ten volle oor marktoestande en -tendense ingelig bly. Op hul beurt moet boere hul markagente ten volle oor huidige en toekomstige volumes asook oor gehaltestandaarde en aflewerings inlig. Boere moet daardie volumes ook in oorleg met hul agente beplan om te verseker dat hulle die regte hoeveelhede volgens die markomstandighede lewer. Te veel produsente lewer eenvoudig hul produkte – ongeag wat die marktoestande is – en verwag dan dat hul markagente wondere moet verrig. Om die “groot vier” onder die knie te kry, moet ‘n boer sy of haar bemarking bemeester. In die hoogs mededingende omgewing van varsprodukbemarking is dit goed as boere die volgende woorde onthou: “Gehalte is nie die mikpunt nie, dit is die minimum-standaard”!

Nasionale Landboubemarkingsraad — NLBR Tel. 012 341 1115 APAC is ’n statutêre instelling Faks 012 341 1811 wat ingevolge Wet 12 van 1992 www.namc.co.za gestig is en dié wet namens die minister van landbou administreer. Die NLBR is ’n statutêre instelling Die minister stel die raadslede wat op die been gebring is kragtens aan en hulle verteenwoordig die die Bemarkingswet om die minister belanghebbendes in die bemarking van landbou oor sake rakende die van vars produkte sowel as die bemarking van landbouprodukte te toepaslike regeringsdepartemente. adviseer. Ingevolge die Wet moet enige persoon wat as ’n Nasionale Reguleerder landbouproduktekommissie-agent vir Verpligte Spesifikasies wil handel dryf, by APAC registreer. — NRVS Tel. 012 428 6152 marnewj@nrcs.org.za Departement van Landbou, www.nrcs.org.za Bosbou en Visserye Direktoraat: LandbouPROKON (Produk Kontrole) inspeksiediens Tel. 012 325 4579 Tel. 012 319 6100 henry@prokonsa.co.za Faks 012 319 6350 www.daff.gov.za Prokon is ’n onafhanklike instelling wat produkinspeksies op al die Instituut van Markmeesters belangrike varsproduktemarkte in van Suid-Afrika (IMMSA) Suid-Afrika voorsien. Tel. 011 992 8000 Faks 011 613 8375 5-’n-Dag-Vir- BeterPresident: Mnr. Kgosientso Gesondheid-trust Ramokgopa Tel. 011 613 4391 IMMSA is in 1946 gestig en is die info@5-A-Day.co.za verteenwoordigende instelling vir www.5-a-day.co.za markmeesters en markbestuur. 5-’n-Dag is die Lidmaatskap is vrywillig. nywerheidsorganisasie wat Instituut van Markagente van gemoeid is met die bevordering van gesondheidsvoordele en die Suid-Afrika (IMASA) Tel. 012 326 2485 verbruik van vars vrugte en groente deon@rsa.co.za in Suid-Afrika.

5. Plaaslike sakeomgewing
• Die gemiddelde pryse van belangrike groentesoorte wat op die vernaamste varsproduktemarkte verkoop word, kan gevind word in die nuutste uittreksel uit Landboustatistiek op die webwerf van die Departement van Landbou by www.dagg.gov.za • Die Freshmark System voorsien daagliks die pryse vir elke mark. Besoek www.technofresh.co.za • ‘n Opsomming van al die markte word maandeliks deur die Tshwanemark opgestel en is op aanvraag verkrygbaar.

6. Punte wat vir die boer van belang is
Wenke aan die boer – van u markagent
Die volgende raad aan boere is gegrond op ‘n “beeld” wat oor baie jare ontwikkel is oor hoe om met u markagent in wisselwerking te tree. Dit berus op ‘n informele opname wat onder markagente gedoen is. • Wees eerlik en oop oor u produkte en bemarkingsplanne. • Wees lojaal aan u markagent en moet nie van agente verwissel in u soeke na beter pryse nie. Boere wat dit gereeld doen, kry ‘n swak reputasie onder die markagente en kopers, wat hulle kans om goeie diens en pryse te bekom, verklein. • Gee die markagent oor ‘n redelike tydperk ‘n billike kans om resultate te lewer. • Probeer om die mark so gereeld moontlik te besoek om die markagent wat u produk(te) hanteer, beter te verstaan en meer omtrent die modus operandi van die mark te leer. • Beoordeel die markagent op grond van sy of haar prestasie, nie op grond van hoorsê of persepsies nie. • Maak seker dat u lewering aan die mark konsekwent is, deur dik en dun. Dit wek vertroue by die markagent asook by die kopers, en sal mettertyd in u gemiddelde prys tot uiting kom – wat belangriker is as enkele hoë pryse wat u van tyd tot tyd mag ontvang. • Bly voortdurend met die markagent in verbinding wat produkte, variëteite, volumes, beplande aflewerings en ander tersaaklike inligting betref.

Die belangrikheid van prysvasstelling op ’n kommissiemark
Dit is ‘n eenvoudige vraag: “Hoe sou ‘n boer op enige dag geweet het wat dfie waarde van sy of haar produkte is, as ons nie varsprodukmarkte gehad het nie”? Sou hy sy buurman gevra het? Sou hy die plaaslike vrugteen groentekleinhandelaar in die stad gevra het? Sou hy die die groot supermarkte gebel en gevra het hoeveel hulle vandag betaal? In elkeen van hierdie gevalle sou die antwoord wat hy ontvang beïnvloed gewees het deur die selfbelang van die betrokke persone. Die beste wat die boer onder sulke omstandighede sou kon doen, is om uiteindelik te raai. Wanneer hy egter sy produkte deur ‘n kommissiemark verkoop, kom hy die naaste aan ‘n egte waarde vir sy produkte omdat pryse op ‘n mark vasgestel word in ‘n oop, mededingende omgewing wat gereguleer word deur die oudste bemarkingswette ter wêreld — aanbod en aanvraag en talle ander faktore.

112

• Luister na die markagent en aanvaar opbouende kritiek oor u produkte van hom of haar. • Luister na wat die markagent aan u sê omtrent die toestand van die mark, en lewer u produkte dienooreenkomstig. • Hou die markagent ingelig in verband met u tussen- en langtermyn produksieplanne, sodat hy of sy u oor die bemarkingsvooruitsigte vir daardie oes kan adviseer en ook met die voorbereidingswerk vir verkope kan begin. • Moenie pryse probeer manipuleer deur agente teen mekaar uit te speel nie. Hulle begryp wat agter u pogings skuil, en dit beledig hul intelligensie. • Deel produkinligting met die markagent – bergingsvereistes, voorraadtemperature, unieke verkoopspunte, afleweringsreëlings, seisoenale projeksies en bemarkingsdoelwitte. • Beskou die markagent laastens as u eie bemarkings- en verkoopsbestuurder op daardie mark. • Onthou: dit gaan eintlik net om vertroue!

’n Goeie markagent – vanuit die boer se oogpunt
Die verhouding tussen die boer en die markagent is ten beste maar broos. Dit is iets wat voortdurend en sorgvuldig vertroetel moet word. Die onus rus op albei partye om die verhouding te laat werk, en die grondslag van die verhouding is vertroue. Daar is baie boere en markagente wat van suksesvolle verhoudings kan getuig, en hulle sal u vertel dat wedersydse vertroue die gom is wat die verhouding aanmekaarhou. Vanuit die oogpunt van die boer behoort die markagent

• iemand te wees wat produkte kan verkoop • die boer se produkte met respek te hanteer • die produkte in geldterme te kan beoordeel – met ander woorde, na gelang van produkgehalte en heersende marktoestande ‘n billike waarde aan die produk te kan heg • die produk te kan beoordeel wat voorkoms, kleur, verpakking, graad, variëteit en marktoestande betref. • die mark te kan beoordeel of “lees” ten opsigte van aanbod en vraag en al die ander faktore wat ‘n uitwerking op die finale prys van die produk het • oor die integriteit te beskik om op ‘n oop, vriendelike, eerlike en saaklike wyse met sowel die boer as die koper te onderhandel • die boer te kan ondersteun deur middel van innoverende verkoopstegnieke, aantreklike uitstallings, visuele monsters, promosie en ander verkoopsgenererende tegnieke en goeie voorraadbeheer • op die hoogte te bly van marktoestande in die algemeen en produkbeskikbaarheid en -vraag in die besonder • seker te maak dat die boer gereeld – selfs daagliks – aangaande markpryse en -toestande ingelig word • die boer se produkte eerlik te beoordeel en nie bang te wees om opbouende kritiek te lewer nie • kopers aktief te werf en te besoek ten einde ‘n soliede klantebasis op te bou en produkte te bevorder. • die ondersteuning te hê van ‘n betroubare markagentskap wat al die ondersteuningsdienste kan voorsien om waarde aan die finale pakket toe te voeg (Dit sluit stiptelike betaling op grond van doeltreffende en noukeurige rekeningkundige prosedures in.) • die soort mens te wees wat positief kan bly, selfs in moeilike tye; wat die wil het om te verkoop en die begeerte om hom- of haarself voortdurend te verbeter • weens die unieke vertrouensposisie wat hy of sy tussen die boer en die koper beklee, te kan toesien dat sy of haar saketransaksies te alle tye bo verdenking is • laastens, besef dat hy of sy nooit “waarlik perfek” sal kan wees tensy hy of sy bereid is om ses oggende per week baie, baie vroeg op te staan nie! Hierdie hoofstuk is bykans in sy geheel gegrond op materiaal wat aan die redaksionele span voorskaf is deur Michael Cordes (ons dankbare erkenning aan u, meneer).

Michael Cordes het byna 40 jaar lank in die landboubedryf gewerk – meestal in die varsproduktesektor. Hy het 15 jaar met subtropiese vrugte en groente geboer voordat hy oorgeskakel het na bemarking, beide plaaslik en oorsee. As ‘n vryskutjoernalis spesialiseer hy in die tuinbousektor en spandeer hy ook baie van sy tyd om boere en bemarkingsmense in Suid-Afrika en lande in die SAOG-streek op te lei in die produksie, bemarking en en bestuur van tuinboukundige gewasse. U kan hom kontak by agripres@mweb.co.za of telefoonnommer 073 637 6105.

114

Bemarking en finansiële dienste
Vendusies – lewende hawe
1. Oorsig
Die perfekte mark word gekenmerk deur baie kopers, vele verkopers en baie vee.

2. Nasionale strategie
Agricultural Products Agents Council (APAC) Tel. 011 894 3680 www.apacweb.org.za Ingevolge die Wet op Landbouproduk-agente 12 van 1992, soos gewysig, moet agente in Suid-Afrika by APAC registreer. Lede van hierdie raad word deur die Minister van Landbou en Grondsake aangestel. Die doel van die raad is om drie kategorieë van landbouprodukteagente te reguleer, naamlik varsprodukteagente, lewendehaweagente en uitvoeragente. Departement Landbou, Bosbou en Visserye (DLBV) Direktoraat: Bemarking Tel. 012 319 8455 www.daff.gov.za Vendusies word in die bespreking oor die bemarking van lewende hawe in Opleidingsverslag Nr 7 van die uiters handige reeks, Landboube markingsuitbreidings, ingesluit. Soek dit op by www.daff.gov.za, kies die opsies “Publications” en “General publications”. Kyk op dieselfde webtuiste na die inligtingstuk (Info Pak), Auctioneering of livestock, wat deel is van die reeks oor kleinskaalse boerderybemarking.

Tipes vendusies
‘n Kalendervendusies word weekliks, maandeliks of kwartaalliks gehou by dieselfde plek/vendusiekrale deur ‘n agent wat die vendusies in ‘n kalender adverteer. Die plek waar dit plaasvind, is waarskynlik lank gelede gekies en toe ontwikkel en die blote feit dat dit bly voortbestaan, bewys dat daar ‘n behoefte aan sodanige vendusie bestaan. Verkopers en kopers by die kalendervendusie kan wissel ooreenkomstig wat aangebied word en die behoeftes van beide verkopers en kopers. Die afslaer, bemarkingsbeampte, rekenmeester, die registerklerk (roll clerk) en werkers wat die vendusie fasiliteer, is so veelsydig dat hulle selfs vaste eiendom kan opveil. Die bemarkingsbeampte bekom die lewende hawe vir die vendusie, ontvang die diere by die vendusiekrale, verdeel die diere in lotte volgens kopers se smaak en werk saam met die afslaer om kopers na die vendusie te lok. Die rekenmeester hanteer die finansiële administrasie wat al die statutêre vereistes, asook die insameling van betalings, finansiering van kopers en betaling van verkopers, insluit. Die registerklerk (die persoon wat alles opskryf) teken alles akkuraat op: wat verkoop word, deur wie, aan wie en teen watter prys per dier. Die werkers identifiseer die diere en laai hulle op vragmotors vir aflewering by die kopers. Spesiale vendusies word deur ‘n verkoper/verkopers aangevra vir die verkoop van ‘n deel van of al hulle lewende hawe, plase, en dies meer. Indien die boer sy boerdery opgee, is dit ‘n finale uitverkoping. By die Stoetvendusie word diere met spesiale teeleienskappe verkoop. Die afslaer, kopers en verkopers sal nou saamwerk met ‘n telersvereniging wat die diere sal uitsoek ooreenkomstig hul standaarde vir hierdie soort vendusie. ‘n Stoetvendusie word hanteer deur ‘n afslaer wat in stoetery spesialiseer. Die Handleiding vir Stoettelers sluit ‘n volledige hoofstuk in oor die aantekening van diere en hoe hulle presteer en die beginsels vir die bemarking van opreggeteelde lewende hawe. U kan meer inligting hieroor kry by www.studbook.co.za of skakel 051 410 0900. By Wildvendusies kan wild ten tyde van ‘n ope vendusie verkoop word of deur middel van ‘n katalogus. Spesiale reëlings moet getref word vir die vervoer van wild, en die vendusiekrale asook hanteringsfasiliteite moet aan bepaalde spesifikasies voldoen. Alle vendusies word deur personeel van die NDBV bygewoon sodat hulle seker kan maak dat die diere menslik hanteer word en dat die fasiliteite aan die voorgeskrewe kriteria voldoen. Wanneer lewende hawe uit die hand verkoop word, fasiliteer ‘n bemarkingsbeampte of agent ‘n direkte transaksie tussen ‘n verkoper en koper van lewende hawe.

3. Rolspelers
Verenigings en opleiding
Die meeste telersverenigings spesifiseer nou (in die ras) ‘n standaard katalogusformaat vir vendusies. Elke vereniging het sy eie reëls. Soek nog rolspelers op in die hoofstuk oor diereverbetering en telers.

South African Federation of Livestock Auctioneers and Meat Brokers (SAFLA-MB) is ‘n federasie wat deur lede van nege streke van lewendehawe-afslaers en vliesmakelaars verteenwoordig word. Kontak Rooivleis SA by 012 Raadpleeg ook die hoofstuk oor slagpale vir besonderhede oor 807 1367. die rolspelers en belangrikste kommersiële groepe. South African College of Auctioneers Tel. 011 979 0176/8 www.auctioncollege.co.za Afslaers Die Kollege bied landswyd kursusse aan (besonderhede op die webtuiste). Na voltooiing van die kursus moet elke afslaer egter self hard werk aan die ontwikkeling van sy vaardigheid as afslaer. SA Feedlot Association (SAFA) Tel. 012 667 1189/ 667 2055 www.safeedlot.co.za Alliance Groep Tel. 011 430 5555 Pieter Geldenhuys – 082 808 1801 www.alliancegroup.co.za Andre Kock & Seun Tel. 053 927 1981 BidCo Tel. 012 808 9903-5 www.bidco.co.za

Rolspelers in die bemarking van lewende hawe
• Agente – hulle maak ‘n beroep daarvan om transaksies tussen kopers en verkopers te fasiliteer • Verkopers – hulle is primêre en sekondêre produsente • Kopers – slagpale, die handel, voerlotte en spekulante • Finansiers – gewoonlik banke Die mark vir lewende hawe en die verwante waardeketting verteenwoordig die enkel grootste nywerheid in die Suid-Afrikaanse landbousektor. Al die rolspelers in die waardeketting voeg waarde by en help die nywerheid oorleef.

‘n Belangrike mark waarop by vendusies gefokus word, is die BKB slagmark, wat sy eie spesifieke Tel. 041 503 3111 vereistes het. Hierdie mark verskil www.bkb.co.za van handel in stoetdiere. Kies die “Livestock Auctions”-opsie Suid-Afrikaanse Instituut van op die kieslys vir besonderhede Afslaers (SAIA) van hul dogtermaatskappye BKB Sel. 082 378 8112 Louwid en BKB Van Wyk. www.auctioneering.co.za Breedplan. Hierdie genetieseDie SAIA se doelwit is om “die beeld evalueringstelsel vir vleisbeeste is van afslaers en die afslaersberoep verkrygbaar by www.breedplan. in die oë van die publiek, sakeco.za of skakel 012 667 5258. en staatsektor te beskerm en gesonde en innoverende handel Brandon Leer Afslaers aan te moedig in ‘n atmosfeer Tel. 082 570 5863 van eerlikheid, etiese optrede, Faks 033 343 4530 regverdigheid en samewerking. U kan op die Instituut se webtuiste onder meer die volgende opsies kies: “Regional Representatives, Auctioneers by Province, Auction Info”. Die Gedragskode vir agente is ook daarop beskikbaar. Clive Gardner Afslaers Tel. 018 290 9610 ECO Afslaers Tel. 051 446 5511 www.ecoauctions.co.za

115

Elite Auctioning Company Tel. 058 813 4146 GWK Bpk Tel. 053 298 8200 www.gwk.co.za Hobson & Kie Tel. 046 622 4724 Huis van Oranje Tel. 086 010 4297 www.hvo.co.za John Kirk Afslaers Tel. 082 903 6019 / 082 329 0227

Mike Killassy. Hierdie bekende en ervare stoetdier-afslaer het oor baie jare al duisende stoetdiere aan kommersiële kopers verkoop. Skakel 012 664 4548 of 082 378 8112. SHM Stud & Commercial Marketing Tel. 018 290 9409 Sheard Afslaers Tel. 045 843 1722 Tirhani Afslaers Tel. 0861 847 426 www.tirhani.co.za

• Besoek webtuistes wat skakels met vendusies het deur byvoorbeeld die soekwoord “livestock auctions” by www.bkb.co.za in te sleutel of “lewendehawe” by www.lewendehawe.co.za. • Soek die DLBV in afdeling 2 van hierdie hoofstuk. • ‘n Interessante gedagte: Omgekeerde vendusies is opveilingsgeleenthede gereël deur een enkele koper wat net ‘n bepaalde tyd duur. Verskeie verskaffers kompeteer dan vir besigheid. Besoek www. farmerfirstgroup.co.za. • Die maandelikse tydskrif ProAgri se agterblad, AgriTrader, gee kennis van lewendehawevendusies. Skakel 086 111 2297, faks 086 675 0617 of besoek www.proagri.co.za. • Aanlynvendusies word deur Southern African Livestock Exchange (SALEX) aangebied op www.salex.co.za.

5. Die voor- en nadele van vendusies
Voordele
• Sonder ‘n vendusie kan kopers deur manipulasie die pryse afdwing. Daar is byvoorbeeld in die vleisbedryf ‘n paar sterk kopers en baie swak verkopers. • Die mark is prysdoeltreffend, produsente ontvang hul betaling byna onmiddellik nadat die dier verkoop is en alle soorte lewende hawe kan bemark word. • Die produsent hoef nie oor enige kennis van die mark te beskik nie. • ‘n Goeie afslaer is in staat om kopersnetwerke op te breek indien die verkopers aan sy kant is.

Die maatskappy se hoofkantoor is in Dundee. Besonderhede Vleissentraal van toekomstige verkopings kan Tel. 012 460 9916 gevind word op hul webtuiste Tel. 015 491 3141 www.johnkirkauctioneers.co.za. www.vleissentraal.co.za www.vleissentraalbosveld.co.za Keevy Auctions Tel. 041 581 1951 www.keevyauctions.co.za KLK Landbou Beperk Tel. 054 337 6200 www.klk.co.za

Nadele sluit die volgende in
‘n Afslaer moet oor die volgende persoonlike vaardighede beskik: • vermoë om professioneel en bekwaam op te tree en die indruk van onpartydigheid te skep • uitstekende kommunikasievaardighede, humor en sjarme • betroubaarheid en geloofwaardigheid • ‘n imponerende, selfs charismatiese persoonlikheid • goeie verkoopsvaardighede • aanpasbaarheid ten opsigte van die eise van die beroep, met ander woorde die vermoë om vandag ‘n renperd en môre wyn te verkoop • nie net kennis dra van die inligting in die katalogus nie, maar hy/ sy moet weet hoe om belangrike besonderhede vir die koper te interpreteer, op te klaar en oor te dra, soos geskatte teelwaardes met betrekking tot ‘n bepaalde dier se vaderstamboom en die moeder se uitstaande teeleienskappe • ‘n skerp verstand en goeie intuïsie hê • ‘n “sielkundige” en “sosioloog” wees sodat hy/sy mense (die vendusiegangers) asook die situasie akkuraat kan interpreteer • maklik die toepaslike fasiliteringsrolle kan speel • al die rolspelers asook elkeen se agenda verstaan • die dinamika van groepe vooruit kan “lees”, met ander woorde die waardes en norme van spesifieke groepe kan aanvoel en kan antisipeer hoe hulle op gebeure en op mekaar sal reageer en waarom
Bron: Mike Killassy

• • • • •

Groot waardevermindering en hoë vervoerkoste kenmerk vendusies. Daar bestaan ‘n groter waarskynlikheid dat siektes kan versprei. Diere word aan oormatige stres onderwerp. ‘n Vendusie is ‘n lang, tydrowende proses. Die moontlikheid van manipulasie bestaan. Kopers stig sindikate, veral wanneer daar ‘n oormaat vee op die mark is. • Vendusies vind tradisioneel op bepaalde plekke plaas, soos die veekrale van boereverenigings, wat beteken dat lewende hawe van die plaas na die veekraal vervoer moet word. • Die verkoper is onder druk om sy diere op die verkoping teen die aangebode prys te verkoop of hulle weer terug te neem plaas toe.
Bron: SA Stamboek

Ons wil almal wat ‘n bydrae tot die hoofstuk gelewer het, bedank: Mike Killassy; Lizel Pretorius van APAC; Pieter Geldenhuys van The Alliance Group.

4. Publikasies en webtuistes
• Die weeklikse landboupublikasies Landbouweekblad en Farmer’s Weekly publiseer nuus oor vendusies. Kies die opsies “auction report”, “auction advertisements” en “auction calendar” op www.farmersweekly.co.za. Die elektroniese weergawe van Landbouweekblad, www.landbou.com, bied ‘n SMS-diens met vendusiepryse van lewende hawe. Kies die opsie “Markte” vir vendusiepryse. • Hoofstuk 18 van die Handleiding vir Stoettelers handel oor vendusies en verkope onder beskerming van telerverenigings. Die titel van die hoofstuk is “Veilings as bemarkingsmeganisme”. Skakel SA Stamboek by 051 410 0900 of besoek www.studbook.co.za. Die prys van die handleiding is R60,00 per boek indien u 50 of meer boeke bestel, BTW en posgeld uitgesluit.

116

Bemarking en finansiële dienste
Verskaffers van finansiële dienste
1. Banke
Sien die afsonderlike hoofstuk oor banke.

3. Beleggingsbevorderingsagentskappe en ander provinsie-gebonde betrokkenes
Invest North West Tel. 014 594 2570 www.inw.org.za Invest North West is die amptelike beleggingsbevorderingsagentskap (Investment Promotion Agency/IPA) vir die Noorwes Provinsiale Regering. Die agentskap is gestig om handel en vaste direkte belegging te bevorder, werk vir die mense van Noordwes te skep en nuwe en volhoubare besigheid te lok deur die aanwending van hulpfondse uit die openbare en ander sektore. Mpumalanga Agricultural Development Corporation (MADC) Tel. 013 755 6328 www.madc.co.za Hierdie landbou-ontwikkelingskorporasie roem hom daarop dat hy die “toonaangewende landboufinansierings- en sake-ontwikkelingsorganisasie” is. Die kontakbesonderhede van verskillende boeredienspunte regdeur die provinsie verskyn op die agentskap se webtuiste. Daar is ‘n kieslysopsie vir leningsaansoeke (“Loan application”) wat die gebruiker deur al die stappe van die proses lei. Die Mpumalanga Landbou-ontwikkelingskorporasie, die Mpumalanga Maatskappy vir die Finansiering van Behuising en die Mpumalanga Ekonomiesegroei-agentskap gaan saamsmelt om die ontwikkeling van ondernemings, die lewering van infrastruktuur en werkskepping te laat versnel.

2. Ontwikkelingsbanke en -agentskappe in staatsbesit
Raadpleeg die gedeelte wat handel oor finansies in die hoofstuk ook koöperasies. Ons noem hier slegs twee instansie, naamlik die Industrial Development Corporation (IDC) en Khula. Inligting oor die provinsie-gebonde beleggingsbevorderingsagentskappe verskyn onder opskrif 3. Industrial Development Corporation (IDC) Tel. 0860 693 888 www.idc.co.za Hierdie finansiering is vir entrepreneurs in die landbou-, voedsel-, dranken mariene sektore wat hul ondernemings wil uitbrei en ontwikkel. Die minimum finansiering is R1 miljoen. ‘n Ekonomies lewensvatbare sakeplan moet voorgelê word. Mediumtermynfinansiering geskied deur middel van lenings, opskortingsverkopings, gewone aandele/aandelekapitaal en kwasi-aandele ten einde: 1. permanente infrastruktuur in die landbou- en waterkultuursektore tot stand te bring 2. nuwe ondernemings in die voedsel- en dranksektor te vestig of bestaande ondernemings in die sektor uit te brei Oorbruggingsfinansiering is ook van die IDC beskikbaar, dit is finansiering vir entrepreneurs wat vaste kontrakte – uitgesonderd konstruksiekontrakte – van die regering en/of privaatsektor bekom het en wat korttermynfinansiering en/of waarborge van prestasie, verskaffers, ens. benodig. Die minimum finansiering is R500 000.00. Dit word toegeken aan: • entrepreneurs aan wie die regering tenders toegeken het • entrepreneurs wat kontrakte van gevestigde, groot, eersteklasmaatskappye ontvang het om dienste of produkte te lewer • entreneurs wat ‘n jaarlikse omset van meer as R1 miljoen het Die finansiering is korttermyn, vir ‘n maksimum periode van 18 maande. Khula Enterprise Finance Bpk • • • • • • • • • • • Bloemfontein – 051 444 1040 / 0860 548 522 Kaapstad – 021 671 9056 / 0860 548 521 Durban – 031 301 1916 / 0860 548 526 Oos-Londen – 043 726 0756 / 0860 548 527 Kimberley – 053 832 2275 / 0860 548 528 Johannesburg – 011 838 7638 / 0860 548 529 Nelspruit – 013 755 2370 / 0860 548 520 Polokwane – 015 294 0901 / 0860 254 852 Port Elizabeth – 041 363 2570 / 0860 354 852 Rustenburg – 014 592 6391 / 0860 454 852 Tshwane – 012 324 8236 / 0860 554 852

Ander
• Oos-Kaapse Ontwikkelingskorporasie) Tel. 043 704 5600 www.ecdc. co.za • Noord-Kaapse Ontwikkelingskorporasie Tel. 053 833 1503 www. nceda.co.za • Vrystaatse Ontwikkelingskorporasie Tel. 051 400 0800 www.fdc.co.za • Vrystaatse Beleggingsbevorderingagentskap Tel. 051 410 0885 • Gauteng Ekonomiese-ontwikkelingsagentskap (GEDA) Tel. 011 833 8751 www.geda.co.za • Limpopo Business Support Agency (LIBSA) Tel. 015 297 6473 www. libsa.org • Mpumalanga Ekonomiesegroeiagentskap Tel. 013 752 2440 www. mega.gov.za • Handel en Belegging Limpopo Tel. 015 295 5171 www.til.co.za • Handel en Belegging KwaZulu-Natal Tel. 031 368 9600 www.tikzn. co.za • Wes-Kaapse agentskap vir die bevordering van handel en belegging (WESGRO) Tel. 021 487 8600 www.wesgro.org.za

4. Agri-ondernemings
Raadpleeg die hoofstuk oor agri-ondernemings. Maatskappye soos GWK, Kaap Agri, Senwes en Suidwes bied krediet, versekering en ander finansiële dienste aan hul kliënte.

5. Maatskappye
Raadpleeg die gedeelte oor finansies en administrasie in die hoofstuk oor landboukonsultante, asook die afsonderlike hoofstukke oor banke en landbouondernemings.

Kliek op die “Finances for agricultural businesses”-opsie by www.khula.org.za

117

118

Daar is baie organisasies wat finansiële dienste verskaf, byvoorbeeld Santam Agri (sien die hoofstuk oor risikobestuur en versekering). Hier volg nog twee voorbeelde: PricewaterhouseCoopers (PWC) Tel. 023 346 5502 www.pwc.za.com Hulle gespesialiseer dienste sluit die volgende in: • • • • • • • • Rekeningkundige dienste Belastingdienste Transaksie-ondersteuning Risikobestuursdienste Adviesdienste aan entrepreneurs Interne ouditering Bestuursbeheer Samesmeltings en verkrygings

7. African Agriculture Fund (AAF)
Die Afrika-ontwikkelingsbank, Agence Française de Développement (AFD), die Kofi Annan Alliance for a Green Revolution in Africa (AGRA), Banque Ouest Africaine de Développement (BOAD) en die International Fund for Agricultural Development (IFAD) het in April 2009 die African Agriculture Fund (AAF) -inisiatief geloods. Die AAF gaan in die eerste fase van sy bedrywighede 200 miljoen euro insamel, maar die uiteindelike oogmerk is om 500 miljoen euro in te samel. Phatisa Group Beperk (Phatisa) is as die AAF se fondsbestuurder aangestel. Die Fonds verleen ondersteuning aan maatskappye in die privaat sektor wat strategieë implementeer om voedselproduksie in Afrika te verhoog en te diversifiseer. Hulle ondersteun en bevorder die bestuur, modernisering en organisasie van die landbousektor op die kontinent. Die AAF belê in landbou-industriële maatskappye en landboukoöperasies wat kleinskaalse boere ondersteun en die omgewing respekteer. As u verdere inligting verlang of wil aandui dat u hierin belangstel, kan in verbinding tree met Duncan Owen by duncanowen@phatisa.com. Inligting oor die maatskappy self is beskikbaar by www.phatisa.com.

Lees meer oor Phatisa onder opskrif 7. Kyk ook die advertensie onder.

6. Koöperasies 8. Ander rolspelers
Raadpleeg die hoofstuk oor koöperasies.

Raadpleeg die hoofstuk oor finansiële dienste en ontwikkeling om meer te wete te kom oor kredietwaarborge en rolspelers, ander finansiële organisasies en die kontakbesonderhede van Ondernemingsontwikkelingsentrums. Credit OMBUD Tel. 0861 662 837 www.creditombud.org.za EMVEST Tel. 012 482 6860 www.emvest.com FAIS OMBUD Tel. 012 470 9080 www.faisombud.co.za Die FAIS Ombud het tot stand gekom in ooreenstemming met die Wet op Finansiële Advies en Tussengangerdienste 37 van 2002. Die funksie van die FAIS Ombud is om geskille oor die lewering van finansiële dienste deur diensverskaffers op te los. Raad op Finansiële Dienste Tel. 012 347 0221 www.fsb.co.za Die Raad op Finansiële Dienste hou toesig oor die verskaffers van finansiële dienste buite die bankwese. Nasionale Kredietreguleerder Tel. 0860 100 406 www.ncr.org.za Slegs kredietverleners wat by die Nasionale Kredietreguleerder geregistreer is, mag krediet verleen. Besoek www.ncr.org.za om meer te wete te kom.

Newfarmers Development Co Ltd Tel. 021 970 5140
Southern African Venture Capital and Private Equity Association (SAVCA) Tel. 011 268 0041 info@savca.co.za www.savca.co.za Vir ondernemings wat nie weet waar om kapitaal te kry om hul sake uit te brei nie, verskaf SAVCA ‘n omvattende en goedgestruktureerde gids met die besonderhede en beleggingsvoorkeure van al hul lede en geassosieerde lede.

119

120

Bemarking en finansiële dienste
Voorsieningskettingbestuur
1. Oorsig
Die stelsels waarvolgens voedsel en ander landbouprodukte aan die eindverbruiker voorsien word, het oor die afgelope aantal jare ingrypend verander – en die kanse is goed dat dit in die toekoms selfs meer kan verander. Die landbouvoorsieningsketting wat eens deur outonomie en onafhanklikheid gekenmerk is, is vinnig besig om tot ’n onderling verwante stelsel te ontwikkel wat uit uiteenlopende en komplekse verwantskappe tussen die verskillende rolspelers in die landbousektor bestaan. Daar word gewoonlik drie hoofneigings in die voedselstelsel uitgelig: • ’n Beweging weg van ongedifferensieerde landboukommoditeite na meer gespesialiseerde produkte. • ’n Beweging weg van oop markte vir onverwerkte landbouprodukte na vertikaal gekoördineerde transaksies. • ’n Beweging na industrialisasie in die landbou. Die neigings in die landboumarkte kan aan vier algemene “dryfvere vir verandering” toegeskryf word. • Deregulering van nasionale en internasionale markte. Boere en landboubesighede was verplig om sekere verantwoordelikhede in die landboumarkte te aanvaar (soos produkverspreiding, gehalte en prysbeheer) wat voorheen by regeringsagentskappe berus het. Weens deregulering is Suid-Afrikaanse boere ook aan verhoogde mededinging van internasionale ondernemings blootgestel. Die samewerking met ander ondernemings in die landbouvoedselkompleks om beter produkte en dienste te lewer, blyk een van die gewildste strategieë te wees om internasionale mededinging die hoof te bied. • Veranderinge in verbruikerseise. Verbruikers, en veral welvarende verbruikers, stel nuwe eise betreffende die smaak, gesondheid, veiligheid en verskeidenheid aan die voedsel- en landboustelsel. Hierdie gehaltevereistes is toenemend op die produk self en op die produksieproses (bv. organiese produkte en die welsyn van die diere) van toepassing. Hierdie neigings is veral van belang vir ondernemings wat hul ten doel stel om ’n diens aan internasionale markte te lewer aangesien hierdie markte eersteklas produkte en dienste vereis. ’n Gekoördineerde poging deur al die partye wat betrokke is by die lewering van die produk aan die eindverbruikers is nodig omdat hierdie partye almal tot die produk se gehalte bydra. • Veranderinge in die landbouvoorsieningsketting. Die hoër prysrisiko in die landbou-omgewing, wat deels te wyte is aan deregulering, is ook ’n dryfveer vir verandering. Die onsekerheid oor die aard van voedselgehalte en probleme met die opsporing van gehalte dra tot hierdie risiko’s by. Boere en landboubesighede is voortdurend op die uitkyk na meganismes om die risiko’s verbonde aan prys- en produkonsekerheid in die voorsieningsketting te deel en te verminder. • Vooruitgang in die tegnologie. In nagenoeg elke deel van die landbouvoedselkompleks het tegnologiese vooruitgang nuwe geleenthede vir veranderinge geskep. Die interessantste vooruitgang in hierdie opsig is die vermoë om produksieprosesse akkuraat na te speur en te monitor, wat die verantwoordelikheid en rekenpligtigheid van elke onderneming se bydrae tot die eindproduk verhoog. Dit stel voedselverwerkers of vervaardigers in staat om aan te dring op groter akkuraatheid en presisie in die produkte wat hulle verwerk of by die verspreidingstelsel voeg. Diegene wat versuim om hieraan gehoor te gee, kan opgespoor word, en hulle sal die probleem vinnig moet oplos of andersins die reg verbeur om ’n integrerende deel van die stelsel uit te maak.

Die verskillende rolspelers in landbouvoorsieningskettings het hul tradisioneel mededingende posisies teenoor mekaar laat vaar en begin saamwerk om meer effektief te kan meeding. Die opkomende koördinerings- en beheermeganismes kan kollektief “voorsieningskettingbestuur” genoem word. Die rolspelers in ’n voorsieningstelsel, van die primêre produsent tot die eindverbruiker, werk saam om teen laer kostes beter in verbruikers se behoeftes en begeertes te voorsien. Op hierdie manier word orde geskep in die stelsel waarvolgens voedsel- en landbouprodukte vir verbruikers geproduseer, verwerk en versprei word. Daar word saamgewerk sodat die versperrings tussen die skakels in die voorsieningsketting uit die weg geruim kan word. Voorsieningskettingbestuur integreer hierdie aktiwiteite deur middel van bewese voorsieningskettingverwantskappe om ’n volhoubare mededingingsvoordeel te bewerkstellig. Die voorsieningsketting word saamgestel uit die hele stelsel waarvolgens die gewenste produk aan die eindverbruiker voorsien word.

Die voordele van voorsieningskettingbestuur
Ondernemings is deur middel van samewerking en die koördinering van hul aktiwiteite in staat om voordeel uit die voorsieningsketting te trek. Die voordele van geslaagde voorsieningskettingbestuur kan soos volg opgesom word: • • • • • • • Laer koste as gevolg van spesialisering Verbeterde sinergistiese prestasie Meer inligting om gesamentlike beplanning te ondersteun Verbeterde klantediens Verminderde risiko en onsekerheid Gedeelde kreatiwiteit Verbeterde mededingingsvoordeel

Hierdie voordele word gerealiseer as ondernemings begin om die vloei van produkte oor die hele voorsieningsketting heen te koördineer. Die tradisioneel antagonistiese rolle wat die verkoops- en aankoopafdelings gespeel het – om so laag moontlik aan te koop en so hoog moontlik te verkoop – word ten gunste van samewerking en koördinering laat vaar.
Bron: Uittreksel uit ’n artikel deur dr. Tobias Doyer.

2. Publikasies en webtuistes
• Kommoditeitsverenigings beskik gewoonlik oor materiaal en studies wat met hulle ketting verband hou. Fruit SA / Fresh Produce Exporters Forum het ’n baie bruikbare reeks handleidings oor die handelsketting. • Die jaarlikse Supply Chain Intelligence Report (SCIR) 2009 is “’n internasionale, onafhanklike studie oor voorsieningskettingbestuur en logistieke praktyke in ontwikkelende ekonomieë”. Skakel TerraNova Navorsing by 011 463 5713. • Lees die jongste artikels by www.leisa.info. Dit sluit in “Adding value to local livelihoods”. Boere kry beter pryse vir produkte en meer beheer oor waardekettings wanneer hulle saamstaan en hul eie landbouondernemings begin. Bogenoemde artikel is ’n studie van 18 sulke landbou-ondernemings wat sedert 2007 in Laos gevorm is. ’n Tweede artikel is “Do value chains help farmers out of poverty?” • Stelselverbetering en waardetoevoeging word as ’n prioriteitsarea geïdentifiseer in die dokument National Agricultural Research and Development Strategy. Lees dit by www.daff.gov.za •Vorst J.G.A.J., C.A. da Silva, J.H. Trienekens, 2007, Agro-industrial supply chain management: concepts and applications, Agricultural Management, Marketing and Finance Occasional Paper (17), Food and Agriculture Organization of the United Nations, Rome 2007. • Ruben R., M. van Boekel, A. van Tilburg, J.Trienekens, 2007, Linking market integration, supply chain governance, quality and value added in tropical food chains, In: Ruben et al. (eds) Governance for Quality in Tropical Food Chains, Wageningen: Wageningen Acadamic Publishers.

121

3. Nuttige kontakte
Buhler Group Tel. 011 801 3500 www.buhlergroup.com The Institute of Purchasing and Supply South Africa (IPSA) Tel. 011 331 6650 www.ipsa.co.za

Wêreldwye tegnologievennoot vir Die internasionale skakels is op die die voedselverwerkingsbedryf webtuiste. Chartered Institute of Logistics Landboubesigheidskamer and Transport: South Africa Tel. 012 807 6686 / 082 441 2308 (CILTSA) www.agbiz.co.za Tel. 011 789 7327 www.ciltsa.org.za Nasionale Landboubemarkingsraad DIGIVU Tel. 012 341 1115 DA Harcourt – 082 451 0148 www.namc.co.za dave@digivu.co.za www.digivu.co.za Kry die notas oor die “Marketing Konsultasie / advies / inligting oor and Economic Research Centre (MERC) op die webtuiste. landbouverwerking First 4 farming Tel. 011 254 5426 / peterleppan@globalrange.co.za www.f4f.com Industrial Logistic Systems Tel. 011 883 0407 www.ils.co.za SA Fresh Produce Traceability Project (SA FPTP) Gwynne Foster Tel. 082 578 4201 g.foster@mweb.co.za SA FPTP aktiwiteite fokus op voorsieningskettingfasilitering, inligtingsprojekte en hulp aan kleinskaal- landboubesighede om die vereistes vir naspeurbare en noodsaaklike rekords na te kom.

SAPICS - The Association for Stellenbosch Universiteit Operations Management in Sentrum vir Voorsieningskettingbestuur Southern Africa Departement Logistiek Tel. 011 023 6707 Tel. 021 808 3981 www.sapics.org.za http://academic.sun.ac.za/CSCM Smart Procurement Suid-Afrikaanse Raad vir Tel. 0861 33 43 26 enquiries@smartprocurement. Verbruiksgoedere Consumer Goods Council of South co.za Africa (CGCSA) www.smartprocurement.co.za Tel. 0861 242 000 ’n Gratis aanlyn nuusbrief wat www.cgcsa.co.za hulpmiddels, wenke, taktiek, opdatering, werk, nuus en gebeure oor verkryging bevat. Dit word gereeld gratis beskikbaar gestel. In 2009 het die regering ’n blitslyn geskep om regeringsbetalings aan klein, medium en mikro-ondernemings (KMMO’s) te versnel.Sakeondernemings wat vind dat hul betalings langer as 30 dae agtertallig is, kan die blitslynnommer bel by 0860 766 3729, of hul besonderhede faks na 012 452 0458 vir hulp.

122

Georganiseerde landbou en landbou dienste
Georganiseerde landbou
1. Oorsig
Op grondvlak is kommersiële boere lede van plaaslike boereverenigings waar hulle plaaslike landboukwessies aanspreek en met amptenare en organisasies skakel oor sake wat vir die verenigings se lede van belang is. Die boereverenigings delegeer lede om hulle by die betrokke provinsiale landbou-unies te verteenwoordig. Die provinsiale landbou-unies is by sake wat boere in die hele provinsie raak betrokke en skakel met hoër organisasies. Op hul beurt delegeer die provinsiale landbou-unies lede om hulle in die nasionale liggame te verteenwoordig, insluitende die Landbousakekamer en kommoditeitsorganisasies. Die landboukoöperasies en ondernemings wat aan boere behoort, hanteer landbousake. Die kommoditeitsorganisasies dien en verteenwoordig boere wat ‘n bepaalde kommoditeit produseer, bv. mielies, beesvleis en katoen. Boere kan dus vrywillig by georganiseerde landboustrukture soos plaaslike boereverenigings, landboukoöperasies en/of kommoditeitsorganisasies betrokke raak.
Bron: Aangepas uit inligting verskaf deur Agri SA

kommoditeitsorganisasies na kommoditeitsake omsien. Die konstitusie van Agri SA maak voorsiening vir geassosieerde lidmaatskap. Die organisasie se hoogste gesag is sy Kongres. Beleidswerk word gedoen deur gespesialiseerde komitees wat ook van eksterne insette gebruik maak. Die organisasie se Algemene Raad is toeganklik vir al sy affiliasies en fokus op strategiese uitdagings wat aangespreek word deur die komiteestruktuur van die organisasie. Fokusareas Agri SA is volgens beleid betrokke by handelsbedinging, bedryfsbeleid, arbeidswetgewing, opleiding, belasting, finansiering, grondhervorming, ontwikkeling van boere, omgewingsake, waterregte, en gee ook insette in verband met plaasveiligheid, wet en orde, infrastruktuur, die ontwikkeling en oordrag van tegnologie, statistiese inligting en plaaslike owerheidsaangeleenthede. Agri SA publiseer ‘n tweemaandelikse tydskrif (Agri) en ‘n elektroniese nuusbrief, en bied ‘n gereelde radioprogram in samewerking met die SABC aan. Agri SA word deur die regering, georganiseerde besigheid, georganiseerde arbeid asook streeks- en internasionale liggame erken as die spreekbuis vir die Suid-Afrikaanse landbou. Agri SA is ‘n lid van Sake-eenheid Suid-Afrika (SESA/BUSA), die International Chamber of Commerce, die International Federation of Agricultural Producers (IFAP), die Suider-Afrikaanse Konfederasie van Landbou-unies (SACAU) en die Cairns Group Farm Leaders. Agri SA is lid van die presidensiële werksgroep oor kommersiële landbou, wat betrokke is by beleidsaangeleenthede rondom die Strategiese Plan vir die Suid-Afrikaanse Landbou. Skakeling met die media en strategiese kommunikasie word op verskeie vlakke gehandhaaf om begrip vir en ondersteuning van die boer en die landbou by die algemene publiek en die res van die nasionale ekonomie te bevorder. Ten einde sy rol te vervul, fokus Agri SA op die volgende prioriteite: • arbeid en sosiale welstand • kommersiële beleid • veiligheid en sekuriteit Projekte • Agri Securitas Trustfonds om ‘n veiliger omgewing vir boere te bevorder Hoe strek dit tot voordeel van die individuele boer? Wanneer ‘n balansstaat oor Agri SA se aktiwiteite namens die boer opgetrek word, moet in gedagte gehou word dat Agri SA primêr in ‘n onderhandelende hoedanigheid optree en nie soseer by wyse van fisiese oordragte of dienste nie. Wanneer ‘n aspek omtrent die landbou byvoorbeeld oor die radio of op TV gedek word, word die kommentaar van ‘n Agri SA-woordvoerder (gewoonlik die president) gevra. Agri SA se aktiwiteite fokus deurgaans op die daarstelling van ‘n gunstige omgewing waarbinne die boer as ondernemer finansieel onafhanklik kan optree. • natuurlike hulpbronne • transformasie • kommunikasie en beeldbou

2. Internasionale verenigings betrokke
• International Federation of Agricultural Producers (IFAP) – www.ifap. org • Cairns Group Farm Leaders – www.cairnsgroupfarmers.org • Besoek die webtuiste van die Suider-Afrikaanse Konfederasie van Landbou-unies (SACAU) by www.sacau.org oor die nuutste gebeure in die streek. Boere in ander Afrika-lande word verteenwoordig deur PROPAC (Sentraal-Afrika), EAFF (Oos-Afrika) en ROPPA (WesAfrika).

3. Nasionale verenigings betrokke
AGRI SA
Mnr. Johannes Möller (President) Mnr. Hans van der Merwe (Uitvoerende Direkteur) Tel. 012 643 3400 Faks 012 663 3178 agrisa@agrisa.co.za www.agrisa.co.za Bestaansrede Buiten ‘n naamsverandering, van die Interkoloniale Landbou-unie (1904) na die Suid-Afrikaanse Landbou-unie (1909) en Agri SA (1999), het die rede vir die vorming van die organisasie oor die afgelope 100 jaar bykans onveranderd gebly. Die doel van die organisasie is grotendeels steeds om beleid op alle regeringsvlakke in die belang van kommersiële landbouprodusente en –sake te beïnvloed en om sy missie op bedryfsvlak te steun. Missie en visie Agri Suid-Afrika (Agri SA) bevorder namens sy lede die ontwikkeling, winsgewendheid, stabiliteit en volhoubaarheid van kommersiële landbouprodusente en landbou-ondernemings by wyse van sy betrokkenheid en insette op nasionale en internasionale beleidsvlak. Struktuur Agri SA het ‘n Algemene Sakekamer wat by wyse van provinsiale affiliasies na algemene sake omsien en ‘n Kommoditeitskamer wat by wyse van

Provinsiale affiliasies
Agri Oos-Kaap Tel. 041 363 1890 Faks 041 363 1896 sharlene.matthews@agriec.co.za Posbus 34889, Newtonpark, 6055 Vrystaat Landbou Tel. 051 444 4609 Faks 051 444 4619 vsl1@mweb.co.za Posbus 54, Bloemfontein, 9300 www.vslandbou.co.za Agri Noord-Kaap Tel. 053 832 9595 Faks 053 832 7126 ncagric@worldonline.co.za Posbus 1094, Kimberley, 8300 Agri Noordwes Tel. 018 632 2987 Faks 018 632 2512 nwlu@isdnet.co.za Posbus 3185, Lichtenburg, 2740

123

125

Agri Limpopo Tel. 014 763 1888 Faks 014 763 6926 agrilephalale@vodamail.co.za Posbus 1508, Lephalale, 0555 Agri Gauteng Tel. 012 663 9935 Faks 012 663 9134 Gauteng@agrisa.co.za Privaatsak X180, Centurion, 0046 Mpumalanga Landbou p.a. Agri SA

Agri Wes-Kaap Tel. 021 860 3800 Faks 021 872 3388 carl@awk.co.za Posbus 227, Paarl, 7620 www.awk.co.za Kwanalu (KwaZulu-Natal) Tel. 033 342 9393 Faks 033 345 7141 sandy@kwanalu.co.za Posbus 100123, Scottsville, 3209 www.kwanalu.co.za

Dierproduksie Melkprodusente-organisasie Tel. 012 843 5600 Faks 012 804 4811 dkleynhans@xsinet.co.za www.mposa.co.za Nasionale Wolkwekersvereniging Tel. 041 365 5030 Faks 041 365 5035 nwga@nwga.co.za www.nwga.co.za Rooivleisprodusente-organisasie Tel. 012 348 1933 Faks 012 361 4430 rpo@lantic.net www.rpo.co.za South African Mohair Growers’ Organisation Tel. 049 835 0140 Faks 049 836 0329 samga@xsinet.co.za SA Volstruisbesigheidskamer Tel. 044 272 3335 Faks 044 272 3337 akruger@saobc.co.za www.ostrichsa.co.za Suid-Afrikaanse Varkprodusenteorganisasie Tel. 012 361 3920 Faks 012 361 4069 info@sapork.com www.sapork.com Wildlife Ranching SA Tel. 012 335 6994 Faks 012 325 1069 manager@wrsa.co.za

Geaffilieerde kommoditeitsorganisasies
Agronomie Droëboon Produsente Organisasie Tel. 012 808 1660 Faks 012 808 1662 manager@beanseed.co.za www.beans.co.za Bosbou Suid-Afrika Mediumkwekersgroep Tel. 033 46 0344 Faks 033 346 0399 judy@forestrysouthafrica.co.za Graan Suid-Afrika Tel. 056 515 2145 Faks 086 509 7283 kobus@graansa.co.za www.graansa.co.za Suid-Afrika Suikerrietkwekersvereniging Tel. 031 508 7003 Faks 031 508 7197 Sietske.Katley@sasa.org.za www.sacanegrowers.co.za Suid-Afrika Katoenkwekersvereniging Tel. 012 804 1462 Faks 012 804 8616 kootlouw@cottonsa.org.za www.cottonsa.org.za Tabakinstituut van Suid-Afrika Tel. 021 421 0011 Faks 021 421 0013 uvz@tobaccosa.co.za www.tobaccosa.co.za

National African Farmers’ Union of South Africa (NAFU SA)
Mnr. N.J. Gondo (President) Tel. 082 672 2484 Die National African Farmers’ Union (NAFU) is onder beskerming van die National African Federated Chamber of Commerce and Industry (NAFCOC) gestig. Die hoofdoel van die unie was om die toetrede van swart boere tot die landbouhoofstroom te fasiliteer deur druk op die destydse regering uit te oefen en swart boere te help om toegang tot grond en ander hulpbronne te verkry. Hierdie doelwit is nooit regtig bereik nie. Die politieke en wetlike omgewing het egter drasties verander en programme is hiervoor in plek gestel. Oor die jare het die NAFU as ‘n organisasie gegroei en beskik vandag oor strukture in al nege provinsies van Suid-Afrika. Missie Om die toetrede van swart boere tot die hoofstroom van die ekonomie by wyse van bearbeiding/druk en voorspraak te fasiliteer, en deur ontwikkelingsprogramme te implementeer wat daarop gemik is om groei en volhoubaarheid te verseker. Doelwitte van die unie • Om die belange van lede te bevorder en as ‘n spreekbuis vir lede op te tree • Om lede se verkryging van landbougrond te bevorder en druk uit te oefen vir toepaslike eiendomsregreëlings • Om die opheffing te verseker van alle wetlike beperkings wat die aktiwiteite van klein en opkomende boere inperk • Om toegang tot finansiering en die verkryging van hulpbronne te fasiliteer • Om die ontwikkeling van lede van bestaans tot kommersiële boerdery aan te moedig en te ondersteun deur onder meer koöperasies en kommoditeitsgroepe op die been te bring • Om beter landbouproduksiepraktyke en die aanwending van landbouhulpbronne aan te moedig • Om ‘n ondernemersgees by lede aan te wakker • Om die verskaffing van opleiding aan lede en die ontwikkeling van vaardighede te fasiliteer NAFU-programme Gedurende die afgelope veertien jaar het NAFU op beïnvloeding en voorspraak gefokus, spesifiek met die oog op grondhervorming en toegang vir boere tot finansiering en inligting. Die organisasie het sy posisie as ‘n belangrike rolspeler in die formulering van beleid herbevestig. In die lig van die onlangse strategiehersiening sal NAFU nou poog om ‘n balans te vind tussen sy bearbeidings en voorspraakaksies en die implementering van ontwikkelingsprogramme wat op opleiding vir boere, toegang tot markte,

Tuinbou Droëvrugte Tegniese Dienste Tel. 021 870 2925 Faks 021 870 2915 dappies@dtd.co.za Hluhluwe Pynappelgroeiersbemarkingsvereniging Tel. 035 562 0731 Faks 035 562 0777 pineapples@mweb.co.za www.pineapples.co.za Inmaakvrugteprodusentevereniging Tel. 021 872 1401 Faks 021 872 2675 inmaak@mweb.co.za www.canningfruit.co.za Noord-Kaapse Uieprodusentevereniging Tel/Faks 053 861 1145 nkupv@vodamail.co.za HORTGRO DIENSTE Tel. 021 870 2900 Faks 021 870 2915 anton@hortgro.co.za www.hortgro.co.za Piesanggroeiersvereniging van Suid-Afrikaa Faks 086 630 8940 bgasa@iafrica.com Sitrusgroeiersvereniging van SuidAfrika Tel. 031 765 2514 Faks 031 765 8029 justchad@iafrica.com www.cga.co.za Suid-Afrikaanse Kweekhuisgroeiersvereniging Tel. 072 994 5368 Faks 086 618 2343 gerdie@sana.co.za www.sana.co.za Suid-Afrikaanse Subtropiesevrugtegroeiersvereniging Tel. 015 307 3676 Faks 015 306 1584 info@subtrop.co.za Tamatieprodusente-organisasie Tel. 015 395 8212 Faks 015 395 2092 phile@zz2.co.za VinPro Tel. 021 807 3121 Faks 021 863 2079 lerouxj@vinpro.co.za www.vinpro.co.za

126

127

en die stigting en ondersteuning van kommoditeitsgroepe en koöperasies fokus. Die NAFU se programme hou verband met die volgende: • die ontwikkeling van beleid wat toegang tot grond en finansiering betref • opleiding van boere • landboufinansiering • toegang tot markte en inligting, en die uitbou van kommoditeitsgroepe

Die doelstellings van die TLU SA kan so opgesom word: Om die lede van die TLU SA te verenig tot voordeel van kommersiële landbou as ‘n professie en om daardie kulturele lewenswyse te handhaaf. Struktuur Die hoogste beleidmakende liggaam van die TLU SA is die kongres waar die president en streeksvoorsitters jaarliks verkies word. Die lede word deur hulle plaaslike boereverenigings by die kongres verteenwoordig. Samestelling van strukture Lidmaatskap van die TLU SA kan verkry word deur ‘n aansoek in te dien. Na goedkeuring van die aansoek sluit die lid via ‘n boerevereniging wat met die distrikslandbou-unie geaffilieer is by die TLU SA aan. Die grense van die distrikslandbou-unies kom met die vorige landdrosdistriksgrense ooreen. Die koördinering van alle landbou-unies en distrikslandbou-unies is die verantwoordelikheid van die betrokke streeksvoorsitter en streeksbestuurder. Dienslewering Probleme en sake wat deur lede aanhangig gemaak word, word gesamentlik deur verskillende strukturele sektore van die TLU SA namens die individuele boer en landbou as sodanig hanteer, afhangende van die erns daarvan. ‘n Bepaalde roete word in sulke gevalle gevolg. ‘n Saak word eers op die vlak van die betrokke boerevereniging hanteer, dan op distriksvlak en daarna op provinsiale vlak, en alle nasionale kwessies word kollektief op nasionale vlak bespreek. Kommunikasie Tweerigtingkommunikasie vind daagliks via die struktuur van en na die hoofkantoor plaas. Kommunikasiemiddels • Webtuiste – www.tlu.co.za . Die webtuiste bevat inligting omtrent die dienste wat die TLU SA lewer, asook bygewerkte persvrystellings en internasionale bulletins oor tersaaklike landbounuus. • TAU SA International Bulletin. Hierdie is ‘n tweemaandelikse bulletin in Engels wat feite bevat oor die situasie in Suid-Afrika en die gevolge daarvan vir die landbou en die ekonomie. Die bulletin word per e-pos aan verskillende kontakadresse in die buiteland gestuur. • TLU SA “Pitkos”. Elke tweede week word ‘n Pitkos per e-pos aan alle lede gestuur om hulle op die hoogte te hou van die organisasie se aktiwiteite. • TLU SA-nuus. Advertensies en artikels word in die verskillende landboupublikasies geplaas wanneer dit nodig geag word. • Radio Pretoria – “Protection of property rights”. Elke tweede Dinsdag word relevante inligting vir 40 minute lank op Radio Pretoria bespreek, byvoorbeeld potensiële probleme rondom wetgewing, resultate en advies in verband met landbousake. • Weeklikse deelname aan programme op gemeenskapradiostasies, Overvaal Stereo (Maandag) en Radio Laeveld (Donderdag). • Media. Persvrystellings en landbouverwante artikels word aan koerante, landboupublikasies, die radio en TV gestuur. • Struktuur. Elektroniese kommunikasie word bevorder en suksesvol benut. Befondsing Die TLU SA word hoofsaaklik deur ledegeld en borgskappe deur landbouondernemings befonds, en verskillende befondsingsprojekte word suksesvol tot voordeel van lede bestuur.

TLU SA
President: mnr. Ben Marais Algemene Bestuurder: mnr. Bennie van Zyl Tel. 012 804 8031 Faks 012 804 2014 info@tlu.co.za www.tlu.co.za ‘n Georganiseerde nasionale landbou-organisasie vir kommersiële boere in Suid-Afrika. GESKIEDENIS Voorheen die Transvaalse Landbou-unie, nou bekend as TLU SA Die agenda vir ‘n komiteevergadering van die Pretoria Landbouw Maatskappij in 1896 het voorsiening gemaak vir die stigting van ‘n Transvaalse Landbouunie, en dié het uiteindelik op 29 September 1897 tot stand gekom. Tydens die vyfde kongres van die Unie in 1904 is ‘n pleidooi gelewer vir die stigting van ‘n “Central Zuid Afrikaanse Landbouw Vereniging”. In Julie 1904 is die “susterkolonies” na Pretoria genooi om die saak te bespreek, en die Suid-Afrikaanse Landbou-unie (SALU) is gestig. Tydens die sesde kongres wat in 1905 in Standerton plaasgevind het, het die TLU versoek dat ‘n Landbank gestig word, en dié se deure is op 4 November 1907 geopen. Tydens die negende kongres het die president klem gelê op TLU-suksesverhale, onder meer die vestiging van ‘n landbouskool – die sogenaamde “proefboerderijen” (Onderstepoort) – en die publikasie van ‘n landboutydskrif. Gedurende die afgelope 100 jaar was die TLU se aanvanklike diensgebied die vier noordelike provinsies: Noord-, Oos-, Sentraal- en Wes-Transvaal. TLU SA Na veranderings aan SALU se grondwet is die affiliasie van die TLU gekanselleer. Hierna het die Algemene Raad van die TLU op 19 April 2000 besluit om sy diensgebied uit te brei sodat dit die hele Suid-Afrika insluit. Met dié is die naam van die organisasie ook verander na TLU SA. ‘n Direkte gevolg van hierdie besluit was dat die TLU SA besoeke aan verskillende provinsies gebring het, onder meer die Vrystaat, die OosKaap, Wes-Kaap, Noord-Kaap en KwaZulu-Natal, waar strukture in die lewe geroep is. Regionale voorsitters is vir sewe van die nege statutêre provinsies deur die lede in elke provinsie gekies. Skakeling en vergaderings vind gereeld in hierdie provinsies plaas. Funksies Sake van belang vir die landbougemeenskap in die geheel word deur hoogs kundige komitees hanteer, onder meer arbeidskwessies, eiendomsreg, veiligheid en sekuriteit, energie, bewaring, ekonomiese sake, kommunikasie, watersake, onderwys en kultuur, en andere. Verskeie landboukundige ondernemings, produkorganisasies en vakbonde in die landbou is by die TLU SA geaffilieer. Die bogenoemde komitees funksioneer op gekoördineerde wyse en probleme en sake van die dag word bespreek. Daarna word die nodige navorsing en/of onderhandelings onderneem en terugvoering aan individuele lede vind via die strukture plaas.

128

Georganiseerde landbou en landbou dienste
Landboukonsultante
1. Algemene boerdery
Agri-Africa Consultants info@agri-africa.co.za www.agri-africa.co.za Konsultant in agribesigheid, finansiële en tegniese plaasbestuur, landboubemarking, landbou-ontwikkeling, projekontwerp en bestuur, sowel as swart bemagtiging. Lede: Eckart Kassier Tel. 021 886 6826 / 082 950 9294 Faks 086 684 6143 / 086 670 7439 wek@iafrica.com Ingrid du Toit Tel. 012 667 1752 / 082 376 2086 ingrid.dutoit@mweb.co.za Michael Cherry Tel. 021 856 1909 / 082 804 6759 michael@redlinx.co.za Assosiate: • Nick Vink (Stellenbosch Universiteit) • Johann Kirsten (Universiteit van Pretoria) • Johan van Rooyen (Stellenbosch Universiteit) • Peter Jacobusen (Dynamic Research) • Dewald Pretorius (Afrilema) Agri-Africa se produkte en dienste: • Uitvoerbaarheids- en finansiële ontleding • Sake- en boerderybeplanning • Bemagtigingstrukturering en implementering • Strategiese en projekbestuur • Veranderingsbestuur • Landbouhandel en bemarking en prysontleding • • • • • • Waardetoevoeging Produkontwikkeling Landbou- en grondbeleid Landelike ontwikkeling Monitering en evaluering Swart ekonomiese bemagtiging • Verbruikersnavorsing Michael McCullough Tel. 076 532 5507 ligspel@barvallei.co.za John Allwood Tel. 043 642 2193 / 082 578 1816 anaida@gamdak.co.za

raadgewer oor versnelde grond- Infrastruktuurontwikkeling, sakebeplanning, programbestuur, hervorming. toetrede sodat projekte herleef, Dienste sluit die volgende in: opleiding vir opkomende boere. • Landbourisikoontledingsverslae – FarmVision bemiddeling en bekragtiging Tel. 042 296 0818 • Landbouontwikkeling en lventer@farmvision.co.za sakeplanne www.farmvision.co.za • Omvattende riglyne vir die waarde van landbougrond FarmVision verskaf landswyd konsultasiedienste aan private en • Bestuur van grondhervorming openbare instellings. Hulle gee • Fasilitering van en opleiding raad met landbouhulpbron-, wild-, in landbourisiko-ontleding en kwaliteit- en projekbestuur. Verder waardasiemetodologiewerks gee hulle ook opleiding. winkels Flori Horticultural Services Agri Mega Empowerment Tel. 013 735 6883 / 082 564 1211 Solutions (AgriMES) Faks 088 013 735 6883 Tel. 028 424 2890 / 425 2524 johannesmaree@absamail.co.za www.agrimega.co.za Hulle is bedrywing in Noordwes, Dienste aan die georganiseerde Mpumalanga, die Vrystaat, landbou- en kommoditeitsorganisas Limpopo en die Oos-Kaap. Hulle ies, swart ekonomiese bemagtiging, ontleed grond en water, voer geakkrediteerde opleiding, arbeid. omvattende uitvoerbaarheidstudies uit en beveel die regte gewasse Agri Promo – sien opskrif 5 aan. Daarbenewens gee hulle raad oor en opleiding in elke aspek van Agricultural and Industrial die landbou. Marketing Company Tel. 012 993 1975 / 082 573 4344 FoodNCropBio www.theaimco.com Dr. Wynand J van der Walt Verkry handelsen Senior vennoot: Landboubiotegnologieë finansieringsinstrumente van Tel. 012 347 6334 / 083 468 3471 banke, vind logistieke oplossings wynandjvdw@telkomsa.net vir gemeenskappe, en behartig Me. Wilna Jansen van Rijssen, projekbestuur en dergelike meer. Senior vennoot: Voedselveiligheid Tel. 012 347 4257 / 083 379 2111 Bruboer Farming & Industrial wilnajvr@telkomsa.net Enterprises Tel. 012 349 2572 Hulle lewer konsultasie- en www.bruboer.co.za fasiliteringsdienste in moderne Besonderhede van projekte in biotegnologieë en voedselveiligheid. Afrika kan op hierdie webtuiste Afgesien hiervan het hulle toegang tot ’n netwerk kundiges om hulle gevind word. op bepaalde gebiede by te staan. The Charles Street Veterinary Consultancy GPB Consulting Tel. 012 460 9385 Tel. 021 852 7811 Faks 0865452148 ’n Diereproduksiekonsultant. Raadgewende ingenieur en Caryki Consulting beplanner met ervaring in Tel. 051 436 6281 / 082 456 0396 graanopberging en hantering, caryki@iburst.co.za vleisprosessering, wyn, kaasfabrieke en vrugteverpakking en Dienste behels onder andere verspreiding. lewensvatbaarheidsen uitvoerbaarheidstudies vir die HCR Development meeste graan- en groentegewasse Tel. 083 629 0662 en veetipes, sakeplanontwikkeling, Faks 086 670 8401 landbouprojekbeplanning en hcvd@yebo.co.za beoordeling, voedselprosessering Konsultant en fasiliteerder en waardetoevoeging. vir die ontwikkeling van beroepskurrikulums, mentor vir CASIDRA persone wat as ontwikkelingsfasili Tel: 044 871 0134 teerders opgelei is. www.casidra.co.za EPA Bonile Jack Tel. 011 315 8255 LM Agric Solutions Tel. 012 997 5416 lmotjope@telkomsa.net

Agri-Africa gee ook opleiding in die bogenoemde. Aginfo (Edms) Bpk (AMT) Tel. 012 361 2748 www.agrimark.co.za Agri Inspec is ’n speuragentskap wat moniteringsdienste aan landboukundige en korporatiewe bedrywe lewer om onwettige Akkurate en tydige inligting oor invoer en handel sowel as enige onreëlmatighede te landboumarkte, spesialiste in ander bemarking, internasionale handel, bekamp. beleidsontleding en -ontwikkeling. Die “Products”-kieslysopsie op hulle AGRI LAND GROUP webtuiste sal die leser ’n aanduiding Tel. 012 345 3911 gee van die lewensvatbaarheid- en Faks 012 345 3949 ander studies wat hierdie groep pv@alg.co.za www.agrilandgroup.co.za onderneem. Agri Inspec Tel. 012 12 843 5630 www.agriinspec.co.za Hulle is die National African Farmers Union (NAFU) se voorkeurverskaffer en spesialis-

129

130

Manstrat Development Strategists Tel. 012 460 2499 info@manstrat.co.za www.manstrat.co.za Manstrat Development Strategists is ’n onafhanklike konsultantfirma wat allerlei dienste lewer wat betrekking het op die landbou, ekonomiese en menslike ontwikkeling, gespesialiseerde opleiding en beplanning. Vind “Agricultural Development” en “Agricultural Intelligence Systems” op hulle webtuiste. Martin van Zyl & Associates Tel. 021 531 9289 / 083 406 0404 lyznavm@mweb.co.za Hulle gee bestuurs- en politieke advies aan mynbou- en landbouonderneming oor onder andere samesmelting met swart vennote. Produkte en dienste sluit die volgende in: projekbeplanning, strategieooreenstemming, maatskappyherstrukturering, beleidsontwerp en besluitformulering.

Mthonyama Development Enterprise & Agric./Soc. Consultants Tel. 043 643 3429 Faks 043 643 5376 toziemrwetyana@intekom.co.za Uitkomsgerigte opleiding en konsultasie oor pluimvee- en varkboerdery, veeteelt, groenteen gewasproduksie, veldbestuur, grondsorg en grondbewaring. Nell, Wim Tel. 051 401 3957 / 082 882 9777 wimnell@farmingsuccess.com www.farmingsuccess.com Nerpo Agribusiness Unit Tel. 012 361 9127 www.nerpo.org.za

Peter Dall Consultancy Tel. 028 840 1735 gpdall@iafrica.com

Afrikaanse klein en medium ondernemings deur swart eienaars en swart bemagtiging te bevorder, en hulle in aanraking te bring met Tuinboukonsultant. Mentor vir ’n handelsgeleenthede en plaaslike en paar beginnerboerprojekte. internasionale verskaffers. Plant Science Consultants Association (PSCA) Tel. 012 460 2576 / 082 718 4445 wwood@lantic.net Die PSCA is ’n vereniging wat uit meer as 40 raadgewers bestaan wat help met tuinbou- en veldgewasse. Dienste sluit in projekbestuur, plantpatologie, produkontwikkeling en datahantering. Op grond van die opleiding wat hulle in die verlede gegee het, het hulle ‘n behoefte raakgesien aan toepaslike opleidingsmateriaal om kleinskaalse boere in Suider-Afrika op te lei. Opleidingsdienste behels onder meer opleidingshulpmiddels, leermateriaal, sakeplanne vir landbou-opleiding wat gerig is op opkomende kwekers en die ontwerp van demonstrasieproeflopies vir kleinskaalse boere. Resource Consulting Services (SA) Tel. 058 622 1499 Faks 086 511 0634 info@rcs-sa.com www.rcs-sa.com TAMAC Consulting Tel. 039 834 1405 / 082 872 8681 allan@tammac.co.za www.tammac.co.za Landboukonsultant in Ixopo in die suide van KwaZulu-Natal wat in melkplaasbestuur spesialiseer. Benewens raadgewende dienste, bied hulle ook ’n rekenaarburodiens aan. Urban-Econ: Ontwikkelingsekonome Tel. 031 202 9673 Faks 031 202 9675 durban@urban-econ.com www.urban-econ.com Hulle is ’n professionele raadgewende firma in ekonomiese ontwikkeling in die breë. Landbou is ’n belangrike deel hiervan. Ukwazisa Consulting Tel/faks 021 979 2040 Sel. 082 771 9540 www.cpwild.co.za

Dienste behels onder meer navorsing op verskeie gebiede vir nasionale, provinsiale en plaaslike regerings; mentorskap vir klein en medium ondernemings, veral in agribesigheidsbestuur; opleiding in sakevaardighede vir klein en medium ondernemings; sakebeplanning; verkryging van finansiering en uitvoerbaarheidstudies; Max Yield projekbeplanning en -bestuur; die Hannes – 082 419 3337 fasilitering van toegang tot markte; hannes@maxyield.co.za sakekontakte met die doel om sakevennootskappe te vorm, en Landboukontrakteur vir die oordrag van tegnologie. konvensionele aanplantings of aanplantings sonder NviroTek Labs grondvoorbereiding, kalkversprei- Tel. 012 252 7588 ding (presisie gebaseer – GPS). www.nviroteklabs.co.za Measured Agriculture Tel. 028 254 9433 / 082 894 4072 johnsenre@kingsley.co.za www.farms-for-afrika.com Onafhanklike ontleding van grond, water, plante, kunsmis en voer.

OneWorld Agribusiness Solutions Raadgewer oor onder andere Tel. 021 421 6996 www.oneworldgroup.co.za sakeplanne en grondwetenskap. Measured Farming Tel. 033 345 2508 Faks 086 516 5842 clive@clivehenderson.co.za Volhoubare agribesigheidsontw ikkeling in die hele Afrika suid van die Sahara: konsultasie, tegniese bystand, kapasiteitsbou, sakebeplanning en -ontwikkeling, Hulle doen waardasies en aanvaar uitvoerbaarheidstudies en finansiële opdragte oor landbou en bosbou, modellering. met besondere verwysing na sake wat verband hou met regsgedinge Original Agricultural Business as gevolg van skade aan gewasse Systems (OABS) deur brande en chemikalieë, die Tel. 021 870 2953 ontbinding van vennootskappe, www.oabs.co.za ryvoorrang, grondonteiening en ’n Konsultantfirma wat grondeise. spesialiseer in landbou-ekonomie M I Murray en ’n sisteembenadering tot Tel. 028 341 0823 probleemoplossing volg. ’n Lys mike.m@xsinet.co.za afgehandelde en huidige projekte kan op hulle webtuiste gevind word. Hulle help om probleme met landelike ontwikkeling deur landbou Paterson Agricultural Services en biodiversiteit die hoof te bied. Dr. Alistair Paterson Hulle verskaf ook konsultasiedienste Tel. 033 330 4817 / 082 880 9002 vir agribesig-heidsontwikkeling, grondherverdeling, plaasbestuuradvies, projekuitvoer- Veebestuur, baarheidstudies, monitering en landbouopleiding, -inligting en ontwikkeling evaluering.

Hierdie korporasie spesialiseer in raadgewende werk in bosbou en natuurlike produkontwikkeling. Opleiding en afrigting in sake- Kliënte sluit in skenkeragentskappe, en professionele ontwikkeling kleinskaalse houtboere en vir familieondernemings in regeringsdepartemente. ’n Lys kommersiële landbou. onlangse projekte kan op hulle webtuiste gevind word. Richard Hurt & Associates Tel. 033 394 6687 / 082 887 1082 Van der Linde, Des www.mvelo.co.za Tel. 012 654 4716 Grondgebruik- en uitvoerbaarheidstudies, kommunale vee, bestuur van indringerplante, weidingstrategieë vir wild en vee – alle besonderhede is op die webtuiste. Scientific Roets Tel. 039 727 1515 merida@scientificroets.com www.scientificroets.com Biologiese, chemiese en fisiese eienskappe van plaagdoders vir plaaslike en oorsese registrasie. Hy help boere om hulle stelsels in orde te kry (EurepGap, ens.). Van Vliet, De Wet & Vennote Tel. 011 482 2290 Faks 011 726 6252 Van Vliet, De Wet & Vennote is raadgewende ingenieurs wat reeds meer as 30 jaar betrokke is by die beplanning, ontwerp en bou van aanlegte en toerusting vir abattoirs en die algemene vleisbedryf op plaaslike en internasionale vlak.

’n Firma wat afgesien van landbouprojekbestuur doen en landbou opleiding gee, ook ‘n raadgewende ingenieursfirma is wat spesialiseer in plattelandse ontwikkelingsprojekte in verafgeleë plattelandse gebiede in Suid-Afrika Veterinary House BK Tel. 033 342 4698 en Afrika. Faks 033 342 0688 vethouse@mweb.co.za South African International Business Linkages (SAIBL) Algemene praktyk met Tel. 011 602 1205 spesialisering in die produksie van info@saibl.co.za veemedisyne en die ontleding van www.saibl.org veeartsenykundige probleme. SAIBL help om die vermoëns Doen dikwels kontrakwerk by van en mededinging onder Suid- voerkrale.

131

Wolf Bernhardt Consulting Tel. 031 266 3258 bernhardtw@telkomsa.net www.wbconsulting.co.za

BANKE
Standard Bank het ’n span landbouadviseurs wat nou saamwerk met die landboubestuurders. Hierdie ekonome gee advies oor sakebeplanning, uitvoerbaarheidstudies, die opstel van omvattende landbouverslae en strategiese beplannings- en uitbreidingsprogramme. Hierdie spesialisdienste is teen ’n tarief op aanvraag beskikbaar. Nader jou plaaslike landbouadviseur of –bestuurder vir meer inligting.

Hy is ’n bestuurskonsultant wat raad gee oor tegniese aangeleenthede in die suiker- en chemiese bedryf. Hy verskaf ook opleidingskursusse aan ’n groot verskeidenheid organisasies wat gerig is op die ontwikkeling van leierskapsvaardighede. Hierdie firma hanteer kwessies soos die oes van suikerriet, die maak van kompos uit landbouafvalprodukte, die ontwikkeling van nuwe produkte as neweprodukte van chemiese MAATSKAPPYE prosesse, en die optimalisering van Onthou dat maatskappye in ’n bestaande prosesse. bepaalde sektor dikwels ook as konsultante optree. Die Kirloskar Womiwu Rural Development Groep kan byvoorbeeld genader Tel. 015 297 2107 word vir projekte waarby water, Faks 015 297 8131 rusty@womiwu.com pompe, opwekkers en so meer www.womiwu.com betrokke is. Tel. 011 493 3330 / 082 451 3635 of faks 011 493 3336. Produkte en dienste sluit in ondersoeke, lewensvatbaarheid UNIVERSITEITE studies, sakeplanne, voorstelle, boerderybeplanning en hulpbron- Universiteite bied raadgewende bewaring, projekimplementering, dienste aan. Enkele voorbeelde gebruiksklaarbestuur en volg: ondernemings of inisiatiewe vir swart ekonomiese bemagtiging.

Die raadgewende afdeling van die Universiteit van Stellenbosch Departement Landbou-ekonomie se Sakeskool werk hoofsaaklik in die mynbou-, landbou- en Tel. 051 401 2250 vervoerbedryf en ook in finansiële Sentrum vir Volhoubare Landbou- dienste. en Landelike Ontwikkeling Universiteit van Pretoria Tel. 051 401 2163 SAKEONDERNEMINGS groenei@ufs.ac.za Tel. 012 420 4247 celia.dasilva@up.ac.za Departement Vee-, Wild- en www.be.up.co.za Weidingkunde Prof HO de Waal Doen raadgewende en kommersiële Tel. 051 401 2210 kontraknavorsing. Lengau-landbousentrum Dr. M.C. van der Westhuizen Tel. 051 443 8859 mcvdw@telkomsa.net Universiteit van die Vrystaat USB-ED Bpk University of Stellenbosch Business School – Executive Development Bpk Tel. 021 918 4488 / 011 460 6980 info@usb-ed.com www.usb-ed.com

132

2. Omgewingskonsultante
In die biodiversiteitshoofstuk word inligting oor ’n aantal omgewingskonsultante gegee.

die Mielieforum en sy reëlingskomitee, die Koringforum en sy reëlingskomitee, die Mielieraad en die Suider-Afrikaanse Graanarbitrasiediensvereniging (SAGAS).

ACER (Africa) Tel. 035 340 2715 info@acerafrica.co.za www.acerafrica.co.za African Alternative Energy Tel. 084 941 3993 www.aae.co.za BTW Consulting Tel. 013 697 6050 / 022 783 1663 Omgewingsimpakstudies Bushveld Eco Services Tel. 014 717 3819 Faks 086 531 6075 www.bushveldeco.co.za EnviroMon Tel. 021 851 5134 www.enviromon.co.za

Geomeasure Group Tel. 031 768 1103 www.geomeasure.co.za Janet Edmonds Consulting Tel. 082 828 7953 Faks 086 219 9059 Janet.jec@edelnet.co.za Sien ook Richard Hurt & Associates onder die eerste opskrif. SPATIUM Environmental Design Tel. 058 256 1195 / 082 777 2647 spatium@isat.co.za Spesialiseer in: Behuising, ISO 14001-omgewingsbestuurstelsels, omgewingsontwerp en beplanning vir volhoubare ontwikkeling in landbou.

3. Finansies en administrasie
Agfin Tel. 043 726 1470 Excell Financial Advisors Tel. 086 19 39 355 www.excell.co.za

Hulle kliënte is in verskeie nywerhede en diensgebiede bedrywig, naamlik by landbouvakbonde, distilleerders, die hoenderbedryf, angorabokke, veevoeragente, skape, avokadopere, wild, ontwikkelingsprogramme vir klein Media Consultancy en medium ondernemings, piesangs, Tel. 082 492 8165 besproeiingsrade, sojabone, 27824928165@vodamail.co.za groenbone, mielies, sonneblomme, swart ekonomiese bemagtiging, PricewaterhouseCoopers meulenaars, verskaffers van Agri Industry Group landbouinsette en dienste, kanola, Kobie Bekker (nasionale leier en neute, beeste, volstruise, tee, suidelike streek) – 023 346 5502 sitrus, pakskuurgroente, tabak, koelkamervrugte, papajas, tamaties, As betroubare sakeadviseur koelkamergroente, varke, groente, lewer die Agribedryfsgroep plantasies, koring, melkboerderye, spesialisdienste soos: aartappels, koringagente, koringkiem en wynkelders. • Rekeningkundige dienste Ventex Corporation • Bestuursbeheer Tel. 051 444 0898 / 082 659 3187 • Belasting Faks 086 696 1674 • E-sake www.ventex.co.za • Transaksieondersteuning • Forensiese oudits en regshulp Samesmeltings en verkrygings, • Risikobestuur • Samesmeltings en verkrygings swart ekonomiese bemagtiging in die landbou en finansiële • Entrepreneursadvies beplanning. Die maatskappy se • Ondernemingherstel kliënte is in die breër landboubedryf • Interne oudits bedrywig, bv landbouchemikalieë, omgewingsgesondheid, Ayrshireboere, ens.

Boekhouding en die opstel van Frudata finansiële state. Tel. 021 975 6241 Piet van der Merwe – 072 222 Agriconcept (Edms) Bpk 6846 Tel. 012 654 6005 sgferreira@icon.co.za Uitvoerbaarheidstudies (hoofHulle landbou-ekonomiese advies saaklik in die sagtevrugtebedryf) sluit in: Huis van Oranje • Spesialiseer in ekonomiese Tel. 0860 010 4297 beplanning, sakeplanne, www.hvo.co.za evaluering, lewensvatbaarheid en kostevoordeelstudies van Key Business Solutions landboukundige aard, die Sel. 084 808 9925 ontwerp en implementering van kredietfasiliteite vir Faks 086 530 4503 kleinhoeweboere asook www.keybs.co.za ander aspekte van landbouSake-IT-konsultant ekonomie • Ontwerp en reël kredietfasiliteite vir L & L Agricultural Services Tel. 012 807 3958 kleinhoeweboere • Identifikasie en evaluering van Faks 012 807 4191 klein sakeondernemings en lan l-lagric@mweb.co.za dbounywerheidsgeleenthede ’n Onafhanklike en objektiewe Sien Agricultural and Industrial konsultantfirma wat spesialiseer Marketing Company onder die in landboukommoditeite in eerste opskrif Suider-Afrika met professionele werknemers met deeglike ervaring Antswisa van graanbemarking en algemene Tel. 079 230 4999 landbouaangeleenthede. www.antswisa.co.za L & L Agricultural Services lewer Finansiële raadgewers wat bestuurs-, administratiewe, ook entrepreneurskapen sekretariële en taaldienste uitvoerprogramme vir klein, medium en mikro-ondernemings aan landboukundige en ander entiteite. Die maatskappy is tans aanbied. administrateur vir die Mielietrust,

4. Vaste eiendom
Sien die hoofstuk oor landbougrondwaardasies.

5. Ander
Agri Promo (www.agripromo. co.za) is ’n landboumedia-enbemarkingsmaatskappy wat dienste lewer soos media en kommunikasie, tydskrifte, publikasies, grafiese ontwerp, promosiemateriaal, korporatiewe bemarking en drukwerk. Par Excellance (Personeelpraktisyns) Mariana Wait du Plessis Tel. 011 888 3433 Faks 011 888 1225 parexcel@iafrica.com http:/users.iafrica.com/p/pa/ parexcel Ander werwingsmaatskappye kan gevind word in die hoofstuk oor beroepe in die landbou. Definitely Different Event Managers Tel. 021 863 0397 www.definitelydifferent.co.za Hulle organiseer produkbekendstellings en konferensies. Hans Lombard Public Relations Consultant Tel. 011 476 6926 Faks 011 476 6127 hanspro@iafrica.com

Skakelwerkkonsultant en Hulle is personeelpraktisyns wat persverklarings. spesialiseer in die voorligting, werwing en keuring van personeel vir die voedsel-, drank-, verpakkings- en landboubedryf in (Suidelike) Afrika.

133

Georganiseerde landbou en landbou dienste
Regshulp en wetgewing
Sien ook die hoofstukke oor omgewingswetgewing, arbeid en werkskepping.

3. Regshulp vir plaaswerkers/plaasbewoners
The Food and Alied Workers’ Union (FAWU) Tel. 021 637 9040 / 4 Faks 021 637 9190 nicoleen@fawu.org.za www.fawu.org.za • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • Bloemfontein Tel. 051 448 4108 Faks 051 448 4111 Ceres Tel. 023 316 2240 Faks 023 316 1574 Durban Tel. 031 305 8946/7 Faks 031 305 8945 Empangeni Tel. 035 772 1916 Faks 035 772 1916 George Tel. 044 874 1830 Faks 044 873 5276 Grabouw Tel. 021 859 2645 Faks 021 859 5605 Johannesburg Tel. 011 838 9773 Faks 011 838 9779 Kaapstad Tel. 021 421 4120 Faks 021 421 4170 Kimberley Tel. 053 832 2561 Faks 053 832 2532 Kroonstad Tel. 056 212 1202 / 082 492 5060 Lamberts Bay Tel. 022 432 2750 Faks 027 432 2750 Lephalale Tel. 014 763 1609 Faks 014 763 1610 Nelspruit Tel. 013 755 4242 Faks 013 755 4986 Newcastle Tel. 034 315 2281 Faks 034 312 9322 Oos-Londen Tel. 043 743 0003 Faks 043 743 7866 Paarl Tel. 021 862 9537 Faks 021 862 9537 Pietermaritzburg Tel. 033 342 9683 Faks 033 345 6664 Polokwane Tel. 015 297 3523 Faks 015 297 1885 Port Elizabeth Tel. 041 585 4851 Faks 041 585 4887 Port Shepstone Tel. 073 240 5301 Faks 039 682 5989 Pretoria Tel. 012 320 6154 Faks 012 320 3569 Queenstown Tel. 045 496 5904 Faks 045 833 2193 Robertson Tel. 023 626 5830 Faks 023 626 5832 Rustenburg Tel. 014 592 0838 Faks 014 594 2197 Saldana Tel. 022 714 1616 Faks 022 714 3603 Umtata Tel. 047 531 1173 Faks 047 531 1831 Upington Tel. 054 331 3073 / 082 492 4869 Vanderbijlpark Tel. 016 931 2869 Faks 016 981 8608 Witbank Tel. 013 690 1576

1. Oorsig
• Die wette wat op die volgende bladsy aangedui word, het direk of indirek betrekking op die landbou. Landboubedrywighede vind in ‘n omvattende maatskaplike, omgewings- en ekonomiese konteks plaas en daarom moet enige lys van toepaslike wetgewing verder strek as net die wette wat deur die Departement van Landbou geadministreer word. Hierdie lys kan meer omvattend wees, maar dit sou dan nie so nuttig wees nie. • Om meer oor hierdie wette uit te vind, kan u die webwerf www.polity. org.za (en selfs in sommige gevalle ook www.acts.co.za) besoek. ‘n Aantal wette wat deur die Departement van Landbou, Bosbou en Visserye (DLBV) geadministreer word, is op hulle webwerf te vinde – www.daff.gov.za (kies “Publications” op die kieslys). U kan ook met die Departement van Landbou of enige van die rolspelers genoem in die hoofstuk in verbinding tree. • Inligting is ook op verwante webtuistes te vinde. As u byvoorbeeld meer oor die Wet op Vleisveiligheid wil uitvind, kan u die webtuiste van die Rooivleis-abattoirvereniging – www.rmaa.co.za - besoek; indien u inligting nodig het oor die Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Flora (CITES), kan u www. cites.org besoek, ensovoorts. • As u die status van ‘n wetsontwerp wil nagaan, kan u www.pmg.org.za besoek, die webtuiste van die Parlementêre Moniteringsgroep. Dit is hoegenaamd nie die bedoeling dat hierdie hoofstuk die plek moet inneem van professionele regshulp nie, en u word aangemoedig om ‘n gekwalifiseerde regspraktisyn te raadpleeg indien u deskundige regsadvies nodig het.

Congress of South African Trade Unions (Cosatu) Tel. 011 339 4911 Faks 011 339 5080/6940 www.cosatu.org.za

2. Regshulp vir boere
Aglabor Tel. 021 706 6827 Agri SA Tel. 012 643 3400 Faks 012 663 9178 agrisa@agrisa.co.za www.agrisa.co.za Kontakbesonderhede van provinsiale geaffilieerdes verskyn in die hoofstuk oor georganiseerde landbou. Agrilabor Employer’s Organisation Tel. 017 819 1295 Landbouwerkgewersorganisasie (LWO) Tel. 0861 10 18 28 info@lwo.co.za www.lwo.co.za Die LWO bied ook kortkursusse vir die landbouwerkgewers aan. Philip du Toit Group Tel. 012 664 0704 Faks 012 664 2557 pdutoitinc@mweb.co.za www.pdtgroup.co.za

Ander
Foundation for Human Rights (FHR) Tel. 011 339 5560-5 www.fhr.org.za Rural Legal Trust Tel. 011 403 4426 gabs@rlt.org.za

Die volgende organisasies is hoofsaaklik betrokke by projekte en ontwikkelingswerk, maar bied ook regshulp aan plaaswerkers/ plaasbewoners: KwaZulu-Natal Land Legal Cluster Tel. 031 260 2446 b. Hulp in onderhandelings met grondeienaars oor aanvaarbare oplossings vir grondgeskille c. Die teenstaan van uitsettingsbevele in die hof

Small Enterprises Employers of South Africa (SEESA) Tel. 086 11 73372 Bogenoemde organisasie is www.seesalabour.co.za gestasioneer by Agri Mpumalanga. www.seesa.co.za U provinsiale boerevereniging het besonderhede van geakkrediteerde SEESA Labour is tot stand gebring om die belange van kleinsakearbeidskonsultante. ondernemers en boere te beskerm. Agri Labour Tel. 012 543 9636 / 083 231 1113 TAU SA Faks 012 567 2408 Tel. 012 804 8031 info@tlu.co.za Agri Labour Services www.tlu.co.za Tel. 013 737 8778

Hierdie organisasie voorsien grondregondersteuning en ander verwante dienste aan Regshulpbronsentrum Legal Resource Centre (LRC) plaasbewoners in KZN. Tel. 011 836 9831 www.lrc.org.za Nkuzi Development Organisation Die LRC het take en kontakte in Tel. 012 323 6417 Kaapstad, Durban end Grahamstad. www.nkuzi.org.za Kontakbesonderhede verskyn op Nkuzi is werksaam in Gauteng en die LRC se webtuiste. Limpopo. Hulle hoofdoelwitte is: Sentrum vir Landelike a. Advies en inligting aan Regstudies plaasbewoners en ander or Centre for Rural Legal Studies (CRLS) hulle grondregte Tel. 021 883 8032 www.crls.org.za

134

Wetgewing
Boedelwet (Wet no. 66 van 1965) Wet op Basiese Onderwys en Opleiding vir Volwassenes (ABET) Wet op Bestuur van Landbouskuld (Wet no. 45 van 2001) - en Wet op Herroeping van die Wet op Bestuur van Landbouskuld [B 24-2008] Wet op Landbou-arbeid (Wet no. 147 van 1993) Wet op Landbouplae (Wet no. 36 van 1983) Wet op Landbouprodukte-agente (Wet no. 12 van 1992) - en Landbouprodukagente Wysigingswetsontwerp (Wet no. 47 van 2003) Wet op die Verheffing van Landbouprodukte Wet op Landbouprodukstandaarde (Wet no. 119 van 1990) Wet op Landbounavorsing (Wet no. 86 van 1990) Wet op Dieregesondheid (Wet no. 7 van 2002) Wet op Identifisering van Vee (Wet no. 6 van 2002) Wet op Diereverbetering (Wet no. 62 van 1998) Wet op Dieresake (Wet no. 42 van 1993) soos gewysig Wet op Basiese Diensvoorwaardes (Wet no. 75 van 1997) Wet op Biodiversiteit (Wet no. 10 van 2004) Broad Based Black Economic Empowerment Act (Wet no. 53 van 2003) Wet op Gemeenskaplike Grondregte (Wet no. 11 van 2004) Wet op Verenigings vir Gemeenskaplike Eiendom (Wet no. 28 van 1996) Maatskappywet (Wet no. 61 van 1973) soos gewysig Wet op Vergoeding vir Beroepsbeserings en -Siektes (Wet no. 130 van 1993) en gewysig deur Wet 61 van 1997 Wet op die Bewaring van Landbouhulpbronne (Wet no. 43 van 1983) (CARA) Wetsontwerp oor Verbruikersbeskerming [B 19-2008] Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Flora (CITES) Consumer Protection Act (Wet no. 68 van 2008) Co-operatives Act (Wet no. 14 van 2005) Doeane en Aksynswet (Wet no. 91 van 1964) Registrasies van Aktes Wet (Wet no. 47 van 1937) Wet op Rampbestuur (Wet no. 57 van 2002) Wet op Ontwikkelingsfasilitering (Wet no. 67 van 1995) Wet op Verdeling en Oordrag van Sekere Staatsgrond (Wet no. 119 van 1993) Employment Equity Act (Wet no. 55 van 1998) Wet op Omgewingsbeskerming (Wet no. 73 van 1989) Boedelbelastingwet (Wet no. 45 van 1955) Onteieningswet – herroep Wet op die Uitbreiding van Sekerheid op verblyfreg (Wet no. 62 van 1997) (ESTA) Omheiningswet (Wet no. 31 van 1963)* Wet op Misstowwe, Veevoedsel, Landboumiddels en Veemiddels (Wet no. 36 van 1947) Wet op Beheer van Vuurwapens (Wet no. 60 van 2000) – vier amendemente is ingedien Wet op Voedingsmiddels, Skoonheidsmiddels en Ontsmettingsmiddels (Wet no. 54 van 1972) Wet op Geneties Gemanipuleerde Organismes (Wet no. van 1997) Inkomstebelastingwet (Wet no. 58 van 1962)* Wet op Tussentydse Beskerming van Informele Grondregte (Wet no. 31 van 1996) Wet op Internasionale handelsadministrasie (Wet no. 71 van 2002) Wet op Arbeidsverhoudinge (Wet no. 66 van 1995) Wet op Grondadministrasie (Wet no. 2 van 1995) Wet op Grondhervorming (Huurarbeiders) (Wet no. 3 van 1996) Wet op die Land- en Landbou-ontwikkelingsbank (Wet no. 15 van 2002)

Lewende hawe, oesgewasse en tuinboukunde

Arbeid, Finansies, Nasionaal, Uitvoer en werkers eiendom grondher- bemarking en onder(insluitend vorming wys omgewing) en en sekurbelasting iteit * * * *

*

* *

* * * * * * * * * * * * * * *

* * * * * * * *

*

* * * * * * * * *

* * * * * * *

* *

*

* * *

*

* * *

*

* * * * * *

135

Wetgewing
Grondopmetingswet (Wet no. 8 van 1997) Wet op die Opgradering van Grondbesitregte (Wet no. 112 van 1991) Local Government: Property Rates Act (Wet no. 6 van 2004) – “grondbelasting” Wet op Drankprodukte (Wet no. 60 van 1989) Wysigingswetsontwerp op Drankprodukte [B 22B-2008] Veeverbeteringswet (Wet no. 25 van 1977) Wet op Bemarking van Landbouprodukte (1996) – gewysig deur Wet 59 van 1997 en Wet 34 van 2001 Wet op Vleisveiligheid (Wet no. 40 van 2000) – vervang die Wet op Abattoirhigiëne (Wet no. 121 van 1992) Wet op Beheer van Medisyne en Verwante Stowwe (Wet no. 101 van 1965) Wet op Ontwikkeling van Mineraal- en Petroleumhulpbronne (Wet no. 28 van 2002) Wysigingswet op Wette oor Minerale en Energie (Wet no. 11 van 2005) National Environmental Management: Protected Areas Act (Wet no. 57 van 2003) National Environmental Management Act (Wet no. 107 van 1998) (NEMA) Wysigingswet op Wette oor Nasionale Omgewingsbestuur [B 36A-2007] National Environmental Management: Biodiversity Act (Wet no. 10 van 2004) (NEMBA) Nasionale Wet op Bosse (Wet no. 84 van 1998) Kleinsake-ondernemingswysigingswet (Wet no. 26 van 2003) Nasionale Wet op Veld- en Bosbrande (Wet no. 101 van 1998) Nasionale Waterwet (Wet no. 36 van 1998) Wet op Dierebeskermingsverenigings (Wet no. 197 van 1993) Wet op Beroepsgesondheid en Veiligheid (Wet no. 85 van 1993) – gewysig deur Wet no. 181 van 1993 Wet op die Inlywing van Onderstepoort Biologiese Produkte (1999) Beskerming van Gedresseerde Diere Wet (Wet no. 24 van 1935) Wet op Reëling van die Uitvoer van Bederfbare Produkte (Wet no. 9 van 1983) Wet op Planttelersregte (Wet no. 15 van 1976) Plantverbeteringswet (Wet no. 53 van 1976) Wet op die Voorkoming van Onwettige Uitsetting en Onregmatige Besetting van Grond (Wet no. 19 van 1998) en Verskeie provinsiale ordonnansies oor natuurbewaring Wet op die Voorsiening van Grond en Bystand (Wet no. 126 van 1993) Wysigingswet op Herstel van Grondregte (Wet no. 48 van 2003) Herstel van Grondregte Bill Sektorale Vasstelling 8: Plaaswerker Sektor – kyk Wet op Basiese Diensvoorwaardes Skills Development Act (Wet no. 97 van 1998) Wet op Dierebeskermingsverenigings (Wet no. 169 van 1993) Wet op die Herroeping van die Wet op die Suid-Afrikaanse Abattoirkorporasie (B 21-2005) Suid-Afrikaanse Skolewet (Wet no. 84 van 1996) Wet op Beskikking oor Staatsgrond (Wet no. 48 van 1961) Wet op Veeverbetering (Wet no. 2 van 1998) Wet op Veediefstal (Wet no. 57 van 1959) Wet op Onderverdeling van Landbougrond (Wet no. 70 van 1970) – herroep deur Wet no. 64 van 1998 Suikerwet (Wet no. 9 van 1978) Wet op die Transformasie van Sekere Landelike Gebiede (Wet no. 94 van 1998) Unemployment Insurance Act (42 of 1996) Verskeie provinsiale ordonnansies oor natuurbewaring Wet op Veterinêre en Paraveterinêre Beroepe (Wet no. 19 van 1982) Wet op Beheer oor Wyn en Spiritus (Wet no. 47 van 1970) Forestry Laws Rationalisation and Amendment Act (51 of 1994) – amendeer deur 35 van 2005)

Lewende hawe, oesgewasse en tuinboukunde

* *

Arbeid, Finansies, Nasionaal, Uitvoer en werkers eiendom grondher- bemarking en onder(insluitend vorming wys omgewing) en en sekurbelasting iteit * * * * * * * * *

* * * * * * * * * * * * * * *

* *

* * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * *

136

Die CRLS bevorder die grond- en arbeidsbelange van manlike en vroulike plaaswerkers in die Wes-, Oos- en Noord-Kaap in Suid-Afrika deur: • Opleiding • Verspreiding van inligting • Navorsing • Voorspraak • Regsbemiddeling • Ontwikkelingsfasilitering Vereniging vir Landelike Bevordering Association for Rural Advancement Tel. 033 345 7607 www.afra.co.za

staatsdepartement. Die doel van hierdie liggaam is hoofsaaklik om vorige ongeregtighede reg te stel, om verblyf vir almal te verseker en om die bestaan en lewenskwaliteit van armes op die platteland te verbeter. Vrystaatse Landelike Ontwikkelingsvereniging Free State Rural Development Association (FSRDA) Tel. 051 448 4628 fsrda@lantic.net

• The Shop Steward (Hoofredakteur: Zwelinzima Vavi). Verkrygbaar by FAWU (kyk opskrif 3). • Regsvrae (diensverwant) word ook in elke Solidariteit-nuusbrief beantwoord wat weekliks in Afrikaans en Engels beskikbaar is by www.solidarity.co.za of skakel 012 644 4300. • TLU SA se CD (of gedrukte kopie vir daardie boere wat nie toegang het tot rekenaars nie) sluit riglyne in oor sektorale bepalings, minimum lone en verskeie regsprosedures wat ‘n boer moet nakom. Tel. 012 804 8031

5. Hervestiging en uitsetting: vir die plaasbewoners
Lees die artikel “When can farmers legally evict workers” in die Farmer’s Weeklyargiewe by www.farmersweekly.co.za

Die FSRDA is ‘n grondregtediensNRO wat fokus op institusionele ontwikkelingsaktiwiteite en dienste aan gemeenskappe voorsien deur Hierdie NRO het in die verlede middel van gemeenskapsontwikk regshulp verleen, maar verwys elingswerk en regs-, regshulp-en mense nou eerder na die toepaslike grondhervormingsprojekte.

Kragtens die Wet op die Uitbreiding van Sekerheid en Verblyfreg (Extension of Security of Tenure Act / ESTA) mag geen plaaswerker van die grond afgesit word sonder ‘n hofbevel nie. Artikel 26(3) van die Grondwet beskerm plaasbewoners/plaaswerkers teen arbitrêre uitsetting. Geen persoon kan uit sy/haar woning uitgesit word en sy/haar woning kan nie sonder ‘n hofbevel gesloop word nie. Die plaasbewoner/plaaswerker en die plaaseienaar kan ook ooreenkom dat die bewoner die plaas sal verlaat om elders te gaan woon. Die plaasbewoner moet sorg dat die ooreenkoms billik is en dat sy/haar regte beskerm word. Wanneer ‘n plaasbewoner met ’n grondeienaar oor ‘n ooreenkoms onderhandel, moet hy/sy op die volgende let: • Plaasbewoners moet verstaan wat hul regte is en raad by ‘n advieskantoor, sentrum vir geregtigheid of ‘n regshulpkliniek inwin. • Geen plaasbewoner/plaaswerker kan gedwing word om ‘n ooreenkoms te bereik nie. • Plaasbewoners/plaaswerkers moet self iemand kies om hulle by te staan, byvoorbeeld ‘n prokureur of ‘n regassistent by enige advieskantoor wat onafhanklik van die plaaseienaar optree. Daar moet oor die volgende ooreengekom word: • Hoeveel die plaaseienaar die bewoner in lone skuld. Die plaaseienaar moet uitstaande lone uitbetaal voordat die bewoner die plaas verlaat. • Tyd om enige van die bewoner se eie gesaaides te oes of vergoeding daarvoor. Die bewoner moet sorg dat hy/sy daarvoor betaal word voordat hy/sy vertrek. • Vergoeding vir enige strukture wat die bewoner self op die plaas opgerig het en wat hy/sy en sy/haar familie gebruik het, of dat die bewoner die boumateriaal mag saamneem vir ‘n nuwe huis. • Die bewoner moet sorg dat die plek waarheen hy/sy verhuis soortgelyk is aan die een wat hy/sy moet verlaat. Die plaaseienaar moet hom/ haar help om ander behuising te vind. Albei kan die Departement van Grondsake om hulp nader. • As die bewoner kinders het, moet hy/sy sorg dat daar ‘n skool naby die nuwe blyplek is. • Die bewoner moet sorg dat daar water by die nuwe plek is. • Die bewoner het die reg op hulp met vertaling deur iemand wat onafhanklik van die plaaseienaar is. • Die bewoner moet raad inwin oor enige staatsubsidies om hom/haar te help met die verhuising. ‘n Plaaseienaar kan in ‘n hof om ‘n uitsettingsbevel aansoek doen. Die hof moet die volgende in aanmerking neem: • Of enige arbeidsgeskil tussen die plaasbewoner/plaaswerker en die plaaseienaar ingevolge die Wet op Arbeidsverhoudinge opgelos is (indien nie, moet die geskil eers opgelos word voordat die aansoek om uitsetting aangehoor word) en of die plaaswerker vrywillig bedank het.

4. Publikasies en webtuistes
• Kies “documents” op die kieslys by www.agrisa.co.za. • Kies “legislation” op die kieslys by www.agbiz.co.za, die webtuiste van die Landboubesigheidskamer. • Die Landbouwerkgewersorganisasie beskik oor ‘n aantal publikasies en handboeke. Inligting is in Engels en Afrikaans beskikbaar op hulle webtuiste, www.lwo.co.za of skakel 0861 10 18 28. • Skakel Apcor Legal Publishing vir regsboeke, muurkaarte en CD’s. Die boeke is klein genoeg om gerieflik in ‘n sak te pas vir maklike verwysing. Arbeidsreg (waaronder die plaassektor) word gedek. Skakel 011 828 7700 of besoek www.apcor.co.za. • Besoek www.cfcr.org.za (Sentrum vir Konstitusionele Regte / Centre for Constitutional Rights) vir regshersienings en kommentaar. • Die webwerf van die Departement van Arbeid (www.labour.gov.za) bied basiese riglyne oor arbeidswetgewing, die wetgewing self, nuttige dokumente en vele meer. • Sien die gereelde kolom “Legal matters” in die landbouweekbald, Farmer’s Weekly. Argiefartikels is by www.farmersweekly.co.za beskikbaar. • Kies “Legislation” op die kieslys op die webtuiste van Forestry South Africa by www.forestry.co.za • The Gaffney Group voorsien gebruiksklaar regsdokumente vir u onderneming. Besoek www.gaffney.co.za of skakel 011 268 5804. • Die Labour Guide-webwerf (www.labourguide.co.za) is besonder nuttig. Daar is verskeie kieslysopsies as u meer inligting oor ‘n onderwerp wil bekom, byvoorbeeld werkloosheidsversekering, waarskuwings en die goeiepraktykskode, ensovoorts. ‘n Suid-Afrikaanse nuusbrief is ook beskikbaar. Hul telefoonnommer is 012 661 3208 of stuur ‘n faks na 012 661 1411. • Labourwise – www.labourwise.co.za – is die beslissende elektroniese regshulpbron in Suid-Afrika. Kies “Farmworkers” op die kieslys wat u toegang gee tot skakels na verskeie gidse en vorms, waaronder ‘n dienskontrak met verklarende aantekeninge. ‘n Mens moet egter ‘n lid wees om toegang tot hierdie dokumente te verkry. Skakel 021 852 3499 of skryf aan info@labourwise.co.za. • Polity.org.za bied gereeld die nuutste inligting oor wetgewing. U kan op hul weeklikse nuusbrief inskryf. • Die webtuiste van die Openbare Beskermer / Public Protector is www. publicprotector.org • Sabinet bied aanlyn regsdienste waarvoor ‘n mens registreer en vooruit betaal. Besoek www.sabinet.co.za vir verdere besonderhede. • Video’s, besprekingsdokumente, konferensieverslae, opdragdokumente en so meer is verkrygbaar by die Sentrum vir Landelike Regstudies (CRLS). Vind besonderhede by www.crls.org.za of skakel 021 883 8032.

137

Die hof moet iemand aanstel om oor die volgende aan die hof verslag te doen: • Die beskikbaarheid van geskikte alternatiewe behuising • Die uitwerking van ‘n uitsettingsbevel op die regte van die plaasbewoner, veral op die onderwys van die kinders • Die lot van pensioenarisse • Die ontberings wat die bewoners kan ly as hulle uitgesit word • Of die plaasbewoner versuim het om enige bepalings van die ooreenkoms na te kom • Of die ooreenkoms billik en redelik was • Die hof moet die plaaseienaar beveel om vergoeding te betaal vir enige strukture wat die plaasbewoner gebou het en vir gewasse wat die bewoner geplant het en wat nog op die grond is, of as die gewasse geoes kan word, moet die bewoner tyd gegun word om die gewasse te verwyder. • Die hof moet beveel dat enige uitstaande lone betaal moet word voor die bewoner uitgesit kan word. Die plaasbewoner het die reg om in ‘n hof deur ‘n prokureur in ‘n uitsettingsverhoor verteenwoordig te word. Die staat moet regshulp verskaf en die plaasbewoner kan die naaste sentrum vir geregtigheid wat deur die regshulpraad bestuur word, om gratis regshulp nader. As ‘n bewoner die ouderdom van sestig bereik het of gestrem is, of as hy/sy tien jaar of langer op die plaas gewoon het en nie meer kan werk nie, kan hy/sy nie uitgesit word nie, tensy hy/sy opsetlik skade veroorsaak het aan ‘n ander persoon wat ook op die plaas woon of sodanige persoon beseer of gedreig het, of ander persone bygestaan het om onwettige strukture op die plaas op te rig. As ‘n ooreenkoms bereik is dat die plaasbewoner die plaas sal verlaat, moet die bewoner die ooreenkoms nakom. Indien die ooreenkoms nie nagekom word nie, kan die plaaseienaar om ‘n uitsettingsbevel aansoek doen.
Bron: Farmer’s Weekly 28 September 2007; Durkje Gilfillan, Prokureur, Legal Resources Centre, Johannesburg

Agri SA is gekant teen onwettige uitsettings, maar het gewys op swak punte in die Wet op die Uitbreiding van Sekerheid en Verblyfreg (bekend as ESTA), asook die implementering daarvan. Dit sluit lang, duur hofsake asook die negatiewe uitwerking op die waarde van plase in. Agri SA het sekere voorstelle gemaak oor die permanente behuising van plaaswerkers elders as op die plase waar hulle werk en oor ekonomiese geleenthede vir plaaswerkers, die rol van plaaslike forums om toegang tot grond en behuising te fasiliteer en die behoefte aan ‘n meganisme soortgelyk aan die Kommissie vir Versoening, Bemiddeling en Arbitrasie (KVBA) om geskille op te los. Agri SA se voorlegging aan die Parlementêre Portefeuljekomitee oor plaasuitsettings kan by Thea Liebenberg aangevra word. Bron: Agri SA persverklaring

138

Georganiseerde landbou en landbou dienste
Reis en toerisme in landbou
1. Oorsig
Daar is aansienlike oorvleuelinge tussen landbou en toerisme. Dit kan ’n bron van inkomste vir jou plaas wees (diversifikasie). Landboutoere kan ’n waardevolle platform wees vir plaaslike en buitelandse boere om kennis en boerderymetodes te deel. • Net 7% van buitelandse toeriste oornag op ’n plaas in Suid-Afrika en tog het Suid-Afrika die mees gediversifiseerde plase ter wêreld. Waarom? • Net sowat 2% van binnelandse toeriste in Suid-Afrika oornag op ’n plaas en tog het baie Suid-Afrikaners ’n landbou-erfenis. Waarom? Toerisme dra tans meer by tot Suid-Afrika se BBP as goud. Boere kan meer baat hierby vind as wat hulle tans doen. • Landelike toerisme is ’n konsep wat toerisme-aktiwiteite dek wat deur plaaslike mense ontwerp en bestuur word, en is gebaseer op die sterkpunte van die natuurlike en menslike omgewing • Agritoerisme is ’n baie beperkte konsep wat verwys na die verskillende vorme van toerisme wat betrekking het op landbouaktiwiteite en/of geboue met ’n landboufunksie. Hierdie bepaalde vorm van toerisme word dus deur boere bestuur, gewoonlik as ’n tweede aktiwiteit, met landbou as die hoofberoep en bron van inkomste • Daar word dikwels ’n onderskeid getref tussen agritoerisme en die term plaastoerisme (plaasverblyf), wat gebruik word om bloot te verwys na die gebruik van eertydse plaashuise as toeristeakkommodasie • “Ekotoerisme is doelgerigte reis na natuurlike areas om die kulturele en natuurlike geskiedenis van die omgewing te verstaan, en om versigtig te wees om nie die integriteit van die ekosisteem te wysig nie, terwyl ekonomiese geleenthede geskep word wat die bewaring van natuurlike hulpbronne finansieel voordelig maak vir plaaslike burgers” (The Ecotourism Society, 1992)(eie vertaling)
Bron: Peter Myles, toerismespesialis, Business Projects, en eertydse direkteur van die Toerismenavorsingseenheid aan die Nelson Mandela Metropolitaanse Universiteit. Myles het aanbevelings opgestel wat saamgestel is uit die ontleding van gekose agritoerisme-inisiatiewe oor die wêreld heen en wat hy goedgunstiglik aan die Nasionale Landboudirektoraat beskikbaar gestel het.

Vereniging van Suid-Afrikanse Reisagente Association of South African Travel Agents (ASATA) Tel. 011 327 7803 general@asata.co.za www.asata.co.za
Automobile Assosiasie van SA Raadpleeg hulle webwerf vir (AA) ’n databasis van plaasverblyfTel. 011 713 2000 ondernemings wat eerstehandse www.aatravel.co.za ervaring op ’n werkende plaas bied. Bed-en-Ontbyt-Vereniging van Suid-Afrika Bed and Breakfast Association of South Africa (BABASA) Tel. 082 239 2111 www.babasa.co.za Die merkwaardige groei in die beden-ontbytbedryf het aanleiding gegee tot die stigting van BABASA, wat gestig is om die bedryf landswyd te verenig. Individuele ondernemings en verenigings kan hulle volle potensiaal bereik ten opsigte van dinge soos nasionale reklame, nasionale skakeling, kollektiewe bedinging, verteenwoordiging op nasionale vlak, personeelopleiding en ander aangeleenthede.

Fair Trade in Tourism South Africa (FTTSA) Tel. 012 342 2945/3642 Faks 012 342 2946 www.fairtourismsa.org.za
Farmstay Tel. 039 313 0770 august@seastay.co.za www.farmstay.co.za

Die FTTSA is betrokke by die ontwikkeling van agritoerismegroeperings.

Boere wat ’n fasiliteit op hul plase vir gaste inrig, skakel met Farmstay. Maak tyd om die webtuiste, ’n “ten volle elektroniese poort tot landbou- en ekotoerisme in SuidAfrika”, te besoek.

Federated Hospitality Association of Southern Africa (FEDHASA) Tel. 011 467 5009 fedhasa@fedhasa.co.za www.fedhasa.co.za
Die Nasionale Akkommodasievereniging van Suid-Afrika The National Accommodation Association of South Africa (NAASA) Tel. 031 561 3795 www.naa-sa.co.za

FEDHASA probeer om te alle tye te verseker dat die vereniging deur alle besluitnemers en beleidbepalers in die regering en die bedryf erken word as die amptelike verenigde stem van die Suid-Afrikaanse gasvryheidsbedryf.
NAASA-lidmaatskap is vir kleiner ondernemings wat gehalte, uitnemende diens en waarde vir geld bied. Ondernemings word deur provinsiale verteenwoordigers gekeur om te verseker dat gaste se verblyf ’n aangename ervaring is. Lyste van verblyfplekke kan op die webtuiste besigtig word.

2. Verenigings wat betrokke is
Agricultural Tour Operators International (ATOI) info@atoi.org www.atoi.org ATOI is ’n wêreldwye vereniging van toeroperateurs wat in die landboureisbedryf spesialiseer. Landboureis is ’n gespesialiseerde besigheid, wat verkieslik deur landboutoerberoepsmense georganiseer moet word. ATOI het 59 lede in 33 lande. Die webtuiste sluit inligting in oor wêreldtyd, weer, geldeenhede en bankkodes.

Nasionale vereniging van bewaargebiede en rentmeesterskap van SuidAfrika National Association of Conservancies and Stewardships of South Africa (NACSSA) www.nacsa.co.za

Bewaringstatus bied sekuriteitvoordele aan boere, moedig samewerking in gemeenskappe aan en bevorder toerisme in die streek (kyk na die hoofstuk oor bewaargebiede in hierdie gids). Baie bewaargebiede bied selfhelp, volle spyseniering en bed-en-ontbyt-opsies.

139

Suider-Afrika-toerismedienste vereniging Southern Africa Tourism Services Association (SATSA) Tel. 086 127 2872 (hoofkantoor) www.satsa.com Toerismebesigheidsraad van Suid-Afrika Tourism Business Council of South Africa (TBCSA) Tel. 012 654 7525 tourism@tbcsa.travel www.tbcsa.org.za Toerismegraderingsraad van Suid-Afrika Tourism Grading Council of South Africa (TGCSA) Tel. 011 783 0383/ 3108 enquiry@tourismgrading.co.za www.tourismgrading.co.za

’n Nie-winsgewende lidgedrewe vereniging. SATSA is daartoe verbind om KMMO-groei te bevorder and is toegewy daaraan om so veel as moontlik inligting aan entrepreneurs te verskaf wat in die toerismebedryf wil begin.

4. Opleiding en navorsing
Bed-en-Ontbyt-Vereniging van Suid-Afrika Bed and Breakfast Association of South Africa (BABASA) Tel. 082 239 2111 www.babasa.co.za Voëllewe Suid-Afrika Birdlife South Africa Tel. 011 789 1122 www.birdlife.org.za BABASA se ondersteuning sluit in ‘hoe om dit te doen’-artikels en -werkwinkels. Lede word aangemoedig om as mentors vir nuwe toetreders binne hul gemeenskappe op te tree. Voëllewe Suid-Afrika bestuur ’n aviberoepentrepreneursprogram wat ‘voëlgidse’ tot die ekotoerismebedryf lewer. Gegradueerdes van die eenjaarkursus neem toeriste op Suid-Afrika se talryke voëlroetes om verskeie spesies te besigtig. Die eerste kollege wat intensiewe agritoerisme-opleiding aanbied.

Elsenburg Landboukollege Tel. 021 808 5457 www.elsenburg.com

Dit was vroeër dieTyddeelinstituut Vakansie-eienaarskapvan Suid-Afrika vereniging van Suider-Afrika Vacation Ownership Association of Southern Africa (VOASA) Tel. 021 914 9693 www.voasa.co.za

Fair Trade in Tourism South Africa (FTTSA) Tel. 012 342 2945/3642 Faks 012 342 2946 www.fairtourismsa.org.za www.fttsacertification.org.za
Veldgidsvereniging van Suider-Afrika Field Guides Association of Southern Africa (FGASA) Tel. 011 886 8084 www.fgasa.org.za

Die FTTSA is betrokke in die ontwikkeling van agritoerismegroeperings.

3. Nasionale strategie en kontakte
Kry na die B-OSEB Toerisme-sektor-kode by www.thedti.gov.za

FGASA is ’n organisasie sonder winsoogmerk wat individuele veldgidse, spoorsnyers en organisasies wat professionele veldgidsdienste aan lede van die publiek bied, verteenwoordig..

Getsmarter www.getsmarter.co.za

Departement van Landbou, Bosbou en Visserye (DAFF) Direktoraat: Sake- en Entrepreneursontwikkeling Tel. 012 319 8460 DBED@daff.gov.za Departement van Toerisme Tel. 012 310 3911 www.tourism.gov.za • Direktoraat: Toerismenavorsing en -inligting 012 310 2858 lmbonde@deat.gov.za • Direktoraat: Toerismesake-ontwikkeling 012 310 3893 mmaleka@deat. gov.za • Direktoraat: Toerismesektorregulering 012 310 3687 jraputsoe@deat. gov.za • Direktoraat: Internasionale Toerismebetrekkinge 012 310 3354 pmolokoza@deat.gov.za • Toerisme-menslikehulpbronkapasiteitbou 012 310 3903 nngozi@deat. gov.za • Nasionale Toerisme-ondersteuning 012 310 3614 pmathebula@deat. gov.za Suid-Afrikaanse Toerisme (South African Tourism) (SAT) is die amptelike toerismeliggaam vir Suid-Afrika. Lees daaroor by www.southafrica.net onder opskrif 7. In Suid-Afrika word toerismegidsbedrywighede gereguleer deur die Tweede Wysiging op die Toerismewet, No. 70 van 2000. Volgens die wet moet enigeen wat betrokke wil wees in die toerismegidsbedryf geregistreer wees.

Lees oor die Universiteit van Kaapstad se gastehuisbestuurderkursus wat 10 weke duur en oor die internet aangebied word.

Instituut vir Toerisme en Ontspanningstudie Institute for Tourism and Leisure Studies Noordwes-Universiteit Tel. 018 299 4140 www.tourisminstitute.co.za Kyle-besigheidsprojekte Kyle Business Projects Peter Myles: Toerismespesialis Tel. 041 582 5289 tournet@iafrica.com www.kylebusiness.co.za Samewerking tussen landelike gemeenskappe en toerismeliggame sal help om albei sektore doeltreffend te bevorder. Myles stel voor dat groepe boere en plaaslike gemeenskappe moet saamkom en vasstel wat hul gebiede kan bied en saam toeroperateurs nader om hulle gebiede te besoek. Kylebesigheidsprojekte werk saam met Fair Trade in Tourism South Africa (FTTSA) om agritoerismegroeperings in landelike gebiede te ontwikkel.
SATI is gestig om toerisme-opleiding en opleiding in vaardighede aan te voer. Publikasies oor hoe om jou eie toerismebesigheid te begin is beskikbaar by hulle.

Die Suid-Afrikaanse Toerisme-instituut The South African Tourism Institute (SATI) Tel. 011 803 6010

140

Toerisme-gasvryheid en Sportopvoeding en opleidingowerheid Tourism Hospitality and Sports Education and Training Authority (THETA) Tel. 011 217 0600 info@theta.org.za www.theta.org.za

THETA is die verantwoordelikheid van die Sektor Opvoeding en Opleiding-owerheid (SETA) vir toerisme. Kontak hulle vir instansies wat opleiding verskaf, asook ondersteuning aan en raad oor KMMO’s.

Verskeie regeringsdepartemente (soos die Departement van Handel en Nywerheid (DTI) en die provinsiale toerismedepartemente) het TEP se oogmerk is om die finansiering beskikbaar vir klein en groei en uitbreiding van klein en beginnerbesighede. mediumgrootte ondernemings in die toerisme-ekonomie in die hand Wesgro te werk, wat uitloop op die skep van Tel. 021 487 8648 werksgeleenthede en geleenthede www.wesgro.co.za om inkomste te genereer. Tourism Enterprise Partnership (TEP) Tel. 011 880 3790 www.tep.co.za Die Omkomende Toerisme-entrepreneur van die Jaar-toekenning (The Emerging Tourism Entrepreneur of the Year Award) (ETEYA) is ’n jaarlikse gebeurtenis wat erkenning gee aan opkomende entrepreneurs vir hulle vermoë om lewensvatbare besighede te begin en te bedryf. Die wenner word gekies uit finaliste van die nege provinsies. TEP ’n medeborg van , die toekenning, verskaf gratis konsulteerdienste aan die finaliste om te verseker dat die toerisme-ondernemings van krag tot krag gaan.

Lees oor die South Africa Fundi Tourism Expert Course by www. safundi.net. Jou plaaslike toerisme-owerheid sal weet van beskikbare opleiding..

5. Maatskappye wat betrokke is
Agricultural Tours Worldwide Tel. 082 447 7718 Faks 086 553 8341 hestiecb@mweb.co.za www.agritoursandtravel.com Canafrica Tours and Safaris Tel. 012 460 9440 Faks 012 346 6967 info@canafrica.net Cape Agritours Tel. 021 887 4257 info@capeagritours.co.za www.capeagritours.co.za Complete Solutions Consultants Tel. 012 543 0425 Faks 086 531 6108 Guttera Tours Tel. 012 804 7605 Faks 012 333 24 28 guttera@netactive.co.za Kyle Business Projects Peter Myles: Toerismespesialis Tel. 041 582 5289 tournet@iafrica.com www.kylebusiness.co.za Samewerking tussen landelike gemeenskappe en toerismeliggame sal help om albei sektore doeltreffend te bevorder. Myles stel voor dat groepe boere en plaaslike gemeenskappe moet saamkom en vasstel wat hul gebiede kan bied en saam toeroperateurs nader om hulle gebiede te besoek. Kylebesigheidsprojekte werk saam met Fair Trade in Tourism South Africa (FTTSA) om agritoerismegroeperings in landelike gebiede te ontwikkel. Inbound Travel Services Africa www.itsa.co.za The Meerkat Magic Project Tel. 044 272 3077 / 082 413 6895 www.meerkatmagic.com Hy fokus nie op die Groot Vyf in die Karoo nie – in plaas daarvan fokus hy op die Skaam Vyf! Hulle is ystervarke, bakoorjakkalse, erdvarke, maanhaarjakkalse en, natuurlik, meerkatte. Safari & Tourism Insurance Brokers (SATIB) www.satib.co.za Specialized Tours Tel. 021 418 2302 specialt@iafrica.com www.specialtours.co.za

6. Publikasies en webtuistes
How to start and grow your tourism business is ’n handboek wat die Departement van Toerisme saamgestel het, wat die verskillende soorte sakehulp verduidelik wat beskikbaar is vir klein besighede, insluitend finansiële hulp. Hierdie, en verskeie ander publikasies, kan verkry word by www.tourism.gov.za (soek na die “Essential Downloads”-opsie). Tourism in S.A. In The New Millennium (Second Edition) – Marthinus Jordaan (Redakteur). Tel. 051 522 4770 (Redakteur). Hierdie publikasie is ’n omvattende naslaangids oor die toerismebedryf en sluit ’n hele hoofstuk oor plaasvakansies in. Skakel 011 954 4675 / 082 488 5081 vir die volgende publikasies wat beskikbaar is van Bryan Peirce: • Tourism Development (Keyser) • Marketing South African Tourism and Hospitality (George) • Guides Guide to Guiding (Thompson) Die Suid-Afrikaanse Toerismediensvereniging (South African Tourism Services Association) (SATSA) se publikasies is onder meer: Tips To Ensure That Your Business Will Succeed; Developing An Accommodation Establishment; Developing An Attraction; How Do I Register The Business Legally, And Why Should This Be Done?; How Do I Register A Domain Or Website Name? U plaaslike toerisme-owerheid het verskeie brosjures en pamflette oor hoe om u eie toerismebesigheid te begin. Kontak hulle of probeer hulle webtuiste. Plase en ekotoerisme • Farmstay se webtuiste – www.farmstay.co.za • www.birdlife.org.za – lees oor voëlkyk-ekotoere • www.honeywoodfarm.co.za – ’n interessante stuk oor wat moontlik is as ’n boer toerisme deel maak van die plaasbedrywighede • Twee webtuistes bemark plaasverblyf in Nieu-Seeland doeltreffend. Hulle is www.nzfarmholidays.co.nz en www.ruralholidays.co.nz • Besoek ook www.hospitalityforum.co.za, ’n “unieke inligtingwebtuiste vir gasvryheid-hulpbronne” Algemeen Suid-Afrikaans • www.southafrica.net – Die amptelike Suid-Afrikaanse Toerismewebtuiste – die “mees omvattende aanlynbron van inligting oor reis na en in Suid-Afrika”. Lees hier oor die Welkom-toekennings – wat erkenning gee aan uitstaande diens in toerisme. • Besoek die Suid-Afrikaanse Reisgidswebtuiste vir alle streke – reisnoodsaaklikhede, alle dorpe en stede, ’n aanlyn- provinsiale kaart, lewendige aanlynadvies. www.southafrica.org.za • www.selfdrivesa.com – Toer Suid-Afrika en die streek teen u eie pas met ’n groot mate van buigsaamheid. U kan die tipe voertuig wat u wil huur, die standaard van die verblyf, die tyd van die jaar om te besoek, ens kies. • www.aatravel.co.za – Die AA se reisgidse • www.bokbus.com – ’n Vyf dae-vier nagte-toer van die Tuinroete

FINANSIERING
Hierdie onderwerp word deeglik gedek in die Departement van Toerisme se uitstekende handboek How to start and grow your own tourism business, wat afgelaai kan word van www.tourism.gov.za.

Ontwikkelingsbank van SuiderAfrika Tel. 011 313 3911 www.dbsa.org Eastern Cape Development Corporation Tel. 043 704 5606 tourism@ecdc.co.za Opleiding, steun en die vestiging van gidse en swart entrepreneurs. Industrial Development Corporation (IDC) Toerisme-SBE Tel. 0860 693 888 www.idc.co.za Toerisme-sektorale Fokus The Business Trust Tel. 011 612 2000 www.btrust.org.za

Die Toerismeondernemingsprogram (Tourist Enterprise Programme) (TEP) word Grant McIIrath bevorder ’n nuwe bedryf deur die Business Trust en konsep in natuurlewe-toerisme. die ECI-Business Linkage-sentrum.

141

• www.sagoodnews.co.za – ’n Webtuiste wat verslag doen oor positiewe ontwikkelings in Suid-Afrika. U kan ook inskryf op ’n weeklikste eNuusbrief. Soek na die “Newsletter”-kieslysopsie op die webtuiste. • www.ecotravel.co.za – Toerisme-inligtinggids oor Suider-Afrikaanse safari- en avontuurreisbestemmings • www.hostex.co.za – Suid-Afrika se “internasionale gasvryheid- en spys enieringtentoonstelling” Internasionaal • Vir elke moontlike Afrika-toer – www.ananzi.co.za – gebruik die “Travel”-kieslysopsie. • www.wftga.org – Wêreld-federasie van Toergids-verenigings (World Federation of Tourist Guide Associations) • Besoek www.unwto.org, die webtuiste van die Verenigde Nasies se wêreldtoerisme-organisasie

Oorweeg die voordele van groepering: • Daar is groot voordele vir die bemarking van plaasverblyfplekke in Suid-Afrika as plase in gebiede maar net kan saamwerk om mee te ding deur ’n agritoerismegroepering te vorm • Dit sal die ontwikkeling van ’n sterk handelsmerkidentiteit, korporatiewe kommunikasiestrategie, temaroete en pakkettoere, bv. ’n wynroete, in die hand werk • Onafhanklike plase is dalk suksesvol in die lok van onafhanklike reisigers deur ’n goeie interaktiewe webtuiste, maar gewoonlik verkies toeroperateurs ’n groep aanloklikhede en verblyf vir groeptoere Voorbeelde van groeperings: • Thomasrivier-bewaargebied waar nege plase saamgegroepeer het om ’n 31 000 hektaar-bewaargebied rondom die tema van die ou spoorwegdorpie van Thomasrivier te bou • Kouga Canyons-bewaargebied – 35 plase het saamgegroepeer om ’n historiese bewaringskorridor te vorm wat die Baviaanskloofmegareservaat deur die Kouga-berge tot by die Tsitsikamma verbind en wat ’n oudtydse natuurlewemigrasieroete wat 250 jaar gelede deur landbou afgesny is, skep Oorweeg temaroetes. In baie dele van die wêreld het toeristeroetes nuwe gebiede vir verkenning geopen wat voorheen vermy is deur hoofstroomverkeer wat op nasionale hoofweë van een bestemming na ’n ander reis. Toeristeroetes sluit in: • Poorte en ingangspunte • Skofposte Oorweeg aanwysingsbordkonsepte: • Normale toerisme-voorafdraai-borde – Draai af, in/op toerismeroete/ area. • “Welkom”-borde – Ingangspunte. • Bevestigingsborde – Verlaat ’n dorp. • Toeristeroetebaken-borde. • Inligtingspunte – Strategiese padkruisings In totaal sluit die vereises vir ’n agritoerismeroete die volgende in: • • • • • • • • • Die geboorte van ’n nuwe agritoerismebestemming Toerisme-oudit en -ontleding Ontwikkeling van ’n strategie Handelsmerkoefeninge gegrond op internasionale beste praktyk Ontwikkeling van temaroetes Elektronies-ondersteunde bemarking/webtuiste Opbou van kapasiteit Gemeenskapsbetrokkenheid Strategie gevolg deur struktuur • Bestemmings • Verspeidingspunte

7. Plaaslike sakeomgewing

Min lande in die wêreld het Suid-Afrika se uiteenlopende landboubedrywighede, bv. ’n vermoë vir die produksie van sowel piesangs (’n tropiese vrug) as kersies (wat ’n koue winter vereis). Boonop is daar sowel pluimvee- as volstruisvleis, wyn en droë vrugte, al die graansoorte, rooivleis en melkprodukte, en vars aartappels regdeur die jaar. Die laaste paar jaar is uitgestrekte stukke grond bestudeer en verbeter om nuwe toeristebestemmings te skep. Twee faktore wat lei tot die aanloklikheid van ’n toerismestreek: 1. Die primêre kenmerke (sagteware) – klimaat, ekologie, kulturele aanloklikhede, tradisionele argitektuur, landvorme; 2. Die sekondêre bestemmingskenmerke (hardeware) – die ontwikkelings wat spesifiek vir toeriste ingebring is soos hotele, spyseniering, vervoer, aktiwiteite en vermaaklikhede. Aanloklikhede op ’n plaas kan insluit: • Bed-en-ontbyt-, selfsorgverblyf • Wildkyk, jag, voëlkyk, voetslaan, fietsry, 4x4-roetes, kunsvlieghengel, bootroeiery, perdry en vele meer • Die aankeer van vee, inspeksie van skape, dip, dosering, inenting, skeer • Ploeëry, aanplanting, verbouing, oeswerk • Plaasverblyfplekke bied ’n natuurgebaseerde toerisme-ervaring in ’n ekslusiewe omgewing Wat kan u ten opsigte van kuns- en kunsvlyt-, avontuur-, kulturele, historiese, landbou-, omgewingsaktiwiteite, ens. aanbied? Doen ’n bietjie marknavorsing: • Wie is u mededingers? • Wat bied hulle aan en teen watter prys? Die volgende take vir navorsing is: • • • • • Bepaal wie u teikenkliënte is, demografies en psigografies Hoeveel van hulle sal waarskynlik die plek kom besoek? Hoe gereeld sal hulle waarskynlik die plek kom besoek? Wat sou hulle graag wil ervaar? Wat is die beste manier vir u om hulle te bereik – koste-effektief?

Bron: Peter Myles, toerismespesialis, Business Projects, en eertydse direkteur van die Toerismenavorsingseenheid aan die Nelson Mandela Metropolitaanse Universiteit. Myles het aanbevelings opgestel wat saamgestel is uit die ontleding van gekose agritoerisme-inisiatiewe oor die wêreld heen en wat hy goedgunstiglik aan die Nasionale Landboudirektoraat beskikbaar gestel het. Bron van foto: www.agritourismsa.co.za/ contacts.htm

Aan die noordelike helling van die Amatola-bergreeks het 19 boere meer as 31 000 hektaar pragtige plaasgrond vir bewaring en ontspanning beskikbaar gestel. Met volhoubare bewaring as ons hoofoogmerk, meng ons landbou en bewaring in ’n homogene mengsel wat sowel die boer as die natuur sal bevoordeel. Ons nooi mense wat lief is vir die natuur en die vrede en rustigheid van die plaaslewe om hulle toevlugsoord met ons te deel. Kontak die Thomasrivier-bewaringsgebied by 082 575 4923 of besoek www.thomasriver.com

142

Georganiseerde landbou en landbou dienste
Waardasie van Landbougrond
1. Oorsig
Om groot bedrae staatsgeld te bestee aan die herverdeling van grond kan tot ontsaglike spekulasie in die landbou-eiendomsmark lei. “Die prys van elke hektaar bewerkbare grond sal begin styg,” het mnr Trevor Manuel in 2008, toe hy nog minister van finansies was, in die parlement voorspel. Die regering se doelwit is om 30% van die land se landbougrond teen 2014 te herverdeel. Eenkeer het landbou.com die oppervlakte van dié 30% vergelyk met dié van die Vrystaat en Mpumalanga saam. ’n Ekonoom van ’n bank wat met die landbou gemoeid is, het in Augustus 2009 voorspel die prys van grond sal oor die volgende vyf jaar verdubbel. Boonop het dit in November bekend geword dat die Grondeisekommissie nie sy verpligtings van R10 miljard teenoor grondeienaars en -eisers kan nakom nie. Hoe waardeer ’n mens landbougrond? Wat is ’n billike prys? Moet die markkragte alleen die prys bepaal? Hierdie hoogs emosionele kwessie is ’n politieke saamtrekpunt en ’n tikkende tydbom. Aan die een kant kan aangevoer word daar is genoeg grond in die mark om die teiken vir grondhervorming te haal. Meer as 5% van alle landbougrond verwissel elke jaar van eienaar. Daarom behoort 30% van alle landbougrond lank voor 2014 reeds in swart besit te wees. Dreigemente van grondonteiening is onnodig, want die grootste struikelblokke in grondhervorming is burokratiese knelpunte en ’n hoë personeelomset in die betrokke staatsdepartemente. Aan die ander kant kan geredeneer word dat die eiendomsklousule in die Grondwet die grootste struikelblok is in die pad van selfs die beperkte doelwitte van grondhervorming. Dit is onmoontlik om in Suid-Afrika eiendomsregte te beskerm en tegelykertyd grond te herverdeel. Grondeienaars verhoog die prys van grond wat ingevolge die Grondhervormingsprogram herverdeel moet word.
Bron: www.landbou.com; Landbouweekblad 9 Junie 2009, 7 Augustus 2009; die artikel “State short of R10bn to honour land deals” by www.businessday.co.za

Kantoor

Provinsie bedien

Kontakbesonderhede

Registrateur van Aktes: Bedien Mpumalanga, Tel. 012 338 7000 Pretoria Limpopo en dele Faks 012 328 3347 van Gauteng en Noordwes Registrateur van Aktes: Kaapstad Registrateur van Aktes: Johannesburg Registrateur van Aktes: Pietermaritzburg Registrateur van Aktes: Bloemfontein Registrateur van Aktes: King William’s Town Registrateur van Aktes: Kimberley Registrateur van Aktes: Vryburg Registrateur van Aktes: Umtata Bedien die Wes-Kaap en dele van die OosKaap en Noord-Kaap Bedien dele van Gauteng Bedien KwaZuluNatal Bedien die Vrystaat Tel. 021 464 7600 Faks 021 464 7727 Tel. 011 378 2111 Faks 011 378 2100 Tel. 033 355 6800 Faks 033 345 5501 Tel. 051 403 0300 Faks 051 403 0308 / 70 Tel. 043 642 2741 Faks 043 642 4539 Tel. 053 832 7228/0 Faks 053 832 5888 Tel. 053 927 1067 Faks 053 927 4002 Tel. 047 532 2869 Tel. 047 5312 150 Faks 047 531 2873

Bedien ’n deel van die Oos-Kaap Bedien ’n deel van die Noord-Kaap Bedien dele van die Noord-Kaap en Noordwes Bedien ’n deel van die Oos-Kaap

5. Publikasies en webtuistes
Die weeklikse landboutydskrifte Landbouweekblad en Farmer’s Weekly berig oor die verkoop van landbou-eiendomme. Besoek ook hul webtuistes. (Klik op “Auctions and Farm Sales” in die kieslys op www.farmersweekly.co.za). Daarbenewens bevat www.landbou.com ’n databank met al die plaaspryse wat die afgelope dekade behaal is. Artikels oor grondwaardasies verskyn ook gereeld in hierdie twee weekblaaie. In die Landbouweekblad van 7 Augustus 2009 word beweer dat die waarde van landbougrond na verwagting oor die volgende vyf jaar sal verdubbel. Dr Koos Coetzee het ’n artikel geskryf “Land values don’t matter if farms don’t produce”. Besoek die argiewe by www.landbou.com en www.farmersweekly.co.za. Soek die rubriek “Farms Sold” in die Farmer’s Weekly, of skryf aan George Nicholas by g.Nicholas@absamail.co.za. Die prys wat grond volgens die Nasionale Akteskantoor behaal het word hier verstrek. Klik op die “Land”-opsie by www.ijr.org.za, die Instituut vir Geregtigheid en Versoening se webtuiste. As u meer inligting oor (stedelike) markwaardes en -neigings wil hê, besoek www.propvalues.co.za. Plase word op die volgende webtuistes te koop aangebied: • • • • • • • www.valuationalliance.co.za www.gamefarmsinafrica.co.za www.gamefarmestates.co.za www.sahometraders.co.za www.jackklaff.co.za/index.php www.hoskens.co.za www.kznfarmsales.co.za

2. Registrasie van aktes
Die Akteskantoor se hoofdoel is om ’n openbare grondregister én ’n doeltreffende registrasiestelsel by te hou, om sodoende te sorg dat grondtitels en -regte beveilig word. Die Akteskantoor stel inligting oor eiendomsregistrasies aan die algemene publiek beskikbaar en bewaar registrasierekords vir argiefdoeleindes. Verdere kontakbesonderhede (bv. fisiese en posadres) is beskikbaar by http://ruraldevelopment.gov.za. Kantoor van die Hoofregistrateur van Aktes Tel. 012 338 7000 Faks 012 328 7027

143

3. Ander Rolsperers
Daar is besonderhede oor grondaktiviste, nieregeringsorganisasies en ander belanghebbendes in die hoofstuk oor grondhervorming. AGRI LAND GROUP Tel. 012 345 3911 Faks 012 345 3949 www.agrilandgroup.co.za AGRI LAND GROUP (ALG) bestaan uit die volgende maatskappye: ALPRO, ALPROP en ALPIX. Die volgende dienste word gelewer: • Waardasie van landbou-eiendom en -bates deur kenners – Agri Land Projects (Edms.) Bpk. “ALPRO” • Webgebaseerde nasionale maatstawwe vir riglynwaardes van landbougrond – Agri Land Price Index (Edms) Bpk “ALPIX” • Bestuur van grondhervormingsprosesse – Agri Land Properties (Edms.) Bpk. “ALPROP” • Opleiding in landbourisiko-ontleding en waardasiemetodes – Agri Land Group “ALG” • Bestuur van landbou-ontwikkelingsprojekte – Agri Land Projects (Edms.) Bpk “ALPRO” AGRI LAND GROUP bied werkswinkels in die ontleding van landbourisiko en waardasiemetodes aan vir risikobestuurders en kliënteverhoudingbest uurders in die landbousektor. Omvattende maatstawwe vir riglynwaardes van landbougrond word jaarliks landwyd bygewerk deur spesialisforums in die ongeveer 1200 afgebakende homogene landbougebiede in Suid-Afrika. Die verwerkte data word dan in die Landbougrondprysindeks gepubliseer (op ’n multitoepassings-, webgebaseerde platform). Dié inligting word vryelik aan intekenaars beskikbaar gestel. Finansiers, risikobestuurders en professionele waardeerders gebruik ook die inligting om die proses te versnel en om eenvormigheid en akkuraatheid te waarborg. AGRI LAND GROUP is voortdurend besig met navorsing oor nuwe en bestaande voorkeur-landboupraktyke, asook die ontwikkeling van metodes en prosesse om die waardes en risiko’s verbonde aan sulke voorkeurpraktyke te bepaal. Dié navorsing is van nut vir die waardasieprofessie en finansiers omdat dit ’n eenvormige standaard stel. Agri SA Tel. 012 643 3400 www.agrisa.co.za “Who owns what land in South Africa?” kan gelees word by www. mg.co.za. word bespiegel dat daar heelwat meer swart grondeienaars is as wat uit die amptelike syfers blyk. Die artikel “Who owns what land in South Africa?” kan gelees word by www.mg.co.za.

Huis van Oranje Tel. 0860 010 4297 www.hvo.co.za

Property Commerce Tel. 051 525 2497 / 500

SA Farm Consulting Eiendomswaardasies, rekening- Tel. 033 234 4387 / 033 345 2015 cd62@mweb.co.za kundige dienste, alle versekering safarm@icon.co.za Volledige kontakbesonderhede van www.safc.co.za die Instituut van Eiendomsagente van Suid-Afrika (IEASA) verskyn Eiendomsmakelaars, landboubeop hul webtuiste: www.ieasa.org. stuurskonsultante en bestuurders za. Sentrum vir Grondwetlike Regte Johnsen Real Estate Tel. 021 930 3622 Tel. 028 254 9400/ 082 894 4072 www.cfcr.org.za www.farms-for-afrika.com Lightstone Tel. 011 244 8400 info@lightstone.co.za www.lightstone.co.za Die Suid-Afrikaanse Instituut van Waardeerders Tel. 031 464 6932 gen@saiv.org.za www.saiv.org.za

Vir geoutomatiseerde waardasieTLU SA verslae. Tel. 012 804 8031 www.tlu.co.za National Emergent Red Meat Producers’ Organisation Universiteit van Pretoria (NERPO) Departement Landbou-ekonomie, Tel. 012 361 9127 Voorligting en Landelike www.nerpo.org.za Ontwikkeling Die uitvoerende direkteur, Aggrey Tel. 012 420 3246 Mahanjana, is van mening dat die hoë prys van landbougrond Universiteit van die Vrystaat veroorsaak dat daar minder geld is Departement Landbou-ekonomie Tel. 051 401 2250 om opkomende boere te help. www.ufs.ac.za Programme for Land and Agrarian Studies (PLAAS) Tel. 021 959 3733 www.plaas.org.za

4. Internasionale sakeomgewing
Regerings en maatskappye koop deesdae landbougrond in ander lande om vir hulself voedsel te verbou of geld daaruit te maak. Lees meer hieroor by http://farmlandgrab.org. Hoewel daar ’n persepsie is dat daar oorgenoeg grond in ander lande beskikbaar is, moet ’n mens nogtans versigtig wees. Grond word in baie gevalle reeds gebruik of opgeëis, maar dit word nie erken nie omdat grondgebruikers geen formele grondregte of toegang tot die reg en instellings geniet nie. In lande waar daar wel grond beskikbaar is, kan grootskaalse grondtoewysings steeds lei tot verskuiwings namate die vraag na grond met ’n hoër waarde toeneem (soos grond met ’n beter besproeiingspotensiaal of grond wat naby markte geleë is). Dit hou nie net gevaar in vir die mense van hierdie lande nie (dat hulle alle toegang tot grond verloor, ondermyning van plaaslike ondernemings en omgewingskade), maar dit lei ook tot nuwe moontlikhede (byvoorbeeld toegang tot kapitaal, tegnologie, kundigheid en markte) veral in die lig van die gebrek aan investering in die landbou van Afrika.
Bron: Monty Jones, uitvoerende direkteur, Forum for Agricultural Research in Africa (FARA) in FARA se tweemaandelikse bulletin, Junie-Julie 2009.

Die voorsitter van die Boere-unie, Johannes Möller, het daarop gewys dat die grond wat na bewering vir grondhervorming opsy gesit is reeds 31% van alle beskikbare landbougrond kon gekoop het, en Departement van dat slegs 5% tot dusver oorgedra is. Landelike Ontwikkeling en Grondhervorming Tel. 012 312 8911 Cilliers & Vennote http://ruraldevelopment.gov.za Tel. 022 913 2054 Fax: 086 641 6485 U kan die volledige kontakIn die Demographic Group and besonderhede van die Population of South Africa Departement se provinsiale en (Popsa) Report word bespiegel distrikskantore kry in die hoofstuk dat daar heelwat meer swart oor grondhervorming of anders op grondeienaars is as wat uit die die webtuiste. amptelike syfers blyk. Die artikel

144

Hulpbronne en Goeie Landboupraktyk

en dan met ‘n laag grond bedek. Dit is ‘n twispunt, omdat metaangas, ten spyte van die sandlaag, ontsnap en dit is dus noodsaaklik dat aandag aan uitloging geskenk word. Baie boere beheer en bestuur hulle eie mini-munisipaliteite deur plastiek, papier, blik en glas te sorteer en dit dan met klein, mobiele masjiene hanteerbaar te baal (raadpleeg Farmers Weekly, bladsy 39, gedateer 21 Augustus 2009). Daar is baie kopers wat industriële afval aankoop – raadpleeg www.mbendi.com/indy/wste/af/p0005.htm# vir ‘n lys van 350 besighede en organisasies wat in die afvalbedryf betrokke is. Ander artikels oor boere wat deur die bestuur van afval geld bespaar of wins daaruit maak, sluit die volgende twee artikels in: Making money from muck en Fertiliser pellets from waste. Hierdie artikels is op www. farmersweekly.co.za beskikbaar.

Afvalbestuur
1. Oorsig
Kyk ook na die Agri-environment Scheme Management Plan by www. ruralni.gov.uk, die webtuiste van die Department of Agriculture and Rural Development (Noord-Ierland). Afval is enige materiaal wat geen direkte waarde vir die produsent het nie en waarvan gevolglik ontslae geraak moet word. Alle boerderybedrywighede skep afvalprodukte wat die bestuur daarvan noodsaak. Afval op plase sluit die volgende in: agro-chemikalieë (plaagdoders, ens.), dierkarkasse, grys water (bv. waarmee melkerytoerusting gewas word), swart water (riool), mis, grondopvulling en terreinstorting. Om afval te bestuur beteken nie net om daarvan ontslae te raak nie, maar dit sluit ook die vermindering van die hoeveelheid afval, wat in die eerste plek gegeneer word, in. Boere is vertroud met hierdie benadering, maar daar is ook toenemende wetlike vereistes wat die bestuur van afval, op ‘n verantwoordelike wyse, afdwing. Landbou sonder afval (zero waste agriculture) is ‘n wanneer landbou volhoubaar bedryf word en plante, diere, bakterieë, fungi en alge optimaal gebruik word vir die produksie van biodiverse voedsel, energie en voedingstowwe in ‘n sinergisties geïntegreerde siklus van winsgewende prosesse, sodat een proses ‘n ander se voedingsbron word. Dit bring ‘n balans van ekonomiese, sosiale en ekologiese voordele mee as dit: • Voedselproduksie op ‘n ekologies verantwoordelike wyse optimaliseer;· Waterverbruik, via herwinning en verminderde verdamping, verminder; • Energie opwek, deur die onttrekking van biometaan (biogas), en die ontginning van biodiesel uit mikro-alge – neweprodukte wat ontstaan by die produksie van voedsel; • Die vrystelling van kweekhuisgasse, deur tradisionele landboupraktyke en fossielbrandstofgebruik verminder, en sodoende verligting in die klimaatsverandering teweegbring; en • Die gebruik van plaagdoders deur biodiverse landbou verminder.
Bron: Janet Edmonds. Kontak haar by 082 828 7953.

3. Nasionale strategie en regeringskontakte
Department van Waterwese en Omgewingsake (DWEA) www.dwa.gov.za and www.environment.gov.za Suid-Afrika is besig om nader aan die globaal beste praktyk in afvalbestuur (Global Best Practice in Waste Management) te beweeg. Die langverwagte National Environmental Management Waste Act, No. 59 of 2008 is uiteindelik van krag en het in Julie 2009 in werking getree. Dit is ‘n groot mylpaal in die afvalbestuursektor, wat vir ‘n lang tyd deur verskeie afdelings van wetgewing bestuur is. Die Wet het ten doel om die voorkoming en minimalisering van afvalgenerering, asook die hergebruik en herwining van afval te bevorder, en om grondopvulling as ‘n laaste uitweg te beskou (Suid-Afrika se beskikbare ruimte vir grondopvulling raak min, en afvalbestuur dreineer plaaslike regerings finansieel). DWEA het ‘n lys van afvalbestuursaktiwiteite gepubliseer, wat spesifiseer watter aktiwiteite lisensies vereis. Dit het op 3 Julie 2009 in werking getree. Boere moet let op die moontlikheid dat sekere landbouafvalfasiliteite lisensiëringvoorwaardes behels. Die Department werk ook aan ‘n afvalbestuurstrategie (Waste Management Strategy), die meesterplan wat die riglyn vir die implementering van die Wet is, en wat ook as riglyn dien vir die betrokke tydraamwerke en maatstawwe wat teen Junie 2010 in plek moet wees. DWEA beplan ope dae waar die betrokke en geïnteresseerde partye bymekaar kan kom om afvalbestuurskwessies in die algemeen te bespreek. ‘n Mediaveldtog sal ook van stapel gestuur word om die Suid-Afrikaanse publiek op hierdie dae in te lig en op te voed. Vir meer inligting omtrent die Wet, kontak asseblief: • Mnr. Obed Baloyi, (Director of Waste Policy and Information Management) – Tel. 012 310 3833 of E-pos: obaloyi@deat.gov.za • Me. Khashiwe Masinga –Tel. 012 310 3377 of E-pos: kmasinga@deat. gov.za ‘n Geskandeerde kopie van die Wet is by www.sawic.org.za beskikbaar. Alle persone en organisasies wat afval in Suid-Afrika genereer, word deur die National Environmental Management Waste Act, No. 59 of 2008 beheer. Raadpleeg die lys van afvalbestuurskatiwiteite wat ‘n nadelige effek op die omgewing het, of kan hê, by www.polity.org.za. Boere wat afvoerwater gebruik of opgaar sal by die DWEA moet registreer. Alle boere wat behandelde afvoerwater vir besproeing en/of rioolslyk vir bemesting gebruik, sal moet registreer. Ander aktiwiteite wat registrasie vereis sluit onder meer die volgende in: verdampingspoele vir afvoerwater, die berging van afval deur middel van grondopvullings of terreinstortings, en die gebruik van bergingsfasiliteite vir bemesting. Dit sal gevaarpunte vir die agteruitgang van waterbronne se gehalte identifiseer. Die DWAF DW 808 vervang die DWAF DW 768-registrasie-vorm wat elektronies op die WARMS-sisteem by www.dwaf.gov.za/documents/ policies/wdd/farmsites.pdf voltooi kan word.

2. Landbou-geïntegreerde afvalbestuur
1. Voorkoming – om die skep van afval, in die eerste plek, of oormatige afvalgenerering te voorkom. 2. Hergebruik – waar moontlik word afval hergebruik. 3. Herwinning – glas, blik, papier, karton, plastiek en ’n toenemende aantal items word na gebruik deur herwinningsmaatskappye ingesamel, wat dit herprosesseer en artikels daaruit maak wat aan verbruikers herverkoop word. 4. Energieherwinning – ‘n belangrike stap wat deur boere ondersoek kan word. 5. Behandeling – afval (veral gevaarlike afval) kan behandel word om die toksisiteit daarvan te verminder, wat weer die koste om daarvan ontslae te raak, verminder. Die maak van kompos is ook ‘n vorm van behandeling. Keer kosbare organiese materiale voor verwydering uit die afvalstroom af, en herlei dit na komposhope en vermikultuurplase. Kompos van erdwurms kan ook gebruik word om grond te verrryk. 6. Erdwurms kan op verskeie maniere op terreine van afvalbestuur gebruik word. Hulle prosesseer enige vorm van organiese afval; van voedsel- (huise en restaurante) en tuinafval tot dieremis en -afval, asook afval by slagpale. Raadpleeg die hoofstuk wat handel oor erdwurms en vermikompos. Afval wat nie hergebruik, herwin, behandel, of vir kompos gebruik word nie, word in spesiaal vervaardigde selle in die grond geplaas, gekompakteer

145

4. Rolspelers
Inligting oor ander besighede en organisasies is by die webtuistes, onder opskrif 6, beskikbaar. Die Instituut vir Afvalbestuur (Institute of Waste Management) het ook ‘n kontaklys van rolspelers op hierdie gebied. Hulle kontakbesonderhede is onder hierdie opskrif beskikbaar. ABC Hansen Tel. 012 804 2033 www.abchansenafrica.co.za Dittke, Susanne Tel. 021 706 9829

vir ongeveer ‘n uur te laat brand. Nasionale Herwinningsforum Meer inligting is by die maatskappy National Recycling Forum se webtuiste beskikbaar. Tel. 011 675 3462 www.recycling.co.za The Institute of Waste Management of Southern National Cleaner Production Africa (IWMSA) Centre Tel. 011 675 3462 Tel. 012 841 3634 www.iwmsa.co.za www.ncpc.co.za IWMSA is ‘n professionele, multi- Cleaner Production bevorder dissiplinêre organisasie met hoofsaaklik die volgende: vrywillige lidmaatskap wat gestig is om die wetenskap en praktyk van • Voorkom die generering van afvalbestuur te bevorder. Dit is ‘n afval en besoedeling by die organisasie sonder winsoogmerk. bron; • Minimaliseer die gebruik van Institute of Zero Waste in Africa gevaarlike stowwe; (IZWA) • Verbeter die doeltreffendheid Tel. 031 202 4576 / 083 471 7276 van water en energie; • Verminder die risiko’s vir KwaZulu-Natal Landfill Interest menslike gesondheid; Group • Bespaar geld; Tel. 031 563 9630 • Verbeter doetreffende Faks 031 563 9456 bestuurspraktyke; en • Bevorder volhoubare LNR-Navorsingsinstituut vir ontwikkeling. Plantbeskerming Pesticide Science Division Nasionale Waterforum (NWF) Tel. 012 808 8000 Tel. 012 804 8031 – TLU SA Die plaagdoder- Tel. 012 841 3957 / 477 – WNNR analiselaboratorium (Pesticide Analysis Laboratory) is Die nuutgevormde NWF (2009) voedselkleinhandelaars, betrokke by die ontwikkeling het van nuwe ontledingsmetodes agro-chemiese maatskappye en vir kwantitatiewe ontleding mynmaatskappye uitgenooi om en bevestiging van waterbesoedeling in Suid-Afrika plaagdoderoorblyfsels, insluitend; te help bekamp. Hulle gaan na insek-, onkruid- en swamdoders maniere kyk om water te bespaar, in die lug, grond, water, plant- en waterbesoedeling deur boere diermateriaal, voedsel en voer, aanspreek, en gehalte water vir asook formulering en tegniese landboudoeleindes verseker. materiale. MBB Raadgewende Ingenieurs Oasis Recycling Tel. 021 671 2698 Tel. 021 887 1026 www.oasis.org.za mbbpvh@iafrica.com www.mbb.co.za Packaging Council of South Africa Mondi Paperwaste Tel. 011 463 9909 Tel. 080 002 2112 (tolvry) www.paperpickup.co.za Pikitup Mondi ondersteun fondsinsameling Tel. 011 712 5200 deur afvalpapier in grootmaat in te www.pikitup.co.za samel. Planner Bee Plant Care Tel. 011 888 4215 / 083 255 5828 Mvula Trust www.fertilis.co.za Tel. 011 403 3425 www.mvula.co.za Erdwurms kan op talle maniere Dit is die grootste water- en op die gebied van afvalbestuur sanitasie NRO in Suid-Afrika. Hulle gebruik word. Hulle verwerk enige hoofkantoor is in Johannesburg vorm van organiese afval – van en daar is sewe streekkantore in voedselafval, dieremis en -afval, tot Noordwes, Limpopo, KwaZulu- afval by slagpale. Natal (twee kantore) en die OosPlastics Federation of South Kaap (drie kantore). Africa Tel. 011 314 4021 Nampak-papierherwinning Tel. 011 719 6451 Inligting omtrent plastiekherwinning by www.plasticsinfo.co.za Nampak het landwyd takke en is haal gebruikte en afvalpapier by beskikbaar. kantore, skole, welsynsorganisasies PROCON Environmental en supermarkte af. Technologies Tel. 0860 66 66 22/33 www.pro-enviro.co.za

Dittke is ‘n geïntegreerde hulpbronABC Hansen se produkte sluit en afvalbestuurspesialis. toerusting vir die behandeling van DSW Waste Minimisation and afvoerwater in. Recycling Agricultural and Chemical Tel. 031 303 1665 Dealers of South Africa Faks 031 303 3969 (ACDASA) Dit is noodsaaklik vir enige Tel. 011 805 2000 organisasie wat by herwinning en ACDASA is die die afvalminimalisering betrokke verteenwoordigende liggaam wat raak om eers ‘n databasis te skep die verantwoordelike bemarking om vas te stel watter soort afval van oesbeskermingsprodukte aan geproduseer word en hoe dit voorkom of geminimalseer kan landbouprodusente bevorder. word. Kontak DSW vir meer Biobox Systems besonderhede. Tel. 012 803 7601 www.biobox.co.za EcoChem admin@ecochem.com ‘n maatskappy wat afvoerwater www.ecochem.com bestuur, prosesontwerp doen en toerusting vir die bestuur van EcoChem is ‘n toonaangewende vloeibare landbou-afval voorsien. produsent van natuurlike produkte en oplossings vir Biogas Power gebruik in omgewingsopruiming, Tel. 031 781 1981 / 083 642 8229 afvalbestuur, opruiming van www.biogaspower.co.za oliestortings, grondherwinning, behandeling van afvoerwater, “Om te boer sonder afval is ‘n algebeheer, bemestingbestuur, die winsgewende realiteit” maak van kompos, versorging van grasperke en ander sektore van Biogas Power is ‘n herwinbare lewenswetenskappe. energie-konsultasiemaatskappy wat herwinbare energiestelsels Environmental Management ontwerp en ekonomiese biogas- Systems verteringstelsels aan melk- en Nina Landman – 083 407 7060 varkboere lewer, wat die slyk op turnaround@telkomsa.net hul plase gebruik om elektrisiteit op te wek, geld te spaar en die Fairest Cape Association koolstofvoetspoor te verminder. Tel. 021 462 2040 www.fairestcape.org.za Biolytix Tel. 044 532 7544 / 082 333 5720 Franberfran www.biolytix.co.za Tel. 033 3461444 www.franberfran.com Carin Bosman Sustainable Solutions Franberfran is ‘n maatskappy wat Tel. 087 940 2771 afvoerwater behandel en in die cbss@cbosss.com bioremediëring van besmette www.cbosss.com afvoerwater spesialiseer. Bosman fokus op samewerking met die privaat- en openbare sektor The Glass Recycling Company om volhoubare oplossings vir Tel. 011 803 0767 waterverwante probleme te vind. www.theglassrecyclingcompany. Sy geniet hoë aansien as spreker co.za en is die outeur van verskeie referate oor waterbesoedeling en Glas wat nie herwin word nie, word permanent in grondopvullings afvalbestuur. geberg. Dit dra by tot die groot besoedelingskwessies wat ons in Collect-a-Can (Pty) Ltd die wêreld beleef. Die herwinning Tel. 011 466 2939 van gebruikte glas bespaar energie. www.collectacan.co.za Die energie wat deur een glasbottel bespaar word, kan genoeg krag opwek om ‘n 100W-gloeilamp

146

Recycling Oil Saves the Environment (ROSE) Tel. 021 448 7492 www.rosefoundation.org.za

Die Waterinstituut van Suid Afrika (WISA) is in 1987 gestig na die ontbinding van die Suid-Afrika-tak van die Instituut vir die Bestryding van Waterbesoedeling (voorheen Een area van besoedeling in die Instituut vir Rioolsuiwering), landbou (en elders) is die gebruik wat die waterbedryf in Suidelike van masjienolie. ‘n Trekker bevat Afrika vir 50 jaar bedien het. gemiddeld tussen 40 en 100 liter olie en die gemiddelde medium- Waternavorsingskommissie kommersiële boerdery beskik Tel. 012 330 0340 oor enigiets tussen drie en 10 www.wrc.org.za trekkers. As in ag geneem word dat een liter olie in staat is om een Wildlife and Environment miljoen liter water te besoedel, Society of Southern Africa is dit ‘n potensieel vernietigende Tel. 011 462 5663 hoeveelheid gebruikte olie, wat indien dit nie opgegaar en herwin ‘n Herwinningsinligtingslyn word nie, in die omgewing kan beland. WNNR Bio/Chemtek Tel. 011 605 2615 Sannitree International www.csir.co.za Tel. 021 701 1266 www.sannitree.co.za ‘n Belangrike inisiatief van hierdie eenheid is om afvalstrome te Hulle formuleer 100%- identifiseer waaruit hoë gehalte omgewingsvriendelike produkte vir produkte, tot voordeel van die die behandeling van alle organsiese vervaardigers, die Suid-Afrikaanse afvalstowwe, soos akwakultuur, omgewing en die ekonomie, verkry varkhokke, septiese tenks, kan word. puttoilette, kombuis- en afvoerpyp Wolf Bernhardt Consulting skoonmaakmiddels. Tel. 031 266 3258 www.wbconsulting.co.za Sappi Waste Paper Tel. 021 531 3077 ‘n Raadgewende diens wat Sappi bedryf ‘n landwye War on vraagstukke, soos hoe om kompos landbouafvalprodukte te Waste-program vir kantore, skole van maak, veral in die suikerrietbedryf, en gemeenskapsprojekte. aanspreek. SA Waste Holdings (Edms) Bpk Xtreme Projects Tel. 011 787 9617 Tel. 041 582 2211 / 082 828 6762 www.sawaste.co.za www.xtremeprojects.co.za Scanwood Solutions (Edms) Bpk Tel. 012 803 0065/0861 472 461 Deeglike skoonmaak, brand- en www.scanwood.co.za waterrestourasie, bioremediëring van besmette grond, suur- en Soil & More Reliance oliestortings, ens. Tel. 021 872 5962 www.reliance.co.za ZERI – Southern Africa Tel. 021 762 1228 SPATIUM www.zerisa.org Louw van Biljon – 082 777 2647 spatium@isat.co.za Geïntegreerde biostreeksontwikkeling om provinsies te Stellenbosch Universiteit ondersteun in die ontwikkeling Department van Voedselvan ‘n geïntegreerde ontwikwetenskap kelingstrategie. Opleiding, Tel. 021 808 3578 werksessies, en dies meer word voedselw@sun.ac.za aangebied sodat mense boerdery as Waterinstituut van Suid-Afrika deel van ‘n natuurlike ekosisteemgebaseerde aktiwiteit kan sien. Tel. 011 805 3537 www.wisa.org.za

Water & Sanitation Africa – complete water resource and wastewater management. Tweemaandelikse tydskrif van 3S Media. Skakel 011 531 3300 of besoek www.3smedia.co.za. • Besoek die webtuistes van maatskappye en organisasies wat onder opskrif 4 genoem word, bv. www.iwmsa.co.za en www.recycling. co.za, waarvan sommige nasionale en internasionale skakels bevat. • www.businessday.co.za/Articles/Content.aspx?id=88380 – In November 2009 is Suid-Afrika as die wêreld se 14e hoogste besoedelaar aangewys. • Inligting omtrent die Suid-Afrikaanse Nasionale Afvalbestuurstrategieimplementeringsprojek (South African National Waste Management Strategy Implementation Project) is op die Departement van Omgewingsake (DEA) se webtuiste, www.environment.gov.za/nwmsi/ beskikbaar. • www.wastewatch.org • www.ukzn.ac.za/department/default.asp?dept=prgund – The Pollution Research Group (PRG) is ‘n groep in die Departement van Chemiese Ingenieurswese, Universiteit van KwaZulu-Natal, Durban. • www.jclenterprises.co.za – JCL Enterprises vir verkope van plastiek van gehalte herwinde plastiekmateriaal, asook die herwinning van plastiek. • www.rosefoundation.org.za – The Rose Foundation spesialiseer in die insameling en herwinning van gebruikte masjienolie. • www.fairestcape.co.za – The Fairest Cape Association se doel is om ‘n skoner, gesonder omgewings te bevorder, deur mense in staat te stel om verantwoordelikheid vir afval te neem. • ‘n Aantal referate oor afvalbestuur is op www.goatconnection.com beskikbaar, bv. Consider manure management and the potential for fly, odour, and water-pollution problems. • Die “dokumentbiblioteek” by www.dwa.gov.za bevat onder meer inligting oor beleidvorming en regsaspekte rakende sanitasie en afvaldienste. • Vir ‘n lys van alle geregistreerde landbouprojekte van Clean Development Mechanism (CDM) wêreldwyd, besoek http://cdm.unfccc.int/Projects/ registered.html, en kliek op “Project search” en kies die “agricultural”kategorie.

6. Punte van beland vir boere
Chemikalieë • Die swak bestuur van plaagdodertoediening lei tot ernstige werkomgewingsprobleme. Die regulasies met betrekking tot plaagdoders is oor die algemeen goed, maar word verswak deur ’n administratiewe skeiding tussen verskeie staatsdepartemente en wette. Die afdwing van regulasies word grootliks gebaseer op selfregulering: hoeveel boere kom die vereistes na? Om chemiese bespuiting te doen, moet die chemikalieë in die bespuitingsmasjinerie gelaai word. Die gevaar bestaan dat chemiese storting, tydens die laai van chemikalieë in die masjinerie (hetsy vir lug- of grondbespuiting), kan plaasvind. Swak beheer daarvan is nie ‘n ongewone verskynsel nie en die stortings bou mettertyd ’n laag giftige chemikalieë op. Voorkoming is beter as beheer en waar moontlik moet storting voorkom word. Indien daar egter storting plaasvind, moet dit goed beheer word. Die gestorte chemikalie wat opgevang word, kan dan steeds gebruik word indien dit onbesmet in die afgebakende gebied gehou word. As alternatief kan die chemikalie deeglik behandel en vernietig word. • Besproeiingsoorloop kan oesbeskermingschemikalieë in bogrondse of ondergrondse water invoer, selfs al duur dit ’n hele paar jaar. In Denemarke het daar, byvoorbeeld, 50 jaar ná die gebruik van plaagdoders, spore van die plaagdoders in grondwater begin opduik. • Ander nadelige chemikalieë wat op plase gebruik word en omgewingsgevolge het, sluit die gebruik van verf, terpentyn, kreosoot, en dies meer, wat dikwels in groot hoeveelhede vir instandhouding op plaaseiendom gebruik word, in. Daar word dikwels nie op die regte manier van die afvalmateriaal en houers ontslae geraak nie, en dit veroorsaak gesondheids- en omgewingsprobleme wat met oplosmiddels, swaarmetale en ander problematiese chemikalieë verband hou. • Wanneer huishoudelike chemikalieë vir skoonmaakdoeleindes en plaagbestryding gebruik en van ontslae geraak word, skep dit omgewingsprobleme. Plase het gewoonlik septiese tenks en sypelputstelsels (French drains). Chemikalieë wat in huishoudelike waterstelsels gebruik word, behoort derhalwe bio-afbreekbaar te wees. Indien dit nie is nie, sal die chemikalieë in die grond versamel. Huishoudings gebruik gewoonlik baie meer plaagbestrydingschemikalieë as wat werklik benodig word.

5. Publikasies en webtuistes
Manure Handling in Intensive Animal Production Units in South Africa by H.T. Breedt (Pr Eng), Edited and revised by F Cilliers (Pr Eng) 2009. Skakel 012 842 4000 of e-pos stoltze@arc.agric.za om ‘n kopie van die ARC Institute for Agricultural Engineering te bekom. Managing Our Natural Resources William G. Camp; Betty Heath-Camp, ISBN: 9781428318687, April 2008. Nuwe gevallestudies ondersoek die werklike lewe-vraagstukke wat huidiglik in natuurlike hulpbronbestuur aangetref word.

147

Houerbestuur • Die bestuur van chemieseverpakkingsafval is ’n belangrike omgewings-, gesondheids- en veiligheidskwessie. Die houers van plaag- en onkruiddoders wek veral kommer. Sodra die houers leeg is, moet hulle baie omsigtig hanteer word. Voor daar van die houers ontslae geraak word, moet hulle deeglik skoongemaak word. Dan moet die afspoelwater behandel word. Gate moet in die houers gemaak word voor dit platgedruk en van ontslae geraak word. Die houers beland dikwels nie in stortingsterreine wat korrek bestuur word nie. Indien daar nie gate in hulle gesteek word en die houers nie platgedruk word nie, is hulle in aanvraag en kan hulle selfs gesteel word (bv. vir gebruik as waterhouers in landelike gebiede). In die gevalle is die waarskynlikheid van ’n gesondheidsgevaar vir eindgebruikers baie hoog. • Boere is bekend daarvoor dat hulle hierdie leë plastiekhouers, asook leë plastieksakke waarin kunsmis verpak was, in oop vure op plase verbrand. Hierdie verbranding teen ’n lae temperatuur lei tot die vrystelling van dioksiene wat ‘n gevaar vir die omgewing en die gesondheid van mense inhou. Hierdie vrystellings in die lug, weens die verbranding van plastiek (teen temperature van <400°C), is kankerverwekkend en derhalwe potensieel nadelig vir diegene wat die dampe inasem. Voertuiggebruik en -instandhouding • Die gebruik van brandstof in voertuie het koolstofvrystellings tot gevolg. Sekere trekkers en vervoertrokke, asook oesmasjinerie werk meestal met diesel. Die ouderdom van voertuie/masjinerie en die graad van instandhouding sal die doeltreffendheid en uitlatingsvlakke beïnvloed. Dieseluitlaatgasse mag dalk betreklik min wees, maar kumulatief (van talle plase) het dit ’n negatiewe uitwerking. • Die instandhouding van plaastrekkers en vragmotors vir vervoer lei daar toe dat gebruikte olie en oliefilters, asook ander stowwe, gegenereer word. Een plaas kan binne ‘n jaar duisende liters gebruikte olie en etlike oliefilters oplewer. Hierdie afvalprodukte word gewoonlik swak bestuur; dit word meestal op die perseel verbrand en die oliefilters se metaal word begrawe. Die koolstof en uitlatings wat deur sodanige verbranding van vuil olie en metaalafval van filters vrygestel word, skep ‘n omgewingsprobleem. • Wanneer afvalolie nie verbrand word nie, word dit dikwels gebruik om houtpale mee te behandel. Hoewel dit algemene praktyk is, ontmoedig bestuurspraktyke vir gevaarlike afvalstowwe hierdie gebruik en word daar aanbeveel dat dit korrek behandel word voor daar van ontslae geraak word. Grondbestuur • Monokultuur kan die plaaslike ekosisteem beïnvloed en dit is dus beter om eerder wisselbou te beoefen. Indien dieselfde gewas jaar na jaar na jaar op dieselfde stuk grond aangeplant word, sal die siekteorganismes wat daardie gewas aanval, in die gebied opbou totdat hulle nie beheer kan word nie. Die natuur hou niks van monokultuur nie: as ’n mens natuurlike plant- en dieromgewings ondersoek, sal jy ’n groot verskeidenheid spesies vind. Indien een spesie begin oorheers, sal die een of ander gebeurtenis, plaag of siekte waarskynlik ontwikkel om dit uit te skakel. Die mens het tot op hede daarin geslaag om hierdie wet te trotseer deur die toepassing van al hoe sterker chemiese beheermetodes, maar die plae (veral die virusse wat vinnig evolueer) pas baie vinnig aan om elke nuwe soort chemikalie te weerstaan. Chemici is vandag net ’n kortkop voor die siekteplae. • ’n Enkelgewasstelsel kan net volhou word deur die elemente wat die gewas benodig, uit die bemestingsak by te voeg, en al die gewas se mededingers met chemikalieë uit te wis. Om in harmonie met die natuurwette en -gebruike te boer, moet daar soveel moontlik diversifikasie wees. • Die toediening van kunsmis vereis goeie kennis van grond, omdat oortoediening die gehalte van die grond kan verswak. Die langtermyngebruik van kunsmis in een area kan ook negatiewe gevolge hê en daarom behoort meer natuurlike metodes gevolg te word om die grondgehalte te herstel. Gronderosie is ook ’n omgewingsgevolg wat met swak landboumetodes verband hou. Stof • Sommige onkruid- en plaagdoders bly in die boonste grondlaag en die stof wat tydens verbouing ontstaan, dra dit maklik oor op kwesbare en eetbare gewasse. Die teenwoordigheid van stof op plante (naby paaie, ens.) bevorder die aanpak van skubbe en rooimyte op katoen, sitrus en ander gewasse.

Die produksie van soliede afval • Die afval op plase wat kommer wek, is die gevaarlike afvalstowwe. Dit is wel nie in baie groot hoeveelhede nie, maar hul uitwerking op die omgewing noodsaak beter bestuur. Plastiek- en PVC-afvalprodukte is nie noodwendig gevaarlik nie, tensy dit teen lae temperature verbrand word. Fluoorligbuise bevat kwik en word as gevaarlike afvalprodukte beskou. Gebruikte batterye is ook gevaarlike soliede afvalprodukte op plase (veral by werkers se huise) en kan groot hoeveelhede beloop. Al hierdie afvalprodukte verg omsigtige omgewingsbestuur. • Algemene (lae-/niegevaarlike) soliede afvalprodukte wat in die opstal, asook in werkers se huise en kampe geproduseer word, is nog ’n belangrike omgewingsbestuurskwessie, hoofsaaklik weens die volumes waarvan ontslae geraak moet word. • In talle landelike gebiede waar plase geleë is, is die munisipale stortingsterreine so ver dat dit nie ekonomies uitvoerbaar is om van soliede afval ontslae te raak nie. Die verbranding van huishoudelike afval en informele grondopvulling en terreinstorting is baie algemeen. Dit hou egter potensiële omgewingsprobleme in wat aangespreek moet word. Die verbranding van plastiek en polistireen moet vermy word en terreine waar afvalstowwe begrawe word, moet ver van omgewingsensitiewe gebiede gevestig word. Gevaarlike afvalstowwe moenie informeel verbrand of begrawe word nie. ’n Groot gedeelte van soliede afvalstrome kan beperk word deur die gebruik van verminderings-, hergebruiks- en herwinningsopsies. Dit is noodsaaklik om afvalstrome reeds by die oorsprong te skei sodat afvalstowwe en -produkte beter bestuur kan word.
Bron: Claire Janisch. Kontak haar by claire@geniuslab.co.za

7. Projekte
Dundee Research Station Tel. 034 212 2479 ’n Model wat gemik is op “huishoudelike voedselsekuriteit en verbetering van inkomste uit ’n kleinskaalse boerdery” is by die Dundee-navorsingstasie in KwaZulu-Natal ontwikkel. Dit is ontwerp deur die dierkundige, Erika van Zyl, en gebruik reënwater van dakke en die uitskeidings van ’n klein melkkudde. Dit word in ’n bioverteerder ingevoer wat biogas (metaan) produseer, wat weer as energiebron in die melkery gebruik word. Die bioverteerder se afvoerwater word in visdamme gestort. Die besproeiing van ’n groentetuin en vrugtebome word ook met water uit hierdie damme gedoen. Demonstrasies van groente wat gesondroog word om surplusprodukte te preserveer, en waarvoor biogas in die voorbereiding van die groente gebruik word, word ook aangebied. Die model demonstreer hoe waardevol die gebruik van afval op ’n plaas kan wees en bevestig dat ’n inkomste daaruit verkry kan word. Voedselsekuriteit uit afvalbestuur Indien organiese afval (insluitende sekere papier en karton) deur wurmbeddings geprosesseer word: • Is die volume afval wat vervoer moet word, baie kleiner; • Word groente-oeste van hoë gehalte, deur die gebruik van die wurmverwerkte afval en die vloeistof wat dit oplewer, geproduseer. Bykomende voordele sluit vaardigheidsopleiding in. Die finansiële trekpleisters is die verlaagde vervoerkoste van afval, die gebruik van wurmverwerkte afval in plaas van duur kunsmis, die skep van werksgeleenthede en ‘n inkomste uit die verkoop van oeste. Verskeie boere in die area gebruik tans die wurmverwerkte produkte met sukses.
Bron: Don Blacklaw van Wizzard Worms (raadpleeg die hoofstuk oor kompos en vemikultuur) in ‘n voorlegging aan sy plaaslike munisipaliteit.

Ons dank aan Marianne Classen (Departement van Waterwese), Eddie Hanekom (Departement van Omgewingsake), Colin Waterforth (FBF Organics) en Raj Lochan (ROSE Foundation) vir hulle terugvoer op die konsepdokument.

148

Hulpbronne en Goeie Landboupraktyk

Bewaringsgebiede en boerdery
1. Oorsig
Die landbousektor gebruik ongeveer 80% van Suid-Afrika se 120 miljoen hektaar grondoppervlakte, wat van ons land se sensitiefste ekosisteme insluit. Baie van ons land se boere is inderdaad goeie bewaarders van die grond. Ongelukkig dwing die immer toenemende finansiële, hulpbron- en mannekraglaste waaronder ons landboubedryf gebuk gaan, baie boere om elke deel van hul grond winsgewend te probeer gebruik. Dit kan ‘n negatiewe uitwerking op ons biofisiese omgewing hê. Bewaringsgebiede vind ‘n gemeenskaplike terrein en skep ‘n betekenisvolle vennootskap tussen natuurbewaring en landbou.

Daar is ‘n algemene wanopvatting dat ‘n bewaringsgebied ‘n afgekampte gebied is waarin wildspesies vrygelaat is. As gevolg hiervan word bewaringsgebiede dikwels as elitisties gesien. Dit is NIE so nie. Talle landelike bewaringsgebiede hou inderdaad wild aan, maar daar is geen beperking op die plekke waar ‘n bewaringsgebied gevestig kan word nie. Bewaringsgebiede kan landelik of stedelik wees, of buitestedelik stedelik, of in see- of nywerheidsgebiede. Bewaringsgebiede kom in welvarende asook arm of voorheen benadeelde gebiede voor. Wat belangrik is, is dat die gemeenskap vrywillig besluit om die omgewingsaspekte van hul distrik te bewaar. Aangesien die term “omgewing” so kompleks is, kan dit ‘n gebied se natuurlike, kulturele of historiese omgewing beteken. So ’n holistiese benadering tot die bewaring van ‘n gebied, dorp of distrik het ‘n direkte uitwerking op dit wat mense dikwels die “gevoel van die plek” noem.

3. Die argument ten gunste van bewaringsgebiede
Suid-Afrika se wildtuine en natuurreservate is nie voldoende vir die bewaring van biodiversiteit nie, bloot omdat die meeste van ons biodiversiteit buite hierdie formeel beskermde gebiede bestaan. Bewaringsgebiede bring talle voordele vir biodiversiteit asook vir die gemeenskappe wat in die gebiede woon of boer: • Biodiversiteit oorleef en fisiese hulpbronne word bewaar. • Uitheemse plante en diere word gerapporteer, gekontroleer en gesamentlik bestuur. • Die wild vermeerder in bewaringsgebiede. • Die ekonomiese waarde van die gebied word verbeter weens die gesonder veldtoestande en beter algehele sekuriteit. • Grondeienaars raak meer bewus van hul inheemse dier- en plantlewe. • Wild raak makker en kan makliker gesien word, maar word terselfdertyd beskerm. • ‘n Hegter gemeenskap word gevorm. • Plaaslike bevolkings ondersteun gewoonlik die teenwoordigheid van wildbewaarders. • Rondlopers vermy gewoonlik ‘n gebied wat gereeld gepatrolleer word. • Die plaaslike bevolking word minder lastig geval. • Vee- en oesdiefstal in die bewaringsgebied neem merkbaar af. • Beter beheer oor rondloperhonde verminder jag deur honde en die moontlikheid van hondsdolheid. • Grensdrade word meer gereeld gepatrolleer. • Pompe en watergate word meer gereeld gepatrolleer. • Minder onbeheerste bos- en veldbrande kom in die omgewing voor weens gesamentlike brandbestuurstrategieë. • Daar is beter algemene sekuriteit. • Nuwe vaardighede word ontwikkel. Bewaring deur mense vir mense (bewaringsgebiede) is ‘n nuwe bewaringsetiek wat ‘saambestaan’ eerder as ‘segregasie’ beliggaam. Presies hoe dit beplan en bestuur moet word, sal ‘n groot uitdaging vir plaaslike inwoners wees, maar dit sal ook die middel wees waarmee die wonde van die verlede genees en ‘n waardige bestaan gevoer kan word. Ons moet sodanig met die natuur saamleef dat die meeste spesies tot diep in die volgende eeu sal kan oorleef. Om dit te laat realiseer, sal plaaslike mense baie vaardighede moet ontwikkel. • Dit versterk die gebruik van die distrik vir natuurgebaseerde onderwys. • Dit vergroot die geleentheid vir eko-/agrotoerisme. • ‘n Maatskaplike, kulturele en natuurlike omgewing wat oor die algemeen beter is, lei tot ‘n gesonder omgewing, wat op sy beurt meebring dat gemeenskappe meer trots op hul omgewing voel.

2. Bewaringsgebiede
‘n Bewaringsgebied is ‘n vrywillige verbintenis tussen grondgebruikers/eienaars wat gesamentlik hul natuurlike hulpbronne op omgewingsvolhoubare wyse wil bestuur, sonder om noodwendig die grondgebruik van hul eiendomme te verander. Registrasie word deur die toepaslike provinsiale natuurbewaringsowerheid gedoen. ‘n Bewaringsgebied is NIE ‘n miniatuur-wildtuin of natuurreservaat nie (selfs al is die bedoeling om op wildvriendelike en natuurvriendelike wyse te boer). ’n Bewaringsgebied is ’n vrywillige en gesamentlike aksie deur grondeienaars/-gebruikers om vir die hunkering in hulle siele voorsiening te maak, na byvoorbeeld ruimte, stilte en die estetiese terapie van natuurlike skoonheid, en hierdeur gedwing word om die behoeftes van die natuur in ag te neem. Om in ‘n bewaringsgebied te woon en/of te werk, impliseer nie dat ’n mens die vorm van jou grondgebruik hoef te verander nie, of dat jou transportakte gewysig gaan word nie. Dit impliseer ook nie dat iemand jou geld as vergoeding gaan aanbied vir die tyd, moeite en geld wat jy in die kwaliteit van jou eie lewe en in die algemene belang belê het nie. Om in ’n bewaringsgebied te woon, impliseer wel dat elke individu stadig maar seker die gevolge – positief sowel as negatief – van sy of haar dade begin oorweeg: die gevolge vir homself/haarself, die gesin, bure, die gemeenskap, eie eiendom, aangrensende eiendomme, die bewaringsgebied as geheel en uiteindelik selfs nog wyer. ‘n Rivier vloei byvoorbeeld nie deur net een kleinhoewe, plaas of selfs bewaringsgebied nie. ‘n Bewaringsgebied sien om na die natuur se belange omdat daar aanvaar word dat sowel die mens as die natuur se ‘beste belang’ onlosmaaklik aan mekaar verbonde is. Wat vir die een goed is, is goed vir die ander. Volgens die gebruiklike bewaringsmodel word mense nie as deel van biodiversiteit beskou nie en is hulle derhalwe nie komponente van ekosisteme nie. Plase word nie as ‘n komponent van agrobiodiversiteit beskou nie en derhalwe ook nie as deel van die agroëkosisteem nie. In ‘n bewaringsgebied word mense as ‘n sleutelspesie van die ekosisteem of agroëkosisteem beskou en moet hulle leer om sodanig met ander lewensvorme om te gaan dat die meeste spesies kan voortbestaan. Die woorde “ekologie” en “ekonomie” is albei van die Griekse stam oikos afkomstig, wat as ‘huishouding’ vertaal kan word. Die gedagte dat dit wat in ons beste belang is, ook in die natuur se belang is en omgekeerd, is dalk nie so vergesog nie. “Bewaringsgebiede behoort soos ‘n meerkatkolonie te wees: diere met ‘n goed ontwikkelde gemeenskapsin, wat na mekaar omsien, wat beurte maak om wag te staan ter wille van die algemene belang van die groep, wat op die grond is en presies weet wat om hulle aangaan, wat gesamentlik bedreigings teen die kolonie teenstaan en tog met hul dagtake aangaan, met die klem op die gesin, familie en die huishouding.” [vertaling] Ivan Parkes, voorsitter van die Gautengse Bewaringsgebiedvereniging

4. ’n Kort geskiedenis
Die eerste bewaringsgebied in Suid-Afrika is in 1978 in die Balgowan-distrik in KwaZulu-Natal gevestig. Grondeienaars in die omgewing het besef dat, indien daar geen poging aangewend word om die wildstropery en benutting van inheemse bome en bosse te beheer en tot volhoubare vlakke af te bring nie, die wild vinnig uit die omgewing sou verdwyn en die natuurlike bos dermate sou verswak dat dit vir niks of niemand van nut sou wees nie. Ander bewaringsgebiede is gevorm, eerstens vir die sekuriteit van ‘n gebied se inwoners en ook vir die omgewingsbates. In nywerheidsgebiede is daar

149

gevind dat deeglike omgewingsbestuur nie net aangenamer en gemakliker werksomgewings oplewer nie, maar ook daartoe lei dat natuurlewe na die mees onverwagse plekke terugkeer. In ‘n stedelike omgewing is daar gevind dat die aanplant van geskikte inheemse plante in tuine en langs strate die natuurlewe vinnig laat terugkeer het. Lede van bewaringsgebiede vorm dikwels nuttige omgewingsdrukgroepe. Talle Nasionale Erfenisterreine en Terreine van Bewaringsbelang word deur Bewaringsgebiede geadministreer.
Bron: Duart Hugo, Vrystaatse Departement van Toerisme, Omgewings- en Ekonomiese Sake

8. Sakegeleenthede
Die finansiële sy van enige organisasie kan sy sukses of mislukking bepaal, en daarom moet dit ‘n fokuspunt wees wanneer ‘n bewaringsgebied gevestig word. Die finansiële status en bestuur van die bewaringsgebied moet in sy konstitusie gedek word. Die bewaringsgebied moet ‘n begin van ‘n finansiële jaar en ‘n finansiële jaareinde hê, ‘n bankrekening en ‘n tesourier wat die fondse bestuur. Dit moet ook op die algemene jaarvergadering aan die lede terugvoering gee oor die bewaringsgebied se finansiële status. Die voorbeelde hieronder is net ‘n paar van die gevalle waar fondse ‘n belangrike rol in die funksionering van ‘n bewaringsgebied kan speel: • indiensneming van veldwagters in die bewaringsgebied • opleiding van veldwagters in die bewaringsgebied • beheer van uitheemse plante en diere in die bewaringsgebied • rehabilitering van habitats in die bewaringsgebied • instandhouding van voorbrande rondom die bewaringsgebied • verkryging van vakkundiges wat met die bestuur van die bewaringsgebied help • oprigting van kennisgewingborde in die bewaringsgebied

5. Watter soorte bewaringsgebiede is daar?
Die algemeenste soorte bewaringsgebiede in Suid-Afrika val in die volgende kategorieë: • landelik (bv. met natuurbewarings- of grond versorgingsbeweegredes) • landbou • buitestedelik • stedelik – in stedelike woongebiede • industrieel – in nywerheidsgebiede • informele nedersettings • see & kus – in die see- en kusgebiede

Sommige provinsies het ook ander soorte bewaringsgebiede: • opvoedkundige bewaringsgebiede, bv. op of rondom kampusse en skoolterreine • habitatbewaringsgebiede; gevestig om spesifieke bedreigde habitats te beskerm of te bewaar, soos die Brulpaddapan-bewaringsgebied in Gauteng • kulturele bewaringsgebiede – om plekke van kulturele of historiese waarde te beskerm

Bestuursfooie is die vanselfsprekende manier om fondse vir die bewaringsgebied te genereer, maar daar is ander idees wat meestal met samewerking in ekotoerisme-geleenthede verband hou. Die volgende kan deur die grondeienaars ontwikkel word om inkomste in die bewaringsgebied te genereer: • • • • wandelroetes piekniekterreine hengelgeleenthede voëlbesigtiging • • • • bergfietsroetes oornaggeriewe plaasvakansies finansiële bydraes deur borge

Arbeidsintensiewe bewaringsgebiedprojekte soos die bestuur van indringerplante behoort werksgeleenthede te skep vir werklose mense uit voorheen benadeelde gemeenskappe. Rentmeesterskap vir biodiversiteit kry tans opnuut ’n hupstootjie deurdat aansporings en ondersteuning aan boere gegee word om gebiede in te sluit wat ter wille van biodiversiteit op hulle plase bestuur word. Doen navraag oor kortings kragtens die Inkomstebelastingwet vir boere wat belasting betaal. Twee hiervan is die volgende: • Besteding aan die bewaring en instandhouding van grond ingevolge ’n biodiversiteitsbestuursooreenkoms gesluit tussen die grondeienaar en die minister verantwoordelik vir omgewingsake • ’n Belastingaftrekking vir die geld bestee aan die instandhouding van grond kragtens die “National Environmental Management: Protected Areas Act” Vind meer uit by u belastingkonsultant of een van die rolspelers (sien opskrif 9).

6. Veldwagters
In landelike en landboudistrikte waar ‘n bewaringsgebied gevorm is, is dit raadsaam om veldwagters in diens te neem. Dit is egter ‘n kwessie van keuse en behoefte. Daar is vanselfsprekend koste by die indiensneming van veldwagters betrokke. ‘n Mens moet egter besluit of dit opweeg teen die besparing vir ‘n gemeenskap deur groter beskerming van natuurlike hulpbronne in die omgewing, deeglike instandhouding van grense en beter beskerming van lewende hawe en gewasse deur ‘n doeltreffender “grondvlak”rapporteringstelsel.

7. Opleiding van veldwagters
Die meeste Natuurbewaringsdepartemente verskaf opleiding om te verseker dat veldwagters in bewaringsgebiede goed opgelei is en dat daar aan hoë standaarde voldoen word. Opleiding is gewoonlik gratis, maar die bewaringsgebied is verantwoordelik vir verblyf en kos gedurende die opleiding. Borge kan geïdentifiseer word om ondersteuning vir opleidingsprogramme te verskaf. Die volgende word deur die meeste kursusse gedek: • Sekuriteit en dissipline • Patrollering- en rapporteringsmetodes • Natuurbewaringswette • Identifisering van plante, insekte, visse, voëls, reptiele en diere • Identifisering van uitheemse plante en diere • Moetie en medisinale plante • Beheer van veldbrande • Voordele van herwinning • Persoonlike higiëne en werfbestuur • Openbare betrekkinge • Toerisme • Instandhouding van voetslaanpaaie

9. Rolspelers
Lees meer oor die Biodiversiteit- KwaZulu Hybrid Seeds en-Wyn-Inisiatief in die hoofstuk Tel. 031 785 1581 wensi@mweb.co.za oor wyn. Bewaringsbestuursdienste Ken Coetzee – 044 870 8472 Jan Vlok – 044 279 1987 consken@mweb.co.za Endangered Wildlife Trust (EWT) Tel. 011 486 1102 ewt@ewt.org.za www.ewt.org.za Ezemvelo KZN-Natuurlewe Kevin McCan Bestuurder: KZN-Biodiversiteitrentmeesterskapsprogram Tel. 033 8451805 mccannk@kznwildlife.com Saadmengsels kan gebruik word om wild te lok wat reeds op ’n plaas aanwesig is. Lees meer oor ’n navorsingsprogram van die SuidAfrikaanse Nasionale Biodiversiteitsinstituut (SANBI) op www.sanbi.org/consfarm. Stellenbosch Universiteit Departement Bewaringsekologie en Entomologie Tel. 021 808 3728 Universiteit van die Vrystaat Sentrum vir Omgewingsbestuur www.ufs.ac.za/cem

Tree in verbinding met u provinsiale NACSSA-geaffilieerde (kyk opskrif 9) vir besonderhede, of besoek www.nacsa.co.za.

150

Nasionale Vereniging van Bewaringsgebiede en Rentmeesterskappe van Suid-Afrika (NACSSA) www.nacsa.co.za Voorsitter: John Wesson Tel. 012 504 1408 janejohn@mweb.co.za Ondervoorsitter: Trafford Petterson Tel. 031 300 2000 pettersont@durban.gov.za

NACSSA lewer noodsaaklike ondersteuning en bystand aan die landboubedryf wat die beste grondbestuurpraktyke betref en erken op sy beurt dat boere oor ‘n magdom kennis beskik wat van groot belang kan wees vir diegene wat op die terrein van natuurbewaring werk. NACSSA se visie is om rentmeesterskap van natuurlike hulpbronne op gemeenskapsvlak te bevorder. NACSSA Provinsiale Verteenwoordigers: Onthou – elke bewaringsgebied stel sy eie konstitusie op. • Oos-Kaap – rautenbach@grasmereostriches.com (Elizabeth Rautenbach) • Noordwes – janejohn@mweb.co.za (John Wesson) • Vrystaat – hugoel@dteea.fs.gov.za (Duart Hugo) • Noord-Kaap – ahlmann@yebo.co.za (dr. Vicky Ahlmann) • Gauteng – Ivan.parkes@conservancies.org (Ivan Parkes) • Wes-Kaap – nora@delheim.com (Nora Speiling Thiel) • KwaZulu-Natal – md.s@mweb.co.za (Malcolm Stainbank) • Mpumalanga – nico@mountainlands.co.za (Nico Oosthuizen) • Limpopo – spauline@iafrica.com (Pauline Stacey)

• Die KwaZulu-Natalse Bewaringsdiens versprei ‘n boekie, Guidelines for the formation of a conservancy, en het ‘n magdom raad oor waar om te begin, hoe om ‘n konstitusie op te stel, ensovoorts. Bel 033 845 1999 / 1358 • Talle bewaringsgebiede produseer hul eie nuusbriewe, bywerkings wat noodsaaklike leesstof uitmaak, pamflette, handboeke, riglyne, asook inligting oor projekte en idees vir bewaringsgebiede. Voorbeelde van sulke nuusbriewe is KZN se The Guinea fowl en Gauteng se The Ear to the Ground. • Share-Net is ‘n informele netwerkprojek wat in Suid-Afrika gesetel is en wat omgewingsonderwys en ontwikkeling in die SAOG-streek ondersteun. Vir meer inligting, tree met die Share-Net-span in verbinding deur 033 330 3931 te skakel, of ‘n e-pos aan sharenet@wessa.co.za te stuur. • Raadpleeg ook ander toepaslike hoofstukke in hierdie gids. •Nasionale Vereniging van Bewaringsgebiede en Rentmeesterskappe SA – www.nacsa.co.za • Gautengse Bewaringsgebied- en Rentmeesterskapsvereniging – www. conservancies.org • Toegang tot die webtuistes van individuele bewaringsgebiede kan verkry word op www.conservancies.org en www.nacsa.co.za.

11. Projekte en idees vir bewaringsgebiede
Enigiemand kan ‘n bewaringsgebied begin!
Biodiversiteit neem teen ‘n onrusbarende tempo af en ekosisteme loop die gevaar om uitgewis te word deur die massa-uitsterwing van spesies. Plant- en dierehulpbronne het ons nog altyd gevoed en onderhou. Die vestiging van bewaringsgebiede is ‘n positiewe stap in die beskerming van ons omgewing en ons kulturele hulpbronne. Daar is seldsame plant- en dierelewe asook historiese terreine in ons bewaringsgebiede – dit is noodsaaklik dat daar op AL hierdie kosbare natuurlike bates gelet word. Die manier waarop ’n mens die bewaringsgebied en die beplande projekte organiseer, gaan deur die betrokke gemeenskap en komitee bepaal word. Let egter op dat, hoewel bewaringsgebiede ‘n belangrike rol in die verlaging van misdaad in ‘n gebied kan speel, die gebiede nie met sekuriteitsorganisasies soos Plaaswag verwar moet word nie.

NACSA se Landboubeleid (hierdie is net ’n kort opsomming). • Wetgewing – Alle landbou-aktiwiteite wat onderneem word, moet volgens die wette van Suid-Afrika geskied. • ’n Nasionale Biodiversiteit-Rentmeesterskapsprogram – NACSA bevorder al sedert 2003 die rentmeesterskap van natuurlike hulpbronne onder privaat en gemeenskapsgebaseerde grondeienaars dwarsoor Suid-Afrika. • Beplanning vir volhoubare grondgebruik – NACSA ondersteun die praktyk van deeglike beplanning vir grondgebruik wat omgewingsen ekonomies-volhoubaar is. • Grondbewaring – NACSA ondersteun verantwoordelike en volhoubare grondbewaringspraktyke deur deeglike grondbewerking. • Water – NACSA moedig verantwoordelike en verstandige watergebruik aan en is gekant teen enige landboupraktyk wat sowel bogrondse as ondergrondse watergehalte en –hoeveelheid verlaag. • Botaniese hulpbronne – Boere en natuurbewaarders moet saamwerk om te verseker dat botaniese kennis buite formeelbeskermde gebiede ontwikkel word. As ’n plant nie vir ’n bepaalde gebied aangeteken is nie, kan dit wees dat dit wel daar voorkom maar net nog nie vir die gebied aangeteken en gekatalogiseer is nie. • Wilde diere en jag – Alle wild wat natuurlik op plase voorkom, moet bewaar en deeglik bestuur word. • Jag met honde – Tensy daarvoor in provinsiale natuurbewaringso rdinansies voorsiening gemaak word, is die gebruik van honde om wild te jag (behalwe vir honde in bona fide-jagtogte, soos dié wat vir die herkryging of opjaag van wilde voëls gebruik word) onwettig en die oortreders behoort volgens die wet krimineel vervolg te word. • Probleemdierbeheer – NACSA erken die feit dat die landbousektor jaarliks groot verliese ly weens roofdiere of skade aan gewasse deur wilde diere. Hulle glo egter dat oplossings slegs gevind kan word deur veeldissiplinêre navorsing wat die kwessie ekologies hanteer. • Brandbestryding – NACSA spoor alle boere aan om verantwoordelikheid te aanvaar vir goed beplande en volgehoue brandvoorkomingstrategieë. Vir meer inligting, tree in verbinding met Trafford Petterson - Tel. 031 300 2000

Idees vir bewaringsgebiede:
• Kyk na plekke van belang en let op aktiwiteite, historiese plekke en natuurlike plekke: - Historiese plekke, m.a.w. geboue, mure, bome, fonteine, kuile, geskiedenis van die bew aringsgebied en grafte. - Natuurlike plekke, m.a.w. vleilande, strome, ensovoorts. Herstel vleilande en oew ers van vleilande, herstel die vloei en oew ers van strome; grasvelde: herstel grasvelde <*AUTHO R: Please note typo in Eng: “glasslands” instead of “grasslands”. JM*> deur rommel te verw yder; begin ‘n staproete; bou ‘n voëlskuiling; bring natuurlew e terug; plant ‘n inheemse bos aan; roei uitheemse en indringerplante uit; begin ‘n perderoete; vestig ‘n kw ekery; stig ‘n omgew ingsklub; help boere met voorbrande, ensovoorts. • Stel kontrolelyste van spesies op, bv. voëls, bome, plante, insekte, amfibieë, reptiele en diere. • Ander interessante projekidees is om ‘n herwinningsprojek te begin, om fondsinsameling te oorweeg, bv. papier-, blik- en plastiekinsameling; begin ‘n komposhoop, groentetuin, kruietuin of kwekery vir medisinale plante. • Kies ‘n reëlingskomitee wat die deelnemers sal inlig oor die oprigting en bestuur van die bewaringsgebied. BEWARINGSGEBIEDE IS DIE BELANGRIKSTE BEWARINGSAKTIWITEIT VIR DIE NUWE EEU. • Onthou – elke bewaringsgebied stel sy eie konstitusie op. Raadpleeg die NACSSA-webtuistes vir voorbeelde. Daar is nog idees in die boekie Projekte en idees vir bewaringsgebiede, verkrygbaar by die Gautengse Be-waringsgebiedvereniging, Posbus 1552, Walkerville 1876, of e-pos conservancy@conservancies.org.
Trafford Petteron en Ivan Parkes. ‘n Verkorte weergawe van At Kruger se artikels in The Malachite (2005) is gebruik. Indien u belangstel in sy boek Bewaringsgebied, biodiversiteit en boerdery: ‘n lang verhaal, stuur gerus ‘n e-pos na conservancies@ conservancies.org. Dit is ook in Engels beskikbaar. Standard Bank se AgriReview, 3de kwartaal, 2009.

10. Publikasies en webtuistes
• ’n Nasionale nuusbrief, NACSSA NEWS, word uitgegee en per e-pos aan belanghebbendes gestuur. • Vir meer inligting en omvattende handleidings, bv. die NACSSA Conservancies handbook, Guidelines for conservancy management planning en School conservancies, gaan na www.conservancies.org, of tree met u naaste bewaringsgebied in verbinding. Dié handleidings is baie nuttig as ’n mens ’n bewaringsgebied wil begin.

Ivan Parkes word bedank vir terugvoering oor die konsephoofstuk.

151

Hulpbronne en Goeie Landboupraktyk

Die waarde van biodiversiteit Suid-Afrika se biodiversiteit bied ’n belangrike basis vir ekonomiese groei en ontwikkeling, op ooglopende wyses soos om ’n basis te verskaf vir ons visbedryf, weilande wat kommersiële en bestaansboerdery ondersteun. Minder ooglopend, maar net so belangrik, is die noodsaaklikheid om biodiversiteit te bewaar ten einde die voortgesette voorsiening van ekosisteemdienste – die voordele wat die mens uit ekosisteme verkry – te verseker. Ons aanvaar baie van hierdie voordele as vanselfsprekend, soos skoon lug en water of die voorkoming van erosie of van vloede/ oorstromings. Die maatskaplike en ekonomiese koste van ekosisteme wat nie op ’n volhoubare wyse bestuur word nie, is hoog, soos gedemonstreer deur degradasie van grond, verlies van ekosisteme se herstelvermoë, verlies van varswaterhulpbronne, die intensivering van die wêreldwye koolstofsiklus en gevolglike klimaatsverandering, die verlies aan visvoorraad en die agteruitgang van die gehalte van die lug. Ekosisteemdienste val in vier kategorieë: • Voorsieningsdienste (bv. gesuiwerde water, voedsel, geneesmiddels en genetiese hulpbronne) • Reguleringsdienste (bv. beperking van vloedskade, voorkoming van erosie, plaagbeheer en bestuiwing van landbougewasse en natuurlike plantegroei) • Ondersteunende dienste (bv. primêre produksie, sirkulering van voedingstowwe, koolstofberging) • Kulturele dienste (bv. ontspannings-, geestelike en kulturele voordele) Volgens die “National Spatial Biodiversity Assessment” wat in 2006 gepubliseer is, is die bykomstige waarde van ekosisteme in die produksie van biologiese hulpbronne, asook die finale verbruik van ekosisteme in 2005 konserwatief beraam op ’n basislyn-verwysingswaarde van R27 biljoen per jaar, of R20 000 per km2, met ’n spreiding van ongeveer R30 000/km2 vir savannas en grasvelde tot R5 500 per km2 vir die Karoo. Indirekte-gebruikswaardes (meestal insette soos weiding en bestuiwing) beloop twee derdes van hierdie waarde, terwyl direkte-verbruikswaardes (die natuur se deel van hout-/boshulpbronne, waterhulpbronne, gewasse en planthulpbronne en dierehulpbronne) 28% beloop, en nieverbruikswaarde (natuurgebaseerde toerisme) 6% van die totale waarde uitmaak. Bedreiginge vir biodiversiteit Ongelukkig is hierdie geweldige natuurlike rykdom onder groot druk as gevolg van die eise wat mense aan die omgewing stel. Bedreigings vir die funksionering van die fauna, flora en ekosisteem in Suid-Afrika sluit in: • • • • • • • • • • onoordeelkundige landbou-, nywerheids- en stedelike ontwikkeling indringerplante en -diere verlies en degradasie van natuurlike habitat oorbenutting van waterhulpbronne die onvolhoubare gebruik van hulpbronne, insluitende see-organismes en veldblomme die swak bestuur van brande besoedeling klimaatsverandering ’n gebrek aan basiese inligting (daar is ongeveer 70% ongewerwelde diere wat steeds onontdek en onbeskryf is) die gebruik van geneties gemanipuleerde organiese gewasse (GMgewasse) is ’n bron van kommer

Biodiversiteit
1. Oorsig
Biodiversiteit beskryf ’n verskeidenheid lewe in ’n gebied, insluitende: • • • • die aantal verskillende spesies die genetiese rykdom binne elke spesie die onderlinge verhoudings tussen hulle die natuurlike gebiede waarin hulle voorkom

Om voedselproduksie in pas te hou met die bevolkingsgroei sonder om die ekosisteem te degradeer, moet volhoubare landboupraktyke wyd ingestel word. Beleidmakers en verbruikers moet hul deel doen om te verseker dat boere en ander landbouprodusente op die regte wyse aangespoor word om hierdie praktyke te aanvaar. Waarom ons volhoubare landboustelsels moet skep: • Biodiversiteit vorm die grondslag van landbou. Die instandhouding daarvan is noodsaaklik vir die produksie van voedsel en ander landbougoedere, en dit hou baie voordele vir die mensdom in wat betref voedselsekuriteit, gesonde voeding en lewensonderhoud. • Biodiversiteit is die oorsprong van die groot verskeidenheid gewasse en gedomestikeerde lewendehawe. Biodiversiteit in die landbou en die geassosieerde landskappe voorsien en handhaaf die ekosisteemdienste wat so noodsaaklik is vir die landbou. • Landbou dra by tot die bewaring en volhoubare gebruik van biodiversiteit, maar dis ook ’n vername oorsaak van biodiversiteitsverlies. Boere en landbouprodusente is die bewakers van landboubiodiversiteit en besit die kennis wat nodig is om dit te bestuur en te laat voortbestaan. • Volhoubare landbou bevorder biodiversiteit, maar word ook daardeur verryk en versterk. Volhoubare landbou gebruik water, grond en voedingstowwe doeltreffend, terwyl dit durende ekonomiese en maatskaplike voordele oplewer. Struikelblokke op die weg van die algemene implementering daarvan moet uit die weg geruim word. • Landbouprodusente reageer op verbruikerseise en regeringsbeleid. Om voedselsekuriteit, behoorlike voeding en ’n stabiele lewensonderhoud vir almal te verseker – nou en in die toekoms – moet ons voedselproduksie verhoog terwyl ons ’n volhoubare en doeltreffende landbou, volhoubare verbruik en landskapvlakbeplanning implementeer om die bewaring van biodiversiteit te verseker. Wêreldwye verdrae bied konkrete voorbeelde van strategieë om die verlies aan biodiversiteit te stuit. Suid-Afrika het ook ’n nasionale strategie vir biodiversiteitsbewaring wat deur wetgewing en beleid gereguleer word. Vind meer daaroor uit in die hoofstuk oor omgewingswetgewing.
Enige nasionale bewaringstrategie behoort die belangrike rol wat boere in bewaring speel, in aanmerking te neem. Hier is die hoofstuk oor biodiversiteit dus ...

2. Biodiversiteit en Suid-Afrika
Suid-Afrika se biome – sien die kaart op die volgende bladsy Suid-Afrika het ’n wye verskeidenheid klimaatstoestande en baie variasies in topografie (bv. smal kusvlakte, steil platorand, groot plato). In kombinasie gee klimaat en topografie aanleiding tot uitgestrekte plantegroeistreke wat, tesame met die gepaardgaande dierelewe, biome genoem word. Die biome is die biome van die Sukkulente Karoo, Woestyn, die Nama-Karoo, Fynbos, Woude, Grasveld en Savanne, Albany-ruigte en die Kusstrook van die Indiese Oseaan. Elke bioom onderhou sy eie versameling plant- en dierespesies. Die Karoo is byvoorbeeld ’n tuiste vir plante en diere wat goed aangepas is vir warm, droë toestande, soos vetplante en die gemsbok. Die Fynbos-bioom is die tuiste van ’n verskeidenheid plante wat geskik is vir ’n Mediterreense klimaat en die arm grond van die suidwestelike Kaap.

3. Biostreeksprogramme en landbou
Die Suid-Afrikaanse Nasionale Biodiversiteitsinstituut (SANBI) is op 1 September 2004 gestig ingevolge die Wet op Nasionale Omgewingsbestuur: Biodiversiteit (“National Environmental Management: Biodiversity Act”), met spesiale verantwoordelikheid vir biodiversiteitsaangeleentheid – dit het betrekking op die volle diversiteit van Suid-Afrika se fauna en flora. SANBI glo dat boere ’n deurslaggewende rol speel in die bewaring van biodiversiteit. As deel van die SANBI se afdeling wat biodiversiteit in die hoofstroom moet inbring (“Biodiversity Mainstreaming Division”), is biostreeks- en ekosisteemprogramme gevestig, deur ’n vennootskapsbenadering tot

152

hoofstroom-biodiversiteit in sosio-ekonomiese ontwikkeling te volg, wat landboukundige rolspelers insluit. Hierdie programme is die volgende: • “Cape Action for People and the Environment” (CAPE) in die fynbosbioom • Die Sukkulente Karoo Ekosisteem-Program (“Succulent Karoo Ecosystem Programme”) (SKEP) • Die Grasveld-Program (“Grasslands Programme”) • Oos-Kaapse Provinsie (wat ses biome omvat)

• saam met boere te werk om waardevolle biodiversiteit op hul grond eenkant te hou/bewaar, deur ooreenkomste van bewaringsrentmeesterskap te sluit (sien Afdeling 5 hieronder) • inisiatiewe uit die sakewêreld wat biodiversiteit bevorder, deur volhoubare boerderypraktyke in bedrywe soos rooibos, aartappels, inheemse blomme en wynbou (sien Afdeling 6 hieronder)
Lees meer hieroor by www.capeaction.org.za.

“Cape Action for People and the Environment” (CAPE)
“CAPE” werk deur ’n landskapvlak-benadering tot bewaring en betrek grondeienaars en hul verteenwoordigende liggame deur die werk van die dagbestuur van die volgende inisiatiewe: die Baviaanskloof Megareservaat, die Tuinroete-Inisiatief, die Gourits-Inisiatief, die Agulhas-BiodiversiteitsInisiatief, die Kogelberg Biosfeer-Reservaat, die Weskus-Biosfeer-Reservaat en die Groter Sederberg-Biodiversiteitskorridor. In elkeen van hierdie gebiede word kwessies rondom biodiversiteit op landbougrond gehanteer, deur:

Sukkulente Karoo Ekosisteem-program (SKEP)
Die Sukkulente Karoo Ekosisteem-program (SKEP) is ’n oorkoepelende raamwerk vir die bewaring van biodiversiteit en volhoubare ontwikkeling van die Sukkulente Karoo Gevaarpunt (“Succulent Karoo Hotspot” – SKH). SKEP wat tans vanuit SANBI funksioneer, fokus op die bewaring van die “SKH” wat ’n gebied is wat oor ’n rykdom van unieke biodiversiteit beskik, maar ook ernstig beskadig is deur menslike aktiwiteite soos mynbou, oorbeweiding en volstruisboerdery. Een van die vier strategiese aksies in hierdie strategie is die uitbreiding van bewaringsgebiede en die verbetering van bewaringsbestuur, veral deur die uitbreiding van openbare/private en gemeenskaps-/korporatiewe vennootskappe.

Bron: Mucina, L. & Rutherford, M.C. (eds) 2006. The vegetation of South Africa, Lesotho and Swaziland. Strelitzia 19. South African National Biodiversity Institute, Pretoria. 800 pp.

153

Onder hierdie strategie werk SKEP vir die bevordering en fasilitering van vernuwende programme wat plaaslike grondeienaars betrek in die skep van effektiewe bewaringsgebiede binne die prioriteitsareas en regdeur die streek. Deur ’n toekenning van US$ 8 miljoen aan die program deur die “Critical Ecosystem Partnership Fund” (CEPF), is baie projekte wat op die volhoubaarheid van grond in die Sukkulente Karoo fokus, al befonds. Hierdie projekte sluit in die skep van ’n provinsiale natuurreservaat, die ontwikkeling van bestuursplanne vir grondgebruik in oorbeweide gebiede, die saamwerk met grondeienaars om rentmeesterskapooreenkomste te onderteken, riglyne vir beste praktyke te ontwikkel, en saam te werk met diegene in die Suid-Afrikaanse mynbou-, landbou- en toerismesektore om formele biodiversiteits-bewaringsgebiede te bevorder.
Lees meer hieroor by www.skep.org.

diversiteitsooreenkoms of ’n Vrywillige Bewaringsgebied. Grondeienaars werk saam met bewaringsowerhede om ooreen te kom op ’n bewaringsbestuursplan wat die bestuur van indringer-spesies, die beheer van brande, die aanmoediging van volhoubare beweiding, boerdery of oeste, en die vermyding van verdere grondtransformasie behels; en hulle ontvang bystand deur voorligtingsdienste. Biodiversiteitsrentmeesterskap Suid-Afrika Die Biodiversiteitsrentmeesterskap Suid-Afrika (Biodiversity Stewardship South Africa – BSSA) -program is ’n inisiatief van die nasionale Departement van Omgewingsake in vennootskap met die belangrikste bewaringsorganisasies, veral die “Endangered Wildlife Trust” (EWT). Die program help om provinsiale bewaringsplanne te implementeer deur ’n konsekwente, nasionale, landskapskaal-benadering tot rentmeesterskap te volg. Dit help ook die regering om die teikens te behaal wat deur die Nasionale Ruimtelike Biodiversiteitsassessering (National Spatial Biodiversity Assessment) en die Nasionale Biodiversiteitsraamwerk (National Biodiversity Framework – NBF) gestel is. Die BSSA se doelstellings strook met dié van die Departement van Omgewingsake se Nasionale Strategie vir die Uitbreiding van Bewaringsgebiede (National Protected Areas Expansion Strategy) en die Gemeenskapsgebaseerde Program vir die Bestuur van Natuurlike Hulpbronne (Community-Based Natural Resource Management Programme). Rentmeesterskap deur “Cape Nature” Tot op datum het die Rentmeesterskapprogram die volgende bereik: • 13 Kontrak-natuurreservate • 10 Biodiversiteitsooreenkomste • 12 Vrywillige bewaringsgebiede Vir meer inligting, besoek www.capenature.org.za.

Grasveld-program
Die Grasveld-program mik vir die identifisering en bevordering van biodiversiteit-versoenbare grondgebruike. Beeste, skape en inheemse wildspesies se beweiding is geïdentifiseer as die mees versoenbare landbou-aktiwiteite in die bioom. Markverwante en ander aansporings sal ondersoek word ten einde biodiversiteit-versoenbare grondgebruike in die biome te bevorder, en dit sal gedurende die implementering van hierdie program, wat in 2007–2012 van stapel gestuur word, geloods word. Die program werk vir die inkorporering van biodiversiteitsprioriteitsge biede in die beplannings- en besluitnemingsproses; die ontwikkeling van biodiversiteits-bestuursinstrumente vir verbouing en weiding; die ontwerp van demonstrasieprojekte, kommunikasie en voorspraak (“advocacy”); die inisiëring van rooivleis-sertifisering van diere wat vry gewei het; en die bevordering van aansporings, bv. vrystelling van eiendomsbelasting.
Lees meer hieroor by www.grasslands.org.za en in die hoofstuk oor Veld.

5. Sakewêreld en biodiversiteit
SANBI het ’n loodsprojek oor biodiversiteitbewaring en grondhervorming. SANBI se bioregionale programme tree in wisselwerking met die landbousektor oor die onderwerp van biodiversiteit en volhoubare boerdery. SANBI stewardship / land reform project Lubabalo Ntsholo Tel. 021 799 8817 ntsholo@sanbi.org Oor die afgelope paar jaar het bewaringsgesindes vanoor die hele wêreld die behoefte geïdentifiseer om biodiversiteit te “hoofstroom” (“mainstream”) deur die bewaring van biodiversiteit te integreer in stelsels waar die primêre fokus op produksie is. In Suid-Afrika het dit ’n toenemende betrokkenheid tussen die sake- en bewaringsektore meegebring, asook die ontwikkeling van sommige innoverende modelle van “biodiversiteits-vriendelike” besighede, meestal in landbou. Industrieë waar inisiatiewe uit die sakewêreld en vanuit biodiversiteitsoorw egings goed gevestig geraak het, is die wynboubedryf, visserye, die heuning, inheemse snyblomme-, suiker-, rooibostee- en aartappelbedrywe, met opkomende inisiatiewe in die rooivleis- en sitrusbedrywe. Inisiatiewe in hierdie bedrywe skakel in by verskillende stadiums langs die waardeketting, en behels markmeganismes soos dié wat hieronder uitgebeeld word. Die verbintenisse word aangedui as “vrywillig” in die sin dat hulle nie wettige vereistes of reguleringsmeganismes is nie. PRODUSENTE PRODUKTE KLEINHANDELAARS VERBRUIKERS Vrywillige produsent-verbintenisse Eko-etikettering/ verkrygingsadvies Vrywillige verkrygingsverbintenisse Verbruikerbewusmaking-veldtogte

4. Bewaringsrentmeesterskap
Sien ook die hoofstuk oor Bewaringsgebiede (“Conservancies”) Suid-Afrika het baie waardevolle biodiversiteit buite bewaringsgebiede, maar dit is besig om teen ’n skokkende tempo te verdwyn. Dit is duidelik nie vir die regering moontlik om al die grond wat in terme van habitat of bedreigde ekosisteme as hoë prioriteit geïdentifiseer is, by te voeg by ons sisteem van staatsbewaringsgebiede nie. Biodiversiteitsrentmeesterskap bied ’n nuwe koste-effektiewe manier vir die regering om sy bestaande bewaringsmandaat uit te voer, deur grondeienaars sover te kry om hulleself te verbind tot die bewaring en bestuur van die biodiversiteit op hul eie grond. Dit sluit in privaat plase, gemeenskaplike grond en grond in besit van nasionale/provinsiale staatsdepartemente, munisipaliteite, semistaatsorganisasies soos Eskom en Spoornet, en privaat maatskappye. In die verlede het rentmeesterskapsprogramme beperkte langtermynsukses gehad, met ’n verwarrende en lomp stelsel wat tot 25 rentmeesterskapopsies ingesluit het, en geen wettiese sekuriteit gehad het nie. Die nuwe benadering tot biodiversiteitsrentmeesterskap voorsien ’n klein aantal eenvoudige, wettige opsies oor die hele land, en verseker dat grondeienaars voordeel trek uit deelname. Deelnemende grondeienaars in die bestaande programme in die Wes-Kaap en KwaZulu-Natal mag aansporings ontvang van die relevante bewaringsowerheid om hul eiendom tot een van drie rentmeesterskap-opsies te verbind – ’n Kontraknatuurreservaat, ’n Bio-

Die belangrikste rolspelers in hierdie inisiatiewe is:: • Nieregerings-bewaringsorganisasies (“NGOs”) wat in Suid-Afrika gebaseer is, bv. die “EWT”, die “World Wide Fund for Nature” (WWF), “Conservation International” en die “World Conservation Union” • Suid-Afrika se biostreeksbewaringsprogramme wat deur die regering en donateurs befonds word – CAPE, SKEP en die Grasveld-Program • Industrierolspelers uit Suid-Afrikaanse maatskappye en multinasionale maatskappye wat in die land verteenwoordig word, asook sommige van die groot kleinhandelaars • Grondeienaars- en produsente-verenigings wat volhoubare boerdery wil beoefen en biodiversiteit op hul grond wil bewaar

154

Riglyne vir beste praktyke in die aartappelbedryf • Aartappelproduksie is die kern- ekonomiese aktiwiteit van die Sandveldstreek in die westelike laeveldgebied van die Groter Sederberg-biodiversiteitskorridor. • In reaksie op toenemende verbruikersbewustheid en beperkinge in die bedryf insluitende waterskaarste, is ’n stel riglyne in middel-2007 vrygestel as ’n gesamentlike inisiatief van Aartappels Suid-Afrika (“Potatoes South Africa”) en “CapeNature”, met aktiewe deelname van kleinhandelaars regoor die mark, insluitende Freshmarket, Woolworths, Pick ’n Pay en ’n plaaslike aartappelskyfiefabriek. Hierdie riglyne vir beste praktyke is daarop gemik om groter bewustheid te stimuleer onder produsente en verantwoordelike boerderypraktyke te bevorder ter ondersteuning van die bewaring van biodiversiteit. Dit sluit in afdelings oor algemene boerdery- en biodiversiteitsvriendelike praktyke, grondbestuur, besproeiingspraktyke, bemestingspraktyke en geïntegreerde plaagbeheer. • Die riglyn-inisiatief word mede-befonds deur die bedryf, “Conservation International” en die kettingwinkel Woolworths. Woolworths het hulleself verbind tot die gebruik van geo-ruimtelike inligting wat deur SANBI beskikbaar gemaak word om te bepaal watter aartappelkweekgebiede geskik is vir hierdie gebruik van grond, en om hierdie inligting in hul aankoopbeleid te inkorporeer.
Vir meer inligting, besoek www.cederbergcorridor.org.za

6. Rolspelers
Konsultante en ondernemings
Anchor Environment Consultants Tel. 021 650 3609 www.uct.ac.za/depts/zoology/ anchor Bushveld Eco Services Tel. 014 717 3819 www.bushveldeco.co.za Crystal Clear Tel. 011 640 6445 info@crystalclear.co.za Eco Africa Tel. 021 448 3778 www.ecoafrica.co.za Eco Scapes Tel. 011 805 5342 www.ecoscapes.com Envirokonsult Tel. 012 349 1792 www.envirokonsult.co.za Grow Wild (Edms) Bpk Tel. 011 465 8857 www.growwild.co.za ’n Inheemse kwekery Imbewu Enviro-legal Specialists Tel. 011 325 4928 www.imbewu.co.za Janet Edmonds Consulting Tel. 082 828 7953 Janet.jec@edelnet.co.za MBB Services International Tel. 021 887 1026 www.mbb.co.za Mvelo Development Tel. 033 345 3146 Strategic Environmental Focus (SEF) Tel. 012 349 1307 www.sefsa.co.za Worth, Valerie Sel. 074 671 9203 frewor@telkomsa.net

Biodiversiteit-en-Wynbou-Inisiatief • Suid-Afrika is die wêreld se agtste grootste wynprodusent, met nagenoeg 90% van ons wynproduksie wat binne die Kaapse Florastreek (“Cape Floristic Region”) voorkom. Met uitvoermarkte wat hulle oopstel vir Suid-Afrikaanse wyne, was daar in 1990–2000 ’n 15% toename in grond wat onder wingerd staan, en vandag dek wingerde meer as 100 000 hektaar. Met slegs 9% van laelandrenosterveld en oorblywende fynbos, is bewaringsgesinde mense besig om besorg te raak oor hierdie toename en uitbreiding in die wynboubedryf. • In opvolging van ’n studie deur die Botaniese Vereniging van SuidAfrika en “Conservation International”, het die wynboubedryf en die bewaringsektor ’n vennootskap gevorm in die Biodiversiteit-enWynbou-Inisiatief (“Biodiversity and Wine Initiative” – BWI). Die BWI het biodiversiteitsriglyne vir die bedryf ontwikkel, wat deur die Geïntegreerde Wynproduksie-akkreditasiesisteem (“Integrated Production of Wine accreditation system”) in 2004 aanvaar is. • Wyne van Suid-Afrika (“Wines of South Africa”), die amptelike bemarkingsarm van die bedryf, het daarin geslaag om die BWI as ’n bemarkingsinvalshoek vir Suid-Afrikaanse wyne te gebruik, deur te beklemtoon dat beide die wyne en die flora van die Kaap besonder ryk in diversiteit is as gevolg van die gevarieerde topografie, die grondsoorte en die mikroklimate van die streek. Met die bemarkingslagspreuk “Variety is in our nature”, bied die Kaapse Blommeryk ’n unieke verkoopsargument (“selling point”) in ’n hoogs mededingende wêreldmark.
Vir meer inligting, besoek www.bwi.co.za

Assosiasies, verenigings en NRO’s
Biowatch Tel. 031 206 2954 www.biowatch.org.za Grassland Society of Southern Africa Tel. 049 842 4335 www.grassland.org.za

Die koste van hierdie inisiatiewe en die biodiversiteitsbewarings-maatreëls wat dit behels – hoewel in sommige gevalle gedeeltelik befonds deur donateurs – word toenemend gedek deur die goeie pryse wat hierdie produsente vir hul produkte in nismarkte, soms oorsee, kan vra. Hulle het dit bereik deur die bemarking van hul produkte as biodiversiteits-vriendelik, deur deel te neem in etiketterings- en sertifiseringskemas, of om deur internasionale handelsorganisasies te werk wat produsente akkrediteer. GreenChoice Alliance www.panda.org.za “GreenChoice” is ’n nasionale alliansie wat volhoubare produksie en oeste in Suid-Afrika bevorder, deur die winsgewendheid, mededingendheid en volhoubaarheid van omgewingsgesonde produkte te ondersteun. “GreenChoice” werk in vennootskap met sake- en biodiversiteitsprojekte, en ook met die regering, boere, wetenskaplikes, kleinhandelaars en verbruikers, om die impak van voedsel- en veselproduksie op land- en seehabitats te beperk. GreenChoice: kleinhandelaars en verbruikers Tatjana von Bormann Tel. 021 789 2583 tvbormann@wwf.org.za GreenChoice: produsente en bedryf Heidi-Jayne Hawkins Tel. 021 799 8832 hhawkins@conservation.org

Botanical Society of South Africa IUCN-SA Tel. 021 797 2090 Tel. 012 342 8304/5/6 www.botanicalsociety.org.za www.iucn.org Cape Action for People and the Vind die webbladsye van die Environment (CAPE) Suid-Afrikaanse kantoor op die Tel. 021 799 8790 webtuiste van die International www.capeaction.org.za Union for Conservation of Nature. Earthlife Africa Landmark Foundation Tel. 011 339 3662 Cell: 083 324 3344 www.earthlife.org.za www.landmarkfoundation.org.za Ecolink National Association Tel. 013 751 2120 of Conservancies and www.ecolink.co.za Stewardships of South Africa (NACSSA) – vind die nasionale en Endangered Wildlife Trust provinsiale kontakbesonderhede in Tel. 011 486 1102 die hoofstuk oor bewaringsgebiede, www.ewt.org.za of besoek www.nacsa.org.za Entomologiese Vereniging van Suider-Afrika. Skryf aan Resource Africa die Eresekretaris, Posbus 13162, Tel. 012 342 9242 / 52 Hatfield, 0028 of besoek http:// www.resourceafrica.org journals.sabinet.co.za/essa Simply Indigenous Nursery Tel/Faks 012 207 1077 Environmental Monitoring Sel. 082 921 8946 Group – EMG www.simplyindigenous.co.za Tel. 027 218 1117 www.emg.org.za Bevorder inheemse Suid-Afrikaanse plante as ’n eerste keuse en kweek Ezemvelo KwaZulu-Natal bedreigde spesies. Wildlife Tel. 033 845 1999 / 1003 www.kznwildlife.com

155

South African Faith Communities Environment Institute Tel. 021 701 8145 www.safcei.org.za South African New Economics Network (SANE) Tel. 021 762 5933 www.sane.org.za Wildernisstigtign van SuiderAfrika Wilderness Foundation of Southern Africa Tel. 041 373 0293 www.wildernessfoundation.org.za Wildlands Conservation Trust Tel. 033 343 6380 www.wildlands.co.za

Wildlife & Environment Society Of South Africa (WESSA) Tel. 033 330 3931 www.wessa.org.za Vind landwye kontakbesonderhede op die webtuiste. WWF South Africa Tel. 021 888 2800 www.panda.org.za www.wwf.org.za Soölogiese Vereniging van SuidAfrika Zoological Society of South Africa (ZSSA) www.zssa.co.za

Navorsing en opleiding
Africa Land-Use Training Tel. 014 717 3819 / 078 228 0008 info@bushveldeco.co.za Consortium for Estuarine Research and Management www.upe.ac.za/cerm Stellenbosch Universiteit Departement van Bewaring, Ekologie en Entomologie Tel. 021 808 3728 www.sun.ac.za

Skool-omgewingsprogramme
Endangered Wildlife Trust (EWT) Graeme Wilson / Janet Snow Tel. 011 486 1102 Environmental Education and Resources Unit Tel. 021 959 2498/3274 www.botany.uwc.ac.za/eeru SANParks Tel. 012 426 5000 www.sanparks.org/people/ education Wildlife and Environment Society SA Nasionale koördineerders vir ekoskole: Caroline ConwayPhysick en Bridget Ringdahl Tel. 033 330 3931 www.wildlifesociety.org.za

Sustainability Institute Tel. 021 881 3196 Wetenskaplike en Nywerheids- www.sustainabilityinstitute.net navorsingsraad (WNNR) Suid-Afrikaane Instituut vir www.csir.co.za Akwatiese Biodiversiteit Vind die “Natural resources & South African Institute for Aquatic the environment” opsie op die Biodiversity Tel. 046 603 5800 webtuiste. www.saiab.ac.za Fynbos Forum Universiteit van Suid-Afrika Tel. 021 797 2090 797 (UNISA) Departement OmgewingsDelta Enviro wetenskappe Tel. 011 888 4831 Tel. 011 471 3222 www.deltaenviro.org.za www.unisa.ac.za Green Futures ’n Kort leerprogram vir Tel. 028 384 8059 omgewingsbestuur-inspekteurs www.greenfutures.co.za word aangebied. Skryf aan Kollege vir Tuinboukundige en greenscorpions@unisa.ac.za. Lewensvaardighede, met klem op Doen navraag oor drie verskillende by die langtermyn-bewaring van die honneursprogramme vniekhj@unisa.ac.za. unieke Kaapse flora. Indigo Development & Change Tel. 027 218 1148 www.indigo-dc.org Die Hulpbronsentrum vir Plantgenetika The Plant Genetic Resources Centre (PGRC) Nasionale Genebank Tel. 012 808 5387 pgrc@daff.gov.za Universiteit van die Wes-Kaap Gemeenskapsgebaseerde Natuurlikehulpbronbestuur Tel. 021 959 3961 www.cbnrm.uwc.ac.za Universiteit van Kaapstad Institute for Plant Conservation Tel. 021 650 2440 www.uct.ac.za/depts/ipc

Suider-Afrikaanse Vereniging vir Omgewingsopvoeding Environmental Education Association WWF South Africa of Southern Africa (EEASA) Ziyanda Mfanta Tel. 033 330 3931 ext 122 Tel. 021 888 2800 / 33 www.eeasa.org.za www.panda.org.za www.wwf.org.za SANBI Afdeling vir Biodiversiteitsopvoeding en -Bemagtiging Donavan Fullard Tel. 021 799 8696 www.sanbi.org Die Departement van Omgewingsake www.environment.gov.za

Die Nasionale Omgewingsopvoedingsprogram (“National Environmental Education Programme”) is ’n samewerkingsprojek wat deur die Departement van Onderwys gekoördineer word. Die doel is om onderwysers te ondersteun in die implementering van omgewingsopvoeding by skole, en dit met die uitkomsgebaseerde kurrikulum te integreer. Die Departement van Omgewingsake ondersteun die NEEP met hulpbronmateriaal oor eietydse omgewingskwessies. SADC Regional Environmental Education Programme Die doel van hierdie Streeksomgewingsopvoedingsprogram is om omg ewingsopvoedingspraktisyns in die SAOG-streek in staat te stel om om gewingsopvoedingsprosesse te versterk vir billike/gelyke en volhoubare omgewingsbestuurskeuses. Die Departement van Omgewingsake ondersteun en dra by tot die bevordering en versterking van omgewing sopvoedingsbeleid, netwerking, die ontwikkeling van hulpbronmateriaal en die opbou van kapasiteit. Kyk www.sadc-reep.org.za.

Universiteit van die Vrystaat Kaapse Skiereiland Universiteit Departement Dierkunde en Entomologie van Tegnologie (CPUT) Tel. 051 401 9219 / 2427 Tel. 021 460 3196 www.cput.ac.za Departement Plantwetenskappe Vind die Fakulteit Tel. 051 401 2514 Toegepaste Wetenskappe se Plantsciences@ufs.ac.za Omgewingsbestuursprogram op Departement Genetika die webtuiste. Tel. 051 401 2595 / 2776 / 3978 Landbounavorsingsraad Nelson Mandela www.arc.agric.za Metropolitaanse Universiteit Die Landbounavorsingsraad (LNR) Terrestrial Ecology Research Unit onderneem ’n reeks navorsings- Tel. 041 504 2424 aktiwiteite wat implikasies inhou vir biodiversiteit. ’n Voorbeeld is Waternavorsingskommissie die LNR se Navorsingsinstituut vir Tel. 012 330 0340 Plantbeskerming wat die bewaker www.wrc.org.za is van die Suid-Afrikaane Risobiumkwekingsversameling en die Wild Coast Farm & Forest Nasionale Versamelings van Tel. 044 534 8827 / 083 700 8612 Arachniede, Fungi, Insekte en rcbolus@gmail.com Nematodes.

156

Projek: Biodiversiteits-ekosisteemdienste SANBI het ook ’n Projek oor Biodiversiteits-ekosisteemdienste wat die voordele wat mense uit ekosisteme kry, verken. Die oorgrote meerderheid van hierdie dienste word gewoonlik as vanselfsprekend aanvaar, byvoorbeeld die bestuiwing van gewasse en natuurlike plantegroei, suiwering van water, beperking van vloedskade en sirkulering van voedingstowwe. Die eenheid is in November 2006 begin, en is daarop gemik om skakels te vind tussen biodiversiteit en ekosisteemdienste, die drumpels te identifiseer van habitatverlies waarteen die voorsiening van ekosisteemdienste deur natuurlike sisteme faal, en biodiversiteitsvriendelike boerderypraktyke te identifiseer. Een van die fokusareas is van kritieke belang vir landbou – die ondersoek van bestuiwing-ekosisteemdienste. Insekbestuiwing is noodsaaklik in die produksie van verskeie landbougewasse. Dit sluit in plante wat bestuiwing nodig het vir die produksie van vrugte en saad asook dié waar die vruggehalte verbeter word en saadkweking van plante gebruik word vir kommersiële weiding. Alhoewel al die dierebestuiwers belangrik is in die instandhouding van natuurlike biodiversiteit, is dit ’n ekosisteemfunksie en nie ’n diens nie. Vir meer inligting, besoek www.sanbi.org/research/besp.htm

Regering
’n Aantal departemente en agentskappe dra die verantwoordelikheid vir sake aangaande biodiversiteit en landbou, insluitende die Departement van Landbou, die Departement van Omgewingsake en Toerisme, die Departement van Waterwese en Bosbou, die Suid-Afrikaanse Nasionale Biodiversiteitsinsitituut (“South African National Biodiversity Institute”) die provinsiale Departemente van Landbou en Grondsake, en die provinsiale bewaringsagentskappe. Die rol van die Departement van Landbou, Bosbou en Visserye (DLBV) – www.daff.gov.za Ingesluit in die Departement van Landbou se programme is GrondSorg, WaterSorg en VeldSorg (“LandCare, WaterCare, VeldCare”) om die verstandige gebruik van hulpbronne te bevorder. • Mnr. J. Kgobokoe, Direkteur: Onderwys, Opleiding en Voorligtingsdienste, Tel. 012 319 7328, paspdetes@daff.gov.za • Me M.J.M. Gabriel, Direkteur: Watergebruik en Besproeiingsontwikk eling, Tel. 012 846 8567/9, dwuid@daff.gov.za • Mnr. D. du Toit, Direkteur: Produksie en Hulpbronekonomie (waarnemend), Tel. 012 319 8088,daanDT@daff.gov.za • Me J.K. Moeng, Direkteur: Grondvestiging, Tel. 012 319 8496, dls@daff.gov.za • Mnr. M.E. Morokolo, Adjunk-Direkteur-Generaal: Lewensonderhoud, Ekonomie en Sakeontwikkeling (waarnemend), Tel. 012 319 7211, ddglebd@daff.gov.za Die rol van die Departement van Omgewingsake www.environment.gov.za Dit is die rol van die Biodiversiteit-en-Bewaringstak (“Biodiversity and Conservation Branch”) van die Departement van Omgewingsake (onder die Minister van Waterwese en Omgewingsake) om die regulering en die bestuur van alle biodiversiteits-, erfenis- en bewaringsaangeleenthede te verseker. • Mnr. Fundisile Mketeni, Adjunk-Direkteur-Generaak: Biodiversiteit en Bewaring, Tel. 012 310 3314/3315 fmketeni@environment.gov.za • Me Skumsa Mancotywa, Hoof: Direktoraat: Oorgrensbewaring en Beskermde Areas, Tel. 012 310 3606, smancotywa@environment. gov.za • Me Wadzi Mandivenyi Tel. 012 310 3395 wmandivenyi@environment. gov.za • Me Wilma Lutsch, Direktoraat: Biodiversiteitsbewaring, Tel. 012 310 3694, wlutsch@environment.gov.za • Mnr. Muleso Kharika, Direktoraat: Hulpbrongebruik, Tel. 012 310 3578, mkharika@environment.gov.za Indalo Yethu Tel. 012 665 1457 www.indaloyethu.co.za Die rol van die Departement van Waterwese www.dwa.gov.za Die Departement van Waterwese (onder die Minister van Water en Omgewingsake) is die bewaarder van Suid-Afrika se waterhulpbronne en is verantwoordelik vir die implementering van beleid in dié verband. Die wyse bestuur van waterhulpbronne deur die vestiging van opvangbestuuragentskappe is van deurslaggewende belang vir sowel die landbou as biodiversiteit. Die “Resource Directed Measures Branch” bied ’n raamwerk om te verseker dat waterhulpbronne volhoubaar gebruik word om te voldoen aan ekologiese, sosiale en ekonomiese doelwitte. Me Julie Van der Merwe Tel. 012 336 7128 vandermerwej@dwa.gov.za

Biosistematiese navorsing
SANBI, Natuurwetenskapmuseums, navorsingsrade en universiteite onderneem biosistematiese navorsing. Biosistematiese navorsing dra by tot die uitvoering van die staat se verpligting met betrekking tot die vereistes van die Internasionale Konvensie oor Biologiese Diversiteit (“International Convention on Biological Diversity”) (sien opskrif 3) in die ontdekking, beskrywing en dokumentering van die biodiversiteit van Suid-Afrika. Natuurwetenskaplike Versamelings. Die Natuurgeskiedenisversameling s in Suid-Afrika is onder die belangrikste en mees omvattende biologiese en taksonomiese verwysingshulpbronne van hul soort in Afrika. Die versamelings is ’n biologiese hulpbron van onskatbare waarde om wetenskaplikes in staat te stel om in Suid-Afrika se behoefte aan inligting oor plaagbeheer, bewaring en die volhoubare gebruik van voordelige organismes te voorsien. Die instandhouding, beveiliging en ontwikkeling van natuurwetenskapvers amelings en verwante biologiese verwysingshulpbronne is van strategiese belang vir die bestuur van natuurlike hulpbronne en die bewaring van biodiversiteit in Suid-Afrika. SABI – “South African Biosystematics Initiative”. Besoek die Nasionale Navorsingstigting se webtuiste vir besonderhede – www.nrf. ac.za – of skakel 012 481 4056/4079. SABIF – South African Biodiversity Information Facility Tel. 012 481 4017 www.sabif.ac.za Nasionale Opnames. Verskeie Nasionale Opnames word tans in ons land onderneem: • • • • • • • Botaniese opname Voëlatlas Reptielatlas Skoenlapperopname Suid-Afrikaanse Nasionale Opname van Arachniede Suid-Afrikaanse Opname van Plantparasitiese Nematodes Suid-Afrikaanse Opname van Indringerplante

157

Die rol van SANBI www.sanbi.org Die Suid-Afrikaanse Nasionale Biodiversiteitsinstituut (“South African National Biodiversity Institute”) (SANBI) is ’n onafhanklike statutêre organisasie met spesiale verantwoordelikheid vir biodiversiteitsaangel eenthede, en is in 2004 in die lewe geroep, deur die Wet op Nasionale Omgewingsbestuur: Biodiversiteit (“National Environmental Management: Biodiversity Act”) te onderteken en in werking te stel. Die Wet het die mandaat van SANBI se voorloper, die Nasionale Botaniese Instituut, uitgebrei om verantwoordelikhede in te sluit wat verband hou met die volle diversiteit van Suid-Afrika se fauna en flora, en het voortgebou op die internasionaal gerespekteerde programme in bewaring, navorsing, opvoeding en besoekersdienste wat oor die afgelope eeu deur die Nasionale Botaniese Instituut (“National Botanical Institute”) ontwikkel is. SANBI het ’n loodsprojek oor biodiversiteit-rentmeesterskap en grondhervorming. SANBI se bioregionale programme tree ook in wisselwerking met die landbousektor oor sake soos biodiversiteit en volhoubare boerdery – sien opskrifte 3 en 4.

PROVINSIALE NATUURBEWARING, PARKE EN MUSEUMS
Kaapse Natuurbewaring (Wes-Kaap) Oos-Kaapse Parke Noord-Kaapse Natuurbewaring 021 483 3539 043 705 4400 053 355 1557

Vrystaatse Departement van Omgewingsake en 051 447 0407 Toerisme Gautengse Natuurbewaring Mpumalanga Parkeraad 011 355 1464 013 759 5300

Limpopo Departement van Finansies, Ekonomie, 015 293 8568 Toerisme en Omgewing Noordwes Landbou, Bewaring en Omgewing KwaZulu-Natal Natuurbewaringsdiens Suid-Afrikaanse Nasonale Parke (SANParke) Tel: 012 426 5000 www.sanparks.org Maloti-Drakensberg Oorgrensprojek Tel: 033 239 1880 http://maloti.opencms.co.za ’n Samewerkingsinisiatief tussen Suid-Afrika en die Koninkryk van Lesotho om die uitsonderlike biodiversiteit van die Drakensberge en Malotiberge te verseker. Sommige museums is betrokke by biodiversiteitsprogramme. Besoek www.museums.org.za vir besonderhede. 014 592 7378 033 845 1999

158

Internasionale rolspelers in die bevordering van landboubiodiversiteit:
Convention on Biological Diversity – www.cbd.int South African Environmental Observation Network – www.nrf.ac.za/ saeon/links.html Convention on Biological Diversity (CBD) – www.biodiversity.org Food and Agriculture Organisation of the United Nations (FAO) – www. fao.org SADC Plant Genetic Resources Centre (SPGRC) International Plant Genetic Resources Institute (IPGRI) – www.ipgri.cgiar. org Non-Governmental Organisations e.g. www.singer.cgiar.org International Treaty on Plant Genetic Resources for Food and agriculture (ITPGRFA) – www.fao.org/ag/cgrfa/itpgr.htm African Conservation Foundation – www.africanconservation.com Bioversity International – www.bioversityinternational.org

Property Rates On Conservation Land: Framework For Landowner Negotiations With Municipalities. ’n Dokument wat deur die Biodiversiteit-en-WynbouInisiatief geproduseer is, en wat opsies ondersoek vir boere met grond wat eenkant gesit word vir die bewaring van biodiversiteit. Kontak Sue Winter by 021 886 8428 of Tony Hansen by 021 780 1066. • Die Natuurlike Hulpbron-Atlas (“Natural Resource Atlas”) is op www. agis.agric.za te vinde. Hierdie atlas bevat inligting oor grond, terrein, geologie, klimaat, plantegroei en bykans reëletyd-data oor veldbrande in Suid-Afrika. • www.nrf.ac.za/saeon/links.html – die Suid-Afrikaanse Omgewings waarnemingsnetwerk (“South African Environmental Observation Network”) -poort. Vind skakels na regeringsdepartemente, universiteite, wetenskaprade en instellings, omgewingswetenskapinisiatiewe, bewaringsagentskappe, Suider-Afrikaanse organisasies en internasionale organisasies. • www.africa-geographic.com – “Africa Geographic” is Suid-Afrika se voorste tydskrif oor wildlewe en omgewingskwessies (voorheen “Africa – Environment and Wildlife”). Besoek die gepaardgaande webtuiste vir addisionele inligting wat nie in die tydskrif voorkom nie, en ook vir aanlyn-verkope van boeke, video’s en ander noodsaaklikhede vir wild en omgewing. • www.plantzafrica.com – ’n Webtuiste wat plante, plantegroeitipes en die gebruike van Suid-Afrika se plantspesies beskryf. • Die gedrukte kopie of die elektroniese weergawe van Enviropaedia – www.enviropaedia.com - bevat ’n ensiklopedie, ’n databasis van omgewings- en ander organisasies wat betrokke is by onder meer volhoubare ontwikkeling. • Global Biodiversity Information Facility – www.gbif.org • Van 1999 tot 2003 het die destydse Nasionale Botaniese Instituut (nou SANBI) die Bewaringsboerderyprojek gekoördineer. Dit was ’n doelgerigte navorsingsprogram wat gesteun is deur die GEF en die Mazda Natuurlewefonds. Vind meer uit by www.sanbi.org/consfarm “Red Data Books” (RDB’s) is lyste van bedreigde plante en diere wat spesifiek in ’n bepaalde gebied/streek voorkom. Dit vorm ’n belangrike bron van inligting vir besluitneming oor grondgebruik en die beplanning van bewaring. Suid-Afrika het 5 RDB’s geproduseer oor die volgende: voëls, landsoogdiere, visse (slegs varswater- en estuariese visse), reptiele en amfibiese diere, en skoenlappers. Daar is ook RDB’s deur HiltonTaylor en Golding oor plante. Suider-Afrika het 582 nasionale parke en natuurreservate wat 6% van die streek dek. Meer as 90% van die streek se voëls, soogdiere, amfibiese diere en reptiele kom in hierdie netwerk van beskermde gebiede voor. Maar slegs 34% van plante word beskerm. Daar is ’n dringende behoefte om die netwerk van bewaringsgebiede uit te brei om onbeskermde plante in te sluit.

7. Publikasies en webtuistes
Die inligting onder hierdie opskrif sou so uitgebreid kon wees dat dit van geen nut sou wees nie, en daarom is dit drasties verkort. Ons raai die leser aan om die volgende te doen: • Google relevante woorde soos “biodiversity” en “environment”. • Raadpleeg die opskrif “Publikasies webtuistes” in ander hoofstukke in hierdie afdeling, “Hulpbronne en goeie landboupraktyke”. • Besoek die webtuistes van rolspelers wat in hierdie hoofstuk genoem word. Soek artikels soos “Conserving biodiversity saves farming” en “Eco-cash for land users” op www.farmersweekly.co.za Veld & Flora – die maandblad van die Botaniese Vereniging. Skakel 021 797 2090. http://karoospace.co.za/karoo – ’n webtuiste oor die Karoo. Cultivating Biodiversity. Harold Brookfield, Christine Padoch, Helen Parsons en Michael Stocking. Uitgewer: ITDG Publishing, 2002. ISBN: 1853394939. Die boek is gebaseer op die ervaring van demonstrasieterreine wat die boere se eie ondernemings is, en wat uitnemende produksie kombineer met die verhoging van biologiese diversiteit. Dit is gebaseer op werk in 12 lande met meer as 200 deelnemende wetenskaplikes en nagenoeg 2500 samewerkende boere, en toon aan hoe die skrywers daarvan agrodiversiteit beskou en ontleed, en hoe hulle met boere saamwerk. Die nuwe tydskrif Environment – People and Conservation in Africa vervang die voormalige African Wildlife (Wildlife and Environment Society of South Africa - WESSA) en Vision (Endangered Wildlife Trust - EWT). Sewe NRO’s het die nuwe tydskrif geloods by ’n funksie in Sandton in November, 2009. Hulle is die Cape Leopard Trust, Game Rangers Association of Africa, SANCCOB, die Wildlands Conservation Trust en die Wilderness Foundation of South Africa, WESSA en die EWT.

Ons dank aan Caroline Peterson en SANBI vir die moeite wat hulle gedoen het.

159

Hulpbronne en Goeie Landboupraktyk

Biologiese boerdery
Refer also to the Conservation Agriculture, Earthworms and Vermicompost, Compost and Organic Fertilisers and the Organic Farming chapters.

1. Oorsig
• In biologiese boerdery word sowel wetenskaplike as natuurlike hulpbronne in ’n hoogstaande boerderystelsel benut. • Biologiese boerdery werk saam met die natuur om die natuur se krag in gewasproduksie te maksimaliseer. • Dit is ’n proses wat gerig is op die herstel of verbetering van lewe in die grond, die grondstruktuur en die mineralisering van die grond. Wanneer die gesondheid van die grond verbeter word, verbeter dit terselfdertyd die gesondheid van die plante, die diere en die mens. • Biologiese boere vermy die gebruik van skadelike chemikalieë soos onkruiddoders, plaagdoders en sekere bemestingstowwe wat lewe in die grond vernietig. ’n Biologiese boer kan moontlik in ’n noodgeval minder gevaarlike chemikalieë gebruik om sy oes te red, maar sal terselfdertyd maatreëls tref om die grondlewe te herstel deur produkte soos kompostee en mikrobes te gebruik om die grond te suiwer van skadelike chemikalieë. • Biologiese boerdery hou talle voordele in. In die eerste plek lei dit tot ’n laer behoefte aan anorganiese bemesting en plaagdoders. Ten spyte van die verlaagde chemiese insette ondervind biologiese boere dikwels ’n toename in opbrengs. Dit is van die allergrootste belang dat produkte van hoogstaande gehalte moet wees. Die verbruiker se aandrang op gesonde voedsel neem teen ’n eksponensiële koers toe, net soos die gewilligheid om ’n goeie prys daarvoor te betaal. • Biologiese boerdery is 80% op pad na organiese boerdery – dit is relatief eenvoudig vir ’n goed gevestigde biologiese boer om oor te skakel na organiese boerdery. • Biologiese boerdery is volhoubaar. Die reëls van biologiese boerdery: • Toets en balanseer grondtipes deur ten minste 21 parameters te gebruik – die Albrecht-stelsel • Gebruik slegs grondvriendelike bemesting • Gebruik die minimum onkruid- en plaagdoders • Gebruik gesonde verbouingspraktyke • Gebruik peulgroente in gewasrotasie • Gebruik kompos en kompostee
Source: www.sabiofarm.co.za (adapted)

2. Publikasies en webtuistes
Besoek www.kejafa.co.za of skakel 014 577 0005 vir die volgende publikasies: • Albrecht Papers Vol. 2 • Hands-on Agronomy N Kinsey and C Walters • How soils work P Syltie Artikels en argiewe waarna verwys word, kan gevind word op www. sabiofarm.co.za. Daar is ook talle publikasies by hulle beskikbaar. Die landboutydskrifte Landbouweekblad en Farmer’s Weekly publiseer dikwels artikels oor biologiese boerdery. Raadpleeg die argiewe by www. landbou.com en www.farmersweekly.co.za. Standard Bank is ’n baie sterk ondersteuner van biologiese boerdery, hul kwartaalblad AgriReview het dikwels artikels oor hierdie boerderymetode, bv. “Farming for tomorrow” in die uitgawe van die tweede kwartaal 2009. Dis te vinde in die argief by www.standardbank.co.za. www.growit.co.za – ’n “volledige oplossing vir biologiese boerdery”

160

161

162

3. Rolspelers
Efficient Microbes Agron Tel. 031 266 2935 Tel. 013 262 6671 www.agronnutritionalscience.co.za www.efficientmicrobes.co.za Bio-Fly (Edms) Bpk Tel. 083 601 7221 www.biofly.co.za Bio-insectaries SA (BISA) Tel. 042 286 0978 / 083 270 4866 www.bioinsectsa.com Biogrow Tel. 028 313 2054 www.biogrow.co.za Natuurlike organiese oplossings: “Siekte-, insek- en grondbestuur word geïntegreer met die ontwikkeling van natuurlike predatore en die minimum kontaminasie van die omgewing.” Mycoroot (Edms) Bpk Tel. 046 603 8443 jo@mycoroot.com www.mycoroot.com “Mycoroot, die tuiste van swamwortelfungi. ’n Organiese, mikrobiese bemesting wat produksie en opbrengs verhoog deur grondgesondheid en plantwortelfunksionering te verbeter.” Ocean Agriculture Tel. 011 668 1974 Kontakbesonderhede vir die verskillende provinsies is beskikbaar by www.oceanag.co.za.

Hulpbronne en Goeie Landboupraktyk

Brande
1. Oorsig
Onbeheerde veldbrande lei tot direkte verliese in terme van: • Lewensverlies en ongeskiktheid, weens bos- en/of veldbrande; • Verlies van behuising en besittings wanneer grasdak- of houthuise aan die brand slaan; en • Verlies van weiding, oeste, lewende hawe en natuurlike hulpbronne. In Afrika, waar weerlig algemeen is en mense al duisende jare lank die veld afbrand om hul weiding se gehalte te verbeter, het veldbrande ‘n lang geskiedenis. Veldbrande is egter ook ‘n omstrede kwessie en word in party lande geheel en al verbied. Veldbrande kan inderwaarheid ‘n nuttige veldbestuurspraktyk wees, maar in die verkeerde toestande kan dit ook groot skade aan die veld aanrig. Veldbrande is ‘n goeie dienskneg maar ‘n slegte meester. Die veld word hoofsaaklik om twee redes afgebrand: • Om van opeengehoopte organiese materiaal ontslae te raak, veral in gebiede met ‘n hoë reënval. • Om bosindringing te bestry of te voorkom. Wanneer om te brand Die regte tyd om te brand word nie net deur die korrekte seisoen van die jaar bepaal nie, maar ook deur die hoeveelheid beskikbare ontvlambare materiaal, en is waarskynlik so na moontlik aan die eerste lentereëns. Indien ‘n mens vroeër in die jaar brand, word die afgebrande veld aan koue en laat winterwinde blootgestel, wat kosbare voedingstowwe in die vorm van as kan verwyder. Boonop word die nuwe grasse verswak deurdat hulle op hul reserwes moet staatmaak om vir lang tye sonder water te kan oorleef. Dit is veral die geval wanneer die veld vir weiding gebruik word. In beide gevalle is die teenwoordigheid van ‘n digte klomp meerjarige gras belangrik. Deur veld wat in ‘n swak toestand is af te brand, sal die veld se toestand net verder verswak. Wanneer daar gebrand word om bosindringing te bestry, is dit belangrik dat daar digte, droë gras onder die bosse moet wees om ‘n warm vuur te genereer. Wanneer om nie te brand nie Dit is raadsaam om nie die veld onder die volgende toestande af te brand nie: • Moet nooit brand om groen weiding buite seisoen te stimuleer nie. Hierdie praktyk het dieselfde negatiewe gevolge as oorbeweiding en sal op die lang duur tot grootskaalse agteruitgang van die veld lei. • Moet nooit probeer om veld wat in ‘n swak toestand is, te brand nie. Hierdie veld is reeds onder druk en die veld sal net verder verswak indien dit afgebrand word. Dit is verkieslik om net veld te brand wat oorwegend uit klimakteriese spesies bestaan en ‘n biomassa van ± 3 000 kg ontvlambare materiaal en meer per hektaar het. • Veld in gebiede met ‘n lae reënval (± 400 mm per jaar en minder) moet verkieslik nie gebrand word nie. Indien opvolgreëns nie dadelik val nie, sal dit die veld lank neem om te herstel. Tipes brande ‘n Vuur wat in die rigting van die wind brand, is meestal verkieslik. Wanneer daar gebrand word om van verslegtende veld ontslae te raak, word ‘n “koel” vuur vereis. Dit kan bewerkstellig word deur op ‘n koel, windlose dag te brand. Hoe koeler die vuur, hoe minder die skade aan dormante grasplante. Wanneer daar gebrand word om bosindringing te beheer, is ‘n “warm” vuur ‘n vereiste. Dit kan bewerkstellig word deur op ‘n warm dag met ‘n lae humiditeit te brand. ‘n Warm vuur op ‘n winderige dag sal meebring dat die bosse tot op die kroon afbrand, met minimale brand op grondvlak.
Bron: Guide to grasses of SA. Frits van Oudtshoorn. Kontak hom by courses@bushveldeco. co.za (kry sy volle besonderhede onder die inskrywing, Bushveld Eco Services, onder die opskrif “rolspelers”)

Cosmocel Specialized Nutrition Tel: 015 307 1391 Planner Bee Plant Care Fax: 015 307 6555 Tel/faks 011 888 4215 www.fertilis.co.za Den Vet Tel. 033 345 1093 “FERTILIS”, gesertifiseer deur www.denvet.co.za die Organic Food Federation UK, maak ook wonderlike kompostee Organiese voedselbyvoegings, vir plantbesproeiing. veeartsenykundige medisyne, veeartsenykundige instrumente Plant Health Products (Edms) Bpk (PHP) Eco-fert Tel/faks 033 266 6130 Tel. 021 979 1737 / 086 100 5051 bruce@plant-health.co.za www.eco-fert.co.za www.plant-health.co.za Eco-Fert spesialiseer in bemesting wat bydra tot volhoubare grondproduksie. Die meeste van die produkte is gebaseer op grondvriendelike bronne wat van sowel die land as die see afkomstig is. Dit word vir ’n groot verskeidenheid gebruike benut en is ’n uitstekende grondlewe(grondmikrobe-) voeding. Saam met erdwurms word tallose grondaktiwiteite geaktiveer deur mikro-organismes soos: • Prokariote: dit sluit bakterieë, straalswamme en sianofiseë in • Eukariote: dit sluit fungi, alge en protosoë in; ’n populasie van 247 miljard mikro-organismes kan per hektaar in ’n aktiewe grondtipe leef, dit kom neer op 8967 kg ondergrondse lewende organismes per hektaar. Ecosoil Tel. 021 848 9434 / 072 906 1636 www.ecosoil.co.za Navorsing, ontwikkeling, produksie en bemarking van innoverende biobeheerprodukte vir landbou, tuinbou en wingerdbou. Produkte sluit bioswamdoders en bioinsekdoders in, en ’n aantal ander biobeheerorganismes word ook ontwikkel. SOYGRO (Edms) Bpk Tel. 018 292 1907 soygro@iafrica.com Stimuplant Tel. 012 802 0940 / 4009 stimuplant@gmail.com www.stimuplant.sa.gs Die invoering van stikstof deur middel van biologiese stikstoffiksering verhoog grondvrugbaarheid en gewasopbrengs, en verminder die nodigheid vir stikstofbemestingstowwe. Dit is ’n goedkoop en omgewingsvriendelike alternatief.

SA Biofarm Institute Tel. 012 333 4222 info@sabiofarm.co.za ’n Onderneming wat in kompos- www.sabiofarm.co.za onttrekkingsmasjiene spesialiseer. Pieterse gee advies aan boere oor Standard Bank die skep van gesonde grondtipes. Tel. 011 636 6162 Kompostee word gemaak deur sbsaagriculture@standardbank. kompos by water te voeg, waardeur co.za spesifieke mikro-organismes www.standardbank.co.za vermeerder word.

163

2. Regsverwante aantekeninge oor voorbrande
Dit is die grondeienaar se verantwoordelikheid om voorbrande te maak en om die korrekte toerusting en opgeleide personeel te hê om die verspreiding van brande te voorkom. Hierdie punt word baie duidelik gemaak in Wet 101 van 1998. Die Wet is beskikbaar by www.firestop.co.za. Grondeienaars moet voorbrande aan hulle kant van die grenslyn of heining, asook op enige aangrensende grond, maak en in stand hou. Die grondeienaar moet toestemming verkry en met eienaars van aangrensende eiendomme ooreenkom op ’n datum of datums wat albei partye pas. Die brandbestrydingsvereniging vir die gebied – as daar een bestaan – moet ook verwittig word. Indien daar nie op ’n datum ooreengekom kan word nie, moet die grondeienaar vir die eienaars van aangrensende eiendomme asook die brandbestrydingsvereniging minstens 14 dae skriftelike kennis gee van die voorgenome dag of dae waarop die grondeienaar voorbrande wil brand. ’n Eienaar van aangrensende grond wat tot ’n datum ingestem het of wat kennis daarvan ontvang, moet: • sy of haar voorbrand op die betrokke grens op dieselfde dag of dae brand. • self by sodanige brand teenwoordig wees, of ’n verteenwoordiger stuur • verseker dat daar genoeg mense aan sy of haar kant van die grens teenwoordig is om enige verspreiding van die vuur te keer, terwyl die voorbrand gemaak word. ’n Eienaar mag nie ’n voorbrand maak, ongeag nakoming van onderartikel (2) van die Wet, indien die brandbestrydingsvereniging teen die voorgestelde brand beswaar maak nie; of indien ’n waarskuwing gepubliseer is omdat die brandgevaar in die streek hoog is nie; of indien die toestande nie bevorderlik vir die brand van voorbrande is nie. Die eienaar moet die eienaars van aangrensende grond en die brandbestry dingsvereniging (indien daar een is) in kennis stel • indien daar nie op die ooreengekome dag of dae of op enige van die dae gebrand kan word nie. • omtrent die bykomende dae waarop hy of sy voornemens is om te brand, weens die versuim om dit op die ooreengekome dag of dae te doen. Die eienaar hoef nie 14 dae kennis van die bykomende dae te gee nie. Eienaars van aangrensende grond mag ooreenkom om ’n gemeenskaplike voorbrand weg van die grenslyn af te maak. Indien ’n eienaar voornemens is om afwesig te wees vir langer as 14 dae gedurende die periode of deel van enige periode waartydens daar normaalweg gebrand word, moet hy of sy vir al die eienaars van aangrensende grond ’n adres en telefoonnommer (indien beskikbaar) gee waar hy of sy gekontak kan word. Indien ’n eienaar van aangrensende grond • nie teenwoordig is op die dag of dae waarop daar ooreengekom is of waarvan hy of sy in kennis gestel is nie; of • nie ’n adres en telefoonnommer (indien beskikbaar) soos vereis in onderartikel (8) gelaat het nie, mag die eienaar in sy of haar afwesigheid met die brand voortgaan. Vereistes vir voorbrande ’n Eienaar is verplig om ’n voorbrand met behoorlike inagneming van die weer, klimaat, terrein en plantegroei voor te berei en in stand te hou. Die eienaar moet toesien dat so ’n voorbrand breed en lank genoeg is om met redelike sekerheid die verspreiding van ’n veldbrand na of van aangrensende grond te kan voorkom. Verder moet dit nie gronderosie veroorsaak nie, en dit moet betreklik vry wees van ontvlambare materiaal wat ’n veldbrand oor die voorbrandstrook sal kan laat “spring”.
Bron: Landbouwerkgewersorganisasie (LWO). Skakel 0861 10 18 28 of besork www. lwo.co.za.

3. Nasionale strategie
Die samewerking van landbougrondeienaars en -bestuurders is noodsaaklik om veldbrande effektief te bestuur. Die Nasionale Wet op Veld- en Bosbrande (“National Veld and Forest Fires Act”) van 1998 bied ‘n raamwerk vir eienaars om brandbestuur te organiseer en saam te werk. Die Wet bied ‘n verskeidenheid maniere om brande landswyd te voorkom, te beveg en te bestuur. Dit sluit die stig van Brandbestrydingsverenigings (“Fire Protection Associations” – FPA’s) in, wat vrywillge organisasies is. Lede word gewerf uit die plaaslike gemeenskap en owerhede, boere, inwoners, grondeienaars, natuurbewaring, munisipale brandweerdienste, ensovoorts. Kry meer inligting by www.firewisesa.org.za. Die doel met FPA’s is om oorkoepelende, gekoördineerde ondersteuning in provinsies te gee – ondersteuning vir brandbestryding vanuit die lug, vinnige taakspanne, weervoorspellingsdienste ten opsigte van brande en die koördinering van data en opleiding oor brande. Hieronder is ‘n voorbeeld van ‘n FPA: KwaZulu-Natal Fire Protection Association (ZFPS) Tel. 033 330 8421 (24 Hours) Simon Thomas – 082 654 4943 simon@firestop.co.za www.firestop.co.za Dit hou heelwat voordele vir boere in om by ‘n geregistreerde FPA aan te sluit. Boere hoef nie groot bedrae geld te bestee aan brandbestryding stoerusting en beskermende klere vir hulle werkers nie – soos deur die wet vereis. As ‘n lid van ‘n FPA hoef die boer slegs sekere toerusting te koop omdat die FPA en al die ander lede van die FPA (wat in die geval van brand hulp sal verleen) ook oor toerusting en beskermende klere beskik. Indien ‘n boer ‘n lid van ‘n FPA is, sal daar volgens die Wet geen veronderstelling van nalatigheid wees in die geval van ‘n siviele eis vir skade waar ‘n brand van ‘n lid se grond versprei en skade of verlies aangerig het op die eiendom of grond van iemand anders nie. Die voordeel is dat die onus op die eiser rus om nalatigheid aan die kant van die verweerder te bewys betreffende die oorsaak van die brand of die verspreiding daarvan na ander plase. Nog ‘n voordeel vir boere is die moontlike kwytskelding van sekere voorsorgmaatreëls, soos die voorbereiding van voorbrande. Voorbrande is verpligtend tensy die minister iemand daarvan vrygestel het. Die FPA kan regulasies aanpas om persoonlike omstandighede te akkommodeer. In geval van ‘n veldbrand kan die boer die hulp van ‘n Work on Fire-span inroep en hy of sy hoef slegs te sorg vir kos vir die brandbestryders en brandstof vir hulle voertuie. As die boer egter nie ‘n lid van ‘n FPA is nie, sal hy of sy ook aanspreeklik wees vir ander koste, soos die gebruik van die FPA se toerusting en beskermende klere. Alhoewel boere nie deur die wet verplig word om aan ‘n FPA te behoort nie, maak die Wet op Veld- en Bosbrande voorsiening dat boere wat reeds lid van ‘n landbouvereniging in ‘n spesifieke streek is, ‘n FPA in hulle streek kan begin. Hierdie FPA sal reëls en regulasies daarstel wat op al die lede van die FPA van toepassing sal wees. So ‘n FPA moet by die Departement van Landbou, Bosbou en Visserye geregistreer word en deur die betrokke minister goedgekeur word.
Bron: Santam persvrystelling, 6 Augustus 2009 (aangepas). Kontak Louis la Cock by louis.lacock@santam.co.za vir meer inligting.

Departement van Landbou, Bosbou en Visserye Direktoraat: Landboukundige Risiko- en Rampbestuur Tel. 012 319 7955/56 pa.dadrm@daff.gov.za

Die telefoonnommers van die Departement Bosbou-afdeling (voorheen DWAF) Hierdie kan by www.daff.gov.za opgesoek het ‘n subprogram wat ‘n brandbestuurstrategie in sewe word (kies die opsie “Forestry”). provinsies behels.

Departement vir Samewerkende Regering en Tradisionele Sake Voorheen Provinsiale en Plaaslike Regering Tel. 012 334 0600 www.dplg.gov.za

164

WoF is ‘n inisiatief van die SuidAfrikaanse regering onder die uitgebreide openbarewerkeprogram wat mense uit benadeelde gemeenskappe in diens neem en hulle in brandbestryding “Working on Fire”-Program oplei. Hulle is beskikbaar om (WoF) grondeienaars by te staan in die Tel. 013 741 6414 – Nasionale voorbereiding van voorbrandstroke programbestuurder en die bestryding van brande. www.workingonfire.org Kry meer besonderhede oor die geïntegreerde Raadpleeg hulle webtuiste vir brandbestuurstrategie (Integrated kontakbesonderhede oor lugbrand- Fire Management [IFM] strategy) bestryding, grondbrandbestryding, op hulle webtuiste. opleiding, ensovoorts. Vaardighede en kapasiteitsontwikkeling asook die skepping van arbeidsintensiewe werksgeleenthede word onderneem.

• Die Fire handbook, uitgegee deur die Southern African Institute of Forestry (SAIF). Besoek www.saif.org.za vir meer besonderhede (klik op die “Forestry Handbook” kieslysopsie). •Vir ‘n gratis kopie van die maklik verstaanbare boekie You, wildfires and the law, skakel Luthfia by 021 797 5787 of kontak Luthfia by luthfia@wofire.co.za. •Die landboutydskrifte, Landbouweekblad en Farmer’s Weekly, publiseer gereeld artikels oor brande, byvoorbeeld oor die Working on Fireprogram en Santam se lae premies vir FPA-lede. Die geargiveerde artikels kan op www.landbou.com en www.farmersweekly.co.za besigtig word. •Lees meer oor etanoljel en veiligheidstowe in die hoofstuk oor biobrandstof. Paraffienstowe veroorsaak jaarliks ongeveer 46 000 brande (Markinor, soos aangehaal deur Andrew Makanete tydens ‘n aanbieding in Maart 2009 by ELIDZ).

5. Verenigings en maatskappye betrokke
Die AfriFireNet (Regional Subsahara Wildland Fire Network) kan op die webtuiste www.fire.unifreiburg.de, van die Global Fire Monitoring Centre (GFMC) besigtig word. Sommige AgriSETAgeakkrediteerde verskaffers van opleiding bied ook kursusse aan oor verskillende aspekte van brandbestuur. Hier is twee voorbeelde: • Skills for All – 082 780 5247 • Umnga Farmers Training Centre – 045 933 1318 Bushveld Eco Services Tel. 014 717 3819 courses@bushveldeco.co.za Opleiding in brandbestuur op die plaas. CAMQUIP Tel. 011 864 3812 / 082 850 8828 Tel. 033 343 3813 / 082 551 8932 www.camquip.co.za DAVEY-brandspuite, brandslaners, ensovoorts.

4. Publikasies en webtuistes
• Besoek die webtuistes wat in hierdie hoofstuk gelys word, soos www. firewisesa.org.za, www.workingonfire.org en www.firestop.co.za. Inligting, asook verwysings na publikasies, word op hierdie webtuistes gegee. • ‘n CD met die titel Resource materials on the National Veld and Forest Fire Act No 101 of 1998 bevat ‘n afskrif van die betrokke wet en antwoorde op vrae wat dikwels gevra word . Dit bevat ook inligting oor hoe om vorms in te vul om ‘n Brandbestrydingsvereniging (Fire Protection Association – FPA) te registreer. Die CD is by die kantore van die Departement van Bosbou beskikbaar. • Die WNNR se Meraka Instituut bedryf die Gevorderde Brandinligtingstelsel – satellietinligting oor brande in Suidelike Afrika. Besoek http://afis.meraka.org.za/afis. • Kobus Botha se satellietfoto’s van die weer van Suidelike Afrika (www. weatherphotos.co.za – kies die opsie “Fires”). • Die “Fighting Fire Info Pak” kan op die webtuiste www.daff.gov.za/ publications gevind word.

165

Children of Fire Tel. 011 726 6529 www.firechildren.org Children of Fire help kinders met ernstige brandwonde om ingewikkelde chirurgie, terapie en onderrig te kry. Lees meer oor hulle landelike ontwikkelingsinisiatief (Amangwane King) in die hoofstuk oor landelike ontwikkeling. Fireboss Tel. 012 804 2581 theirrishop@lantic.net Firebreak Equipment Tel. 012 804 9177/ 082 353 4336 www.firebreak.co.za Firefighting Equipment Traders Association Tel. 011 397 1618/9 www.fpasa.co.za Joubert Implements Tel. 021 887 1220 Brandbluswaens McBeans Tel. 033 342 1541 www.mcbeans.co.za Brandbestrydingstoerusting Measured Farming Tel. 033 345 2508

Ontbossingsprojekte Tel. 014 778 0733 / 082 574 3792 www.bosvreter.co.za Beheerde en beplande afbrand van veld word onderneem. Orsmond Aviation Tel. 058 303 5761 www.orsmondaviation.co.za Rogue Agriculture Tel. 033 345 0038 www.roguesteel.co.za Brandweerwaens SAFIRE Insurance Company Beperk Tel. 033 264 8500 www.safireinsurance.com Santam Landbou Tel. 012 369 1202 Louis.lacock@santam.co.za www.santam.co.za Santam Landbou bied omvattende bate- en gewasprodukte. Om verantwoordelike brandbestuur aan te moedig word verskillende premies aan boere wat lede van FPA’s, asook aan boere wat nie aan ‘n FPA behoort nie, gebied. Stellenbosch Universiteit Departement van Bewaringsekologie en Entomologie Tel. 021 808 3728

Hulpbronne en Goeie Landboupraktyk

Grondsoorte
1. Oorsig
• Dit is die grond wat bepaal watter gewas geplant moet word en watter lewende hawe aangehou kan word. Grond is ‘n integrale deel van die omgewing. Dit verander ‘n reënvoorval van 30 minute na ‘n watervoorsiening aan plante wat maande duur en strome wat selfs langer vloei. Grond is ook verantwoordelik vir die skoonmaak van besoedelde lug en water. • “To be a successful farmer, one must first know the nature of the soil” (“Om ‘n suksesvolle boer te wees, moet ‘n mens eers weet watter soort grond jy het – ‘n stelling op www.soils.org.za wat toegeskryf word aan ‘n filosoof wat vier eeue voor Christus geleef het. Die kostevoordeel van grondopnames varieer. Die Suid-Afrikaanse Grondopnemersorganisasie (SAGO) (kyk opskrif 2) beraam dat hul grondopnames jaarliks meer as R400 miljoen tot die droëlandlandboubedryf bydra. • Volgens die skeppingsverhaal in die Bybelboek Genesis is Adam uit die grond geskep. Godsdienste en filosofieë versterk die skakel tussen die mensdom en die grond: ons is uit die stof afkomstig en sal weer tot stof terugkeer. Nasionale identiteite en eienskappe word in sommige geskrifte aan die grond van volkere toegeskryf; selfs al is dit meer metafories bedoel, spreek dit tog tot iets in ons wat ‘n dieperliggende verband tussen onsself en die grond erken.

2. Verenigings wat betrokke is
Suid-Afrikaanse Grondopnemersorganisasie (SAGO) Tel. 051 401 9247 www.sasso.co.za Hierdie organisasie sonder winsbejag bestaan vir die ontwikkeling van grondopnemers en werkers in soortgelyke velde. Dit skep ‘n forum vir grondopnemers om idees uit te ruil en kennis oor grondkenmerke te bespreek. SAGO bied jaarliks vier nasionale werkwinkels aan regoor die land aan waartydens faktore bespreek word wat met die geskiktheid van grond verband hou en waarmee grondkonsultante in die industrie te doen kry (bv. die identifisering van morfologiese grondkenmerke, die klassifisering en kartering van grondsoorte en interpretasie van die rol van grond in verskillende grondgebruike). Grondwetenskapvereniging van Suid-Afrika (SSSSA) Tel. 012 310 2504 www.soils.org.za Die grondwetenskapvereniging van Suid-Afrika is ‘n organisasie wat daarna strewe om al die elemente van grondwetenskap te bevorder. Besoek hul webtuiste vir skakels na nasionale en internasionale rolspelers. Kry besonderhede van die gekombineerde kongres by www.combinedcongress. org.za. Suid-Afrikaanse Raad vir Natuurwetenskaplike Professies Tel. 012 841 1075 www.sacnasp.org.za Dit is ‘n organisasie wat die registrasie van al die praktiserende beroepspersone in die natuurwetenskappe (insluitende grondwetenskap, landbouwetenskap, geohidrologie en omgewingswetenskap) behartig soos vereis word deur die reg (Wet op Natuurwetenskaplike Professies 27 van 2003). Op hierdie manier kan die hoogste standaarde van landboukonsultasie gehandhaaf word tot die voordeel van beide die professies en die klante (sowel as die omgewing van Suid-Afrika). Ander relevante verenigings sluit in die Suid-Afrikaanse Vereniging vir Gewasproduksie (SASCP), Suid-Afrikaanse Vereniging vir Tuinbouwetenskappe en die Suid-Afrikaanse Instituut vir LandbouIngenieurs. Besoek www.sascp.org.za, www.sashs.co.za en www.saili. co.za vir verdere inligting.

‘n Onderneming met ervaring in die assessering van brande en die Wildland Fire Training Center beraming van die skade wat daaruit Africa (WFTCA) Tel. 013 741 6460 / 083 459 0504 spruit. NIC’s Trailers Tel. 018 673 0224 / 082 859 0904 www.nictrailers.co.za Brandweerwaens Zululand Fire Protection Services (ZFPS) Tel. 035 580 4220 / 082 577 9337 www.zfps.co.za

166

3. Nasionale strategie en tersaaklike direktoraat by die DLBV
Direktoraat Grondgebruik en -bestuur Tel. 012 319 7685/6 DLUSM@daff.gov.za www.daff.gov.za Provinsiale GGB-kantore: Streek Gauteng Limpopo Mpumalanga Noordwes Noord-Kaap Vrystaat Oos-Kaap Wes-Kaap KwaZulu-Natal Telefoonnommer 012 319 7596 015 287 9943 013 755 1420 / 2614 018 294 3343/4 053 807 2600 051 409 2601 043 704 6800 021 984 9278 033 345 3557/15

Selfs al is silikoon die tweede Universiteit van die oorvloedigste element in die grond Witwatersrand van die wêreld, is die meeste grond Tel. 011 717 1065 in Afrika in werklikheid arm daaraan. Die Universiteit van Fort Hare, Noordwes-Universiteit Universiteit van Stellenbosch, Mafikeng-kampus Universiteit van die Witwatersrand Tel. 018 389 2481 en Noordwes-Universiteit is lede van die Afrika-netwerk vir Universiteit van Pretoria Grondbiologie en -vrugbaarheid Plantproduksie en Grondweten- (AfNet) skappe Tel. 012 420 3227 CARE (Uitstalling vir die Bewaring van Landouhulpbronne) by Cedara. Dit word in die ou huis gehou wat eers die hoof se tuiste by Cedara was en is ‘n uitstalling van die ontstaan van grond, grondsoorte en -gebruike, energieen groeisiklusse, gronddegradasie en -erosie, reënsiklusse, vergelykings van grondverlies en bewaringsmaatreëls. Dit benodig bywerking en ‘n algemene opknapping, maar is uniek en ‘n goeie opleidingsmiddel.

5. Publikasies en webtuistes
SA Journal of Plant & Soil. ISSN number of 0257-1862. ISSN-nommer is 02571862. Nou internasionaal gelys op die Master journal list van die www.isinet. com-webtuiste. Veels geluk! The Soils of South Africa – ‘n publikasie wat gekoördineer word deur Prof. Martin Fey van die Universiteit van Stellenbosch. Dit dek die eienskappe, klassifikasie, ontstaan en gebruik van verskillende grondsoorte, byvoorbeeld organies, humus, vertiese, melanisties, kiesel en kalsium. Vind meer op www.soils.org.za Kejafa Knowledge Works het ‘n aantal boeke oor grond in voorraad Besoek www.kejafa.co.za of bel 014 577 0005. Landtipe data en verworwe kennis word ingespan om ‘n verskeidenheid probleme soos grondgebruikbeplanning op te los. Gedetailleerde gronden klimaatopnames is geïntegreer in ‘n omvattende Agricultural Georeferenced Information System (AGIS), www.agis.agric.za, wat ruimte laat vir ‘n verskeidenheid van toepassings, insluitende die assessering van landboukundige potensiaal en grondgeskiktheid. Op die AGIS-webwerf is die Infotoons wat maklik verstaanbaar is. Klik op die “AGIS” en dan “Skills Development” kieslysopsies. Die volgende vier onderwerpe word gedek: • • • • Maak die meeste van reënwater Deklaag: ‘n grondkombers Kompos: die natuur se bemesting Hoe om jou grond te laat toets

4. Opleiding en navorsing
Raadpleeg die hoofstuk oor Landbou-onderwys en -opleiding.

Die provinsiale landboudepartemente werk saam met die landboukolleges en bied ook kursusse aan. Die KZN Navorsing en ontwikkeling Departement van Landbou, van tegnologie wat met Omgewingsake en Landelike grondbewaringstrukture, -tegnieke Ontwikkeling doen opleiding in en -stelsels verband hou. grondklassifisering en -kapasiteit, asook gevorderde grondvrugLNR – Instituut vir Grond, baarheid. Opvoedkundige plakkate Klimaat en Water (ISCW) oor grondbestuur en met feite Tel. 012 310 2500 oor grond is ook beskikbaar (kyk iscwinfo@arc.agric.za opskrif 5). www.arc.agric.za LNR – Instituut vir Landboukundige Ingenieurswese Tel. 012 842 4000 Die instituut se Afdeling Pedologie en Grondmineralogie doen opnames, klassifisering en kartering van grondkenmerke en -eienskappe vir verskillende doeleindes, byvoorbeeld vatbaarheid vir erosie, besoedeling en versouting, asook geskiktheid vir landbouproduksie, rehabilitasie en die hertoewysing van grond. Verder ontwikkel en handhaaf die afdeling omvattende databasisse met inligting oor grondsoorte en profiele, en dokumente oor grond wat in inligtingstelsels oor grond kulmineer. Stellenbosch Universiteit Soil Science Tel. 021 808 4794 www.sun.ac.za Tshwane Universiteit van Tegnologie Tel. 012 382 5340 joubertfph@tut.ac.za www.tut.ac.za Universiteit van Fort Hare Tel. 040 602 2232 www.ufh.ac.za Universiteit van die Vrystaat Departement Grond-, Gewas- en Klimaatwetenskappe Tel. 051 401 2212

Die volgende inligtingspakkies (boekies) is beskikbaar vanaf die hulpbronsentrum van die nasionale Departement van Landbou (tel.: 012 319 7141). Dit kan ook vanaf www.daff.gov.za afgelaai word. • Soil Erosion • Soil: Acid soil and lime (most crops benefit from increased lime application) • Soil: Application of lime (the amount of lime added to the soil depends on various factors) • Soil: Kraal manure as fertiliser (a viable alternative for chemical) • Soil: Suurgrond en kalk • Soil: Test your soil (a basic guide to help you distinguish between sandy, loam and clay soil) (kyk opskrif 10).

Instrukteurs wat deur AgriSETA geakkrediteer is (vind die lys in die Universiteit van KwaZulu-Natal hoofstuk Landbou-onderwys en - Departement Grondwetenskap opleiding). Tel. 033 260 5415 / 6075 Maatskappye wat betrokke is Departement: Plantpatologie doen navorsing. Tel. 033 260 5526 laing@ukzn.ac.za Raad vir Geowetenskap Tel. 012 841 1911 Navorsing oor die rol van silikoon www.geoscience.org.za in plantgroei en -gesondheid.

Skakel 012 842 4000 of e-pos stoltze@arc.agric.za vir die volgende publikasies wat beskikbaar is vanaf die LNR se Instituut vir Landbouingenieurswese: • Verskansings en klein strukture om gronderosie te voorkom (ook beskikbaar in Engels) • Erosiebekamping met behulp van slikheinings (ook beskikbaar in Engels) Die provinsiale departemente van landbou verskaf plakkate en ander materiaal vir opleiding. Kontak die Opleidingshulpbronne-ontwikkeling by die KwaZulu-Natalse Departement van Landbou en Omgewingsake in verband met die volgende:

167

• Acid soils and liming (plakkaatreeks in Engels, asook A4-boekie) • Land husbandry I (General), II (Cropping) en III (Grazing) (plakkaatreeks en boekies in Engels en Zoeloe) • Good seed, soil and water for success (plakkate en boekies in Engels) • Vetiver grass, a hedge against erosion www.fao.org/nr/lada – lees oor die Land Degradation Assessment in Drylands-projek (LADA). ‘n Vertakking van LADA is die World Overview of Conservation Approached and Technologies (WOCAT) -projek. Skryf aan Lianda Lotter by LotterL@arc.agric.za of besoek www.wocat.net vir meer inligting. www.terrafrica.org – ‘n Afrika streeksvolhoubarelandbestuursnetwerk wat in 2009 gestig is. Die Landbouweekblad en die Farmer’s Weekly publiseer natuurlik ook dikwels artikels wat met grond verband hou.

Omnia Tel. 011 709 8888 www.omnia.co.za Planner Bee Plant Care Tel. 011 888 4215 www.fertilis.co.za

Senwes Bpk Tel. 018 464 7800 www.senwes.co.za Soilmix Africa Tel: 021 882 8270 www.soilmix.biz

6. Maatskappye wat betrokke is
• Kry hierdie opskrif in die hoofstukke Bemestingstowwe, en Kompos en organiese bemestingstowwe, en Erdwurms en Vermikultuur. • Verskeie maatskappy kan u help om die beste resultate uit u grond te kry deur verskillende grondeenhede op u plaas te identifiseer en ‘n omvattende kaart van die besonderhede saam te stel. Die volledige lys verskyn op www.sasso.co.za Agri-Africa Konsultante Tel. 021 886 6826 www.agri-africa.co.za Envirosoil Consulting Tel. 011 886 5952 chris@envirosoil.co.za

Die FERTILIS-produk (registrasienr. Stimuplant B3664 Act36/1947) word as ’n Tel. 012 802 0940 / 4009 bemestingstof gebruik vir ALLE www.stimuplant.sa.gs grondsoorte. Die insetting van stikstof deur biologiese stikstoffiksasie verbeter Profert grondvrugbaarheid en oesopbrengs, Tel. 018 293 3530 en verminder die behoefte aan stik www.profert.co.za stofbemestingstowwe. RT Chemicals Terratek Tel. 033 386 9384 Tel. 018 581 1000 www.rtchemicals.co.za www.suidwes.co.za Grond-kondisionerings en Yara South Africa (Edms) Bpk Fertigante. Tel. 021 913 3751 / 862 6617 www.yara.com SA KALK & GIPS Tel. 021 914 5330 www.sakg.co.za Waternavorsingskommissie Tel. 012 330 0340 www.wrc.org.za

Scientific Roets Tel. 039 727 1515 www.scientificroets.com

Grondbestuur is een van hulle EnviroMon Tel. 021 851 5134 kundigheidsgebiede. www.enviromon.co.za Biogrow Tel. 028 313 2054 Voorsiening, installasie, www.biogrow.co.za instandhouding en kalibrering van instrumentasie vir die Raad vir Geowetenskap monitoring van weerelemente en Tel. 012 841 1911 grondvogtoestande. www.geoscience.org.za GWK Bpk Omgewingsimpakassesserings, Tel. 053 298 8200 kartering, opnames en meer. Die d.haarhoff@gwk.co.za Raad se dienste is plaaslik sowel as www.gwk.co.za in die buiteland beskikbaar. Hanna Instruments DFM Software Tel. 011 615 6076 Tel/Faks 021 904 1154 www.hannainst.co.za www.dfmsoftware.co.za pH-instrumente, bemesting/ Grondvogsensors wat permanent in besproeiingstelsels en meer die grond geplant word. Hulle neem uurliks vog- en temperatuurlesings LNR – Instituut vir Klimaat, Grond en Water (ISCW) op ses dieptes. Tel. 012 310 2500 www.arc.agric.za Eco-Fert Tel. 021 979 1737 / 975 0561 www.eco-fert.co.za Mycoroot (Edms) Bpk Tel. 083 636 0706 Die vernaamste doel van Eco- www.mycoroot.com Fert bemestingstowwe is om omgewingsvriendelike grond- Vir inligting oor mikorisa, en –plantbemestingstowwe te versoenbaarheid met swamdoders, voorsien, wat geskik is om in te mikorisa-analise van grond en pas by organise boerdery, bio- ander grondmikrobieseanalisevriendelike landbou, chemise dienste kontak Mycoroot. boerdery of kombinasies hiervan. Ecosoil Tel. 021 848 9434 / 072 906 1636 www.ecosoil.co.za NviroTek Labs Tel. 012 252 7588 www.nviroteklads.co.za

Zinchem Tel. 011 746 5000 Ingenieursprojekte het die bestuur www.agriculturefertilizer.co.za van gronderosie ingesluit. www.zinchem.co.za

7. Grondmonsters en -ontleding
Die neem van grondmonsters is die swakste skakel in die grondtoetsingsproses – ‘n paar gram grond moet miljoene kilogramme in die veld verteenwoordig. Die samestelling van grond wissel horisontaal sowel as vertikaal, en die monster moet hierdie variasies insluit. Dit is dus belangrik dat kontroleerbare faktore soos wanneer die monster geneem word, die diepte waarop dit geneem word, die verhouding tot rye en die roete wat gevolg word identies aan dié van vorige jare moet wees. Daar bestaan verskeie metodes om grondmonsters te neem. Hoe, waar en wanneer die submonsters ingesamel moet word, hang af van die toepassing van die ontledingsresultate. Dalk wil u ‘n bemestingsprogram formuleer. In hierdie geval sal die metode waarvolgens die grondmonsters geneem moet word, bepaal word deur die gewas wat gekweek word. Of dalk is u besig om plantproduksieprobleme te ondersoek of om ‘n nematodetelling te doen (ook hiervoor bestaan daar verskillende riglyne wat afhang van waar die monsters geneem word – boorde en jaarlikse gewasse vereis byvoorbeeld verskillende metodes vir monsterneming). Of dalk wil u die waterhoudende kenmerke van die grond vasstel. Verskeie rolspelers het riglyne oor die neem van grondmonsters vir hulle klante opgestel. Die volgende metodes word in hierdie riglyne gelys: • grondmonsters om ‘n bemestingsprogram vir jaarlikse gewasse te formuleer • grondmonsters om ‘n bemestingsprogram vir meerjarige gewasse te formuleer • terreinspesifieke monsters • grondmonsters om plantproduksieprobleme te diagnoseer • grondmonsters om permanente gewasse te vestig • grondmonsters om die bestaande bemestingsprogram vir boomgewasse te beoordeel • grondmonsters om die waterhoudende kenmerke van grond te bepaal • grondmonsters vir nematodetellings Aantekeninge oor grondmonsters verskyn op die webtuistes van landboumaatskappye, byvoorbeeld www.suidwes.co.za. Lede van SAGO (kyk opskrif 2) en die naaste landboukollege of provinsiale departement van landbou sal u in dié verband kan help.

Jako Pieterse gee raad aan boere Onafhanklike analise van grond, oor die skepping van gesonde water, plante, bemestingstowwe en voer. grond. Teken op sy nuusbrief in.

168

8. Gronderosie en Goeie Landboupraktyk
Lees oor WOCAT en LADA by www.wocat.net en www.fao.org/nr/lada onderskeidelik.

• Laat ‘n grondopname doen en kry die grondkaart in die hande (grondopnemers se besonderhede verskyn op SASSO se webtuiste, www.sasso.co.za, en party word onder opskrif 6 gelys). • Beplan die grondgebruik op die plaas aan die hand van die grondkaart en hou volhoubaarheid in gedagte. • Pas die plan toe. Gebaseer op inligting wat ingestuur is deur Dr. PAL le Roux (SASSO). E-pos: LeRouxPA@ufs.ac.za

Gronderosie wat deur die wind veroorsaak word kom voor in plekke waar droë, los grond redelik fyn verspreid is oor ‘n gelyk grondoppervlak met baie min of geen plantbedekking nie. • Ongeveer 300 miljoen ton bogrond word elke jaar weggespoel. • Op die oomblik kan 3 miljoen hektaar bogrond as gevolg van erosie en bosindringing nie vir landboudoeleindes gebruik word nie. ‘n Grondgebruiker kan winderosie bekamp deur • van ‘n wisselboustelsel gebruik te maak • nie grond onbewerk te laat lê nie • alternatiewe stroke natuurlike grond en onversteurde dekgewasse af te wissel • stroke natuurlike plantegroei reghoekig met die heersende windrigting te laat loop • geskikte windskutte meganies of biologies te skep Sterk reënval op kaal grond veroorsaak aggregaatverspreiding, oppervlakdigting, erge afloop en weinig infiltrasie van die water. Die potensiaal vir gronderosie is die grootste wanneer daar net klaar geploeg is, wanneer saadbeddens voorberei word en wanneer saailinge besig is om te vestig. ‘n Grondgebruiker kan die volgende metodes toepas om watererosie te bekamp: • • • • Lê ‘n land só uit dat die verspreiding van afloopwater beperk word. Maak van ‘n wisselboustelsel gebruik. Skep alternatiewe stroke grond met onversteurde dekgewasse. Laat oesreste of plantmateriaal op landerye om gronderosie te keer. • Geskikte weiveld moet op grond gevestig word wat glad nie meer beplant word nie.
Bron: www.daff.gov.za

10. Inligting vir opkomende boere
Grondsoorte As u groente, vrugtebome, mielies of ’n ander gewas wil plant, moet u eers vasstel of die grond sanderig, kleierig of leemagtig is omdat nie alle gewasse ewe goed in verskillende soorte grond groei nie. Tel ’n handvol grond op. Voel die grond. Is dit grof, fyn of klewerig? Maak die grond in u hand nat en probeer ’n wors daarvan maak. Kyk dan na die tabel hieronder om te besluit watter soort grond u vashou. Hoe voel die grond? Baie grof Grof Grof Kan u ’n wors maak? Nee Kan nie buig nie Kan effens buig Hoe lyk die wors? Grondsoort Baie sanderig Sanderig Sanderige leem Leem of slikleem Kleileem of sanderige leem Klei

Bietjie sanderig, Kan halfpad taamlik fyn maar ombuig nie klewerig nie Bietjie sanderig, taamlik fyn en klewerig Fyn en klewerig Kan meer as halfpad ombuig Kan ’n ring vorm

9. Interessanthede vir die kommersiële boer
Omdat grondsoorte verskil,verskil hul geskiktheid vir gewasproduksie en dit beïnvloed oesopbrengste. Plant u die beste oes vir die grond wat u tot u beskikking het? Boere kan nie bekostig om grond teen ‘n verlies te bewerk nie. Die beste grondsoorte moet vir ‘n gewas gekies word. Die lae en wisselende mielieprys vererger byvoorbeeld die druk en dit word bevraagteken of die verbouing van mielies moet voortduur. In hierdie geval is dit noodsaaklik om slegs die beste grond vir die verbouing van mielies te gebruik. Ander gewasse moet op die res van die grond verbou word. Alternatiewe gewasse sluit byvoorbeeld permanente weiding in. Permanente grondeienskappe varieer. Die Suid-Afrikaanse grondklassi fikasiestelsel maak voorsiening vir hierdie variasie in 73 grondvorms met verskillende families in elke grondvorm. Verskille in die vrugbaarheid van die grond en in landboupraktyke dra tot hierdie variasie by. Grondwetenskaplikes kan boere help om hulle grond en die gebruik daarvan bymekaar te pas. ‘n Grondopname is noodsaaklik om grond optimaal te kan gebruik. ‘n Plan vir die gebruik van die grond kan dan opgestel word om volhoubare aanwending te verseker. Presisielandbou met supermonitors is ‘n nuwe manier om boere te help bepaal presies wat hulle grond op ‘n spesifieke plek produseer. Die prosedures vir presisieboerdery moniteer verskille in oesopbrengste. Hierdie tegnologie het die grondopname en grondevaluasiebedrywe verander. Die ander been van presisielandbou-netsteekproefneming identifiseer verskille in grondchemie en –vrugbaarheid wat verskille in kalk en bemestingtoedienings moontlik maak.

Grond wat te veel klei of te veel sand bevat, kan verbeter word deur baie kompos of mis by te voeg. • Water dring nie maklik deur kleigrond nie en die plante se wortels groei moeilik. • Water loop maklik deur sanderige grond, die wortels groei maklik, maar die grond word gou weer droog. • Leemgrond bevat sand sowel as klei. Die wortels groei maklik en die grond behou water en voedingstowwe. Suur grond en kalk Die meeste landbougewasse lewer beter opbrengste wanneer die grond nie te suur of te soet (alkalies) is nie. Baie grond in Suid-Afrika, veral in die oostelike dele van die land, is suur. Suur grond is meestal arm en onproduktief. ’n Kalkproduk moet dus bygevoeg word om die suur te neutraliseer. Die meeste gewasse vind baat by die toevoeging van kalk wat die pH verhoog. Die hoeveelheid kalk wat bygevoeg word, hang af van die pH, die tekstuur en die versadigingspunt van die grond. Hoe suurder die grond is, hoe meer kalk is nodig. Kleierige grond en grond wat baie organiese materiaal bevat, het ook kalk nodig.
Bron: Infopak van www.daff.gov.za en KwaZulu-Natalse Departement van Landbou, Omgewingsake en Landelike Ontwikkeling.

Ons dank aan dr P .A.L. le Roux (SAGO en die Universiteit van die Vrystaat) vir terugvoering op die konsephoofstuk.

169

Hulpbronne en Goeie Landboupraktyk

Hernubare Energie
1. Oorsig
Die hernubare-energiesektor is een van die snelgroeiendste sektore in die wêreld. Vir Suid-Afrika kan dit werkskepping, volhoubare ontwikkeling en ‘n verminderde las op Eskom meebring. Dit is ook ‘n goeie, logiese reaksie op aardverwarming. Omdat hernubare energiebronne deurlopend aangevul word, bied hierdie bronne voorsieningsekerheid. Nadat die aanvangskoste aangegaan is, word energie van die wind, golwe, son, aardhitte (geotermiese hitte), biomassa en riviere verkry. Die tegnologie wat ingespan word vir die benutting van hierdie hulpbronne (renewable energy technologies – RETs) funksioneer sonder besoedeling en word dus “skoon tegnologie” genoem. ‘n Groter verskeidenheid energiehulpbronne is in die beste belang van nasionale en internasionale sekuriteit. Die aanvraag na hernubare energie neem wêreldwyd toe en bied gevolglik ‘n weg na volhoubare ekonomiese groei en potensiële uitvoere. Die gebruik van hernubare energie kan tans in ons energiebehoeftes voorsien en verseker dat daar vir ons kleinkinders skoon lug en voldoende energie sal wees.
Bron: Earthlife (aangepas)

• Korttermyndenke – word primêr gemotiveer deur korttermynwinste en huidige behoeftes. • Selfgesentreerd – selfbevrediging sonder om in gelyke mate om te gee oor die gevolge van ons keuses en aksies vir die welsyn van ander (menslike en niemenslike) individue en gemeenskappe. • Verbruikersgeoriënteerde benadering – ’n “kultuur” waarin waarde en status in die samelewing bepaal word deur die hoeveelheid materiële goedere wat besit en verbruik word. Die logiese gevolg hiervan is ’n onversadigbare en hoogs mededingende aanvraag na meer, groter en beter verbruikersgoedere. (Dit het veroorsaak dat ongeveer 20% van die wêreld se bevolking tans ongeveer 80% van die wêreld se hulpbronne besit en verbruik.) Indien bogenoemde die onversadigbare waardes en optrede is waarop huidige ”ongerieflike omgewingsgevolge” gegrond is, moet die ooreenstemmende omgekeerde waardes en optrede ten einde ’n volhoubare samelewing en die aarde se ekologiese sisteme te ondersteun, die volgende wees: • “Holistiese” begrip — om die gevolge van ons handelinge vir die delikate, interafhanklike aard van die aarde se ekosisteme en gemeenskappe te erken en met inagneming daarvan keuses te maak en op te tree. • Langtermynperspektief – die eise om te voldoen aan huidige behoeftes en begeertes moet afgeweeg word teen die langtermynuitwerking daarvan om daaraan te voldoen. • Omgee vir die gemeenskap – ’n verantwoordelike en wedersyds ondersteunende toewyding aan die welsyn van die aarde se lewende gemeenskappe (in Afrika-terminologie genoem “ubuntu”). • Lewenskwaliteit – ’n waardering vir kwaliteit eerder as kwantiteit: probeer ’n eenvoudige, elegante lewenskwaliteit bereik in plaas daarvan om wild tekere te gaan om ’n onnodige hoeveelheid verbruik te finansier; streef daarna om te voldoen aan ons materiële behoeftes op ’n vlak van redelike gemak, maar plaas ’n hoër waarde op die meer verfynde menslike bates soos intellek en die menslike gees.
Bron: David Parry-Davies www.thoughtleader.co.za

Die invoertarief vir hernubare energie (renewable energy feed-intariff – Refit) sal beleggings deur die privaatsektor aanmoedig indien ‘n regverdige opbrengs op die belegging verseker kan word. Eskom is as die aangewese aankoopgesag vir hernubare energie aangewys en gaan alle hernubare energie wat opgewek word aankoop en dit dan deur die nasionale elektrisiteitsnetwerk versprei. Riglyne oor die invoertarief vir hernubare energie van die Nasionale Energiereguleerder van Suid-Afrika verskyn op www.polity.org.za. Voordat die metodes vir die opwekking van energie kan verander van die ou wêreld van steenkool en olie na die gebruik van die son, wind, water, biogas of biomassa, moet: • hoog aangeskrewe rolmodelle die weg baan; • die aktiwiteite van belanghebbers in die proses gekoördineer word; en • ‘n instaatstellende omgewing geskep word sodat individue en munisipaliteite die regte ding kan doen.
Bron: Ruth Rabinowitz skryf in Business Day, 30 November 2009 (aangepas)

3. Sonkrag
• Sonenergie is suiwer, onbeperk en bowenal gratis. Die benutting van die son se energie vir sommige plaasaktiwiteite, kan so ‘n plaas se elektrisiteitsrekening verlaag, en in die besonder die druk wat op kragvoorsiening geplaas word, verminder. • Een van die eenvoudigste maniere om sonenergie te gebruik, is deur plaasgeboue so te ontwerp dat natuurlike daglig, eerder as elektriese gloeilampe, daarin gebruik word. Dit is die mees koste-effektiewe benadering aangesien sonenergie gebruik kan word om huise en buitegeboue vir lewende hawe te verhit. Verhitting van water deur sonkrag kan warm water verskaf vir die skoonmaak van hokke en toerusting, en suiwelboere kan sonkrag gebruik om koeie se uiers te verwarm en te stimuleer. • Die gebruik van sonkrag om grane en rosyne uit te droog is een van die oudste toepassings van sonenergie. Droogtoerusting wat deur sonkrag aangedryf word kan gesaaides vinniger en egaliger uitdroog. ‘n Tipiese sondroër bestaan uit ‘n skerm of omhulsel, afgeskermde droogborde en ‘n sonligversamelaar. Hoewel dit baie kan kos om sonpanele te installeer, maak die besparing ten opsigte van elektrisiteitsverbruik en die selfstandigheid ten opsigte van energieverskaffing tydens belangrike tye, dit kostedoeltreffend. • Kommersiële kweekhuise steun dikwels op die son vir beligting, maar op elektrisiteit of olie vir die handhawing van konstante temperature. ‘n Sonkweekhuis versamel deur middel van die boumateriale waarmee dit gebou is sonenergie as hitte en berg dit. Isolasie behou die hitte vir gebruik gedurende die nag en op bewolkte dae. Om die meeste sonlig op te vang, front ‘n sonkweekhuis gewoonlik noord, terwyl sy suidekant goed geïsoleer is, met min of geen vensters. ‘n Elektriese of olieverwarmer kan as bystand gebruik word. • Hoewel dit voorkom of dit aanvanklik duur kan wees om ‘n plaas toe te rus om sonkrag te benut, word die opbrengs op ‘n mens se belegging deur die besparing van elektrisiteitskoste gerealiseer. Water op die meeste plase is afkomstig uit boorgate, riviere of damme. Die beste wyse van kragverskaffing om water van die bron na die watertenks te pomp, is deur ‘n onafhanklike sonpompstelsel. Die koste van so ‘n stelsel hang af van die diepte van die boorgat, die afstand (in meter) na die watertenk en die aantal liter water wat daagliks verbruik word.
Bron: AgriReview, 2de kwartaal 2008, beskikbaar by www.standardbank.co.za

2. ’n Ander benadering
“The world we have created today has problems that cannot be solved by thinking the way we thought when we created them.” Albert Einstein Die krisisse in verband met klimaatsverandering, energie, water, olie, is bloot die simptome en gevolge van wyses van optrede en praktyke wat gemotiveer en aangedryf word deur ’n stel onvolhoubare waardes en denkpatrone, soos onder andere die volgende: • Onkunde — gebrekkige begrip in verband met die onderlinge verband tussen en die interafhanklikheid van die aarde se ekologiese sisteme en die gevolge van menslike optrede vir hierdie sisteme.

170

• Een uur sonlig bevat genoeg energie om die wêreld ‘n dag lank van energie te voorsien. • ‘n Gebied van 70 km x 70 km sou uit gekonsentreerde sonkrag (concentrated solar power – CSP) in al Suid-Afrika se elektrisiteitsvereistes kon voorsien. • Die opwekking van krag uit sonenergie is die snelgroeiendste elektrisiteitsbron, wat sy uitset elke twee jaar verdubbel. •Sonkrag is verreweg die mees oorvloedige en geredelik toeganklike bron van hernubare energie in Suid-Afrika, aangesien Afrika geseënd is met sonskyn regdeur die jaar. Daar is twee maal soveel sonlig in Afrika as in Europa, waar sonkrageenhede in sommige lande soos Switserland verpligtend is, beskikbaar. In Europa is daar die sogenaamde sonkragplase waar “boere” geld verdien deur oortollige sonkrag aan die nasionale netwerk te verkoop, eerder as om op die tradisionele manier te boer. • Daar is twee duidelike maniere waarop ons sonkrag kan benut, hetsy deur die hitte van die son te gebruik (sontermiese krag) of deur sonlig deur middel van fotovoltaïese panele in elektrisiteit te omskep. Afgesien hiervan is daar “passiewe sonkrag” (passive solar) – geboue word op so ‘n manier ontwerp dat hulle die hitte van die son absorbeer (deur noord te front), wat sodoende verhittingskoste verminder. • Sonkrag vir plase in afgeleë gebiede is ‘n lewensvatbare opsie omdat daar nie regstreekse toegang tot netwerkverskafde elektrisiteit is nie en dit baie gaan kos om die elektrisiteit by die plase te kry – wat plaaseienaars dan sal moet betaal. Sulke elektrisiteit sal teen ‘n veel hoër tarief as dié in stedelike gebiede verskaf word.
Bron: Mail & Guardian 27 Februarie 2008; www.solardome.co.za; www.solar-panel. co.za

4. Windenergie
‘n Voorbeeld van windenergie waarmee almal vertroud is, is die welbekende ou windpomp (wat in ‘n afsonderlike hoofstuk bespreek word). Maar laat ons verder gaan ... ‘n Windturbine omskep windenergie in elektriese of meganiese energie. Die mees algemene windturbines wek krag op deur middel van twee of meer lemme wat om ‘n horisontale as, wat op ‘n toring gemonteer is, draai. ‘n Onafhanklike kragproduseerder, Darling Wind Power, het in Mei 2008 begin funksioneer. Dit het vier windturbines wat 5.2 MW elektrisiteit kan verskaf. Al die elektrisiteit wat geproduseer word, word as deel van ‘n langtermynooreenkoms aan die stad Kaapstad verkoop. Die ander rolspelers in hierdie projek is DARLIPP die semistaatsonderneming , vir hernubare energie, Central Energy Fund, die Ontwikkelingsbank van Suider-Afrika (DBSA), terwyl ‘n gedeelte van die projek befonds word deur ‘n skenking van die Danish International Development Assistance (DANIDA). Dié groen elektrisiteitsonderneming kwalifiseer ook vir ‘n United Nations Global Environment Fund-waarborgskema, was bestuur word deur die South African Wind Energy Programme (SAWEP) van die Departement van Energie. South Africa, with its ample coastline, has the potential for major electricity generation from wind. The chief executive officer of DARLIPP Hermann , Oelsner, states that South Africa has the potential to be able to generate electricity from wind in excess of its current total national power consumption, and without the harmful effects of fossil fuel and nuclear powered generation plants. Klipheuwel windplaas is die eerste windplaas in Afrika suid van die Sahara.

Rolspelers
LNR Instituut vir Landbouingenieurswese Tel. 012 842 4000 stoltze@arc.agric.za Plan my Power Tel. 011 678 9184 www.solar-panel.co.za

Rolspelers
Benewens bogenoemde rolspelers, is daar die volgende: African Wind Energy Association (AfriWEA) Tel/Faks 022 492 3095 office@afriwea.org www.AfriWEA.org Genesis Eco-Energy Tel. 083 460 3898 www.genesis-eco.co.za Kestrel Wind Turbines Tel. 041 401 2500 www.kestrelwind.co.za Dit is die hernubare-energieafdeling van Eveready (Edms.) Bpk. wat mikro-windturbines in SuidAfrika vervaardig en verspreiders reg oor die wêreld het. Die volgende webtuistes bevat baie nuttige inligting: • • • • www.AfriWEA.org World Wind Energy Association www.wwindea.org Die artikel “Diewe laat boere kyk na wind” www.landbou.com German Wind Energy Association – die grootste nasionale windenergievereniging: • www.wind-energie.de • Danish Wind Industry Association. ‘n Omvattende oorsig van tegniese aspekte van windkrag – www.windpower.org • Folkecenter for Renewable Energy (Denemarke) www.folkecenter. net • Praktiese oplossings van omgewingsprobleme vir die een-en-twintigste eeu (Verenigde Koninkryk) www.cat.org.uk. • Sustainable Energy Africa bevorder benaderings tot en praktyke vir volhoubare energie in die ontwikkeling van Suid-Afrika en Afrika www. sustainable.org.za Winglette Tel. 058 623 1836 / 082 773 8496 www.winglette.com ZM Pompe Tel. 082 552 3917 / 073 070 8545 www.zmpompe.co.za

Renergy Technology (Rentech) Die volgende publikasies is by die Tel. 011 437 4445 www.rentech.com LNR beskikbaar: • Manual for the domestic drying of vegetables with a convection solar drier • The construction of a domestic convection solar drier (plans/ sketches) • Low-cost woodgas producer • Water heating by means of solar energy • Solar water heating system (plans/sketches) All Power Tel. 041 451 3936 www.allpower.co.za Watermax sonkragdompelpompe Association for Renewable Energy Cooking Appliances (AFRECA) www.afreca.org Davy Pumps Tel. 082 322 7305 www.davypumps.co.za Divwatt (Edms) Bpk Tel. 011 794 3825 www.divwatt.com Gunda Imports and Distribution Tel. 082 920 0656 www.gunda.co.za Nuon RAPS Utility Tel. 035 573 1529 Secur-a-lite Tel. 011 485 1923 Solardome SA Tel. 021 886 6321 www.solardome.co.za Solar Heat Exchangers Tel. 011 462 0024 www.solarheat.co.za Solien Tel. 044 877 1733 www.solien.co.za Sonnenkraft Tel. 011 781 6104 www.sonnenkraft.co.za Sun Africa Tel. 012 252 7290 / 082 822 5380 www.sunafrica.co.za Sun Electricity Tel. 012 326 6330 www.sunlec.co.za Sustainable Energy Society of Southern Africa (SESSA) Tel. 011 789 1384 www.sessa.org.za Suntank Solar Tel. 012 362 3311 www.suntank.com ZM Pompe Tel. 082 552 3917 / 073 070 8545 www.zmpompe.co.za

171

172

5. Biomassa
• Die term “biomassa” verwys gewoonlik na enige plant- of dieremateriaal. Voorbeelde van biomassa as ‘n regstreekse brandstofbron sluit die volgende in: hout, dieremis, suikerriet-reste en landbou-afval, veral in plattelandse gebiede. • Energie kan regstreeks as brandstof gebruik word, of dit kan onregstreeks as brandstof aangewend word deur dit in gas of vloeistof te omskep. Biogas word hierna behandel. Raadpleeg die afsonderlike hoofstuk daaroor vir aantekeninge oor biobrandstowwe (etanol en biodiesel). • Plantolies word ook uit biomassa geproduseer. Hierdie olies kan uit sonneblompitte, sojabone, grondbone, groente en ander plante onttrek en in brandstof omgeskakel word. Biogas Power Tel. 0861 BIOGAS / 083 678 5563 www.biogaspower.co.za Vergassing: Benutting van biomassa as energiebron Vergassing is die onvolledige pirolise van koolwaterstofbiomassa. Voerstof soos hout, mis, afvalpapier of steenkool kan omgeskakel word om skoonbrandende sintetiese gas te vorm wat hoofsaaklik uit waterstof (H) en koolstofmonoksied (CO) bestaan. Hierdie gas kan gebruik word om diesel of petrol te vervang. Aanwending: Prosesafval het nog altyd vir die bestuur van groot kommersiële landbouondernemings soos voerkrale (dieremis) en saagmeulens (afvalstukke, saagsels en houtsplinters) ‘n groot kopseer veroorsaak. In die verlede is direkte verbranding van afval vir verhitting aanbeveel en met ‘n redelike mate van sukses gebruik. Die omgewings- en arbeidsimpak is egter eers onlangs besef. Vergassing is ideaal vir grootskaalse landbouondernemings aangesien die stroom afval omskakel in ‘n omgewingsvriendelike, skoonbrandende brandstof wat gebruik kan word om krag op te wek en in kouer dele vir verhitting aangewend kan word. Die lewering van biogas-plantenergie kan verhoog word deur vaste- en vloeistowwestowwe as verwerkingsafvloei te skei en die vastestowwe te vergas. Geskiedenis: Houtvergassing is gedurende en na die Tweede Wêreldoorlog ontwikkel toe brandstof en olie skaars was. Baie voertuie is omgeskakel om op sintetiese gas te loop wat verkry is deur steenkool en kooks (wat volop was) te vergas. Afvalhout is ook baie as goedkoop bron van brandstof gebruik. Tot onlangs was daar bitter min tegnologiese vordering op die gebied van klein- tot mediumskaal gaskrone (“gasoliers”) as bron van energie. Houtgaskrone word vandag steeds as bron van energie gebruik waar krag nie beskikbaar is nie en in bedrywe waar nuttige hersiklering van afval geïntegreer kan word. Voorbeelde is saagmeulens en groot houtfabrieke waar die wegdoening van afvalhout ‘n probleem is.
Bron: Biogas Power

en Groen Energie (elektries, verhitting, verkoeling, meganies). Ander voordele behels reukbeheer, afvalbestuur, verbeterde bemestingswaarde en verminderde kweekhuisgasvrystellings. ‘n Tekortkoming is dat die netwerkvoorsiening van elektrisiteit steeds die beter opsie is – tensy ‘n mens as ‘n SOM (skoonontwikkelingsmeganisme) regsitreer om koolstofkrediete te verdien. Die moontlikheid bestaan dat ‘n aantal bedrywe onder een sambreel saamgevoeg kan word ten einde die registrasiekoste te verminder en die groottebeperking te verlaag. Biogas is reeds goed as energiebron in die platteland van China, Indië en ander Asiatiese lande gevestig. Hierdie proses vereis dat, byvoorbeeld, dieremis, gegis word. Biogas is ‘n omgewingsvriendelike energiebron aangesien dit nie uit ru-olie verkry word nie.
Bron: Biogas Power and AgriReview, 2nd quarter 2008, beskikbaar by www. standardbank.co.za

Agama Energy Tel. 021 701 3364 www.agama.co.za Biogas Power Tel. 031 781 1981 / 083 645 4501 www.biogaspower.co.za EcoSecurities Tel. 011 575 6000 sa@ecosecurities.com

Humphries Boerdery Tel. 014 736 3843 ‘n Groot varkplaas wat metaan uit mis en ander afval verkry. LNR Instituut vir Landbouingenieurswese Tel. 012 842 4000 stoltze@arc.agric.za

Die volgende publikasies is by In samewerking met bogenoemde beskikbaar: projekontwikkelaars en kopers van • Biogas design and operation vrystellingskrediete struktureer en manual rig hierdie onderneming projekte • Biogas from cattle manure vir die vermindering van die • Biogas purification vrystelling van kweekhuisgasse, • Biogas equipment vanaf die begin tot die voltooiing • Biogas water pump daarvan. Weltec Tel. 039 316 6547 www.weltec-biopower.de Bioverwerkers is ‘n volhoubare oplossing vir sowel die energiekrisis as die besoedelingsprobleem en hou potensieel ‘n tweede inkomste vir boere in. Raadpleeg die volgende artikel hieroor: “Who needs nuclear when you have waste”, beskikbaar by www.farmersweekly.co.za

7. Waterenergie
• Energie in die vorm van bewegingsenergie of temperatuurverskille in water, kan ingespan en gebruik word. Aangesien water ongeveer ‘n duisend maal swaarder is as lug, kan ‘n stroom water wat stadig vloei groot hoeveelhede energie vrystel. • Hidro-elektirisiteit, ‘n hernubare energiebron wat uit bewegende water verkry word, verskaf ongeveer 20% van die wêreld se elektrisiteit. Met sewe groot riviere (Nyl, Niger, Kongo, Senegal, Gariep, Limpopo en Zambezi) het Afrika, wat oor ongeveer 10% van die wêreld se potensiële hidro-energie beskik, en ‘n uiters lae per kapita energieverbruik het, tot dusver slegs ‘n klein gedeelte van sy vermoë benut. • Weens die hoë kapitaalkoste en die omgewings- en sosiale impak van groot damme, word hernubare hidro-ontwikkelings tans toenemend op kleinskaalse projekte (minder as 10 MW) gerig. Sulke kleiner hidro-aanlegte beïnvloed nie oewer-ekosisteme nie, en deur plaaslike tegnologie en vaardighede te gebruik, kan so ‘n kleinskaalse hidroaanleg ook in die omgewing tot werkverskaffing bydra. Inligting oor hidro-elektriese krag, gepompte berging (“pumped storage”), oseaan-energie en gety-energie is by www.en.wikipedia.org beskikbaar. BWG Hydro Power Development Tel. 011 391 3741 www.bwghydro.co.za Mikro hidro-elektriese krag moontlik vir klein ondernemings ZM Pompe Tel. 082 552 3917 / 073 070 8545 www.zmpompe.co.za

6. Biogas
Sekere landboubyprodukte (diere-afval, gewasreste, ens) wat aanvanklik bloot as afval beskou is, word al meer as ‘n nuttige byproduk en waardetoevoedende hulpbron beskou. In die hedendaagse kompeterende landbouomgewing moet boere meer aandag skenk aan die afval wat hulle weggooi en seker maak dat hulle nie potensiële kostebesparing of inkomste wegdoen nie. Met die koste van netwerkkrag wat in die volgende twee jaar kan verdubbel en kragvoersiening wat al meer onvoorspelbaar word, kan die verskaffing van biogas die verskil tussen die sukses en mislukking van ‘n onderneming behels. Biogas is ‘n gas wat uit ongeveer 50-–70% metaan (CH4) en 30–50% koolstofdioksied (CO2) bestaan. Sinonieme vir biogas is woorde soos rioolgas, moerasgas en metaan. Biogas kan gesuiwer en vir die opwekking van krag en/of verhitting of verkoeling gebruik word. Die lewensvatbaarheid van ‘n biogasprojek hang af van ‘n aantal aandrywers. Voordele van ‘n biogasaanleg, wat verkoop kan word, is Koolstofkrediete

173

8. Geotermiese energie
Hierdie energie kom voor in verhitte rots en vloeistof wat uit die uiters warm kern van die aarde opstyg en tot in die skeurtjies en openinge in die aardkors deursyfer. Dit kan in die vorm van warm water, stoom of warm, droë rotse voorkom. Om tot hierdie energie toegang te kry, word gate in die aardkors geboor. Suid-Afrika het nie baie geotermiese hulpbronne nie – slegs dié in die gebied rondom Aliwal-Noord en in die Kaapse Hoekberge.

Ander:
hulle beplan om honderde miljoene dollar te spandeer om die prys vandie elektrisiteit wat Begin om met jou natuurlike uit hernubare energiebronne hulpbronne boer en verdien ekstra opgewek word tot laer as die prys geld deur hernubare energie aan van steenkool af te dwing. ESKOM te verkoop. Industrial Development Corporation (IDC) Amatola Green Power Tel. 011 269 3000 Tel. 011 783 1922 lvanwyk@amatolagreenpower. www.idc.co.za co.za Just Energy South Africa www.amatolagreenpower.co.za Tel: 021 701 2012 Amatola Green Power (AGP) is ‘n www.just-energy.org handelsmaatskappy vir elektrisiteit wat onafhanklik van Eskom of National Business Initiative munisipaliteite funksioneer. Die Sustainable Futures elektrisiteit wat AGP produseer, Tel. 011 544 6017 word uit natuurlike, hernubare www.nbi.org.za energiebronne (renewable energy – RE), ingevolge riglyne van die Siyenza Management Departement van Minerale en Tel. 011 463 9285 www.siyenza.za.com Energie (DME), opgewek. Alt-e Technologies Tel. 086 111 6182 Cape Advanced Engineering (CAE) Tel. 021 577 3413 www.cae.co.za Combustion Technology Tel. 021 715 3171 www.rielloburners.co.za They run the Energy Solutions for Africa Conference and Exhibition Sustainable Energy Africa Tel. 021 702 3622 www.sustainable.org.za

9. Rolspelers
Sien ander rolspelers onder opskrif 3, 4, 5, 6 en 7. Renewable Energy Finance and Subsidy Office (REFSO) Tel. 012 317 8711 www.dme.gov.za REFSO se mandaat sluit die volgende in: • Die bestuur van subsidies vir hernubare energie. • Die verskaffing van raad aan ontwikkelaars en ander betrokkenes by die finansiering en subsidiëring van hernubare energie (insluitende die grootte van toekennings, geskiktheid daarvoor, prosedurele vereistes, ens), asook geleenthede om uit ander bronne finansiering te bekom. Daar is verskeie internasionale en plaaslike finansieringsinstellings wat gewillig is om finansiële hulp te verskaf aan maatskappye in die privaat sektor wat noodsaaklike infrastruktuur vir die verskaffing van hernubare energie in ontwikkelende lande wil oprig. Hierdie instellings bied ‘n groot verskeidenheid produkte aan, onder andere uitvoerkrediet, gemengde krediet en verskillende tipes lenings. Die verskillende instellings het verskillende benaderings tot die hantering van potensiële projekte ontwikkel. Die Suid-Afrikaanse Grondwet 1996, vereis dat die regering ‘n nasionale energiebeleid skep om te verseker dat nasionale energiehulpbronne voldoende benut word ten einde in die nasie se energiebehoeftes te voorsien. Die Grondwet verklaar verder dat bekostigbare energie aan almal beskikbaar gestel moet word. Die produksie en verspreiding van energie moet volhoubaar wees en tot ‘n verbetering in landsburgers se lewenstandaard lei. Die Suid-Afrikaanse regering erken dat hulpbronne vir hernubare energie, biomassa uitgesluit, nog nie ten volle benut word nie, en dit het gelei tot die beleid oor hernubare energie – een van die doelwitte wat in die Witskrif oor Energiebeleid van die Republiek van Suid Afrika (DME, 1998) gestel is. Die Suid-Afrikaanse kabinet het die Witskrif oor Hernubare Energie (in PDF-formaat] in November 2003 aanvaar, en daardeur die grondslag gelê vir die algemene aanvaarding van hernubare energie as energiebron. Die beleid stel ‘n teiken van ‘n 10 000 GWh-bydrae tot finale energiebehoeftes, wat teen 2013 in Suid-Afrika bereik moet word.
Bron: www.villageexhibitions.co.za/renewable_energy/news.htm

Sustainable Energy & Climate Change Project (SECCP). Die SECCP in samewerking , Cullinan Energy Solutions met suidelike en noordelike Tel. 082 679 9307 beywer hulle om www.cullinanenergysolutions.co.za NRO’s, beleide en maatreëls rakende energiedoeltreffendheid ten Earthlife Africa opsigte van verskaffing en verbruik, Tel. 011 339 3662 hernubare energie en skoon www.earthlife.org.za tegnologieë te bevorder. Nuus oor en bevindinge van SECCP verskyn Earth Power op www.earthlife.org.za – kies die Tel. 021 702 1102 “Research”-opsie. www.earthpower.co.za Energy & Densification Systems (Edms) Bpk Tel. 011 794 4660 www.russiltech.co.za Talbot & Talbot Tel. 033 346 1444 www.talbot.co.za

Wesgro www.google.com – Google het in Tel. 021 487 8648 November 2007 aangekondig dat www.wesgro.co.za Duitsland is die leier op die gebied van die opwekking van windkrag. Kanada is die wêreldleier op die gebied van hidro-elektrisiteit, terwyl Brasilië die wêreld se grootste etanolprodusent is. Agt-en-veertig land is tans besig met hernubare-energie-projekte. Sien die “Global Trends in Sustainable Energy Investment 2009”-dokument by www.unep.org. Die United Nations Environment Programme beklemtoon in hierdie verslag dat ‘n ‘groen ekonomie’-benadering tot die uitdagings wat die wêreld in die gesig staar kritiek is.

174

Hulpbronne en Goeie Landboupraktyk

3. WaterCare
Weens watertekorte en die belangrikheid van water vir besproeiing in die provinsie is WaterCare veral op Limpopo gemik. Hierdie tema voorsien ‘n raamwerk vir grondbestuur en die voorkoming van verslikking van besproeiingsdamme. WaterCare werk in vennootskap met die gemeenskap om aksieplanne te ontwikkel vir die bestuur en herstel van besproeiingskemas. Die rehabilitasie van besproeiingskemas verhoog watertoevoer en huishoudelike voedselsekuriteit. WaterCare bevorder voorts die ontwikkeling van tegnieke vir waterhulpbronbestuur en bevorder geleenthede vir opleiding op hierdie terrein.

LandCare
1. Oorsig
Die Nasionale Grondversorgingsprogram (National LandCare Programme [NLP]) is ‘n inisiatief wat die regering se steun geniet en regoor die land in werking gestel word. Die bedoeling is dat dit deur vennootskappe en samewerking van die openbare en die privaatsektor bedryf word. Dit is ‘n gemeenskapsgebaseerde program wat daarna streef om • ons hulpbronne te bewaar • hulpbronne op volhoubare wyse te gebruik • ‘n bewaringsetiek deur onderrig en bewusmaking te skep • deur projekte vir die rehabilitasie van natuurlike hulpbronne, verbeteringsprojekte en bewaringsprojekte werk te skep en armoede te verlig Die program identifiseer in elke provinsie ernstige probleme oor grond- en waterdegradasie wat volhoubare hulpbrongebruik kan beïnvloed, en hierdie kwessies word deur middel van spesifieke projekte aangepak. Projekte is in al nege provinsies deur die LandCare Conditional Grant op grond van die jaarlikse Wet op die Verdeling van Inkomste van stapel gestuur en provinsies implementeer projekte onder bepaalde voorwaardes. Inisiatiewe vir waterversorging, veldversorging, grondversorging en jeugversorging maak alles deel van hierdie program uit.
LandCare is gemoeid met die optimering van produktiwiteit en die volhoubare gebruik van natuurlike hulpbronne wat sal lei tot verhoogde landbouproduksie, voedselsekuriteit, werkskepping en ‘n beter lewensgehalte vir almal.

4. VeldCare
VeldCare bevorder die beste weidingsisteme en erosievoorkomingsprakt yke om produksie te verbeter. Die program ontwikkel en hou landbouaktiwiteite ingevolge die beginsels van ekologies-volhoubare ontwikkeling in Noordwes in stand. Ekonomiese en sosiale ontwikkelingsgeleenthede word gerealiseer deur weidingsgebiede te verbeter en lewensvatbare weidingsgebiede oor landelike gemeenskappe heen in stand te hou.

5. SoilCare
SoilCare moedig landelike boere in KwaZulu-Natal, die Oos-Kaap en Mpumalanga aan om nuwe, oorspronklike strukture te bou om gronderosie te beveg en om die uitputting van die vrugbaarheid en suurgehalte van grond, wat produksiepotensiaal beperk, te verminder. Deur die SoilCare-program word volhoubare landbouproduksiesisteme soos diversifikasie, bestuur van insette en grondbewerking vir bewaring aan die gang te sit

6. JuniorCare
Die oogmerke van JuniorCare is om die voorheen-benadeelde jeug deur opleiding in fasiliterings- en leierskapsvaardighede te bemagtig. Dit sluit die bevordering van voedselsekuriteit tuis en by die skool, ‘n bewustheid van volhoubare landbou en die stig van jeugklubs en projekte wat ander komponente van LandCare wil bevorder, in. JuniorCare hanteer jongmense se behoeftes op geïntegreerde wyse en behels veeldissiplinêre benaderings.

2. LandCare
Waarom is grondversorging belangrik? • U en u medemens is van die grond afhanklik vir voedsel, skuiling en ‘n inkomste. • Grond is kosbaar en moet opgepas word – anders sal ons dit in die toekoms nie kan gebruik nie. • As ons die grond aftakel en misbruik, sal ons lewensgehalte agteruit gaan. • As ons nie na die grond omsien nie, gaan die skade aan die grond ons duur te staan kom. LandCare gaan oor die volgende: • Regstelling van hulpbron-aftakeling wat in die verlede plaasgevind het. • Korrekte hulpbronbestuur. • Samewerking tussen gemeenskappe. • Versorging van die grond in u omgewing. • U toekomstige lewensgehalte. • Verbetering van die omgewing. • Voedselsekuriteit vir die toekoms. Wat kan jy doen? • Stig of sluit by ‘n grondversorgingsgroep in u gemeenskap aan en raak betrokke. • Beplan en bestuur grond om agteruitgang te voorkom. • Herstel beskadigde gebiede. • Bevorder bewaringspraktyke. • Stig ‘n grondversorging-bewaringsgebied. • Herwin en hergebruik papier, glas, plastiek en metaal.

7. Uitheemse indringerplante
Uitheemse indringerplante is ‘n groot probleem in Suid-Afrika. Die 198 geïdentifiseerde spesies indringerplante put tot 10% van ons jaarlikse watervoorraad uit, verdring inheemse plante, veroorsaak brande en gronderosie en stel ook baie van ons diere in gevaar. Regulasies in die Wet op die Bewaring van Landbouhulpbronne, 43 van 1983 lys uitheemse indringerplante wat in een van drie kategorieë val: • Kategorie 1 Plante wat verwyder moet word. • Kategorie 2 Plante wat slegs in afgebakende gebiede gehou mag word, maar andersins verwyder moet word. • Kategorie 3 Plante wat bestaan, mag behoue bly (behalwe as dit binne 30 meter van die 1:50-vloedlyn van waterstrome of vleilande is), maar mag nie toegelaat word om te versprei nie en mag nie gekweek of verkoop word nie. Raadpleeg asseblief die hoofstuk oor uitheemse indringerspesies vir meer inligting oor uitheemse indringerplante.

175

8. Nasionale strategie en tersaaklike direktoraat by die DLBV
• Besoek www.daff.gov.za. Besonderhede oor die vele LandCareprojekte is beskikbaar in ‘n MS Excel -sigblad. • Verslae oor verskillende LandCare-projekte is beskikbaar by www. agis.agric.za – kies die “Advisories and Reports”- en dan die “Projects”opsies. Die Wet op die Bewaring van Landbouhulpbronne, 43 van 1983 (CARA) is ‘n wet van die Departement van Landbou, Bosbou en Visserye en maak voorsiening vir die bewaring van Suid-Afrika se natuurlike landbouhulpbronne deur: • • • • • Instandhouding van grond se produksievermoë. Bestryding en voorkoming van erosie. Voorkoming van verswakking of vernietiging van waterbronne. Beskerming van die plantegroei. Bestryding van onkruid en indringerplante.

Direktoraat Grondgebruik en Grondbestuur Tel. 012 319 7656 www.daff.gov.za LandCare SA Hulplyn: Tel. 012 319 7553 In die Wes-Kaap kan u met die LandCare-bestuurder in verbinding tree by 021 808 5090 of franciss@elsenburg.com. Skakel die provinsiale kantore van Grondgebruik en Grondbestuur om die kontakbesonderhede van LandCare-sameroepers in ander provinsies te bekom. Hier volg die besonderhede: Streek Gauteng Limpopo Mpumalanga Noordwes Noord-Kaap Vrystaat Oos-Kaap Wes-Kaap KwaZulu-Natal Telefoon 012 319 7596 015 287 9943 013 755 1420 / 2614 018 294 3343/4 053 807 2600 051 409 2601 043 704 6800 021 984 5090 033 345 3557/15

Wil u ’n LandCare-groep op die been bring? Tree in verbinding met die plaaslike LandCare-bestuurder of fasiliteerder om u by te staan vóór u aansoek doen om ’n groep te stig. (Die kontakbesonderhede verskyn hierbo.) As u suksesvol is, moet ’n programbestuur-ooreenkoms onderteken. Dié ooreenkoms bepaal die befondsingsvoorwaardes, insluitende u verantwoordelikheid om behoorlike rekords te hou van die uitgawe van subsidies, en die vereistes vir verslaglewering oor u program se vordering en resultate.

176

Hulpbronne en Goeie Landboupraktyk

Die Afrika-kontinent kry genoeg reën om water aan ongeveer 13 miljard mense te verskaf (dit is dubbeld die huidige wêreldbevolking). Baie min reënwater word egter opgevang of opgegaar deur middel van volhoubare metodes, byvoorbeeld die groot- en kleinskaalse oes van reënwater.
In Mei 2009 is ’n Uittreksel uit ’n verslag getiteld “Environmental food crisis” van die Verenigde Nasies se omgewingsprogram (UNEP) gepubliseer. Dit is beskikbaar by www.unep.org.

Die oes van reënwater
1. Oorsig
Reën val nie altyd waar ons wil hê dit moet val nie, maar ons wend dit tot ons eie voordeel aan. Op nasionale vlak is damme soos die Gariepdam, die Vanderkloofdam, die Midmardam, die Pongolapoortdam, die Vaaldam en die Theewaterskoofdam gebou om reënwater op groot skaal te versamel en te bewaar. Op plaaslike of boerderyvlak is duisende kleiner damme deur grondeienaars gebou met behulp van trekkers, damskrapers, voorlaaiers en ander toerusting wat op die plaas beskikbaar is. Die grondliggende idee is om die reënwater te behou op die grond waar dit val, dit wil sê die reënwater moet geoes word sodat dit later gebruik kan word vir die besproeiing van gewasse, as drinkwater vir diere, en selfs drinkwater vir menslike gebruik. Soms moet reënwater behandel word voor dit geskik is om te drink. Sogenaamde “gepaste tegnologiese” metodes (bv. die gebruik van sonkrag om water te disinfekteer) bied laekoste-ontsmettingsopsies vir die behandeling van opgegaarde reënwater om dit drinkbaar te maak. Daar word toenemend aanvaar dat die oes van reënwater ’n praktiese metode is om besproeiings- én drinkwater aan landbou- en ontwikkelingsprojekte die wêreld oor te voorsien. Dit kan ook wyd gebruik word in stedelike en buitestedelike gebiede waar die hoeveelheid, betroubaarheid en gehalte van pypgeleide water soms onder verdenking is.
Bron: E.H.Walter (Hydrex), in ’n skrywe aan die projek in Maart 2008; www. sciencedirect.com /science; http://en.wikipedia.org/wiki/Rainwater_harvesting

3. Rolspelers
Applied UV Tel. 021 448 6721 www.applieduv.co.za en sanitasie-ontwikkeling in SuidAfrika ondersteun. Hul nasionale kantoor is in Johannesburg en daar is ook streekskantore in Noordwes, Limpopo, KwaZuluNatal (2 kantore), die Oos-Kaap (3 kantore), die Vrystaat en Mpumalanga.

Applied UV spesialiseer in die aanwending van ultravioletstrale vir watersuiwering. Dié stelsel ontsmet drinkwater vir plase, huise, hospitale, hotelle en gemeenskappe wat nie toegang tot behandelde Ozone Innovations Tel. 021 854 6400 water het nie. www.ozoneinnovations.com Builders Warehouse Hierdie maatskappy spesialiseer Tel. 021 937 1014 in die ontwerp, vervaardiging www.builderswarehouse.co.za en installasie van osoon- en Builders Warehouse verskaf ultravioletlig-sterilisasietoerusting verskillende wateropgaartoestelle wat geen chemiese stowwe wat aan afvoergeute gekoppel gebruik nie. kan word. Inligting oor hul takke Rainman Landcare Foundation verskyn op die webtuiste. Dr. Raymond Auerbach Tel. 031 783 4412 Hydrex Water Storage director@rainman.co.za Tel. 011 440 4472 www.rainman.co.za www.hydrex.co.za Tenks en toerusting vir die bewaring Rand Water Spesialis-watergehaltedienste, van reënwater. grootskaalse waterdienste LNR – Instituut vir Grond, Tel. 011 682 0278 Klimaat en Water gpearson@randwater.co.za Tel. 051 861 1172 www.randwater.co.za Faks: 051 861 1027 bothac@arc.agric.za U plaaslike Waterraad kan u bystaan met raad, publikasie, ensovoorts. Naby Bloemfontein in Suid-Afrika Rand Water het byvoorbeeld ‘n se plat, droë provinsie – die brosjure getiteld Going with the Vrystaat – het die LNR landery- flow, wat lesers wys hoe om ‘n r e ë n w a t e r o e s t i n g s t e l s e l s watertenk vir die opgaar van ontwikkel. Hierdie stelsels maak dit stormwater of reënwater te bou. moontlik om gewasse aan te plant Skakel Grant Pearson. in gebiede waar mense al moed opgegee het, en dit word gretig SPATIUM deur kleinskaalse boere aanvaar. Louw van Biljon – 082 777 2647 spatium@isat.co.za MVULA Trust Tel. 011 403 3425 Umhlaba Consulting Group www.mvula.co.za Water for Development Unit Direkteur – Jonathan Denison MVULA is die grootste nie- Tel. 043 7221246 regeringsorganisasie wat die water- jdenison@umhlabacg.co.za Waternavorsingskommissie Tel. 012 330 9058 www.wrc.org.za Reënwater wat gedrink word moet baie versigtig opgegaar word en behandel word voor dit gedrink word. Daar is verskillende tegnologieë wat tuis gebruik kan word om opgegaarde reënwater te behandel, byvoorbeeld osoon-sterilisasie, ultravioletlig en distillering. Redelik eenvoudige sandfilters tesame met huishoudelike chloor kan ook gebruik word. Verdere besonderhede is beskikbaar by dr. Jo Burgess van die Waternavo rsingskommissie, 012 330 9039 (die oes van reënwater vir huishoudelike gebruik), of dr. Andrew Sanewe on 012 330 9047 (vir landboudoeleindes).

2. Nasionale strategie
Daar is gevind dat die vlak van ekonomiese aktiwiteit verdubbel in plattelandse dorpies wat toegang tot water verkry. Hierdie groei is van besondere belang weens die regstreekse uitwerking wat dit op armoede het. Elke huishouding met ‘n dak kan potensieel reënwater oes en opgaar. In Suid-Afrika, waar die werwe van landelike wonings ‘n yslike 200 000 hektaar beslaan (d.w.s. twee maal die kleinhoewe-area wat tans onder besproeiing is), is die potensiële impak op voedselsekuriteit meer as beduidend.
Bron: Tsepho Khumbane, Trustee van Die Mvula-trust (aangepas)

Wanneer water op die terrein van kleinskaalse boerderye geoes word, verhoog dit die inkomste en winsgewendheid daarvan. Navorsing oor ekonomiese lewensvatbaarheid, sosiale aanvaarbaarheid en omgewingsvolhoubaarheid het aangetoon dat landeryreënwateroesting ’n volhoubare benadering is tot die bemagtiging van landelike mense om voedselsekuriteit en ’n beter lewenstandaard te verseker. Winsgewendheidsontledings gebaseer op die begrotings van ondernemings toon aan dat boere wat selfs van die eenvoudigste vorm van landeryreënwateroesting gebruik maak in vergelyking met die konvensionele kweking van gewasse, hul inkomste met sowat R800/ha kan verhoog in die geval van mielieproduksie. Deelnemende navorsingstegnieke, soos Deelnemende Landelike Evaluering en Deelnemende Aksienavorsing wat in navorsingsdorpies toegepas is, bevestig dat boere gewillig is om die tegnieke van landeryreënwateroesting in hul produksie-aktiwiteite toe te pas, en dat hierdie tegnieke nie net ekonomies haalbaar is nie, maar ook omgewingsvolhoubaar, terwyl dit sosiale voordele inhou.
Bron: Jaarverslag van die Waternavorsingskommissie op www.wrc.org.za

177

4. Publikasies en webtuistes
Die volgende is uitstekende bronne: • Botha, J.J., van Rensburg, L.D., Anderson, J.J., Hensley, M., Macheli, M.S., van Staden, P ., Kundhlande, G., Groenewald, D.C., & Baiphethi, .P M.N., (2003). Water conservation techniques on small plots in semiarid areas to enhance rainfall use efficiency, food security, and sustainable crop production. Report No. 1176/1/03, Water Research Commission, Pretoria. • Hensley, M., Botha, J.J., Anderson, J.J., Van Staden, P . & Du Toit, A. .P (2000). Optimising rainfall use efficiency for developing farmers with limited access to irrigation water. Report No. 878/1/00, Water Research Commission, Pretoria. • Kundhlande, G., Groenewald, D.C., Baiphethi, M.N., Viljoen, M.F., Botha, J.J., Van Rensburg, L.D., Anderson, J.J. (2004). Socio-economic study on water conservation techniques in semi-arid areas. Report No. 1267/1/04, Water Research Commission, Pretoria. • Water resources management in rainwater harvesting: An integrated systems approach sluit gevallestudies wat handel oor reënwater wat in klein nedersettings en deur plaaswerkers opgegaar word. Die Waternavorsingskommissie stel verskeie verslae beskikbaar oor die oes en bewaring van reënwater op landerye en in die veld. Tree met hulle in verbinding of besoek www.wrc.org.za. Kejafa Knowledge Works het die publikasie Water harvesting techniques in voorraad. Skakel hulle by 014 577 0005 of besoek www.kejafa.co.za Enkele webtuiste • Soek die artikel “Harvesting the rain” in die argiewe by www. farmersweekly.co.za • http://en.wikipedia.org/wiki/Rainwater_harvesting • www.harvest2o.com – ‘n aanlyn gemeenskap vir die oes van reënwater • Soek die Info Pak “Collecting rainwater from your roof” onder die Publications”-kieslysopsie by www.daff.gov.za • Hoepels is verhoogde grondstrukture of halfmaanvormige grondriwwe wat op grond met ’n effense helling gekonstrueer word. Hulle word so gemaak dat die eindpunte van die hoepels na bo wys en op dieselfde vlak as die kontoerlyn is. Die hoepels vang die reënwater op wat teen die helling afloop. “Rainwater harvesting for increased pasture production”, CTA Practical Guide Series No 3, ’n ekwivalent van die Suid-Afrikaanse Info Paks, is ’n brosjure waarin verduidelik word hoe hierdie hoepels gemaak word. Besoek www.cta.int • Gebruik Google om ’n groot verskeidenheid artikels op te spoor, byvoorbeeld by www.sciencedirect.com (“Treating and storing rainwater for domestic indoor use”), www.gdrc.org (“An introduction to rainwater harvesting”) en www.wikihow.com (“Build a rainwater collection system”)

Hulpbronne en Goeie Landboupraktyk

Organiese boerdery
1. Oorsig
Waaroor handel organiese boerdery?
Organiese boerdery het daarmee te doen dat goedere in harmonie met die natuur, en nie in stryd daarmee nie, geproduseer word. Die oogmerk is om die gebruik van skadelike chemikalieë uit te skakel deur die natuur se natuurlike hulpbronne doeltreffend te gebruik. Alle organiese produkte is ook vry van geneties gemanipuleerde organismes (organismes waarvan die basiese geenstruktuur gemanipuleer is deurdat eksterne organismegene bygevoeg is).

Wat is organiese boerdery?
Organiese boerdery is ‘n produksiestelsel wat die gesondheid van grond, ekostelsels en mense in stand hou. Dit steun op ekologiese prosesse, biodiversiteit en siklusse wat aangepas is by plaaslike toestande, eerder as op die gebruik van insette met nadelige effek. Organiese boerdery kombineer tradisie, innovasie en wetenskap om tot voordeel te wees van die gedeelde omgewing en billike verhoudings en ‘n goeie kwaliteit lewe vir almal wat betrokke is, te bevorder. Voorbeelde van organiese boerderymetodes sluit die volgende in: • Die rotering van gewasse tussen landerye. Dit help dat plae nie vermeerder nie en verbeter die vrugbaarheid van die grond. • Die aanplant van sekere kruie- en blomsoorte om insekte te lok wat ongewenste plae sal verdryf. • Die gebruik van biologiese insekdoders en pogings om plae se natuurlike vyande in te span om plae te beheer. Organiese boerdery produseer voedingryke, vrugbare grond wat die plante voed. Deur chemikalieë weg te hou van die grond, word die watergehalte en die wildlewe beskerm. Dit behels ook dat die welsyn van diere bevorder word deurdat alles van die teel, grootmaak en hantering, tot die voer van diere streng gereguleer word en ‘n vrylopende leefstyl geïmplementeer word

Die grond
Organiese boerdery verwys na ‘n stelsel as ‘n totale entiteit in ekologiese balans. Grondvrugbaarheid word bevorder deur kompos, dekgewasse, die afwisseling van gewasse, groenbemesting, minimum grondbewerking, blaarbedekking en deur biodiversiteit te waardeer en sintetiese chemiese insette te vermy. Die beginsel is om die grond met respek te behandel in die wete dat grond die basis van lewe op aarde is. Organiese boerdery berus dus daarop om die grond, en nie die plant direk te voed nie. Organiese stof is hierdie “voeding”. Die organiese boer stel daarin belang om grondprosesse te balanseer en konsentreer nie soveel op die balansering van getalle as ‘n gevolg van grondanalise nie. ‘n Goeie organiese grondstruktuur kan groot volumes stikstof, fosfor, kalsium, yster en ander mikrovoedingstowwe hou wat noodsaaklik is om plante van ‘n gebalanseerde dieet vir gesonde groei te voorsien. ‘n Goeie grondstruktuur sal waterinfiltrasie en -retensie optimaliseer en is ook belangrik vir die beheer van erosie deur wind en water.

Siektes en plae
Die organiese boer se benadering tot plae en siektes is om hulle te beskou as simptomaties van wanbalanse in die vrugbaarheid en gesondheid van die grond. Daar is te veel plae en siektes asook remedies om op te noem. Die plant, soos enige lewende organisme, ontwikkel ‘n natuurlike weerstand teen die aanvalle van plae en siektes. Hierdie weerstand hang af van die organisme se voeding.
Een van die vele tenks wat gebruik kan word vir die opgaar van water. (Foto verskaf deur Hydrex.)

Organiese vleis
Organiese dierverskaffers moet streng protokolle volg wat die menslike behandeling van hul beeste insluit en hulle toelaat om natuurlik volwasse te

178

word. Hulle word toegelaat om natuurlik te wei in ‘n plaasomgewing wat stres verminder en hoëgehaltevleis produseer wat vry van besoedelende stowwe is. Dit kos meer om sulke vleis te produseer, aangesien die diere stadiger op natuurlike weiding groei en gevolglik is meer grond nodig en hoër rentekoste word opgeloop. Die gesertifiseerde plaas moet 90% van die voer op die plaas produseer. Gesertifiseerde organiese vleis is ‘n waarborg dat vleis vry van bymiddels, soos chemikalieë, antibiotika en hormone is en apart in die aanvoerketting na die verbruiker gehou is. Aangesien net natuurlike, biodegradeerbare produkte gebruik word, word water en die omgewing skoner. Boere en hul werkers geniet gesonder werksomstandighede. Organiese diere word in harmonie met die aarde, die omgewing en inheemse wildlewe geproduseer. Dit kan net goed wees vir toekomstige geslagte. Wat antibiotika betref: Die standaarde (EU 2092/91 en die konsep NDAregulasies) laat “twee behandelingskursusse met chemies gesintetiseerde allopatiese veeartsenykundige medisinale produkte of antibiotika toe binne een jaar of meer as een behandelingskursus as hul produktiewe lewensiklus minder as een jaar is”. As vee meer as dit ontvang, mag hulle en hul produkte nie as organiese produkte verkoop word nie en die vee moet weer deur die omskakelingsproses gaan. Aanhaling uit die EU 2092/91-standaarde. (eie vertalings)

• hulle volledige rekord van hul praktyke hou en ‘n opgetekende ouditspoor het • hulle gebruik maak van ekologies vriendelike metodes en bestanddele om die grond te verbeter en plae te beheer Kyk na die produketiket om na te gaan of ‘n produk gesertifiseer is. Verskyn die naam en/of logo van ‘n sertifiseringsprogram op die produk? Indien nie, doen navraag. Wees daarop bedag dat vervaardigde produkte dikwels gesertifiseerde bestanddele bevat, maar dat die prosessering as sodanig moontlik nie gesertifiseer is nie. (Indien u twyfel, moet u die vervaardiger skakel en navraag doen oor die sertifiseerder wat hulle gebruik.) Indien u vars produkte koop, behoort die kleinhandelaar u te kan sê wie die produk gesertifiseer het op grond van die rekords wat in die winkel gehou word. Grootmaatprodukte moet altyd ‘n sertifikaat bevat wat die sertifiseringsprogram aantoon.
Bron: Hoofsaaklik gegrond op inligting van www.go-organic.co.za met insette van ander belanghebbendes

2. Sertifisering – U kan nie by verstek “organies” wees nie
U oorweeg dit om organies te begin boer.
Die internasionale vraag na organiese produkte groei toenemend, met Europa, die VSA en Japan aan die spits. Verbruikers en kleinhandelaars wil egter verseker wees van voedselveiligheid en egte organiese metodes.

Die gesondheidsvoordele
Die gevare wat die verbruik van produkte wat besmet is met skadelike insekdoders vir die mens se gesondheid inhou, is onder andere verhoogde kankergevaar, voortplantingsprobleme en neurologiese skade. Organiese produkte is vry van chemiese reste, het ‘n baie hoër vitamien- en mineraalinhoud en is gewoonlik geuriger (dit is waarom toprestaurante verkies om organiese bestanddele te gebruik).

Waarom moet u sertifiseer?
• Produkte lyk dieselfde as konvensionele produkte. • Verbruikers het die reg om te weet dat produksie organies was (veral as hulle meer daarvoor betaal). • Dit beskerm boere wat die reëls nakom teen die slegte reputasie van diegene wat dit nie nakom nie. • Dit verleen toegang tot hoëwaardemarkte in Suid-Afrika en in die buiteland. Sertifisering is ‘n manier om te verseker dat produkte in ooreenstemming is met plaaslike en internasionale standaarde.

Sertifisering
Daar is twee vlakke van organiese klassifikasie: Organiese sertifisering en Organies in konversie. Soek ook die aantekening oor die Deelnemendewaarborgstelsels (Participatory Guarantee Systems – PGS) later in hierdie hoofstuk. ‘n Gesertifiseerde organiese produk beteken dat die produk en die boerderyproses oor ‘n tydperk deur ‘n onafhanklike, spesialissertifisering sagentskap geïnspekteer is ten einde organiese egtheid aan die verbruiker te verifieer. Hierdie proses vind gewoonlik oor ‘n tydperk van ongeveer drie jaar plaas. Tydens hierdie proses kan vervaardigers kommunikeer oor produkte wat hulle “organies in konversie” (soos gewoonlik op sommige belangrike kleinhandelaars se produkte verskyn) het. Hierdie sertifiseringsorganisasies bestaan werklik net om aan verbruikers die versekering te bied dat produkte en organisasies wat daarop aanspraak maak dat hulle organies is, werklik aan organiese standaarde voldoen. Verskeie sertifiseringsagentskappe bestaan regoor die land, onder andere Eco Cert, SGS, Afrisco en die Grondvereniging. Enige sertifiseringsprogram behoort hul standaarde op versoek te kan gee en sal gewoonlik aan die internasionale organisasie, die International Organisation of Organic Agriculture Movement (IFOAM) se standaarde voldoen. Wees op die uitkyk vir die sertifiseringseël of naam van die sertifiseringsagentskap se etiket. Indien u sodanige aanspraak sien, beteken dit dat • geen skadelike chemikalieë vir ten minste die voorafgaande drie jaar toegedien is nie • die boer en die verwerker jaarliks sertifiseringsondersoeke ondergaan

Elemente van ‘n sertifiseringstelsel
• • • • • Standaarde – waaraan u moet voldoen Kontrakte – u belowe om organiese metodes te handhaaf Inspeksie – word jaarliks gedoen Sertifisering – goedkeuring van u plaas en die metodes wat u gebruik Bestuur – van dieselfde plae en siektes, maar sonder chemikalieë (daar moet planne hiervoor wees); dit sluit ook vrugbaarheidsprogramme in • Etikettering – waarop die verbruiker kan vertrou • Inligtinguitruiling – dit vestig die ouditspoor wat organiese status verseker van die saad na die tafel, omdat dit aanvanklik nie maklik is nie en daar baie is om te leer

Wat moet u dus doen??
• Vra sertifiseerders na inligting en die standaarde • Stuur ‘n aansoekvorm in met basiese inligting • Vra ‘n beraming vir inspeksie en sertifisering vir ‘n jaar (maak seker dit dek al die stappe van die proses) • Bestudeer die vereistes (daar is baie hieroor op die internet) • Verstaan die omskakelingskwessies • Ontwikkel ‘n plan om grondvrugbaarheid, plae, siektes en onkruidbeheer te hanteer

179

• • • •

Praat met ander organiese boere Vestig u mark Praat met konsultante As alles goed lyk, kies ‘n sertifiseerder en betaal om die sertifiseringsproses aan die gang te kry

Inspeksies wat betrokke is
Die inspeksie is ‘n bevestiging van inligting wat deur die aansoekdokumentasie verkry is. • Produksiestelsel – Is dit werklik organies? • Operateur – Weet hy/sy genoeg om organies te bestuur? Is hy/sy daartoe verbind? • Omgewing/besoedeling – Sal u bure se gewassspuitstof op u lande waai? Is daar goeie biodiversiteit? • Lande – Het drie jaar verloop sedert chemikalieë laas gebruik is? Lyk plante en diere gesond? • Vee – Word dierewelsyn gerespekteer? Watter veeartsenykundige behandelings is algemeen? • Materiaal en saad wat ingebring is – Is hulle ook organies? Is hulle ook GMO-vry? Hoe weet u? • Plaag- en onkruidbeheer – Hoe word dit bereik? • Vrugbaarheidsbestuur – Is daar werklike pogings om grondvoeding op te bou? • Berging en verwerking – Is dit moontlik dat organiese produkte per ongeluk met konvensionele produkte deurmekaar kan raak? Dit behoort die moontlikheid van vermenging, vervanging en besoedeling uit te skakel. • Dokumentasie – Is rekordhouding goed genoeg om te toon dat net organiese metodes gebruik is? Is naspoorbaarheid seker? • Verkope, etikette – Het u net dit verkoop wat u geproduseer het?

kruie en/of organiese preparate om grond, plant- en dierelewe, vrugbaarheid en lewenskragtigheid te bevorder. Hulle ontwikkel hulle plase tot unieke en onderskeibare entiteite wat die minimum eksterne insette gebruik. Hulle doelwit is om die hoogste gehalte kos, vesel en hout te produseer met geen of uiters beperkte negatiewe impak op die omgewing. In ‘n poging om ‘n harmoniese geheel te skep, werk die boer met die natuurlike en kosmiese siklusse, ritmes en kragte wat die lewe op aarde reguleer. Vir nadere inligting, stuur ‘n e-pos aan die nasionale koördineerder Liesl Haasbroek by info@bdaasa.org.za of gaan na www.bdaasa.org.za

4. Biologiese boerdery
Kyk afsonderlike hoofstuk.

5. Permakultuur
Kyk afsonderlike hoofstuk.

6. Streng vegetaries organiese boerdery
Die meeste boere is afhanklik van chemikalieë en die neweprodukte van diere – en selfs diegene wat in organiese boerdery spesialiseer, gebruik dieremis en die neweprodukte van slagplekke (beenmeel, kompos, ens.). Hoe moet mens te werk gaan om sonder diere of die neweprodukte van diere te boer? Gaan kyk by www.veganorganic.net

7. Verenigings wat betrokke is
Kry meer besonderhede onder opskrif 11: • • • • South African Organic Sector Organisation Bio-Dynamic Agricultural Association of Southern Africa (BDAASA) Network of Eco Farms in Africa South Africa (NECOFASA) South African Council for Organic Development and Sustainability (SACODAS)

Moontlike resultate
• • • • • Volle organiese status Volle status met voorwaardes Organies in omskakeling Organies in omskakeling met voorwaardes Sertifisering geweier

Internebeheerriglyne is beskikbaar van sertifiseringsliggame soos SGS South Africa, Afrisco (Ecocert), die Biodinamiese en Organiese Sertifiseringsgesag (Biodynamic and Organic Certification Authority –BDOCA). Kry hulle besonderhede onder opskrif 11. Ander sertifisering word aangebied deur Control Union en BCS (Öko-Garantie GmbH). Kry ook baie nuttige aantekeninge by www.faithful-to-nature.co.za/OrganicCertification-sp-8.html Deelnemendewaarborgstelsels (Participatory Guarantee Systems – PGS) ‘n Alternatiewe aanvangstrategie vir opkomende boere is PGS. • Kontak die Rainman Landcare Foundation by bystand om u eie PGS daar te stel. • PGS werk slegs vir klein plaaslike markte. • Dit is ‘n eenvoudige nie-burokratiese manier om te begin bou aan ‘n kwaliteitsbestuurstelsel. Tree in verbinding met dr. Raymond Auerbach (Raymond@rainman. co.za; 084 567 1250).

8. Nasionale strategie en tersaaklike direktoraat by die DLBV
Direktoraat Voedselveiligheid en Gehaltebeheer Mnr. Neil Erasmus Tel. 012 319 6027 / 7306 niele@daff.gov.za Die Direktoraat Voedselveiligheid en Gehaltebeheer is onder meer verantwoordelik vir die stel van gehaltestandaarde vir sekere landbouprodukte en het konsepregulasies opgestel vir produkte wat organies geproduseer word. Die Wet op Landbouprodukstandaarde 119 van 1990 kan by www.daff.gov. za afgelaai word.

9. Opleiding en navorsing
Gaan na www.organic-research.com. Kyk ook die afsonderlike hoofstuk oor permakultuur.

3. Biodinamika
Biodinamika is ‘n benadering tot volhoubare organiese landbou wat geïnspireer is deur die filosofie van antroposofie, soos ontwikkel deur Rudolf Steiner in die laat 19de en 20ste eeu in Europa. In die term “biodinamika” verwys die bio na die biologiese (organiese) aspekte van landbou (d.i. die fisiese grond, water, plante, diere, ens.); terwyl dinamika verwys na die kosmiese formatiewe kragte wat onderliggend aan die fisiese wêreld is. Biodinamiese landbou respekteer die feit dat die hele heelal, m.a.w. die planeet aarde en die hele omringende kosmiese ruimte met al sy hemelliggame, een onverdeelbare geheel uitmaak en as sodanig behandel moet word. Biodinamiese boere gebruik ‘n reeks spesiaal geformuleerde

Kry meer besonderhede hieroor onder opskrif 11. • ABALIMI • African Organic Farming Foundation • The Agricultural Research Council • Dovehouse Organic Farm, Shop, Training • Lindros Whole Earth Consultants • Rainman Landcare Foundation • Sustainability Institute • Stellenbosch Universiteit • Universiteit van die Vrystaat • Universiteit van KwaZulu-Natal

180

10. Publikasies en webtuistes
www.go-organic.co.za. Vind die gids, nuus en ander opsies hier. Raadpleeg die webtuistes van maatskappye en verenigings wat betrokke is, byvoorbeeld www.lindros.co.za, www.africanorganics.org, ensovoorts. U sal ook meer webtuistes kry onder die opskrif “Internasionale sakeomgewing”. Lindros het ‘n boek, Organic agriculture handbook, geskryf en gepubliseer vir Suid-Afrikaanse toestande. Hulle het ook die volgende geskryf en gepubliseer: Global health in crisis en The answer lies in the soil. Skakel hulle by 086 654 9103 of skryf aan info@lindros.co.za. Tree in verbinding met Hans E Klink vir uitstekende artikels oor organiese boerdery. Tel 021 851 2403 of skryf aan hom by heklink@mweb.co.za. Artikels sluit in: • Ten good reasons for organic agriculture • Organic regulation and certification • Organic management • Organic agriculture in its economic context • Healthy soils • Organic pest and disease control By www.organic-research.com is ‘n kieslysopsie “Bookshop” beskikbaar. Intekening is nodig om toegang tot die artikels te verkry. ‘n Gratis proeftydperk van 30 dae is beskikbaar. Other books include: • Organic Food Processing & Production (U.K.) ISBN No: 0-632-05541-3. • The Agrodok Series: Small-scale Sustainable Agriculture in the Tropics (Netherlands). ‘n Reeks publikasies oor verskillende onderwerpe. • Soil Fertility – Renewal and Preservation. E. Pfeiffer. The Lanthorn Press. ISBN 0 906155 12 6 • Organic Manure. Nikolaus Remer. Mercury Press. ISBN 0 – 929979 – 62 – 1 • Bio-Dynamic Gardening. John Soper. Bio-Dynamic Agricultural Association. ISBN 0 – 9503780 – 7 – 0 • Introduction to Permaculture. Bill Mollison. Tagari Publications. ISBN 0 – 7074 – 1105 – 4 • The Bio-Dynamic Farm. Herbert H Koepf. Anthroposophic Press. ISBN 0 – 88010 – 172 – 5 • Grasp the Nettle. Peter Proctor. Random House. ISBN 1 – 86941 – 318 –0 • Agriculture. Rudolph Steiner. Anthroposophic Press • The Living Soil. EB Balfour. Faber and Faber • Fertility Farming. Newman Turner. Faber and Faber • Fertility without Fertilisers. Lawrence D Hills. Henry Doubleday research association

• The Complete Herbal Handbook for farm and stable. Juliette de Baïracli Levy. Faber and Faber. ISBN 0 – 571 – 13205 – 7 • The treatment of Cattle by Homoeopathy. George Macleod. The CW Daniel Company LTD. ISBN 0 – 85207 – 247 – 3 • Farming and gardening for health or Disease. Sir Albert Howard. Faber and Farber • Humus and the Farmer. Friend Sykes. Faber and Faber • Farmers of Forty Centuries. F. H. King. Rodale Press. ISBN 0 – 87857 – 054 - 3 • Raadpleeg die internasionale webtuiste onder opskrif 12.

11. Rolspelers
Raadpleeg die gids by www.go-organic.co.za. U kan ‘n soektog doen volgens kategorie, provinsie en produk. Raadpleeg ook die ander verwante hoofstukke in hierdie gedeelte, bv. oor kompos en organiese bemesting, Erdwurms en vermikompos; permakultuur; biokontrole, ensovoorts. ABALIMI Tel/faks 021 371 1653 Sel. 082 331 9133 info@abalimi.org.za www.abalimi.org.za African Organic Farming Foundation Tel. 011 215 2556 / 082 858 8479 ged@africanorganics.org www.africanorganics.org Afrisco – kyk Ecocert-Afrisco Agro Organics Tel. 021 851 2403 www.agro-organics.co.za Biodynamic Agricultural Association of Southern Africa (BDAASA) Tel/Faks 082 858 6523 www.bdaasa.org.za Biodynamic and Organic Certification Authority (BDOCA) Tel. 012 650 0284 / 079 504 4729 Faks 086 511 7741 www.bdoca.co.za Die kernfunksie van die BDOCA is om plase as organies of biodinamies te sertifiseer, op grond van die konsep organiese standaarde van die DLBV en Demeter se internasionale standaarde vir biodinamiese produksie. BDOCA het tans 12 opgeleide inspekteurs dwarsdeur die land. Die sertifisering word beheer deur die International Federation of Organic Agricultural Movement (IFOAM).

Bio-Fly (Edms) Bpk Tel. 022 942 17682 / 083 601 7221 BDAASA is ‘n vereniging van carine@biofly.co.za boere, tuiniers, kleihoewe- www.biofly.co.za eienaars en ander mense wat Bio-insectaries SA (BISA) belangstel daarin om te werk Tel. 042 286 0978 met biodinamiese boerdery. Daar Sel. 083 270 4866 word jaarliks ‘n konferensie met ‘n bisa@bioinsectsa.com kontekstuele tema gehou. Die lede www.bioinsectsa.com kry ‘n kwartaallikse nuusbrief en ‘n astrale plantkalender word jaarliks gepubliseer.

181

Biogrow Tel. 028 313 2054 sales@biogrow.co.za www.biogrow.co.za Naturlike organiese oplossings Blue Sky Organics Tel. 021 715 1953 / 083 653 3635 Gesertifiseerde organiese olyfbome, gebottelde olieprodukte en olyfolie. Konsultering word gedoen vir boere wat organies wil begin boer om om te skakel na organiese/volhoubare metodes. Den Vet Tel. 033 343 1093 office@denvet.co.za www.denvet.co.za Organiese voerbyvoegings, veeartsmedikasie, veeartsinstrumente Dovehouse Organic Farm, Shop, Training Tel. 033 330 3554 / 084 292 4354 dovehouse@telkomsa.net www.dovehouse.co.za

Elgin Organics Tel. 021 849 8663 www.elginorganics.com Suid-Afrikaanse kernvrugte (appels, pere, perskes). Faithful to Nature Tel. 021 783 0173 www.faithful-to-nature.co.za Produkte sluit in skoonheidsmiddels, organiese voedsel en literatuur. Jacklin Organic Tel. 017 844 1589 www.jacklinorganic.co.za Gesertifiseerde organiese komposproduksie en vars en geprosesseerde vrugte en groente Landbounavorsingsraad (LNR) Navorsingsinstituut vir Plantbeskerming (NIPB) Tel. 012 808 8000/427 9700 www.arc.agric.za

Mycoroot (Edms) Bpk Tel. 046 603 8443 jo@mycoroot.com www.mycoroot.com ‘n Organiese mikrobiese bemesting wat opbrengs en produksie verbeter deur grondgesondheid en plantwortelfunksionering te verbeter. Natural & Organic Products Exhibition Tel. 021 671 0935 david@specialised.co.za National Plant Food Tel. 031 782 3105 gromor@iafrica.com

“FERTILIS” (registrasieno. B3664 Wet36/1947) is gesertifiseer deur die Organic Food Federation UK: organiese sertifiseringsno.: 00371/01/00. Plant Health Products (Edms) Bpk (PHP) Tel/Faks 033 266 6130 bruce@plant-health.co.za www.plant-health.co.za Doen navorsing, ontwikkeling, produksie en bemarking van biobeheerprodukte vir die landbou, tuinbou en wingerdbou.

Die LNR-NIPB het die kundigheid om raad te gee oor alle aspekte van onkruiddoders (sinteties en botanies), oor bio-onkruiddoders, soos miko-insekdoders en Ecocert-Afrisco (Edms) Bpk Die Suid-Afrikaanse kantoor van mikoplaagdoders, asook oor die biologiese beheer van insekplae in Ecocert SA die algemeen. Tel/faks: 012 349 1070 afrisco@global.co.za Instituut vir Tropiese en Subtropiese www.afrisco.net Gewasse (ITSG) www.ecocert.com Romeo Murovhi Tel. 013 753 7101 / 083 545 4786 Eco-fert Tel. 021 979 1737 / 975 0561 Lindros Whole Earth www.eco-fert.co.za Consultants SGS-registration – kwalifiseer Tel. 082 719 7263 as bemesting vir Eerstewêreld- info@lindros.co.za www.lindros.co.za uitvoer-oeste Efficient Microbes Tel. 031 266 2935 www.efficientmicrobes.co.za MBB Consulting Engineers Tel. 021 887 1026 www.mbb.co.za

Rainman Landcare Foundation Tel. 031 783 4412 director@rainman.co.za Network of Eco Farms in Africa www.rainman.co.za South Africa (NECOFASA) Tree in verbinding met Lindros by ‘n Geregistreerde trust wat boere 082 719 7263. leer hoe om organies te boer, en hoe om boereverenigings te National Organic Produce stig wat as organies gesertifiseer Initiative (NOPI) kan word en boere in staat Tel. 011 887 0800 stel omtoegang te verkry tot tar@planetac.co.za die groeiende binnelandse en buitelandse organiese mark. Dit Organic Emporium is ‘n geakkrediteerde AgriSETATel. 011 704 0786 voorsiener. www.organicemporium.co.za SGS South Africa (Edms) Bpk ‘n Aanlynwinkel van organiese Tel. 011 680 3466 produkte vir verbruikers in www.za.sgs.com die noordelike voorstede van Johannesburg Sertifisering en omskakeling Organic World Tel. 011 795 2468 info@organicworld.co.za www.organicworld.co.za South African Council for Organic Development and Sustainability (SACODAS). Dit is ‘n forum van belanghebberorganisasies wat ‘n “Omvattende reeks gesonde en daartoe verbonde is om die heerlike kos” (eie vertalings) privaat-openbare vennootskap tussen die regering en die organiese Planner Bee Plant Care industrie te lei en te bestuur vir die Tel/Faks 011 888 4215 implementering van ‘n nasionale Sel. 083 255 5828 program wat die National Organic www.fertilis.co.za Produce Initiative (NOPI) genoem word.

182

South African Organic Sector Organisation p/a dr. Raymond Auerbach Tel. 031 783 4412 director@rainman.co.za Stellenbosch Universiteit Departement Bewaringsekologie en Etomologie Prof. Michael Samways Tel. 021 808 3728 Sustainability Institute Tel. 021 881 3196 www.sustainabilityinstitute.net Stimuplant Tel. 012 802 0940 / 4009 stimuplant@gmail.com www.stimuplant.sa.gs Biologiese oplossings groeistimulante en

Universiteit van KwaZulu-Natal Tel. 033 260 5667 www.ukzn.ac.za Die Departement Plantpatologie doen navorsing oor die biologiese beheer van oesplae en -siektes. Universiteit van die Vrystaat Sentrum vir Volhoubare Landbou en Landelike Ontwikkeling Tel. 051 401 2163 www.ufs.ac.za/censard Wensleydale farm Tel. 012 650 0064 www.wensleydale.co.za Die grootste organiese produsent van groente in Suid-Afrika.

KwaZulu-Natal • Karkloof Market – 082 820 8986 • Pietermaritzburg Farmers Market – 033 345 4656 of skryf aan paulpon@sai.co.za

13. Internasionale sakeomgewing
Vir huidige statistiek oor organiese boerdery, raadpleeg www.fibl.ch en die ander webtuistes wat onder hierdie opskrif genoem word. International Federation of Organic Agricultural Movement (IFOAM) headoffice@ifoam.org www.ifoam.org Internasionale sambreelliggaam vir organiese boerdery International WWOOF Association (World Wide Opportunities on Organic Farms) www.wwoof.org Hierdie vereniging is gerig daarop om hulle te help wat internasionaal as vrywilligers wil werk op organiese plase. Die doelwitte van WWOOF is om: • mense in staat te stel om eerstehandse ervaring op te doen oor organiesegroeitegnieke • om stadsbewoners in staat te stel om te bly op en te help op ‘n plaas • om boere te help om organiese produksie ‘n lewensvatbare alternatief te maak • om kommunikasie binne die organiese beweging te verbeter UK Soil Association – www.soilassociation.org. Die Soil Association se simbool verskyn op ongeveer 70% van organiese voedsel wat in die VK geproduseer word. Kyk ook na hierdie webwerwe: • www.qlif.org – Quality Low Input Food is ‘n geïntegreerde projek wat deur die Europese Kommissie befonds word. Kry nuus oor die “biggest study into organic food yet” op hierdie webwerf. Navorsers het vrugte en groente verbou en met beeste geboer op buurpersele in die VK en in Europa. ‘n Verdere studie “The Organic Green Revolution” is deur die Rodale Institute gedoen en kan gekry word by www.rodaleinstitute. org. Hierdie referaat meld dat organiese landbou kan, en moet gebruik word om die wêreld se mense te voed. • www.fao.org/organicag – die Voedsel en Landbou-organisasie (Food and Agricultural Organisation) se Organieselandbouprogram (Organic Agriculture Programme) • www.organicagcentre.ca – Organic Agriculture Centre of Canada • www.organic-europe.net – die webwerf word in stand gehou deur die Swiss Research Institute of Organic Agriculture (FIBL) • www.fibl.ch – The Research Institute of Organic Agriculture (Forschungsinstitut für biologischen Landbau – FiBL) is “die wêreld se toonaangewende inligting- en dokumentasiesentrum vir organiese landbou” (eie vertaling). • Sustainable Earth Electronic Library – www.envirolink.org • www.organicaginfo.org – Die webtuiste bevat inligting oor produksie, ekonomiese data, navorsingsresultate, staaltjies van boere, sertifiseringsinligting, oorgangstrategieë, asook baie ander onderwerpe wat met organiese landbou verband hou. • www.ofrf.org – Organic Farming Research Foundation (USA) • www.biodynamics.com – Biodynamic Farming and Gardening Association (USA) • www.researchandmarkets.com – ‘n 2009-verslag het die organiese vrugte- en groentemark in 17 Europese lande geanaliseer. • Sedert 1977 voer Bio-Center Zann organiese vrugte en groente vanoor die hele Europa in en uit na supermarkte. Vanweë die groter aanvraag na gesertifiseerde organiese vrugte en groente, is hulle op soek na maatskappye en verbouers wat daarin belangstel om hul ondernemings in hierdie produksielyn uit te brei. Raadpleeg www.zannorganics.com • www.gardenorganic.org.uk – die VK se “Leading organic growing charity” • www.agroecology.org en www.canunite.org vir aantekeninge oor agro-ekologie • www.polyfacefarms.com – die boer wat verder gegaan het as organies (vir dié van u wat die rolprent Food Inc gesien het)

12. Plaaslike sakeomgewing
Produseerders- en prosesseerdersnetwerk by www.go-organic.co.za. Kyk ook www.naturalandorganic.co.za Organiese boerdery is ekonomies en omgewingsvolhoubaar, aangesien die uitvoermark goed gevestig is en op soek is na professionele produsente. Vergeleke met die EU, die VSA en Japan, is ons plaaslike mark klein, al groei dit. As ‘n boer gewasse en lewende hawe van ‘n volgehoue hoë standaard kan produseer, sal daar sonder twyfel ‘n geredelike mark vir sy/haar produkte wees. Lande na die noorde is besig om die mark vinniger as Suid-Afrikaanse produseerders te betree. Suid-Afrika het tans 300 gesertifiseerde boere, terwyl Uganda 300 000 het! Woolworths, tesame met sy verskaffers, is daarop gerig om te verseker dat Suid-Afrika in staat sal wees om vol te hou met die toereikende groei van vars produkte op die lang termyn met sy “Farming for the Future”inisiatief, wat vandag, 3 November 2009 van stapel gestuur word. Farming for the Future is toegerus om grond- en plantgesondheid radikaal te verbeter, hulpbronne soos water en grond te verbeter en biodiversiteit te beskerm. Aanvanklike proefnemings toon dat opbrengs en kwaliteit meet standhoudend is en die gebruik van grond, water, insekdoders, plaagdoders en bemestingstowwe verminder word. Tans word meer as 50% van Woolworths se vars produkte op hierdie manier verbou en hierdie nuwe boerderytegnieke sal landwyd geïmplementeer word by al die handelsmerk se produkteverskafferspla se. Teen 2012, is Woolworths van plan om al sy plaaslik-geproduseerde vars produkte – wat meer as 90% van sy vars produkte uitmaak – óf organies geproduseer óf geproduseer deur die “Farming for the Future”benadering te hê. Kry die hele artikel “Woolworths on the good business journey to sustainable farming” by www.bizcommunity.com

Organiese markte
Wes-Kaap • Rondebosch Organiese mark – 021 696 5749 • Constantia Waldorf Organiese en Biodinamiese mark – 082 569 9894 • Timour Hall Organiese en Biodinamiese Boeremark – 082 569 9894 • Stellenbosch Varsgoederemark – www.slowfood.co.za Gauteng • Go Green Markets – 082 600 8077 www.go-greenmarkets.com • Bryanston Organiese Mark – 011 706 3671 www.bryanstonorganicmarket. co.za • Irene Village Market – 012 667 1659 www.irenemarket.co.za • Parkview Organiese Mark – 076 022 7937

183

184

14. Nuus vir kleinskaalse boere
Baie nuwe Suid-Afrikaanse boere boer tans organies weens versuim of by verstek (“by default”). Met ‘n bietjie hulp kan hulle organies boer op grond van ‘n behoorlike ontwerp. Die bevordering van kleinskaalproduksie is ‘n vereiste vir groei in hierdie sektor. Kry die dokument Market Research on the organic and natural products and fynbos industry – with an emphasis on how to facilitate entry by www.spp.org. za, die webwerf van die Surplus People Project. Verwante publikasies sluit ook in: Pesticide heath risks for South African emerging farmers. Die vernaamste kritiek teen organiese boerdery is dat dit nie die wêreld se mense kan voed nie. Maar dit kan eerder ‘n mislukking wees van die ekonomiese stelsel waarin ons besigheid doen as die inherente kapasiteit van die benadering. Terwyl dit waar is dat organiese landbou nie massiewe surplusse kan produseer deur supergroei te forseer nie, word produktiwiteit op die lang termyn gelyk: organiese produksie is meer konsekwent met verloop van tyd; dit is meer omgewingsvolhoubaar en dit skep plaaslike ekonomiese stabiliteit. Kan organiese landbou ‘n betekenisvolle rol speel in die bereiking van voedselsekuriteit? Een van die grootste voordele is dat organiese landboumetodes maklik oorgedra kan word aan mense met geen of min vorige vaardighede – al is dit op ‘n basiese vlak. In net vier dae kan enigeen die basiese vaardighede verwerf wat, indien dit toegepas word (met ‘n bietjie leiding) oor twee seisoene, sal lei tot ‘n permanente vermoë om produktiewe oorlewings- of bestaanstuine teen ‘n lae koste kan laat groei. Alhoewel meer gevorderde vlakke van organiese boerdery baie meer opleiding verg, is dit moontlik om met die basiese vaardighede in plek, selfonderhoudende gemeenskapsboerdery en tuine van die grond te kry op alle beskikbare grond soos agtertuine, landelike kleinhoewes, skoolpersele, op serwituut- en dorpsgrond. Basiesevlakopleiding kan dus ‘n grondslag voorsien vir gelokaliseerde voedselsekuriteit onder die armes. Organiese bio-dinamiese boerdery en tuinmakery is die maklikste aanpasbaar vir arm opkomende boere wat nie toegang het tot duur eksterne insette en hoëtegnologieopleiding nie. Dit het die bykomende voordeel van spontane gemeenskapsbou en omdat dit menslikeskaaltegnologie gebruik, is dit ook arbeidsintensief en het dit die potensiaal – benewens voldoening aan bestaansbehoeftes – om werk te skep. Dit is nou ‘n bewese feit dat ‘n redelike lewe gemaak kan word en moontlik is van 500 vierkante meter of minder grond, deur organiese groente teen straatpryse te verkoop. Hier in Suid-Afrika is daar nou ‘n organies-vriendelike boerebeweging op grondvlak onder die armes, wat baie duisende mense betrek wat mobiliseer om voedselonsekuriteit die nekslag toe te dien. Goeie voorbeelde is die Vukuzenzela Urban Farmers Association (VUFA) in Kaapstad, die Master Farmers Association (MFA) in die Oos-Kaap en die Western Cape Ubuntu Farmers Association (WEKUFU).
Bron: Aangepas uit ‘n artikel deur Rob Small van ABALIMI in die CSI Handbook ste uitgawe, gepubliseer deur Trialogue (eie vertaling)

AOFF se Program vir Marketing and Agro-Business Development (MAED) is ‘n markgedrewe vennootskap wat ingestel is op die bou van handelskapasiteit wat die insluiting van opkomende boere, wat arm is aan hulpbronne, by organiese produksie fasiliteer en handel deur vennootskappe bou wat skakeling bewerkstelling tussen kleinboere en markte wat voedselsekuriteit en inkomste verseker en plaaslike kapasiteit versterk om landbou en natuurlike hulpbronne te bestuur. Farmer’s Weekly het ‘n artikel geplaas “Resurrect soil with living fertiliser” oor ‘n boer wat die lot van ‘n plaas verander het deur aandag aan die uitgeputte grond te skenk. Francois Visser het ook 33% van die plaas se aandele aan sy werkers beskikbaar gestel ter erkenning van hul waardevolle bydrae tot die plaas. Die werkers word nou direk geraak deur die plaas se winsgewendheid – en die sleutel tot die plaas se sukses. Visser kan geskakel word by 023 312 1611. Kry die artikel in die argief van www.farmersweekly.co.za. In Suid-Afrika bied NOPI (National Organic Produce Initiative) die geleentheid vir gemeenskappe om selfversorgend, onafhanklik en vooruitstrewend te word. Dit duur drie toe vier jaar voordat ‘n projek volhoubaar word. Die grondslag hiervoor is dat die gemeenskap landbou-ekologiese bestuursbeginsels om voedseltuine bou om eerstens vir die plaaslike gemeenskap voorsiening te maak. Sodra hulle ‘n surplus produseer en begin spaar, brei hulle na ander waardekettings uit. Kry meer inligting by NOPI (kyk opskrif 11)

Organic Farms Group Tel. 084 444 6310 www.organicfarmsgroup.com “Opleiding, bemarking en mentorskap”. Kry nuus van die Vukuzakhe Organic Farming Project, die Umyawolwabasha Youth Group en ander op die webwerf.

Organic Freedom Project (OFP) Tel. 021 671 0935/ www.ofp.co.za Die OFP is ‘n organisasie sonder winsoogmerke wat gestig is om werkskepping en volhoubaarheid te bevorder deur organiese boerdery en deur die prosessering en bemarking van organiese produkte.

Rainman Landcare Foundation Tel. 031 783 4412 director@rainman.co.za www.rainman.co.za Rainman Grondsorgstigting is as opleidingsvoorsiener by AgriSETA geakkrediteer. Rainman is besig om ‘n deelnemendewaarborgondersteun ingsnetwerk van die grond af te kry saam met PELUM South Africa, en nasionale organieseboerderybewegings in Namibië, Suid-Afrika, Zambië en Zimbabwe. Hoe skakel ek oor na organiese boerdery? 1. Beplan die uitleg van u plaas. 2. Beplan u gewasrotasie – insluitend die aanplanting van plante wat voordelige insekte lok om met grondvrugbaarheid en plaagbeheer te help. 3. Implementeer organiese plaagmiddel- en siektebeheer onmiddellik. 4. Begin u eie kompos maak. 5. Besluit of u onmiddellik wil oorskakel of oor ‘n tydperk met organiese bemesting en kompos. 6. Begin organiese saailinge kweek van organiese en onbehandelde saad. 7. Registreer by ‘n sertifiseringsliggaam en tref voorbereidings vir ‘n organiese sertifiseringsoudit.
Bron: GO farming Volume 2. No 2.

ABALIMI Tel/Faks 021 371 1653 / 082 331 9133 info@abalimi.org.za www.abalimi.org.za Elke jaar verskaf Abalimi se twee People’s Garden Centres (niewinsorganisasies) insette aan bykans 3000 bestaanstuiniers en 200 gemeenskapslandbou- en vergroeningsprojekte. Die ekonomiese potensiaal is groot, aangesien daar ‘n hoë en immergroeiende vraag na organiese groente in Kaapstad is. Daar kan nooit voldoende aan organiese markte en kleinhandelaars, groot en klein, voorsien word nie. Vir die nuutste inligting, sien hul nuusbrief. African Organic Farming Foundation ged@africanorganics.org www.africanorganics.org

Ons dank aan dr. Raymond Auerbach, Hans Klink, Rob Small, Liesl Haasbroek en Ian Robinson vir terugvoering oor die konsephoofstuk.

185

Hulpbronne en Goeie Landboupraktyk

lei ook tot die skepping van verhoudinge tussen ontwerpelemente om produktiwiteit en doeltreffendheid te verhoog. ‘n Goeie voorbeeld is om water uit akwakultuurdamme te gebruik om voedselproduksiegebiede te besproei.

Permakultuur
1. Oorsig
• Permakultuur is ‘n stelselontwerpantwoord op die afwaartse spiraal van onvolhoubaarheid waarby die wêreld oor te minste die afgelope 150 jaar betrokke was. Die term permakultuur is afgelei van “permanent”, landbou (agriculture) en kultuur (culture). Die Australiese professor Bill Mollisson en sy student, Dave Holmgren het hierdie term in 1978 geskep om hul ontwerpraamwerk vir volhoubare ontwikkeling te beskryf. • Permakultuur is ‘n stelsel wat gegrond is op natuurlike ekostelselprosesse: deur doelbewus plant-, dier-, beboudeomgewing- en energiestelsels te kombineer, poog dit om volhoubare menslike habitatte, nedersettings en landboukundig produktiewe stelsels te skep. • Die doel is om produktiewe stelsels te ontwerp wat uiteindelik meer energie genereer as wat hulle verbruik, met geen negatiewe impak op die natuurlike of maatskaplike omgewing nie. • Daar is duisende aanhangers van permakultuur wêreldwyd wat hierdie ontwerpstrategie in ‘n verskeidenheid klimate en kontekste geïmplementeer het. Die VN verleen erkenning aan permakultuur as ‘n nuttige ingryping in gebiede wat natuurrampe of naoorlogse situasies ondervind. • Omdat dit ‘n multidissiplinêre benadering is, word baie tegnieke soos organika, biodinamika en ander landboupraktyke binne die raamwerk geïnkorporeer. • Permakultuurstelsels gebruik nie ekonomiese prestasie as die enigste maatstaf vir sukses nie. Die etiek en beginsels sal dit toelig.

Doeltreffende energiebeplanning
Elke element in ‘n permakultuurstelsel moet geplaas word waar die die doeltreffendste funksioneer. Dit staan as sone-, sektor- en hellingbeplanning bekend. Sonebeplanning Elemente word in sones geplaas op grond van hoe gereeld u dit benodig en besoek, asook die hoeveelheid insette wat dit benodig. Areas wat daagliks besoek moet word om te oes of in stand te hou, soos groentetuine, kwekerye, hoenders, herwinningsarea, ensovoorts, behoort naby die huis geplaas te word om maklike toegang te verseker sodat hierdie stelsels behoorlik waargeneem en in stand gehou kan word. Plekke en stelsels wat minder dikwels besoek word, word verder weg van die hoofsentrum van aktiwiteit geplaas, soos boorde, stapelvoedselstelsels, houtplantasies, dierestelsels, ensovoorts, omdat hierdie plekke minder aandag verg en minder dikwels geoes of ingesamel word. Die ontwerp word dus verdeel in sones wat uitwaarts van die aktiwiteitsentrum beweeg, byvoorbeeld: • Sone 0 – Huis of onderneming • Sone 1 – Intensiewe groentetuine, kwekerye en klein dierestelsels • Sone 2 – ‘n Boord of gemengdevoedselgebied (meerjarige spesies); en stapelvoedselstelsels (graansoorte en knolle). • Sone 3 – Dit kan grootskaalse semibeheerde stelsels soos plantasies; grootdiervoerstelsels en akwakultuur inkorporeer. • Sone 4 – Semibeheerde wilde stelsels van hoofsaaklik inheemse spesies wat vir medisynes ingesamel word, inheemse vrugte en vuurmaakhout. • Sone 5 – Onbeheerde wilde stelsels van inheemse spesies wat as ‘n veilige hawe vir natuurlewe dien en ‘n plek is waar ons die natuur kan waarneem. Hellingbeplanning Hellingbeplanning behels om u perseel vanuit ‘n syaansig of -perspektief waar te neem, en hellinghoeke en hoogte in ag te neem. Dit help ons om damme, wateropgaartenks, paaie en voetpaaie, dreins en afloopverleggings op die regte plekke te plaas, sodat ons helling op ons grond tot ons voordeel kan inspan. Ons plaas byvoorbeeld damme en wateropvangkonstruksies aan die bokant van die huis en tuin, sodat ons gravitasie in plaas van ‘n meganiese pomp kan gebruik om water te laat vloei. Hellingbeplanning beteken ook dat ons kontoere vir tuinmaak kan gebruik om erosie te verminder en waterretensie te verhoog. Sektorbeplanning Beplan u perseel om maksimaal gebruik te maak van energie wat deur die perseel beweeg, of om hierdie energie af te lei. Sektorbeplanning hanteer “wilde energie” wat van buite na die eiendom beweeg. Dit beteken dat ons ontwerpe die volgende in ag neem: brandgevaar, sterk of skadelike winde; om ongewenste uitsig af te sper; winter- en somersonhoeke; vloedgevaargebiede, ensovoorts. Dit lei tot die plasing van huise, windskerms, brandstroke en waterstelsels. Sektore kan ook tot die verandering van soneplasing lei.

2. Etiek en beginsels
ETIEK
Permakultuur is gegrond op ‘n stel etiek wat besluite rig wat ontwerpers, landboukundiges en bouers in hul daaglikse aktiwiteite gebruik. Hierdie etiek het ontwikkel uit die behoefte om gedrags- en implementeringspatrone te skep wat voordelig vir sowel die menslike as natuurlike omgewing sou wees. Grondliggend aan al die etiek is die fundamentele besef dat ons afhanklik is van ‘n planeet wat beperkte en beskadigde hulpbronne het, en dat ons binne hierdie werklikheid moet werk. 1. Versorging van die aarde – alle aktiwiteite handhaaf die integriteit van die natuurlikehulpbronbasis. 2. Versorging van mense – alle aktiwiteite is daarop gerig om ons en ander mense te bemagtig, met inagneming van versorging van die aarde. 3. Surplusdeling – alle ekstra hulpbronne word benut om die versorging van die aarde en mense selfs beter te maak. 4. Stel perke aan verbruik.

BEGINSELS
Permakultuur het basiese ontwerpbeginsels wat in enige konteks as basis vir ‘n mens se werk dien. Dit kan volhoubaarheidsriglyne genoem word. Die beginsels is eenvoudig, prakties en bereikbaar.

Elke element moet multifunksioneel wees
Elke element wat gekies word, moet minstens drie funksies lewer: byvoorbeeld, windskerms bied skuiling aan diere wat plae beheer, dien as ‘n bron van wilde voedsel en bevat ‘n bossieagtige laag wat ook plaagbeheer verskaf.

Werk eerder saam met die natuur as daarteen
Om saam met die natuur te werk beteken om u konteks asook die groter faktore wat u raak, waar te neem en te begryp. Dit word bereik deur kartering, navorsing oor plaaslike ekologie en die weer, ondersoek en gesprekke met plaaslike inwoners! Tweedens het dit ten doel om die hulpbronne wat ontdek word, te verbeter, deur die kragte wat ons teëkom, in te span, en probleme in oplossings om te sit.

Elke funksie moet deur baie elemente gedien word
Plaagbeheer, grondvrugbaarheid, wateropvangs en -besproeiing, deklaagen voedselvoorsiening, ensovoorts, moet deur meer as een element gedien word. Dit beteken indien een element misluk in sy taak om ‘n diens te lewer (plaagbeheerhoenders word deur ‘n hond opgeëet), moet daar minstens drie ander elemente as ondersteuning wees om volhoubaarheid te verseker (plante, eende en wilde voëls beheer plae). Indien u hierdie beginsel toepas, sal die basiese behoeftes van u aangeplante ekologie konsekwent vanuit die stelsel bevredig word.

Relatiewe ligging
Plaas elemente in u stelsel waar hulle die doeltreffendste is. (Elemente is enige komponent in u ontwerp: ‘n huis, ‘n skuur, beeste, tuine, ekstensiewe oeste, ens.) Deur die elemente te plaas waar dit die nodigste is, verminder ons die hoeveelheid werk en energie wat ons moet inspan. Hierdie beginsel

186

Gebruik eerder biologiese as niehernieubare hulpbronne
Gebruik natuurlike hulpbronne om die werk in die permakultuur te doen. Plante en diere word waar moontlik gebruik om voedingstowwe, skuiling en brandstof, insek- en onkruidbeheer, voedingstofherwinning, habitatverbetering, grondopbouing, brand- en erosiebeheer, ensovoorts, te verskaf. Ons kan byvoorbeeld hoenders en klein diere gebruik om die grond te bewerk en te bemes, peulplante aanplant om die grond te verryk, voëls en kapokhoenders vir insekbeheer inspan, diverse stelsels aanplant om ‘n netwerk van voedingstowwe in die grond te skep en siektes en plae te balanseer, plante met diep wortelstelsels gebruik om die grond los te maak, in plaas daarvan om dit te ploeg, ensovoorts.

(byvoorbeeld grond en water) en waar die hulpbronne en energie van twee of meer stelsels vir ons gebruik beskikbaar is. Grens/rand verhoog die oppervlakskeidingsvlak in u tuine tussen verskillende stelsels (dam/vleilande met groentetuine) en daar sal ‘n hoë-energiebeweging tussen hulle en dus meer geleenthede in ruimte en tyd wees. Skep ook soveel moontlik oppervlakskeidingsvlakke vir plante en diere om te gebruik (golwende beddings teenoor reguit beddings), wat ‘n groter aantal spesies doeltreffend in ‘n kleiner area sal toelaat. Skep meer grense of rande in u tuine en die energie in die ekologie sal gemaklik en energiek vloei, wat uiteindelik ‘n produktiewer stelsel tot gevolg sal hê.

Gebruik opeenvolging
Opeenvolging is ‘n konsep wat aan die ekologie ontleen is. Dit beskryf hoe plant- en diergemeenskappe met verloop van tyd evolusie ondergaan. Wanneer ‘n perseel versteur word, word dit gewoonlik gekoloniseer deur geharde onkruid, wat kortstondig is, maar ‘n mikroklimaat skep waarin ander, minder geharde spesies kan ontwikkel. Indien dit met rus gelaat word, sal hierdie gemeenskappe in diversiteit en duur verhoog. Met die toename in plantdiversiteit verhoog dier- en insekgemeenskappe ook. Uiteindelik ontwikkel die stelsel in ‘n klimaks- (stabiele) ekologie wat by plaaslike toestande aangepas is. In sommige gebiede kan dit ‘n woudekologie wees, in andere ‘n fynbosekologie. Ons gebruik hierdie opeenvolgingsfenomeen in permakultuurstelsels om permanente landboustelsels te skep. Ons sal egter ingryp deur die stelsel te verbeter deur geharde pionierstruike en -bome (veral peulgewasse) te gebruik, waardeur die ontwikkeling van ‘n mikrokultuur wat produktiewe oeste sal ondersteun, versnel word.

Skep energiesiklusse
Enige van die natuurkragte wat ‘n perseel betree, moet in die werk gesteek word. Indien dit reën, moet u seker maak dit nie slegs op die dak vir huishoudelike gebruik opgevang word nie, maar weer in die huis gebruik kan word, en in ‘n tuin invloei as leiwater om voedsel te produseer. Oorlandvloei behoort in kontoerslote opgevang te word, sodat dit stadig in die grond opgeneem kan word, en uiteindelik in strome of riviere beland, eerder as om bloot oorland na die rivier te stroom. Dieselfde beginsels word toegepas op enige hulpbronne wat op die perseel gebruik word om te verseker dat niks vermors word nie, en geen besoedeling geskep word nie.

Skep diversiteit
Diversiteit skep keuse en stabiliteit. Permakultuur behels die skepping van diversiteit, selfs meer as in die natuur, en dit is deur diversiteit wat ons stabiliteit, keuse en volhoubaarheid kan hê. Diversiteit verseker nie slegs ‘n wye reeks plantspesies om te gebruik nie, maar beteken ook dat ons wegbeweeg van afhanklikheid van een gewas vir ons voortbestaan (monokultuur) na ‘n stelsel waarvolgens ‘n diverse omvang plante en diere balans en vrugbaarheid verskaf. Diversiteit beteken dat ‘n gesin/plaas baie van sy voedingsbehoeftes met die beskikbare vrugte, groente, proteïene, en minerale kan bevredig. Ekonomies beteken dit daar is ‘n groter verskeidenheid van gewasse en produkte op verskillende tye van die jaar beskikbaar, wat die gesin/plaas teen markinsinkings en die mislukking van een oes beskerm. Stabiliteit vind egter slegs onder spesies plaas wat saamwerk. Moenie bloot so ‘n groot verskeidenheid plante en diere moontlik in u stelsel plaas nie, omdat hulle met mekaar kan meeding. Dit is die aantal funksionele konneksies tussen hierdie plante en diere wat stabiliteit en vrugbaarheid skep.

Intensiteit
‘n Primêre oorweging in permakultuur is dat ons ons impak moet minimaliseer. Dit noop ons dus om intensiewe en produktiewe stelsels te ontwerp wat die minste ruimte moontlik gebruik. Hierdie benadering word in werking gestel deur driedimensionele ontwerpe te gebruik. Met ander woorde, ons gebruik vertikale ruimte – mure, priële, latwerk, ensovoorts, om produksie te verhoog. Die opstapeling van produktiewe plante in hul toepaslike nisse en die gebruik van plantgildes is werktuie wat verhoogde ontwerp ondersteun. Dit geld ook permakultuur op breë skaal: grootdierstelsels is nie noodwendig net vir weiding nie, maar inkorporeer groot peuldraende bome vir weiding en stikstofvoorsiening. Groot gewasproduksiegebiede kan ook aan driedimensionele ontwerp aandag gee deur die gebruik van laningverbouing, ensovoorts.

3. Omvang en toepassings
Landbou As ‘n volhoubare landboukundige raamwerk verskaf permakultuur die ontwerpe en werktuie om klein- tot grootskaalplase te skep wat rampe soos vloede, droogtes, brande, ensovoorts, kan weerstaan. Deur noukeurige beplanning wat gebaseer is op plaaslike faktore soos ekologiese prosesse, grondvorme, wind- en waterbeweging, kan boere in ‘n mate hul plase in krisistye beskerm. Met die klem op die heringebruikneming van inheemse boom- en plantspesies in die landboukundige raamwerk word die skakels met bewaring grootliks versterk en landbouondernemings meer stabiel. Windskerms en plaagbeheersones word in werking gestel deur spesies te gebruik wat inheems ten opsigte van of verdraagsaam jeens plaaslike toestande is. Die aanplant van bome as ‘n integrale deel van landbou dra ook tot koolstofafsondering by, wat noodsaaklike is vir ons voortbestaan. Daarbenewens kan ons nie genoeg klem plaas op die rol wat grootskaalse boomplanting kan speel om reënval te “skep” en mikroklimate te verbeter nie. Dit is ‘n nuttige werktuig, veral in uiters droë sones (grootste dele van SA), waar droogteversagting uiters belangrik is. Goeie ontwerp en goeie

Patrone
Wanneer ons oor patrone praat, verwys ons na die gebruik van vorme soos kontoerlyne, spirale, vertakkingspatrone, ensovoorts, wat in die natuur voorkom. Dit is nie so esoteries as wat die klink nie, maar hoogs prakties wanneer dit korrek gebruik word. Die natuur bestaan en groei deur patrone. Gebruik natuurlike patrone wat die onderdele van die ontwerp (diere, wurms, voëls, insekte, grondsoorte, son, water, ens) in staat stel om in voordelige verhoudings te vloei en te werk. Kontoere is ‘n voor die hand liggende vorm van patrone wat doeltreffend op enige landbouskaal gebruik kan word. Natuurlik word hierdie patrone eenvoudiger wanneer dit op ‘n groter skaal gebruik word, maar die beginsel geld steeds. Gebruik dieselfde patroonbeginsels in u ontwerp wanneer u byvoorbeeld beddings, waterbane, en geboue ontwerp. Die gebruik van natuurlike patrone in ‘n tuin sal die groei en vitaliteit van die stelsel verhoog en dit interessanter, oorspronklik en pragtig laat vertoon.

Verhoog die gebruik van grense/rande
‘n Grens of rand is waar twee om meer omgewings mekaar ontmoet

187

spesieseleksie asook makroskaal- watervloeibeheer, en die insinking van water in die ondergrond deur grondwerk, is krities om goeie grondhidrasiete handhaaf en dalende boorgatwater aan te vul. In gebiede waar grond of water soutagtig is, het permakultuur uitstekende resultate behaal. Die projek in die Jordaanvallei is ‘n goeie voorbeeld van die toepassing van permakultuur in moeilike omstandighede en gebiede wat voorheen as onproduktief of marginaal beskou is. (Sien www.permaculture.org.au) Nog ‘n belangrike faktor in landboukundige ontwerp is diversiteit. Die heringebruikneming van veeldoelige inheemse en ander nuttige plante of bome is reeds ‘n stap in die rigting van meer diverse produksie. Gepaardgaande hiermee is die behoefte om landbougewasse te diversifiseer sodat ‘n mens ‘n sekere aantal misoeste kan oorleef, en steeds opbrengste het om mark toe te stuur. Diere word in voedselproduksiestelsels geïntegreer, en word nie as afsonderlik van gewasverbouing beskou nie. Hoenders en varke word uiters suksesvol ingespan om onkruid in gewasproduksiegebiede uit te roei, om dit om te dolwe en te bemes. Hierdie diere word dikwels geroteer in aangewese, omheinde gebiede, met gewasse wat daarop volg wanneer hulle aanbeweeg. Beeste en skape word in ‘n laedigtheid- agrobosboukonteks bestuur. Bome dien as voedsel, skaduwee en bron van stikstof. Bye is ook ‘n noodsaaklike komponent – alle gewasse word bestuif, en heuning geproduseer. Ons plaaslike heuningverskaffing is baie laag, en ‘n goeie nismark bestaan vir hierdie produk in Suid-Afrika. Konstruksie Daar is ‘n merkbare oplewing in mense se belangstelling in volhoubare konstruksiemetodes. U mag wonder wat dit met landbou te doen het. Van laekoste- tot luukse behuising het dit ‘n geweldige impak op plaaslike hulpbronne en finansiering, asook gesondheid. Die meeste wonings verbruik materiale wat nie herwinbaar is nie, en selfs toksies kan wees. Swak behuisingontwerp lei tot hoë energieverbruik, en swak ontwerp van nedersettings het rampspoedige maatskaplike, omgewings- en gevolglik ekonomiese gevolge. Die meeste landbouondernemings beskik ruimskoots oor natuurlike materiale vir konstruksie. Volhoubare konstruksie het enkele kriteria wat die impak van die verskaffing van behuising op die plaaslike en wydgestrekte omgewing versag, naamlik: • Indien moontlik word boumateriaal verkry binne ‘n radius van 50km. Dit beperk brandstofverbruik, en verhoog die plaaslike geboue se estetiese waarde. • Materiale is so onverwerk moontlik. Dit verlaag die toksiese las op riviere, grond, atmosfeer, mense en die natuur. • Huise word ontwerp vir maksimale energiedoeltreffendheid, met inagneming van groen- en waterbesparingstrategieë. Dit behels ook dat water wat van dakke afloop, opgevang en geberg word vir eie gebruik. • Die plasing van wonings in ‘n landskap, hetsy landelik of stedelik, is kritiek. • Die ontwerp van huise sodat sonenergie maksimaal benut word, verlaag ook die koste van verhitting en verkoeling aansienlik. Goeie ontwerp het ook ‘n uitwerking op mense se verstandelike gesondheid. • Die konstruksie van wonings is arbeidsinttensief, en vereis nie noodwendig hoogs geskoolde arbeid nie. Dit kan ruim tot werkskepping in Suid-Afrika bydra. Energie en tegnologie Groentegnologie is nog ‘n belangrike komponent in permakultuurontwerpe. Ons individuele en kollektiewe impak op die planeet het ‘n uiters negatiewe uitwerking. Eenvoudige tegnologie soos sonverhitting en -elektrisiteit kan ‘n las van Suid-Afrikaanse energie-opwekkingsvereistes – wat grootliks afhanklik is van die ontginning en verbranding van steenkool – wegneem. Steenkoolontginning en -verbranding het ‘n uiters negatiewe uitwerking op mense wat naby hierdie myne en aanlegte woon asook op kweekhuisgasvrystelling. Water- en rioolbestuur kan ook meer doeltreffend wees deur toepaslike tegnologie soos kompostoilette, biogasverwerkers en die suiwering en herbenutting van water wat in huishoudings gebruik word. Al hierdie tipes tegnologie kan die druk op varswatervoorsiening vir nienoodsaaklike doeleindes verlig. Metaangasverwerkers is ook van belang vir boere wat met lewende hawe werk, en wat oortollige biomassa genereer wat nie op

ander wyses benut kan word nie. Verwerkers kan op plase gebou word om minstens gas vir kookdoeleindes te genereer, of selfs elektrisiteit, na gelang van die skaal. Die verwerkers kan ook die onwelriekende rioolprobleem elimineer! Maatskaplike strukture Permakultuur is in vele opsigte gemoeid met die bemagtiging van mense uit alle sfere. Gevolglik bestudeer dit ook maatskaplike strukture en alternatiewe ekonomiese stelsels. Koöperasies, groenbelegging en wentelleningskemas is enkele idees wat u kan teëkom. Groenstadontwerp, koöperatiewe behuisingskemas en toekenningstuine is enkele van die maatskaplike herstrukturering wat u in stedelike permakultuurkontekste sal aantref. In Suid-Afrika is die doelwitstelling- en besluitnemingsproses wat deur Allan Savory in holistiese bestuur ontwerp is, ook ‘n nuttige werktuig. . Die etiese standpunt wat permakultuur vereis, lei natuurlikerwys tot ‘n regverdiger maatskaplike en ekonomiese struktuur. Stedelike en buitestedelike permakultuur Daar bestaan ‘n behoefte aan sowel stedelike ruimtes vir landboudoeleindes as om ons stede “groen” te maak. Stedelike sentra verbruik en vermors reusehoeveelhede hulpbronne, en plaas ook druk op landelike gebiede om in baie van die stedelike behoeftes te voorsien. Met stygende druk op stedelike gebiede om werk en behuising te voorsien, kan permakultuur ‘n uitkoms vir baie mense wees. Permakultuur bied goeie werktuie vir die herdefiniëring en herontwerp van ons gebruik van ruimte en hulpbronne in stede. Die beginsels wat hierbo uiteengesit is, gee ons ‘n goeie idee van sommige benaderings. Nog ‘n kritieke eienskap van stedelike ekologiese landbou is die heringebruikneming van biodiversiteit in hierdie ruimtes – deur elke stadstuin ‘n bewaringsone te maak. Baie dinge wat ons as afval beskou, kan suksesvol hergebruik word om meer volhoubare stede te skep – in hierdie opsig is groentegnologie baie nuttig.

4. Onderwys en opleiding
Mense dwarsoor die wêreld word in permakultuurontwerp opgelei, hetsy hulle geletterd is of nie. Baie kursusse moet ook in die moedertaal van betrokke studente vertaal word. • Permakultuurontwerp-kursusse (PDC). ‘n Volledige permakultuurontwerp-kursus behoort minstens 72 ure (ongeveer 12 dae) te duur en kerninligting te dek. Dit behoort intensiewe ontwerpopdragte in te sluit. Dit is ‘n internasionaal erkende kursus. • Kort kursusse. Baie diensverskaffers bied kort kursusse aan wat sekere onderwerpe in die permakultuurraamwerk dek, maar dit is nie gelykstaande aan ‘n permakultuurontwerp-kursus nie. Gegewe die kritieke armoede in Suid-Afrika word baie fasiliteerders gekontrakteer om kort kursusse wat op voedselversekerdheid en primêre gesondheidsorg gerig is, of gespesialiseerde kursusse vir onderwysers aan te bied. In die lig van tyd- en begrotingbeperkinge is dit nie altyd moontlik om die PDC-materiaal volledig te dek nie, maar die impak van sodanige kort kursusse is verstommend. • Bevoegdheid van opleidingsbeampte. Hooffasiliteerders van permakultuurontwerp-kursusse (PDC’s) behoort self sodanige kursus te deurloop, en moet minstens twee jaar praktiese ondervinding van ontwerp en implementering hê. In ander lande kan ‘n mens by tersiêre inrigtings aansoek doen om herkenning van bevoegdheid. Enkele mense in Suid-Afrika het diplomas van instellings in Australië en die Verenigde Koninkryk. • Permakultuur-eenheidstandaarde in AgriSETA. ‘n Span vakspesialiste is gemoeid met die tydrowende taak om permakultuureenheidstandaarde te skryf wat in AgriSETA se primêre landboueenheidstandaarde ingesluit moet word. Tot op hede is daar eenheidstandaarde wat van vlak 1 tot vlak 5 strek. (Meer inligting hieroor is beskikbaar by www.agriseta.co.za.). Die permakultuurontwerpkursusse het nie ‘n eenheidstandaard nie, maar deelnemers aan hierdie kursusse het nie dikwels akkreditasie nodig nie.

188

5. Rolspelers
Afristar Foundation Tel. 011 706 5614 afristar@telkomsa.net www.afristarfoundation.org.za (PDC’s) aan, fasiliteer permakultuurwerksessies vir benadeelde gemeenskappe ter plaatse, het ‘n reeks opvoedkundige permakultuurboeke, -plakkate en Die Afristar Foundation video’s en publiseer kwartaalliks die het aan distrikswye Permaculture Villager-nuusbrief. beplanningsmodelle gewerk wat permakultuur beklemtoon Jakkalskloof Ecovillage in breë gemeenskapsontwik- John Raimondo – 082 441 7827 keling – die Gemarginaliseerde raimondo@telkomsa.net Gemeenskapsaksieplan (MCAP). Dié proses het hulle in staat gestel Jakkalskloof is in Swellendam (op om met die streeks- en plaaslike die Ashton-pad) en bied goeie regering asook die Departement voorbeelde van waterbestuur en Landbou, Openbare Werke en huishoudelike produksie op ‘n groter professionele sakebeplanners saam skaal. Mense met ou grondhuise te werk om ‘n model daar te stel op plase word aangemoedig om vir geïntegreerde omgewings-, die gerestoureerde grondhuis op maatskaplike en ekonomiese Jakkalskloof te gaan besoek. ontwikkeling. Kruger & Associates Avice Hindmarch Tel. 028 316 2905 Tel. 072 174 1152 kruger@kruger-associates.com avice.steed@vodamail.co.za www.kruger-associates.com ‘n Konsultasiediens wat permakultuurontwerp op enige skaal verskaf. Konsultasiedienste word verskaf in biodinamiese landbou. Bied algemene konferensiedienste aan, met ‘n fokus op volhoubaarheid. Een van ons belangrikste konferensies is die konferensie van die internasionale vereniging van impakassessors. ’n Busy Bee Apiaries Minder bekende konferensie is Tel/Faks 021 971 1022 die konferensie oor volhoubare crpost@telkomsa.net bouery. Dit is ’n beskeie, dog dinamiese konferensie wat in Busy Bee Apiaries BK verskaf verskillende gebiede in Suidelike intensiewe vaardigheidsopleiding Afrika aangebied word. skursusse in sowel die teoretiese as die praktiese aspekte van Jewish National Fund Walter byeboerdery, insluitend alle Sislulu Environmental Centre sakeaspekte, regs-, tegniese Tel/Faks 012 801 3197 en bemarkings-, personeel- en envirocentre@wsec.co.za gehalteaspekte. Konsultasie asook ouditering van byeboerderydienste Hul missie is om ‘n kultuur van gemeenskapbewaring in Mamelodi en -produkte word ook verskaf. en suidelike Tshwane te skep. Die Sentrum fasiliteer permakultuurDovehouse Farm medisinaletuin-werksessies Tel. 033 330 3554 / 082 868 4517 en dovehouse@absamail.co.za om opvoeders te help om die www.dovehouse.co.za omgewing in die kurrikulum te inkorporeer en kapasiteit in ‘n Werkende permakultuurplaas gemeenskappe ten opsigte van met ‘n winkel wat organiese voedselversekerdheid en primêre produkte verkoop en ’n kwekery op gesondheidsorg te bou. die perseel. ’n Wye verskeidenheid voorbeelde van permakultuur Lindros Whole Earth kan daar besigtig word, van Consultants huishoudelike voedselwoude Tel. 082 719 7263 tot ’n groentetuin-koöperasie, alan@lindros.co.za geïntegreerde oes- en veerotasies www.lindros.co.za en wateroestingstegnieke. Newlands Mashu Permaculture Learning Centre (NMPLC) Durban Botanic Gardens Tel. 031 577 2844 Permaculture Training Centre newlandspermaculture@absamail. Tel. 031 309 1170 co.za Sihle Lukhozi – 078 645 8756 www.newlandsmashu.org.za slukhozi@gmail.com NMPLC bied opleidingswerksessies aan en verskaf mentorskap aan organisasies en individue wat volhoubare en omgewingsverantw oordelike benaderings tot boerdery Die FTFA bied jaarliks verskeie asook organies gefundeerde permakultuurontwerp-kursusse landbou-inisiatiewe wil ontwikkel. Food And Trees For Africa (FTFA) Tel. 011 784 6399 www.trees.org.za

McGregor Alternative Technology Centre (MAT) Tel. 023 625 1533 info@mat.org.za www.mat.org.za MAT bied opleiding in volhoubare boumetodes, hernubare energie en permakultuur aan en bevorder alternatiewe tegnologieë soos kompostoilette, sonoonde, ens. MATdien as opleiding- en hulpbronsentrum vir diegene wat hierdie beginsels en tegnologie in hul eie lewens en in hul gemeenskappe wil verken en inkorporeer. Open Synergy Tel. 011 608 1082 / 072 501 0756 flo@opensynergy.co.za www.opensynergy.co.za Ons ontwerp veerkragtige ekologieë en ‘n gesonde habitat om die opkoms van volhoubare nedersettings te fasiliteer, en met NROs, akademiese instellings, argitekfirmas, konstruksiemaatskappye en private kliënte saam te werk. Open Synergy het baanbrekerswerk gedoen op die gebied van stedelike permakultuur. Die Alexandra Renewal Project is deel van ons portefeulje. Ons is ook besig met projekte by die Universiteit van die Witwatersrand. Paul Barker Tel. 072 410 8044 Faks 086 445 9991 barker.paulb@gmail.com

Permacore Foundation Tel. 021 448 5350 / 072 949 4600 Die Permaculture Foundation is ‘n organisasie wat die publiek oor permakultuur inlig en dit bevorder. Planner Bee Plant Care Tel. 011 888 4215 Sel. 083 255 5828 Faks 011 888 4215 carmen@livingearth.co.za www.fertilis.co.za Planner Bee Plant Care bied konsultasiedienste oor permakultuur, organiese en wurmkultuur en afvalbestuur met behulp van erdwurms. Hulle stel ook permakultuurartikels in brosjureformaat beskikbaar. Plantwize Tel. 082 683 6048 info@plantwize.co.za www.plantwize.co.za Hierdie maatskappy verskaf inheemse, organiese en permakultuurlandskap-ontwerp asook organiese instandhouding van tuine, werkswinkels en opleiding. Progreen Tel. 011 784 6399 progreen@telkomsa.net

Progreen is ‘n omgewingskommunikasie-konsultantfirma. Progreen het Bill Mollison, stigter van permakultuur, in 1991 na SuidAfrika gebring om permakultuur Volhoubare landboupraktyke, in die land te bevorder. Mollison g e m e e n s k a p s o n t w i k k e l i n g , besoek Suid-Afrika nou jaarliks permakultuurontwerp en het al honderde fasiliteerders Nasionale konsultant opgelei. Permaculture Education Africa (PEA) Tel. 028 5511 678 / 072 241 1514 permaculture.education. africa@gmail.com PEA is ‘n assosiasie van perm akultuurfasiliteerders, asook ‘n informele netwerkliggaam vir permakultuur. PEA organiseer permakultuurontwerp-kursusse en doelgemaakte kursusse en konsultasiedienste vir projekte. Bykomend hiertoe bied PEA konsultasies aan oor die ontwerp van ekologiese nedersettings en breedvoerige permakultuurontwerp. Ons bied professionele en praktiese permakultuurkursusse aan op persele wat permakultuur demonstreer. Ons kan u ook help om met diensverskaffers in u gebied in aanraking te kom. Samewerking is ‘n belangrike aspek van ons benadering. Rainman Landcare Foundation Tel. 031 783 4412 director@rainman.co.za www.rainman.co.za Dit is ‘n geregistreerde trust wat boere oplei in die gebruik van permakultuur en organiese metodes, asook hoe om gesertifiseerde boereverenigings op die been te bring wat organiese boerdery bedryf. Dit stel boere in staat om toegang tot die groeiende organiese mark te verkry, sowel plaaslik as internasionaal. Opleidingsbeamptes is by AgriSETA geakkrediteer. Rural Education Development Corporation (Rucore) Tel/faks 021 783 4007 vildev@iafrica.com www.rucore.org.za Landelike ontwikkeling in die Noordwes en KwaZulu-Natal.

189

SEED Tel/faks 021 391 5316 Tel. 021 671 6912 admin@seed.org.za www.seed.org.za SEED fasiliteer innoverende en radikale transformasie van die leeromgewing tesame met praktiese uitkomsgebaseerde onderwys. ‘n Permakultuur is ‘n middel tot transformasie en opleiding: ‘n permakultuur-leeromgewing is ‘n ryk, praktiese werktuig vir alle leerareas in die Hersiene Nasionale Kurrikulumverklaring (HNKV). Deur middel van hierdie proses vind onderwysers baat by SEED se leerderskapprogram en verwerf hulle praktiese vaardighede in omgewingsonderwysfasilitering en toegepaste permakultuur by skole. SEED het ‘n aantal leerderond ersteuningsmateriaal ontwikkel wat permakultuut regstreeks met nie nasionale skoolkurrikulum verbind. Ons is besig om ‘n toegepaste permakultuurkursus vir gematrikuleerdes te ontwikkel. Dié kursus is onder andere geskik vir skoolfasiliteerders en gemeens kapontwikkelingopleiers. In 2009 sou ’n vol diploma in permakultuur ontwikkel word.

volhoubare, oplossings te genereer. Ons kernaanbieding is ‘n raamwerk, ‘n elegante en eenvoudige, maar wetenskaplikgefundeerde begrip van die beginsels van volhoubaarheid. Dit stel almal oor ‘n diverse gebied in staat om in dieselfde “taal” oor hierdie vraagstukke te gesels, en bied ‘n langtermyn- strategiese konteks vir die stappe wat gedoen moet word op die reis na ‘n volhoubare organisasie. Ons bied ingrypings op alle bestuursvlakke aan om bestuurders op die hoogte te stel van die kernvraagstukke wat volhoubaarheid aandryf en om te assesseer hoe hulle verder op daardie reis kan vorder (die volgende “natuurlike treë” te waag). Tlholego Ecovillage ildev@iafrica.com www.tlholego.org.za Tlholego is al sedert 1990 besig met permakultuurstelsels, natuurlike boutegnologieë en die ontwerp van ekodorpe in die konteks van grondherverdeling. Tans word die verblyfkomponent, volhoubare landboupraktyke en opleidingskapasiteit uitgebrei.

kleinskaalse biodinamiese landbouURBAN FARMER In samewerking met Organic Food praktyke. Ek het uitgebreide Gardens praktiese ervaring op vele gebiede. Tel/faks: 022 448 1106 Lisa Perold – 082 842 1579 Zulu Organics metalpetal@kingsley.co.za Ezio Gori – 083 300 2385 Faks 086 671 8572 Ons lewer konsultasiedienste oor whatabuz@iafrica.com voedselselsekuriteit en bied op uitnodiging opleiding aan. Ons fokus ‘n Holistiese ontwikkelingsdiens hoofsaaklik op groentetuine vir vir sowel kleinskaal- opkomende huishoudings en stel permakultuur en grootskaal- organiese boere. bekend in tuine en as werktuig Dit sluit in voorbereiding van om in die ontwikkeling van landelike sakeontwikkelingsplanne gemeenskappe se vermoë om toegang tot befondsing vir ontwikkeling te verkry; verskaffing voedselsekuriteit te verseker. van geakkrediteerde opleiding; Wendy Crawford organiese sertifisering; mentorskap Tel. 082 826 1333 en ondersteuning; bemarking en brightgoldberry @gmail.com verspreiding van organiese vars produkte; en die vestiging van boere‘n Konsultant in permakultuur- ondersteuningsentra, insluitend ontwerp, -opleiding en - boerekoöperasies en satellietversp implementering, en in groot- en reidingsentra.

Demonstrasiepersele
Kontak asseblief die onderstaande persele indien u permakultuur in aksie wil sien. Hulle wissel van breëskaal- tot stedelike persele. • Spier – 072 174 1152 • Berg en Dal – 028 551 1678 • Cedar Guesthouse – 044 923 1751 • Dovehouse – 033 330 3554 • Mashu Newlands Permaculture Centre – 031 577 2844 • Noel Marten – 021 532 2607 • Rainman Landcare Foundation – 031 783 4412 • Synergy Centre Sustainability Project – 072 501 0756 SKOLE – raadpleeg die inskrywings oor SEED en FTFA.

Tim Wigley SEED is ook by baie ander projekte Sel. 083 287 4308 betrokke, asook by die aanbied timerthi@lantic.net van kort vyfdagkursusse vir ‘n Ervare fasiliteerder van natuurlike onderwysers. landbou en permakultuur wat al Siyakhana Food Garden Project twee dekades lank in die Oos-Kaap p/a Health Promotion Unit werksaam is. Hy is gestasioneer School of Public Health by Khula Dhamma Ecovillage naby Wits Medical School Oos-Londen. Tel. 011 717 2241 michael.rudolph@wits.ac.za UKUVUNA Permaculture http://siyakhana.org Solutions & Development Sel. 083 665 3356 Die hoofdoel van die projek is jonzira@ukuvuna.co.za om ‘n stedelike landbou-inisiatief jonzira@yahoo.com daar te stel wat ‘n vertoonkas is www.ukuvuna.co.za vir ‘n voedseltuinstelsel vir die produksie van voedsel, onderrig, Ukuvuna Permaculture is in navorsing en die bemagtiging van Midrand gebaseer en is werksaam die gemeenskap, veral vroue, in die hele streek. Die organisasie deur middel van opleiding, bedryf projekte in Lesotho, indiensneming en geleenthede wat Saziland, Mosambiek, Zimbabwe ‘n inkomste genereer. Die primêre en Suid-Afrika. Die kern van sy fokus is die skakel tussen stedelike bedrywighede is die opheffing permakultuur, voedsel en die van gemeenskappe deur middel van opleiding en die stigting van bevordering van gesondheid. leersentrums. Die sentrums lei plaaslike gemeenskappe op The Natural Step (TNS) Cape Town – 021 715 0526 in voeding, volwasse onderrig, volhoubare voedselsekuriteit, TNS Gauteng – 011 648 6287 www.naturalstep.org primêre gesondheidsorg en tuinontwerp. TNS is ‘n internasionale raadgewende organisasie en UKUVUNA (Urban farming dinktenk wat in die vroeë 1990’s project) in Swede ontstaan het. Ons maak Tel. 083 665 3356 kontak met leiers op sakegebied en jonzira@urbanfarming.co.za die regering om strategieë te skep www.urbanfarming.co.za om die gety van omgewingsverval om te draai en nuwe, meer

6. Publikasies en webtuistes
Nuttige en verwante publikasies • • • • • • • • • • • • • • Earth User’s Guide to Permaculture Rosemary Morrow From the Roots Permacore newsletter Introduction to Permaculture Bill Mollisson and Reny Mia Slay Making the most of indigenous trees Fanie and Julye-Ann Venter Natural Pest Management Henry Ellwell (Zimbabwe) Permaculture David Holmgren Permaculture: A Designers’ Manual Bill Mollisson Plant Propagation Mambo Press Production without Destruction Vukasin et al (Natural Farming Network, Zimbabwe) South African Organic Agriculture Lindros The Permaculture Booklet Food and Trees for Africa The Permaculture Home Garden Linda Woodrow www.ipcon.org – webtuiste van die 9de internasionale permakultuurkonferensie in Malawi. Raadpleeg Google vir webtuistes oor permakultuur, soos www. regenerativedesign.org, www.ecologicalsolutions.com.au en www. permaculture.org.

U kan aanlyn by www.exacteditions.com/exact/magazine/409/460 inteken op die Permaculture Magazine, die wenner van die Queen’s Award for Enterprise 2008 in die kategorieë volhoubare ontwikkeling en verbintenis tot die internasionale bevordering van volhoubaarheid (in die VK gebaseer). U kan vir Tony Rollinson kontak by info@permaculture.co.uk; hy is betrokke by die ondersteuning van projekte regoor Afrika. Met dank aan Alex Kruger van Permaculture Education Africa vir die koördinering van die hoofstuk en Paul Cohen vir sy deeglike terugvoering.

190

Hulpbronne en Goeie Landboupraktyk

Uitheemse indringerplante
1. Oorsig
Uitheemse indringerspesies (UIS), ook bekend as indringers, eksotika of vreemdelinge, is inheems aan ‘n spesifieke area of gebied, maar is gevestig in ’n nuwe omgewing, floreer daar en bedreig die biodiversiteit of mense se belange in dié omgewing. Ingevoerde spesies vind dikwels geen vyande in hulle nuwe habitat nie en versprei dus maklik en vinnig. Sommige spesies dring habitats self in, maar mense se bewegings het die diversiteit en omvang van indringing deur uitheemse spesies dramaties verhoog. Beide plant- en diereindringers bedreig al die substreke in Afrika. Indringerspesies wat in ‘n nuwe omgewing gevestig raak, daar vermenigvuldig en dan versprei op maniere wat vernietigend inwerk op biodiversiteit en/of die mens se belange, word as uitheemse indringerspesies (UIS) beskou. Die verspreiding van uitheemse indringerplante word nou beskou as een van die grootste bedreigings vir die planeet se ekologiese en ekonomiese welstand. Uitheemse indringerspesies word in feitlik alle taksonomiese groepe aangetref. Die direkte koste verbonde aan die beheer van indringerspesies kan miljoene rande beloop. Boonop sluit die koste vir die ekonomie hul indirekte impak op die omgewing en ander nie-markwaardes in. Indringerspesies kan byvoorbeeld veranderinge in ekologiese dienste meebring, insluitende: • • • • • • vloedbeheer en watervoorsiening afvalverwerking herwinning van voedingstowwe bewaring en vernuwing van grond oesbestuiwing saadverspreiding

moet hulle beheer word. Kategorie 2-plante sluit in swartwattel, sisal, grys populier en treurwilger (nie te verwar met inheemse wilgers nie). Die grondeienaar moet by die Departement van Landbou, Bosbou en Visserye aansoek doen om ‘n permit vir kategorie 2- spesies. Die besluit om ‘n permit uit te reik, berus by die Departement van Landbou, Bosbou en Visserye. • Kategorie 3 – Verklaarde indringers (indringerplante met ornamentele waarde). Hierdie plante kan indringers word, maar word beskou as sou hulle ornamentele waarde hê. Kragtens Regulasie 15 van die Wet op die Bewaring van Landbouhulpbronne mag hierdie plante nêrens anders voorkom as in biologiesebeheerreservate nie, tensy hulle reeds bestaan het toe die regulasie in werking getree het (30 Maart 2001). Dit beteken dat bestaande plante nie deur die grondgebruiker uitgehaal hoef te word nie, maar hulle moet beheer word en geen nuwe plante mag ingevoer word nie. Die plante mag ook nie meer verkoop word nie. Kategorie 3-plante sluit in jakarandas, seringbome, Australiese silwereik, St. Josefslelie, ensovoorts.

Die Wet op Landbouplae 36 van 1983
Hierdie wet maak voorsiening vir maatreëls ingevolge waarvan verhoed kan word dat landbouplae die land binnekom, en ook vir die bekamping van bestaande plae. Dit spesifiseer onder andere dat ‘n invoerpermit verkry moet word voordat produkte of materiaal wat landbouplae mag bevat, in die land ingebring mag word.

Die Wet op Dieresiektes 35 van 1984
Die oogmerk van hierdie Wet is om die nasionale diere- (en menslike) bevolking asook die uitvoermarkte teen dieresiektes te beskerm. Hierdie siektes word hoofsaaklik deur uitheemse indringerpatogene veroorsaak. Kragtens hierdie wet moet elke besending diere en/of diereprodukte wat ingevoer word, vergesel wees van ‘n oorspronklike veeartsenykundige invoerpermit uitgereik deur die Nasionale Direktoraat vir Dieregesondheid, en ‘n oorspronklike gesondheidsertifikaat, uitgereik deur die bevoegde veeartsenykundige owerheid van die uitvoerland.

National Environmental Management: Biodiversity Act (NEM: BA) 10 van 2004
Dit is ‘n nuwe wet en word deur die Departement Omgewingsake en Toerisme geadministreer. Die oogmerk van die wet is om die land se biodiversiteit te beskerm, onder andere deur beheer van uitheemse en indringerorganismes. Hoofstuk 5 van hierdie wet bepaal dat permitte verkry moet word vir die uitvoer van aktiwiteite met beperkinge op en wat enige uitheemse spesie wat nie vrygestel is nie, of enige gelyste indringerspesie behels. Die beperkte aktiwiteite sluit die invoer, beheer, teling, verkoop, koop en verplasing van ‘n monster van die spesifieke spesie in. Organismes wat inheems aan die land is maar buite hulle natuurlike grense voorkom, word ook as uitheemse spesies omskryf vir die doeleindes van hierdie wet. Die regulasies ten aansien van dele van hierdie wet moet nog opgestel word, en dis nie duidelik hoe hulle boere sal raak nie.

2. Wetgewing
Die Wet op die Bewaring van Landbouhulpbronne bepaal dat grondeienaars uitheemse indringerspesies op hul grond moet beheer.

Daar is verskeie wette in Suid-Afrika wat deur die verskillende staatsdepartemente geadministreer word en wat handel oor verskillende aspekte van UIS. Wat boere betref is die relevantstes dié van die Departement Landbou wat handel oor onkruid en indringerplante, gewasplae en veesiektes.

Die Wet op die Bewaring van Landbouhulpbronne 43 van 1983
Die Wet bevat sekere bepalings wat die beheer van onkruid en indringerplante reël. Dié Wet word tans hersien ten opsigte van regulasie 15 en 16, wat besig is om te verander. Kragtens regulasie 15 is daar drie kategorieë gereguleerde plante: • Kategorie 1 – Verklaarde onkruid. Hierdie plante moet deur alle grondgebruikers op grond- of wateroppervlakke beheer word. Hulle mag nie meer geplant of geteel word nie, en alle handel in sade, steggies of ander teelmateriaal is verbode. Hulle mag nie verplaas word of toegelaat word om te versprei nie. ’n Boete kan op hierdie spesies gehef word. Kategorie 1-plante sluit lantana, pom-pom-onkruid, waterhiasinte, geel selonsrose, ensovoorts in. Die mees aggressiewe spesies val in hierdie kategorie. Kategorie 2-spesies sonder ‘n permit word beskou as kategorie 1-spesies. • Kategorie 2 – Verklaarde indringers (indringerplante met kommersiële of geriefswaarde). Dit is indringerplante wat ‘n bedreiging vir die omgewing inhou maar nietemin gebruik kan word vir timmerhout, vrugte, brandhout, medisinale plante, veevoer, boumateriaal of skuiling, of om die grond te stabiliseer. Hierdie spesies word slegs toegelaat om in afgebakende gebiede voor te kom en moet ’n permit hê. As die plante vir handelsdoeleindes gebruik word, moet grondgebruikers ‘n waterlisensie kry omdat die plante groot volumes water verbruik. As die plante buite afgebakende gebiede voorkom,

3. Beheermaatreëls ten aansien van uitheemse indringerplante
www.agis.agric.za – die AGIS-webtuiste bevat uitvoerige inligting oor uitheemse indringerplante. Soek die AGIS-kieslys, klik op “Risk Management” en dan op “Weeds and Invader Plants”. Een of ‘n kombinasie van die volgende beheermaatreëls word toegepas: meganies (ontworteling, afkap, afsny, brand, opkap), chemies (behandeling met geregistreerde plantdoders), en biologiese beheer (sien hoofstuk oor biobeheer). Brand is ook ’n opsie in bepaalde omgewings en die Werk met Vuur -program kan in dié verband genader word. ‘n Geïntegreerde bestuursplan word voorgestel vir enige gebied wat deur UIP geïnfesteer is om te bepaal in watter volgorde die verskillende uitheemse spesies en onderafdelings van die geïnfesteerde gebied behandel moet word, en om te verseker dat die doeltreffendste en koste-effektiefste kombinasie van beheermaatreëls toegepas word. Gereelde opvolgaksies is van die grootste belang en ook noodsaaklik om beheer te behou as meganiese of chemiese maatreëls toegepas word. Streng beheer moet uitgeoefen word in ooreenstemming met die riglyne op die onkruiddoder se etiket. Toedienings wat nié ooreenstem met die riglyne op die etiket nie, mag ingevolge die Wet op Misstowwe, Veevoedsel, Landboumiddels en Veemiddels 36 van 1947 nie uitgevoer word nie.

191

Die beheer van UIP kan baie duur wees in terme van mannekrag, materiaal en toerusting wat dit verg. As dit verkeerd uitgevoer word of die verkeerde metode gebruik word, is hierdie onkoste tevergeefs, en dit kan selfs lei tot enorme omgewingskade. Voordat besluit word op die doeltreffendste, bekostigbaarste en geskikste beheeropsie vir UIP in ‘n spesifieke situasie, moet sekere faktore in aanmerking geneem word. So moet beheermetodes gebruik word wat geskik is vir die betrokke spesie sowel as vir die ekosisteme waar hulle voorkom. Sien die opsie in “Guide to Clearing Alien Invasive Plants” in die kieslys by www.dwa.gov.za/wfw.. Biobeheer is ‘n langtermyn- volhoubare oplossing vir die beheer van uitheemse indringerspesies en werk die beste as deel van ‘n geïntegreerde bestuurstelsel as die ‘n bestaande beheerprogram aanvul. In die lang termyn lei dit tot ‘n afname in die koste van die ander beheermetodes, dus dra dit tot die volhoubaarheid van die program by.

en opvoeding. Ander inisiatiewe om UIP te beveg sluit in die Ukuvukabrandbestrydingsveldtog, “Werk vir Vleilande” en “WeedBuster Week”. Dan word daar met kollegas in ander Afrika-lande saamgewerk oor die biologiese en geïntegreerde beheer van verskeie UIS elders in Afrika, soos waterhiasinte, kaktusonkruid, prosopisspesies en hul hibriede, en parthenium-onkruid. Waterhiasinte (Eichhornia crassipes), ‘n drywende waterplant uit tropiese Suid-Amerika, is tans besig om riviere en waterliggame oral in Afrika, van Egipte tot Suid-Afrika, te versmoor. In die Kaapse Floristiese Ryk het die vestiging van indringerboomspesies die watervoorraad vir aangrensende gemeenskappe laat afneem, brandgevaar laat toeneem, en dit bedreig die biodiversiteit sodanig dat dit die regering se besteding van $40 miljoen per jaar aan ‘n beheerprogram regverdig. “Werk vir Water” is tans betrokke by ‘n aantal gesamentlike beheerprogramme met instansies soos “Werk vir Vleilande”, “Working on Fire”, “Working on Woodlands and Woodlots”, ensovoorts. Dit is almal programme met indringerplante as element van hulle sleutelaktiwiteite. Werk vir Water-Program Navorsings- en Ontwikkelingseenheid Mnr. Ahmed Khan (bestuurder) Tel. 021 441 2729 / 082 908 7291 www.dwa.gov.za/wfw

4. Rehabilitasie van gebiede waar uitheemse indringerplante verwyder is
As UIP uit ‘n gebied verwyder is, is dit nie die einde van die storie nie. Baie plante het die vermoë om weer uit hulle wortels of afgesnyde stompe uit te loop, en as die afgesnyde stompe nie met geskikte plantdoders behandel word nie, kan dit lei tot ‘n erger infestasie as tevore. Daar sal nog baie sade van die UIP in die grond wees, en dit sal in groot getalle ontkiem namate meer sonlig op die grond val. Die ontwrigting van die grond deur ontworteling van bome laat die sade van die UIP ook makliker ontkiem. Baie uitheemse peulgewasse soos die Australiese Acacia-spesie (wattels) het sade wat vuurbestand is en deur vuur gestimuleer word om te ontkiem. Die meeste sade van inheemse plante word egter deur vuur vernietig. Daar moet omsigting te werk gegaan word met sensitiewe biome soos die fynbosbioom, want die peulspesies het stikstofbindende bakterieë in hul wortels van ’n allelopatiese uitwerking het en die grondsamestelling verander. Hulle vaar dus beter as uitheemse spesies. Om te verhoed dat skoongemaakte gebiede weer deur die UIP ingeneem word, moet opvolgaksies onderneem word vir so lank as wat nodig is. Dit is ook baie belangrik om ‘n meer gewenste soort plantegroei in die skoongemaakte gebiede te vestig, byvoorbeeld ‘n vinnig groeiende grassoort. Die volgende publikasies gee riglyne vir rehabilitasie van gebiede waar UIP uitgehaal is: • Rehabilitation recommendations after alien plant control. P Campbell. Plant Protection Research Institute Handbook No 3. PPRI: 1-43. • Grab-a-grass dial: guidelines for rehabilitation after alien plant control. PL Campbell. ARC-Plant Protection Research Institute. (Beskikbaar vir KwaZulu-Natal; Mpumalanga & Limpopo; die Vrystaat, Noord-Kaap, Noordwes & Gauteng; Oos-Kaap). Albei is beskikbaar van PPRI-boekverkope, tel. 012 808 8000. Die Werk vir Water-program stel ook inligting beskikbaar. Skakel hulle tolvry by 0800 005 376 of besoek www.dwa.gov.za/wfw.

6. Inligtingsbronne oor UIP en beheer daarvan
Webtuistes • Vind die webbladsye vir NIPB se Onkruidnavorsingsafdeling by www. arc.agric.za. Die NIPB se elektroniese nuusblad gee inligting oor navorsing oor onkruid en uitheemse indringerspesies. Vra dit aan by infoppri@arc.agric.za. • www.agis.agric.za – die webbladsy vir AGIS onkruid en indringerplante • Soek die “Alien Invaders Info Pak” wat oor indringerspesies handel onder die “Publications”-kieslysopsie by www.daff.gov.za. • Die Werk vir Water webtuiste – www.dwaf.gov.za/wfw. • Internasionale toegangspoort vir UIS-gereedskapstelle oor die beste voorkomings- en beheerpraktyke asook vroeë opsporing – www. invasivespeciesinfo.gov/toolkit/detection.shtml. • Inligting is ook beskikbaar op WESSA se webtuiste by www.wessa.org. za en by www.geocities.org/wessaaliens . Publikasies: • Rehabilitation recommendations after alien plant control. P Campbell. Plant Protection Research Institute Handbook No 3. PPRI: 1-43. • Alien weeds and invasive plants. L Henderson. Plant Protection Research Institute Handbook No. 12. ARC, Pretoria: 1-300. • Invasive aquatic plants. L Henderson & CJ Cilliers. Plant Protection Research Institute Handbook No. 16. ARC, Pretoria: 1-88. • Common weeds of crops and gardens in southern Africa / Algemene onkruide in gewasse en tuine in Suidelike Afrika. C Botha. Landbounavorsingsraad, Potchefstroom.: 1-384. • Problem plants of South Africa. C Bromilow. Briza Publications, Arcadia: 1- 315. • Control of unwanted plants. Xact Information: 1-238. • Re-use of Invasive Alien Plants is ‘n indrukwekkende brosjure wat in opdrag van die Werk vir Water-program die lig gesien het. Publikasies oor inheemse plaasvervangerplante • Creative gardening with indigenous plants. A South African guide. P Joffe. Briza, Pretoria.: 1-372. • Making the most of indigenous trees. F Venter & JA Venter. 2nd Edition. Briza, Pretoria: 1-320. Farmer’s Weekly het ‘n artikel geplaas met die titel “Invasive alien trees make for good business” . Dit het gehandel oor ‘n sake-onderneming naby Bothaville wat bloekomplantasies om die dorp ge-oes het. Die grootste voordeel wat dit vir boere inhou (buiten die geld wat uit houtverkope verdien word) is dat die vloei van water op hul plase verbeter of herstel word. Die artikel is beskikbaar by www.farmersweekly.co.za of in die uitgawe van 12 Junie 2009.

5. Die “Werk vir Water” Program
Die aanslag teen UIP word gelei deur die “Werk vir Water” (WvW) -program en geadministreer deur die Departement Water en Omgewingsake. Hierdie program werk in vennootskap met plaaslike gemeenskappe, aan wie hy werk verskaf. Ander staatsdepartemente is ook betrokke: Landbou, Bosbou en Visserye; Handel en Nywerheid; Wetenskap en Tegnologie, asook provinsiale regeringsdepartemente, navorsingsgroepe soos die Landbounavorsingsraad– Navorsingsinstituut vir Plantbeskerming (LNR-NIPB), die Sentrum vir Vers preidingsbiologie(CIB) en die WNNR. Dan is die Global Invasive Species Programme (GISP) en die Suid-Afrikaanse Nasionale Biodiversiteitsinstituut (SANBI) ook betrokke. Die Suid-Afrikaanse Kwekersvereniging het ook met die privaatsektor vennootskappe gestig om die bedryf op te voed oor nuwe wetswysigings ten aansien van UIP en om seker te maak dat UIP nie , meer verkoop word nie. Die vennootskap met SAPTA (die Suid-Afrikaanse vereniging vir troeteldierhandelaars) beklemtoon die gevaar van akwatiese onkruid en visdam/akwarium-spesies deur middel van bewusmaking

192

Plakkate: • Beautiful but dangerous. UIP van Durban en die oostelike subtropiese streek van Suid-Afrika met enkele inheemse alternatiewe. Kleurfoto’s van 42 spesies, hulle regstatus, en kontakpunte vir inligting oor beheer. Beskikbaar van die Durbanse Metropolitaanse Omgewingsbestuurtak. Tel. 031 300 2517 • The big bad five. Departement Waterwese en Bosbou, 1997. Foto’s en beskrywings van vyf indringerwaterplante in Suid-Afrika; advies en kontaknommers. Beskikbaar van die Departement Waterwese, Privaatsak X313, Pretoria 0001. • Identifying our invading alien enemies. Werk vir Water program, 19982000. Foto’s en lyntekeninge van die aggressiefste uitheemse indringers in Suid-Afrika. Beskikbaar van die “Communication Project”, Posbus 95823, Waterkloof, Pretoria, 0145. Plakkate is ook beskikbaar van ander organisasies soos die Botaniese Vereniging van Suid-Afrika en die Omgewingsvereniging van Suid-Afrika.

Landboukolleges bied opleidingskursusse aan oor die beheer van indringerspesies. Meer inligting hieroor verskyn in die hoofstuk wat handel oor landbouHulle vervaardig toerusting wat opleiding en -onderrig. spesiaal ontwerp is om uitheemse bome en plante op ons plase uit te Natural Instincts haal. Tel. 028 261 1159 / 082 602 0893 Bull Maurice Trading Tel. 011 791 3705 info@bullmaurice.com www.bullmaurice.com EcoGuard Tel. 011 463 6057 www.ecoguard.co.za Plant Science Consultants Association (PSCA) Tel. 011 805 2000 av@casa.co.za

7. Rolspelers
Die Werk vir Water Nasionale Kantoor Dr. Guy Preston (voorsitter/nasionale programleier) Tel. 0800 005 376 prestong@dwa.gov.za Kyk ook opskrif 5. Departement van Landbou, Bosbou en Visserye Direktoraat Grondgebruik en Grondbestuur Tel. 012 319 7685 DLUSM@daff.gov.za Provinsiale kantore van die Direktoraat Grondgebruik en Grondbestuur: Streek Gauteng Limpopo Mpumalanga Noordwes Noord-Kaap Vrystaat Oos-Kaap Wes-Kaap KwaZulu-Natal Telefoon 012 319 7596 015 287 9943 013 755 1420 / 2614 018 294 3343/4 053 807 2600 051 409 2601 043 704 6800 021 984 9278 033 345 3557/15 Departement van Omgewingsake Tel. 086 111 2468 enetshithothole@deat.gov.za www.environment.gov.za

“Oplossings vir indringeronkruidbeheer” – provinsiale Poland Woodworks kontakbesonderhede is op die Sel. 072 200 8053 webtuiste beskikbaar. Sentrum vir Verspreidingsbiologie ECOPLUG Professor Dave Richardson Tel. 021 873 1648 rich@sun.ac.za www.gisa.co.za/ecoplug www.sun.ac.za/cib Invader Plant Specialists Tel. 021 976 6127 / 082 412 7411 Die Sentrum is ‘n netwerk van navorsers deur die hele land. invaderplant@mweb.co.za harding@pixie.co.za Stellenbosch Universiteit www.invaderplant.co.za Department Bewaringsekologie en Entomologie Die Omgewingsonkruidbeheer- Prof. Michael Samways kursus is ontwikkel vir mense wat Tel. 021 808 3728 ‘n loopbaan wil volg in die beheer samways@sun.ac.za en bestuur van UIP . Suid-Afrikaanse Nasionale Jacklin Organic Biodiversiteitsinstituut Tel. 017 844 1589 (SANBI) info@jacklinorganic.co.za Tel. 021 799 8600 / 839 info@sanbi.org.za www.jacklinorganic.co.za inheemse Universiteit van die Vrystaat Departement Plantwetenskappe Tel. 051 401 2514 plantsciences@ufs.ac.za JEC Environmental Services Tel. 082 828 7953 Weidingsvereniging van SuiderJanet.jec@edelnet.co.za Afrika “Specialists in the Environmental Tel. 049 842 4335 Consulting Industry” www.grassland.org.za Watteluitroeiing plante en

8. Plaaslike sakeomgewing
Verskeie inligtingsdokumente is beskikbaar oor sekondêre industrieë en kleinsakeondernemings – besoek www.dwaf.gov.za/wfw/SecondaryInd/. Verwys ook na die Re-use of Invasive Alien Plants publikasie. Die sekondêre-industrie- komponent vir van die “Werk vir Water”program vervaardig produkte uit die hout wat afgekap word. Dit sluit in handwerkartikels en meubels, grondbedekking, houtskool en rookspaanders. Hierdie tipe inisiatiewe bied ‘n ideale geleentheid vir entrepreneurskap onder mense uit voorheen benadeelde gemeenskappe. Die program skep ‘n ondersteunende en bemagtigende omgewing deur die bied van opleiding asook hulp met produkontwerp en markidentifikasie, wat nuwe entrepreneurs help om hulle nuut-verworwe besigheidsvaardighede te ontwikkel en op te skerp. Die vestiging van klein en mikro-ondernemings is van die allergrootste belang vir ekonomiese bemagtiging in Suid-Afrika. Ingevolge die Wet op die Bewaring van Landbouhulpbronne 43 van 1983 is dit onwettig om verklaarde onkruide (kategorie 1-onkruide) te besit, te vervoer, te kweek, te verkoop of te koop. Dit maak dit ’n oortreding om te boer met verklaarde onkruide, en om hul dele op so ’n wyse te benut dat dit die vermeerdering en verspreiding van die spesie bevorder.

Ander direktorate: • Plantgesondheid Tel. 012 319 6529 DPH@daff.agric.za • Landbouproduk-inspeksiedienste Tel. 012 319 6504 DAPIS@daff.agric. za • Veeaartsenydienste Tel. 012 319 7679 DAH@daff.agric.za LNR-Navorsingsinstituut vir Plantbeskerming (NIPB) www.arc.agric.za Onkruidnavorsing Mev. Hildegard Klein Tel. 012 356 9841 KleinH@arc.agric.za Insek-ekologie Dr. Roger Price Tel. 012 356 9817 pricer@arc.agric.za Biosistematika Dr. Ansie Dippenaar Tel. 012 356 9824 dippenaara@arc.agric.za Navorsing oor biologiese en geïntegreerde strategieë om die land se natuurlike hulpbronne en biodiversiteit te beskerm teen die bedreiging van uitheemse indringerplante Navorsing oor die biologiese beheer van sekere landbouplae

Identifisering van uitheemse ongewerweldes (insekte, spinnekoppe, myte, nematodes, swamme) en navorsing oor biologiese beheer in bewaring

193

9. Internasionale sakeomgewing
• Wêreldwyd word die koste van skade wat deur indringerspesies veroorsaak word, geraam op £1.5 triljoen per jaar – byna 5% van die wêreldwye bruto binnelandse produk (BBP). • In ontwikkelende lande, waar landbou verantwoordelik is vir ’n groot deel van die BBP kan die negatiewe uitwerking van indringerspesies , op voedselsekuriteit asook op ekonomiese prestasie selfs groter wees. • Letterlik alle ekosisteemtipes op die planeet word geraak deur indringerspesies, en hulle hou wêreldwyd een van die grootste bedreigings vir biodiversiteit in. • Globalisering deur middel van groeiende handel, vervoer, reis en toerisme sal onvermydelik bydra tot die doelbewuste of toevallige inbring van organismes na nuwe omgewings, en daar word wyd voorspel dat klimaatsveranderings sal die bedreiging van indringerspesies sal verhoog.
Bron: www.cabi.org

World Conservation Union (IUCN) Invasive Species Specialist Group (ISSG) www.issg.org Global Invasive Species Programme (GISP) www.gisp.org Die Global Invasive Species Programme (GISP) is in 1997 gestig as ‘n kleinskaalse vennootskapsprogram met hoofsaaklik vrywilligers as deelnemers, deur drie internasionale organisasies: IUCN – die Wêreldbewaringsunie, CAB Internasionaal, en die Wetenskaplike Komitee oor Omgewingsprobleme (SCOPE). Sedertdien het dit ‘n produktiewe en tegnies hoogstaande basis opgebou sodat dit die toonaangewende wêreldwye vennootskap geword het oor UIS. Die GISP- Sekretariaat word tans gehuisves deur CABI Africa in Nairobi. E-pos s.simons@gisp.org of skakel +254-207224450. Die GISP-databasis verskaf inligting oor UIS aan agentskappe, hulpbronbestuurders, besluitnemers en ander belangstellendes wêreldwyd. Ons dank aan mev. Hildegard Klein vir haar aanvanklike insette, en aan Debbie Sharp vir terugvoering oor die konsephoofstuk.

CABI (voorheen bekend as die Commonwealth Agricultural Bureaux) www.cabi.org CABI is ’n niewinsgewende internasionale organisasie wat wetenskaplike kundigheid, kennis en inligting beskikbaar stel. Hulle doen al lank navorsing oor indringerspesies wat die landbou en die omgewing beïnvloed om vas te stel hoe hierdie spesies op natuurlike wyse beheer kan word. Hulle bestudeer op enige gegewe tyd sowat 60 indringerspesies. Hulle beskik oor kundigheid op sanitêre en fitosanitêre gebied – ’n gebied wat toenemend belangrik raak, en hulle fokus op die risiko wat indringerspesies vir die handel inhou. Hulle voorsien inligting, produkte en dienste met betrekking tot indringerspesies, soos die Invasive Species Compendium wat tans ontwikkel word.

194

Hulpbronne en Goeie Landboupraktyk

2. Nasionale strategie
Departement van Landbou, Bosbou en Visserye (DLBV) Direktoraat Grondbenutting en -bestuur Tel. 012 319 7686 Departement van Omgewingsake Tel. 012 310 3911 www.environment.gov.za Suid-Afrikaanse Nasionale Biodiversiteitsinstituut Grasveldprogram Tel. 012 843 5000/99 grasslands@sanbi.org www.grasslands.org.za Kyk opskrif 3 vir inligting oor die Landbounavorsingsraad.

Veld
1. Oorsig
Inligting oor weiveld kan gevind word op www.agis.agric.za – klik op die nuutste “ VELD INFO”-opsie.

• Gras speel ’n noodsaaklike rol in die natuur – veral as ’n voedselbron, maar ook om beskutting te bied en om as nesmateriaal te dien. Daar is min voedselkettings wat nie gras in die een of ander vorm insluit nie. Die rede hiervoor is dat gras wyd oor die subkontinent voorkom en feitlik altyd eetbaar is. Dit is gewoonlik die diere onderaan die voedselketting wat gras gebruik. Die meeste roofdiere is dus ook indirek afhanklik van gras. • In die verlede het grasvreters gemigreer op soek na beter weiding. Hulle is nie net van gras afhanklik nie, maar gras is ook van hulle afhanklik. Grasvreters verwyder ou plantmateriaal, stimuleer nuwe groei en voorsien bemesting in die vorm van mis. Voorbeelde van tipiese grasvreters is buffels, sebras, blouwildebeeste en hartebeeste – gewoonlik diere wat in groot troppe voorkom. Vandag is die habitat van baie van hierdie diere oorgeneem deur beeste en skape. • Veld (weiding) is die belangrikste voerhulpbron vir vee en wilde diere in Suid-Afrika, terwyl bykomstige veevoer, veral in die vorm van besproeiings- of droëlandweivelde, deur sommige kommersiële veeboere verbou word om weiding vir die droë winterseisoen te verskaf. Gewasreste is ook ‘n belangrike bron van winterweiding, veral in die gemeenskaplike weidingsgebiede van die land waar beperkte hoeveelhede voer wat van die veld afkomstig is, gedurende die “winterbottelnek” beskikbaar is. In die droër sentrale en westelike gedeeltes van die land het boere oor die algemeen klein areas droogtebestande voergewasse om ‘n voerreserwe vir droogtetye te voorsien. Enkele nuttige droëlandvoergewasse word in die volgende tabel gelys. Spesienaam en algemene naam Agave americana, Amerikaanse aalwyn Anthephora pubescens, Wolgras Atriplex mueleri, Australiese brakbossie Atriplex nummalaria, Oumansoutbos Atriplex semibaccata, Kruipersoutbos Cenchrus ciliaris, Bloubuffelsgras Gebruik Droogtevoer in dor en halfdor streke Lente- en somerweiding Droogtevoer Droogtevoer Droogtevoer Polvormige meerjarige gewasse; lente-, somer- en herfsweiding Lewende heinings en droogtevoer Lewende heinings en droogtevoer Ondersaai met mielies, giersgras of sorghum

Die regering het die grasveldbioom as ’n prioriteit vir bewaringsoptrede geïdentifiseer en sal die Nasionale Grasveldprogram in werking stel om die omgewing van agteruitgang te red. Die missie van die Grasveldprogram is om te verseker dat die bestuur van biodiversiteit tot volhoubare ontwikkeling in die grasveldbioom bydra. Dit verseker ook dat produksie- en ontwikkelingaktiwiteite toepaslik gesetel is en bestuur word sodat die lewering van ekosisteemdienste nie in die gedrang kom nie. Die LNR is ook betrokke by weiveldmonitering en het ’n Weiveldmoniteringen -verbeteringsprogram wat deur die Departement van Landbou, Bosbou en Visserye befonds word en die Grasveldprogram aanvul.

3. Rolspelers
Community Dynamics Tel. 053 927 4367 / 082 459 9451 www.communitydynamics.net Janet Edmonds Consulting Tel. 082 828 7953 Janet.jec@edelnet.co.za

Opuntia ficus-indica, Turksvy Opuntia spp., Kaalblaarturksvy Vigna unguiculata, Swartbekboontjie

Suid-Afrika is geseënd met goeie, hoofsaaklik meerjarige weidingsgras wat natuurlik in die streek voorkom. Baie van ons grassoorte (soos oulandsgras [Eragrostis curvula], kweekgras [Cynodon dactylon], gewone buffelsgras [Panicum maximum], Smuts-vingergras [Digitaria eriantha] en bloubuffelsgras [Cenchrus ciliaris]) word wêreldwyd as weiding aangeplant. Raadpleeg die hoofstuk wat oor voer en weiding handel.
Bronne [Aangepas uit]: Guide to Grasses of SA, Frits van Oudtshoorn. Selfoon: 078 228 0008. E-pos frits@bushveldeco.co.za; Rangeland Resources - South Africa, Namibia, Botswana, Lesotho, Swaziland and Zimbabwe. Aanlyn: http://www.ru.ac. za/institutes/rgi/booklet.pdf; FAO’s Country Pasture/Forage Resource Profiles – South Africa. Online (www.fao.org) Namibia, Botswana, Lesotho, Swaziland and Zimbabwe. Online: http://www.ru.ac.za/institutes/rgi/booklet.pdf; FAO’s Country Pasture/Forage Resource Profiles – South Africa. Online (www.fao.org)

Holistic Management® Die dienste sluit die volgende in: Grazing Planning – klem is op assessering van veldtoestande, grondoppervlakbestuur en drakrag en planthervestiging. ekostelselgesondheid. LNR – Diereproduksieinstituut Endangered Wildlife Trust Dr. Andrew Magadlela – 012 672 (EWT) 9036 Tel. 011 486 1102 Dr. Luthando – 012 672 9273 www.ewt.org.za Dr. Mike Peel – 013 753 7147 Ten einde grasveld te bewaar, het Mnr. Alan Short – 012 672 9345 die Trust vir Bedreigde Natuurlewe www.arc.agric.za twee sterk punte: 1) Dit gebruik charismatiese en aanwyserspesie Die Veld- en Voedingsnavorsi om die bewaring van die ngseenheid (‘n afdeling van die doen Grasveldbioom te bevorder; en 2) Diereproduksie-instituut) navorsing oor die veldekologie Betrokkenheid by en samewerking met boere op hul plase om en -bestuur. Navorsingspanne is besig met verskillende projekte grasveldbiodiversiteit te bewaar. oor al Suid-Afrika se biome en The Global Environment veldtipes wat vir al die verskillende aangewend Facility – www.thegef.org -- het landboudoeleindes ongeveer R66 miljoen tot die word (kommersiële veeproduksie, wildsGrasveldprogram bygedra, wat hom gemeenskapsboerdery, ten doel stel om die biodiversiteit- boerdery). en ekosisteemdienste van die grasveldbioom vir huidige en Die LNR bestuur tans ‘n toekomstige geslagte te verseker. nasionale veldmoniterings- en veldverbeteringsprogram. HOTSURE Opgeleide navorsingstegnici Tel. 0861 COLLAR ondersoek veldtoestande en Faks 086 640 5744 grondtipes oor die hele land info@hotsure.co.za om inligting aan besluitnemers www.hotsure.co.za in die landbou en beleidmakers beskikbaar te stel. Die LNR monitor Biotelemetrie-oplossings vir veldtoestande op wildplase en maak proaktiewe risikobestuur en presisieboerdery; voordele sluit voorstelle aan die bestuurders van presisieweiding en die monitering hierdie plase rakende volhoubare praktyke. Hulle bied opleiding in van veldaanwending in. veldbestuur aan boere en spreek

195

boere toe tydens boeredae en by die jaarlikse kongres van die Weidingsvereniging van Suidelike Afrika (GSSA). South African Nasionale Biodiversiteitsinstituut Tel. 012 843 5000 www.sanbi.org www.grasslands.org.za

Die dissiplines sluit onder andere in: ekologie, plantkunde, dierkunde, veldwetenskap en weiveldkunde, veekunde, grondkunde en genetika. Vir African Journal of Forage Science, geleenthede en die nuusbrief Grassroots, verwys na hul webtuiste.

Nelson Mandela Metropolitaanse Universiteit (NMMU) Prof. Graham Kerley Tel. 041 504 2111 Stellenbosch Universiteit Departement Bewaringsekologie en Entomologie Prof. Michael Samways Tel. 021 808 3728 samways@sun.ac.za Tshwane Universiteit vir Tegnologie Mike Panagos PanagosMD@tut.ac.za www.tut.ac.za

Universiteit van die Vrystaat Departement Vee-, Wild en Weidingkunde Prof. G.N. Smit Tel. 051 401 2125 Prof. Hennie Snyman Tel. 051 401 2221 snymanha@ufs.ac.za Universiteit van KwaZulu-Natal Prof. Kevin Kirkman Tel. 033 260 5505 Noordwes-Universiteit Prof. Klaus Kellner Tel. 018 299 2510

Die GSSA bied inligtingsdae aan in samewerking met ander organisasies. ‘n Wye verskeidenheid Streekskontakbesonderhede is onderwerpe word tydens sulke beskikbaar by www.sanbi.org geleenthede bespreek. Onlangs is ‘n mentorskapsprogram Weidingsvereniging van geloods ten ondersteuning van Suidelike Afrika (GSSA) jong wetenskaplikes. Die GSSA Tel/Faks 049 842 4335 huisves ook ‘n databasis van lede se www.grassland.org.za kundigheid vir lede van die publiek wat inligting oor verskillende Die GSSA is betrokke by en gemoeid onderwerpe wil bekom. met die wetenskap en praktyk van veld- en weiveldbestuur. Hierdie Wildlife Ranching SA – breë veld behels hoofsaaklik die besonderhede beskikbaar in die gebruik en bewaring van natuurlike Wildboerdery hoofstuk. hulpbronne. Dit omvat toegepaste velde soos veeproduksie, WNNR wildbestuur, natuurbewaring, Belinda Reyers wateropvangsbestuur, en Tel. 021 888 2488 die rehabilitasie van velde en breyers@csir.co.za mynhope.

Ander kontakpersone is prof. T Hoffman en prof W Bond (Universiteit van Kaapstad), prof. Wayne Truter (Universiteit van Pretoria), dr. Mary Musafa (Unisa), dr. Joseph Baloyi (Universiteit van Venda), prof. Peter Scogings (Universiteit van Zoeloeland) en prof. Chris Dannhauser (LimpopoUniversiteit).

5. Publikasies en webtuistes
Die volgende is by die Veld- en Weidingsbenuttingsafdeling by die LNR in Irene beskikbaar. Ree met hulle in verbinding by telefoonnommer 012 672 9253/9313: • Scale-related vegetation sampling • Strategic Use of Intercropping for Small-Scale Farming Systems • The wheel-point method of survey and measurement of semi-open grasslands and Karoo vegetation in South Africa • Amasu oku Tshalahlangana anga setshenziswa ngabalimi abanendawo encane • Know Your Veld • Principles in managing veld • Cultivated pastures for South Africa, a compilation of 25 brochures on indigenous and exotic pasture species for use under dry land and irrigated conditions • Besoek www.grassland.org.za, die webtuiste van die Grasveldprojek. • www.agis.agric.za – klik op die opsie “Veld Focus”. Die nuutste verslae oor reënval en die huidige toestand van weiveld/veld word streek vir streek behandel. • Besoek www.gssa.co.za – klik op die opsie “Publications”. • ’n Aantal artikels oor veld en grasse is beskikbaar op www. kleinkaroofarms.co.za – klik op die opsie “General Info”. • Die “Bush Expert”- en “Grass Expert-databasisse is op www.puk. ac.za/EcoRestore beskikbaar. • Besoek www.arc.agric.za, die webtuiste van die Landbounavorsingsraad. Kies die “Publications”-opsie. Die Navorsingsinstituut vir Plantbeskerming stel uitstekende inligting oor onkruidbeheer beskikbaar en die Instituut vir Diereproduksie bied omvattende ondersteuningsdienste in sy fokusgebied aan. Grasse • Sasol First Field Guide to Grasses of Southern Africa. G. Smith. Struik. Cape Town. ISBN: 1 86872 952 4. • Guide to the grasses of South Africa. Frits van Oudtshoorn. Briza. ISBN: 1875093176. Dit is die enigste gids in volkleur oor die gewone grasse van Suidelike Afrika, en sluit in beskrywings en illustrasies van die 300 mees belangrikste grasse in Suidelike Afrika. Daar is meer as 800 uitstekende kleurfoto’s. • Grasses of Southern Africa. G.E. Gibbs Russell et al NBI. ISBN: 0 620 14846 2. • Common veld and pasture grasses of Natal. N.M. Tainton. Shuter and Shooter. Pietermaritzburg. SA. • Grasses of the Eastern Free State. R. Moffett. Uniqwa, Qwa-Qwa Campus University of the North. SA. ISBN 0 958 42091 2.

4. Opleiding en navorsing
Universiteite en landboukolleges dek grasse (veldwetenskap) en weivelde in hul graad- en diplomakursusse. Landboukolleges werk saam met provinsiale landboudepartemente en bied ook kort kursusse aan oor veldbestuur. Cedara-kollege en Glen-kollege is twee voorbeelde hiervan. Sien die hoofstuk Landbou-opleiding. Vir bygewerkte inligting oor weiveldnavorsing, besoek www. grasslands.co.za of skakel die Weidingsvereniging van Suidelike Afrika (GSSA), by 049 842 4335. Die produktiwiteit van veld in Suid-Afrika het agteruitgegaan as gevolg van inter alia verwoestyning, bosindringing, en die verlies van smaaklike plantspesies. Indien hierdie agteruitgang ongekontroleerd voortgaan, sal volhoubare diere- en voedselproduksie nie op die lang termyn haalbaar wees nie. Dit is van die uiterste belang dat voortgesette navorsing onderneem word om begrip te verbeter ten opsigte van die dryfvere wat verandering in plantegroei bepaal. Bushveld Eco Services Tel. 014 717 3819 / 078 228 0008 info@bushveldeco.co.za www.bushveldeco.co.za ‘n Konsultasie- en opleidingsmaatskappy wat dienste aan die landbou- en omgewingsektore bied. Kort kursusse word aangebied oor onderwerpe soos boerderybeplanning, veldbestuur, veldtoestande en drakragassessering, gras-identifikasie, ensovoorts. Verdere kursusse word by op uitnodiging aangebied onder die vaandel van Africa LandUse Training. Die WNNR en die SuidAfrikaanse Nasionale Biodiversiteitsinstituut het ’n Grassland Biodiversity Profile and Spatial Biodiversity Priority Assessment gedoen as deel van die Grasslands Programme. Kontak Anthea Stephens by SANBI – tel. 012 843 5289 of rig ‘n e-pos aan stephens@sanbi.org . Grazing for Profit Tel. 058 622 1499 www.rcs-sa.com

Grootfontein Landboukollege Tel. 049 802 6723 Befondsing is van tyd tot tyd marykevdm@daff.gov.za beskikbaar vir navorsing deur nagraadse studente – kontak Kort kursusse, onder andere oor admin@gssa.co.za veldbestuur LNR – verwys na vorige opskrif

196

• Common grasses of the Northern Cape. B.R. Roberts, J.H. Fourie. Northern Cape Livestock Co-operation Limited. Kimberley. South Africa. • Common grasses of the Orange Free State. B.R. Roberts. Provincial Administration of the OFS. • Acock’s notes: key grasses of South Africa. P .J.K. Zacharias. Grassland Society of South Africa. ISBN: 0 620 14282 0. • Identification of Veld Grasses of KwaZulu-Natal. KwaZulu-Natal Department of Agriculture and Environmental Affairs, Cedara, Pietermaritzburg. ISBN: 0 621 31817 5 Bome en struike • Sappi se boomidentifikasie-reeks • Field Guide to Trees of Southern Africa. Braam van Wyk & Piet van Wyk. Struik, Cape Town. ISBN: 1 86825 922 6 • Trees of Southern Africa. Meg and Keith Coates-Palgrave. Onkruid • Alien Weeds and Invasive Plants. Lesley Henderson, Agricultural Research Council, Pretoria. ISBN 1 86849 192 7 • Invasive Alien Plants in KwaZulu-Natal: Management and Control. Wildlife and Environment Society of South Africa (WESSA)-KZN. • Problem Plants of South Africa. Clive Bromilow. Briza Publications, Cape Town. Veld- en weidingsbestuur • Introduction to VeldCare. [Engels en Zoeloe]. C.D. Morris & D. Kotze. ARC & ShareNet. Pietermaritzburg. 1 919991 38 7. • Veld and pasture management in South Africa. N.M. Tainton (editor). Shuter and Shooter. Pietermaritzburg. SA. ISBN 0 627 01864 5. • Game ranch management. J. du P Bohma (editor). J.L. van Schaik. ISBN 0 627 01864 5. • Karoo veld – ecology and management. K.J. Esler, S.J. Milton & W.R.J. Dean. Briza. Pretoria. ISBN: 978 1 875093 52 6. • Veld Management in Eastern Cape. J.E. Dankwerts, W.R. Teague. DoA. ISBN: 0 621 123 889. • Improved grassland management. J. Frame. Farming Press, Ipswich. ISBN 0 852 36246 3. • The farming handbook B. Smith. University of KwaZulu-Natal Press. Pietermaritzburg. ISBN: 978 1 86914 090 8. • Veld and Pasture Management Guidelines for Sustainable Animal Production on the Mpumalanga Highveld. A. Engelbrecht, K. Kirkman and A. Swanepoel. Department of Agriculture, Pretoria. ISBN: 1 86871 155 2 • Veld in KwaZulu-Natal. Agricultural Production Guidelines for KwaZuluNatal. KwaZulu-Natal Department of Agriculture and Environmental Affairs, Cedara, Pietermaritzburg. ISBN: 0 621 27923 4.

Wat is gemengde veld? Gemengde veld kom voor tussen soetveld en suurveld. Dit is ’n intermediêre vorm tussen die twee en het eienskappe van beide. In gemengde veld kom soetveld-grasse gewoonlik voor in beskermde dele met vrugbare grond, byvoorbeeld in die laerliggende dele en langsaan riviere. Daarenteen kom suurveld-grasse in oop gebiede voor. Hoekom is soetveld vatbaar vir oorbeweiding? In die verlede was oppervlakwater baie skaars in gebiede met soetveld (veral gedurende die winter) en daar was gevolglik yl verspreiding van weidiere. Soetveld is nie aangepas vir voortdurende weiding nie, maar eerder vir kort periodes van weiding deur diere wat migreer. Hierdie gebiede is ook meer geneig tot droogtes, byvoorbeeld die Karoo. Gedurende droogtes, wanneer die veld reeds in ’n strestoestand verkeer, word die meeste skade deur oorbeweiding veroorsaak.

7. Veeboerderystelsels
Daar is twee kontrasterende veeproduksiestelsels, gekoppel aan verskillende vorme van grondbesit, wat weiding- of veldhulpbronne in Suid-Afrika benut, naamlik kommersieel georiënteerde ondernemings op onvervreembare grond (grond in private besit) en hoofsaaklik bestaansveeboerdery op gemeenskaplike grond. Kommersiële/privatebesitsektor Die kommersiële boerderysektor in Suid-Afrika is goed ontwikkel, kapitaalintensief en gerig op uitvoer. Veeproduksie op kommersiële grond is verantwoordelik vir 75% van die nasionale landbou-opbrengs en is afkomstig van 52% van die landbou- of weidingsgrond. Die kommersiële gebiede is verdeel in omheinde plase en is dan gewoonlik onderverdeel in ’n aantal kampe, waardeur die een of ander vorm van rotasieweiding normaalweg beoefen word. In vergelyking met die gemeenskaplike gebiede is veestapelskale geneig om meer konserwatief te wees. Daar is die afgelope tyd ’n aansienlike toename in wildboerdery en ekotoerisme in die kommersiële gebiede, wat herkenning gee aan die probleme en gevolge van boerdery met monospesifieke (grasetende) diere. Op kommersiële plase word ’n groot gedeelte van die hooggeleë weiveld gedurende die vroeë groeiseisoen gebrand. Dit is veral kommersiële veeboere wat van brande gebruik maak om materiaal van lae gehalte te verwyder wat na die winter oorbly, en om die uitbotting van kort, groen gras gedurende die lente te bevorder. Gemeenskaplike/bestaansboerdery Die gemeenskaplike gebiede beslaan ongeveer 17% van die totale boerderygebied van Suid-Afrika en bevat ongeveer 52% van die totale beesbevolking, 72% van die bokke en 17% van die skape. Dit verskil aansienlik van die onvervreembare gebiede wat hul produksiestelsels, doelwitte en eiendomsregte betref; slegs die verbouingsgebiede word normaalweg aan individuele huishoudings toegewys, terwyl die weidingsgebiede gewoonlik deur lede van ’n gemeenskap gedeel word. Die produksiestelsels in die gemeenskaplike gebiede is gebaseer op veeboerdery en agroveeboerdery, en die meerderheid huishoudings is bestaansgebaseer en arbeidsintensief, met beperkte gebruik van tegnologie en eksterne insette. Die uitsette en doelwitte van vee-eienaarskap is aansienlik meer divers as in kommersiële veeproduksie en sluit in kragopwekking, melk, mis, vleis, kontantinkomste en kapitaalberging asook sosiokulturele faktore. Die kombinasie van doelwitte gaan gewoonlik gepaard met ’n beleid van kuddemaksimalisering eerder as omset; derhalwe is selfs die eienaars van groot veekuddes geneig om slegs te verkoop om in kontantbehoeftes te voorsien. Eienaarskap van gemengde veekuddes is meer algemeen in gemeenskaplike as in onvervreembare gebiede. Beeste is oor die algemeen die verkose veespesie, en is belangrik vir kragopwekking, maar ekonomiese en ekologiese omstandighede beperk dikwels die moontlikhede van vee-eienaarskap. Bokke en, in mindere mate, skape kom algemeen in die gemeenskaplike gebiede voor en is hoofsaaklike inheemse rasse.

6. Breë veldtipes
Wat is soetveld en wat is suurveld? Dit is tipes veld en verwys na die smaaklikheid of soetheid van die veld soos dit deur die temperatuur en reënval beïnvloed word. Soetveld is heeljaar lank smaaklik en suurveld is gewoonlik onsmaaklike veld (veral in die winter) as gevolg van hoë reënval in gebiede waar die grond oor baie jare weggespoel het en die grond met ’n lae pH agtergelaat is. Dit veroorsaak dat die grasse laag is in voedingstowwe. Diere moet dus in die winter van lekke voorsien word. Hoekom is soetveld “soet”? Soetveld kom voor in gebiede met lae reënval en matige winters. Die grond is vrugbaar as gevolg van min wegspoeling – daarom groei die gras in vrugbare grond en het dit ’n hoë voedingswaarde. As gevolg van die soetheid van die gras word soetveld maklik oorbewei. Droë Bosveld en die Karoo is voorbeelde van soetveld.

197

In gemeenskaplike gebiede word brande gebruik om grasproduksie in die vroeë somer te stimuleer, en dit hou ’n weiveldtoestand langs die kusstreek in stand. Die uitsluiting van brande van die grasveldstreke onder gemeenskaplike bestuur het egter bosindringing aangemoedig, tot nadeel van die weidingspotensiaal van hierdie veivelde vir beeste en skape.
Bron [aangepas uit]: Rangeland Resources - South Africa, Namibia, Botswana, Lesotho, Swaziland and Zimbabwe. Aanlyn: http://www.ru.ac.za/institutes/rgi/booklet.pdf

Kaal stukke grond
• Rye klippe kan langs die kontoere gepak word om die afvloei van water te keer en sodoende die vogtigheid van die grond te verbeter. • Klipmure kan in halfmaanvormige rye gepak word met die sekels aan die bokant van die helling. Grasse en bome kan in die sekels geplant word. • Dammetjies kan met ’n handskoffel in kaal stukke grond gemaak word sodat die mure daarvan aan die onderkant van die helling is. Hier kan grasse weer eens gebruik word om die mure te vestig. • Takke of grashooi kan op kaal stukke grond gepak word om dit teen die wind en son te beskerm. Dit beskerm ook nuwe saailinge teen vroeë weiding en natuurelemente. • Waar daar skuinstes is, kan diep gate gegrawe word om bome in te plant. Die gate kan gedeeltelik met grond gevul word sodat genoeg water in die gate kan vergader. Gras kan saam met die bome in die gate geplant word. • Indien genoeg fondse beskikbaar is, kan bemestingsmaatreëls toegepas word.

8. Gras en veldbrande
Sien die hoofstuk oor vuur.

Gebrande gras wat uitspruit is baie smaaklik en word maklik oorbewei. Veld wat gebrand is moet verkieslik rus totdat die gras weer gegroei het tot minste 150 mm. Dit sal die gras kans gee om genoeg blaarmateriaal te produseer sodat die hele plant kan fotosinteer. In die geval van veld wat deur wild bewei word wat nie beheer kan word nie, is dit raadsaam om te verseker dat gedeeltes wat gebrand is groot genoeg is om die weidingsdruk te verlig. Skape moet so gou as moontlik ná die brand toegelaat word om te vei, want as hulle lang gras moet vreet, mag hulle kondisie agteruitgaan. As veld kort op die hakke van ’n brand bewei word, moet daar gewoonlik voorsiening gemaak word vir ’n volle seisoen van rus in die weidingsiklus (een keer in drie jaar of twee keer in vyf jaar) sodat die gras ten volle kan herstel.
Bron: Guide to Grasses of South Africa. Frits van Oudtshoorn; Veld and Pasture Management Guidelines for Sustainable Animal Production on the Mpumalanga Highveld. A Engelbrecht et al.

Dongas
Met die herwinning van erosieslote of -dongas word daar gepoog om die spoed van wegspoelwater in die slote te breek en om sediment te versamel. • Die goedkoopste manier is om ’n klipmuur in die sloot te pak. Hierdie muur vang die sediment op, maar laat die water toe om stadig deur te syfer. Klippe word dikwels in draadmandjies (skanskorwe) gepak en vir hierdie doel aangewend. • Takke kan in slote gepak word om sediment te vergader. • Parallelle rye kuskusgras of gewone riete kan oor die sloot geplant word. Hierdie grasse vang sediment op en ’n natuurlike muur word mettertyd gevorm. • Riete kan ook aan die bokant van die muur (waar sediment versamel) geplant word om die sediment te stabiliseer en water te filtreer.

9. Veldherwinning
DIE ‘TOESTAND VAN DIE WEIVELD’
Die Nasionale Verwoestyningsoudit wat in die laat 1990’s uitgevoer is, het die omvang en erns van droëlandagteruitgang in Suid-Afrika bestudeer. Inligting oor die bevindinge is beskikbaar in: 1. Rangeland Resources – South Africa, Namibia, Botswana, Lesotho, Swaziland and Zimbabwe. Online: http://www.ru.ac.za/institutes/rgi/ booklet.pdf 2. Nature divided: Land degradation in South Africa. M.T. Hoffman & A. Ashwell. University of Cape Town Press, Cape Town. ISBN: 1 919713 54 9. Die assessering van droëlandagteruitgang word na tien jaar bygewerk. Die ondersoek, tesame met ander projekte soos die Nasionale Weidingreguleringsprojek en die LNR se verbeteringsprogram, behoort ‘n omvattende beeld te gee van die agteruitgang van grond in Suid-Afrika.

Grasse en veldherwinning
Grasse wat vir veldherwinning gebruik word, moet aangepas wees by die klimaat van die onmiddellike omgewing. Die neiging is om meerjarige grasse te gebruik, want hulle is dikker en dek meer grond. Smaaklike grasse moet vermy word, veral waar vee wat wei nie uit die gebied verwyder kan word nie. Die grasse kan gesaai word indien saad beskikbaar is. ’n Paar effektiewe inheemse grasse is: Eragrostis curvula, Andropogon gayanus, Cynodon dactylon, Stipagrostis uniplumis, Aristida canescents, Eragrostis lehmanniana, Eragrostis superba en Hyparrhenia hirta. Die Universiteit van KwaZulu-Natal is besig om metodes te ontwikkel om plaaslike gras vir herplanting te oes.
Bron: Guide to grasses of South Africa deur Frits van Oudtshoorn; Early survival and growth of vegetatively propogated indigenous grasses in a clear-felled timber plantation in KwaZulu-Natal, South Africa. J.C.O. du Toit, African Journal of Range and Forage Science, Vol 26(2), pp. 97-102.

10. Nuus en inligting vir kleinskaalse boere
Veld word omskryf as bewerkte grond waarop inheemse en ander plantegroei voorkom wat deur diere bewei kan word. Korrekte veldbestuur is noodsaaklik vir die voortgesette produktiwiteit en produksie van inheemse vee en wild. Wanbestuur lei tot: • Oorbeweiding. Dit gebeur wanneer die aantal diere per gebiedseenheid van grond (die voorraadsyfer) die aantal diere wat deur die plantegroei of grond onderhou kan word (i.e. dravermoë) oorskry. Die aanbevole weidingsvermoë kan verkry word van die Departementele norme of van assesserings van die veldtoestand. • Erosie is oormatige grondverlies as gevolg van die werking van water of wind.

VELDHERWINNING
Veldherwinning is waarskynlik die uitdagendste veldbestuurpraktyk en verskaf nuwe hoop aan baie grondgebruikers (en diere). Herwinning is dikwels die enigste alternatief om grond meer produktief te maak, selfs al is dit nie oor die kort termyn winsgewend nie. Die doel van veldherwinning is om ’n digte plantpopulasie te verkry, en om sodoende die grond te beskerm en weiveld te voorsien. Geen veldherwinningsprojek kan slaag as dit nie gepaard gaan met verbeterde weidingspraktyke of nie ten volle deur die grondeienaars ondersteun word nie.

198

• Bosindringing kom voor as gevolg van oorbeweiding, verbranding wat op die verkeerde tyd gedoen is, droogte en verkeerde kombinasie diere (grasvreters en blaarvreters). • Woestynvorming is ’n proses wat ontstaan as gevolg van slegte grondgebruik. Die eindresultaat van woestynvorming is die algehele agteruitgang van die grond, wat uiters moeilik is om te keer. Weidingsvermoë Die aantal diere wat op ’n plaas bewei kan word moenie die weidingsvermoë van daardie plaas oorskry nie. Wanneer die aantal vee die weidingsvermoë oorskry, gebeur die volgende: • Daar sal onvoldoende veevoer wees – wat sal lei tot die agteruitgang van hul kondisie. • Oorbeweiding van smaaklike spesies sal lei tot verminderde produktiwiteit en die agteruitgang van die veld. Veldrus • Alhoewel alle lewende organismes rus benodig, pas baie boere nie veldrus toe nie. • Veld wat gerus het, bevat ’n hoë verhouding smaaklike spesies en voorsien uitstekende wintervoer. • Veld wat gerus het, bevorder groeikrag en die teruggroei van plante. Grondgebruikers kan die volgende maatreëls toepas om hul grond teen agteruitgang te beskerm: • Verminder die aantal vee wat op veld wei wat tekens van agteruitgang toon, of skuif die vee. • Gebruik ‘n geskikte weidingsgewas om die natuurlike weiding aan te vul. • Indien enige deel van die veld tekens toon van winderosie, moet geskikte windheinings (óf meganies óf biologies) geskep word. Ontblote areas moet met takke, hooi, oorblyfsels van die oes wat rondlê of enige ander geskikte materiaal bedek word. Die rotasie van weiding word sterk aanbeveel. Omheining help met die indeling van kampe en word as ’n bestuursinstrument gebruik om veldtoestand te beheer. Die eiendom moet volgens veldtipes ingedeel word in bestuureenhede op grond van ekologiese oorwegings soos die helling van die grond, die rigting waarheen die helling wys, die plantdigheid, hoe ver dit ‘n waterbron af is, of dit ‘n vlei is en ander faktore. Hierdie veldtipe-eenhede moet die grondslag van alle bestuursbesluite vorm. Indien nodig kan heinings opgerig word om bepaalde veldtipes te skei en om te verhoed dat diere slegs op een tipe weiding (byvoorbeeld ‘n noordelike helling) saamdrom en ander gebiede (byvoorbeeld die bergkruin of suidelike hellings) ignoreer. As omheining onprakties of onbekostigbaar is, kan verskillende veldtipes in suurveldgebiede op verskillende tye van die jaar gebrand word om diere aan te moedig om van die een gebied na die volgende te beweeg. As vee deur ‘n veewagter opgepas word, of as waterpunte en lekplekke geroteer word, kan dit ook meebring dat diere van die een gebied na ‘n ander verskuif. As omheining baie duur is, kan die boer oorweeg om slegs klein, waardevolle gedeeltes van die eiendom (byvoorbeeld vleie of rivieroewers) te omhein. Bronne: GSSA, Frits van Oudtshoorn, dr. A Smith, Departement van Landbou en Craig Morris (LNR). www.arc.agric.za, die

Hulpbronne en Goeie Landboupraktyk

Vleilande
1. Oorsig
• Vleilande is kompleks, fassinerend en dinamies. Verder is vleilande hardwerkende ekosisteme wat verskeie voordele, waarvan sommige nie waarneembaar is nie, vir mense inhou. • In die voorsiening van hierdie ekosisisteemdienste, speel gesonde vleilande ’n sleutelrol in die gesondheid van die mens. Vleilande is waardevolle bates vir boere, stroomafwatergebruikers, gemeenskappe in die omgewing en die samelewing as geheel. Indien ons gesonde vleilande beskerm, en gedegradeerdedié vleilande, rehabiliteer, kan ons baie swaarkry, wat deur droogtes, oorstromings en bedreigde lewensonderhoud veroorsaak word, verminder – veral vir die mees wondbare lede van die samelewing. • Namate verstedeliking toeneem, neem die druk om voldoende sanitasie en water te verskaf ook toe. Suid-Afrika se waterbronne is reeds onder baie druk en in baie gebiede toon dit, as gevolg van die hoë aanvraag, reeds tekens van stres. Die oplossing vir ons dreigende waterkrisis lê nie slegs in komplekse en duur ingenieursbedrywighede nie. Die natuur, waaronder Vleiland-eksosisteme, bied gratis en kragtige tegnologie wat deur die mens erken, gerespekteer en beskerm moet word. Alhoewel vleilande nie die enigste oplossing vir skoon water is nie, maak dit ’n belangrike deel van die oplossing uit.

2. Wat is ’n vleiland?
Vleilande is gebiede in die landskap waar die water in riviere en strome stadiger begin vloei en uitsprei. Dit het tot gevolg dat die sedimente en voedingstowwe in die water afsak. Met verloop van tyd word vleilande vrugbare gebiede wat goeie habitat aan plante (biesies, riete, waterlelies en watergras) en verskeie organismes (bv. mikrobes, gespesialiseerde watervoëls, insekte, ens.) bied. In elke hektaar gesonde vleiland kom daar meer lewe as in enige ander habitat voor. In die Nasionale Vleilandinventaris is daar reeds meer as 114,000 vleilande,wat heelwat in grootte en waarde verskil en ongeveer 3,6% van Suid-Afrika se grondgebied beslaan, aangeteken. Verskillende vleilandtipes voorsien verskillende ekosisteemdienste, insluitende die voorsiening van skoon water en koolstofberging. Danksy die natuurlike prosesse wat in die plante en grond plaasvind, help vleilande ook om die gehalte van water te verbeter. Vleilande verminder ook die skadelike impak van oorstromings, bestry erosie en dra by tot ’n meer stabiele stroomvloei regdeur die jaar. Vleilande bied belangrike skuiling vir gespesialiseerde plante en wild diere, en voorsien ook voedsel, weiding en bou- en handwerkmateriaal aan mense. In stedelike gebiede is hulle belangrike groen gebiede.

Vleilande en water
Vleilande speel ’n belangrike rol in die standhoudende voorsiening van skoon water en waar mense water direk uit natuurlike bronne, soos riviere, gebruik, speel vleilande ’n groot rol in die gesondheid van mense. Gesonde vleilande in riviersisteme dra ook grootliks by tot die vermindering van die koste om gepypde water te suiwe. Vleilande is uniek ontwerp om water deur natuurlike prosesse te suiwer. Dit tree as ’t ware op as die niere van die landskap op. In die eerste plek vertraag dit die vloei van water wat weer veroorsaak dat die sediment in die water afsak. Vleilandplante, soos biesies en riete, en vleilandgrond en mikrobes, stabiliseer en berg of gebruik baie besoedelende stowwef, insluitend oortollige voedingstowwe en gifstowwe van riool, landbouchemikalieë en kunsmisstowwe. Dit help ook om die moontlikheid van oormatige voedingstofverryking stroomaf te verminder. Vleilande kan ook swaar metale soos kadmium, sink en kwik, wat deur myne en industriële prosesse afgeskei word, opvang. Die wortels van sommige vleilandplante skei gifstowwe af wat sommige patogeniese bakterieë vernietig.

Ons dank aan Craig Morris, Alan Luthando, Alan Short en Mike Peel terugvoering oor die konsephoofstuk.

199

Vleilande tree ook as sponse op - dit vertraag vloedwaters, berg water wanneer dit reën en laat dit weer stadig tydens die droë seisoen vry om standhoudende riviervloei te verseker. Spesiale vleilandgrond, soos turfgrond, is uiters effektiewe waterberging en filters. Turfgrond kan ‘n duisend keer sy eie gewig in water hou en is dus in ’n halfdroë land soos Suid-Afrika onmisbaar. Sommige vleilande speel ook ’n rol in die aanvulling van grondwater.

In Maputaland help die iSimangaliso Wetland Park Authority ongeveer 200 vroue om hulle produkte, soos lampskerms, blindings en plekmatjies, aan winkels en gasteplase te verkoop. ’n Verskeidenheid vleilandgrasse asook grasland- en bosspesies, soos die ilala-palm, word gebruik. ‘n Vennootskap vir die voorsiening van natuurlike veselprodukte is ook met Mr Price Home gestig. Dit is die eerste keer dat kleinskaalse “bestaansvervaardigers” so nou by die formele kleinhandelsmark betrokke is.

Lewe in vleilande
Vleilande is bergingsplekke vir biodiversiteit. Hulle onderhou plante en diere wat spesiaal aangepas is vir wateromgewings en nêrens anders kan leef nie. Hulle voorsien ook voeding, slaap- en broeiplek vir verskeie ander spesies. Vleilande in stedelike gebiede bied selfs belangrike skuiling vir klein soogdiere, voëls en amfibieë. Sommige diere is volkome van vleilande afhanklik, terwyl ander vleilande slegs op sekere tye gebruik. Die lelkraanvoël is byvoorbeeld van vleilande afhanklik om te broei, en bedags gebruik seekoeie vleilande as skuilplek. Die verskillende tipes vleilande regoor die subkontinent onderhou die groot verskeidenheid watervoëls in suidelike Afrika (130 spesies). Die vleilande van suidelike Afrika is van internasionale belang aangesien hulle die suidelike bestemming van baie trekwaadvoëls is.

Voedsel uit die vleilande
Benewens ondersteunende dienste wat tot ons lewensonderhoud bydra, is vleilande vir baie mense ’n bron van inkomste. Dit is dikwels arm mense veral in plattelandse gebiede, wat die meeste van die vleilande vir hulle lewensbestaan afhanklik is. Voedsel, wat wild groei of gekweek word, kan uit die vleilande geoes word. In baie dele van die wêreld word klein soogdiere, waterslakke, geleedpotiges, insekte, reptiele en amfibieë geëet. In Suid-Afrika is brulpaddas en rietrotte, ‘n goeie bron van proteïene, gewilde kos in baie gebiede,. Rietrotte verkies semi-akwatiese omgewings in moerasse en rietbeddings. Vis is waarskynlik die mees vanselfsprekende vleilandvoedsel en dra ook baie tot mensegesondheid by. 21% van alle diereproteïene in Afrika is van vis afkomstig, en in Suid-Afrika is baie gemeenskappe van vis uit varswatermere en riviere asook riviermondings en kusgebiede afhanklik. In Kosibaai in Maputaland is die hoogs produktiewe riviermondings oorkruis met tradisionele rietviskrale waarin volwasset visse gevang word wanneer die gety terugtrek. Ongeveert 40,000 kg vis word jaarliks in hierdie gebied gevang. Die meeste daarvan word in gesinne verbruik en die surplus word verkoop. Riviermondings is belangrike teel- en broeiplekke vir verskeie ekonomies belangrike seevisspesies. Ongeveer 20 seevisspesies wat kommersieel en vir ontspanning benut word, is van hierdie ekosisteme vir veilige broeiplek afhanklik en baie ander spesies is van riviermondings vir voeding en skuiling afhanklik. Dit beteken dat baie van die multimiljoenrandvisin dustrieë wat aan duisende mense werk verskaf, indirek van kusvleilande afhanklik is om die visvoorraad wat benut word, te onderhou. Hierdie vis is ook vir bestaansvissers belangrik. Daar is ook verskeie eetbare vleilandplante in Suid-Afrika. Waterblommetjiebredie, wat hoofsaaklik in die Wes-Kaap geëet word, word van die wit soetreukblomme van waterblommetjies, Aponogeton distachyos, gemaak. ’n Ander inheemse groentesoort is die bolle van die blouwaterlelie, Nymphae nouchali, wat soos ’n aartappel gerooster word. Die wortelstokke van vleiriet, Typha capensis, word gedroog en gemaal en soos graankos geëet. Moeraswoude bevat ook verskillende vrugte, neute en blaargroentes.

Vleilande en oorstromings
Gesonde vleilande help om die impak van vinnig vloeiende oorstromings te verminder. Omdat vleilande gewoonlik platter gebiede met moerasagtige grond, riete en ander hoë, digte plante is, dwing dit rivierwater om stadiger te vloei en te versprei. Alhoewel ’n groot deel van die negatiewe impak van vloedwater te wyte is aan mense wat hul huise of paaie op vloedvlaktes of te na aan riviere bou en op vleilande boer, het die vernietiging van vleilande die natuurlike landskap se vermoë om normale skade tydens reën- of droogteseisoene te beheer verder ingekort. Palmietvleilande is goeie voorbeelde van ekosisteme wat die impak van oorstromings effektief kan verminder. Waar palmiet, wat ’n unieke vleilandplant is, verwyder is, word riviere dikwels gesedimenteer en walle word deur onbeheerde vloedwater uitgekalwe.

Vleilande en lewensonderhoud
Mense en vleilande loop ’n lang pad saam. Afgesien van hul bydrae tot ons lewensonderhoud, bied vleilande ook ’n bron van inkomste aan baie mense. Dit is dikwels arm mense op die platteland wat vir hulle lewensonderhoud van vleilande afhanklik is. Om hierdie lewensbestaansvoordele wat vleilande bied volhoubaar te maak, moet vleilande oordeelkundig benut word. Mense sal ’n volhoubare lewensbestaan kan voer as hulle die hulpbronne só kan benut dat dit nie die hulpbronne onomkeerbaar uitput nie. Op ’n bestaansvlak wissel hierdie voordele van veldkos en weiding tot materiaal vir bou- en handwerk. Die suiwering en voorsiening van skoon water hou geweldige gesondheidsvoordele in, wat op hulle beurt ’n ekonomiese en sosiale impak het. Op ‘n hoofstroom- ekonomiese vlak is verskeie sleuteltoerismebedrywe op vleilande gebaseer. In sommige gevalle is vleilande ook die ruggraat van plaaslike ekonomieë. Namate die belangstelling in inheemse veselprodukte toeneem, word die verkope van handwerk al belangriker in die voorsiening ‘n inkomste vir plattelandse huishoudings. In Mbongolwane in die noorde van KwaZulu-Natal kom ongeveer ’n derde van huishoudelike inkomste uit die verkope van handgemaakte produkte wat van vesel, wat uit vleilande afkomstig is, gevleg is. Ongeveer 70 vroue van twee handwerkgroepe, Ikhowe en Thubaleth’elihle, oes vleilandriet soos induma en ikwane op volhoubare wyse vir die vervaardiging van konferensiesakke, lêeroortreksels en korporatiewe geskenke. Die produkte word tuis vervaardig en die vroue verdien jaarliks ongeveer R200 000 daarmee.

Bestaansboerdery in vleilande
In baie plattelandse gemeenskappe help bestaansboerderyprodukte om te verseker dat mense voldoende voeding ontvang. Groentes uit huistuine, melk van vee en vleis van hoenders en bokke is dikwels die belangrikste voedsel vir baie gesinne. In plekke soos Maputaland waar die grond sanderig is en voedingstowwe ontbreek, voorsien die kante van vleilande organiese klam grond wat ideaal is vir boerdery. Dieselfde geld vir plekke soos Craigieburn in Mpumalanga waar gedwonge hervestiging in die 1960’s en 1970’s tot gevolg gehad het dat talle mense op klein stukkies grond moes bly - dit het daartoe gelei dat slegs vleilande vir bestaansboerdery beskikbaar was. Vir ongeveer 25% van die plaaslike inwoners rondom Craigieburn, is vleilande die enigste bron van voedsel en inkomste en ongeveer 70% van die plaaslike bevolking gebruik vleilande op een of ander wyse. In hierdie uiters arm streek waar MIV-/vigs-infeksie baie hoog is word die meeste huishoudings deur vrouens bestuur wat elkeen tot nege kinders, van wie die meeste weeskinders is, versorg. Rehabilitasie van die Craigieburn-vleilande dra by tot die verskaffing van voedsel en lewensonderhoud in die gebied omdat die vleilande, wat vir bestaanslandbou gebruik word, beskerm word. Algemene gewasse, soos kool, word aan die rante van die vleilande gekweek, en plante, soos amadumbe word in natter vleilande gekweek. Die bolle word soos aartappels geëet en is inderdaad ’n smaakliker alternatief. Die blare word soos spinasie geëet. Vleilande voorsien voedsel en voedsame voer vir

200

lewende hawe. Sommige vleilande kan vyf keer meer weiding voorsien as gewone graslande. Dit is egter belangrik dat vleilande oordeelkundig bewei word en teen vertrapping en degradasie beskerm word. Baie Suid-Afrikaanse vleilande word vir laedigtheidbestaansboerdery en sensitiewe weiding benut, maar die meeste is nie vir grootskaalse landbou geskik nie.

Almal word geraak as vleilande degradeer. In stedelike gebiede kan dit tot ‘n verswakking in die gehalte van water of selfs ’n kleiner voorsiening van water beteken, asook die verlies aan infrastruktuur as gevolg van meer vernietigende oorstromingsimpakte. Op plattelandse gebiede kan diegene wat vir hulle lewensbestaan op die vleilande staatmaak, belangrike voordele verloor. Namate die plattelandse gebiede degradeer, word hierdie mense gedwing om in die stede te hervestig. Baie watervoëlbevolkings, soos die lelkraanvoël, het as gevolg van vleilanddegradasie afgeneem. Vleilande in hoogs geïndustrialiseerde gebiede van die land is as watersuiweringstelsels onvervangbaar. Die turfgrond van die Kliprivier in die suide van Johannesburg het byvoorbeeld die besoedeling van 150 jaar se goudmynbedrywighede in die westelike deel van die Witwatersrand en ook die meer onlangse industriële en stedelike besoedeling geabsorbeer. Dit het beter watergehalte vir stroomafgebruikers verseker wat sonder vleilande nie die geval sou wees nie. Die degradasie van hierdie vleilande verminder nie slegs hul vermoë om water te suiwer nie, maar dit veroorsaak ook dat vasgevangde besoedelende stowwe vrygestel word. Degradasie is nie noodwendig permanent nie. Suid-Afrikaanse en internasionale ervaring het getoon dat dit moontlik is om die gesondheid en waarde van gedegradeerde vleilande deur rehabilitasie te herwin. Wetgewing van die Departement van Waterwese en Omgewingsake en die Departement van Landbou, Bosbou en Visserye bewaar vleilande en moedig die rehabilitasie daarvan aan. Vleilandrehabilitasie is die werk wat onderneem word om die afname in die gesondheid van die ekosisteem om te keer of te stop.

Medisyne uit die vleilande
In Suid-Afrika is tradisionele medisyne die voorkeurgesondheidsorgke use van omtrent 70% van die mense. Elke jaar gebruik 28 miljoen SuidAfrikaners ongeveer 19 500 ton medisinale plantmateriaal. Vleilande bevat ’n groot verskeidenheid plantspesies waarvan sommige vir tradisionele medisynes gebruik word. Die vleilande van die Oos-Kaap en KwaZulu-Natal lewer die rivierpampoen, Gunnera perpensa, wat gebruik word om geboortepyne te verlig en nieren blaasinfeksies te behandel. Die blare van die aronskelk, Zantedeschia aethiopica, wat algemeen in die vleilande dwarsoor die land voorkom, word gebruik om hoofpyn te behandel. Dit word ook as ’n genesingspap gebruik. Die slanke pynappelblom, Eucomis comosa, word gebruik om rumatiek te behandel, en die botterblom, Ranunculus multifidus, om hoes, hoofpyne, urinêre probleme, keelswere, wonde en pyn te behandel. Manulea parviflora (peper-en-sout) word as ’n natuurlike lawement vir kinders met ingewandsiektes gebruik. Die heuningdisa, Disa polygonoides, word langs die oostelike kuslyn van die Oos-Kaap tot suidelike Mosambiek gevind en word gebruik om stemgebruik na siektes te herstel. Die giftige slangkop, Urginea macrocentra, word in moerasagtige grond naby strome gevind en word vir die behandeling van rondewurm en lintwurm gebruik.

Working for Wetlands
Working for Wetlands gebruik vleilandrehabilitasie as ’n middel tot die verligting van armoede en die gesonde benutting van vleilande. Hulle volg ’n benadering wat op samewerkende beheer en vennootskappe geskoei is. Die program word namens die Departemente van Waterwese en Omgewingsake (DWEA), Landbou, Bosbou en Visserye (DAFF) deur die Suid-Afrikaanse Nasionale Instituut vir Biodiversiteit (SANB) bestuur. Befondsing word deur die DWEA verskaf en Working for Wetlands maak deel uit van die Uitgebreide Openbarewerkeprogram (EPWP) wat ten doel het om werklose mense by die produktiewe sektor van die SuidAfrikaanse ekonomie te betrek, om hulle met vaardighede te bemagtig terwyl hulle werk en om hul kapasiteit om ’n inkomste te verdien, te verbeter. Rehabilitasieprojekte maksimeer werkskepping, ondersteun klein sakeondernemings en rus werkers met relevante en bemarkbare vaardighede toe. Jaarliks voorsien ongeveer 40 vleilandrehabilitasieproj ekte regdeur Suid-Afrika tydelike werksgeleenthede vir en opleiding aan ongeveer 2 000 mense uit die gemarginaliseerde groepe. Die werkspanne bestaan uit 60% vrouens, 20% jongmense en 1% gestremdes.

Vleilande en siektes
In Suid-Afrika beskik 16 miljoen mense nie oor sanitasienetwerke nie en het vyf miljoen mense geen toegang tot drinkbare water nie. Dit beteken dat hierdie mense vatbaar is vir siektes wat met besoedelde water verband hou, waaronder diarree, cholera, disenterie en hepatitis A. Wêreldwyd sterf 3 miljoen mense jaarliks aan siektes wat deur besoedelde water veroorsaak word. Voorkomende watergerigte siektes tas meestal kinders onder die ouderdom van vyf jaar aan. Die gehalte van water in riviere word as gevolg van besoedeling deur myne en industriële prosesse, landbou en rioolwater verswak. As gevolg van die konsentrasie van die besoedeling en die vernietiging van waterbronne soos vleilande, kan die suiweringsprosesse van natuurlike sisteme nie meer byhou nie. Waar die besoedelingskonsentrasie laag is, help die plante, grond en mikrobes in vleilande om die organismes en besoedelingstowwe, wat siektes veroorsaak, te bekamp. As belangrike watervoëlhabitats, verminder vleilande die risiko van kontak tussen wilde en gedomestikeerde voëls, soos kuikens, en daardeur word die moontlikheid van die verspreiding van voëlgriep verminder. Vleilande kan ook die bron wees van siektes wat met water verband hou. Vleilande bied die habitat vir spesies wat malaria en bilharzia oordra. Die dreinering van vleilande kan help om malaria in sommige gebiede te bestry, maar baie voordelige ekosisteemdienste raak in die proses verlore. Ander opsies om siekte te beheer, soos die verskaffing van skoon water, verbeterde sanitasie en die goeie bestuur van vleilande behoort ook oorweeg te word.

4. Die benutting van vleilande op u plaas
• Vleilande verskaf spesifieke landbougeleenthede, hoofsaaklik weiding en, in ’n mindere mate, die oes van gewasse en vesel. ’n Hektaar vleiland het die potensiaal om weiding vir vyf keer meer diere te verskaf as ’n hektaar gewone grasland, maar dit moet noukeurig bestuur word om oorbeweiding en degradasie te voorkom. Vleilande verskaf vrugbare beddings vir gewasse en geleenthede om huishoudelike kosvoorraad te verseker deur kleinskaalse en bestaansverbouing, veral in gebiede van die land waar die grond nie vir landbou geskik is nie. • Vleilande is egter nie geskik vir grootskaalse of kommersiële verbouing nie. Boerdery in vleilande is ook slegs volhoubaar indien dit op ’n klein skaal geskied en op ’n wyse wat sensitief is vir die hidrologie en ander eienskappe van die vleiland. Gewasse wat nat toestande verkies kan, byvoorbeeld in die minder sensitiewe dele en rante van die vleiland aangeplant word. Die skoonmaak van vleilandplantegroei, soos riete en palmiet, moet vermy word. Ervaring het getoon dat die verwydering van vleilandplantegroei die vleiland se vermoë om die vernietigende impak van oorstromings te temper, verminder. Plantegroeiverlies laat erosierisiko’s ook toeneem. • Die volgende riglyne is bedoel om die volhoubaarheid van vleilande, wat reeds verbou word, te verhoog. Die omskakeling van gesonde vleilande vir die aanplant van gewasse, word nie aangemoedig nie. Wanneer daar oor die impak van landbouaktiwiteite op vleilande getwyfel word, word

3. Die rehabilitasie van vleilande
Die gesondheid en welsyn van mense hang van die onderhoud van gesonde ekosisteme af. Vleilande is vir verskeie negatiewe invloede vatbaar wat die voordele wat vleilande vir die mens inhou drasties kan beperk. Direkte invloede sluit in die dreinering van vleilande vir weiding en die aanplant van gewasse, of die konstruksie van infrastruktuur soos paaie, wat die watervloei verhinder of konsentreer. Daar is ook die voortdurende invloed van besoedeling en erosie in die opvangsgebiede, oormatige wateronttrekking, verlies aan plantbedekking, klimaatsverandering en die verandering in grondgebruik. In sommige belangrike opvangsgebiede is tot 60% van die vleilande as gevolg van mynbou, landbou, houtplantasies en stedelike ontwikkeling reeds verlore of erg gedegradeer.

201

aanbeveel dat die relevante landbou-owerheid of voorligtingsbeamptes van die Mondi-vleilandprogram vir bystand gekontak word. Oordeelkundige benutting van ons vleilande Die algemene reël is dat vleilandgebruikers die basiese struktuur van vleilande nie moet versteur nie. Hierdie struktuur behels die elemente grond, water en plantegroei. Dit is deur die interaksie van hierdie elemente wat vleilande ‘n reeks funksies en produkte voortbring wat tot die mens se voordeel strek. Indien ’n vleiland op so ’n wyse gewysig word dat dit sy vermoë om te funksioneer belemmer, kan die vleiland sy vermoë verloor om hierdie waardevolle dienste te verskaf. Die konsep “oordeelkundige benutting” vereis dus ’n benadering tot bestuur wat sal verseker dat die voordele geniet kan word sonder om die natuurlike funksionering van die vleiland te verander. ’n Paar voorbeelde van oordeelkundige landboupraktyke sluit die volgende in: • beperkte veebeweiding; • beheerde wateronttrekking soos vir watervoorsiening aan diere en kleinskaalse besproeiing; • versigtige oesinsameling sonder om te veel slote te grawe. Wat in ’n vleiland vermy moet word Die volgende sal beslis ’n negatiewe invloed op vleilande hê: • Moenie groot dreineringslote ’n vleiland grawe nie (nie dieper of breër as 30 cm nie). ’n Voor in ’n vleiland is so goed as om die prop uit ’n bad vol water te trek. Dit sal veroorsaak dat die vleiland sodanig uitdroog dat baie van sy voordele verlore sal gaan. • Voorkom oorbeweiding en vertrapping, veral in die reënseisoen. Dit kan erosiepunte veroorsaak wat uiteindelik in dongas kan ontwikkel wat die water uit die vleiland dreineer en tot ’n verswakking van die gehalte van die water en ’n toename in grondverlies sal lei. • Moenie vleilande jaarliks brand nie, veral nie met warm vure in die verkeerde tyd van die jaar nie. Dit sal die plantegroei vernietig, die verskeidenheid plantspesies verminder en ook erosie tot gevolg hê.

Die brand van vleilande
Vleilande word om baie redes gebrand soos vir die verbetering van die weidingswaarde vir lewende hawe, die verwydering van ou, dooie plantmateriaal, verbeterde produktiwiteit, beheer van indringerplante, vermindering van die risiko van wegholbrande en die verbetering van die habitat van spesies wat van vleilande afhanklik is. Indien brande verkeerd aangewend word, kan dit onbeplande negatiewe gevolge hê en daarom is dit uiters belangrik om die korrekte benadering te volg. Goeie brandwenke: • Die vleiland kan elke tweede jaar gebrand word as die reënval meer as 800 mm per jaar is. Brand elke derde of vierde jaar in baie droë dele van die land (minder as 800 mm per jaar). Brand hang ook van weidingsdruk af. Indien die vleiland tot sy maksimum kapasiteit bewei word, moet minder gereeld of glad nie gebrand word nie. • Indien dit moontlik is, verdeel die vleiland in brandblokke en brand slegs die helfte van elke blok. Die ongebrande deel bied dan skuiling vir die natuurlewe. Waar dit nie prakties is nie en ’n hele paar vleilande na aan mekaar lê, brand een hele vleiland terwyl die ander nie gebrand word nie. • Dit is ’n goeie idee om koel vure te gebruik. Brand wanneer die gras klam is na reën, of saans of vroeg in die môre nadat dit gedou het. • Brand saam met die wind want dit is meer beheerbaar en minder skadelik vir plantgroeipunte. • Brand aan die begin van die groeiseisoen net na die eerste reëns sodat die plante weer vinnig kan groei. • Hou rekord van wanneer u brand, waar u brand en die toestande waaronder u brand sodat u brandtegnieke kan verbeter en u die kennis met u bure kan deel. Wat u nie moet doen nie: • Moenie vroeg in die winter brand nie. • Moenie ’n vleiland brand as dit heeltemal droog is nie, want indien die vleilandgrond ’n hoë organiese inhoud het, kan ondergrondse vure ontstaan wat moeilik is om te beheer en jare kan bly brand. • Baie warm en stadig bewegende vure kan selfs die vleiland se plantwortelsisteme vernietig. Met geen beskermde deklaag nie, kan gronderosie intree. Warm vure vernietig ook sekere plante en wysig die verskeidenheid plante wat in vleilande groei. Dit veroorsaak dat die benutting van die vleilande vir weiding daaronder ly. • Stel brand vir nog ’n dag of selfs ’n jaar uit indien die gevaar van grondontbranding in droë jare bestaan, wanneer weerstoestande konstant ongeskik is of wanneer diere wat in die winter broei (bv. lelkraanvoëls), nog nie klaar gebroei het nie.

Oordeelkundige weiding
Alhoewel die kwaliteit voer wat deur vleilandplante geproduseer word laag is, is produktiwiteitsvlakke in vleilande hoog. Die kwaliteit vleilandvoer kan egter verbeter word deur dit oordeelkundige te brand. Die produktiwiteit van vleilandplante kan as weiding benut word. Die weidingskapasiteit (biomassa) in die buitenste sones van ’n vleiland is gemiddeld 1,5 keer hoër as die ooreenstemmende gebied wat nie vleiland is nie. Dit hang egter van baie faktore soos spesiesamestelling en die vogsiklusse af. Wat u moet doen as u weiding in ’n vleiland toelaat: • Vleilande kan hoofsaaklik in die droë seisoen vir weiding gebruik word sodat die vee nie te veel nat grond omwoel en die gebied vir erosie vatbaar word nie. • Hou die vee aan die buitenste rante van ’n vleiland waar hulle weg is van die permanent oorstroomde gebiede. • Waak teen oorbeweiding en vind uit hoe om ’n vleiland korrek te bewei (bv. die dravermoë, wanneer en hoe lank om weiding toe te laat en rusperiodes). Wat u nie moet doen nie: • Moenie weiding in die reënseisoen of wanneer die grond baie nat is toelaat nie, omdat die vee die grondoppervlak deur vertrapping versteur. Dit lei tot die verswakking in die watergehalte en die verhoging van die risiko van erosie. • Moenie die vee in die natste deel van die vleiland toelaat waar hulle die hoogs sensitiewe “kern” van die vleiland kan versteur en selfs daarin kan vassit nie. • Moenie swaar beweiding sonder rusperiodes toelaat nie. Dit kan tot gevolg hê dat waardevolle soetgrasse (of grasse met ’n hoë voedingswaarde) deur minder smaakvolle of minder nuttige spesies vervang word. • Moenie dat vee die gebied oorbewei nie. Dit sal veroorsaak dat die beskermde plantbedekking van die vleiland verdwyn wat tot erosie en die uitdroog van die vleiland sal lei. • Die beweiding van die volgende tipes vleilande moet vermy word omdat dit maklik erodeer wanneer dit deur vertrapping en weiding versteur word: vleilande met los grond, vleilande teen steiler hellings en waar die water begin om in ’n kanaal te konsentreer.

Die aanplanting van gewasse in ’n vleiland
Een van die kontroversiële landbougebruike van vleilande, is die kweek van gewasse. Dit is moontlik om sommige gewasse op só ‘n wyse in vleilande aan te plant dat dit nie die funksionering van die vleiland beïnvloed nie. Verbouing in vleilande word deur die Wet op die Bewaring van Landbouhulpbronne (CARA). beheer. ’n Permit vir verbouing in vleilande moet by die relevante landboudepartement verkry word. Die aanplant van gewasse in ’n vleiland moet nooit die dreinering van die vleiland of die beplanting van die hele vleiland behels nie. Dit sal die natuurlike eienskappe van die sisteem beïnvloed en baie van die ander voordele van die vleiland ongedaan maak.

202

Nuttige wenke aangaande aanplanting in vleilande: • Kies gewasse wat nie baie kunsmatige dreinering of droë grond nodig het om te oorleef nie. Amadumbe en sekere inheemse grasse is goeie keuses. • As gevolg van die risiko van oorstromings en grondverlies, moet u aan die buitenste kante van die vleiland aanplant eerder as reg in die middel of in die laagste deel van die vleiland. • Probeer aanplantings met die minste moontlike versteuring doen. Plant met die hand. Grawe net so veel as wat werklik nodig is. • Gebruik die vleilandplante wat u verwyder as ’n deklaag vir die grond. • Gebruik so min kunsmis en plaagdoder moontlik, want dit sal in die water insypel en besoedeling veroorsaak. • Akkerbou is ’n goeie idee. Dit beteken dat u stukke natuurlike vleilandplantegroei tussen beboude akkers oop laat. • Moenie meer as ’n kwart van ’n vleiland verbou nie. • ’n Goeie idee is om ’n aantal akkers te hê, sê maar drie, en jaarliks slegs een te beplant. Dit beteken dat elke akker twee jaar lank tussen aanplantings rus. • As dreineringslote gegrawe word, verseker dat dit nie meer as 30 cm diep en breed is nie en slegs ’n klein gebied dek sodat die vleiland nie heeltemal opdroog nie. • Alle dreineringslote moet in die droë seisoen toegegooi word om die vleiland lewend te hou. Wat u nie moet doen nie: • Moenie bome in vleilande plant nie, veral nie eksotiese bome wat ’n klomp water verbruik nie, omdat dit die vleiland sal uitdroog. Laat altyd geskikte bufferstroke tussen houtplantasies en vleilande oop. • Met nooit ’n vleiland naby sy uitloop dreineer nie. • Moenie in die natste dele van die vleiland plant nie. • Vermy sensitiewe vleilandgebiede: vleilande met hoë erosiegevare, beboste vleilande, moeraslande, vleilande wat huisvesting vir bedreigde spesies, soos die lelkraanvoël, bied, vleilande op die randgebiede van riviermondings en vleilande in opvangsgebiede en gebiede waar daar reeds baie skade aan ander vleilande aangerig is. • Moet nooit diep slote grawe om vleilande uit te droog nie want dit kan die struktuur en funksionering van die vleilande vernietig. • Vermy die gebruik van chemikalieë wat die oppervlak- of grondwater sal besoedel. • Moenie groot gebiede vir aanplanting skoonmaak nie. Probeer om so veel moontlik oorspronklike plantegroei onaangeraak te laat om die grond- en ondergrondse water te beskerm.

5. Publikasies en webtuistes
WET-bestuursreekse
Alhoewel dit hoofsaaklik ontwerp is om riglyne oor vleilandrehabi litasiewerk in Suid-Afrika te verskaf, kan hierdie stel geïntegreerde instrumente op verskeie ander aspekte toegepas word. Sommige instrumente kan, byvoorbeeld, gebruik word om vleilandgesondheid en ekosisteemdienste te assesseer. Ander kan weer gebruik word om oordeelkundige vleilandbestuur aan te moedig en ’n begrip te ontwikkel van die dryfkragte agter die vorming en degradasie van vleilande. Dit is ook van groot waarde vir onderwys en opleiding. Die WET-bestuursreekse is die produk van die Vleilandrehabilitasieko mponent van die Nasionale Vleilandnavorsingsprogram, ’n inisiatief van die Waternavorsingskommissie. Die eerste fase van hierdie program, wat op vleilandrehabilitasie fokus, word gesamentlik befonds deur die Kommissie en die Departement van Omgewingsake deur die Working for Wetlands-program wat deur die Suid-Afrikaanse Nasionale Instituut vir Biodiversiteit beheer word. Ander sleutelvennote is die Departement van Waterwese, die Departement van Landbou, Bosbou en Visserye, Mondi Wetlands Programme, provinsiale bewaringsagentskappe, universiteite en privaat ondernemings Die navorsingsprogram se tweede fase, Wetland Health and Integrity, wat deur die Universiteit van Kaapstad onderneem word, sal nuwe instrumente by die WET-bestuursreeks voeg. Vir meer inligting oor die WET-bestuursreeks, kontak Donovan Kotze by kotzed@ukzn.ac.za of Working for Wetlands by wetlands@sanbi.org. Die reeks word deur die Waternavorsingskommissie, www.wrc.org.za, uitgegee. • Mondi Wetlands Programme-webtuiste – www.wetland.org.za Die “Wetlands Basics”-skakel bied inligting oor brosjures wat aspekte van vleilande verduidelik. • Wetland Values and Functions, ’n brosjure, kan by www.daff.gov.za/ publications afgelaai word. • Working for Wetlands-webtuiste – http://wetlands.sanbi.org. Algemene inligting oor vleilande en verskillende bronne verskyn hier of kan by 012 843 5191 of wetlands@sanbi.org aangevra word. U kan ook vir ’n maandelikse elektroniese nuusbrief met gereelde bywerkings oor gebeure in die vleilandwêreld inskryf. • Vir inligting oor vleilande en die SAOG-gebied, kuier by www.sadc. int/wetlands

Beskik vleilande ook agritoerismepotensiaal?
Vleilande bied aangename oop ruimtes waar mense kan stap, voëls kant kyk of net die natuur geniet. Buitelugbedrywighede soos fietsry, stap, roei, visvang, voëlkykery en watersport dra alles by om ons lewenstyl en geestesgesondheid te verbeter en geestelike ongesteldhede, soos depressie, af te weer. Vleilande, soos vloedbosse (“mangroves”) en rotsagtige kusgebiede, is gewilde bestemmings vir skooluitstappies. Sulke gebiede is fassinerende buitelugklaskamers waar leerders die elemente van die ekosisteem interaktief kan ervaar en eerstehands kan sien hoe dit geïntegreer is. As habitats vir natuurlewe soos watervoëls, seekoeie en hengelvis, is vleilande aanloklike toeristebestemmings. Die ekonomie van die dorp Wakkerstroom hang byvoorbeeld baie af van die voëlkykery in die omgewing van die Wakkerstroom-vleiland en omliggende gebied. Die St. Lucia-meer in die iSimangaliso-vleilandpark in KwaZulu-Natal is nog ’n voorbeeld. Hier regverdig die sukses van toerisme die 1996-regeringsbesluit om voorkeur te verleen aan die toerismegebaseerde ekonomiese ontwikkelingstrategie vir die streek, eerder as aan mynbou.

6. Rolspelers
Die nasionale beleid en wetgewing voorsien duidelike riglyne en ondersteuning vir rehabilitasie, maar die moeilike skakeling tussen mense en vleilande beteken dat optrede wat op die volhoubare rehabilitasie en die bewaring van vleilande gemik is sal afhang van die toewyding en betrokkenheid van alle deelhebbers – veral grondeienaars en vleilandgebruikers. Departement van Landbou, Bosbou en Visserye Direktoraat Landgebruik en Grondbestuur Tel. 012 319 7686 Departement van Omgewingsake Tel. 012 310 3594 www.environment.gov.za Departement van Waterwese Tel. 0800 200 200 Streekskontakte verskyn op die webtuiste: www.dwa.gov.za Endangered Wildlife Trust EWT Partnership African Cranes, Wetlands and Communities Tel. 011 486 1102

203

GroundTruth Tel. 033 342 6399 craig@ground-truth.co.za www.ground-truth.co.za Land Resources International Tel. 033 392 8360 http://www.lri.co.za Mondi Wetlands Programme Vleilande en landbou: Damian Walters – 083 684 8000 Vleilande en opvangsgebiedbestuur: Vaughan Koopman – 083 228 7949 www.wetland.org.za Rand Water Foundation Angie Phaliso Tel. 011 682 0806 www.randwater.co.za Suid-Afrikaanse Nasionale Biodiversiteitsinstituut Working for Wetlands John Dini (programdirekteur) Tel. 012 843 5191 wetlands@sanbi.org http://wetlands.sanbi.org Suid-Afrikaanse Nasionale Parke (SANParks) Marius Snyders Tel. 013 735 6569 / 072 201 7936 Olga Jacobs Tel. 012 426 5046 / 082 905 4575

Stellenbosch Universiteit Departement Bewaringsekologie en Entomologie Prof. Michael Samways Tel 021 808 3728 Universiteit van die Vrystaat Departement Dierkunde en Entomologie Tel. 051 401 2427 Departement Plantwetenskappe Tel. 051 401 2514 plantsciences@ufs.ac.za Departement Vee-, Wild en Weidingkunde Tel. 051 401 2221 Die Waterinstituut van SuidAfrika Tel. 011 805 3537 www.wisa.org.za Waternavorsingskommissie Stanley Liphadzi Tel. 012 330 0340 stanleyl@wrc.org.za www.wrc.org.za Wetlands Consulting Services (Edms) Bpk Allan Batchelor Tel. 012 349 2699/ 083 287 4082 info@wetlandconsulting.co.za

Hulpbronne en Goeie Landboupraktyk

Voëls en boerdery
1. Oorsig
In sekere situasies speel boere ’n sleutelrol in die beskerming van voëls. Weens dalende winsmarges in talle plaasondernemings, die stygende vraag na voedsel en ander kommoditeite, ’n groeiende verskeidenheid produkte en tegnologiese vooruitgang sal daar ’n toenemende neiging wees om meer intensief en in nuwe gebiede te boer. Dit sal meer druk plaas op natuurlike sisteme en die voëls en ander diere wat daar hou. Plase trek dikwels groot getalle voëls aan weens die beskikbaarheid van voedsel, maar dit moenie as ’n aanduiding van gesonde voëlbevolkings beskou word nie. In baie gevalle is die voëls wat volop op plase voorkom, die enkele soorte wat die hulpbron kan benut wat deur die boerderyonderneming geskep is, terwyl talle spesies wat natuurlik in die gebied voorgekom het, nie die hulpbron kan benut nie en derhalwe ’n merkbare afname in getalle en voorkomsgebiede beleef, of selfs heeltemal verdwyn. Die uitwerking op biodiversiteit kan negatief wees.

Plase met verskeidenheid is voëlvriendelike plase
Ongeag die soort boerdery kan die impak op voëldiversiteit verminder word. Dit is belangrik om nuwe landerye of enige ander ontwikkelings wat die natuurlike habitat sal verander, noukeurig te beplan. ’n Goeie beginsel is om ’n mosaïek van verskillende grondgebruike op ’n plaas te handhaaf. Selfs al word ’n groot deel van die plaasoppervlakte benut, sal verskillende tipes grondgebruik verseker dat ’n groter verskeidenheid voëls uit die plaas voordeel kan trek.

7. Internasionale sakeomgewing
Die Ramsar Convention on Wetlands is ’n interregeringsooreenkoms wat ’n raamwerk voorsien vir nasionale optrede en internasionale samewerking vir die bewaring en oordeelkundige gebruik van vleilande en hul hulpbronne. Dit is in 1971 in Ramsar, Iran, onderteken. Suid-Afrika is ’n lidland en 19 vleilande in die land is geregistreer en word as van internasionale belang erken. Daar bestaan ‘n moontlikheid dat die lys aangevul kan word. Vir inligting en dokumentasie oor Ramsar asook die lys van belangrike internasionale vleilande (van Wetlands of International Importance), besoek www.ramsar.org. Inligting vir hierdie hoofstuk is voorsien deur die Mondi Wetlands Programme (MWP), Working for Wetlands, Land Resources International, die Universiteit van KwaZulu-Natal, Isimangaliso Wetland Park Authority, die Sekretariaat van die Ramsar Convention on Wetlands, en Wetland Consulting Services. Medewerkers: Craig Cowden, Rehana Dada, John Dini, Kerry Philp, Donovan Kotze, Duncan Hay, Stanley Tshitwamulomoni, Retief Grobler, Dick Frost, Roland Vorwerk, Sharon Pollard en Scotty Kyle. Ons dank aan John Dini (Programdirekteur: Working for Wetlands) vir deeglike terugvoering.

Boer goed om verandering aan die habitat te verminder
Alternatiewe vir die aanlê van nuwe landerye moet gesoek word, soos doeltreffender boerderymetodes om groter opbrengs uit die bestaande landerye te verkry. Oor die algemeen bevorder goeie boerderymetodes die welstand van die natuurlike hulpbronne en is dit gewens. Selfs ’n eenvoudige voorbeeld soos die oorbeweiding van veld sal tot habitatverandering lei, en onvermydelik tot ’n vermindering van sekere voëlspesies.

Voëls benodig ook deurgange
Hoewel voëls kan vlieg, sal baie van hulle nie van een afgesonderde stuk natuurlike plantegroei na ’n ander vlieg nie; hulle sal egter wel met ’n natuurlike deurgang langs beweeg. Sulke korridors van natuurlike plantegroei behoort tussen landerye en tussen geboue behou te word om die beweging van voëls en ander diere moontlik te maak. Beweging in die rigting van water behoort ook aangemoedig te word deur korridors van natuurlike plantegroei wat na waterbronne lei, te behou. Terwyl ’n mens die beweging van voëls ondersoek, moet jy ook na algemene vlugroetes kyk voordat jy hoë heinings, kragdrade en telefoondrade oprig. Groot voëls, insluitende talle bedreigde voëls, word dikwels beseer of gedood as hulle in prominente strukture vasvlieg. Waar hoë strukture opgerig word, veral in gebiede waar daar meer beweging van voëls is, moet die strukture sigbaarder gemaak word deur byvoorbeeld kragdrade te merk met flappe of soortgelyke toestelle.

Gebruik die regte bestrydingsmetodes korrek
Plae en onkruid is ’n feit van boerdery wat ter wille van doeltreffende produksie bestry moet word. Bestryding beteken nie uitroeiing nie, en bestryding op ’n aanvaarbare vlak moet oorweeg word. Natuurlike laeimpakmetodes moet waar moontlik gevolg word. Die ideaal is biologiese agente wat met sorg uitgekies is. Trouens, voëls kan juis so ’n biologiese bestuurshulpmiddel wees, soos die Bosveld se bosluisvoëls, wat jaarliks groot getalle bosluise van beeste en ander groot diere pluk en vreet. Indien die gebruik van chemikalieë nodig is, moet daar deeglik navorsing gedoen word om die produk te vind wat die taak met die kleinste uitwerking op die lang duur sal verrig. Bioafbreekbaarheid, gebruiksfrekwensie, die

204

uitwerking op ander organismes, en akkuraatheid van toediening is alles belangrike faktore om te oorweeg wanneer ’n keuse gemaak word. As die produk eers gekies is, moet die gebruiksaanwysings noukeurig gevolg word en daar moet tot elke prys gepoog word om enige uitwerking op ander organismes, ook bekend as nieteikenspesies, te verhoed. Insekdoders is veral gevaarlik en leweransiers en vervaardigers moet deeglik oor bogenoemde kwessies uitgevra word.

EWT Programme sluit die volgende in: Lughawenatuurlewe-program Claire Patterson-Abrolat (Programkoördineerder) claire@ewt.org.za Die Lughawenatuurlewe-program spits hom toe op die verbetering van lugvaartveiligheid deur die kanse dat voëls en ander natuurlewe deur vliegtuie getref word, te minimeer. Die Internasionale Kraanvoëlstigting–Endangered Wildlife Trustvennootskap vir Afrikaanse kraanvoëls Kerryn Morrison – kerrynm@ewt.org.za / 082 877 5126 Die Internasionale Kraanvoëlstigting – www.savingcranes.org Dit is ’n vennootskap tussen die Internasionale Kraanvoëlstigting en die EWT wat die oorlewing van Afrika se kraanvoëlspesies wil verseker deur regstreekse bewaringsintervensies en deur die handhawing van die ekologiese integriteit van hulle natuurlike habitats, soos grasvelde en vleilande met hul gepaardgaande biodiversiteit. Dit word bereik deur proaktiewe bewaringsprogramme saam met plaaslike gemeenskappe te ontwikkel, deur ’n groter begrip van kraanvoëlbiologie te skep, deur mensgemaakte bedreigings te identifiseer en te verminder, deur die volhoubare benutting en oordeelkundige bestuur van vleilandsisteme te bevorder en deur die status en verspreiding van die bloukraanvoël (Anthropoides paradiseus), die mahem (Balearica regulorum) en die lelkraanvoël (Bugeranus carunculatus) te monitor. Roofvoëlprogram (BoPP) André Botha (Programbestuurder): andreb@ewt.org.za Tanya Fouché (Administratiewe bestuurder): tanyaf@ewt.org.za Die Roofvoëlprogram is die grootste van die EWT-programme en fokus op die bewaring van dag- en nagroofvoëls en aasvoëls en hul habitats. Dit sluit die voormalige Roofvoëlbewarings- en die Aasvoëlstudiegroep in, asook die Bromvoëlwerkgroep. Die Bromvoëlprogram is deel van die EWT-BoPWG se aktiwiteite in Mpumalanga. Daar is minder as 2 000 bromvoëls (Bucorvus leadbeateri) in Suid-Afrika oor, met ’n 50%-afname in die verspreidingsgebied en ’n 10%-afname in getalle die afgelope drie dekades, en derhalwe word die spesie as “kwesbaar” geklassifiseer. Die spesie word maklik geïdentifiseer op grond van sowel voorkoms as klank en is ’n ideale vlagskip- en indikatorspesie vir die savanne- en bosveldbioom. Kontak Scott Ronaldson (projekbestuurder) by scottr@ewt.org.za. Program vir Bedreigde Grasveldspesies (EWT-TGSP) André Rossouw (Programkoördineerder): andrer@ewt.org.za Tel. 072 391 9750 Sedert 2009 is die Blouswaelwerkgroep ’n projek wat onder die Trust vir Bedreigde Natuurlewe se Program vir Bedreigde Grasveldspesies (EWT-TGSP) val. Die blouswael (Hirundo atrocaerulea) is een van die mees kritiek bedreigde spesies in Suid-Afrika. Die EWT-TGSP koördineer ’n netwerk belanghebbendes wat saamwerk om ontwikkeling en die bewaring van berggrasveld en vleiland te integreer deur die blouswael as vlagskip te gebruik, en om die geografiese bestek van hul aktiwiteite te omskryf. Die EWT-TGSP-netwerk bestaan uit verteenwoordigers van die provinsiale bewaringsowerhede, ander betrokke nasionale en provinsiale staatsdepartemente, private grondeienaars, boere, bewarings-NRO’s en die bosbou- en die mynboubedryf. Natuurlewe-Konflikvoorkomingsprogram (WCMP) Tim Snow (Programgroepbestuurder): snowman@ewt.org.za Administration: wcpg@ewt.org.za Die Natuurlewe-Konflikvoorkomingsprogram streef daarna om aan alle aspekte van konflik tussen mens en natuurlewe in Suider-Afrika aandag te gee deur positiewe en proaktiewe intervensies wat sulke konflik kan voorkom. Hy lê klem daarop dat die onverantwoordelike gebruik van giwwe gestaak moet word en bevorder boerderymetodes wat die omgewing in stand hou. Natuurlewe-Energie-wisselprogram (EWT-WEP) Jon Smallie (Programbestuurder): jons@ewt.org.za Die WEP sluit die Eskom-EWT Strategiese Vennootskap in, wat ten doel het om die negatiewe wisselwerking tussen die Eskom-infrastruktuur en die natuurlewe te bestuur. Natuurlewevrektes op elektriese infrastruktuur kan aangemeld word by 0860 111 535.

Die boerdery en voëls kan saam bestaan
Net soos ’n mens die lewensiklusse van die plae moet ken om hulle te kan bestry, kan ’n mens – deur die voëls se gedrag, voeding- en nesgewoontes te leer ken – nuwe ontwikkelings en algemene boerderypraktyke ontwerp om hul welstand te bevorder. As bewaarders van die aarde en die biodiversiteit daarvan is dit ons plig en nie ’n luukse nie.

Elektrisiteit en voëls
Eskom-elektrisiteit bring groot voordele vir boerdery en die plaaslewe, maar dit hou ook gevaar vir die natuurlewe in, veral vir voëls. Voëls en ander diere wat op kragpale sit of daarteen opklim, kan doodgeskok word as hulle tegelykertyd aan twee lewende komponente of ’n lewende komponent en ’n aard raak. Dit gebeur veral met die groter voëlspesies. Voëls in vlug kan ook teen oorhoofse kabels vasvlieg omdat hulle dit moeilik raaksien, veral teen ’n donker agtergrond. Albei dié probleme kan te bowe gekom word indien Eskom hulle kraglyne natuurlewevriendelik maak. Dit vereis egter dat boere sulke vrektes aanmeld by die vrybelnommer (0860 111 535) van die strategiese vennootskap van Eskom en die Trust vir Bedreigde Natuurlewe of by weig@ewt.org.za.
Bronne: Dr At Kruger, dr Pete Irons, Denokeng Bird Bash, Seringveldse Bewaringsgebied, Gautengse Bewaringsgebiedvereniging

2. Rolspelers
Kyk ook na die Bewaringsgebiede en boerdery hoofstuk African Gamebird Research Education & Development Trust (AGRED) Tel. 083 445 2685 www.agred.org.za Animal Demography Unit Tel. 021 650 2423 www.adu.org.za Avizandum Tel. 031 763 4054 www.sabirdkeeper.co.za BirdLife South Africa Tel. 011 789 1122 info@birdlife.org.za www.birdlife.org.za Ezemvelo KZN-Natuurlewe Tel. 033 239 1516 / 082 877 4122 skruger@kznwildlife.com Endangered Wildlife Trust Tel. 011 486 1102 www.ewt.org.za FreeMe-natuurlewerehabilitasie-sentrum Tel. 011 807 6993 / 083 558-5658 Griffon Agrochemiese Omgewingskonsultante Griffon-Gifinligtingsentrum: 082 446 8946 (24 uur)

Percy FitzPatrick Instituut vir Afrika-ornitologie Dr. Andrew Tucker van die Tel. 021 650 3290/1/7 Charlesstaat Veterinêre Groep fitz@uct.ac.za in Pretoria het ’n projek van stapel gestuur om die gebruik van uile SA Eagle Nasionale te bevorder om knaagdiere op Roofvoëlhulplyn varkplase te bestry. Produsente Tel. 011 646 4629 getuig dat hulle met welslae uile lok en van rotte ontslae raak. SAFRING Boere wat belangstel om aan Tel. 021 650 2421 die projek deel te neem, kan dr. Tucker skakel by 082 858 6021. Southern African Birding Tel/faks: 031 266 5948 www.sabirding.co.za Delta-Omgewingsentrum Tel. 011 888 4831 Thomas Smit www.deltaenviro.org.za Tel. 011 680 4778 EcoSolutions Wedvlugduiwe (joernalis) Tel. 072 365 9777 www.ecosolutions.co.za Zambezi-Voëlpark Hulle verskaf uil- en vlermuiskaste. Tel. 012 543 9395

205

3. Publikasies en webtuistes
• Die Voëlgids van Suider-Afrika (Ulrich Oberprieler, Burger Cillier) kan by www.lapa.co.za bestel word, en die Engelse weergawe, The Bird Guide of Southern Africa, by www.gameparkspublishing.co.za bestel word. • Die verskillende boeke deur Ian Sinclair, in Engels en in Afrikaans, kan op www.kalahari.net gekry word. Dit sluit in: Sasol Birds of Southern Africa en Sasol larger illustrated guide to birds of Southern Africa • Southern African Birdfinder Callan Cohen, Claire Spottiswoode ISBN 186872-725-4 • Voëls van die bosveld SC Kidson, HL van Niekerk ISBN 978-1-87509388-5 Verkrygbaar by Kejafa Knowledge Works. Besoek www.kejafa. co.za of bel 014 577 0005. • Besonderhede van AGRED se Gamebirds of South Africa verskyn in die hoofstuk “Voëlwild, watervoëls en ander pluimvee”. • Prente, aflaaistukke en talle voëlverwante skakels is verkrygbaar op www.birdlife.org.za. • www.sabap2.org – Southern African Bird Atlas Project 2, “Mapping the distribution and abundance of birds in Southern Africa” • www.worldmigratorybirdday.org – World Migratory Bird Day (WMBD) is ’n wêreldwye inisiatief wat die viering van trekvoëls ten doel het en hul bewaring oor die wêreld heen bevorder. • SA Birding – www.sabirding.co.za • The International Crane Foundation – www.savingcranes.org

Die probleme:
• Gif. Talle uile is slagoffers van sekondêre of toevallige vergiftiging deur die opbou van insekdoders in die uil se liggaam en deur die gebruik van rottegif. Die gif in rotte se liggame veroorsaak dikwels die dood van uile. Dit is belangrik om te besef dat enige gif wat in die tuin of op die plaaswerf gebruik word, ook voordelige diere, soos uile, kan benadeel. Daar is gifblokkies (bv. Racumin-blokkies – nie pasta nie) wat nie tot sekondêre vergiftiging lei nie. Tree in verbinding met die Suid-Afrikaanse Vereniging vir Plaagbestryding (besonderhede in die hoofstuk “Wildlewe op plase”). • Kuikens behoort gelaat te word waar hulle gevind word, sodat die ouers kan voortgaan om hulle te versorg. Die meeste uilkuikens wat op die grond gevind word, is nie deur hul ouers verlaat nie en in die meeste gevalle is die beste optrede om die voël net daar te los.

Hoe om uile aan te lok
• Hou die gebied so natuurlik moontlik. • Vermy alle soorte gif. • Verskaf veilige broeikaste: dit kan dalk hul broeisukses verhoog. Twee eenvoudige modelle word in ondervermelde boek gegee (raadpleeg die bronnelys). Hoe om uile op te spoor – Luister vir die opgewonde gekwetter van ander voëls wat alarm maak. Die nonnetjie-uil verkies ’n toe broeikas met net ’n klein opening as ingang., terwyl die gevlekte ooruil ’n oper kas verkies van waar hy sy omgewing kan bespied. Uilkaste kan by die EWT bestel word. Bestellings kan aanlyn geplaas word by www.ewt.org.za, of so nie kan ’n mens 011 486 1102 bel of e-pos na sales@ewt.org.za.Raadpleeg ook aantekeninge oor EcoSolutions en die Charlesstraat Veterinêre Groep onder opskrif 2.

4. Opleiding en navorsing
BirdLife South Africa (Kontakbesonderhede onder opskrif 2) BirdLife South Africa wil graag hê dat die publiek hom met die volgende navorsing help: • Rapporteer enige abnormale vrektes onder wilde voëls op plase. Dit sluit in vergiftiging, strikke, vanghokke, siektes (soos verskillende tipes voëlgriep, newcastlesiekte en trigomoniase) en onwettige jag. BirdLife South Africa rapporteer die uitbreek van siektes aan die nasionale Departement van Landbou, Bosbou en Visserye. • Rapporteer alle waarnemings en rekords van kalkoenibis aan BirdLife South Africa by info@birdlife.org.za of skakel die kantoornommer, 011 789 1122. • Rapporteer alle waarnemings van die knysnapapegaai ook by bogenoemde nommers en adresse. • Enige grondeienaar wat daarin belangstel om watervoëls en groot grondlopende voëls te monitor of wil deelneem aan Projek 2 van die Suider-Afrikaanse Voëlatlas, moet ook in verbinding tree met BirdLife South Africa se vennoot, die Animal Demography Unit (kontakbesonderhede onder opskrif 2). Lees oor gemeenskapsgebaseerde bewaring en die bemagtiging van plaaslike mense vir plaaslike bewaring om in die voordele te deel, by www. blsacommunityconservation.org.za. Talle universiteite gee opleiding in ornitologie en voëlnavorsing. Hieronder word twee voorbeelde verstrek: Universiteit van Kaapstad Percy FitzPatrick-Instituut vir Afrika-ornitologie Tel. 021 650 3290/1/7 fitz@uct.ac.za Universiteit van die Vrystaat Departement Soölogie en Entomologie Mnr. H. Butler Tel. 051 401 2489 Ander sluit in die Rhodes-universiteit, die Universiteit van die Witwatersrand en die Universiteit van KwaZulu-Natal.

Die rooibek-bosluisvoël
Die rooibek-bosluisvoël kan op wild- en beesplase een van ‘n boer se grootste natuurlike bondgenote wees, en daarom is dit uiters belangrik dat boerderypraktyke hierdie voël die beste kans op oorlewing bied. Bosluise moet daarom met die korrekte produkte en bestuursprotokolle bestry word. Die dip van lewende hawe teen bosluise het die rooibek-bosluisvoël in Suid-Afrika feitlik uitgewis (daarom Operasie Bosluisvoël). Gelukkig het die bekendstelling van omgewingsvriendelike chemikalieë, piretroïed en amidienmytdoders, nuwe hoop gebring vir bosluisvoëls. Vir meer inligting oor hoe om na bosluisvriendelike dipstowwe oor te skakel, en daarna die afhanklikheid van die dipstowwe te verminder deur die bosluisvoël in te faseer, asook oor hoe om die Oxpeckers, Ectoparasiticides and Farmers Manual te bestel, tree in verbinding met Arnaud le Roux, selnommer 082 325 6578, of skryf aan oxpecker@ewt.org.za. Gemeenskapsgebaseerde bewaring – bemagtig plaaslike mense vir plaaslike bewaring om in die voordele te deel Die geheim van ons sukses is nie regtig ’n geheim nie. Ons doen die volgende: • Ons bring omgewingsopvoeding en bewustheid na skole en gemeenskappe, en stig “bestuurskomitees” wat die hele gemeenskap, plaaslike regering en NRO’s verteenwoordig; • ons verbeter hulpbrongebruikers se toegang tot en volhoubare gebruik van die hulpbronne (bv. riet, gras en bosprodukte); • ons ontwikkel ’n kultuur van voëlentoesiasme, veral onder die jeug; en • ons ontwikkel klein, gemeenskapsgebaseerde ondernemings wat aan bewaring gekoppel is. Die oogmerk is om ware maatskaplike voordele te skep wat met die voortgesette bewaring van ’n terrein gepaardgaan, ten einde plaaslike aanvaarding en voortgehoue bewaringstukrag op plaaslike vlak te verseker. Bel BirdLife South Africa of besoek www.blsacommunityconservation. org.za vir meer inligting. Ons bedank Duncan Pritchard (BirdLife South Africa) en Hayley Komen (EWT) vir terugvoering oor die konsephoofstuk.

5. Twee voordelige voëls
Uile
Oor die wêreld heen, ook in Afrika, word uile as onheilsvoëls beskou en die verhouding tussen uile en mense is nog altyd gekenmerk deur onkunde en wanbegrip. Daar word uit vrees of onkunde op uile jag gemaak en hulle habitats word vernietig. Boere behoort aangemoedig te word om om te sien na die welsyn van uile, ’n natuurlike predator van graanplae soos muise.

206

Hulpbronne en Goeie Landboupraktyk

2. Nasionale strategie en tersaaklike direktoraat by die DLBV
Direktoraat Grondgebruik en Grondbestuur Tel. 012 319 7685/6 DLUSM@daff.gov.za Agricultural Risk & Disaster Management (ARDM) Assistentbestuurder (Landboumeteorologie): Vroeë waarskuwingseenheid Mnr. Matiga Motsepe Tel. 012 319 6768 MatigaM@daff.gov.za Die Direktoraat: ARDM gee elke maand advies oor strategieë wat boere in die heersende weerstoestande kan volg. Hierdie advies is op www.daff.gov. za en www.agis.agric.za beskikbaar. Hieronder volg ’n voorbeeld van die maandelikse advies wat boere op grond van die heersende weer kan volg. Benede normale reënval (droë toestande) A.Reënafhanklike oesproduksie B. Droëlandboerdery • Verwyder uitheemse plante. • Pas plantdigtheid aan.. • Oorweeg ’n konserwatiewe bemestingstrategie. • Ondersoek gereeld en noukeurig vir plae en siektes om uitgawes vir chemiese bestryding tot die minimum te beperk. • Moenie onnodig uitbrei vir oesproduksie nie. • Moenie onnodig met nuwe en onnodige gewasse en dies meer eksperimenteer nie en vermy onnodige kapitaalbelegging. • Bewaar water in vleie en damme. • Verminder verdamping. • Fasiliteer infiltrasie van afloopstormwater. • Verwyder uitheemse plante. • Verwyder alle onkruid wat saadskiet maar behou ander plantreste om verdamping teë te werk. • Verkry gewenste saad vir oeste wat aangeplant moet word. • Kontroleer en herstel alle gereedskap en masjinerie. • Oorweeg making of bunds of ander terreinkenmerke om infiltrasie te bevorder en verdamping te verminder. • Besproei wanneer dit koel is om verdamping te voorkom. Handhaaf waterbeperkings te alle tye namate watervlakke van gronddamme in die meeste gebiede sak.

Die weer en klimaat
Lees ook die hoofstuk oor klimaatsverandering en aardverwarming in die afdeling oor nasionale kwessies.

1. Oorsig
Ons bedrywighede word in ’n groot mate deur die weer en die klimaat bepaal. Elke boer sal hiermee saamstem. Op baie landbouwebtuistes is daar ’n weeropsie. Die weer en die klimaat bepaal watter gewasse geplant en met watter lewende hawe geboer word. Danksy die weervoorspelling kan boere beplan, hulle risiko verminder en water spaarsaam gebruik. Suid-Afrika is ‘n betreklik droë land. Die klimaatstreke wissel van woestyn tot halfwoestyn in die weste, tot taamlik nat in die oostelike dele teen die Indiese Oseaan. Vergeleke met die res van die wêreld het Suid-Afrika ‘n baie lae gemiddelde reënval - 470 mm per jaar - wat ongeveer die helfte van die wêreldgemiddelde is.. Suid-Afrika se reënval is onbetroubaar en onvoorspelbaar. Die land word van tyd tot tyd deur ernstige en langdurige droogtes geteister wat dikwels met hewige vloede gebreek word. Verskeie verklarings word vir die wisselvallige reënval gegee. Een rede hou verband met die oseane wat die land omring. ‘n Ander met Suid-Afrika se posisie in die aarde se weer en klimaatstelsels. Ons kry soms reën as warm, vogtige lug uit die noordweste oor die land inbeweeg. In die suidweste van die land bring koue fronte gewoonlik winterreëns. Daarby beïnvloed La Niña en El Niño ook ons reënval. As gevolg van die topografie en die reënvalverspreiding beland 60% van Suid-Afrika se afloopwater in riviere wat slegs deur 20% van die land (die oostelike deel) vloei. Die Drakensberge keer die meeste wolke in die ooste waar dit goed reën. Die reënwater vloei langs die steil hange van die Drakensberge af, beland in die riviere van KwaZulu-Natal en loop daarvandaan in die see. ‘n Gemiddeld van slegs 9% reën bereik die riviere. Suid-Afrika val in die subtropiese hoogdrukstone en is daarom ‘n ietwat droë land met oorvloedige sonskyn. Weer: • Weer is die toestand van die atmosfeer op ’n bepaalde tydstip of vir ’n baie kort rukkie bo ‘n sekere gebied. • Al die weerverskynsels word noukeurig beskryf en gemeet. Hulle is onder andere atmosferiese druk, temperatuur, lugvogtigheid, neerslae, wolke, windsnelheid en windrigting. Die heersende weerstoestande en hoe die weer oor die volgende dae, weke of maande sal verander, bepaal ‘n boer se besluite. Klimaat: • Die gemiddelde toestand van die atmosfeer bo ’n bepaalde plek of streek wat oor minstens 30 jaar waargeneem word. • Hierdie gemiddelde toestand (of klimaat) word gewoonlik beskryf in terme van temperatuur, neerslag en wind. Die klimaat van ’n gebied bepaal watter gewasse of diere daar aard.

Ander:
Departement Water en Omgewingsake Tel. 012 310 3911 / 3594 www.dwa.gov.za and www.environment.gov.za

3. Rolspelers
Climate & Location Link (CLL) Tel/Faks 011 807 7997 Johan J Bosch – 073 263 6947 Weer, besoedeling en plaaslike monitering EnviroMon Tel. 021 851 5134 Faks 021 852 0966 sales@weathershop.co.za www.environmon.co.za • doelgemaakte sagteware vir koeleenhede, groeigraaddae, verdamping en transpirasie, weerverwante siektewaarskuwings Land Bank Versekeringsmaatskappy Tel. 0861 00 5242 Tel. 083 232 6272 www.lbic.co.za

LNR se Instituut vir Grond, Vir die lewering, installering, Klimaat en Water instandhouding en kalibrering van Tel. 012 310 2500 instrumente vir die monitering van www.arc.agric.za weerstoestande en grondvog. Landbouweerkunde is ’n studie EnviroMon se produkte en dienste van die invloed wat die klimaat en weer op landbouproduksie het. behels onder meer: • die eKo Pro-stelsel vir die Aangesien Suid-Afrika se seisoenale monitering van grondvog en klimaat uiters wisselvallig en onbestendig is, speel klimaat weerstoestande • weerstasies vir die landbou en ‘n beslissende rol in suksesvolle vir algemene gebruik landbouproduksie.

207

Die LNR se Instituut vir Grond, Klimaat en Water: Landbouweerkunde onderneem klimaatopnames, doen monitering en navorsing om klimaatsfaktore te kwantifiseer en te kwalifiseer. Daarbenewens ontwikkel die Instituut risikoprofiele, ontwikkel vroeë waarskuwingstelsels vir droogtes en ander ongunstige klimaattoestande, asook vir plae en siektes wat daarmee gepaard gaan, en bepaal die landboupotensiaal en geskiktheid van grond vir spesifieke produksiestelsels en –ondernemings.

SA Weerdiens Tel. 012 367 6000 www.weathersa.co.za Die Suid-Afrikaanse Weerdiens ressorteer onder die Minister van Omgewingsake en Toerisme en word bestuur deur ‘n raad wat aan die Minister verslag lewer. Die Weerdiens gee in samewerking met universiteite ook opleiding.

• www.netfor.co.za – Weervoorspelling vir Suid-Afrika. Keuselysopsies sluit ‘n tweedagvoorspelling asook die huidige weer- en grafiese aanbiedings in. • Die Noorweegse webtuiste www.yr.no kan ’n weervoorspelling vir u plaas gee. Nader Kejafa Knowledge Works vir publikasies oor die weer en klimaat. Besoek www.kjafa.co.za of skakel 014 577 0005. Bel 011 954 4675/082 488 5081 vir die volgende publikasies, teen afslagpryse by Bryan Peirce beskikbaar: • • • • Weather & Climate Southern Africa (Tyson & Preston-Whyte) SA Weather and Atmospheric Phenomena (van Zyl) Dictionary of the weather (Dunlop) SASOL Field Guide to the Weather in Southern Africa

Stellenbosch Universiteit Departement Bewaring, Ekologie en Entomologie Tel. 021 808 3728 samways@sun.ac.za Die afdeling se klimaatdata word www.sun.ac.za gebruik vir nasionale oesramings. Die veelsydige Agromet-databank Universiteit van die Vrystaat en die landwye weerstasienetwerk vir die landbou wat deur die Sentrum vir Rampbestuur, bogenoemde instituut ontwikkel Opleiding en Onderwys in Afrika is en in stand gehou word, is (DIMTEC) inderdaad nasionale bates. Tel. 051 401 2721 PricewaterhouseCoopers Agri Industry Group Nasionale kantoor – 023 346 5502 KwaZulu-Natal – 031 271 2000 Sentrale streek – 051 503 4100 Noordelike streek – 013 754 3300 Oostelike streek – 041 391 4400 www.pwc.com/za Santam Landbou Tel. 012 369 1202 Faks 086 656 9117 Hannes.duplessis@santam.co.za www.santam.co.za Die South African National Precipitation Research and Rainfall Enhancement Programme, ‘n gesamentlike onderneming van die Departement van Waterwese, die Suid-Afrikaanse Weerdiens en die Waternavorsingskommissie, het in 2005 die eerste Internasionale Prys vir Weermodifikasie gewen. Tree met dr. Deon Terblanche by 058 303 5571 of deon@weathersa.co.za in verbinding vir meer inligting. Nuttige nommers • Klimaatinligting en -data Tel. 082 233 8484 • Pretoria Sentrale Voorspellingskantoor Tel. 082 233 9800 DIMTEC is ’n departement in die fakulteit Natuur- en Landbouwetenskappe met die grootste magistergraadkursus in rampbestuur in Afrika. Departement Grond-, Gewasseen Klimaatwetenskap Tel. 051 401 2212 Universiteit van Pretoria Meteorologiese Groep Tel. 012 420 2489 Weervoorspellings kan ook op hulle webtuiste gekry word. Besoek www.up.ac.za/academic/ geog/meteo. Waternavorsingskommissie Tel. 012 330 0340 www.wrc.org.za The Weather Shop Tel. 021 851 5134 www.weathershop.co.za Weerinstrumente vir tuisgebruik.

South African Weather and Atmospheric Phenomena (Briza Publications) Mnr. Dries van Zyl by 012 329 3896

5. Internasionale sakeomgewing
Die Wêreld Meteorologiese Organisasie (WMO) is ‘n agentskap van die Verenigde Nasies wat in 1950 gestig is. Hierdie organisasie speel ‘n deurslaggewende rol in die bevordering van internasionale en interdissiplinêre samewerking vir die monitering en voorspelling van weer en klimaat, die evaluering van varswaterhulpbronne, die verligting van natuurlike rampe, beskerming van die omgewing en die formulering van strategieë vir volhoubare langtermynontwikkeling. Die WMO het 185 lede (179 state en 6 gebiede) wat almal hulle eie meteorologiese en hidrologiese dienste in stand hou. Besoek www.wmo.ch. Internasionale weervoorspellings is op www.metoffice.gov.uk/weather beskikbaar. Die webtuiste van die Amerikaanse Departement van Landbou het ‘n “Weather & Climate”-kiesopsie. Klik op “Publications/Reports” waar u onder andere “World Agricultural Weather Highlights” sal kry. Besoek www.usda.gov/oce/weather.

6. Versorging van vee in droogtes
Veeboere kan die volgende stappe oorweeg om die uitwerking van droogte te verlig: • Deel u kudde volgens hul produksieklasse in, bv. dragtig, lakterend, verse, jong bulle, osse, ens. • Beperk die beweging van die diere ten einde energie te bespaar. • Verskuif diere na skaduryke of warmer dele waar hulle gevoer kan word. • Maak seker die diere is gesond. • Verdeel die beskikbare weiding en ander voer oordeelkundig tussen verskillende produksieklasse. • Gee altyd voorkeur aan die kwesbaarste diere, bv. koeie met jong kalwers. • Verminder die voer van nie-produserende diere deur hulle daagliks kleiner porsies of elke tweede dag ’n volle porsie te gee. Nieproduktiewe diere kan met gemak ’n massaverlies van 10-12% oor ’n lang tydperk hanteer. • Volg deskundige raad om voer tot die maksimum te benut, bv. kleiner porsies wat goedgebalanseerd is om beter in die behoeftes van verskillende produksieklasse te voorsien. • Dink kreatief deur afvalprodukte soos hoendermis (maak seker dat die diere ingeënt is teen lamsiekte), sifsels, ens. te gebruik. • Gebruik goedgebalanseerde rantsoene en hou by die aanbevelings van vervaardigers; pas op vir te veel voer gee – dit is duur. • Probeer om die porsies nie té gereeld te verander nie, maar hou dit konstant en eenvoudig. Die spysverteringstelsel van ’n dier moet by nuwe stowwe of veevoerverhoudings aanpas.
Bron: Dr. Herman Fouché en mnr. Johan van den Berg in ’n artikel wat in Landbouweekblad verskyn het. Daar is ‘n soortgelyke artikel, “Voervoorsiening tydens droogte”, deur mnr. Hennie du Toit op www.landbou.com beskikbaar. Hy kan by hennie@nwk.co.za gekontak word.

4. Publikasies en webtuistes
• Omvattende weerverslae kan elke dag by www.landbou.com verkry word. • Die webtuiste van maatskappye wat by landbou betrokke is, het gewoonlik die een of ander keuselysopsie wat iets met die weer te doen het, soos www.senwes.co.za en www.suidwes.co.za. • Besoek www.weatherphotos.co.za indien u inligting of foto’s van weerpatrone, satellietfoto’s of grafieke van die daaglikse reënval nodig het. • Die verklaring van die National Agricultural Risk and Disaster Department of Agriculture is elke maand op hulle webtuiste beskikbaar – www.daff.gov.za en by www.agis.agric.za. • Die webtuiste van die Suid-Afrikaanse weerdiens is www.weathersa. co.za.

208

Hulpbronne en Goeie Landboupraktyk

Die Wet op Nasionale Omgewingsbestuur 107 van 1998 Die Wet op Nasionale Omgewingsbestuur is die oorkoepelende omgewingswetgewing in Suid-Afrika, en handel oor ‘n aantal kwessies wat die volgende insluit: • Volhoubare ontwikkeling. Wanneer volhoubare ontwikkeling toegepas word, word maatskaplike, ekonomiese en omgewingsfaktore by alle beplanning en besluitneming in aanmerking geneem. • Die bewaring van ekosisteme en verlies aan biodiversiteit. Die versteuring van ekosisteme en biodiversiteitverlies moet teengewerk of versag word, en ‘n versorgingsverpligting moet geld om beduidende besoedeling en omgewingsdegradasie te voorkom. • Vergoeding deur die besoedelaars. Volgens die beginsel van “die besoedelaar betaal” word die koste van die omkering van besoedeling, omgewingsdegradasie en die gepaardgaande nadelige gesondheidsgevolge asook van die voorkoming, kontrolering en minimalisering van verdere besoedeling, omgewingsade of nadelige gesondheidsgevolg gedra deur diegene wat die omgewing beskadig het. • Die vaslegging van prosedures. Daar is bepaalde prosedures wat gevolg moet word by die ondersoek, evaluering en bekendmaking van enige aktiwiteit wat omgewingsmagtiging noodsaak. Kragtens artikel 24 van die Wet op Nasionale Omgewingsbestuur word spesifieke wetgewing kragtens omgewingsimpakbepalingsregulasies ingesluit. Dit word uitvoeriger bespreek in afdeling 3 hieronder. Die Nasionale Waterwet 36 van 1998 Die doel van die Nasionale Waterwet is om Suid-Afrika se waterhulpbronne en gepaardgaande ekosisteme asook hul biologiese diversiteit te bewaar. (Kyk die hoofstuk oor water.) Die Wet op die Bewaring van Landbouhulpbronne 43 van 1983 Die doel van hierdie wet is om die oorbenutting van Suid-Afrika se natuurlike landbouhulpbronne te beheer en die opbrengspotensiaal van die grond te bewaar. Grond- en waterhulpbronne asook natuurlike plantegroei word bewaar deur middel van die voorkoming en beheer van erosie, die beskerming van oppervlak- en grondwater, en die voorkoming van damverslikking en waterbesoedeling. Die bestryding van onkruid en uitheemse indringerplante word gedek deur Gewysigde Regulasie 15 en 16 van die wet, wat op 30 Maart 2001 uitgevaardig is. (Kyk die hoofstuk oor uitheemse indringerplante.) Die Nasionale Wet op Veld- en Bosbrande 101 van 1998 Die doel van die Wet op Veld- en Woudbrande is om veld-, woud- en bergbrande oral in Suid-Afrika te voorkom en te bestry. (Kyk die hoofstuk oor brande.) Die Nasionale Wet op Bosse 84 van 1998 Hierdie wet is daarop gemik om woude te bewaar en die volhoubare verbruik daarvan vir omgewings-, ekonomiese, opvoedkundige, onspannings-, kulturele, gesondheids- en geestelike doeleindes te bevorder. Die Wet op Nasionale Erfenishulpbronne 25 van 1999 Die doel van hierdie wet is om Suid-Afrika se natuurlike en kulturele erfenis te beskerm. Dit mag die beskerming van ‘n landskap, natuurlike kenmerke en voorwerpe, of plekke van kulturele betekenis, historiese belangrikheid of argeologiese/geologiese waarde insluit. Volgens die wet mag geen gebou van ouer as 60 jaar enigsins sonder geskrewe toestemming van die provinsiale erfenisowerheid gewysig word nie. The National Environmental Management: Biodiversity Act 10 van 2004 (slegs in Engels beskikbaar) Hierdie wet is daarop gerig om spesies en ekosisteme te beskerm, en om die volhoubare verbruik van inheemse biologiese hulpbronne te bevorder. Ingevolge die wet is die Suid-Afrikaanse Nasionale Instituut vir Biodiversiteit (SANBI) tot stand gebring, wat die implementering van programme vir die rehabilitasie van ekosisteme koördineer.

Wetgewing rakende die omgewing
1. Oorsig
Daar word dikwels aanvaar dat omgewingskwessies “groen” kwessies is wat slegs met natuurlike hulpbronne soos diere en plante te make het. In werklikheid egter is daar drie basiese aspekte wat ten opsigte van die omgewing oorweeg moet word, naamlik die ekologiese, die ekonomiese en die maatskaplike. Slegs wanneer hierdie drie aspekte gesamentlik beskou word, kan die werklike toedrag van sake met betrekking tot die omgewing noukeurig bepaal en verstaan word. Ekologiese aspekte sluit plante, diere, lug en grond in. Maatskaplike kwessies hou met menslike interaksie verband en sluit kwessies soos onderwys, verkeer asook geraas- en visuele impakte in. Ekonomiese kwessies omvat kapitaaluitleg, opbrengste op beleggings, en werkverskaffingsgeleenthede. Wanneer die begrip “volhoubaarheid” in verband met die omgewing gebruik word, word daar gepoog om bogenoemde drie aspekte van ons omgewing te versoen, om seker te maak dat die bevrediging van toekomstige geslagte se behoeftes gewaarborg word terwyl die omgewing terselfdertyd bewaar word. Hierdie hoofstuk is om twee redes ingesluit: • Boere kan in die moeilikheid beland indien hulle nie met omgewingskwessies vertroud is nie. • Enige nasionale bewaringstrategie behoort die belangrike rol wat boere in bewaring speel, in aanmerking te neem.

2. Wetgewing in verband met die omgewing
Suid-Afrika is onderworpe aan ‘n aantal wette – sowel nasionaal as internasionaal – met betrekking tot die omgewing. ‘n Aantal internasionale omgewingskonvensies sluit die volgende in: • Die Ramsar-konvensie. Dit is ‘n interregeringsverdrag wat die raamwerk daarstel vir internasionale samewerking met die oog op die bewaring en verstandige gebruik van vleilande en hul hulpbronne, met die klem op ekologiese, ekonomiese en maatskaplike uitvoerbaarheid. • Die Konvensie oor Biologiese Diversiteit. Hierdie konvensie het dit ten doel om biologiese diversiteit te bewaar en op volhoubare wyse te gebruik, en om die billike deling van die voordele wat met die verbruik van hulpbronne gepaardgaan, te bevorder. • Die VN se Konvensie vir die Bevegting van Desertifikasie (United Nations Convention to Combat Desertification). Dit verg dat lande op gronddegradasie en die gevolge van droogte moet reageer deur middel van onder meer rehabilitasie, bewaring en die volhoubare bestuur van grond- en waterhulpbronne. • Die Nuwe Vennootskap vir Afrika-ontwikkeling (New Partnership for Africa’s Development – Nepad). Bewaring en die volhoubare verbruik van natuurlike hulpbronne is een van die agt temas van hierdie omgewingsinisiatief. • Die Wêreldspitsberaad oor Volhoubare Ontwikkeling (World Summit on Sustainable Development – WSSD). Die bevordering van waterskeiding en die beskerming en herstel van waterhulpbronne om die risiko van oorstromings in lande wat aan droogte onderhewig is, te verklein. PLAASLIKE WETGEWING met betrekking tot die omgewing sluit die volgende in: Die Grondwet van die Republiek van Suid-Afrika 108 van 1996 Elkeen het die reg om te verwag dat die omgewing beskerm sal word kragtens wetgewing of deur ander middele, om • ekologiese degradasie en besoedeling te voorkom • bewaring te bevorder • ekologies volhoubare ontwikkeling en hulpbronverbruik te verseker

209

The National Environmental Management: Protected Areas Act 57 van 2003 (slegs in Engels beskikbaar) Die bedoeling van hierdie wet is om ekologies lewensvatbare gebiede en die natuurlike landskappe daaraan verbonde te beskerm en te bewaar. Voorbeelde van hierdie soorte gebiede is: • wildreservate, natuurreservate en beskermde omgewings • wêrelderfenisterreine • woudgebiede wat in die besonder beskerm word • bergopvanggebiede Grondbesitters word aangemoedig om hul grond onder formele beskerming/ bewaring te laat plaas, en met die oog daarop word tariefverminderings aan betrokkenes beskikbaar gestel. Die Wet op Bergopvanggebiede 63 van 1970 Hierdie wet het dit ten doel om die bewaring, gebruik, bestuur en beheer van grond wat in bergopvanggebiede geleë is, te beheer. Ander wette en wetgewing Die Wet op die Wêrelderfeniskonvensie 49 van 1999 bepaal dat wêrelderfenisterreine onder bestuursowerheid en die relevante munisipaliteit val. Die Strandwet 21 van 1935 en die Wet op Lewende Mariene Hulpbronne 18 van 1998 sluit definisies van estuariese en binnelandse water in. Wetgewing deur provinsiale en plaaslike owerhede mag spesifiek op bepaalde instansies in hul regsgebied van toepassing wees. Dit behoort in elke afsonderlike geval in aanmerking geneem te word.

Indien enige van die genoemde op ‘n voorgenome aktiwiteit op ‘n plaas betrekking sou hê, word daar ingevolge GK R 543 van 2010 voorgeskryf dat die aansoeker ‘n onafhanklike Omgewingsimpakbepalingspraktisyn moet aanstel om die omgewingsmagtigingsproses (basiese evaluering of omvangbepaling asook omgewingsimpakbepaling) namens hom of haar te onderneem.

4. Omgewingsmonitering en -ouditering
Monitering
Een van die vereistes wat met die omgewingsmagtigingsproses gepaardgaan, is dikwels die opstel van ‘n omgewingsbestuursplan (environmental management plan – EMP). Hierdie dokument bevat riglyne om te verseker dat alle aktiwiteite wat met die voorgenome ontwikkeling gepaardgaan, op ‘n omgewingsverantwoordelike en -aanvaarbare wyse uitgevoer word. Dit sluit byvoorbeeld die veilige berging van gevaarlike chemikalieë, die veilige plasing van wasfasiliteite, die doeltreffende beheer van werkers se aktiwiteite, die implementering van gronderosiebestrydingsmaatreëls en die nakoming van gesondheids- en veiligheidsregulasies in. ‘n Omgewingsbestuursplan is ‘n wetlik bindende dokument wat riglyne bevat waaraan boukontrakteurs en/of aansoekers moet voldoen, en wat streng toegepas en gereeld gemoniteer moet word. Indien dit gedoen word, kan die meeste potensieel nadelige omgewingsimpakte waarskynlik geminimaliseer of voorkom word. Die omgewingsbestuursplan moet op die beginsels van die Wet op Nasionale Omgewingsbestuur gebaseer word, asook op die aanbevelings vervat in verslae wat na afloop van die voorafgaande basiese evaluering, omvangsbepaling en omgewingsimpakbepaling opgestel is. Die omgewingsbestuursplan spesifiseer bestuursdoelwitte asook die funksies en verantwoordelikhede van bestuurspersoneel op te perseel. Die plan sluit ook spesifieke versagtingsmaatreëls in vir die volle duur van die ontwikkeling, wat in die volgende stadia geskied: • • • • • beplanning en ontwerp voorbou- en bou-aktiwiteite die bedryf van die aktiwiteit die rehabilitasie van die omgewing afsluiting (waar relevant)

3. Regulasies aangaande omgewingsimpakbepaling (OIB)
Kragtens artikel 24 van die Wet op Nasionale Omgewingsbestuur is omgewings impakbepalingsregulasies afgekondig kragtens oewermentskennisgewing (GK) R 543 (2010), waarin bepaalde aktiwiteite gelys word waarvoor óf ‘n basiese evaluering (GK R 544 en R546) óf ‘n omvangs- en omgewingsimpakbepaling (GK R 545) vereis word. Daar is verskeie gelyste aktiwiteite wat op voorgenome ontwikkelinge of verbeteringe in die landbousektor betrekking het. Dit sluit aktiwiteite in wat verband hou met die teel van lewende hawe, verpakkingskure, brandstofberging, uitvloeiseldamme, die verwydering van inheemse plantegroei deur ploeëry, die bou van ‘n brug/studam, wateronttrekking en -opgaring in damme, kunsmis- en afvalbestuur, die vrystelling van geneties gemanipuleerde organismes en die onderverdeling van grond. Dit word by www.environment.gov.za uiteengesit. Figuur 1 (bl. 210) bevat ‘n diagrammatiese voorstelling van die basiese evalueringsproses.

Die omgewingsbestuursplan moet as raamwerk ten opsigte van die monitering van en verslagdoening oor nakoming van die plan gebruik word. Ten einde nakoming van die plan doeltreffend te moniteer, moet ‘n omgewingsbestuursbeampte (OBB) deur die aansoeker aangestel word. Die OBB sal die perseel of fasiliteit gereeld inspekteer om seker te maak dat aktiwiteite op verantwoordelike wyse onderneem word, in ooreenstemming met die riglyne wat in die omgewingsbestuursprogram uiteengesit word. Indien die riglyne nie nagekom word nie, sal die OBB dit onder die aandag van die relevante owerheid bring, wat die nodige remediëringsprosedure sal voorskryf of die betrokkene indien nodig sal vervolg.

210

211

Ouditering/sertifisering
Die ouditering van spesifieke nywerhede volgens bepaalde nywerheidstandaarde is dikwels ‘n vereiste ten einde die nywerheid in staat te stel om landbouprodukte na bepaalde markte in die buiteland uit te voer. GlobalGAP is byvoorbeeld gegrond op die begrip van goeie landboupraktyk (good agricultural practice – GAP), en word erken as internasionale standaard wat geld vir ‘n verskeidenheid produkte, met inbegrip van plante, lewende hawe, plantteling en veevoervervaardiging. Daar bestaan ook ander standaarde in die landbousektor, soos die Forest Stewardship Council (FSC), ‘n sertifikasiesisteem wat op bosbestuur van toepassing is en wat verseker dat alle hout wat sy waarmerk dra, op ‘n omgewingsvolhoubare wyse geproduseer word. Hierdie soorte oudits skryf dikwels gereelde selfoudits voor, gevolg deur minder gereelde oudits deur onafhanklike sertifiseringsliggame. Dit gaan hier gewoonlik om selfverbetering ten einde spesifieke en bereikbare doelwitte te behaal, hoewel nienakoming kan lei tot die verlies van akkreditering, met die gepaardgaande verlies van bemarkingsgeleenthede.

Herbeplanting
Die herbeplanting van gerehabiliteerde gebiede behoort gedurende reënvalseisoene onderneem te word, om die vestiging van die plante te bevorder en besproeiing tot die minimum te beperk. ‘n Deklaag kan aangebring word om organiese inhoud te verhoog en die grond se vogretensievermoë te maksimaliseer. Spesies wat vir herbeplanting gebruik word, moet inheemse in Suid-Afrika voorkom, of nog beter endemies (d.w.s. eie aan die spesifieke, beperkte gebied) wees. Grassaadmengsels, inheemse struike en bome behoort van plaaslike inheemse kwekerye bekom te word. Verdere leesstof: • Restoration ecology: the new frontier, deur Jelte van Andel, James Aronson. • Vetiver grass: the hedge against erosion, uitgegee deur die Instituut vir Natuurlike Hulpbronne (Institute of Natural Resources).

6. Omgewingspermitte
Benewens die prosedurele vereistes vir omgewingsimpakbepaling noodsaak bepaalde aktiwiteite ook dat daar vooraf om spesifieke permitte aansoek gedoen moet word. Die aanplanting van houtplantasies word byvoorbeeld geklassifiseer as ‘n “stroomvloeiverminderingsaktiwiteit”, waarvoor daar ‘n permit deur die Departement Waterwese en Omgewingsake (tevore die Departement van Waterwese en Bosbou) uitgereik moet word. Net so sal daar ‘n watergebruiklisensie uitgereik moet word wanneer ‘n pad of laagwaterbrug oor ‘n stroom of rivier gebou word, aangesien hierdie aktiwiteit die vloei van water in ‘n waterweg sou kon herlei of belemmer. Meer inligting oor watergebruik-registrasie en -lisensies verskyn op die Departement se webtuiste by www.dwa.gov.za/ Projects/WARMS/default. asp. Sommige voorgenome aktiwiteit kan tot gevolg hê dat beskermde boomspesies beskadig of vernietig word. In sulke gevalle moet ‘n permit vooraf aan die Departement van Landbou, Bosbou en Visserye voorgelê word. Die lys van beskermde bome verskyn op die webtuiste van die Departement Landbou, Bosbou en Visserye. Kyk www.daff.gov.za. Indien die vrystelling van atmosferiese stowwe deel van die voorgenome aktiwiteit gaan uitmaak, sal ‘n permit kragtens die Wet op die Voorkoming van Atmosferiese Besoedeling vereis word ten einde magtiging te ontvang.

5. Rehabilitasie
Mense maak op die natuurlike funksionering van ekosisteme staat om hulle van bepaalde produkte (bv suurstof van bome) en dienste (bv skoon water) te voorsien. Land wat deur menslike aktiwiteite versteur is, kan hierdie natuurlike funksies nie so doeltreffend as onversteurde land verrig nie. Land wat deur landbou- of ander aktiwiteite (soos bouwerk) versteur is, moet dus gerehabiliteer word. Die Wet op Nasionale Omgewingsbestuur bepaal dat geen landbouaktiwiteite in die 1:10-jaarvloedlyn van ‘n rivier of stroom, of waar die vloedlyn onbekend is, binne 32 meter van die oewer van ‘n rivier of stroom, beoefen mag word nie (kyk die omgewingsimpakbepalingsregulasies hierbo). Hierdie gebiede word bewaar om die land se waterhulpbronne en natuurlike kapitaal te beskerm. Landboubedrywighede in hierdie vasgestelde sone moet na die volgende oes gestaak word en die grond gerehabiliteer word. Land wat gerehabiliteer gaan word, is aanvanklik dikwels leeg (sonder plantegroei). In so ‘n situasie moet die hoogste prioriteit altyd daaraan geheg word om die grond teen erosie deur vloeiende water te beskerm. Indien daar reeds ‘n goeie grondlaag bestaan, sal die aanplanting van grassoorte soos Paspalum of Vetiver die grond help bind. Dit kan die doeltreffendste gedoen word deur gras te plant, hoewel ander metodes soos hidrosaadaanplanting of selfs die saai van grassaad ook doeltreffend kan wees. Wanneer daar te min grond is om gras te plant, kan erosiestrukture met die kontoere van die helling langs opgerig word om grond tydens reënbuie vas te vang en dit dan vir aanplanting te gebruik.

7. Afvalbestuur
Kyk die hoofstuk oor afvalbestuur in hierdie gids.

Uitheemse plantegroei
Rehabilitasie mag ook nodig wees wanneer intensiewe indringing deur uitheemse plante plaasgevind het, selfs indien die grond stabiel is. Uitheemse plantegroei vestig hulle dikwels in versteurde gebiede en op kaal grond, dus is daar ‘n verwantskap tussen hierdie twee soorte rehabilitasie. Met die oog op rehabilitasie is dit dus noodsaaklik om enige uitheemse plante te verwyder en gereeld op te volg om seker te maak dat hulle nie terugkeer nie.
Raadpleeg die afdeling oor uitheemse plante in hierdie gids vir verdere inligting.

8. Die Wet op Nasionale Omgewingsbestuur: Afval, en regulasies rakende omgewingsimpakbepalings
Die Wet op Nasionale Omgewingsbestuur: Afval (wat net in Engels verskyn het as die National Environmental Management: Waste Act) 59 van 2008 is Suid-Afrika se jongste wetgewing oor die berging, hergebruik, hersirkulering, herwinning, behandeling en wegdoening van gevaarlike en algemene afval, met inbegrip van diereafval. Ingevolge bogenoemde wet mag niemand ‘n afvalbestuursaktiwiteit wat in Skedule 1 verskyn, begin, onderneem of bedryf tensy ‘n lisensie daarvoor uitgereik is nie. Volgens Skedule 1 word bepaalde aktiwiteite gelys ten opsigte waarvan die aansoekvorm vir die afvallisensie vergesel moet word van ‘n basiese evalueringsverslag (Goewermentskennisgewing R 544 en 546) of ‘n omvangsbepalings- en omgewingsimpakbepalingsverslag (GK R 545), soos in die omgewingsimpak bepalingsregulasies voorgeskryf (kyk afdeling 3 in hierdie hoofstuk). Ons dank aan Janet Edmonds, Lauren Boyes en Andrew Booth, wat hierdie waardevolle hoofstuk opgestel het.

Die Departement van Waterwese en Omgewingsake beveel in hul Werkvir-Water-program aan dat enige beheerprogram met betrekking tot uitheemse plantegroei die volgende drie fases moet insluit: • Aanvanklike beheer: die drastiese vermindering van die bestaande bevolking • Opvolgbeheer; die beheer van saailinge, wortellote en stomplootgewasse • Handhawingsbeheer: die handhawing van lae getalle deur middel van jaarlikse beheer ‘n Verskeidenheid metodes kan gevolg word om indringing deur uitheemse plante te beheer. Spesiespesifieke inligting aangaande hand- en chemiese beheer is verkrygbaar by die Werk-vir-Water-webtuiste by www.dwa.gov. za/wfw/Control.

212

Probleemdiere

Hulpbronne en Goeie Landboupraktyk

Wildlewe op plase
1. Oorsig
Wanneer ’n mens onverwags ‘n steenbok op jou plaas teëkom, steek jy verwonderd vas. Dit voel byna soos ’n voorreg om getuie te wees van iets wat as gevolg van ons gejaagde lewe dikwels ongesiens verbygaan. Maar wild op plase is nie altyd so onskuldig en bekoorlik nie. Na raming is skadelike diere verantwoordelik vir veeverliese van meer as R1 miljard per jaar. Nie almal stem saam oor hierdie bedrag nie, maar dit daar gelaat. Wat belangrik is, is hoe die boer voel wanneer roofdiere sy vee – waaruit hy sy brood en botter verdien – aanval en doodmaak. Stedelinge is gou op die oorlogspad nadat hulle op ’n Sondagaand na ’n omgewingsprogram op televisie gekyk het. Party boere is van mening dat dinge nou handuit ruk. Hulle het te kampe met rooikatte en rooijakkalse wat uitgeslape kalante is, en hulle nie maklik in ’n boer se strikke laat vang nie. Ander boere stel verskeie beheermaatreëls in en is doodtevrede dat dit veeverliese beperk. Daar is verskeie teorieë en opvattings oor die beheer van skadelike wilde diere wat die gemoedere gaande maak. Maar ons moet terwyl daar na oplossings gesoek word tog in gedagte hou dat onskadelike diere, soos hase, erdvarke, bakoorjakkalse en bokke, dikwels vergiftig of vermink word in ’n stryd waarin hulle geen aandeel het nie.

2. Nasionale strategie en kontakte
Die besonderhede oor die provinsiale bewaringsliggame word in die hoofstuk oor biodiversiteit verstrek.

• Honde – Eienaars se versuim om hul mak honde te beheer kan groot veeverliese veroorsaak. In sommige dele van die land kan honde wat nie deur hul eienaars beheer word nie, volgens die wet van kant gemaak word. Dis swaar om jou hond van kant te maak, maar dit kan voorkom word as eienaars na hulle honde omsien. • Raadpleeg die tabel op die volfende bladsy vir inligting oor die rooikat, rooijakkals (witrug) en strandwolf. • Raadpleeg die tabel op die volgende bladsy vir inligting oor die luiperd, tierwolf of gevlekte hiëna, jagluiperd en die wildehond. Wat die wildehond betref, hulle beweeg oor groot afstande en bly nie lank op een plaas nie, behalwe in paartyd. Teen die tyd dat die skade ontdek word, is die wildehond meestal lankal van die plaas af. • Dikvelliges sluit in olifante, seekoeie en renosters. Hierdie diere kan groot skade aanrig, maar omdat hulle deur die wet beskerm word en boonop baie gevaarlik is, behoort die bewaringsowerhede in kennis gestel te word voordat daar teen hulle opgetree word. Die diere word gewoonlik teruggejaag na waar hulle vandaan kom, of hulle word eers verdoof en dan teruggeneem. Hulle word net as ’n laaste uitweg van kant te maak. Al drie opsies verg spesiale kennis en toerusting. • Wilde varke – Die vlakvark en die bosvark se skade en spore is eenders, maar die vlakvark is ‘n dagdier en die bosvark ‘n nagdier. Hulle trek jong gewasse wortel en al uit of stoot volwasse mielieplante om sodat hulle aan die stronke kan vreet. So vermors hulle meer as wat hulle opvreet. Hoewel dit moeilik is om hierdie diere uit landerye te hou, is dit nie onmoontlik nie. • Bobbejane en blouape rig groot skade aan onder mielies sowel as onder vrugte en groente. Dit is baie moeilik om hierdie intelligente sosiale diere te vang of van kant te maak, en daarom moet dit deur kundiges gedoen word. Voorkoming is beter as genesing. Raadpleeg www.primatecare.org.za.. • Ystervarke is lief vir waatlemoene en pampoene. Omdat waatlemoene en pampoene so groot is, kan ’n ystervark nie ‘n hele waatlemoen of pampoen in een nag opvreet nie. In plaas daarvan om dit wat van die vorige nag oorgebly het op te vreet, begin hulle met ’n nuwe een. • Voëls kan by die honderde (of rooibekvinke by die miljoene) op mielielande, sonneblomlande, wingerde en vrugteboorde toesak. Hoewel voëls klein is, is hul getalle geweldig groot. Groter voëls soos tarentale kan ook gewasse beskadig, hoofsaaklik deur nuutgeplante sade uit te grawe. • Al maak ’n mens in een nag 10 jakkalse dood, is dit nie te sê jy is ontslae van die een wat jou vee doodgemaak het nie. Sukses word gemeet aan kleiner verliese en ‘n groter wins, nie aan hoeveel jakkalsvelle in jou skuur hang nie. • Halfhartige maatreëls is vergeefse moeite, want diere vermy swak gestelde strikke of ontsnap daaruit. Dikwels vererger dit net die probleem. • Skadelike wilde diere leer gou hoe ‘n boer se strikke en slim planne werk. Selfs die beste strikspanner vang mettertyd al minder diere. As die strikspanner dieselfde strikke volgens dieselfde metode in ‘n ander streek gaan span, sal hy weer baie vang. • Daar is heelwat beheermetodes. Ons onderskei tussen dodelike en niedodelike metodes. Volgens laasgenoemde metodes word skadelike diere beheer deur voorkoming, beskerming en weersin. Die beheertoerusting moet gesien word as ’n stuk gereedskap wat vir ’n bepaalde doel uit ’n gereedskapkis geneem word.

Departement van Omgewingsake Sonja Meintjes / Magdel Boshoff Tel. 012 310 3545 / 3911 mboshoff@environment.gov.za

3. Roof- en probleemdiere
Wat is ‘n “probleemdier”? Die term dui op ‘n individuele lid van ‘n spesie waarvan die natuurlike gedrag of gewoontes verander het, en wat veroorsaak dat boere finansiële verliese ly. Die verandering kan toegeskryf word aan van ouderdom, ’n besering, uitdrywing uit sy gebied en honger; of omdat die probleemdier vee baie makliker kan vang as sy natuurlike prooi. Die ideaal is om die probleemdierte identifiseer en te vang, eerder as om ander onskuldige wilde diere daaronder te laat ly. Maar dan moet die beheer korrek en metodies toegepas word sodat die ekologiese balans van die omgewing nie daardeur versteur word nie.

4. Rolspelers
Boere- of produsenteverenigings
The Livestock and Wildlife Industry Working Group on DCA p.a. die Nasionale Wolkwekersvereniging (NWKV) Tel. 041 365 5030 nwga@nwga.co.za www.nwga.co.za Roofdiere soos die rooijakkals (Canis mesomelas) en die rooikat (Caracal caracal) is tans die grootste struikelblok in die pad van ekonomies volhoubare veeproduksie in Suid-Afrika. Die waarde van die jaarlikse veeverliese weens roofdiere word geraam op R1,108 miljard vergeleke met R327 miljoen weens veediefstal. Vee- en wildprodusenteorganisasies het ’n studiegroep gestig om hierdie probleem saam op te los. Die onderskeie organisasies uit die wol-, rooivleis, sybokhaar- en wildbedryf het ’n samewerkingsooreenkoms gesluit.

DIE IDENTIFISERING VAN ROOFDIERE
• Die eerste stap wanneer daar op ‘n karkas afgekom word is deurslaggewend: stel vas of ’n roofdier wel die dier doodgemaak het, en of ‘n roofdier nie bloot kom aas vreet het nie (daar is nie kneusplekke op ’n karkas nie). • Indien ’n roofdier die dier doodgemaak het, stel vas watter roofdier dit was sodat u op die regte metode van beheer kan besluit. Verskeie publikasies verskaf nuttige inligting oor die beheer van skadelike diere, byvoorbeeld Predators and farmers (Endangered Wildlife Trust) en Predators and Associated Wildlife – Livestock, Game Farms and Protected Areas (Landmark-stigting).

213

Die oogmerke van die studiegroep is om: i) beleide en wette te beïnvloed, ’n proses wat reeds deur die Departement Omgewingsake bestuur word ii) mediasake so ver as moontlik saam namens die betrokke organisasies te hanteer iii)boere en plaaswerkers op te lei iv)navorsingsbehoeftes te identifiseer National Association of Conservancies and Stewardships of South Africa (NACSSA) – die kontakbesonderhede word in die hoofstuk oor bewaringsgebiede verstrek. www.nacsa.org.za NACSSA ondersteun die landboubedryf se beste grondbestuurspraktyke, en erken dat boere oor ’n skat van kennis beskik wat vir natuurbewaarders van groot nut kan wees. NACSSA is teen die ontwettige gebruik van gif om probleemdiere te beheer.

Die slagoffers van hierdie vyandskap is die duisende onskuldige wilde diere wat jaarliks gedood of vermink word (erdvarke, bakoorjakkalse, bruin hiënas, ratels, jakkalse, luiperds, vleihase (ook genoem ’n boshaas, doekvoet of pondhaas) met die dodelike meganismes wat vir die slinkse jakkalse en rooikatte bedoel is. Selfs groter roofdiere soos luiperds en jagluiperds word soms die slagoffers van hierdie vete. Sommige van hierdie spesies loop die gevaar om uitgewis te word – ander se bestaan word beduidend bedreig. Boonop word die koste hiervan gedra deur die boer, wat sy tyd, moeite en geld op hierdie sinlose stryd vermors.

Jagluiperds
The Ann van Dyk Cheetah Centre Tel. 012 504 9906/7/8 cheetah@dewildt.co.za www.dewildt.co.za Hoofsaaklik bedrywig in Limpopo en Noordwes. Die sentrum spesialiseer in jagluiperds, maar kan ook hulp verleen met luiperds, strandwolwe en kleiner roofdiere. Cheetah Outreach Tel. 021 881 3242 cheetah@intekom.co.za www.cheetah.co.za ‘n Organisasie in die Wes-Kaap wat boere oor roofdiere inlig. Die klem val veral op die lot van die jagluiperd en die gebruik van Anatoliese skaaphonde word aangemoedig. National Cheetah Conservation Forum p.a. Reinhardt Holtzhausen manager@wrsa.co.za

Canis-Caracal Programmes
Universiteit van die Vrystaat Departement Vee-, Wild- en Weidingkunde African Large Predator Research Unit (ALPRU) Prof HO de Waal dewaalho@ufs.ac.za Die rooijakkals (Canis mesomelas) en die rooikat (Caracal caracal) is twee mediumgroot roofdierspesies wat ‘n nadelige uitwerking het op sekere sektore van die Suid-Afrikaanse veebedryf, in die besonder op die skaap- en boerboksektor. Dit blyk uit verslae dat beesboere en wildplaaseienaars as gevolg van predasie al meer en meer verliese ly. Om hierdie twee roofdierspesies te beheer en die veebedryf se finansiële verlies te verminder, het ALPRU in Desember 2004 met ‘n omvattende veldtog begin, naamlik die Canis-Caracal Program. Die Canis-Caracal Program word uitgevoer in drie fases wat bestaan uit verskeie onafhanklike maar onderling verbonde fasette, wat gelyktydig aangepak word: • Fase 1: Samel alle beskikbare data en inligting in, evalueer dit wetenskaplik, en versprei die relevante inligting oor die rooijakkals en die rooikat daarna na alle belanghebbendes. • Fase 2: Inisieer, ondersteun en voer wetenskaplike studies uit oor die ekologie van hierdie twee roofdierspesies en hul natuurlike voedselbasis. • Fase 3: Help om nuwe wetenskaplike bestuurstrategieë en -beleide saam met boere en bewaringsowerhede te formuleer of bestaandes by te werk ten einde hierdie twee roofdierspesies op nasionale en provinsiale vlakke te reguleer. As ‘n integrale deel van die inisiatief moet die menslike of sosiale komponent deeglik bestudeer en gemoniteer word. Die volgende vrae kan byvoorbeeld gestel word: Wat is boere se houding hieroor? Kan hul houding verander word sodat hulle kan help om die skade wat hierdie diere aanrig te verminder? ALPRU staan die uitwissing van hierdie roofdiere teen (dit het in die verlede MISLUK), en poog om praktiese bestuurstrategieë te ontwikkel waarmee die nadele van predasie verminder word. So ‘n strategie het ten doel om diere te verwyder wat herhaaldelik skade onder lewende hawe aanrig. Jackal Connect Rob Harrison-White info@jackalconnect.com http://jackalconnect.com Danksy die Predator/Biodiversity Project se navorsing binne en buite die Parke, word ekovriendelike bestuur op landbougrond bevorder, en word die veebedryf se verliese weens roofdiere in toom gehou. Duisende wilde diere gaan jaarliks onskuldig op Suid-Afrikaanse plase dood as slagoffers van die volgehoue stryd tussen die veebedryf en hoofsaaklik twee wildediersoorte – die rooijakkals en die rooikat. Hierdie twee roofdiere is die grootste oorsaak van die verlies van lewende hawe. Hierdie eeue oue vete woed voort met een doel voor oë – om hierdie roofdiere op plase uit te wis deur die onwettige gebruik van gif, strikke, hondejag en ‘n swetterjoel ander dodelike meganismes. Jakkals- en rooikatgetalle is nietemin aan die toeneem. Hoe is dit moontlik as die mens hierdie twee diersoorte al vir ten minste 350 jaar verbete jag?

Luiperdprogramme
Kaapse Luiperd Trust / Cape Leopard Trust Tel/faks 027 482 9923 Die Kaapse Luiperd Trust stel hom ten doel om soveel as moontlik van die Kaapse roofdierdiversiteit te bewaar deur bewaringstrategieë, navorsingsprojekte, toerisme en die opvoeding van jongmense uit benadeelde gemeenskappe om ’n belangstelling in die omgewing by hulle te kweek. Landmark-stigting Dr. Bool Smuts – Direkteur Tel. 083 324 3344 bool@landmarkfoundation.org.za www.landmarkfoundation.org.za Hierdie luiperd-en-roofdierprojek wil die uitwissing van roofdiere (veral luiperds) bekamp deur middel van: • die red, rehabilitasie en vrylating van roofdiere. • die toepassing van holistiese bestuurstrategieë vir roofdiere deur hulle op ‘n niedodelike wyse te beheer. • navorsingsprojekte. • ’n veldtog om strikke en gif te verbied omdat dit onmenslik, oneties en ekologies onaanvaarbaar is, en deur middel van verbruikersdruk op kleinhandelaars om hierdie veldtogte te ondersteun. • die ontwikkeling van omgewingsvriendelike handelsmerke vir vleis en diervesel. • die uitbreiding van roofdiervriendelike habitatte deur die oppervlakte van wildreservate te vergroot en met boere saam te werk.
Kyk ook www.fairgame.org.za

Endangered Wildlife Trust programme
The Endangered Wildlife Trust (EWT) Tel. 011 486 1102 ewt@ewt.org.za www.ewt.org.za

214

Die Endangered Wildlife Trust bereik sy bewaringsdoelwitte deur middel van spesialis tematiese studiegroepe met die oog op die maksimumdoeltreffendheid in die veld en die verbeterde ontwikkeling van vaardighede en vermoëns. Die Wildlife Conflict Mitigation Programme (WCMP) was eers bekend as die Poison Working Group (gestig in 1992), en die Groep streef daarna om die grootskaalse vergiftiging van roofvoëls, kraanvoëls, ooievaars, wildevoëls en watervoëls te verhoed, en die omgewingsgevolge van sekere onkruiddoders teen te werk. Die Groep se werk het gou uitgebrei na ander konflikgebiede tussen die mens en wilde diere. Die WCMP publiseer ‘n leersame nuusbrief, Antidote. Tree in verbinding met Janet Edwards by 011 486 1102 vir meer inligting, of skryf aan die studiegroepbestuurder, Tim Snow, by snowman@ewt.org.za Ander studiegroepe wat op hierdie hoofstuk betrekking het, is: • Die Carnivore Conservation Program (EWT-CCP). Hulle ideaal is dat Suider-Afrika ’n streek word waar karnivore vry van enige irrasionele en onnodige vervolging op ’n ekologies en ekonomies volhoubare manier bestuur word. • Conservation Breeding Specialist Group (CBSG) Southern Africa • Die Healthy Rivers Programme beywer hom vir die bewaring van rivier-ekostelsels. • Oribi Working Group (EWT-OWG) Die oribi is tans een van die land se mees bedreigde wildsbokspesies. • Die Riverine Rabbit Programme (EWT-RRP) beywer hom vir die oorlewing van die ernstig bedreigde oewerhaas of rivierkonyn. Verdere inligting oor studiegroepe kan op die EWT-webtuiste gevind word: www.ewt.org.za. Talle van hierdie studiegroepe word in die hoofstuk oor voëls en boerdery genoem.

Hulplyne
Wildlife Conflict Mitigation Programme – kantoornommer. 011 486 1102 (Janet Edwards) Urban and Wildlife Management Helpline 072 952 2552 (Janet Edwards) Nashua Pesticides Helpline 082 802 6223 (Tim Snow) Vegetation Management Helpline 082 325 6578 (Arnaud le Roux) Animal Health Helpline 082 325 6578 (Arnaud le Roux) Waterberg Wild Dog Hotline 082 853 1068 (Deon Cilliers) Vir navrae oor individuele of korporatiewe lidmaatskap, geskenklidmaatskappe of besonderhede oor bemakingsprogramme, tree in verbinding met Joel Thosago (lidmaatskap-bestuurder) tel. 011 486 1102 Faks 011 486 1506 e-pos: joelt@ewt.org.za.

Wildrehabilitasiesentrums
African Bird of Prey Sanctuary Tel. 031 785 2981 www.africanraptor.co.za Centre for Animal Rehabilitation and Education (CARE) Tel. 015 769 6251 care@lantic.net www.primatecare.org.za Hierdie sentrum spesialiseer in die versorging (wat insluit die red, rehabilitasie en vrylating) van Kaapse bobbejane. The Centre for Rehabilitation of Wildlife (CROW) Tel. 031 462 1127 info@crowkzn.co.za CROW is ‘n wildhospitaal in KwaZulu-Natal waar beseerde en wilde weesgelate diere en voëls versorg word.

Kaart met die toestemming van Deon Cilliers (voorheen van die De Wildt Cheetah and Wildlife Trust, tans die Ann van Dyk Cheetah Centre). Die leser word verwys na die publikasies wat onder .

215

Daktari Bush School and Wildlife Orphanage Tel. 082 656 2969 www.daktaribushschool.org

gebring. Diere of voëls wat vanweë die erns van hul beserings nie weer vrygelaat kan word nie, word by die sentrum versorg. Hulle word dan gebruik om plaaslike Daktari leer kinders deur middel en internasionale besoekers op te van ‘n weeshuis vir wilde diere hoe voed. om vir die omgewing te sorg. Nasionale Raad van NRDBV’s FreeMe Wildlife Rehabilitation Wildeenheid Tel. 011 907 3591 / 2 / 3 Centre Tel. 011 807 6993 / 083 558 5658 wild@nspca.co.za www.nspca.co.za www.freemewildlife.org.za Lede van die publiek, Natuurbewaring, DBV’s en plaaslike veeartse bring beseerde en weesgelate inheemse voëls, soogdiere en reptiele na die sentrum. FreeMe se opgeleide spesialisspan red wilde diere wat deur oliestortings, brande en landswye vergiftiging bedreig word, en los verder wêreldwye probleme op wat veroorsaak word deur die vyandskap tussen die mens en wilde diere. FreeMe is daartoe verbind om deur middel van opvoedingsprogramme, nuusbriewe, publisiteit en advies ‘n verantwoordelike ingesteldheid teenoor die natuur en die omgewing te bevorder. Hulle is besig om ‘n databasis saam te stel van rehabilitasiesentrums vir wilde diere oor die hele land. Tree met dié vereniging in verbinding indien u op soek is na so ‘n sentrum of indien u bereid is om hulp te verleen aan wilde diere in nood. Sanwild Wildlife Trust Tel. 015 318 7900/1 Tel. 083 310 3882 – 24 uur mobiele nommer Faks 015 318 7901 rescue@sanwild.org www.sanwild.org www.afritrust.com

Stellenbosch Universiteit Departement Bewaringsekologie en Entomologie Tel. 021 808 3728 samways@sun.ac.za

Wildlife Campus Tel. 011 656 1601 www.wildlifecampus.com

Wildlife Campus bied ‘n verskeidenheid wild- en verwante Universiteit van die Vrystaat kursusse aan vir die algemene African Large Predator Research publiek. Tans word 20 kursusse Unit (ALPRU) aangebied en Wildlife Campus het Prof. H.O. de Waal meer as 3 900 ingeskrewe studente Tel. 051 401 2210/9111 uit 93 lande. deWaalHO@ufs.ac.za www.ufs.ac.za/alpru Wildlife and Environmental of South Africa Departement Vee-, Wild- en Society (WESSA) en World Wild Life Weidingkunde Fund – SA – vind besonderhede in Prof. G.N. Smit die hoofstuk oor biodiversiteit. Tel. 051 401 2125

5. Beheermetodes
Boere ontwikkel voortdurend innoverende tegnieke om skadelike diere te beheer. Hierdie boere en word aangemoedig om dit bekend te maak aan belanghebbendes soos prof HO de Waal (Canis-Caracul-program), dewaalho.sci@ufs.ac.za en Claudia Hodkinson (EWT-Wildlife Conflict Prevention Group) 072 952 2552. U kan die relevante belanghebbendes onder opskrif 4 vind. Omheining Danksy roofdierbestande omheinings kan roofdiere nie by lewende hawe kom nie. Die beste is as die kamp naby die plaashuis is. Omheinings is op die ou end veel goedkoper as voortdurende verliese. Besware teen omheinings behels onder meer: • As die roofdier eers in die kamp is, kan vee maklik in ’n hoek vasgekeer word en dan kan meer as een dier doodgebyt word. • Die instandhouding van ’n omheining kan duur wees en vereis konstante werk. • Omheinings versteur die beweging van wilde diere. Dit kan hulle afsny van kos, beskutting en hul aanteelmaats • Elektriese omheinings skok elke jaar duisende onskuldige diere dood. Belanghebbendes kan raad gee waar heinings die doeltreffendste sal wees. Kontakbesonderhede is in die hoofstuk oor omheinings. ‘n Plan vir ‘n roofdierbestande heining kan verkry word van dr Bool Smuts, tel 083 324 3344. Afskriktoestelle Sulke toestelle sluit in ligte en geraas wat gemaak word deur FM-radio’s en VHF-radio-alarmstelsels om roofdiere snags by veekrale te verwilder. Soos met klok- en reukhalsbande, sal roofdiere mettertyd aan die prikkel gewoond raak as dit te gereeld voorkom en later nie meer daardeur afgeskrik word nie. Indien dit ongereeld en snags slegs vir kort tye gebruik word, is hierdie toestelle doeltreffend by kalf- of lammerkampe. Ongelukkig trek sulke toestelle ook die aandag van diewe, wat die ligte, radio’s en vee kom steel. Veewagters ‘n Flukse, goed opgeleide veewagter kan uiters waardevol wees en potensiële probleme opspoor en te verhoed. Op dié manier kan honderde of selfs duisende werksgeleenthede geskep word wat groot sosiaal-ekonomiese voordele inhou.

Bogenoemde trust hanteer noodgevalle met wilde diere. Hulle probeer om gratis hulp te verleen aan wilde diere in nood. As u ‘n Moholoholo Wildlife Rehab beseerde of weesgelate dier vind Centre wat gered en versorg moet word, Tel. 015 795 5236 kan u met Sanwild Wildlife Trust in moholorehab@wol.co.za verbinding tree. (LET WEL: Daar is geen selfoonontvangs by die Wilde diere uit alle uithoeke van kantoor nie.) Suid-Afrika word na hierdie sentrum

Forums, trusts en opleiding
Animal Damage Control Institute (ADCI) Tel. 076 129 0889 thys@jackal.co.za www.jackal.co.za Opleidingskursusse wat aangebied word, bestryk die hele gebied van dierskadebeheer wat onder meer behels ekologiese aspekte, beginsels van dierskadebeheer, allerlei alternatiewe oplossings en Thys de Wet is ‘n kundige op die die toepassing daarvan. terrein van probleemdiere en hy wy hom reeds sy hele lewe lank Animal Rights Africa (ARA) aan navorsing oor die beheer van Tel. 011 472 2380 roofdiere. Hy wys daarop dat www.animalrightsafrica.org die eerste stap in die oplossing van die probleem is om te begryp Flying for Conservation waarom die probleem voorkom, Joan Cameron en watter dinamika dit in stand Tel. 087 808 3927 hou. Beheermetodes wat in www.bateleurs.org.za die verlede misluk het, moet geëvalueer en begryp word. Daar Vrywilligervlieëniers wat met is ‘n behoefte aan praktisyns met praktiese bewaringswerk help. veldkennis; ‘n aanvoeling vir diere; en ’n toereikende agtergrond om Landboukollege Potchefstroom nuwe bevindinge te kan vertolk Tel. 018 299 6739 / 6636 en om werkbare metodes te implementeer.

216

Anatoliese skaaphonde Baie mense keur dié metode goed, maar daar is bedenkings oor Anatoliese skaaphonde. Raadpleeg ‘n belanghebbende of ander boer met ervaring van waghonde voordat u ‘n hondjie aanskaf. Belanghebbendes is onder andere: • Cheetah Outreach. Hulle teel Anatoliese skaaphonde. Kry inligting by www.cheetah.co.za of skakel 021 881 3242. • Bool Smuts (Landmark-stigting) – 083 324 3344 • Nic Slabber – 082 603 2229 • Cyril Stannard – 049 842 1113 Donkies Donkies jaag roofdiere en ander indringers weg. Raadpleeg gerus die hoofstuk oor donkies. Anders kan u Alexis Olds (Makana and Ndlambe Donkey, Equine, Livestock Association) skakel by 084 511 3900, of stuur ’n e-pos na alexisolds22@gmail.com. Alpakkas Alpakkas het ‘n sterk tropinstink en sal enige indringer onderstebo loop. Alpakkas hou dag en nag wag en is veral waardevol in lamtyd, maar dan moet hulle 6 tot 8 weke voor lamtyd na die trop gebring word. • Sally Kingwell – 084 251 0426 • Bool Smuts (Landmark-stigting) – 083 324 3344 Lamas en volstruise Daar word beweer dat lamas en volstruise vee net so goed beskerm. Raadpleeg die hoofstuk oor volstruise en besoek www.llamapaedia.com. Halsbande en tegnologie Skakel HOTSURE vir veemonitors en opsporingshalsbande, alarmmonitors, wagmonitors en volgtoestelle. Gaan na www.hotsure.co.za of skakel 086 126 5527 (COLLAR). Die “Veldwagter” is ‘n SMS-waarskuwingstelsel. Skakel Phillip Lotter by 082 212 3346. Ander halsbande: • • • • “Dead Stop Collar” – Klaas Louw by 072 424 7752 “King Collar” – Larry King by 045 846 9155 Protect-A-Lamb – Eddie Steenkamp by 022 723 1842 Halsbande wat spesifiek vir die skadelike dier giftig is. Vind meer hieroor uit by www.jackal.co.za.

Gif Dit is belangrik om te onthou dat landboukundige gif streng volgens voorskrif gebruik moet word. ’n Swaar boete en selfs gevangenisstraf kan opgelê word as byvoorbeeld stronkboordergif vir roofdiere uitgesit word. As gif net vir die skadelike dier giftig is maak ons goeie vordering. Meer inligting oor giftige halsbande kan gekry word by www.jackal.co.za Valhokke of lokdierstrikke Dit kan werk om katsoorte, strandwolwe en bobbejane mee te vang, maar jakkalse laat hulle nie so maklik vang nie. Die diere wat wel gevang word vrek ongelukkig dikwels van honger en dors omdat die valhokke en strikke nie gereeld ondersoek word nie. Lewendige lokdiere word in ’n veilige hok in die valhok geplaas en kom niks oor nie. Lokdie