Светската лекарска асоцијација е сеопшт прет­

став­нички глас на лекарите, без оглед на нивната
специјалност, локација или работно место.
Мисијата на СЛА е да му служи на човештвото
зала­гајќи се тоа да достигне највисоки можни
стан­дарди на здравствена заштита, етика, наука,
образование и човекови права во врска со
здравјето на сите луѓе. Одделот за етика при
СЛА беше основан во 2003 година, со цел да го
координира развитокот на политиката и да ги
преиспитува и да ги проширува активностите на
СЛА во врска со етиката во три области: врски со
други меѓународни тела кои дејствуваат во областа
на етиката; проширување на активностите преку
конференции и вебсајтот на СЛА и изготвување
нови материјали за образование по етика, како
што е овој прирачник.

Светска лекарска асоцијација

Прирачник по
етика за лекари

etikës mjekësore

Македонско Лекарско друштво
Даме Груев 3, 1000 Скопје, Република Македонија
П.фах 174 . тел/факс: (+389 2) 3162 577
website: www.mld.org.mk
ISBN 9989-37-019-2

Новороденче во раце на студент по медицина
© Gilles Fonlupt/Corbis

Лекарски преглед на стара жена
© Gilles Fonlupt/Corbis

Светска лекарска асоцијација

Прирачник по
етика за лекари

Прирачник по етика за лекари 

MK-ID 62647818 . Од овој документ. Вилијамс . .142 стр. e-mail: vma@vma. Велика Британија Фотографии: Van Parys Media/CORBIS Издавач: Македонско лекарско друштво. Климент Охридски“.Каталогизација во публикација: Народна и универзитетска библиотека “Св. чување во систем за складирање или пре­ не­сување во која било форма или со кое било средство. © 2005 од Светска лекарска асоцијација. можат да се направат максимум 10 копии.000 примероци Печат: Фонко дизајн. превод од англиски Љубица Тодорова-Јанешлиева]. Скопје Превод од англиски: Љубица Тодорова-Јанешлиева Лектура: Станислава Т. 63. Insprit International Advertising. директор за етика во СЛА. дизајн и идејно решение Тули Саурен. fax (133) 450 40 59 37 Овој прирачник е издаден од страна на Одделот за етика на Светската лекарска асоцијација.025:61(035) ВИЛИЈАМС. Џон Р. Вилијамс. Скопје CIP . под услов тој да е веродостоен на оригиналот. Белгија Подготовка и идејно решение Светски лекарски асоцијации за комуникација.Скопје : Македонско лекарско друштво. B. за лична неко­мер­цијална употреба.P. Содржината на при­рачников нужно не ги одразува ставовите на СЛА. 19 см ISBN 9989-37-019-2 a) Медицинска етика . Негов автор е Џон Р. Прирачник по етика за лекари / [Џон Р. Корица. Јаневска Тираж: 6. . освен онаму каде што тоа јасно и експлицитно не е посочено.4. France. Скопје 614. 2005. : слики во боја . Сите права се задржани. Светската медицинска асоцијација не е одговорна за било какви грешки во преве­дувањето.Прирачници COBISS. Барањата за дозвола треба да се упатат до World Medical Association. Оваа верзија е превод од англиски. 01212 Ferney-Voltaire Ceddeks.253(035) 174. Прет­ходно мора да се обезбеди дозвола за секакво репро­дуцирање. инк.net.

................................................................................Главни карактеристики на лекарската етика... 7 Вовед............................. лекарска професионалност............38 • Цели • Случај # 1 • Што е специфично за односот лекар-пациент? • Почитување и подеднакво постапување • Комуникација и согласност • Одлучување во име на пациенти кои се неспособни • Доверливост • Прашања поврзани со почетокот на животот Прирачник по етика за лекари .......................................................СОДРЖИНА Благодарност........................................................................18 • Цели • Што е специфично за медицината? • Што е специфично за лекарската етика? • Кој одлучува што е етично? • Дали лекарската етика се менува? • Дали лекарската етика е поинаква во различни земји? • Улогата на Светската лекарска асоцијација(СЛА) • Како СЛА одлучува што е етично? • Како поединците одлучуваат што е етично? • Заклучок Второ поглавје ...11 • Што е лекарска етика ? • Зошто треба да се изучува лекарската етика? • Лекарска етика..................Лекарите и пациентите.............. човекови права и закони • Заклучок Прво поглавје ....................................................................................Содржина  ......... 6 Предговор...................

........... • • Прашања поврзани со крајот на животот Повторно за случај # 1 Трето поглавје ........ 104 • Цели • Случај # 4 • Важноста на медицинските истражувања • Истражувања во лекарската пракса • Етички барања • Одобрение од комисијата за оценка на етичноста • Научна вредност • Општествена корист • Ризици и придобивки • Согласност за лекување по претходно информирање • Доверливост ............ со наставниците и со студентите • Пријавување опасни или неетични постапки • Односи со други здравствени работници • Соработка • Разрешување судири • Повторно за случај # 3 Петто поглавје ...Медицински истражувања.....Лекарите и општеството......Лекарите и колегите..............88 • Цели • Случај # 3 • Предизвици за медицинските власти • Односи со колегите лекари..68 • Цели • Случај # 2 • Што е специфично за односот лекар-општество? • Двојна лојалност • Намена на средства • Јавно здравство • Глобално здравје • Повторно за случај # 2 Четврто поглавје ................

........Литература по лекарска етика на Интернет ............................................Содржина  ....... 131 Додаток Б ......................• • • • • Судир на улоги Чесно известување за резултатите Предупредување Неразрешени прашања Повторно за случај # 4 Шесто поглавје ........ 122 • Одговорности и привилегии на лекарите • Одговорности кон себе самите • Иднината на лекарската етика Додаток А .....................................................Светска лекарска асоцијација Одлука за вклучување на предметите Лекарска етика и Човекови права во програмите на медицинските факултети ширум светот и Светска федерација за медицинско образование: Општи стандарди за подобрување на квалитетот Основно медицинско образование .......................... 137 Прирачник по етика за лекари ..... 135 Додаток Г ............................................Заклучок..Зајакнување на наставата по етика на медицинските факултети .Други случаи ............................ 131 Додаток В ..........................

Бахна. Hungarian Academy of Sciences. Еугениус Гефенас. БЛАГОДАРНОСТ Одделот за етика при Светската лекарска асоцијација (СЛА) на следниве поединци им изразува длабока благодарност за нивните опсежни и промислени коментари на претходните верзии на прирачников: проф. Соли Бенатар. SLA. САД проф. Атиф Рахман. Јужна Африка проф. Medizinsche Hochschule Hannover. Dalhauzie University. Франција д-р Гириш Боби Капур. Канада проф. University of Vilnius. Шкотска г. Женева. Пакистан г. Австралија д-р Роберт Карлсон. Bahna Faculty of Medicine. Браунак-Мајер. . Будимпешта Унгарија г. Египет Одделот за етика при СЛА е делумно финансиски поддржан со еден грант за едукација од страна на Johnson and Johnson. Ференц Оберфранк. University of Edinburgh. Черил Кокс Макферсон. Нуала Кени. Вашингтон. Германија проф. Литванија д-р Делон Хјуман. University of Edinburgh. Халифакс. Мохамед Сваилем. George Washington University. St. University of Adelaide. Пешавар. George’s University. Сев Флус. Кенет Бојд. Гренада г-ца Мареике Моелер. Khuber Medical Colledge. Шкотска д-р Анет Џ. University of Cape Town. Forni – Volter. СЛА и CIOMS. Швајцарија проф.

како основни помагало за стручно-медицинскиот дел во лекувањето при секојдневната пракса. со обезбедување соодветни стандарди при вршење на лекарската дејност. секогаш да се придржуваат на високите етички стандарди. МЛД преку своите специјалистички и супспецијалистички здруженија учествува во изработката на стручни упатства. врз основа на медицина базирана на докази и при тоа. Со обезбедување достапност до секој лекар поединец во Р. кои се потпираат на медицина базирана на докази. на овој универзален лекарски етички прирачник.Македонија. ПРЕДГОВОР КОН ИЗДАНИЕТО НА МАКЕДОНСКОТО ЛЕКАРСКО ДРУШТВО Проф. да ги познаваат и да ги применуваат современите стручни сознанија. Во тесна соработка со Министерството за здравство и Меди­ цинскиот факултет. При вршењето на лекарската дејност. без дополнителна едукација по лекарска етика и соодветно наставно помагало од оваа област би било во голема мерка инсуфициентно. Етиката секогаш била и ќе биде суштествена компонента на лекарската пракса. Македонското лекарско друштво смета дека ќе . пред се на лекарите е заштитата. Ангажирањето на студентите по медицина и лекарите за подобрување на едукацијата во чисто стручниот и професионален дел. унапредувањето и одржувањето на здравјето и безбедноста на поединците и населението во целост. Д-р Јован Тофоски Претседател на Македонското лекарско друштво Основна задача на сите чинители на здравствена заштита. лекарите мора да бидат стручно компетентни да ги следат.

Прирачникот по медицинска етика е само основа врз која треба да се изградат. но ќе преставува и предизвик и стимул за понатамошната разработка на етичката мисла кај нас. доведе до брзо и ефикасно зголемување и продлабочување на постоечката етичка свест. Специфичните етички проблеми. трансплантацијата. кај лицата со пречки во развојот. не само што ќе најде голема примена во секојдневната пракса. Поинтензивното и продлабоченото изучување на лекарската етика. покрај стручно професионалниот развој. ќе им биде од голема практична помош на лекарите во разрешувањето на голем број. компли­цирани разновидни етички дилеми. етиката во медицинското образование и многу други. Но. употребата на матични (стем) клетки. осознаат и применуват специфични етички прашања. е неопходен и неизбежен елемент за одржување на лекарската професија на соодветно ниво. исто така. често пати. Овој прирачник е инзвонреден за таа намена и Маке­дон­ ското лекарско друштво топло им го препорачува на сите колеги. . Длабоко сме убедени дека лекарскиот етички прирачник. заслужуваат и бараат одделно внимание. кои се однесуваат на децата како пациенти.

иако основачите на лекарската етика. Современата здравствена заштита доведе до зголе­мување на бројот на разновидните и крајно сложени етички дилеми. Така.” Согласно со оваа одлука започна процесот на подготвување основно наставно помагало по лекарска етика за сите студенти по медицина и за лекарите. Ми претставува особено задоволство да ви го претставам! Идејата за прирачников датира од 51-то Светско ле­кар­­ско заседание во 1999 година.ПРЕДГОВОР д­-р Делон Хјуман Генерален секретар Светска лекарска асоцијација Неверојатна е помислата дека лекарската професија сё до сега немала своја основна универзално употребувана програма за настава по лекарска етика. како што е Хипократ. Оваа публикација е смислена и средена на таков начин којшто ќе помогне во зајакнувањето и засилувањето на етичката мисла и етичката пракса на лекарите и ќе обезбеди инструменти за изнаоѓање етички решенија за етичките дилеми. коешто е засновано врз ставовите на СЛА. Многу често лекарите не се подготвени компетентно да се справат со нив. Прирачников не е список на она што е “исправно и неисправно”. своите тру­дови ги објавиле пред повеќе од 2000 години. овој прирачник е резултат на еден сеопфатен процес на развиток и консултирање. туку обид совеста Прирачник по етика за лекари . но кое не претставува документ за нејзината политика.Предговор  . Овој прв прирачник по етика на СЛА има цел да ја пополни таа празнина. Претставниците на лекарските асоцијации од целиот свет се собраа и одлучија “силно да им препорачаат на медицинските факултети ширум светот да ја вклучат наставата по Лекарска етика и Човекови права како задолжителен предмет во своите програми. воден и координиран од страна на Одделот за етика при СЛА.

збор-два за централното место што пациентот го има во секоја расправа за лекарската етика. Како лекари знаеме каква е привилегијата да се биде вклучен во односот лекар-пациент. На крајот. во одредбите за нивно основање. а тоа е основа за сите исправни и етични одлуки. Прирачников е кон­ципиран на таков начин што ќе разработи прашања кои се однесуваат на различни односи во кои се вклучени лекарите. . Повеќето лекарски асоцијации. прифаќаат дека прва мисла при одлучувањето за грижата на секој пациент е тоа што е етички најдобро за него. Овој прирачник по етика на СЛА ќе ја оствари својата намена ако ги подготви студентите по медицина и лекарите подобро да се снајдат во мноштвото етички предизвици со кои се среќаваат во секојдневната пракса и ако ги поттикне во изнаоѓањето ефикасни начини пациентот да го стават на прво место. Во поново време. а прирачников ја покажува нужноста од зацврстување на оваа врска преку етичката пракса. овој однос е под притисок. Затоа во книгава се разгледани неколку конкретни случаи чија цел е поттикнување на етичкото размислување кај поединецот како и дискусиите во рамките на соодветните тимови.10 на лекарот да стане чувствителна. уникатен однос кој ја олеснува размената на научното знаење и грижата во склоп на етиката и довербата. поради ограничувањето на средствата и поради други фактори. но во неговото средиште секогаш ќе биде односот пациентлекар.

Таа има намера да ў се обрати на националната лекарска асоцијација со барање таа да лобира кај владата за да се спречи ваквата погрешна намена на средствата. кој си заминува дома без да зборува со пациентката. Тој извршува брза дилатација и киретажа. Хирургот користи застарени техники што ја оддолжуваат операцијата и предизвикуваат пого­леми постоперативни болки и Прирачник по етика за лекари . Таа одлучува да им каже на пациентите дека ако за истата болка продолжат да одат кај други лекари повеќе нема да ги лекува. Доктор Ц. што можеле да се случат во речиси која било земја. Мајката си заминува откако на сестрата за прием ў кажува дека мора да се грижи за другите деца. 3. Една млада жена е донесена во болницата од страна на нејзината мајка. штотоку привршува со ноќното дежурство во една општинска болница од средна големина.. 2. Доктор С.. Пациентката вагинално крвави и има големи болки. ја прегледува и заклучува дека имала абортус. 1. станува сè повеќе фрустрирана поради па­ циен­тите кои доаѓаат кај неа пред или по консултациите за истата болест со друг лекар. спонтан или пак самата го предизвикала.Вовед 11 . тоа е за­­луд­ но трошење на здравствените средства. новоназначен анестезиолог во една градска болница се вознемирува поради однесу­ва­њето на еден постар хирург во салата за опера­ции. искусен и вешт хирург. Доктор Љ. но и контра­ продуктивно за здравјето на пациентите.ВОВЕД ШТО Е ЛЕКАРСКА ЕТИКА? Разгледај ги следниве медицински случаи. и на сестрата ў вели да ја праша жената дали финансиски може да си дозволи да остане во болницата толку колку што е потребно. Според неа.. Доктор П. доаѓа како смена на доктор П. Доктор П.

На доктор Р. лекарка по општа пракса во едно мало рурално место. 4. правата и одговорностите. дури и вообичаените како што се туберкулозата . Секој од посочениве случаи бара етичко размислување. прашања за вредностите. многу полесно е да се даде одговор на некои прашања отколку на други. Сепак чувствува дека мора да стори нешто за подобрување на состојбата. тој често прави и груби шеги на сметка на пациентите. Доктор Р. како на пример како да се лекува дијабетес или како да се направи двоен бајпас. ниту пак сака да го пријави на органите на болницата.. Како доста млад член на персоналот доктор Ц. може да се јави голема несигурност и несогласување за тоа како да се лечат некои болести. Покрај тоа. Тие не покренуваат научни или технички прашања. вклучувајќи го и тоа од комисијата за оценка на етич­носта. Таа ја прифаќа понудата без да се распраша за научните и етичките аспекти на тестирањето. никогаш порано не учествувала во некое тестирање и е среќна што добила ваква шанса. За секој пациент што таа ќе го вклу­чи во тестирањето ў нудат одредена сума пари. од страна на една истражувачка организација што работи по пат на договори ў е понудено учество во клиничко тестирање на нов нестероиден антиинфламаторен лек за остеоартритис. туку покренуваат прашања во врска со однесувањето на лекарот и донесувањето одлуки. а уште повеќе поради дополнителните финансиски средства.12 бараат подолго време за закрепнување. Местењето едноставна скршеница или пак шиењето обична рана за лекарите кои се навикнати да изведуваат такви постапки претста­вува мал предизвик. Во лекарската пракса. Лекарите се соочуваат со вакви прашања толку често колку и со научните и техничките. не сака лично да го критикува хирургот. без оглед на специјалноста или на средината. Од друга страна пак. што очигледно ги вознемирува сестрите кои асистираат. Претставникот на организацијата ја уверува дека тестирањето ги добило сите неопходни одобренија.

етиката е пред сè. “одговорности” и “доблести” и такви придавки како “добро” и “лошо” (или “зло”).. Бидејќи етиката се занимава со сите аспекти на чове­ко­вото однесување и одлучување.внимателно и систематско однесувањето” размислување за и анализа на моралните одлуки и однесувањето во минатото. Според овие дефиниции. Моралноста е вредносна димензија на човековото одлучување и однесување.или хипертензијата. “правилно” и “погрешно”..етиката е проучу­ лека­рите да се справат со вање на моралноста таквите прашања? Едно­­ . гранка на етиката која се занимава со моралните прашања во лекарската пракса. Слично. сите етички прашања во медицината не се подеднакво предизвикувачки. таа претставува многу големо и сложено поле на проучување со многу разграноци и пододдели. Па така. особено таквите за кои не постои консензус или пак кај кои сите алтернативи имаат некоја маана (на пример. Некои други прашања се многу потешки. Во средиштето на овој при­рачник е лекарската етика. прашање на знаење.Вовед 13 . во сегашноста или во иднината. “праведно” и “неправедно”. На некои е релативно лесно да се одговори. додека моралноста е прашање на дејствување. ети­ка­та е матско размислување за и анализа на проучување на моралноста моралните одлуки и . но не и идентична со биоетиката (биомедицинска Прирачник по етика за лекари . што е точно етиката и како таа им помага на “. Нивната тесна врска се гледа во тоа што етиката треба да обезбеди рационални критериуми за да можат луѓето да одлучуваат и/или да се однесуваат како што треба.внимателно и систе­ ставно кажано. Јазикот на моралноста содржи такви именки како “права”. Лекарската етика е тесно поврзана. ограничувањето на средствата што се дефицитарни за здравството­). главно поради тоа што постои добро развиен консензус во врска со дејствувањето во одредена ситуација (на пример лекарот треба секогаш да побара согласност од пациентот тој да биде предмет на истра­ жување).

Додека лекарската етика првенствено се сосредо­ точува врз прашањата што произлегуваат од лекарската пракса. . како што ќе видиме во второто поглавје.” “Лекарската етика се учи со набљудување како работат постарите лекари. вклучувајќи многу изрази кои се позајмени од филозофијата.” Ова се некои од вооби­чаените причини што се изнесуваат со цел на ети­ката да не ў се придаде главна улога во про­гра­­ ми­те на медицинските фа­кул­тети.14 етика). а не на медицинските факултети. Овој прирачник не бара од читателите претходно познавање на филозофијата и затоа дефинициите на клучните термини се дадени таму каде што се среќаваат во текстот. лекарската етика развила свој специфичен речник. исто така. но нашите наставни програми веќе се пренатрупани и во нив нема место за настава по етика. Сё повеќе медицински факул­тети ширум светот сфаќаат дека на студентите треба да им обез­ бедат соодветно време и стручна литерарура за изучу­вање на етиката. Секоја од нив е делум­но. биоетиката е многу широк предмет кој се занимава со моралните пра­шања кои главно произлегуваат од развојот на био­лошките науки. се разликува од лекарската етика бидејќи не бара прифаќање на некои тради­ ционални вредности кои. (Види Додаток Б). се фундаментални за лекарската етика. етиката воопшто не е важна. а не од книги или преку предавања. За тоа тие имаат силна поддршка од такви орга­ни­ зации како што се Светската лекарска асо­ци­ја­ција и Светската Федерација за медицинско обра­зование.” “ Етиката се учи во семејството. ЗОШТО ТРЕБА ДА СЕ ИЗУЧУВА ЛЕКАРСКАТА ЕТИКА? “Сё додека лекарот има големо знаење и истовремено е вешт клиничар. Биоетиката. Како наставна дисциплина.” “Етиката е важна. но само делумно. точна.

бидејќи лекарите јавно ветуваат дека интересите на пациентот ќе ги стават пред сопствените интереси. Етиката. Изучувањето на ети­ка­та ги подготвува студентите да ги согледаат тешките ситуации и да се справат со нив на рационален и на прин­ципиелен начин.” вањето на личноста. пациентите. лекарот и неговите колеги. почи­ту­ принципиелен начин. членовите на нив­ните семејства и другите здравствени работници може да не се согласуваат за тоа како е правилно да се постапува во одредена ситуација. ЛЕКАРСКА ЕТИКА. Тој бил грчки лекар кој се смета за основоположник на лекарската етика. Меѓутоа.е.Важноста на етиката во образованието на лека­ “Изучувањето на ри­те ќе стане очигледна етиката ги подготвува низ це­лиов прирачник. петтиот век пред нашата ера. Етичките наче­ла. ЛЕКАРСКА ПРОФЕ­ СИОНАЛНОСТ. Од Хипократ потекнува сфаќањето за медицината како професија.Вовед 15 . ЧОВЕКОВИ ПРАВА И ЗАКОНИ Како што ќе видиме во првото поглавје. бидејќи лекарите. како што е важна и за вршењето на медицински истражувања. т. етиката е и согледаат тешките секогаш била суштествена ситуации и да се компонента на ле­кар­ска­та справат со нив на рационален и на пракса. студентите да ги Да суми­раме. како на пример. е исто така важна во заемното дејствување на лекарот и општеството. приме­на­та на овие начела во одредени ситуации често е пробле­матична. етиката била составен дел на медицината барем од времето на Хипократ. Прирачник по етика за лекари . доби­ ва­ње­то согласност за ле­ку­ вање од страна на пациентот откако тој претходно ќе биде информиран за тоа и доверливоста/довербата се основни за односот лекар-пациент. (За понатамошно објаснување види во третото поглавје.) Тесната врска меѓу етиката и професионалноста ќе биде очигледна низ целиов прирачник.

Доста често етиката пропишува повисоки стандарди на однесување од законот. Покрај тоа. етиката и законите не се идентични. а не законите. .. Покрај тоа. ги казнуваат лекарите за етички прекршувања. исто така. главните меѓународни договори што се однесуваат на човековите права се основа за лекарската етика која е прифатлива секаде. додека етиката се применува независно од националните граници. свет со бројни различни морални традиции. “.често етиката про­ Во повеќето земји постојат пишува повисоки закони кои одредуваат како стандарди на одне­ лекарите треба да се зани­ сување од законот. Врз нив големо влијание имаат и дискусиите за тоа дали дравствената грижа е човеково право. надминувајќи ги националните и културните граници. бидејќи одговорот на тоа прашање. како што се на пример присилна миграција и тортура. маваат со етичките пра­шања а понекогаш етиката од лекарите бара во здравствената грижа и во да не ги почитуваат истражувањата. и всушност. законите коишто во секоја земја официјалните бараат неетично лица кои изда­ваат лекарски однесување.. лекарите често мораат да се занимаваат со медицински проблеми што се јавуваат како резултат на кршење на човековите права. Во еден плуралистичен и мултикултурен свет. Но. Покрај тоа. а понекогаш етиката од лекарите бара да не ги почитуваат законите коишто бараат неетично однесување.” лиценци и спроведуваат друга регу­латива можат. во средиштето на овој прирачник е токму етиката. Прирачников со внимание ќе разгледа како прашањата за човековите права влијаат врз лекарската пракса. во одредена земја во голем дел зависи од тоа кој сè има пристап до здравствената грижа.16 Во последно време лекарската етика е под големо влијание на унапредувањето на човековите права. е во тесна врска со законот. Поради таа причина. законите во голема мера се разликуваат од земја до земја. Лекарската етика.

семејства и заедници меѓу кои не постојат две идентични. самата етика се збогатува со согледбите и податоците на другите дисциплини. Науката се занимава со она што може да се набљудува и да се мери. за да ви помогне да го продлабочите знаењето во ова поле. на пример. Уметноста на медицината вклучува примена на медицинската наука и технологија врз одделни пациенти. а особено за тоа како да се справите со етичките прашања со кои ќе се среќавате во сопствената пракса. Список на помошна литература на Интернет содржи Додатокот А. Всушност. ЗАКЛУЧОК Медицината е и наука и уметност. хуманитарните и општествените науки. религија. Прирачник по етика за лекари . заедно со етиката. а способниот лекар ги препознава знаците на болест и знае како да го возобнови здравјето. права и одговорности. Всушност. најголемиот број разлики меѓу поединците. Но научната медицина има свои ограничувања. Целта му е кај вас да предизвика осознавање на потребата од континуирано размислување за етичката димензија во медицината. култура. слобода. Овој прирачник дава само основен вовед во лекарската етика и некои централни прашања во неа.Вовед 17 . семејствата и заедниците не се психолошки и токму во согледувањето на тие разлики и справувањето со нив главна улога имаат уметностите. особено во однос на човековата индивидуалност. едно театарско претставување на некоја клиничка дилема може да биде посилен стимул за етичко размислување и анализа отколку еден обичен опис на одреден случај.

18 ПРВО ПОГЛАВЈЕ ГЛАВНИ КАРАКТЕРИСТИКИ НА ЛЕКАРСКАТА ЕТИКА Еден ден во животот на еден француски лекар од општа пракса ©Gilles Fonlupt/Corbis .

• да ги утврдите главните извори на лекарската етика. . • да согледате различни пристапи кон етичното одлучување вклучувајќи го и сопственото.19 ЦЕ ЛИ Откако ќе го проучите ова поглавје ќе можете : • да објасните зошто етиката е важна во медицината.

медицината про­ на медицината” должува да биде про­фесија “Голем број лекари чувствуваат дека повеќе не се така почитувани како порано. важно е лекарите да ги знаат Наспроти ваквите измени и да ги практикуваат што влијаат на статусот на клучните вредности лекарите.. Во некои земји.” . сега.за да ги ослободат од болка и страдање и да им го обноват здравјето и благосостојбата.па дури и најинтимните делови.за да одговорат на сега ги прават медицинските очекувањата не само техничари. Статусот на лекарите е различен во секоја земја. да го допрат и да го лечат секој дел од нивното тело . Некои постапки што порано биле способни да ги изведуваат само лекарите “. а се разликува дури и во рамките на една иста земја.20 ШТО Е СПЕЦИФИЧНО ЗА МЕДИЦИНАТА? Речиси низ целата пишана историја и насекаде во светот. да се биде лекар значи нешто особено. медицинските на пациентите туку и сестри или болничарите. на студентите. од кои некои лекарите ги сметаат повеќе за пречка отколку за партнери во реформите на здравството. контролата во здравството од лекарите полека преминува на професионалните раководители и бирократи. општо земено. Тие на лекарите им дозволуваат да го видат. Го дозволуваат тоа бидејќи веруваат дека лекарот ќе дејствува во нивниот најдобар интерес. Сепак. се чини дека тој сè повеќе се влошува. понекогаш. Луѓето им се обраќаат на лекарите заради своите најитни потреби .. Голем број лекари чувствуваат дека повеќе не се така почитувани како порано. бараат објаснување ако советот што го добиле е поинаков од оној добиен од друг лекар или пак. од прочитаното на интернет. Пациентите кои порано без приговор ги следеле советите на лекарите.

којашто болните луѓе. За да се здобијат со сигурна компетентност. Сочувствувањето. заедно со почитувањето на основните човекови права.Главни карактеристики на лекарската етика 21 .е. Покрај тоа. односно од луѓето со други професии. ШТО Е СПЕЦИФИЧНО ЗА ЛЕКАРСКАТА ЕТИКА? Сочувствувањето. од лекарите се очекува да ги применуваат? нив повеќе од другите луѓе. Таа. Недостатокот од компе­ тентност може да доведе до смрт или сериозно оштетување на здравјето на пациентите. Меѓутоа. исто така. дефинирано како разбирање и грижа за болката на друго лице е суштествено во практикувањето на медицината. се основа на лекарската етика. способноста и само­ стојноста. луѓето кои имаат потреба од нејзините услуги високо ја ценат. но со оглед на брзиот напредок на медицинското знаење. Овие вредности. т. За да одговорат на очекувањата не само на пациентите туку и на студентите. вредни и посветени студенти. туку истовремено и етичкото знаење. а особено сочувствувањето. основните причини за нив и мора да сака да му помогне на пациентот да најде спас. За да ги разреши проблемите на пациентот. Од лекарите не само што се очекува туку и се бара многу висок степен на компетентност. лекарот мора да ги одреди симптомите што ги има тој. а не само нивната болест. бидејќи со промените во медицинската Прирачник по етика за лекари . тие не мораат само да ги одржуваат сопственото научно знаење и техничките вештини. етичките вештини и ставови. сè уште привлекува голем број талентирани. Пациентите подобро реагираат на лекувањето ако увидат дека лекарот ја почитува нивната загриженост и ги лекува нив. компетенцијата и самостојноста не се карактеристични само за медицината. одржувањето на компетентноста за нив претставува континуиран предизвик. лекарите подлежат на долготрајна обука. важно е лекарите да ги знаат и да ги практикуваат клучните вредности на ме­ди­ цината.

Со мојата професија ќе се занимавам совесно и достоинствено. дури и по смртта на пациентот. сета почит за човечкиот живот од неговиот почеток и моето знаење од медицината нема да го користам спротивно на законите на човештвото. Заветот го давам свечено. т. болеста или онеспособеноста. да влијаат врз мојата работа и врз мојот пациент. е клучна вредност во медицината која со текот на времето се има најмногу изменето. слободно и чесно. етничкото потекло. Нема да дозволам прашањата во врска со возраста. расата. т. верата. На моите професори ќе им ја изразам заслужената почит и благодарност.22 пракса и нејзиното општествено и политичко опкружување постојано се јавуваат нови етички прашања. сексуалната наклонетост или пак општествениот статус. На секој начин ќе ги чувам честа и благородните традиции на лекарската професија. националноста. .е. ја имале слободата да ги определуваат стандардите на ЖЕНЕВСКА ДЕКЛАРАЦИЈА НА СВЕТСКАТА ЛЕКАРСКА АСОЦИЈАЦИЈА Сега кога станувам припадник на лекарската професија: Јас свечено се заветувам дека својот живот ќе ў го посветам на службата на човештвото. Моите колеги ќе ми бидат браќа и сестри. Здравјето на моите пациенти ќе ми биде прва грижа. Самостојноста . Одделни лекари традиционално уживале висок степен на клиничка самостојност кога одлучувале како да ги лекуваат своите пациенти. личната решителност. претставниците на медицинската професија. политичката ориентација.е. Ќе ги почитувам тајните кои ми се доверени. Лекарите. полот. општо земено. Ќе ја сочувам дури и под закана.

лекарите ширум светот широко ја прифаќаат самостојноста на пациентот. лекарите сè уште си ја ценат клиничката и професионалната самостојност и се обидуваат да ја сочуваат колку што е можно повеќе. и двата начина на примена на самостојноста на лекарот во многу земји се ограничени од страна на власта и други управни органи кои наметнуваат разни контроли за лекарите. што значи дека пациентите треба да бидат тие коишто конечно ќе одлучуваат за прашањата што ги засегаат. па дури и кога се согласуваат.медицинското образование и лекарската пракса. па дури и во една иста земја. Истовремено. дека нема да ги дискриминираат пациентите во однос на расата. Како што ќе биде очигледно низ целиов прирачник. тоа го прават од различни причини. И покрај ваквите предизвици. а што погрешно. Во некои општества. постои Прирачник по етика за лекари . дека ќе ја штитат доверливоста на информациите за пациентот и дека ќе му пружат итна помош и грижа секому комушто тоа му е потребно.Главни карактеристики на лекарската етика 23 . Поединците не се согласуваат за тоа што е правилно. лекарската етика се разликува од општата етика. Овој прирачник ќе се занимава со примери на можни судири меѓу самостојноста на лекарот и почитувањето на самостојноста на пациентот. религијата или врз основа на другите човекови права. Покрај придржувањето кон овие суштествени вредности. вклучувајќи ги и ветувањата дека интересите на пациентите лекарите ќе ги сметаат за поважни од сопствените. но имаат многу заеднички особености. Заветите и кодексите се различни во различни земји. под услов да не ги прекршуваат правата на другите. по тоа што е јавно искажана во завет каков што е Женевската декларација на Светската лекарска асоцијација и/или кодекс. КОЈ ОДЛУЧУВА ШТО Е ЕТИЧНО? Етиката е плуралистичка. Меѓутоа. која е применлива за секого. во потрадиционалните општества. ваквото несогласување се смета за нормално и луѓето имаат голема слобода да дејствуваат како што сакаат.

Со текот на вековите лекарската професија си развила сопствени стандарди на однесување за своите припадници. религијата. од тортура и од свирепо. Во либералните општества. слободата на мислење и изразување. Во потрадиционалните општества. се: правото на живот. СЛА донесе голем број етички ставови со кои се одредува однесувањето што се бара од лекарите независно од тоа каде живеат и работат. кои се изразени во етички кодекси и соодветни документи за нејзините ставови. Затоа и одговорот на прашањето “Кој одлучува што е етичко за луѓето воопшто?” е различен во разни општества. имено основните човекови права прокламирани во Универзалната декларација за човекови права на Обединетите нации и други широко прифатени и официјално поддржани документи. особено важни за лекарската етика. На глобално ниво. религиозните авторитети и политичките лидери обично имаат поголема улога отколку поединците во одредувањето на тоа што е етично. правото на слобода од дискриминација. сè до неодамна лекарите одговараа поинаку од останатите луѓе. имањето подеднаков пристап до јавните услуги и до медицинската грижа во одредена земја. лекарските . па дури и во едно исто општество. Човековите права. медиумите и други надворешни фактори. семејството и постарите членови на кланот. Во таквите општества културата и религијата често играат доминантна улога во одредувањето на етичкото однесување. Наспроти овие разлики. поединецот има голема слобода самиот да одлучува што е етичко. се чини дека повеќе луѓе се сложуваат во однос на некои фундаментални етички начела. На прашањето “Кој одлучува што е етично?”. дури и во повеќето земји. иако најверојатно врз него влијаат семејството. нехумано или понижувачко постапување.24 поголема согласност како и поголем општествен притисок (понекогаш поткрепен од законите) да се дејствува на еден определен начин. повеќе отколку на друг. Во многу. пријателите.

тие не одлуки. Прирачник по етика за лекари . освен ако не постојат причини за поинакво дејствување. овие стандарди можат да имаат и правен статус.асоцијации се одговорни за развитокот и спроведувањето на применливи етички стандарди. кои се под силно влијание на религиозни учења.при донесувањето природа се општи. но. Лекарските етички кодекси и ставови за политиката го одразуваат општиот консензус за начинот на кој лекарите треба да дејствуваат и тие треба да се следат.. тие сами мора да одлучат кој е правилниот начин на дејствување. на своите членови им наметнуваат дополнителни обврски покрај оние што се однесуваат на сите лекари. • Некои лекарски организации. од помош им е сознанието што во слична ситуација би направиле други лекари. Меѓутоа. од помош можат да се занимаваат им е сознанието што со секоја ситуација со која во слична ситуација лекарите се соочуваат во би направиле други својата пракса.Главни карактеристики на лекарската етика 25 . Зависно од пристапот кон законите кои се однесуваат на медицината во една земја. сега имаат значителен број на членови кои не се лекари. Во повеќето лекари. привилегијата на лекарската професија да ги одредува сопствените етички стандарди никогаш и не била апсолутна.” случаи. при донесувањето одлуки. • Во многу земји организациите кои ги утврдуваат стандардите за однесувањето на лекарите и кои го надгледуваат нивното придржување кон нив. На пример: • Лекарите секогаш подлежеле на општите закони на земјата и понекогаш биле казнувани бидејќи дејствувале спротивно на нив. Етичките насоки на лекар­ ските асоцијации по својата “..

и секогаш во најдобар интерес на пациентот. како што ќе биде очигледно во расправата за двојната лојалност во Третото поглавје. откако тој претходно ќе биде информиран. кон органите за регулатива. кон трети страни како што се болниците и управуваните здравствени организации.26 ДАЛИ ЛЕКАРСКАТА ЕТИКА СЕ МЕНУВА? Постои мал сомнеж дека со текот на времето некои аспек­ ти на лекарската етика се измениле. До неодамна лекарите. и често кон судовите. но и должност. се сметаа одговорни само пред себеси. нивните пациенти и поширокото општество претрпе низа значајни промени. Сè до неодамна лека­ рите имаа право. тие имаат дополнителни одговорности кон пациентите. пред колегите во лекарската професија. општо земено. се чини дека тоа се проширува и е симп­томатично за една поопшта еволуција во односот пациент-лекар што на лекарите им создава поинакви етички обрвски од порано.. Иако ова на­ гласување на самогрижата не е толку универзално..пред Бога. започнува со овој став: “Во поново време односот меѓу лекарите.” Сега многу поедници сметаат дека самите си се даватели на примарна здравствена “. Овие различни одговорности може да бидат во судир една со друга. Додека лекарот секогаш треба да дејствува според својата совест. а верниците . верзијата на Декларацијата за правата на пациентот на СЛА од 1995 година. За разлика од тоа. подеднаков напор мора да се направи на пациентот да му се гарантира самостојност и праведност. Денес. . кон органите што издаваат лиценци за лекарите. да одлучуваат како ќе ги лекуваат пациентите и не постоеше обврска од пациентот да се добие согласност за лекувањето.различни грижа и дека улогата на одговорности може ле­ка­­­ри­те е да дејствуваат да бидат во судир како нивни консултанти или една со друга” инструктори.

Асистираната репродукција. на пациентите можат да им бидат од голема корист.Главни карактеристики на лекарската етика 27 . Бидејќи е неминовно луѓето секогаш да подлежат на болести. како и на општествените вредности. во зависност од истиве фактори. За да им помогнат на лекарите да одлучат дали и под кои услови ќе учествуваат во овие активности. зависно од тоа како се применуваат. меѓу лекарите постои широкораспространета согласност дека основните вредности и етичките начела на медицината не се менуваат или барем не би требало да се менуваат. се разликува од Прирачник по етика за лекари . (Види во 3-то поглавје) Напредокот на медицинската наука и технологија покре­ну­ ва нови етички прашања на кои традиционалната лекар­ска етика не може да даде одговори. Сè до неодамна во етичките кодекси беше забрането учеството во изведувањето абортус. во кои учеството на лекарите е неопходно. од страна на лекарската професија тоа се толерира во многу земји. тие и понатаму ќе имаат потреба од сочувствителни. но сега. така таа. денес е општо прифатено дека тие треба воедно да ги земат предвид и потребите на општеството. генетиката. Додека според традиционалната лекарска етика единствената одговорност што ја имаа лекарите беше кон нивните пациенти. ДАЛИ ЛЕКАРСКАТА ЕТИКА Е ПОИНАКВА ВО РАЗЛИЧНИ ЗЕМЈИ? Така како што лекарската етика може да се менува и со текот на времето тоа го прави. компетентни и самостојни лекари кои ќе се грижат за нив. а не само да се потпираат на постоечките етички кодекси. лекарските асоцијации треба да употребат различни аналитички методи. Наспроти очигледниве измени во лекарската етика.Лекарската етика се измени и на поинаков начин. согласно со развојот на медицинските науки и технологијата. на пример при намената на дефицитарните средства за здравствена заштита. под одредени услови. здравствената информатика и технологиите за продолжување и разубавување на животот. но исто така можат и да им наштетат.

спротивставувајќи им се на барањата на полицијата или на војската за пријавување на сите “сомнителни” повреди. како на пример да ја сочуваат доверливоста на информациите за пациентите. и кога се здружуваат во организации како што е СЛА. независно од националноста или специјалноста. компетентноста и самостојноста. и барем една-Кралската холандска лекарскао асоцијација ја прифаќа под одредени услови. граѓаните и јавното здравство воопшто. се цврста основа за анализирање на етичките прашања во медицината и за изнаоѓање решенија што се во најдобар интерес на одделните пациенти. додека други се подготвени да толерираат големи нееднаквости. овие етички прашања не се јавуваат. Лекарите ширум светот имаат многу слични ставови и проблеми. Иако овие разлики можеби изгледаат големи. Основните вредности на лекарската етика.28 земја во земја. Некои од нив ја осудуваат. додека во други може да им биде тешко да одговорат на своите етички обврски. како што се сочувствувањето. додека во земјите кои немаат пристап до таквата технологија. и во однос на пристапот кон здравствената заштита. заедно со искуството на лекарот и неговите вештини во сите аспекти на медицината и здравствената заштита. тие обично постигнуваат согласност за одредени контраверзни етички прашања. Лекарите во некои земји веруваат дека државата нема да ги присили да направат нешто неетично. некои национални асоцијации ја поддржуваат еднаквоста на сите граѓани. СЛА ја презела улогата за воведување општи стандарди во лекарската етика применливи во целиот . сличностите сè уште поголеми. На пример. УЛОГАТА НА СЛА Како единствена меѓународна организација чија цел е претставување на сите лекари. иако на тоа обично му претходат долги дискусии. други се неутрални. постои значајна разлика во ставот на националните лекарски асоцијации во врска со еутаназијата. Во некои земји постои значајна заинтересираност за етичките прашања создадени од напреднатата медицинска технологија. Слично.

дури во 1964 година насоките беа усвоени како Хелсиншка декларација. а беше ревидиран во 1968 и 1983 година. вклучувајќи го тука и медицинското образование и здравствените системи. Втора задача на СЛА ў беше развивањето на Меѓународниот кодекс за лекарска етика. Овој кодекс во моментов подлежи на понатамошна ревизија. СЛА усвои и ставови улогата за воведување општи стандарди кои се однесуваат на над 100 во лекарската етика специфични пра­шања.свет. додека другите се однесуваат на раз­ лични социолошко-медицински прашања. којшто беше усвоен на Третото генерално заседание во 1949 година. од кои применливи во најголемиот дел по својата целиот свет. од кои последната е направена во 2000 година.. Првата задача на СЛА ў беше да ја осовремени Хипократовата заклетва за употреба во 20-от век. Од почетокот на своето постоење во 1947 година.Главни карактеристики на лекарската етика 29 . усвоена на Второто генерално заседание на СЛА. Секоја година Генералното собрание на СЛА ревидира некои од постоечките ставови и/или усвојува нови. КАКО СЛА ОДЛУЧУВА ШТО Е ЕТИЧНО? Постигнувањето меѓународна согласност за контраверзни етички прашања воопшто не е лесна задача. Покрај овие основачки етич­ “. “ природа се етички. СЛА ја презела ки акти. исто така. Ова одзеде многу повеќе време отколку првите два документа. Овој документ. резултат на тоа е Женевската декларација. таа работи на спречување на секакво повторно појавување на неетично однесување како што било покажано од страна на некои лекари во нацистичка Германија и на други места. Од тогаш таа е ревидирана неколкупати.. мина низ периодични ревизии. одржано 1948 година. а последен пат во 1994 година. дури и во една релативно тесно поврзана група на луѓе како што се Прирачник по етика за лекари . Следната задача на СЛА ў беше развивањето на етички упатства за вршење на истражувања врз луѓе.

30

лекарите. СЛА гарантира дека
нејзините етички ста­вови
“...Постигнувањето
го одразуваат консензусот
меѓународна
согласност за
бидејќи таа бара секој нов
контраверзни етички или ревидиран став на
прашања воопшто
Годиш­ното заседание да се
не е лесна задача.”
усвои со 75% од гласовите.
Предуслов за постигнување
на ваков степен на согласност се: широките консултации
за нацрт-ставовите; внимателното разгледување на
забелешките добиени од Комитетот за лекарска етика при
СЛА, а понекогаш и од специјално одредените работни
групи за некое прашање; поправањето на нацрт-ставовите,
а често и вршењето на понатамошни консултации. Процесот
може да биде долг, зависно од сложеноста и/или новоста на
прашањето. На пример, најновата ревизија на Хелсиншката
декларација започна во почетокот на 1997 година, а заврши
дури во октомври 2000. Дури и тогаш, преостанаа значајни
прашања и кои продолжија да бидат проучувани од страна
на Комитетот за лекарска етика и соодветните работни
групи.
Важно е постапката да биде добра, но тоа не гарантира и
добар исход. При одлучувањето за тоа што е етично, СЛА
се потпира врз долгата традиција на лекарската етика одра­
зе­на во нејзините претходни етички ставови. Таа, исто така,
им обрнува внимание и на
дру­ги­те мислења за темата
“За некои прашања,
што се разгледува, како на
... позицијата на
мислењата на национални­
лекарите можеби
те и меѓународните орга­­
мора силно да се
поддржи наспроти
ни­­зации така и на мис­
таа на државата,
ле­ња­та на поединци со
на управувачите
умеш­­нос­ти во етиката. За
во здравствениот
некои пра­­ша­­ња, како што
систем и/или
е на при­­­мер согласноста
на трговските
за ле­ку­­ва­ње што треба
организации.”
да се добие од пациентот

откако претходно ќе биде информиран, во СЛА постои
согласност на мнозинството. За други прашања, како на
пример за доверливоста/ тајноста на информациите за
личната здравствена состојба на пациентите, позицијата
на лекарите можеби мора силно да се поддржи наспроти
таа на државата, на управувачите во здравствениот систем
и/или на трговските организации. Особеноста која го
дефинира пристапот на СЛА кон етиката е приоритетот
што таа му го придава на пациентот или на предметот на
истражување. Кажувајќи ја Женевската декларација лекарот
ветува, “ Здравјето на мојот пациент ќе биде моја прва
грижа”. А Хелсиншката декларација вели, “Во медицинските
истражувања врз луѓе, грижата за благосостојбата на
човекот треба да е на прво место, пред интересите на
науката и општеството.”

КАКО ПОЕДИНЦИТЕ ОДЛУЧУВААТ
ШТО Е ЕТИЧНО?
За лекарите и за студентите по медицина, лекарската етика
не се состои само во следење на препораките на СЛА или на
другите медицински организации. Овие препораки обично
се општи по својата природа и поединците треба да одлучат
дали тие се одне­суваат на некоја конкретна ситуација. Покрај
тоа, во лекарската пракса се
јаву­ва­ат многу етички пра­
“...Исклучиво поедин­
ша­ња за кои од страна на
ците се одговорни
лекарските асоцијации не
за донесувањето
постојат упатства. Исклучиво
на сопствени
етички одлуки
поединците се одговорни за
како и за нивното
донесувањето на сопствени
спроведување.”
етички одлуки како и за
нивното спроведување.
Постојат различни начини на пристап кон етичките
прашања, како што се на пример, случаите на почетокот
од овој прирачник. Тие главно можат да се поделат во
две категории: нерационални и рационални. Важно е

Прирачник по етика за лекари - Главни карактеристики на лекарската етика

31

32

да се знае дека нерационалниот пристап не значи дека
тој е ирационален, туку едноставно дека треба да се
прави разлика меѓу него (нерационалното однесување)
и систематското, мисловно користење на разумот при
донесувањето одлуки.
Нерационални пристапи:

Послушноста е вобичаен начин на донесувањето
етички одлуки, особено од страна на децата и оние кои
работат во авторитативни организации (на пример: во
војската, полицијата, во некои религиозни организации,
во многу фирми и сл). Моралноста се состои во сле­
дење на правилата или инструкциите на оние кои се
на власт, независно од тоа дали се сложувате со нив
или не.

Имитирањето е слично на послушноста бидејќи нечие
мислење за тоа што е правилно, а што погрешно се
потчинува на мислењето на друго лице, кое во случајов
функционира како модел. Моралноста се состои во
следење на примерот на моделот. Ова веројатно
бил највообичаениот начин на учење на лекарската
етика од страна на амбициозните лекари, за кои
модели на однесување биле постарите консултанти, а
учењето на моралот се сведувало на набљудувањето
и присвојувањето на вредностите прикажани од нив.

Чувството или желбата е субјективен пристап кон
етичкото одлучување и однесување. Правилно е она
што се чувствува како правилно или пак ја задоволува
желбата; погрешно е она што се чувствува како
погрешно или пак ја расипува желбата. Мерката за
моралност се наоѓа во секој поединец, а таа, се разбира,
може многу да се разликува од поединец до поединец,
па дури и кај едно исто лице во различно време.

Интуицијата е непосредно сознавање за правилниот
начин на дејствување во една ситуација. Таа е слична
на желбата бидејќи е целосно субјективна; меѓутоа
се разликува од неа бидејќи е сместена повеќе во

Главни карактеристики на лекарската етика 33 . постојат и лоши (на пример. таа ја воочува широката распространетост на ваквите нерационални пристапи при одлучувањето и однесувањето. Четирите такви пристапи се: деонтологијата. Пример за такво правило е: “Третирај ги сите луѓе како да ти се еднакви. Иако навиката е многу корисна. • Деонтологијата се однесува на потрагата по доброзасновани правила кои можат да послужат како основа за донесување етички одлуки. • Навиката е многу ефикасен метод на етичко одлучу­ вање бидејќи не постои потреба од повторување на постапката на одлучување секогаш кога се јавува етичко прашање коешто е слично на она што претходно се решавало. Кога еднаш ќе се постават правилата. Меѓутоа. во неа не може да се има целосна доверба. Меѓутоа. освен тоа. Како чувството и желбата. тие мора да се применуваат во конкретните Прирачник по етика за лекари . имитацијата. а со текот на време дури и кај еден ист поединец. последователноста. и таа може да се разликува од поединец до поединец.умот отколку во волјата. принципиелноста и доблесната етика. Меѓутоа. понекогаш ситуациите што изгледаат слични може да бараат сосема поинакви одлуки. Рационални пристапи: Бидејќи етиката се занимава со проучување на моралноста. интуицијата не е ниту систематична ниту рефлексивна.” Неговата основа може да биде религиозна (на пример. чувството и желбата. До тој степен е поблиску до рационалните форми на етичкото одлучување отколку до послушноста. кажување вистина). верувањето дека сите божји човечки суштества се еднакви) или нерелигиозна (на пример. туку до донесувањето на етичките одлуки таа води со помош на едноставен излив на проникнување. луѓето имаат речиси еднакви гени). таа првенствено се занимава со рационалните пристапи. лажење) и добри навики (на пример.

како што покажува терминот. На поддржувачите на последователноста. имено утилитаризмот. • Последователноста (консеквентноста) подразбира засновување на етичкото одлучување врз анализа на можните последици и резултати од различните избор или дејствија. тие воопшто не го земаат предвид она што е навистина важно при донесувањето на етички одлуки. тие за нив се претешки за идентификување. Правилно дејствување е она коешто дава најдобри резултати. ваквото ставање на страна на начелата на последователноста остава можност таа да биде обвинувана за прифаќање на ставот дека “крајот ги оправдува средствата”. земајќи ги предвид и правилата и последиците. ја упо­ требува “корисноста” како своја мерка и ја дефинира како “најголемо добро за најмногу луѓе”. принципиелноста имаше големо влијание. начелата не им се од корист. и според нив. дали правилото против убивањето друго човечко суштество значи и забранување на абортусот или на смртната казна). Една од најдобрите форми на последователност. Таа ги применува врз одделните случаи или ситуации со цел да утврди како е правилно да се постапи. на пример. за давање предимство и за примена. може да има несогласување за тоа што треба да се смета за добар резултат. а тука често има простор за несогласувања во врска со тоа што го бараат правилата (на пример. дека индивидуалните човекови права можат да се жртвуваат за постигнување на некоја општествена цел. Се разбира. Како и да е. а тоа се резултатите од нив. ги користи етичките начела како основа при донесувањето на етички одлуки. Другите мерки за резултатите што се користат при одлучување во здравството ја вклучуваат ефикасноста на цената и квалитетот на животот измерен според бројот на години на квалитетен живот или бројот на години на живот со здравствено оштетување (онеспособеност). • Принципиелноста.34 ситуации. . Во најновите дискусии за етичноста.

• Доблесната етика помалку се сосредоточува врз одлучувањето. Лекарите кои ги поседуваат овие доблести најверојатно ќе донесат добри одлуки и ќе ги спроведат на добар начин. Поединците меѓусебе се разликуваат според тоа дали го претпочитаат рационалниот пристап кон етичкото одлучување. Можеби комбинацијата на сите четири пристапи. која ги вклучува најдобрите особености на секој од нив е најдобриот начин етичките одлуки рационално да се донесуваат. Конкретно. доблеста која за лекарите е особено важна е сочувствувањето. добродетелството. Другите се чесноста. Правилата и начелата треба сериозно да се земат предвид. Меѓутоа. токму како што се разликуваат и според тоа дали го претпочитаат нерационалниот пристап. мудроста и посветеноста. изразен преку неговото однесување. а повеќе врз карактерот на оној кој одлучува. избирањето токму на овие четири начела.Главни карактеристики на лекарската етика 35 . при што треба да се идентификуваат оние кои се најрелевантни за конкретната ситуација или Прирачник по етика за лекари . Меѓутоа дури и доблесните поединци често се несигурни како да дејствуваат во одредена ситуација и не се имуни од донесување погрешни одлуки. е одраз на западната либерална култура и тоа не е универзално. а особено давањето предност на почитта за самостојност во однос на другите начела. Ниту еден од овие четири пристапи. Доблеста е вид на морална извонредност. овие четири начела во одредени ситуации често се судруваат и затоа постои потреба од одредени критериуми или постапки за разрешување на таквите судири. ниту други што биле предложени. незлоделото и правичноста. Ова делумно може да се објасни со фактот дека секој пристап си има свои јаки и слаби страни.особено во САД. Освен тоа. како најважни при етичкото одлучување во лекарската пракса утврдени се четири начела: почитта за самостојност. Начелата навистина играат важна улога при рационалното одлучување. не можел да се здобие со сеопшто прифаќање. Како што истакнавме погоре.

Конечно. Побарајте алтернативни решенија според начелата и доблестите на кои се потпираат и веројатните последици од нив. општо земено. се справуваат со такви прашања. . 6. би се испитале и веројатните последици од алтернативните одлуки и би се утврдило кои од нив треба да се претпочитаат. Расправајте за решението што го предлагате со оние врз кои тоа ќе влијае. како и истакнати колеги за да видите како лекарите. 2. Одредете дали непосредното прашање е од етичка природа. 5. тоа е обид да се гарантира дека однесувањето на одлучувачот и при донесувањето и при применувањето на одлуката е за восхит. Оценете ја вашата одлука и бидете подготвени да дејствувате поинаку во иднина. 3. Консултирајте авторитетни извори како што се етичките кодекси и ставовите на лекарските асоцијации. Донесете одлука и спроведете ја со чувствителност кон оние врз кои таа ќе влијае. 4. Со земање предвид на сите четири пристапи. Ваквата постапка може да ги содржи следниве фази: 1.36 случај и треба да се направи обид тие да се применат во најголема можна мера.

важно е лекарите да ги разберат различните пристапи кон етичкото однесување. гледиштата на лекарите можат и сосема да се разликуваат од гледиштата на пациентите и на другите даватели на здравствена грижа. Кога се занимаваме со специфични прашања во лекарската етика. добро е да имаме на ум дека низ историјата лекарите се соочиле со многу исти прашања и дека нивното акумулирано искуство и мудрост денес можат да вредат многу. Прирачник по етика за лекари . Тоа ќе им помогне самите да си ги одредат најдобрите начини на дејствување и објаснување на своите одлуки на другите. има поединци кои можат да не се сложуваат и всушност не се сложуваат во врска со тоа како треба да се постапи во определени случаи. Меѓутоа. Како прв чекор во разрешувањето на етичките конфликти. наспроти високиот степен на консензус меѓу лекарите во врска со етичките прашања. СЛА и другите лекарски организации ја продолжуваат таа традиција и им обезбедуваат многу корисни етички упатства на лекарите.Главни карактеристики на лекарската етика 37 . Уште повеќе. вклучувајќи го тука и сопственото како и тоа на луѓето со кои заемно дејствуваат.ЗАКЛУЧОК Ова поглавје ја поставува сцената за она што следи.

Inc.38 ВТОРО ПОГЛАВЈЕ ЛЕКАРИТЕ И ПАЦИЕНТИТЕ Сочувствителна докторка © Jose Luis Pelaez./CORBIS .

од друга страна. • да ги сумирате доказите за и против извршување еутаназија/ асистирано самоубиство.39 ЦЕ ЛИ Откако ќе го проучите ова поглавје ќе можете: • да објасните зошто сите пациенти заслужуваат почит и подеднакво постапување. • да ја објасните оправданоста од доверливоста/ тајноста на информациите за пациентот и да ги утврдите законските исклучоци за тоа. . да ја сфатите разликата помеѓу овие дејствувања од една страна. и палијативната грижа или отсуството на третман. • да објасните како треба да се донесуваат медицински одлуки во име на пациенти кои за тоа се неспособни. • да ги согледате главните етички прашања што се ја­ ву­ваат на почетокот на животот и на неговиот крај. • да ги утврдите битните елементи на согласноста што се добива од пациентот откако тој претходно ќе биде информиран за некоја медицинска постапка.

ШТО Е СПЕЦИФИЧНО ЗА ОДНОСОТ ЛЕКАР-ПАЦИЕНТ? Односот лекар-пациент е камен-темелник на лекарската пракса. кој си заминува дома без да зборува со пациентката. Една млада жена е донесена во болницата од страна на нејзината мајка. Како што истакнавме погоре. не сакаат да донесуваат одлуки за својата здравствена заштита. во кој лекарот одлучувал. па затоа и на лекарската етика. спонтан или пак самата го предизвикала. традиционалното толкување на односот лекарпациент како патерналистички. а Меѓународниот кодекс за лекарска етика: “Лекарот на пациентите им должи целосна лојалност и примена на сите можности на науката”. Доктор П.. 1 Доктор П. Како што беше кажано во првото поглавје. Подеднакво проблематични се и други аспекти на односот. Мајката си заминува откако на сестрата за прием ў кажува дека мора да се грижи за другите деца. . во последниве години е широко отфрлено.. доаѓа како смена на доктор П. Иако многу пациенти се или неспособни или пак. сепак самостојноста на пациентот често е многу проблематична. штотоку привршува со ноќното дежурство во една општинска болница од средна големина. искусен и вешт хирург. Тој извршува брза дилатација и киретажа и на сестрата ў вели да ја праша жената дали финансиски може да си дозволи да остане во болницата толку колку што е потребно. Пациентката вагинално крвави и има големи болки. Женевската декларација кажува: “Здравјето на мојот пациент ќе биде моја прва грижа”. како во етиката така и во правните науки. ја прегледува и заклучува дека имала абортус. а пациентот се покорувал на одлуките. Доктор Љ.40 С ЛУЧАЈ БР.

Таков е случајот со ропството. и сè уште постои во некои делови на светот. Јасно е дека сè уште постои доста голем отпор кон барањето сите луѓе да бидат третирани како еднакви. Во повеќето општества непочитувањето и нееднаквото постапување на поединци и групи се прифаќало како нормално и природно. прашања во врска со почетокот на животот и прашања во врска со него­виот крај. Крајот на институционалната дискриминација против луѓето кои не се белци во земјите како Јужна Африка е од многу понов датум. Дискриминацијата врз база на возраст.Лекарите и пациентите 41 . одлучување во име на пациенти кои се “Здравјето на мојот неспособни да донесат од­ пациент ќе биде моја лу­ка.како на пример. ПОЧИТУВАЊЕ И ПОДЕДНАКВО ПОСТАПУВАЊЕ Верувањето дека сите луѓе заслужуваат почит и подеднакво постапување е релативно од понов датум. жените сè уште не се почитуваат и со нив не се постапува подеднакво како со мажите. комуни­ци­рање и согласност. или должноста на лекарот да го одржи животот на пациентот наспроти неговите барања да ја забрза смртта и сл. започна во 17-иот и 18-иот век во Европа и Северна Америка и сè уште Прирачник по етика за лекари . Овој дел разработува шест теми кои во секојдневната прак­са на лекарите претставуваат особено вознемирувачки про­­ блеми: почитување и еднакво постапување. доверливост/тај­ност прва грижа” на информациите за па­ циентот. неспособност или сексуална ориентација е широко распространета. обврската на лекарот да ја чува доверливоста на информациите за пациентот во ера на компјутеризирани медицински податоци и организирано згрижување. Во повеќето земји. коешто не беше искоренето во европските колонии и во САД сè до 19-от век. Постепената трансформација на човештвото во врска со верувањето во еднаквоста на луѓето.

да застанат меѓу мојата должност и мојот пациент” (Женевска декларација). полот. на сите граѓани во одредена земја или на одделни групи на поединци (“права на децата”. етничкото потекло. освен во случај на итност.Под овие две влијанија дојде до појава на демократијата која започна да се шири низ целиот свет. на лекарите им се кажувало “да не дозволат размислувањата за возраста. кои се однесуваат на сите луѓе. Иако постојат и законски основи за таквото одбивање ( како на пр. политичката наклонетост. немањето соодветни стручни квалификации . вели: “Сите луѓе се раѓаат слободни и еднакви во достоинството и во правата”. сексуалната ориентација или општествениот статус. лекарите тврделе дека имаат право да одбијат да прифатат пациент. Но за жал. Таа беше поттикната и спроведувана од страна на две спротивставени идеологии: новото толкување на христијанството и анти-христијанскиот рационализам. Една од првите задачи на нововостановените Обеди­ нети нации беше работата врз Универзалната декларација за човекови права (1948) која во член 1. Лекарската професија со години имала спротивни гледишта за еднаквоста на пациентите и нивните права. Првата беше инспирација за Американската револуција и Повелбата за правата на човекот. Демократијата се засноваше на верувањето во политичката еднаквост на сите мажи (многу подоцна и на жените). “права на пациентите”. Истовремено. болеста. Од една страна.. Се формираа бројни организации за унапредување на дејствувањето според овие ставови. Многу други меѓународни и национални тела донесоа ставови за правата. и следственото право тие да одлучуваат кој ќе управува со нив . максимална оптовареност на лекарот (многу пациенти). Во 20-от век беше направена значителна разработка на концептот за еднаквоста на човекот во рамките на човековите права.42 е во тек. националноста. сепак. а втората за Француската револуција и понатамошните политички случувања.). “права на потрошувачите” итн. неспособноста. во многу земји човековите права сè уште не се почитуваат. верата. расата.

Ако пациентите го почувствуваат сочувствувањето на лекарот. е можеби единствениот начин за спречување на злоупотребувањето на човековите права во тој поглед. Свеста на лекарот. тие сепак тоа може да го прават со нивниот став и начинот на постапување со пациентите. Довербата која е суштествена во односот меѓу лекарот и пациентот обично се тол­ку­вала дека значи дека лека_рите не треба да ги напуштаат пациентите за кои презеле “при престанок грижа. кодекс за лекарска етика на СЛА претполага дека треба да се подготвени да ги оправдаат единствена причина за пре­ свои­те одлуки пред станок на односот лекарсебе самите. тие лесно можат да прават дискриминација без некој да ги смета одговорни за тоа.). Дури и ако при изборот на пациентите лекарите не прават повреда во однос на почитувањето и еднаквоста на луѓето. повеќе отколку законот или дисциплинските органи.. Меѓународниот на односот лекарпациент.Лекарите и пациентите 43 . постои голема веројатност да веруваат дека тој ќе дејствува во нивниот најдобар интерес. Сочувството се ба­зи­ра врз почитување на достоинството и вредностите што ги цени пациентот. и оваа доверба може позитивно да влијае на процесот на лекување.” на своите пациенти им Прирачник по етика за лекари .. Случајот опишан на почетокот на поглавјево го илустрира тој проблем. сочувството е една од суштинските вредности на медицината и битен елемент на еден добар терапевтски однос. лекарите..и специјализација и сл.. но се проширува понатаму во прифаќање и реагирање на неговата чувствителност додека ў се спротивставува на болеста или неспособноста. пред пациент може да биде ако пациентот и пред пациентот побара лекар со трета страна ако е тоа поинакви вештини: “Лекарот соодветно. Како што посочивме во првото поглавје. ако лекарите не се обврзани да посочат каква било причина за одбивањето на некој пациент.

лекарот треба да преземе мерки да се справи со тој свој недостаток. Кога се работи за некоја таква ситуација. ако тоа не е можно. тој треба да повика друг лекар кој ја има потребната компетенција”. Други можат само да се опишат како неподносливи поради нивните антиопштествени ставови и однесување. Некои пациенти се насилни и претставуваат закана за безбедноста на лекарот. благовремено да го извести пациентот за престанокот на услугите. особено оние во јавниот сектор. Причините можат да бидат и сосема разумни. Кога прегледот или лекувањето ги надминува компетенциите на лекарот. лекарите мора да одржуваат рамнотежа меѓу одговорноста за сопствената безбедност и здравје и безбедноста и здравјето на својот персонал. Многу лекари. за да може тој да си најде друга здравствена заштита. поради заемното недопаѓање меѓу пациентот и лекарот или поради одбивањето на пациентот да постапува соодветно на препораките од лекарот и сл. лекарот треба да му помогне на пациентот да најде друг соодветен лекар. Дали таквите пациенти го напуштиле своето право за почитување и подеднакво постапување. или пак.44 должи целосна лојалност како и сите можности на своето знаење”. Ако мотивот е оправдан. на пример. дури херојски напори да востановат и да одржат терапевтски однос со нив? Со таквите пациенти. на пример ако се работи за расна предрасуда. или пак од лекарите се очекува да направат дополнителни. ле­ ка­рите треба да го консултираат својот Етички кодекс и други релевантни документи со упатства за ваков тип на ситуации и треба внимателно да ги испитаат сопствените мотиви. Меѓутоа. Ако мотивот е неоправдан. Тие треба да се подготвени да ги оправдаат своите одлуки пред себе самите. постојат многу други причини поради кои лекарот може да сака да го прекине односот со некој пациент. и должноста да го закрепнат здравјето . а можат да бидат и неетички. често воопшто не ги избираат пациентите што ги лечат. пред пациентот и пред некоја трета страна. ако постои таква. поради одбивањето на пациентот да ги плати лекарските услуги или пак неговата неможност да ги плати. поради тоа што се сели или престанува да ординира.

туку и затоа што таа често се поврзува со општествените предрасуди. а некои од нив се пренесуваат на здравствените работници полесно од СИДА-та. вниманието во врска со оваа грижа е сосредоточено на болните од ХИВ/СИДА. Лекарот кој не е способен да ја обезбеди грижата и услугите што им се потребни на лицата Прирачник по етика за лекари .на пациентите. Друг предизвик на начелото за почитување и подеднакво постапување за сите пациенти се јавува при грижата за заразни пациенти. Меѓутоа. единствено затоа што пациентот е серопозитивен. Ако тоа не е можно. Меѓутоа.Лекарите и пациентите 45 . Не е етично лекарот да одбие да лекува пациент чија бо­лест е во доменот на неговата компетенција.” ин­ство. лекарските етички кодекси не прават исклучок во однос на заразните пациенти во врска со должноста на лекарот да постапува подеднакво кон сите пациенти. На лицето кое боледува од СИДА му е потребно компетентно лекување. треба да се обидат да најдат алтернативни можности за грижа на пациентите. Некои лекари не се одлучуваат да спроведат инвазивни постапки врз пациентите со такви болести поради можноста да се заразат. спроведено со сочувство. Често. не само поради тоа што тоа е болест што го загрозува животот. Тие треба да се обидат да најдат начин да ги испочитуваат и двете обврски. Лекарската етика не дозволува категориска дискрими­ нација на некој пациент која се базира единствено врз неговата серопозитивност. тоа го кажува вака: Пациентите заболени од “ На лицето кое СИДА имаат право на ком­ пе­тентна лекарска гри­жа боледува од СИДА му­ е со сочувствување и почи­ту­ потребно компе­тентно лекување спроведено вање на чове­ковото досто­ со сочувство. Ставот за професионалната одговорност на лекарите при лекувањето на пациентите заболени од СИДА на СЛА. постојат многу други сериозни инфекции.

Меѓутоа. Тие може да се чувствуваат неспособни да им се спротивстават на сексуалните додворувања на лекарите од страв дека ќе биде загрозено нивното лекување. ослободен од сите намерни неправди. од што според многу етички кодекси лекарите сериозно се одвраќаат. и примената на овој став може да се менува според околностите.. како со многу други ставови во етичките кодекси. треба да подготви извештај и да ги упати кај лекарите или установите кои се опремени за давање такви услуги. Интимната природа на односот лекар-пациент може да доведе до сексуално привлекување. пред 2500 години. Покрај тоа. особено во итни случаи. многу лекарски асо­­­цијации ја преформулираа оваа забрана во забрана за сексуални односи меѓу лекарите и нивните пациенти. Последнава причина исто така се однесува и на лекарите кои ги лекуваат членовите на сопственото семејство. КОМУНИКАЦИЈА И СОГЛАСНОСТ Согласноста за лекување добиена по информирањето на пациентот за неговата здравствена состојба и лекувањето . а особено од сексуалните односи како со жени така и со мажи. Пациентите се чувствителни и им веруваат на лекарите дека добро ќе ги лекуваат. ќе дојдам за доброто на болниот. На пример. од сето зло. Основно правило на традиционалната лекарска етика е спротивставување на таквите привлекувања. лекарите кои работат сами во оддалечени краишта можеби ќе мораат да им пружат здравствена грижа на членовите на сопственото семејство. Хипократовата заклетва го содржи следново ветување: “Која било куќа да посетам.” Во поново време.46 заболени од СИДА. При­ чи­­ните за тоа денес важат исто толку колку и во времето на Хипократ. емотивната врска со пациентот може лошо да влијае врз клиничкиот суд на лекарот. Додека не се направи таквото упатување лекарот мора да се грижи за пациентот најдобро што може..

Лекарите и пациентите 47 . Тие на пациентите мора да им ги дадат сите информации што им се потребни за да можат да одлучуваат. давање одговори на сите прашања што ќе се постават и имање разбирање за одлуката што пациентот ја донел. Ментално способниот возрасен пациент има право да даде или да не даде согласност за секаква дијагностичка постапка или терапија. притоа осигурувајќи се дека пациентите ги разбираат опциите на лекување. Лекарот ќе го извести пациентот за последиците од неговата одлука. тие мора самите да ја стекнат и да ја одржуваат со свесен напор и повремено преиспитување. Правото на пациентите да одлучуваат за својата здравствена заштита е нешто свето во законските и етичките одредби низ целиот свет. како и предностите и недостатоците на секоја од тие опции. разбирање на причините за таквата одлука. комуникацијата бара многу повеќе од лекарите. каква и да е таа.е еден од централните концепти на лекарската етика денес. Денес. Декларацијата за правата на пациентите на СЛА вели: Пациентот има право самиот да одлучува. слободно да донесува одлуки за себе. Пациентот има право да ги добие информациите што му се неопходни за донесување одлуки. Прирачник по етика за лекари . Неопходен услов за добивање согласност од пациентот по неговото информирање е добрата комуникација меѓу лекарот и пациентот. Тоа подразбира: објаснување на сложените медицински дијагнози со едноставен јазик. што ќе имплицираат резултатите од него и кои би биле последиците ако не се даде согласност за лекувањето. На повеќето луѓе добрата способност за комуникација не им е дадена сама од себе. комуникацијата беше релативно едноставна. таа се состоеше од наредбите на лекарот дадени на пациентот тој да се подложи на одредено лекување. Кога лекарскиот патернализам беше нормална работа. и доколку е тоа можно. Нему треба да му биде јасно која е целта на секое испитување или лечење. објаснување на прогнозите и режимите на лекување.

тогаш пациентот. Во такви ситуации.48 Две главни пречки за добра комуникација меѓу лекарот и пациентот се разликите во јазикот и културата. која го вклучува јазикот. покренува дополнителни прашања во врска со комуникацијата. За несреќа. Ако лекарот на пациентот успешно му ги соопштил сите информации што му се потребни и што тој сака да ги знае за сопствената дијагноза. Иако зборот “согласност” имплицира прифаќање на лекувањето. за прогнозите и опциите за лечење. пациентите може да не ги разбираат дијагнозите и опциите за лечење што им ги нуди лекарот. ќе биде во состојба да донесе одлука за тоа како да продолжи да се лекува понатаму. дури и кога одбивањето ќе резултира во неспо­ собност или смрт. но воедно е многу поширока од него. Способните пациенти имаат право да одбијат лекување. во многу места нема квалификувани толкувачи и лекарите мора да го најдат најдоброто лице за таа задача кое е на располагање. врз основа на информираност. Експлицитната согласност може да се даде усно или по писмен пат. потребен им е толкувач. Културата. “Способните пациенти имаат право да одбијат леку­вање. подеднакво се однесува и на можноста за одбивање на лекувањето и на можноста за избор меѓу алтернативни лекувања. Поради различните културолошки сфаќања за природата и причините на една болест. и треба да им ги соопштат сопствените препораки најдобро што можат. концептот за добивање согласност за лекување од страна на пациентот откако тој претходно ќе биде информиран. лекарите треба да сторат сè за да дознаат како нивните пациенти ја разбираат својата здравствена состојба и лекувањето. Ако лекарот и пациентот не зборуваат ист јазик. Согласноста е имплицитна кога пациентот според своето однесување .” Изјавата за согласност може да биде експлицитна (јасна) или имплицитна (завиена). дури и кога одбивањето ќе резултира со онеспособеност или смрт.

и лекарите треба да ја користат само во краен случај. Традиционалниот концепт на “терапевтска привилегија” е содржан во таквите случаи. психолошка или емотивна штета за пациентот. согласноста за убод во вена (венипунктура) е имплицирана со подавање на раката. Тие треба да тргнуваат од очекувањето дека сите пациенти се способни да се фатат во костец со фактите и да не ги обелоденуваат информациите само во оние случаи за кои се убедени дека штетата ќе биде поголема ако се каже отколку ако не се каже вистината. Постојат два исклучока во врска со условот од способните пациенти да се добие согласност за лекување откако тие ќе бидат информирани: • Ситуации кога пациентите на лекарот или на трето лице доброволно му го пренесуваат правото на одлучување. Оваа привилегија е податлива на голема злоупотреба. Поради сложеноста на прашањето или затоа што пациентот има целосна доверба во судот на лекарот. на пример. подобро е да се добие експлицитна околку имплицитна согласност. На пример.Лекарите и пациентите 49 . Меѓутоа. туку на пациентите треба да им ги даде основните информации во врска со опциите за лекување и да ги охрабри самите да донесат одлуки. За постапките кои вклучуваат ризик или предизвикуваат поголема неудобност. ако и по таквото бодрење пациентот сè уште сака лекарот да одлучи. тој може да му каже. Прирачник по етика за лекари .покажува подготвеност да се подложи на одредена постапка или лекување. тој му дозволува на лекарот да ја задржи медицинската информација ако нејзиното обелоденување би резултирало во сериозна физичка. Лекарот не треба да биде нестрплив и веднаш да постапува по такви барања. бидејќи дијагнозата укажува на неизлечива болест. “Прави го тоа што мислиш дека е најдобро”. ако постои веројатност дека пациентот ќе изврши самоубиство. лекарот треба да го направи тоа во најдобар интерес на пациентот. • Ситуации кога обелоденувањето информации ќе му наштети на пациентот.

Некои пациенти тврдат дека “имаат право” на секаква медицинска услуга што сметаат дека ќе им користи. Лекарите треба да се чувствителни. така и во однос на личните фактори кога соопштуваат лоши вести. а пациентите за потрошувачи. Согласно со растечкиот тренд здравствената заштита да се смета за потрошувачки производ. или до надежни. пациентите и нивните семејства често бараат пристап до некои медицински услуги кои според мислењето на лекарите се несоодветни. раширено е сфаќањето дека обврската на лекарот да го информира пациентот за неговата здравствена состојба не се применува кога дијагнозата е неизлечива болест. Овој проблем е особено сериозен во ситуациите во кои средствата за лекување се ограничени. Примерите за такви услуги варираат од користење антибиотици за лекување на вирусни состојби до интензивна нега за пациенти чиј мозок е мртов. Во целиот свет не е невообичаено некои членови од семејството на пациентите да ги молат лекарите да не им кажуваат на пациентите дека се на умирање. “Лекарот нема па овозможувањето на обврска на пациентот “залудно” или “бескорисно” да му понуди залудно лекување на едни пациенти или бескорисно ќе значи дека други ќе лекување. и лекарот има првенствена должност на пациентот да му овозможи да го користи тоа право. како во однос на културните. Се мисли дека таквата информација кај пациентот ќе предизвика очај и дека преостанатите денови од животот ќе му ги направи многу понесреќни отколку ако тој има надеж за оздравување. и често лекарите сакаат да им удоволат. . дури и тогаш кога се убедени дека тоа нема да биде од корист за нивната здравствена состојба.50 Во некои култури. но не и докажани лекови и хируршки зафати. правото на пациентот да даде согласност откако ќе биде информиран за сопствената здравствена состојба и лекувањето сè повеќе станува широко прифатено.” останат без лечење. Сепак. особено вести за неминовна смрт.

компаниите за здравствено осигурување и/или професионалните организации. Лека­ имаат право на услуги рот нема обврска на паци­ што лекарите не им ги препорачуваат? ентот да му понуди залудно или бескорисно лекување. лекарите ќе мора сами да одлучуваат дали ќе удоволат на барањата за несоодветно лекување. или поради тоа што и покрај перманентното лечење пациентот не може да почувствува никаква корист од тоа. Во исклучителни окол­­ности. во правните науки и општествената политика. полезноста и благодетта од лекувањето може да се утврди единствено според субјективниот суд на пациентот во врска со неговото целокупно (општо) здравје.“Залудното” или “бескорисното” лечење може да се сфати вака: во некои ситуации лекарот може да утврди дека лечењето е “медицински” залудно или бескорисно бидејќи не дава разумна надеж за оздравување или подобрување на состојбата на пациентот. Општо правило е пациентот да биде вклучен во утврдувањето на залудноста на неговиот случај. дури и ако не е штетно. таквите дискусии Дали пациентите и може да не бидат во најдобар нивните семејства интерес на пациентот. Исто така. Прашањето до кој степен пациентите и нивните семејства имаат право на услуги што лекарите не им ги препорачуваат станува главна контраверзна тема во етиката. Прирачник по етика за лекари . Ако се во прашање ограничени средства. Сè додека ова прашање не се реши од страна на државата. Во други случаи. лекарите треба да го запознаат со тоа оној кој е одговорен за намената на средствата.Лекарите и пациентите 51 . Начелото за добивање согласност за лекување од пациентот откако тој претходно ќе биде информиран. во себе го вклучува правото на пациентот да избира меѓу повеќето опции што лекарот му ги образложува. тие треба слободно да го одбијат лечењето ако тоа најверојатно ќе биде бесполезно. Тие треба да ги одбијат таквите барања ако се убедени дека лекувањето ќе причини поголема штета отколку корист. иако не треба да се отфрли можноста за placebo ефектот.

како и при изборот на критериумите за одлучување во такви ситуации се појавуваат некои етички прашања. Ако законски овластениот претставник е недостапен. На таквите пациенти им се потребни застапници. а лекарската интервенција е итно потребна. Такви примери се малите деца. Лекарите можеле да се советуваат за опциите на лечење на пациентот со членовите на неговото семејство. но крајните одлуки ги донесувале самите. браќа и сестри итн. Во времето кога преовладуваше лекарскиот патернализам. што често се случува во итни ситуации. поединци кои страдаат од некои психијатриски или невролошки состојби.52 ОДЛУЧУВАЊЕ ВО ИМЕ НА ПАЦИЕНТИ КОИ СЕ НЕСПОСОБНИ Многу пациенти не се способни да одлучуваат за себе. секогаш кога тоа е можно и кога е законски потребно мора да се добие согласност за лекување од законски овластен претставник.) Во такви случаи. и оние кои се времено несвесни или во кома. лекарот се сметаше за соодветен одлучувач за неспособните пациенти. Во многу земји. Освен тоа. согласноста на пациентот . возрасни деца. некои држави ги определуваат соодветните застапници според надолен редослед (на пример: сопруг или сопруга. било тоа да е лекарот или друго лице. лекарите одлучуваат за пациентите само тогаш кога назначениот застапник е недостапен. откако тој претходно ќе биде информиран за здравствената состојба и лекувањето на пациентот. При утврдувањето кој ќе одлучува во име на пациентите кои се неспособни (кој ќе биде нивниот застапник). лекарите постепено го губат тој авторитет бидејќи пациентите имаат можност да именуваат свои застапници кои ќе дејствуваат во нивно име тогаш кога тие самите ќе станат неспособни. Декларацијата за правата на пациентот на СЛА вели дека должноста на лекарот е следнава: Ако пациентот не е при свест или е неспособен да ја изрази својата волја.

како на пример. освен ако врз основа на претходен цврст исказ на пациентот е недвосмислено јасно дека тој не би дал согласност за интервенција во таа ситуација. Проблеми се јавуваат тогаш кога оние кои тврдат дека се соодветни застапници за давање согласност. како и предностите и недостатоците на секоја од тие опции. Основните правила и постапки за добивање согласност за лекување по претходно информирање на пациентот. Во случаи на сериозно несогласување меѓу застапникот и лекарот. не се согласуваат меѓусебе или во ситуациите кога тие се согласуваат. лекарот треба да приговара за таквата одлука во некоја соодветна правна или друга установа. за кои се расправаше во предходниот дел се исто толку применливи врз застапниците колку што се применливи и врз пациентите кои самите одлучуваат. лекарот може да има посредничка функција. при што лекарот треба да биде сигурен дека оние што одлучуваат ги разбираат опциите на лекување. но ако несогласувањето продолжи. Во првиот случај. на пример така што ќе му се дозволи на најстариот член во семејството да донесе одлука или така што одлуката ќе се донесе со гласање. објаснување на прогнозите и режимите на лекување. различни членови на семејството. одговарање на сите прашања што ги поставуваат застапниците и имање разбирање за секоја одлука што тие ќе Прирачник по етика за лекари . тоа може да се разреши поинаку.Лекарите и пациентите 53 .може да се претпостави. но според мислењето на лекарот. Декларацијата за правата на пациентот го нуди следниов совет: “Ако законски овластениот претставник на пациентот или лицето овластено од страна на пациентот го забранува лекувањето кое според мислењето на лекарот е во најдобар интерес на пациентот. Ова подразбира: објаснување на сложените медицински дијагнози со едноставен јазик. нивната одлука не е во најдобар интерес на пациентот. Лекарите ја имаат истата должност на застапниците да им ги дадат сите информации што им се потребни за донесување одлуки.

но сепак тој му овозможува на застапникот да претпостави каква одлука би донел пациентот во сегашната ситуација.. при што треба да се земат предвид: (а) дијагнозата на пациентот и прогнозата за неговото здравје. (в) информациите добиени од оние кои се важни во животот на пациентот и кои можат да помогнат во одредување на неговиот најдобар интерес. . Едно лице може да биде способно да одлучува во однос на некои аспекти на животот.. одлуките за лекувањето треба да се базираат врз она што е во најдобар интерес на пациентот. (б) вредностите за кои се знае дека пациентот ги цени. и доколку е тоа можно. на лекарот или на други членови од тимот за здравствена грижа. но најгорното ниво на не секогаш личноста може да своите можности.пациентот мора други. (г) аспекти од културата и религијата на пациентот кои ќе влијаат врз одлуката за лекување. разбирање на причините за донесувањето на таква одлука. Овој пристап е помалку сигурен отколку ако пациентот оставил конкретни упатства за неговото лекување. врз основа на другите избори што ги направил пациентот како и врз основа на неговиот пристап кон животот воопшто. ако тоа се знае. Информацијата за тоа што е она што пациентот го претпочита може да има во некоја однапред дадена директива од страна на пациентот или ако тоа му било соопштено на определениот застапник.во одлучувањето до одредено време на денот. Кога преференциите на еден неспособен пациент не се познати (не е познато што тој претпочита). Способноста за донесување медицински одлуки може да биде тешка за утврдување особено кај млади луѓе и оние чиј капацитет за расудување бил оштетен од акутна или хронична болест. исто така.” биде луцидна и ориентирана. но не во однос на “. каква и да е таа.54 ја донесат. Главен критериум при одлучувањето за лекувањето на неспособен пациент треба да биде она што тој го претпочита. способноста да биде вклучен во може да биде повремена .

Важно е да се почитуваат нивните човекови права. Меѓутоа.Лекарите и пациентите 55 . кога тоа според законот е важно. особено правото на слобода. поради непријатноста и збунетоста предиз­викани од болеста. Во такви случаи. на пример. пациентот мора да биде вклучен во одлучувањето до најгорното ниво на своите можности. Пациентите кои страдаат од психијатриски и невролошки пореметувања. пациентите не се способни да донесат разумна. Лекарите треба да се обидат да дознаат Прирачник по етика за лекари . добро осмислена одлука која се однесува на различни опции за лекување. покренуваат особено тешки етички прашања. Сепак. тие можеби треба да бидат затворени и/ или лекувани и против нивната волја. иако треба да се разгледуваат во склоп на вкупните цели на планот за лечење.” Неретко. како на пример. дури и ако како резултат на тоа. до најголем можен степен. интравенозна цев­ка за хранење. таквите пациенти се неспособни. Кога лекарите се застапници на такви пациенти. тие мора да бидат затворени. Некои адвокати на пациентите го штитат правото на овие поединци да не прифатат лечење. овие изразувања на несо­гла­сување треба да се сфатат многу сериозно. Може да се направи разлика меѓу принудно затворање и принудно лечење. за да се оневозможи да се повредат себеси или да повредат други лица. а не само вознемирување за други лица и за себе. Декларацијата за правата на пациентот за ова го вели следново: “Ако пациентот е малолетник или според законот неспособен. потребна е согласност на законски овластениот застапник. кога се донесуваат одлуки во нивно име треба да се земат предвид нивните приоритети во животот. тие сè уште можат да укажат дека одбиваат одреден зафат. тие мора да бидат сигурни дека пациентите навистина претставуваат опасност. Меѓутоа. за кои се смета дека претставуваат опасност за себе и/или за другите. Легитимна причина за неприфаќање на лечењето може да биде доживеаното болно искуство при претходните лечења. несаканите последици на психотропните лекарства. сепак.Иако според законот.

дури иако на крајот тие нема да можат да се исполнат. почитувањето на другите и довербата. не дозволуваат никаков исклучок од оваа обврска за доверливост/ тајност на информациите. освен кога . како и причините за тие приоритети. На пример. дури и по неговата смрт. на пример на лекарот или на медицинската сестра. дури и ње на самата идеја за довер­ по неговата смрт. Кога поединецот му открива лични информации на друго лице. други кодекси го отфрлаат овој апсолутистички пристап кон доверливоста/тајноста. Интернационалниот кодекс за лекарска етика на СЛА бара: “лекарот да сочува во апсолутна тајност сè што знае за својот пациент.” Меѓутоа. или кога информацијата се открива преку некакво медицинско истражување. ДОВЕРЛИВОСТ Должноста на лекарот да ги чува информациите за пациентот во доверливост претставува камен-темелник на лекарската етика уште од времето на Хипократ. Хипократовата заклетва кажува: “Што и да видам или да чујам за време на лечењето или дури надвор од него. во врска со животот на луѓето.56 што е тоа што пациентот го претпочита (кои се неговите приоритети) во однос на лекувањето. Големата важност што ў се придава на доверливоста потекнува од три работи: самостојноста. и некои понови верзии. “Лекарот треба да Можноста кршењето на сочува во апсолутна тај­­нос­та понекогаш да е тајност сè што знае за оправ­дано бара појас­ну­ва­ својот пациент. не треба да се запознаваат други. оние кои ја дознаваат се обврзани да ја чуваат во тајност. Заклетвата. ќе го сочувам за себе сметајќи дека е срамно за тоа да се зборува наоколу”.” ливост. Самостојноста е поврзана со доверливоста со тоа што личните информации за поединецот му припаѓаат нему и со нив без негова согласност. а што по никоја цена не смее да се кажува на други.

Ако пациентите не знаат дека нивните лични информации ќе се чуваат во тајност.Лекарите и пациентите 57 . но тоа е уште една причина повеќе за спречување на понатамошни непотребни натрапништва врз приватниот живот на лицето. пак.информации што не би сакале да ги знае никој друг. а која е подготвен да ја обелодени. Основата на оваа доверба се етичките и законските стандарди за доверливост на информациите коишто од професионалците по здравствена грижа се очекува да бидат почитувани. Важен начин на покажување почит кон нив е сочувувањето на нивната приватност. за дијагнозите. приватноста е доста често загрозена. пациентите на лекарите и на други лица кои може да им се сосема непознати мораат да им откријат лични информации . Во медицински услови. како и сите други информации Прирачник по етика за лекари . може да се случи тие да не ги откријат. може да ги оневозможи лекарите во напорите да обезбедат ефикасни интервенции или пак. да постигнат одредени цели важни за јавното здравство.од страна на поединецот за кој се работи не се овластени да ја разгласат. Довербата е суштествен дел на односот лекар-пациент. Бидејќи меѓу поединците постои разлика во однос на желбата за приватност. Декларацијата за правата на пациентот на СЛА вака го резимира правото на доверливост на пациентот: • Сите информации за здравствениот статус на пациентот што може да се индентификуваат. Доверливоста е важна и поради тоа што луѓето заслужуваат почит. прогнозите и лечењето. информациите за неговата здравствена состојба. ние не можеме да претпоставиме дека секој сака со него да се постапува онака како што ние би сакале да се постапува со нас. Треба да се внимава да се утврди која лична информација пациентот сака да ја зачува како тајна. Со цел да добијат медицинска нега. Тоа. Тие мора да имаат добра причина да веруваат дека нивните даватели на здравствена грижа нема да ги разгласат тие информации.

Некои од нив се релативно непроблематични. медицински сестри. лабораториски техничари. Многу поединци . освен ако пациентот не дал експлицитна согласност за обелоденување. со цел да донесуваат одлуки во нивно име и да се грижат за нив. други пак.. дури и по неговата смрт. Како што кажува оваа Декларација на СЛА. Во случаите кога пациентите се неспособни самите да одлучуваат за своето здравје. Кога пациентите зборуваат поинаков јазик од оној на којшто зборуваат нивните даватели на грижа. По исклучок. Лекарите рутински ги известуваат членовите на семејството на починатиот за причината за . Информациите може да им се обелоденат на други даватели на здравствена грижа само врз основа на принципот “нужно е да се знае”. а студентите да учат како се практикува медицина.лекари. • Доверливите информации можат да се обелоденат само ако пациентот даде експлицитна согласност или ако за тоа по законски пат итно е добиена дозвола. постојат исклучоци од условот за сочувување на тајноста. Заштитата на податоците мора да биде соодветна на начинот на складирање. студенти. итн. други поединци мора да се информираат за нив. Во повеќето установи за здравствена заштита. • Сите податоци за пациентот што може да се идентификуваат мора да бидат заштитени. мора да се чуваат во тајност. често доаѓа до кршење на тајноста. покренуваат многу тешки етички прашања за лекарите.58 од личен карактер. за олеснување на комуникацијата се потребни толкувачи. Човечките супстанции од кои може да се извлечат податоци за идентификација мора да се заштитат на ист начин. роднините на пациентот може да добијат право на пристап до информациите со кои ќе бидат информирани за сопствените здравствени ризици. бараат пристап до здравствените досиеја на пациентот со цел да му пружат соодветна грижа.

во многу правни кршење на тајноста системи постојат закони за и пред да постапат задолжително пријавување според него. треба да на пациенти кои страдаат се сигурни дека тоа е од одредени болести. на оправдано. Кога тоа е можно. во основата на лекарската етика. или подобро е Прирачник по етика за лекари .. Меѓутоа. Друга општоприфатена причина за кршење на “.” оние за кои се верува дека се неспособни да возат и на оние за кои постои сомнение дека извршиле злоупотреба на деца. Овие кршења на тајноста обично се оправдани. подобро е пациентот за кој постои сомнение дека извршил злоупотреба врз дете. но тие треба да се сведат на минимум.смртта. законските барања можат да бидат во судир со начелото за почитување на човековите права. а оние кои добиваат пристап до доверливите информации треба да се свесни дека не треба да ги разгласуваат (да ги откриваат).Лекарите и пациентите 59 .. пожелно е. во присуство на лекар да се пријави пред органите за заштита на децата отколку да се пријави самиот. не повеќе од онолку колку што е потребно за доброто на пациентот. пред тоа да се случи. На законско барање за пример.. Лекарите треба да се свесни за законските барања за откривање на информациите за работното место на пациентот. да разговараат со нив за потребата од обелоденување на информациите.лекарите треба критички да го тајноста е сообразувањето разгледаат секое со законските барања. лекарите треба критички да го разгледаат секое законско барање за кршење на тајноста и пред да постапат според него. Затоа. На пример. треба да бидат сигурни дека тоа е оправдано. што е всушност. и притоа да се обидат да ги придобијат за соработка. пациентите треба да се известат за таквите прекршувања. Ако лекарите се убедени дека треба да се повинат на законските барања за обелоденување на здравствените информации на своите пациенти.

би било мудро да побара совет од стручњак. лекарот има причина да верува дека секое оддолжување на известувањето на соодветните органи може да го стави детето во голема опасност и тогаш тој треба веднаш да ги извести. Покрај овие кршења на тајноста/доверливоста на инфор­ мациите што се бара од законот.60 лекарот да ја добие неговата согласност пред да ги извести соодветните органи. а подоцна да го извести пациентот дека тоа е направено. Две ситуации кога ова може да се случи се: кога пациентот на психијатарот му кажува дека тој има намера да повреди друго лице. Услови за кршење на доверливоста кога тоа не го бара законот има кога се верува дека очекуваната штета ќе биде иманентна. Треба да се преземат разумни чекори за минимизирање на штетата и навредата на пациентот што . мора да донесе уште две понатамошни одлуки. сериозна и неповратна. При утврдувањето на последиците од овие поединечни штети. и поголема од онаа која веројатно ќе произлезе од обелоденувањето. лекарот треба да ги процени и да ги спореди сериозноста на штетите и веројатноста тие да се случат. лекарите може да имаат и етичка должност да им соопштат доверливи информации на други лица на кои пациентот може да им наштети. Кому ќе му каже? Колку треба да се каже? Општо земено. Ваквиот пристап ќе го подготви патот за понатомошните интервенции. обело­де­ нувањето треба да ги содржи само информациите неопходни за спречување на очекуваната штета и тие информаии треба да им се упатат само на оние на кои им се потребни за да ја спречат штетата. и кога лекарот е убеден дека некој ХИВ-позитивен пациент ќе продолжи и понатаму да има небезбеден сексуа­ лен однос со својата сопруга или други партнери. Кога не е сигурен како треба да постапи. Ако таквата соработка не може да се добие претходно. Откако лекарот утврдил дека должноста да предупреди го оправдува неовластеното обелоденување на информации.

ПРАШАЊА ПОВРЗАНИ СО ПОЧЕТОКОТ НА ЖИВОТОТ Многу од најважните прашања во лекарската етика се однесуваат на почетокот на животот на човекот. всушност може да биде и оправдано затоа што пациентот не сака да ги извести лицата кои се загрозени (кои се во опасност). тие треба да сторат сè од себе овие пациенти да ги лекуваат како и сите други. и кога лекарот го известил пациентот за својата намера да му ја обелодени информацијата на неговиот партнер. информирањето на сопругата или актуелниот сексуален партнер за таа ситуација можеби не е неетичко. кога пациентот ја одбил понудата на лекарот да го стори тоа наместо него.Лекарите и пациентите 61 . но добро е да се набројат за да се сфати дека по својата природа се етички Прирачник по етика за лекари . Таквото обелоденување бара да се запазат сите следни услови: кога постои ризик партнерот да се зарази со ХИВ и нема друг разумен начин тоа да го дознае. Ограничениот обем на прирачников значи дека овде тие прашања не можат детално да се обработат. Иако лекарите кои им пружаат грижа на оние во затвор имаат ограничена независност. Ако е можно.може да произлезе од обелоденувањето на доверливите информации. тие треба да ја гарантираат доверливоста/ тајноста на информациите со тоа што нема да им ги откријат на затворските власти деталите за здравствената состојба на пациентот. пред претходно да ја добијат негова согласност. Здравствената грижа за криминалци под сомнение и за осуденици создава особени тешкотии во врска со доверливоста. Препорачливо е лекарот да го извести пациентот дека доверливоста на информациите може да биде прекршена заради негова заштита или заради заштита на секоја потенцијална жртва. Во случај кога пациентот е ХИВ-позитивен. Конкретно. треба да се придобие соработката на пациентот. кога пациентот одбил да го извести својот сексуален партнер.

Сурогат-бременоста.Иако постои зголемено меѓуна­ родно сознание за правото на жената да ја контролира својата плодност. т. а во многу земји постојат закони. како што се вештачката инсеминација. и од гледна точка на одделните случаи и во однос на општото јавно мислење. Секое од нив било предмет на опсежни анализи правени од страна на лекарски асоцијации. • ПРЕДНАТАЛНО ГЕНЕТСКО СКРИНИРАЊЕ . лекарите сè уште мора да се занимаваат со тешки прашања како што се барањата за контрацепциски средства од страна на малолетници и со објаснување на опасностите од различни методи на контрацепција. • АБОРТУС .е. ин-витро опло­ду­вањето и трансферот на ембриони. етичари и советодавни органи на државата. кои се ши­ро­ко достапни во големите медицински центри.62 и дека треба да се третираат како такви.Долго време ова е едно од етичките прашања кое внесува најголем раздор. може да се одлучи дали бременоста да продолжи или да не продолжи. супституираната бременост претставува уште една можност. • АСИСТИРАНА РЕПРОДУКЦИЈА За двојките (и поединците) кои не можат да зачнат по природен пат постојат различни техники на асистирана репродукција. како меѓу лекарите така и кај властите. .Во денешно време се прават генетски испитувања за да се утврди дали некоја генетска абнормалност влијае врз ембрионот или фетусот и дали тој е машки или женски. Зависно од резултатите. правила и акти што се занимаваат со нив. Лекарите треба да решат кога ќе им понудат такви испитувања на пациентите и како ќе им ги објаснат резултатите од нив. вклучувајќи ја и заштитата од несакана бременост. Секоја од овие техники е проблематична. Документот за терапевтскиот абортус на СЛА ја прифаќа оваа разнообразност на мислење и верување и заклучува дека: “Ова е прашање на убе­­ду­ва­ ње и совест на индивидуата кое мора да се почитува”. • КОНТРАЦЕПЦИЈА .

• ТЕШКО ЗАГРОЗЕНИ НОВОРОДЕНЧИЊА . ПРАШАЊА ПОВРЗАНИ СО КРАЈОТ НА ЖИВОТОТ Прашањата кои се однесуваат на крајот на животот опфаќаат и обиди за продолжување на животот на пациентите кои се на умирање со помош на крајно експериментални технологии. како што е всадувањето органи од животни. но и усилби порано да се прекине животот со еутаназија или со самоубиство асистирано од лекарот. тестирањето на нови техники за асистирана репродукција и експериментирањето врз фетуси. информирано лице со неизлечива болест кое доброволно побарало неговиот живот да заврши. Меѓу овие крајности има бројни прашања кои се однесуваат на: воведувањето на постапки за можно продолжување на животот. Често. • ПРАШАЊА ПОВРЗАНИ СО ИСТРАЖУВАЊА . грижата за смртно болни пациенти и препорачливоста и искористувањето на претходно дадени упатства.Лекарите и пациентите 63 .Поради крајна незрелост или конгенитални абнормалности. Прирачник по етика за лекари . Две прашања залужуваат особено внимание: еутаназијата и асистирањето при самоубиство.Такви прашања се: произведувањето нови ембриони или користењето на “вишокот” ембриони (оние преостанати од оплодувањето) за да се добијат базични клетки за можни терапевтски намени. некои новороденчиња имаат мали шанси да преживеат. • ЕУТАНАЗИЈАТА е таков чин со кој свесно и намерно се става крај (се прекинува) на животот на друго лице и којшто ги содржи следниве елементи: субјектот е способно. треба да се донесат тешки одлуки дали да се направи обид да им се продолжи животот на овие новороденчиња или пак треба да им се дозволи да умрат. или престанувањето со такви постапки.

и го извршува чинот со првенствена намера да стави крај на животот на тоа лице. иако понекогаш и овие постапки го скратуваат животот. Тие повеќе сакаат да умрат отколку да продолжат да живеат во такви околности. како и пружањето сочувствителна палијативна грижа. Се смета дека лекарите се најсоодветните извршители на смртта бидејќи имаат медицинско знаење и пристап до лекарствата кои гарантираат брза и безболна смрт. и прекинувањето или запирањето на несоодветното. чинот се извршува со сочувство и без никаква лична добивка. а во некои правни системи и законска разлика. се неподносливи. Според овие дефиниции. • АСИСТЕНЦИЈАТА ПРИ САМОУБИСТВО значи свесно и намерно пружање помош со инструкции и/или давање средства за извршување на самоубиство. многу пациенти сметаат дека имаат право да умрат ако самите го изберат тоа. од друга страна. треба да се прави разлика меѓу еутаназијата и асистираното самоубиство од една страна. залудно или несакано медицинско лекување. иако меѓу нив постои јасна практична разлика. Барањата за еутаназија или асистенција при самоубиство се јавуват како последица на болка или страдање кои. Еутаназијата и асистираното самоубиство често се сметаат за морално еднакви. според пациентите. како што се совети за смртоносни дози на лекови. Забраната за вакви дејства е дел од Хипократовата заклетва и таа јасно е преформулирана во Декларацијата за еутаназија на СЛА: . Покрај тоа. па дури и дека имаат право на асистенција при умирањето.64 вршителот (агенсот) знае каква е состојбата на лицето и знае за неговата желба да умре. Се разбира дека лекарите не се подготвени да спроведуваат барања за еутаназија или асистенција при самоубиство бидејќи во повеќето земји овие дејства се незаконски и забранети во најголемиот број етички кодекси. препишување на такви дози на лекови или обезбедување на такви лекови.

Еутаназијата.” изле­кување повеќе не е можно. не е етично. Пред сè. од дете кое има рак до постаро лице кому му се ближи крајот на животот. онаму каде што таа е пациентите кои се на достапна. лекарите не треба ци­јалисти за палијативна да ги напуштаат гри­жа. дури и по негово сопствено барање или на барање на блиски роднини. Одбивањето на еутаназија или асистирано самоубиство не значи дека лекарите не можат да сторат ништо за пациентот чија болест е заканувачка по неговиот живот. Можноста за продолжување на животот преку Прирачник по етика за лекари . туку пружаат грижа со треба да продолжат да им сочувство дури и кога пру­жаат грижа со сочувство нивното излекување дури и тогаш кога нивното повеќе не е можно.Лекарите и пациентите 65 . Приближувањето на смртта содржи многу други етички предизвици за пациентите. Тоа не го спречува лекарот да ја почитува желбата на пациентот и да допушти природниот процес на умирање. туку треба не треба да ги напуштаат па­ да продолжат да им ци­ентите на умирање.. Последниве години е постигнат голем напредок во постапките на палијативната грижа за ублажувањето на болките и страдањето и подобрување на квалитетот на животот. Палијативната грижа може да биде соодветна за пациенти од сите возрасти.. т. Контролирање на болката е еден аспект на палијативната грижа кој бара поголемо внимание во однос на сите пациенти. за нивните застапници и за лекарите.е. и која е во понапредната фаза и за која куративните мерки се несоодветни. лекарите умирање. чинот на намерно завршување на животот на пациентот. Сите лекари кои се грижат за пациенти на умирање треба да се сигурни дека поседуваат соодветни вештини во оваа област како и пристап до квалификувана советодавна помош од спе­ “. да го следи својот тек. во крајната фаза на болеста.

на пример во некаква претходно дадена директива.66 прибегнување кон лекови. . иако таквите директиви често се многу нејасни и треба да се толкуваат сообразно на фактичката состојба на пациентот. Штом еднаш лекарите ги направиле сите усилби на пациентите да им ги дадат информациите за достапните постапки за лекување и за веројатноста за успех на лекувањето. Ако пациентите однапред јасно ги искажале своите желби. некои ќе направат сè за да си го продолжат животот. Одлучувањето во врска со крајот на животот во име на неспособни пациенти претставува уште поголема тешкотија. интервенции за враќање во живот. додека други со толкава радост ја исчекуваат смртта што одбиваат дури и едноставни мерки што би ги одржале во живот. радиолошки постапки и интензивна нега бараат да се донесат одлуки за тоа кога да се започне со ваквите постапки и кога да се престане со нив ако не даваат резултати. способните пациенти имаат право да одбијат секаква медицинска постапка дури и ако тоа резултира со нивна смрт. Ако пациентите не ги искажале своите желби соодветно. овластениот застапник мора да користи друг критериум при одлучувањето за постапката. Како што кажавме погоре во врска со комуникацијата и согласноста. Поединците меѓусебе многу се разликуваат во однос на ставот кон умирањето. независно колкава болка и страдање им причинува тоа. односно треба да се раководи од најдобриот интерес на пациентот. како што се антибиотици против бактериска пневмонија. тие мораат да ги почитуваат нивните одлуки во врска со започнувањето или продолжувањето на секоја постапка. одлучувањето ќе биде полесно.

со опциите за третман или со финансиските можности на пациентката да остане во болница додека не оздрави. но тоа не ги оправдува прекршувањата што ги направил во однос на етиката.Лекарите и пациентите 67 . имаше недостатоци во однос на неколку работи: (1) КОМУНИКАЦИЈАТА. однесувањето на д-р П.Неговата соработка со неа покажа малку сочувство за нејзината тешка состојба. ПОВТОРНО ЗА С ЛУЧА Ј # 1 Според анализата на односот лекарпациент претставен во ова поглавје. (2) СОГЛАСНОСТА. Неговиот хируршки зафат можеби бил високо стручен и тој при крајот на долгото дежурство можеби бил уморен.Тој воопшто не се обиде да комуницира со пациентката во врска со причината за нејзината состојба. (3) СОЧУВСТВОТО . Прирачник по етика за лекари .Тој не побара согласност за лекување од пациентката откако ја информира за интервенцијата.

68 ТРЕТО ПОГЛАВЈЕ ЛЕКАРИТЕ И ОПШТЕСТВОТО Соочување со СИДА © Gideon Mendel/CORBIS .

. • да ги согледате одговорностите на лекарот за јавното и општото здравје.69 ЦЕ ЛИ Откако ќе го проучите ова поглавје ќе можете: • да го согледате судирот меѓу обврските на ле­ ка­рот кон пациентите и на лекарот кон опште­ ството и да ги утврдите причините за тоа. • да ги утврдите етичките прашања во врска со намената на дефицитарните средства во здравството и да се справувате со нив.

ОПШТЕСТВО? Медицината е професија.70 С ЛУЧАЈ # 2 Доктор С. Таа одлучува да им каже на пациентите дека ако за истата болка продолжат да одат кај други лекари повеќе нема да ги лекува. “Лекарската професија” може да значи или практикување на медицината или лекари. Лекарската професионалност. туку и на односот со колегите и другите здравствени работници. Професионалноста. одреден квантум на знаење и вештини. иако тие се тесно поврзани: (1) занимање кое се карактеризира со посветеност на благосостојбата на другите. високи морални стандарди. ШТО Е СПЕЦИФИЧНО ЗА ОДНОСОТ ЛЕКАР . Изразот “професија” има две јасни значења. Тој однос може да се окарактеризира како “општествен договор” со кој . станува сè повеќе фрустрирана поради пациентите кои доаѓаат кај неа пред или по консултациите за истата болест со друг лекар. (2) сите поединци кои се занимаваат со оваа професија. тоа е залудно трошење на здравствените средства. Таа има намера да ў се обрати на националната лекарска асоцијација со барање таа да лобира кај владата за да се спречи ваквата погрешна намена на средствата. општо земено. вклучува и однос со општеството. за што ќе се зборува во четвртото поглавје. и висок степен на самостојност. исто така. не се однесува само на односот помеѓу лекарот и пациентите. Според неа. но и контрапродуктивно за здравјето на пациентите. како што покажавме во второто поглавје.

За голем број постапки потребни ў се сложени установи за здравствена заштита. Денес медицината. а за возврат професијата се согласува да ги употребува тие привилегии првенствено во корист на други. Тој не е синоним за држава.општеството на професијата ў доделува привилегии. како и исклучителна или првенствена одговорност за обезбедување некои услуги и висок степен на самостојно управување. по­­ве­ “Денес медицината. Базата на нејзиното знаење и постапки се потпира врз јавното и здруженото меди­ цинско истражување и развивање производи. иако тие често не го прават тоа. За да ја дополни таа традиција. Таа се одвива во отколку стриктно кон­текст на државни и индивидуална здру­­жени организации дејност. но дури и кога го прават тоа. а не како општество. а само второстепено за сопствена корист. денешната лекарска етика се зафаќа со прашања што се појавуваат надвор од односот пациент-лекар и обезбедува критериуми и постапки за занимавање со нив. Медицината лекува болести кои по своето потекло се исто толку општествени колку што се и биолошки.Лекарите и општеството 71 . тие дејствуваат во корист на општеството. Хипократовата традиција на лекарска етика нуди мала помош во врска со односот меѓу медицината и општеството. државите треба да ги претставуваат интересите на општеството. Кога се зборува за “општествениот” карактер на меди­­цината. веднаш се поставува прашањето: “Што е општество?” Во прирачников овој термин се однесува на заедницата или на нацијата. Прирачник по етика за лекари .” и фи­­нан­сирање. ќе од кога и да е порано е повеќе од кога повеќе опште­ствена отколку и да е порано е стриктно индивидуална повеќе општествена дејност.

ДВОЈНА ЛОЈАЛНОСТ Кога лекарите имаат задолженија и се одговорни како пред пациентите така и пред трети лица и кога овие задолженија и одговорности се неспоиви.72 Односите меѓу лекарите и општеството се разновидни.” на СЛА се вели: “Лекарот на . осигу­ рителните компании. Од лекарите. воени­ “. и медицинската професија. се бара да имаат главна улога во намената на дефицитарните општествени ресурси за здравството. исто така. ситуации лекарите затворските службе­ници и мораат да ги стават членовите на семеј­ството. Бидејќи општеството и неговата физичка околина се важни фактори за здравјето на пациентите. особено кога се чини дека интересите на општеството се во судир со интересите на одделните пациенти. во заштитата на околината. Трети лица кои од лекарот бараат лојалност се државите. а понекогаш се должни да ги спречуваат пациентите да доаѓаат до услуги на кои немаат право.. во законите што влијаат врз здравјето или благосостојбата на заедницата и во докажувањето на судските постапки. во исклучителни те службеници. лекарите треба да бараат соодветни начини за да им ги обезбедат или да им ги возобноват тие права на пациентите. поли­цијата. тогаш тие се наоѓаат во состојба на “двојна лојалност”. некое дејство на државата или на друга управа или установа им ги негира правата на пациентите. во здравственото образование. Како што кажува Декларацијата за правата на пациентот на СЛА: “Секогаш кога законодавството. Спроведувањето на овие одговорности може да предизвика етички судир на интереси. и лекарите поединци имаат значајна улога во јавното здравство. интересите на другите Иако во Меѓуна­родниот над интересите на кодекс за лекар­ска етика пациентот. болниците и раководените организации за здравствена заштита). општо земено. работодавачите (на пример.

Ситуациите на двојна лојалност создаваат еден спектар кој се протега од ситуациите во кои интересите на општеството треба да имаат предност.своите пациенти им должи целосна лојалност”. рите треба да ја чуваат особено ако на својата професионална пациентите им се независност при утврдува­ ускратени основните њето на најдобриот инте­ човекови права. иако пациентите треба да бидат известени дека ќе бидат пријавени. општо прифатено е дека во исклучителни ситуации лекарите мораат интересите на другите да ги стават над интересите на пациентот. Конкретно. Меѓу нив постои сива зона во која правилниот тек на дејствување бара доста истенчен вкус. нехумано или понижувачко поста­ “ Лекарите треба да пување за коишто знаат им го пријават на од 2003 година. до оние ситуации во кои интересите на пациентот се примарни. На другиот крај од спектарот се барањата или наредбите на полицијата или војската да учествуваат во постапките кои ги кршат основните човекови права. на оние за кои се смета дека се неспособни да возат или за кои постои сомнение дека злоупотребиле деца. без двоумење. Лекарите треба. Етички предизвик претставува одлуката кога и како пациентот да се заштити од притисоците на трети лица. да ги исполнат овие барања. како на пример тортурата.Лекарите и општеството 73 . СЛА на соодветните органи лекарите кои се во таква секое неоправдано ситуација им дава посебни мешање во грижата упатства. и колку Прирачник по етика за лекари . Во својата Резолуција за одговорноста на лекарите во разобличувањето на чиновите на мачење или на свирепо.” рес на пациентот. лека­ на нивните пациенти. На едниот крај на спектарот се барањата за задолжително пријавување на пациенти кои страдаат од одредени болести.

особено ако на пациентите им се ускратени основните човекови права. тие енергично треба да се заземат за сопствените пациенти. од СЛА и од организациите за човекови права. Ако органите не реагираат. Ако лекарите немаат избор. Фармацевтските компании. тие сепак може да бидат такви. да ги почитуваат нормалните етички барања за согласност за лекување по информирање на пациентот и доверливост на информациите за пациентот.74 што е тоа можно. Посебен облик на двојна лојалност со кој се соочуваат лекарите е можниот или фактичкиот конфликт на интереси меѓу некоја трговска организација од една страна и пациентите и/или општеството од друга. а преку своите лекарски асоцијации. производителите на медицински апарати и други трговски организации често на лекарите им нудат подароци или други благодети. и за потребите на сите пациенти погодени од таквата рестриктивна политика. основен заеднички мотив за таквата дарежливост на компанијата е лекарот да се убеди да ги пропишува или да ги употребува нејзините производи. Иако таквите постапки нужно не се спротивни на најдобриот интерес на пациентите. кои може и да не се најдобрите производи за . на пример кога не постојат алтернативни програми. и лекарите треба внимателно да проценат дали треба да учествуваат во нив. помош може да се добие од националната лекарска асоцијација. од бесплатни пакет аранжмани за патување и сместување за присуство на едукативни настани до огромни хонорари за истражувачка работа (види петто поглавје). Секое кршење на овие услови мора да му се оправда и да му се обелодени на пациентот. Лекарите треба да им го пријават на соодветните органи секое неоправдано мешање во грижата на нивните пациенти. Обично. Кон средината на спектарот се наоѓаат постапките на некои раководени програми за здравство кои ја ограничуваат клиничката самостојност на лекарите да одлучуваат за тоа како да ги лекуваат своите пациенти.

.. било директно од страна на пациентите или пак од нивниот план за здравствено осигурување. во рамките на буџетот за здравство. а многу национални лекарски асоцијации имаат сопствени упатства. се врши на три нивоа: • На највисоко ниво (. секој конфликт меѓу Ставот за односот меѓу сопствените интереси и интересите на ле­­карите и трговските нивните пациенти претпријатија на СЛА во прилог на од 2004 година. колку Прирачник по етика за лекари . НАМЕНА НА СРЕДСТВАТА Во секоја земја во светот. колку за главните и функционалните трошоци за болниците и другите установи.” упатства за постапување на лекарите што се во таква ситуација. на медицинските сестри и на другите здравствени работници. се одлучува колку средства ќе одат за плати на лекарите. државите одлу­ чуваат колку од вкупниот буџет ќе се намени за здравството.макрониво”). Примарното етичко начело во основата на тие упатства е дека лекарите треба да го разрешат секој конфликт меѓу сопствените интереси и интересите на нивните пациенти во прилог на пациентите.Лекарите и општеството 75 . веќе постои голем јаз (кој сè повеќе се зголемува) меѓу потребите и желбите за здравствени услуги и достапноста на средства за нивно обезбедување. Постоењето на тој јаз бара средствата што се на располагање да се ограничат на некој начин.неговите пациенти и/или може непотребно да ги ”. а за кои ќе треба да се плаќа.. им дава пациентите. вклучувајќи ги и најбогатите. Ограничувањето во здравството. кои трошоци за здравствена грижа ќе се обезбедат бесплатно. или “намената на средства” како што е попознато.лекарите треба зголемуваат трошоците на да го разрешат општеството за здравство.

за други функционални трошоци. колку за опрема. за лечење специфични заболувања како туберкулоза или СИДА итн. тие најмногу се вклучени на микронивото. итн. На институционално (. за реновирање. клиники. кои услуги да ги обезбедат.е. до извесен степен. без оглед на потребите на “. за обезбедување. реша­ваат кои испитувања треба да се направат. традиционално од лекарите се очекуваше да работат единствено во интерес на сопствените пациенти... орга­ ните на установата одлучуваат за што да ги наменат средствата: какви. На ниво на поединечен пациент (. дали е потребен лек од позната марка или генерички итн. Изборот што се прави на секое ниво содржи важна етичка компонента бидејќи се базира врз вредности и предизвикува значајни последици за здравјето и благосостојбата на поединците и на заедниците. во она што следи ќе се сосредоточиме токму врз тоа. колку да потрошат за персоналот. т.средно”) ниво. дали е потребно упатување (со соодветен извештај) на пациентот на друг лекар. Пресметано е дека лекарите се одговорни за иницирање на 80% од трошоците за здравството.. особено лекарите.” . Затоа. за образование на здравствени работници.лекарите се одговорни не само за своите пациенти. кое вклучува болници. установи за здравство.микрониво”). дали пациентот треба да се хоспитализира. за проширување. и наспроти растечкото присвојување од страна на раководеното здравство тие сè уште се прилично претпазливи во врска со прашањето до кои услуги и средства нивните пациенти ќе имаат пристап. Иако врз лекарите влијаат одлуките донесени на секое ниво. итн. Како што кажавме погоре. туку исто така. дава­ телите на здравствена грижа.76 • • за истражување. и за другите..

до извесен степен и за другите. Изборот мора да се заснова врз медицински критериуми и да се изврши без дискриминација. пример на праксата која е Прирачник по етика за лекари . една друга вредност – правдата/ праведноста стана важен фактор во донесувањето одлуки во здравството. Пре­ неефикасни работи. туку исто така. во поново време. Според овој пристап.е. дури и кога паци­ на расипнички и ен­тите бараат такви. во кој волјата на пациентот стана главен критериум при одлучувањето какви услуги тој ќе добие. лекарите се одговорни не само за своите пациенти. компетентноста и самостојноста беа насочени кон потребите на сопствените пациенти. како и во Декларацијата за правата на пациентот на СЛА. Ова ново сфаќање на улогата на лекарот во намената на ресурсите е искажано во етичките кодекси на многу национални лекарски асоцијации. Меѓутоа. Овој индивидуалистички пристап кон лекарската етика го преживеа преминот од лекарски патернализам кон самостојност на пациентот. т.другите пациенти. таков кој ги зема предвид и потребите на други пациенти. Таа наметнува еден поопштествен пристап кон распределбата на ресурсите. Нивните примарни етички вредности: сочувствувањето.Лекарите и општеството 77 . големата употреба на анти­биотици е само еден дури и кога пациентите ги ги захтеваат. која вели: “Во услови кога мора да се направи избор меѓу потенцијалните пациенти за одредено лекување за кое материјалните средства се ограничени. Начинот на кој лекарите Начин на кој може да ја практикуваат лекарите може да одговорноста за наме­ну­ ја спроведуваат вање на средствата под­раз­ нивната одговорност бира избегнување расип­ за доделување нички и неделотворни на средствата е преку избегнување услуги.”. сите такви пациенти имаат право на чесна постапка при изборот за лекувањето.

којашто покрај другите. Се покажало дека многу други обични постапки во случајните клинички испитувања не се делотворни за болестите за кои се користат. тие помагаат да се прави разлика меѓу делотворните и неделотворните лекувања. чии потреби се поголеми. добро знаејќи дека оние кои се лишени од нив може. а на кои не. лекарите не само што мораат да одржуваат рамнотежа меѓу наче­ лата на сочувстување и праведност. Овој конфликт на интереси се случува во болниците и другите установи во кои лекарите заземаат раководни места или членуваат во комисии кои ги препорачуваат и ги утврдуваат смер­ ниците. да страдаат или дури да умрат. Некои лекари се соочуваат со дополнителен конфликт на интереси при намената на ресурсите бидејќи учествуваат во формулирањето на општата политика. радиолошки испитувања од висока технологија и некои многу скапи лекарства. органи за пресадување. други можат да се обидат да ја употребат својата позиција за форсирање на потребите на своите пациенти пред оние на други пациенти. еден преостанат кревет за интензивна грижа. Кога се занимаваат со вакви прашања за намена. како резултат на тоа. туку истовремено . Постојат упатства за клиничката пракса за многу здравствени состојби. Иако многу лекари се обидуваат да се издвојат од преокупираноста со своите пациенти. ги засега и нивните пациенти. Лекарите кои вршат контрола врз овие ресурси мора да одлучат на кои пациенти тие ќе им бидат достапни. Лекарите треба да се запознаат со овие упатства за да ги сочуваат средствата и да обезбедат оптимално лекување за своите пациенти.78 истовремено расипничка и штетна. Еден тип одлука во врска со намената на ресурсите која мора да ја донесат многу лекари е изборот меѓу два или повеќе пациенти кои имаат потреба од дефицитарните услуги и средства како што се: грижа на персоналот за итни случаи.

да одлучуваат и кој пристап кон правдата/праведноста е попригоден. етичарите во медицината сепак не постигнаа консензус за тоа кој од преостанатите три пристапи е супериорен. За Прирачник по етика за лекари .средствата треба да се распределуваат според начелото за максимална корист за сите. како и од бара лекарство од позната социо-политичкото марка отколку генеричко.Лекарите и општеството 79 .сред­ ствата треба да се распределуваат според пазарните начела (изборот на поединецот е условен од спо­ собноста и готовноста да плати.. • РАМНОПРАВЕН (егалитарен) пристап . Како што забележавме погоре. како што се и следниве: • ЛИБЕРАЛИСТИЧКИ (слободоумен) пристап ... дури и ако либе­ ралистичкиот пристап генерално се отфрла.е. т. дали повеќе се лекарот. придвижувајќи се кон еден повеќе општествен концепт за нивната улога. Постојат неколку такви пристапи. Јасно е дека секој од нив дава многу различни резултати кога се применува на прашањата споменати погоре. • УТИЛИТАРИСТИЧКИ пристап .средствата треба да се распределуваат така што ќе им се даде предност на оние кои се историски запоставени. донесувањето одлуки за тоа кои испитувања да се направат. лекарите постепено се оддалечуваат од традиционалниот индивидуализам на лекарската етика кој го поддржува либералистичкиот пристап.. Меѓутоа. дали па­ци­ “. ќе зависи ен­тот треба да се хоспи­ од личниот морал на та­лизира. опкружување во кое кој го добива органот за работи.” трансплантација.средствата треба да се распределуваат стриктно според потре­ бите. итн.Изборот . • ЗАКРЕПНУВАЧКИ пристап . со ограничена добро­ творна грижа за сиромашните). дали е потребно упатување на друг лекар.

се застапуваат за тие. Наспроти разликите. како на пример. Ова обично бара лекарите да работат заедно. имаат одго­ зголемување на тие вор­ност да се застапуваат за ресурси онаму каде што тие се недоволни нивно зголемување онаму да ги задоволат каде што тие не се доволни потребите на за задо­волување на потре­ пациентите. јавна или приватна) која е во согласност со нивниот сопствен пристап. дека постојат такви потреби и да дадат свое мислење за тоа како е најдобро тие да се задоволат. за да ги убедат оние кои донесуваат одлуки во владата или на други места.. Изборот меѓу другите два пристапа (или три.. исто така. додека пак трети.имаат во намената на постојните одговорност да ресурси за здравството. два или повеќе од овие концепти за праведност често коегзистираат во националните здравствени системи. други. Некои земји..” бите на пациентите. како и од социо-политичкото опкружување во кое работи. како Јужна Африка.е. се обидуваат да го при­ме­нуваат закрепнувачкиот пристап. . не само за пациентите на лекарот туку и за сите други пациенти.80 лекарите утилитаристичкиот пристап е можеби најтежок за користење бидејќи бара многу податоци за веројатните исходи на различни интервенции. во нивните профе­сионални асоцијации.. Шведска се познати по нивната егалитарност. и во сопствената земја и глобално. лекарите. Многумина кои се занимаваат со планирање на здравството го поддржуваат утилитаризмот. како САД. Покрај разните улоги што лекарите може да ги имаат “. го фаворизираат либералистичкиот пристап. ако е вклучен либе­ ралистичкиот) ќе зависи од личниот морал на лекарот. и во тие земји лекарите може да ја избираат средината за ординирање (т.

. здравство финансирано преку даночниот систем на една земја или преку задолжителен сеопфатен осигу­ рителен систем).здравство финансирано од народот” (т. кое се смета за спротивно на “приватно финансираното здравство” (т. но решавачките фактори на општеството и на исто така. Велиме несреќна бидејќи. и на специјалноста во медицината која со околината кои влијаат врз здравствениот здравјето се занимава статус на нивните од перспектива на насе­ пациенти.е. се однесува и на здравјето на народот.Лекарите и општеството 81 .ЈАВНО ЗДРАВСТВО Медицината на 20-тиот век беше сведок на појавата на една несреќна поделба меѓу “јавното здравство” и другата здравствена заштита (веројатно “приватна” или “индивидуална” грижа). а кое обично не е достапно за сите). настанува ако се мисли дека “јавно здравство” значи . Поимот “јавно здравство”.сите лекари треба да се свесни за овде. како што се подразбира “. кои ќе даваат совети и ќе се застапуваат за опшествена политика што пропагира добро здрав­­је и ќе се занимаваат со активности за заштита на насе­ лението од преносливи болести и други опасности по здравјето. исто така. Збрка. како што забележавме погоре.” ле­­ни­ето.. Во секо­ ја земја постои голема потреба од специјалисти од оваа област. а мерките донесени за заштита и за подобрување на здравјето на луѓето резултираат во корист на здравјето на поединци. здравствена грижа за која поединецот плаќа сам или преку приватно здравствено осигурување. јавноста ја сочинуваат поединци.е. Праксата на јавното здравство (понекогаш наречена “медицина за јавно здравство” или “медицина на заедницата”) силно се потпира на епидемиологијата Прирачник по етика за лекари . а не на инди­ви­ дуал­на основа.

но не и да ја добие. Лекарите ретко можат да ги решаваат социјалните причини за болестите на своите пациенти. која претставува изучување на дистрибуцијата и решавачките фактори за здравјето и болестите на населението.82 (како своја научна основа). преку утврдување и јавно произнесување за негативни влијанија врз здравјето поради социјалните проблеми како што се злоупотребувањето и насилството. Сепак. се важни фактори за здравјето на поединците. исхраната и вработувањето се подеднакво. преку следење и известување за опасностите во човековата околината. на пример. некои лекари дополнително студираат за да станат епидемиолози. и залагајќи се за подобрување на службите за јавно здравство. но треба да ги упатат пациентите на социјалните служби што постојат. сите лекари треба да се свесни за решавачките фак­тори на општеството и на околината коишто влијаат врз здравствениот статус на нивните индивидуални пациенти.” Мерките што се преземаат во јавното здравство. кога се бара јавноста да биде известена . ако не и позначајни. но социјалните фактори како што се сместувањето. лекарите може да придонесат за долготрајното решавање на овие проблеми преку учеството во активностите на јавното здравство и здравственото образование. Како што кажува Документот за промоција на здравјето: “Лекарите и нивните професионални асо­ ци­јации имаат етичка должност и професионална одго­ ворност секогаш да работат во најдобар интерес на своите пациенти и да ја вклопат оваа одговорност во пошироката грижа за здравјето на населението и да се вклучат во поддржувањето и обезбедувањето на тоа здравје. како што се акциите за вакцинација и итните дејства при појава на заразни болести. Како и да е. Всушност. кога вакцината која носи ризик од несакана реакција ќе го спречи поединецот да ја пренесе болеста. Сепак понекогаш. иако дури индиректно. интересите на јавното здравство може да бидат во судир со интересите на одделните пациенти.

Иако некои лекари не сакаат да одбиваат барања од пациенти за потврди кои не одговараат на нивните состојби. На пример. Овој поим се дефинира како Прирачник по етика за лекари . за случаи на злоупотреба на деца или постари лица.Лекарите и општеството 83 . да станат опасни како за самите индивидуи така и за други лица. како што се возењето автомобил или пилотирањето со авион. доверливост/ тајноста на информациите за пациентот треба да биде заштитена до највисок можен степен при исполнувањето на законските барања. Различен тип на судир меѓу интересите на одделните пациенти и интересите на општеството се јавува кога од лекарите се бара да им помогнат на пациентите да добијат паричен надомест на кој немаат право. Ова се примери за состојби на двојна лојалност какви што беа опишани погоре. На лекарите им е дадено овластување да тврдат дека здравствената состојба на пациентите е таква што ги квалификува за добивање на такви надоместоци. ГЛОБАЛНО ЗДРАВЈЕ Согледувањето дека лекарите имаат одговорности кон општеството во кое живеат. или пак за состојби кои можат да предизвикаат вршењето на некои дејства. лекарите треба да се обидат да изнајдат начин за сведување на минимум на секоја штета што одделни пациенти може да ја претрпат како последица на задоволување на барањата на јавното здравство. последниве години се проширува и сега вклучува и одговорност за глобалното (сеопштото) здравје. За постапките за разрешување на вакви и слични ситуации се зборува под насловот “Доверливост” во второто поглавје на прирачников. кога законски се бара пријавување. тие всушност на своите пациенти би требало да им помогнат при изнаоѓањето други начини на поддршка коишто не бараат неетичко однесување.за некои заразни болести. на пример надоместок од осигурувањето или надоместок за боледување. Општо земено.

84 здравствени проблеми. како што покажа брзото ширење на болестите како што се инфлуенцата (грипот) и САРС. За да се контролираат таквите епидемии. Основата на глобализацијата претставува согледувањето дека поединците и општествата сè повеќе зависат едни од други. Ова е особено очигледно во однос на човековото здравје. јазот во здравствениот статус меѓу земјите со висок и земјите со низок стандард продолжува да се проширува. трговијата. Глобалното здравје е дел од многу поголемото движење на глобализација кое ја опфаќа размената на информации. Пропустот на некој лекар во една земја да утврди и да лекува некои многу заразни болести може да има уништувачки ефекти врз пациенти во други земји. етичките обврски на лекарите се протегаат многу подалеку од нивните пациенти. која предизвика најтешки последици во сиромашните земји. како на пример уништувањето на големите сипаници и (се надеваме) полиото.” сознание за здравствените несразмерности ширум светот. прашања и преокупации кои ги надминуваат националните граници. политиката. туризмот и многу други човекови дејности. дури “Пропустот на некој и подалеку од нивните лекар во една земја да утврди и да лекува заедници и нации. Од таа причина. врз кои може да влијаат околностите или искуствата од други земји. некои многу заразни Развитокот на глобалното болести може да има уништувачки ефекти гледање на здравството врз пациенти во други резултираше во зголемено земји. но и на тоа што земјите со низок . Наспроти акциите од широки размери за сузбивање на прераната смртност и смртноста поради потхранетост во најсиромашните земји кои завршија како успешни приказни. Ова делумно се должи на ХИВ/СИДА-та. а кои најдобро се решаваат со заеднички акции и решенија. неопоходна е меѓународна акција.

вклучувајќи ги тука и лекарите. Лекарите во индустријализираните земји имаат долга традиција на обезбедување на земјите во развој со нивното искуство и вештини. Во земјите со ниски примања. Одливот на лекари од земјите во развој во високо индустријализираните земји им беше од корист како на лекарите така и на земјите што ги прифаќаа. Друг белег на глобализацијата е меѓународната мобилност на здравствените работници. каде лекарите среќаваат пациенти врз кои глобализацијата има директно влијание. Во Етичките упатства за меѓународно ангажирање на лекари. лекарите имаат на располагање малку ресурси што можат да им ги понудат на овие пациенти и постојано се соочуваат со предизвикот како најправилно да ги наменат. како на пример бегалците кои понекогаш немаат пристап до здравственото осигурување што го уживаат граѓаните на тие земји. Меѓутоа. Иако причините за сиромаштијата се главно политички и економски. и токму затоа многу далеку од контролата на лекарите и нивните асоцијации. Таков е случајот дури и во земјите со средни и високи примања. но тоа не беше од корист и за земјите од кои заминуваа. СЛА вели дека лекарите не смее да се одвраќаат од напуштање на татковината или земјата во која живеат за да бараат подобри можности во друга земја. Тоа се одвива преку разни форми: итна медицинска помош координирана од страна на такви организации како што се здруженијата на Црвениот крст и Црвената полумесечина и Лекари Прирачник по етика за лекари . лекарите мора да се занимаваат со лошото здравје кое е резултат на сиромаштијата. СЛА ја повикува секоја земја да стори сè што е можно за да образува соодветен број лекари сообразно на своите потреби и ресурси.Лекарите и општеството 85 . а не за задоволување на сопствените потреби од лекари да се потпира врз емигрирањето на лекари од други земји.стандард не успеаја да извлечат корист од зголемувањето на богатството што во изминатите десетлетија светот во целина го доживува.

наставници на медицинските факултети.86 без граници. именување визитинг. за воспоставување рамнотежа при преместувањето на лекарите од посиромашните во побогатите земји. Таквите програми ја покажуваат позитивната страна на глобализацијата и служат. краткорочни или долгорочни проекти за медицински истражувања. барем делумно. . краткотрајни хируршки операции кои се занимаваат со такви болести како што се катарактата или зајачките усни. снабдување со лекарства и медицинска опрема итн.

др. пациентите често се неспособни да донесуваатат сосема разумни одлуки и можеби им треба доста време и поголемо здравствено образование за да сфатат кој е нивниот најдобар интерес.. е во право кога сака да ў се обрати на својата лекарска асоцијација и да побара општествено решение на овој проблем. и затоа на општеството не му наметнуваат никакви финансиски трошоци. Поради различни причини. С. лекарите како др. Прирачник по етика за лекари . коешто таа може да им го посвети на други пациенти кои имаат потреба од нејзините услуги. пациентот одзема од времето на др. Др. е во право што смета дека однесувањето на нејзиниот пациент влијае врз општеството. Дури и ако консултациите со друг лекар се вршат надвор од здравствениот систем во кој таа работи.Лекарите и општеството 87 . Меѓутоа. а кој на другите. С. исто така. бидејќи тој не се однесува само на неа и на конкретниот пациент туку. С.ПОВТОРНО ЗА С ЛУЧАЈ # 2 Според анализата на односот лекаропштество претставена во ова поглавје. С. мора да внимаваат кога се занимаваат со вакви ситуации. исто така. и на други лекари и пациенти.

88 ЧЕТВРТО ПОГЛАВЈЕ ЛЕКАРИТЕ И КОЛЕГИТЕ Медицински тим разгледува случај © Pete Saloutos/CORBIS .

• да ги утврдите главните етички начела кои се однесуваат на соработката со други лица во грижата за пациентите.89 ЦЕ ЛИ Откако ќе го проучите ова поглавје ќе можете: • да опишете како треба да се однесуваат лека­рите еден кон друг. . • да го оправдате пријавувањето на неетичко однесување на некои колеги. • да објасните како треба да се разрешуваат кон­­­флик­­­ ти со другите даватели на здравствена заштита.

хиерархиски начин. не сака лично да го критикува хирургот.90 С ЛУЧАЈ # 3 Доктор Ц.е. втората хиерархија е меѓу самите специјалисти. што очигледно ги вознемирува сестрите кои асистираат. доктор Ц. со тоа што некои се сметаат за поугледни и се подобро платени од други. Покрај тоа. Внатрешно. бидејќи оние кои работат на универзитетите се повли­јателни од оние во приватната или јавната пракса. Како доста млад член на персоналот.. новоназначен анестезиолог во една градска болница се вознемирува поради однесувањето на еден постар хирург во салата за операции. ПРЕДИЗВИЦИ ЗА МЕДИЦИНСКИТЕ ВЛАСТИ Лекарите ў припаѓаат на професија која тради­ “Лекарите ў припаѓаат ционално фукционира на на професија која крајно хиерархиски начин. ниту пак сака да го пријави на органите на болницата. тој често прави и груби шеги на сметка на пациентите.” постојат три хиерархии т. каде главниот давател на грижа . Хирургот користи застарени техники што ја оддолжуваат операцијата и предизвикуваат поголеми постоперативни болки и бараат подолго време за закрепнување. тре­тата се однесува на грижата за специфични пациенти. хиерархиски структури кои меѓусебе се преклопуваат: првата прави разлика меѓу специјалистите. Сепак чувствува дека мора да стори нешто за подобрување на состојбата. традиционално како внатрешно така и функционира на крајно надворешно.

а другите лекари. Овде даваме краток опис на тие промени бидејќи тие се главни предизвици за традиционалното практикување на лекарската моќ. Во ова поглавје ќе се расправа за етичките прашања што се јавуваат во двете хиерархиски структури. традиционално беа на врвот на хиерархијата над медицинските сестри и другите професионалци во здравството. па дури и постарите или повештите. едноставно служат како консултанти. физио­ терапевтите. лабораториските техничари. Некои прашања се заеднички за обете. фармацевтите. а кои самите ги немаат. и во внатрешната и во надворешната. Многу од овие прашања се релативно нови..Лекарите и колегите 91 . медицината стана многу сложена. соци­јалните работници и многу други. лекар­скиот тичкиот модел што патернализам по­сте­­пе­но беше карактеристичен се руши со сè по­го­ле­мото за традиционалниот прифаќање на правото патернализам во на пациентите самите здравството. “.” да одлучуваат за своето Прирачник по етика за лекари . па затоа им е потребна помош од други лекари-специјалисти и вешти здравствени работници како што се медицинските сестри. освен ако пациентот не е префрлен под нивна грижа. Лекарите треба да знаат како да дојдат до релевантните вештини што им се потребни на нивните пациенти. лекарите како даватели на грижа. Невозможно е лекарите да бидат стручњаци за сите болести на своите пациенти како и за можните начини на лекување на тие болести. Надворешно. други се наоѓаат само во едната или пак во другата. бидејќи произлегуваат од скорешни промени во медицината и здравството. Поради брзиот растеж на научното знаење и неговата клиничка примена.се наоѓа на врвот на хие­рархијата.. еден заедички модел на одлучување Како што рековме во вто­ го замени апсолу­тис­ рото поглавје.

па дури и да приговараат на нив. Женевската декларација на СЛА го содржи следниов завет: “Моите колеги ќе бидат мои браќа и сестри”. традиционално се очекува меѓу себе да се однесуваат повеќе како членови на едно семејство отколку како туѓинци или дури и како пријатели. еден заеднички модел на одлучување го замени апсолутистичкиот модел што беше карактеристичен за традиционалниот патернализам во здравството. Истото се случува во односите меѓу лекарите и другите професионалци во здравството. Додека под хиерархискиот модел на авторитет никогаш воопшто не постоеше сомневање за тоа кој е одговорен и кој треба да надвладува кога доаѓа до судир. СО НАСТАВНИЦИТЕ И СО СТУДЕНТИТЕ Од лекарите. таму каде што плаќањето за услугите беше начело или единствена форма на хонорар за лекарите. имаат чувство дека треба да ги преиспитаат.92 здравје. На пример. Ваквите измени ги менуваат “правилата на игра” за односот на лекарите со нивните колеги-лекари и со другите здравствени работници. Последните сё повеќе не сакаат да ги следат наредбите на лекарите без да ги знаат причините за нив. ОДНОСИ СО КОЛЕГИТЕ ЛЕКАРИ. Тие се сметаат себеси за професионалци со специфични етички одговорности кон пациентите и ако нивното сфаќање за тие одговорности е во судир со наредбите на лекарот. како припадници на медицинската професија. Толкувањето на овој услов беше различно во разни земји и се менуваше со текот на време. Во останатиот дел од поглавјево ќе посочиме некои проблематични аспекти на таквите односи и ќе предложиме начини за справување со нив. заедничкиот модел може да предизвика дискусии за соодветната грижа на пациентот. постоеше јака традиција на “професионална . Како резултат на тоа.

” обврска кон студентите да се однесуваат со полна почит и да им служат за пример во работата со паци­ ен­тите. т. лекарите имаат особена почит кон своите учители. се однесуваат кон студентите со полна почит и да им служат Што се однесува пак до настав­­ниците. без кои нив­но­то медицинско обра­ “ наставниците.Лекарите и колегите 93 . а тие често не добиваат хонорар за своите наставни активности. тој сепак сè уште зависи од добрата волја и посветеноста на лекарите практичари.крадење” пациенти од колегите. Студентите по медицина и другите специјализанти им должат благодарност на своите наставници.. стандардите на Прирачник по етика за лекари . тие имаат за пример во работата со пациентите. Таканаречената “скриена наставна програма” за образованието по медицина. Интернационалниот кодекс за лекарска етика на СЛА содржи две ограни­ чувања во врска со односите меѓу лекарите: (1) плаќање или добивање каков било надомест или нешто друго само со цел да се прибави упат за пациентот. Според Хипократовата традиција на лекарска етика. и (2) . Женевската декларација тоа го искажува вака: “На моите учители ќе им ја оддадам почитта и благодарноста што ги заслужуваат”. Иако денешното медицинско образование содржи многукратни интеракции меѓу студентот и наставникот. Ваквата пракса е сè поретка во земјите во кои се добива надомест за трето лице. зо­ва­ние би било сведено на имаат обврска да само­­подучување. пријавување на неетичко или некомпетентно однесување на колеги се зборува подолу. лекарите за лекувањето не им напла­туваат на своите колеги.е. а не како порано однос еден наспроти друг. За третата обврска.љубезност” според која.. Покрај позитивните барања колегите да се лекуваат со полна почит и заеднички да се работи за постигнување на максимумот во грижата за пациентот.

заинтересирани за кои иако се мали.” наредби од наставниците. На многу медицински факултети има претставници на класата или здруженија на студентите по медицина кои. студентите по ме­ ди­цина најверојатно ќе го следат примерот на своите наставници.94 однесување покажани од лекарите-практичари. за кои известувале медицинските списанија се: студенти по медицина барале согласност за медицински третман во ситуации во кои тоа требало да го направи професионалец во здравството. имаат многу поголемо влијание отколку експлицитната наставна програма по лекарска етика. треба да имаат Поради нееднаквата моќ на пристап до такви студентите и наставниците и механизми преку поради неподготвеноста на кои може да ја студентите да се сомневаат пројават својата во или да одбиваат такви заинтересираност. тие етичките аспекти на сметале дека се надвор од своето образование нивната компетентност. би можеле да пројават и заинтересираност за етичките прашања во образованието по медицина. Студентите заинтересирани за етичките аспекти на своето образование треба да имаат пристап до такви механизми преку кои може да ја пројават својата заинтересираност. наставниците треба да бидат сигурни дека од нив не бараат да дејствуваат неетички. Наставниците имаат посебна обврска да не бараат од студентите да се впуштаат во неетички постапки. и ако постои судир меѓу начелата на етиката на една страна. Примери за такви постапки. и ставовите и одне­ сувањето на наставниците на друга. вклучување “Студентите интравенозна инфузија). без согласност извршувале прегледи на карлица на анестезирани или штотуку починати пациенти или пак ненадгледувани извршувале некои постапки (на пример. без непотребно да бидат . покрај другите обврски.

и во последниве години се преземени мерки професијата да стане поодговорна. За возврат за привилегиите што општеството ў ги овоз­можува и вербата што пациентите ја имаат во нејзините припадници. Овој систем на самостојно уредување често потфрлуваше.идентификувани како “свиркачи” т. како и пристап до соодветна поддршка ако е потребно прашањето да добие поформална постапка. Тие кон другите студенти треба да се однесуваат како кон колеги и треба да се подготвени да им понудат помош кога за тоа има потреба. медицинската професија за своите членови востановила високи стандарди на однесување и дисциплински постапки за испитување на обвинувањата за лошо однесување и ако е потребно. од нив се очекува да покажат високи стандарди на етичко однесување. Обврската за пријавување на некомпетентност. па дури и совет за коригирање на непрофесионално однесување. главниот услов за самостојно уредување е целосната поддршка на основните начела на овој систем од страна на лекарите и нивната подготвеност да ги согледаат небезбедните и неетичките постапки и да се справуваат со нив. со назначување непрофесионалци за членови на контролните органи. Што се однесува на студентите по медицина. Прирачник по етика за лекари . на пример. тие треба целосно да придонесат за заеднички проекти и должности како што се задачите за проучување и услугите на повик. ПРИЈАВУВАЊЕ НА ОПАСНИ ИЛИ НЕЕТИЧКИ ПОСТАПКИ Медицината традиционално се гордее со својот статус на професија чие уредување е самостојно. Како и да е.Лекарите и колегите 95 . казнување на оние кои згрешиле. соодветно за идни лекари.е. На пример. предупредувачи. нарушу­ вање на здравјето или лошо однесување на колеги е нагласена во кодексите за лекарска етика. Исто така.

може да нема желба да пријави недолично однесување на друг колега заради пријателство или симпатии (“таму поради милоста Божја сум и јас”)... на дисциплинските тела туку често се единствените нормално треба да биде кои ги согледуваат некомпе­ последното средство тентноста. Од една страна. тие се покажале како при­­ја­­вувањето колеги недоволни. Тие не само што се одговорни за одржување на добрата “. нор­мал­но. Меѓу тоа. Ако работата може да се разреши на тоа ниво. нарушувањето откако се искористиле на здравјето или лошото други алтернативи и одне­сување. неговото однесување е опасно и неетично. И покрај овие недостатоци во врска со пријавувањето лоши постапки или грешки. следниот чекор може да биде да разговарате за проблемот со вашиот и/или неговиот претпоставен и да оставите тој да одлучи како ќе се . исто така. Првиот чекор што треба да се направи во ваквии ситуации е да му се пристапи на колегата и да му се каже дека. Лекарот.” Меѓутоа.” на дисциплинските тела. вклучувајќи речиси сигурно непријателство од страна на обвинетиот. примената на овие начела ретко е лесна. треба да биде последното средство откако се искористиле другите алтернативи и тие се покажале како недоволни. или за возврат поради тоа што колегата го навредил. според вас. или таквите што се впуштаат во измами или лаги.пријаувањето колеги репутација на професијата. како што е зависта. тоа е професионална должност на лекарите. а веројатно и на други колеги. се стреми да ги разоткрие оние лекари кои се бескарактерни и некомпетентни. еден лекар може да биде во искушение да атакува врз репутацијата на некој колега поради нечесни лични мотиви. нема потреба да се оди понатаму.96 Меѓународниот кодекс за лекарска етика вели дека: “Лекарот ќе. Последиците од таквото пријавување може да бидат многу штетни за оној кој пријавува. Ако не.

етничко потекло. Меѓутоа. болест или неспособност. како и сериозни конфликти на личноста. било да се тоа лекари. Ако оваа тактика е непрактична или пак не успее.. националност. што се однесува на пациентите. но тие навистина споделуваат основна човечка еднаквост и слична загриженост за благосостојбата на пациентите. За да се направи разлика меѓу нив и другите помалку вредни мотиви. таа наложува ценење на нивните вештини и искуство доколку тие придонесуваат за грижата на пациентите. Во однос на другите даватели на здравствена грижа. Недискриминацијата е пасивна карактеристика на еден однос.Лекарите и колегите 97 . Такви законски основи се немањето доверба во компетентноста или интегритетот на другото лице. постојат законски основи тие да одбијат да воспостават или пак да прекинат однос со друг давател на здравствена заштита. забраната за дискриминација врз основа на “возраст. политичка наклонетост.дејствува понатаму. Сите даватели на здравствена заштита не се еднакви во однос на нивното образование и обука. Прирачник по етика за лекари . од лекарот се бара поголема етичка чувствителност. тогаш можеби треба да се преземе крајниот чекор за известување на дисциплинските тела. помошни здрав­ ствени работници итн. вера. Конкретно. Почитувањето е нешто поактивно и попозитивно. ОДНОС СО ДРУГИТЕ ЗДРАВСТВЕНИ РАБОТНИЦИ Второто поглавје за односот со пациентите започна со дискусија за големото значење на почитувањето и подеднаквото постапување во односот лекар-пациент. пол. сексуална ориентација или социјален статус” (Женевската декла­ рација на СЛА) се применува при работа со сите оние со кои лекарите заемно дејствуваат во грижата за пациентите и другите професионални активности. Начелата посочени во таа дискусија се подеднакво релевантни и за односите со соработниците. медицински сестри. раса.

98

СОРАБОТКА
Медицината е истовремено и крајно индивидуалистичка
и крајно заедничка професија. Од една страна, лекарите
се доста посесивни кон “своите” пациенти. Постои добра
причина за тврдењето дека односот меѓу лекарот и
пациентот е најдобриот начин за стекнување знаење
во врска со пациентот и продолжување на грижата за
него, што е оптимално за спречувањето и за лечењето
на болеста. Задржувањето на пациентите, исто така, му е
од корист на лекарот, барем финансиски. Како што беше
опишано погоре, медицината е истовремено и многу
сложена и специјализирана, а тоа бара блиска соработка
меѓу докторите со различни, но комплементарни
знаења и вештини. Оваа тензија меѓу индивидуализмот
и соработката е постојана тема во лекарската етика.
Слабеењето на лекар­ски­
“Слабеењето на
от патернализам е при­дру­
лекар­скиот патер­на­
жено со исчез­ну­вањето на
ли­зам е придружено
веру­ва­ње­то дека лекарите
со исчезнувањето
“ги поседуваат” своите
на верувањето
паци­енти. Тради­ци­онал­
дека лекарите “ги
посе­дуваат” своите
ното право на пациенти­
пациенти.”
те да побараат мислење
и од друг лекар е толку
проши­рено што вклучува пристап кон други даватели
на здравствена заштита кои можеби се поспособни да
удоволат на нивните потреби. Според Декларацијата
за правата на пациентот на СЛА: “Во координирањето
на укажаната медицинска грижа лекарот има обврска да
соработува со други даватели на здравствена заштита кои
го лекуваат пациентот”. Меѓутоа, како што забележавме
погоре, лекарите не смеат да заработуваат од таквата
соработка со делба на надоместокот.
Овие ограничувања врз “сопственоста” што лекарите
ја имаат врз пациентите мора да се урамнотежат со

мерките чија цел е заштита на примарноста на односот
пациент-лекар. На пример, еден пациент кого го лекуваат
повеќемина лекари, што обично се случува во болница,
секогаш кога тоа е можно, треба да има еден лекар кој
ќе ја координира грижата за него, кој постојано ќе го
известува за неговиот општ напредок и ќе му помага да
донесува одлуки.
Додека односите меѓу лекарите се раководат според
општо доброформулирани и добросфатени правила,
односите меѓу лекарите и другите здравствени
работници постојано се менувааат и постои значајно
несогласување за тоа какви треба да бидат нивните улоги.
Како што забележавме погоре, многу медицински сестри,
фармацевти, физиотерапевти и други професионалци
сметаат дека во својата област на грижа за пациентот тие
се покомпетентни од лекарите и не гледаат причина зошто
да не бидат третирани како еднакви со лекарите. Тие се
залагаат за тимски пристап кон грижата за пациентот, во
кој гледиштата на сите даватели на грижа подеднакво
се земаат предвид, а себеси се сметаат одговорни пред
пациентот, а не пред лекарот. Од друга страна, многу
лекари сметаат дека дури и кога се прифаќа тимскиот
пристап, сепак едно лице треба да биде одговорно, а
поради нивното образование и искуство лекарите
најмногу одговараат за таквата улога.
Иако некои лекари можеби се противат на предизвиците
на нивниот традиционален, речиси апсолутен авторитет,
речиси е сигурно дека нивната улога ќе се промени како
одговор на барањата за поголемо учество во одлучувањето
за здравјето, како од страна на пациентите така и од страна
на другите даватели на грижа и нега. Лекарите ќе мора да
бидат способни да ги оправдуваат своите препораки пред
другите и да ги убедат да ги прифатат. Покрај способноста
за комуникација, лекарите ќе треба да бидат способни да
ги разрешуваат конфликтите што може да се јават меѓу
различните учесници во грижата за пациентот.

Прирачник по етика за лекари - Лекарите и колегите

99

100

Посебен предизвик за соработката меѓу сите здравствени
работници за да се постигне најдобар интерес за
пациентите произлегува од засолнувањето на пациентите
кај традиционалните или алтернативните даватели на
здравствена грижа (т.н. “исцелители”). Голем дел од
населението во Африка и Азија, а сè повеќе и од Европа
и двете Америки бара совет и од овие поединци.
Иако некои сметаат дека двата пристапа меѓусебно се
надополнуваат, има многу ситуации кога тие може да се
во судир. Сепак, бидејќи барем некои од традиционалните
и алтернативните интервенции имаат терапевтски ефекти
и се барани од страна на пациентите, лекарите треба да
ги истражуваат начините за соработка со оние што ги
практикуваат. Начините како треба да се прави тоа се
различни во различни земји, а се разликуваат и од еден
до друг практикувач. Како и да е, во сите такви заемни
дејства, благосостојбата на пациентите треба да биде на
прво место.

РАЗРЕШУВАЊЕ НА СУДИРИ
Иако лекарите може да се соочат со различни видови
судири (конфликти) со други лекари и даватели на
здравствена заштита, на
пример, конфликти во
“..несигурноста и
врска со административни
различните гледишта
постапки или хонорари,
може да предизвикаат
овде ќе се сосредоточиме
несогласување околу
врз конфликтите што се
целите на грижата или
однесуваат на грижата за
пак за начините за
нивно постигнување.” пациентот. Во идеален
слу­чај, одлуките за здрав­
ствената грижа ќе бидат
одраз на согласноста што постои меѓу пациентот, лека­
рите и другите лица вклучени во грижата за пациентот.
Меѓутоа, несигурноста и различните гледишта може да
предизвикаат несогласување околу целите на грижата или
пак, за начините за нивно постигнување.Ограничените

средства за здравствена заштита и организационата
политика може да предизвикаат тешкотии за постигнување
консензус.
Несогласувањата меѓу давателите на здравствена грижа
во врска со целта на грижата или на лекувањето, или во
врска со начините за постигнување на тие цели од страна
на членовите на тимот за здравствена грижа треба да се
разјаснат и да се разрешат за да не дојде до загрозување
на нивните односи со пациентот. Несогласувањата меѓу
давателите на здравствена заштита и раководителите во
однос на намената на услугите и средствата треба да се
разрешат во самата установа или агенцијата, а не за нив да
се дискутира во присуство на пациентот. Бидејќи и двата
вида конфликти (судири) по својата природа се етички, во
нивното разрешување може да помогне советот добиен
од комисијата за етика на клиниката или од консултантот
за етика, таму каде што такви органи и лица постојат.
Следниве упатства може да бидат од корист при
разрешување на такви конфликти:

Конфликтите (судирите) треба да се разрешуваат
колку што е можно на понеформален начин, на
пример, со директни преговори меѓу лицата кои
не се согласуваат, а поформалните постапки треба
да се користат само во случај кога неформалните се
неуспешни.

Треба да се изнудат мислењата на сите кои се
директно вклучени во спорот и ним да им се посвети
достојно внимание.

Изборот што го направил пациентот или овластениот
застапник откако бил информиран за лекувањето
треба да се земе предвид како прв критериум при
разрешување на споровите.

Ако спорот се однесува на тоа кои опции да му се
понудат на пациентот, во таков случај обично е
подобро да се дадат поголем отколку помал број

Прирачник по етика за лекари - Лекарите и колегите

101

102

опции. Ако претпочитаното лекување, поради
ограничување на ресурсите е недостапно, нормално
е пациентот да биде информиран за тоа.

Ако и по еден разумен обид не може да се дојде до
договор или одлука преку дијалог, тогаш треба да
се прифати одлуката на лицето кое има право или
одговорност да одлучува. Ако не е јасно или пак
се спори за тоа кој има право или одговорност да
одлучува, тогаш треба да се бара посредништво,
арбитража или пресуда.

Ако давателите на здравствена заштита не можат да ја
поддржат одлуката што преовладува како предмет на
професионален суд или на личен морал, треба да им се
дозволи да се повлечат од учеството во спроведувањето
на одлуката, откако ќе биде сигурно дека лицето кое ја
прима грижата не е во опасност да му се наштети или да
биде напуштено.

на пример.Лекарите и колегите 103 . Ако смета дека разговорот со хирургот за проблемот може да биде од корист.ПОВТОРНО ЗА С ЛУЧАЈ # 3 Др. туку да стори нешто во врска со него Како прво. Инаку. Тој не само што го доведува во опасност здравјето на пациентот. Прирачник по етика за лекари . да се смее на шегите. можеби ќе мора директно да им се обрати на повисоките органи во болницата. тогаш тој може да му се обрати на органот од кој односниот лекар добил лиценца и да побара од него да изврши истрага. Ц. Др. тој треба да разговара со него. има право да се тревожи поради однесувањето на постариот хирург во операционата сала. Ц. тој ни најмалку не треба да го поддржува навредливото однесување. има етичка должност да не го игнорира ваквото однесување. Ако тие не се подготвени да се занимаваат со ситуацијата. туку не ги почитува ниту пациентот ниту своите колеги.

104 ПЕТТО ПОГЛАВЈЕ ЕТИКАТА И МЕДИЦИНСКИТЕ ИСТРАЖУВАЊА Притаената болест се поврати © Robert Patric/CORBIS SYGMA .

• да знаете како да најдете рамнотежа меѓу истражувањата и клиничката грижа. • да ги задоволите барањата на комисиите за оценка на етичноста .105 ЦЕ ЛИ Откако ќе го проучите ова поглавје ќе можете: • да ги утврдите главните начела на истражувачката етика.

. од страна на една истражувачка организација што работи по пат на договори ў е понудено учество во клиничко тестирање на нов нестероиден антиинфламаторен лек за остеоартритис.106 С ЛУЧАЈ # 4 На доктор Р. Таа има многу општи начела кои важат речиси сето време.медицината по и да се проценуваатат за да својата суштина е се утврди дали се ефикасни експериментална” за специфични пациенти и. Претставникот на организацијата ја уверува дека тестирањето ги добило сите неопходни одобренија. ВАЖНОСТА НА МЕДИЦИНСКИТЕ ИСТРАЖУВАЊА Медицината не е егзактна наука на таков начин како што се математиката и физиката. Дури и широкоприфатените лекувања треба да се следат “. За секој пациент што таа ќе го вклучи во тестирањето ў нудат одредена сума пари. никогаш порано не учествувала во некое тестирање и е среќна што добила ваква шанса. лекарка по општа пракса во едно мало рурално место... вклучувајќи го и тоа од комисијата за оценка на етичноста. но секој пациент е различен и она што за 90% од населението претставува делотворно лекување.. Медицината е експериментална по својата суштина. Доктор Р. Таа ја прифаќа понудата без да се распраша за научните и етичките аспекти на тестирањето. а уште повеќе поради дополнителните финансиски средства. може да е неуспешно за другите 10%.

организацијата.поради тоа. како и за тоа кои се најдобрите начини за нивно спречување или лекување. особено лекови. социјалните и културолошките аспекти на здравјето (медицинска социологија и антропологија). сё уште постојат многу неодговорени прашања во врска со функционирањето на човековото тело. Друга. За да си ја одржат компетентноста. тие мора да држат чекор со тековните истражувања во областа на нивната работа преку: континуирана медицинска едукација. Сепак. Медицинските истражувања се единствен начин за давање одговор на тие прашања. општо за пациентите. Покрај потрагата за подобро разбирање на психологијата на човекот. е развивањето нови постапки. како што се карактеристиките на болестите (епидемиологија). причините за болестите (и познатите и новите). Ова е една од задачите на медицинските истражувања. Во изминатите 50 години. медицински списанија и заемно дејствување со добро информирани колеги.Етиката и медицинските истражувања 107 . програми за континуиран професионален развој. во таа област е постигнат голем напредок и денес се вршат многу повеќе истражувања од кога и да е порано. медицински средства и хируршки техники. ИСТРАЖУВАЊА ВО ЛЕКАРСКАТА ПРАКСА Сите лекари во нивната клиничка пракса ги користат резултатите на медицинските истражувања. Дури и ако и сами­те не се занимаваат со истра­­ Прирачник по етика за лекари . можеби попозната задача. финансирањето и давањето на здрав­ ствена заштита (истражувања на здравствените системи). медицинските истражувања испитуваат мноштво други фактори во неговото здравје. Важноста на овие видови истражувања сё повеќе се согледува од страна на агенциите за финансирање. од кои повеќето имаат посебни програми за нефизиолошки медицински истражувања. правото (правна медицина) и етиката (лекарска етика).

како да ги толкуваат за медицинската прак­са е резултатите од неопходно основ­­но позна­ истражувањата и како вање на истра­­жу­­вач­­ките да ги применуваат на методи. во кое лекот им се дава на голем број пациенти и се спо­ре­дува со друг лек. лекарите мора да знаат како да ги толку­ваат “Дури иако и самите резултатите од истражу­ не се занимаваат вањата и како да ги примену­ со истражување. • Втората фаза на истражувањето се спроведува врз група пациенти кои ја имаат болеста што лекот треба да ја лечи. Ако резултатите се добри. т.” да се стекне е преку учество во истражувачки проект. Тој процес започнува со лабораториски проучувања. или се споредува со плацебо. а потоа се вршат испитувања врз животни. следат овие четири фази на клиничко истражување: • Првата фаза на истражување.е. Целта е да се утврди дали тој корисно дејствува врз болеста и дали предизвикува штетни несакани појави. лекарите мора да знаат ваат на пациентите.108 жу­вање. Пред да се одобри еден нов лек од страна на органите за контрола кои имаат мандат од државата. Најчест метод на истражување за лекарите практичари е клиничкото испитување. • Третата фаза на истражување е клиничкото тестирање. која обично се спро­ве­ дува врз релативно мал број здрави волонтери на кои за учеството често им се плаќа. ниту . било како студент по медицина или по дипло­мирањето. тој мора да мине низ интензивно испитување заради утврдување на неговата безбедност и делотворност. Кога е мож­ но таквите тестирања се “двојно на слепо”. како телото го преработува лекот и дали лекот има токсични или штетни ефекти. има цел да одреди: која доза од лекот е потребна за да произведе реакција во човечкото тело. ако за односната болест по­стои таков лек. Така. Најдобар начин тоа пациентите.

било да се тоа самостојни лекари или фармацевтски компании. Иако таквото учество во истражувањето за лекарите претставува драгоцено искуство. Покрај тоа. Така. за да вклучат повеќе пациенти како предмет на истражување сега се потпираат и врз многу други лекари.Етиката и медицинските истражувања 109 . • Четвртата фаза на истражувањето се изведува откако лекот добил лиценца и е пуштен на пазарот. дури и тогаш кога лекарот и “.. Оние кои се одговорни за тестирањата.предметите на истражување ниту пак нивните ле­ка­ри знаат каков лек добиваат или пак добиваат плацебо. улогата на лека­рот во односот лекар-паци­ент е поинаква од таа на истра­жу­ва­чот во односот истра­жувачпред­мет на истражување. Брзото зголемување на бројот на испитувањата што тековно се вршат во последниве години бара изнаоѓање и вклучување на уште поголем број пациенти со цел да се задоволат статистичките барања за нив.улогата на истра­жу­вачот се едно исто лекарот во односот лице. постојат потенцијални проблеми што мора да се согледаат и да се избегнат. кое може да придонесува или да не придонесува за здравјето и благосостојбата на предметот на истражување.. Примарната обврс­ лекар .пациент е ка на лекарот е здрав­је­то поинаква од таа на и благосостојбата на паци­ истражувачот во односот истражувачентот. Кога се случува такво нешто. често од различни земји. додека примар­ната предмет на обврска на истражувачот истражување” е создавање знаење. Прирачник по етика за лекари . фармацевтската компанија обично е заинтересирана да дознае како е прифатен лекот од лекарите кои го препишуваат и од пациентите кои го земаат. постои можност од конфликт меѓу двете улоги. Во првите неколку години. Како прво. новиот лек се следи заради несакани појави кои не се манифестирале во претходните фази.

или воопшто. може да биде во судир и со правото на пациентот да ги добие сите нужни информации за да може да одлучи дали да учествува во истражувањето или не.сочуството. Многу познати истра­ жувачи во медицината во 19-тиот и 20-тиот век спро­ве­ ду­ва­ле експерименти врз пациенти без нивна соглас­ ност. како што се компјутери за пренос на податоците од истражувањето. покани за конференции на кои се дискутира за наодите од истражувањето и коавторство во публикации за резултатите на истражувањето. учеството во истра­жу­ вањата како неразделен составен дел на нивната клиничка пракса нема воопшто да им претставува тешкотија. не било секогаш така.110 улогата на лекарот мора да има предност пред таа на истражувачот. и понекогаш на лекарите им се нудат големи награди за учеството во нив. Значи. исто така. ЕТИЧКИ УСЛОВИ Основните начела на истражувачката етика се добро утврдени. се однесуваат исто така. Етичките доблести на лекарот. Сè додека лекарите ги разбираат и ги следат основните правила на истражувачката етика. Медицинските истражувања се доброфинансирани потфати. Овие проблеми може да се надминат. Тоа може да бидат: хонорари во готово за вклучување предмети на истражување. и на истражувачот во медицината. грижејќи се многу малку. потоа финансиски средства за купување опрема. Интересот на лекарот. Но. Друг можен проблем во спојувањето на овие две улоги е конфликтот на интереси. Интересот на лекарот да стекне такви придобивки понекогаш може да биде во судир со неговата должност да му го пружи на пациентот најдоброто можно лекување. не постои инхерентен судир меѓу двете улоги. Што значи тоа во пракса ќе стане јасно подолу. компетентноста и самостојноста. за нивното .

Други. Во текот на десетте години што следеа. тие не ги спречиле лекарите во нацистичка Германија и на други места да изведуваат истражувања врз луѓе. од страна на Nuffield Council on Bioethics од Велика Британија-документот Истражувачката етика во однос на здравствената заштита во земјите во развој. 1983. По Втората светска војна. 1989. и тој послужил како еден од основачките документи на модерната истражувачка етика. (на пример. Иако. Основата за пресудата е позната како Нирнбершки кодекс. во 1964 година. 1996 и 2000. по неколкугодишно проучување. некои од овие лекари беа изведени пред судот во Нирнберг. СЛА прифати документ кој е насловен Начела за лицата вклучени во истражувања и експериментирање.Етиката и медицинските истражувања 111 . со што отворено ги кршеле основните човекови права. Во 1954 година. Прирачник по етика за лекари .. во 2002 г. Германија. од страна на Советот за меѓународни организации на медицинските науки. кој е ревидирани во 2002 година). многу подетални документи во врска со истражувачката етика се изработени во последниве години. документот беше ревидиран и на крајот. Хелсиншката декларација (ХД) е концизно резиме на истражувачката етика. основачите на СЛА веднаш презедоа мерки да се осигураат дека лекарите барем ќе бидат свесни за своите етички обврски.). беше прифатен како Хелсиншка декларација. истата година кога е донесен и Нирнбершкиот кодекс.документот Меѓународни етички упатства за биомедицински истражувања во кои учествуваат луѓе во 1993 г. како и за специфични теми во истражувачката етика (на пример.здравје. уште на почетокот на 20-тиот век постоеле некои ставови во врска со истражувачката етика. Свесни за кршењата на лекарската етика пред и за време на Втората светска војна. Светската лекарска организација е основана во 1947 година. Истиот беше ревидиран и во 1975. Меѓу десетте начела на овој кодекс е условот за доброволна согласност од пациентот да служи како предмет на истражување.

како ќе ја добијат нивната согласност за учество во истражувањето и како ќе им ја заштитат приватноста. вклучително и на оние кои се занимаваат со одобрување лекови и медицински средства. Комисијата за етика може: да го одобри проектот таков како што е претставен. пред да започне. да покажат како ќе обезбедат луѓе што би биле предмет на истражувањето.” Ставовите 13 и 14 од ХД пропишуваат дека секој предлог за медицинско истражување врз луѓе. и да ги откријат евентуалните меѓусебни конфликти на интереси кај истражувачите.. Следи краток опис на начелата. Причината зошто од комисијата за етика се бара одобрение е таа што ниту истражувачите ниту предметите .. мора да биде оценет и одобрен од страна на некоја независна комисија за етика. тие во голем степен се совпаѓаат во однос на основните начела на истра­жу­ вачката етика. за да бидат сигурни дека истражувачите ги исполнуваат своите обврски. детално да прикажат како се финансира проектот. пред да започне. да побара да се направат измени пред тој да започне или во целост да го одбие. Овие начела се вклучени во законите и/или одредбите на многу земји и меѓународни орга­ низации. а ако е потребно да го сопрат проектот поради сериозни. различната должина и авторството на документите.112 Наспроти различниот опфат. мора да биде оценет и одобрен од страна на независна комисија за етика. секој предлог за медицинско исражување врз луѓе. неочекувано лоши случувања. Многу комисии имаат понатамошна обврска да ги следат проектите во текот на нивното одвивање. преземени главно од Хелсиншката декларација: Одобрение од Комисијата за оценка на етичноста “. За да добијат одобрение. истражувачите мора: да ги објаснат целите и методологијата на проектот.

став 11 инсис­ тира проектот да се базира на целосно познавање на литературата за темата и на претходни лабораториски истражувања и на истражувања врз животни.Етиката и медицинските истражувања 113 .” Со цел да се обезбеди научната вредност. Едно неразрешено прашаење во врска со оценката на етичката комисија е дали за еден проект кој вклучува повеќе центри треба да се бара одобрение од комисијата во секој центар или одобрението добиено од еден центар е доволно. Кога од пациентите се бара да учествуваат во некој истражувачки проект.. или дури и ако бидат успешни. Истражувачите треба да ў докажат на некоја непристрасна стручна комисија дека проектот вреди.медицинските истражувања во кои се вклучени луѓе како предмети на истражување треба да бидат оправдани врз научна основа. дека тие се способни да го спроведат и дека можните предмети на истражување. Научна вредност Ставот 11 од ХД условува медицинските истражувања во кои се вклучени луѓе како предмети на истражување да бидат оправдани врз научна основа. што претставува добра причина да се Прирачник по етика за лекари . до најголем можен степен. ниту пак се доволно објек­ тивни да го сторат тоа. на пример поради тоа што се методолошки несоодветни. Овој услов има за цел да ги отфрли проектите кои веројатно нема да успеат. веројатно ќе дадат безначајни резултати. оценката и одобрението обично се бараат во секоја земја. Ако центрите се во различни земји. ќе бидат заштитени од нанесување штета. треба да се очекува дека од него ќе произлезе некое важно научно сознание.на истражување секогаш знаат да утврдат дали проектот е научно и етички соодветен. таму каде што е тоа можно. “. дури и таков во кој ризикот од наштетување е минимален.

општествената корист стана важен критериум при одлучувањето дали еден проект треба да се финансира. Обично се мислеше дека напредокот во науч­но­то знаење е вреден сам по себе и дека не му е потреб­но понатамошно оправдување. треба да претежне над опасностите и тешкотиите за предметите на истражувањето. сфатена и како научна и како општествена важност.. треба да се земе предвид општествената корист. Меѓутоа. Пред да го одобри проектот. Важноста на целите на проектот. Понатаму. населението меѓу кое се изведува истражувањето треба да има корист од неговите резултати.114 очекува предложената интервенција да биде делотворна и врз луѓе. а од лековите што се добиваат од него имаат полза само пациентите од други места.само научно квалификувани лица треба да спроведуваат истражувања врз луѓе. Општествена корист “. бидејќи средствата достапни за медицински истражувања се сè повеќе недоволни. Ставовите 18 и 19 од ХД јасно ја поткрепуваат согледбата дека при евалуацијата на истражувачките проекти.општествената корист стана важен Едно од поконтраверзните критериум при барања во врска со еден одлучувањето дали меди­цински истражувачки еден проект треба да проект е тој да придонесува се финансира. Ова е особено важно во земјите каде постои можност за нечесно постапување со лицата кои се предмет на истражување и кои се подложени на опасностите и неудобностите на истражувањето. . комисијата за оценка на етичноста треба да биде убедена дека овие услови се исполнети.” за благосостојбата на опште­ ството воопшто.. Став 15 придодава уште еден услов . Сите истражувања врз животни мора да се сообразат со етичките упатства кои бројот на животните што се користат во истражувањата го сведуваат на минимум и ја спречуваат непотребната болка.

и (2) јачината на штетата (од безначајна до перманентна тешка неспособност или смрт). бара од истражувачите соодветно да ги утврдат ризиците и да се сигурни дека “Ако ризикот е сосем непознат. Истражувачите и комисиите за оценка на етичноста. Постоењето на малку веројатен ризик за некаква безначајна штета не треба да биде проблем за спроведувањето на еден добар истражувачки проект. освен ако проектот е единствената надеж за лечење на смртно болни предмети на истражување.Многу е потешко да се утврди општествената вредност отколку научна вредност на еден истражувачки проект. постоењето на доста веројатен ризик од некаква сериозна штета е неприфатлив за еден истражувачки проект. На другиот крај на спектарот. Ризици и придобивки Штом се утврдат научната вредност и општествената корист на проектот. тоа би значело залудно трошење драгоцени средства за здравството и слабеење на репутацијата на медицинското истражување како главен фактор кој придонесува за човековото здравје и благосостојба. но тоа не е причина да не ў се обрне внимание.Етиката и медицинските истражувања 115 . ставот 17 на ХД. мора да се сигурни дека пациентите не се подложени на испитувања кои најверојатно нема да имаат никаква корисна општествена намена. тогаш истражувачот не треба да продолжи со проектот се додека не добие некој веродостоен податок” Прирачник по етика за лекари . Постои ризик исходот од истражувањето да биде лош. Тој има две компоненти: (1) веројатноста да се наштети (од многу неверојатно до доста веројатно). иако неа може и да не ја добијат оние кои се предмет на истражувањето. Ако се постапува поинаку. Меѓу овие две крајности. неоп­ ход­­­но е истражувачот да до­­каже дека ризиците за пред­метот врз кој се врши истражувањето не се не­ ра­зумни или непро­­­пор­ ци­онални на очеку­ва­на­та корист од него.

на пример од лабораториски проучувања или од експерименти со животни. врз основа на својата информираност за истражувањето. сериозно ментално хендикепирани лица. пациенти во несвесна состојба). ХД се задржува на некои детали. што ќе му овозможи да донесе разумна одлука полна со разбирање”.” е апсолутно неопходна. препорачува согласноста за лекување по претходно информирање на пациентот да . но само под утврдени контролирани услови. Согласност за лекување по информирање Првото начело на Нирн­ “Доброволната бершкиот кодекс гласи: “Доброволната согласност согласност од страна на човекот како предмет од страна на човекот како на истражување е предмет на истражување апсолутно неопходна. Ако ризикот е сосема непознат тогаш истражувачот не треба да продолжи со проектот сè додека не добие некој веродостоен податок. меѓу другото. бара предметот на истражување “да има доволно знаење и разбирање за елементите на односното прашање.” Ставот што го објаснува ова начело. Тие сепак може да бидат предмет на истражување. бидејќи под такви околности согласноста може да не биде целосно доброволна.116 тие може да се совладаат. Став 22 утврдува што треба да знае предметот на истражување за да може да донесе одлука за своето учество во него. Ставовите 24 и 26 се однесуваат на предметите на истражување кои се неспособни да дадат согласност (мали деца. Хелсиншката декларација. Став 23 предупредува да не се врши притисок врз поединци за учество во истражување. Во врска со согласноста за лекување по претходно информирање на пациентот. како и други документи за истражувачка етика.

Во секој случај. Многу комисии за оценка на етичноста бараат од истражувачите да им достават формулар за согласност што ќе го користат во нивниот проект. Доверливост “ . предметите на истражување треба да се информираат дека својата согласност може да ја повлечат во секое време. Во некои земји. Меѓутоа.се докаже со тоа што од предметот на истражување ќе се побара да потпише “формулар за согласност” (став 22). Покрај тоа. за разлика од клиничката грижа.. предметите на истражување Како што е тоа случај со имаат право на паци­ен­ти­те кои се на кли­ приватност во однос нич­ка грижа. процесот за добивање согласност за лекување по претходно информирање на пациентот ниту почнува ниту пак завршува со потпишување на формуларот. и пред­ме­тите на информациите на истражување имаат за нивното лично право на приватност во здравје. истражувањето бара обелоденување на информациите за личното здравје пред други лица. дури и откако проектот ќе отпочне. Со цел да ја заштитат приватноста. туку мора да вклучи и внимателно усно објаснување за проектот и сè што ќе значи за пациентот како предмет на истражување учеството во проектот. без никаква репресалија од страна на истражувачите или други лекари и без никакво загрозување на нивната здравствена грижа. што значи дека на предметите на Прирачник по етика за лекари ..Етиката и медицинските истражувања 117 . истражувачите мора да се сигурни дека согласноста по претходно инфор­ мирање на предметите во истражувањето ја добиваат за да ги користат информациите за нивното здравје за истражувачки цели. овие формулари станаа толку долги и детални што повеќе не соодветствуваат на намерата да го информираат предметот на истражување за проектот. а понекогаш и пред целата јавност.” однос на информациите за нивното лично здравје. вклучително и пред пошироката научна заедница.

дури и во случај кога лекарот и истражувачот се исто лице. Декларацијата за етичките согледби во врска со здравствената база на податоци дава понатамошни упатства на оваа тема. тој треба да побара од пациентот да учествува во истражувачкиот проект. Чесно известување за резултатите Не би требало да е неопходно да се бара од едно истражување точно да се известува за резултатите. да бидат случајно избрани. Само тогаш кога. значи дека лекарот мора да е подготвен на пациентот да му препорача да не учествува во истражувачкиот проект ако му се чини дека тој добро напредува со тековното лекување. печат на резултати од истражувања. двојно публикување и . во последно време имаше бројни примери за нечесни постапки при објавувањето во печат “. Судир на улоги Претходно.предмет на истражување. или плацебото. во ова поглавје. Пробле­ постапки при мите во врска со ова вклу­ објавувањето во чуваат плагијаторство. лекарот навистина не е сигурен дали тековното лекување му одговара на пациентот колку и новопредложеното. Ова меѓу другото.имаше бројни на резултати од некои примери за нечесни истра­жувања.пациент е поинаква од таа на истражувачот во односот истражувач . а проектот бара пациентите за различни третмани и/или за плацебо.” измислување податоци.118 истражувањето мора претходно да им се каже за што ќе се користат информациите за нив. Општо правило е информацијата да се деидентификува и безбедно да се сочува. Став 28 на ХД утврдува дека во такви случаи улогата на лекарот мора да биде превасходна. и тоа врз цврста научна основа. но за несреќа. беше забележано дека улогата на лекарот во односот лекар .. да се складира и да се пренесува..

Меѓутоа.“подарено” авторство. можат да бидат погрешно лекувани. да се лажат лицата кои се предмет во истражувањето или да се измислуваат податоци. директно или индиректно. како на пример. Предупредување Со цел да се спречи појава на неетичко истражување или пак тоа да се разоткрие откако ќе заврши. На помладите членови во истражувачкиот тим. а оние кои предупредуваат понекогаш се казнуваат или се избегнуваат затоа што се обиделе да го разоткријат неделото.Етиката и медицинските истражувања 119 . врз основа на неточни или лажни извештаи од истражувањето. може да им биде многу тешко да реагираат на сомневањата за неетично истражување. а исто така тие може да им наштетат и на други истражувачи кои залудно може да потрошат многу време и средства обидувајќи се да ги про­должат проучувањата. но тие може многу да им наштетат на пациентите кои. се чини дека ваквиот однос се менува бидејќи и медицинските научници и контролорите на државата ја согледуваат потребата од откривање и казнување неетички истражувања и почнуваат да ја ценат улогата на предупредувачите за постигнувањето на таа цел. тие барем треба да одбијат да учествуваат во постапки кои. како што се студентите по медицина. тие треба да направат сё што можат за да го свртат вниманието на одговорните. За несреќа. Ако забележат дека други лица постапуваат така. бидејќи можат да се чувствуваат неквалификувани да судат за постапките и работата на постарите истражувачи и најверојатно. може да има корист истражувачот. ќе бидат казнети. барем додека не се откријат. Меѓутоа. според нив. таквото предупредување не се цени секогаш и не се реагира на него. се сосема неетички. секој којшто има сознание за такво однесување има обврска да им ја обелодени информацијата на соодветните власти. Прирачник по етика за лекари . Од такви работи. ако проговорат за тоа.

Сите овие прашања бараат многу пона­тамошни анализи и дискусии пред да се постигне општа согласност.предмет на истражување. јазот од 10/90 во медицинските истражувања (само 10% од вкуп­ното финансирање за истражувања се троши за здравствените проблеми кои влијаат врз 90% од светската популација) очевидно претставува неразрешен етички проблем.. Освен тоа. медицинските истражувања се драгоцена и исплатлива дејност за лекарите и за студентите по медицина. некои стари прашања сё уште се предмет на континуирана етичка контраверзност. И покрај сите овие можни проблеми. И тогаш кога истражувачите се зафаќаат со проблеми од оние области во светот кои се сиромашни со ресурси. на постапките и на лекувањата за кои не постојат готови одговори. за да можат да ја ценат и другата страна на односот истражувач . се поставуваат нови пра­ша­ња во врска со прифатливоста на техниките од етички аспект. нев­ро­­лошките науки и пре­са­дувањето органи и ткива. На глобално ниво. Како се троши за здрав­ што медицинската наука ствените проблеми продолжува да на­пре­дува. Точно е дека лекарите и студентите по медицина треба да размислуваат и тие да бидат предмети на истражување.. тие често се среќаваат со проблеми поради судирот меѓу своето етичко гледиште и тоа на заедниците во кои работат. како и за самите предмети на истражување. .само 10% од глас­ност за сите аспекти на вкупното финансирање за истражувања истражувачката етика. кои влијаат врз 90% од во областите како што се светската популација” генетиката.120 Неразрешени прашања Не е постигната општа со­ “. на пример. под кои услови плацебото како средство треба да се вклучи во клиничкото испитување и каква континуирана грижа треба да им се обезбеди на учесниците во едно медицинско истражување.

треба да учествува само во проекти од областа на нејзината пракса и самата да биде задоволна во однос на нивната научна вредност и општествена корист.Др. Таа мора да биде способна на своите пациенти да им ги објасни алтернативите за да можат тие да дадат согласност за учество или за неучество откако целосно ќе бидат информирани.Етиката и медицинските истражувања 121 . Таа не смее да се согласи да запише утврден број пациенти како предмети на истражување бидејќи тоа може да доведе до вршење прити­сок врз пациентите да се согласат. таа на своите пациенти треба да им ги соопшти резултатите од истражувањето штом ќе бидат достапни. Таа првин требаше да дознае повеќе за проектот и да биде сигурна дека ги задоволува сите услови за етичко истражување. Р. Др. што е може­би и спротивно на нивниот најдобар инте­рес. Р. Прирачник по етика за лекари . ПОВТОРНО ЗА С ЛУЧАЈ # 4 Др Р. треба да побара совет од колеги во поголемите центри. Треба да биде сигурна дека дејствува во најдобар интерес на своите пациенти и дека во проектот ги вклучува само оние на кои нема да им се наште­ти со менување на тековното лекување со експериментално лекување или со плацебо. Ако не верува во сопствените способности за оценување на проектот. Посебно. не требаше да прифати толку брзо. треба внимателно да ги следи пациен­тите при проучувањето на неочекувани лоши случувања и треба да е подготвена да преземе брзо корективно дејство. требаше да побара да го види протоколот што ў бил доставен на комисијата за оценка на етичноста и сите забелешки и услови што таа ги дала или ги поставила. Конечно.

122 ШЕСТО ПОГЛАВЈЕ ЗАКЛУЧОК Пешачење по стрма падина © Don Mason/CORBIS .

123 .

.. а лекарската суштества. сè уште важи . било да се тоа пациентите. така и етика би била нецелосна лекарите имаат права ако не се занимава и со и одговорности. и всушност тоа е сржта и суштината на лекарската етика. како и сите човечки суштества. Претходните етички кодекси. Меѓутоа. или пак поради предизвиците за нивниот авторитет и нивните вештини од страна на пациентите и од други даватели на здравствена заштита. како и сите човечки одговорности. Во минатото. Ова гледиште за лекарската етика станува сё поважно бидејќи лекарите во многу земји доживуваат тешки фрустрации при работата во својата професија. така и лекарите имаат права и “. содржеле делови за обврските на пациентите и за обврските на јавноста кон професијата. како поради ограничените средства.”. општеството или колегите. Меѓутоа. да повлијае врз неговото почитување на тие препораки. Повеќето од нив денес се застарени. државното и/или заедничкото микроуправување и обезбедување на здравствената грижа.” прашањето како лекарите треба да постапуваат со другите.124 ОДГОВОРНОСТИ И ПРИВИЛЕГИИ НА ЛЕКАРИТЕ Овој прирачник се сосредоточи врз должностите и одговорностите на лекарите. лекарската етика ги земала предвид правата на лекарите и нивните одговорности. така и поради сензационалистичкиот начин на известување од страна на медиумите за грешки во здравството и неетичко однесување на лекарите. како што е верзијата на Кодексот на Аме­ри­кан­ска­та лекарска асоцијација (на АЛА) од 1847 годи­на. на пример: “Повинувањето на пациентот на упатствата на неговиот лекар треба да биде брзо и целосно. Пациентот никогаш не треба да дозволи неговото лаичко мислење во однос на соодветноста на препораките од лекарот.

според школувањето и искуството му се еднакви по ранг и ја познаваат сложеноста на односните здравствени прашања.да негува праведна почит кон квалификациите на лекарите.” Истиот став ја осудува “секоја постапка за разгледување поплаки од пациенти или пак постапки за компензирање на пациенти кои не се базираат врз добронамерно оценување на работата Прирачник по етика за лекари . наместо да ги ревидира и да ги осовремени овие делови. Во минатото СЛА прифати неколки документи со ставови за правата на лекарите и соодветните одговорности на другите.” Ставот за професионалната одговорност за стандарди во здравствената заштита од 1995 година кажува дека: “Секој суд за професионалното однесување или работа на докторот мора да содржи и оценка дадена од страна на професионалци кои.. или пак на други состаноци на лекари каде и да се одржуваат. да ги почитуваат следниве права: - - - Ставот за слободата на лекарите за присуство на состаноци на лекари од 1984 година тврди дека : “Не треба .” Меѓутоа..и да овозможи секаква поддршка и подготовност за стекнување лекарско образование.Заклучок 125 .. АЛА на крајот ги отстрани од својот Етички кодекс.да има никакви пречки што ќе ги оневозможат лекарите да присуствуваат на состаноците на СЛА..ставот: “Јавноста треба. особено на државите..“ Декларацијата за независноста на лекарот и професионалната слобода од 1986 година вели: “Лекарите мора да имаат професионална слобода да се грижат за своите пациенти без ничие мешање” и “Лекарите мора да имаат професионална слобода да ги претставуваат и да ги бранат здравствените потреби на пациентите од сите оние кои ја негираат или ја ограничуваат потребната грижа за болните или повредените.

обезбедувајќи им ја и потребната поддршка за задоволување на нивните лични и професионални цели. и самите лекари понекогаш треба да се потсетат за привилегиите што ги ужи­ваат. или пак да преминат преку употеребата на тортура или други форми на свирепо. да ги повика своите национални лекарски асоцијации да ги подржат и да ги заштитат лекарите кои не сакаат да се вклучат во такви нехумани постапки или кои се трудат да ги лекуваат и да ги рехабилитираат нивните жртви. Иако во име на лекарите таквото застапување е непо­ требно. земајќи ги предвид и потребите и ресурсите на земјата” и да осигура дека “Лекарите кои постојано или времено работат во земја која не им е татковина..” Ставот за етичките упатства за меѓународно ангажирање лекари од 2003 година ја повикува секоја земја “да стори сё за да ги задржи своите лекари не само во професијата туку и во земјата..” Декларацијата за поддршка на докторите по медицина кои одбиваат да учествуваат во. еднакви можности за избор на кариерата и еднакво наградување за иста работа)”.. со оглед на заканите и предизвиците наведени погоре. самите лекари вања во многу земји по­ понекогаш треба сто­јано покажуваа дека да се потсетат за нивната професија е една привилегиите што ги од најценетите и дека уживаат.126 - - на докторот.” во неа се има голема до­ . како и пропустите од страна на оние што му се еднакви по ранг.. се еднакво третирани во однос на другите лекари во таа земја (на пример. Јавните испиту­ “. како и да го сочуваат правото да ги подржат највисоките етички начела како што е и доверливоста. нечовечно или понижувачко постапување од 1997 ја обврзува СЛА “ да ги поддржи и да ги заштити лекарите.

Заклучок 127 . И што е најважно. да се биде лекар бара посветување на практикувањето медицина со малку грижа за сопственото здравје и благосостојба. Малку професии имаат можност да пружат поголемо задоволство од медицината. тие даваат услуги кои се од непроценлива вредност за одделни пациенти. имајќи ги предвид користа што лекарите ја обезбедуваатослободување од болка и страдање. ОДГОВОРНОСТ КОН СЕБЕ Овој прирачник ги кла­ “Лекарите често си­фицира етичките одго­ забораваат дека имаат вор­­ности на лекарите одговорност кон себе спо­ред нивните главни самите. злоупотреба на супстанци до самоубиство. со последици кои се движат од хроничен замор. како и кон своите семејства. како и за општеството во целина. Во многу делови во светот.вер­ба.” општеството и колегите (под кои се подразбираат и другите професионалци во здравството). Лекарите обично добиваат повисока плата од просечната (во некои замји и многу повисока). иако не толкава како порано. Други лекари очигледно страдаат заради таквото темпо на професионална дејност. Иако се чини дека многу лекари добро се снаоѓаат во такви услови. лечење болести и поткрепа на оние кои се на умирање.особено за оние кои се чувствителни и на кои им е најпотребна. а одморите се сметаат за непотребен луксуз. Многумина се впуштени во возбудлива потрага по нови знаења преку учеството во истражувања. Тие сè уште имаат прилично голема клиничка самостојност. тоа може лошо да влијае врз нивните семејства. како и кон корис­ници: пациентите. Лекарите со нарушено Прирачник по етика за лекари . Лекарите често забораваат дека имаат одговорност кон себе самите. Често работните недели изнесуваат 6080 часа. своите семејства. Исполнувањето на нивните етички должности е мала цена што треба да се плати за сите тие привилегии.

Покрај избегнувањето на такви очигледни ризици за здравјето како пушењето. Иако таквите мерки може да придонесат за здравјето и благосостојбата на лекарот. во некои земји се решава со ограничување на бројот часови и должината на смените што лекарите и специјализантите може да ги одработат. Во некои медицински образовни установи сега. медицината се развива со многу брзо темпо и тешко е да се предвиди како ќе се практикува кога денешните бруцоши по медицина .128 здравје претставуваат опасност за своите пациенти. Кога не успе­ваат во тоа. сегашноста постојано одминува и затоа е неопходно да се предвиди иднината. Меѓутоа. за жените лекари е многу полесно да ги прекинат програмите за специјализација поради семејни причини. од иднината на медицината. Потребата да се осигура безбедноста на пациентот. од колеги и соодветно квалификувани професионалци. примарната одговорност за самогрижата зависи од самиот лекар. ИДНИНАТА НА ЛЕКАРСКАТА ЕТИКА Овој прирачник се сосредоточи на тековната состојба во лекарската етика. во голем дел. Во првото десетлетие на 21-иот век. општеството или колегите. Иднината на лекарската етика зависи. иако со бројни повикувања на мина­ тото. злоупотребата на супстанции и предолгата работа. лекарите треба да го заштитат и да го подобрат сопственото здравје и благосостојба преку утврдување на факторот-стрес во нивниот про­ фесионален и личен живот и преку развивање и приме­ну­ вање на соодветни стратегии за справување со него. бидејќи заморот е важен фактор при незгодите во меди­ цината. лекарите треба да побараат помош. како и да се поддржи здравиот стил на живеење на лекарите. за личните проблеми коишто можат лошо да влијаат на нивниот однос со пациентите. ако не сакаме секо­ гаш да останеме зад времето.

Прирачник по етика за лекари . каква што е всушност веќе извесно време. Со оглед на непредвидливоста својствена на иднината. Иднината нема нужно да биде подобра од сегашноста. деградацијата на околината. секогаш ќе има болни луѓе кои секогаш имаат потреба од грижа и од лекување. компетентноста и самостојноста заедно со грижата за основните човекови права и посветеноста на про­фе­сио­ налноста. Независно од промените што во медицината ќе се случат како резултат на научниот развиток и опште­­ствените. имајќи ги предвид широко распространетата политичка и економска нестабилност. Лека­рите тради­ ционално ги обезбедуваат овие и други услуги како што се: унапредување на здравјето. спречување на болестите и раководење со здравствениот систем.земјите што сега се богати може да отидат наназад до тој степен што нив­ ни­­те лекари ќе треба да се занимаваат со епидемии или тропски болести и огромен недостаток на медицински материјали. какви понатамошни промени ќе се случат пред тие да се под­го­твени да одат во пензија. а невозможно е да се знае. политичките и економските фактори. понатамошното ширење на ХИВ/сида-та и другите можни епидемии. Иако во иднина рамнотежата меѓу овие дејности може да се измени.тие ќе треба постојано да се информираат за развитокот на лекарската етика како што го прават тоа во однос на другите аспекти на медицината. лекарската етика треба да биде флексибилна и да под­лежи на промени и приспособување.ќе го завршат школувањето. Сепак. особено вредностите на сочувствувањето.Заклучок 129 . можно е да се случи обратното . можеме да се наде­ ваме дека нејзините основни начела ќе останат такви какви што се. Иако можеме да се надеваме дека користа од напредокот во медицината на крајот ќе се прошири на сите земји и дека етичките про­­ блеми со кои тие ќе се соочат ќе бидат слични на сегаш­ ни­­те. Бидејќи секоја дејност содржи многу етички предизвици. во сите нив лекарите најверојатно ќе продолжат да имаат важна улога. ако тоа е можно.

130 Ова е крај на прирачников. Да го повториме она што беше кажано во воведот: овој прирачник е само основен вовед во лекарската етика и некои нејзини централни прашања. Списокот на литература во додатокот А може да ви помогне да ги продлабочите своите знаења во ова поле. . а особено за тоа како да ги разрешувате етичките прашања со кои ќе се среќавате во сопствената пракса. но за читателот тој треба да биде само еден чекор во нурнувањето во медицинската етика во текот на целиот живот. Неговата цел е кај вас да предизвика разбирање за потребата од континуирано размислување за етичката димензија на медицината.

gov/sigs/bioethics/endoflife.www.htm) .org/ama/pub/category/2910.содржи целосен текст на сите одредби на СЛА (на англиски.www.com/ Прирачник по етика за лекари . кои месечно се ажурираат: • Месечен број • Етички активности на СЛА за проширување • Етички одредби на СЛА.ЛИТЕРАТУРА ЗА ЛЕКАРСКА ЕТИКА НА ИНТЕРНЕТ Општа World Medical Association Policy Handbook (www.wma.euthanasia.ama-assn.ги содржи следниве делови.who.who.wma. вклучително и оние врз кои се работи или се преиспитуваат • Хелсиншка декларација.nih.html Палијативна грижа .html Едукција на лекари за грижа за крајот на животот www.www.net/e/ policy/handbook.www.com/Ethics/ethics.htm Прашања во врска со крајот на животот Литература .int/ethics/topics/cloning/en/ Асистирана репродукција .int/reproductive-health/ infertility/report_content.Додаток А .Додаток А 131 .hospicecare. француски и шпански јазик) World Medical Association Ethics Unit (www. историјат и тековен статус • Литература по етика на СЛА • Организации за лекарска етика и нивните етички кодекси • Огласување конференции • Eдукација по лекарска етика • Етика и човекови права • Етика и лекарска професиналност Прашања во врска со почетокот на животот Клонирање човек .www.htm Спротивставување на еутаназија .net) .

unaids.int/ethics/research/en/ Harvard School of PublicHealth.edu/ bioethics/ .wits.org Истражувања врз луѓе Упатства и литература . етички прашања во меѓународен курс за истражување на здравјето .za/bioethics/ ООНСИДА -www.who.harvard.www.www.www.org/ama/pub/ category/5689.ama-assn.www.hsph.132 ХИВ-сида Литература .asp Односи со трговски организации Образовна литература .ac.nofreelunch.www.org/en/in+focus/hiv_aids_human_ rights/unaids+activities+hr.html Литература .

организацијата и целите на Светската лекарска асоцијација. ги содржат следниве повикувања на лекарската етика: 1. кои треба да ги исполнат сите медицински факултети. 2.sund. и сè додека лекарската етика и човековите права се составен дел на историјатот. со ова се одлучува СЛА силно да им препорача на медицинските факултети ширум светот. Сè додека лекарската етика и човековите права се составен дел на работата и културата на лекарската професија.Додаток Б 133 .4 Резултати од образованието Медицинскиот факултет мора да ги утврди компетенциите (во кои се вбројуваат и познавањето и разбирањето на лекарската етика) што студентите треба да ги покажат при дипломирањето.Лекарска етика Медицинскиот факултет мора да го утврди и во наставната програма да го вклучи придонесот на лекарската етика Прирачник по етика за лекари .dk/wfme/Activities/Translations%20of%20Standa rd%20Documents/WFME%20Standard.ku. во октомври 1999 година) 1. во Телавив. СВЕТСКА ФЕДЕРАЦИЈА ЗА МЕДИЦИНСКО ОБРАЗОВАНИЕ (WFME): Општи стандарди за подобрување на квалитетот-Основно медицинско образование (www. Израел.4 Образовна програма.pdf) Овие стандарди.ДОДАТОК Б СВЕТСКА ЛЕКАРСКА АСОЦИЈАЦИЈА Резолуција за вклучување на лекарската етика и човековите права во наставните програми на медицинските факултети ширум светот (Усвоена од страна на 51-то Светско заседание на лекари. а што се во врска со нивната понатамошна едукација и нивните идни улоги (функции) во здравствениот систем. 3. наставата по Лекарска етика и Човекови права да се вклучи како задолжителен курс во нивните наставни програми. 4.

клиничко донесување одлуки и етички постапки. општење и вештина во водење тим. . Учеството во грижата за пациентите подразбира тимска работа со други професии во здравството. 4.134 во овозможувањето ефикасна комуникација.4 Образовна литература-Истражувања Меѓудејството меѓу истражувањата и образовните активности треба да ги окуражи и да ги подготви студентите да се занимаваат со медицински истражувања и развој. 4.5 Образовна програма-Клинички науки и вештини Клиничките вештини вклучуваат земање историја на болниот.

содржината и литература за наставници и студенти (види веб страница на Одделот за етика на СЛА за литература Прирачник по етика за лекари . Еве еден процес што може да го иницира секој што сака да ја засили наставата по лекарска етика во својата установа. Да подготви издржан предлог со помош на: • Резолуцијата за вклучување на Лекарската етика и Човековите права во наставните програми на медицинските факултети ширум светот на СЛА • Општите стандарди на WFME (Светската феде­ рација за медицинско образование) за подобрување на квалитетот –Основно медицинско образование • Примери од други медицински факултети • Истражување на етичките услови/ барања • да ги предвиди противењата (на пример. секогаш постои можност за подобрување.Додаток В 135 . додека други имаат многу разработени програми. дури и кај вторите.ДОДАТОК В -ЗАЈАКНУВАЊЕ НА НАСТАВАТА ПО ЕТИКА НА МЕДИЦИНСКИТЕ ФАКУЛТЕТИ Некои медицински факултети имаат многу малку настава по етика. Да се запознае со постапката за донесување одлуки во установата • декан • Комисија за наставни програми • Наставнички совет • влијателни наставници 2. Меѓутоа. прена­ трупани наставни програми) 4. било да е студент по медицина или наставник: 1. Да побара поддршка од: • студенти • наставници • клучни раководители • Националната лекарска асоцијација • националното тело за контрола на лекарите 3. Да помогне: • во давање предлози за структурата.

Континуирано: • да се застапува за постојана комисија за лекарска етика • да привлекува помлади студенти • да ангажира дополнителен број наставници и клучни раководители . за образование по лекарска етика: www.htm да одржува врски со други програми по лекарска етика.net/ ethicsunit/education.136 • 5. со СЛА итн.wma.

Ја советувате. По три дена таа повторно доаѓа. Таа доаѓа на вашата клиника барајќи рецепт за орално контрацептивно средство за да се заштити од бременост во случај да стане жртва на сексуален напад. заедно со родителите. но тие одбиле да разговараат за тоа. но сама и ве известува дека се обидела во врска со прашањето да зборува со родителите. да дојде на клиниката на разговор со вас.ДОДАТОК Г . што треба вие да направите сега? Прирачник по етика за лекари . Бременоста би значела крај на нејзиното школување и би ў предизвикала тешкотии во наоѓањето сопруг. но истовремено ў се восхитувате за нејзината решеност да избегне бременост. Сара ви кажува дека не сака нејзините родители да знаат дека таа ќе користи контрацептивно средство бидејќи ќе мислат дека сака да има сексуални односи со своето момче.Па. Вие се сомневате во мотивите на Сара.ДРУГИ СЛУЧАИ СОВЕТ ЗА КОНТРАЦЕПЦИЈА ДА ДЕН НА ТИНЕ ЈЏЕР Сара има 15 години и живее во град во кој сексуалните напади се сè почести.Додаток Г 137 .

Германија . не само ментално туку и физички. Неговите родители одбиваат да дадат согласност бидејќи не сакаат Макс да страда поради операцијата и чувствуваат дека квалитетот на неговиот живот никогаш нема да биде задоволителен. Ако преживее. Покрај тоа. Состојбата на Макс се влошува кога развива сериозна инфекција на утробата. Врз него се применува асистирано дишење бидејќи градите му се многу недоразвиени.138 НЕ ДОНОСЕНЧЕ * Макс се роди во 23-та недела на бременост. веројатно ќе биде сериозно хендикепиран. и се прашувате како да се справите со одбивањето на родителите. Medizinische Hochschule Hannover. Како лекар кој го лечи пациентот вие сметате дека операцијата треба да се изведе. страда и од церебрално крварење бидејќи ткивото на крвните садови му е сè уште нестабилно. * По сугестија на д-р Џералд Неитски и г-ѓа Мереике Моилер. со што ќе се сочува малата шанса за опстанок. Можно е загноениот дел од цревата да се извади по оперативен пат. Нема веројатност дека ќе ги преживее следните неколку недели.

Како лекар кој го лекува. г. за да ја заштити. С. вели дека самиот сака да реши дали и кога на својата сопруга ќе ў каже за инфекцијата. на клиниката доаѓа на контрола. ако тоа биде потребно. Тој не сака таа да знае за неговите хомосексуални врски бидејќи се плаши дека целосно ќе го прекине нивниот однос и дека семејството ќе им се рападне. за да може таа да започне со некаков третман. С.Додаток Г 139 . важно е да ў се направи ХИВ тест. таа ќе може да зема лекови за да се забави појавата на болеста и така да си го продолжи животот. На вашата клиника тој се лекува од ретка форма на пневмонија која често се поврзува со СИДА-та. Резултатите од испитувањето на крвта покажуваат дека тој е навистина ХИВ позитивен. Г. Како одговор на вашето прашање. тој со неа имал само “побезбеден секс”. е оженет човек и татко на две деца на школска возраст.ХИВ ИНФЕКЦИЈА * Господин С. тој кажува дека сè уште не ја информирал сопругата. Вие му укажувате дека заштитата од инфекција нејзе може да ў го спаси животот. Шест недели подоцна. вие се прашувате дали треба да ја информирате неговата сопруга против негова волја. Освен тоа. Во случај резултатот да е позитивен. Но. Прирачник по етика за лекари .

Вчера прегледавте затвореник со бројни абразии по лицето и по трупот. но затвореникот одбива да ве овласти да ја обелодените информацијата за него. вие од колегите сте слушнале за слични случаи. Кога го прашавте што ги предизвикало повредите.140 ЛЕК УВАЊЕ ЗАТВОРЕНИК Како дел од вашите лекарски должности вие. Вашите односи со персоналот на затворот се добри и не сакате да ги нарушите со неосновани обвинувања за малтретирање затвореници. Што треба да направите? . чуварот кој ви го донесе ви кажа дека се тепал со друг затвореник. од страв од одмазда од страна на затворските власти. не сте сигурни дека затвореникот ви ја кажал вистината. Освен тоа. пациентот ви одговорил дека бил нападнат од страна на персоналот на затворот за време на испрашувањето кога одбил да одговори на нивните прашања. Иако ова е прв случај со кој се среќавате. Убедени сте дека во врска со проблемот треба да сторите нешто. минувате еден ден во посета на затворот што се наоѓа во близина. секои две недели.

по што левата страна од телото и останува парализирана и не може сама да се храни. Ў се вметнува цевка за хранење. таа добива мозочен удар.ОД ЛУКА ВО ВРСКА СО КРА ЈОТ НА ЖИВОТОТ Од еден дом за стари лица. што очигледно ў предизвикува неудобност и откако со левата рака. Старицата не може на поинаков начин да ги изрази своите желби.Додаток Г 141 . Вие успешно ја лекувате пневмонијата. Потрагата по децата или други роднини кои би помогнале во донесувањето одлука за понатамошниот третман е неуспешна. ў ја врзуваат раката. вие заклучувате дека состојбата најверојатно нема да ў се подобри и дека единствен начин да ў се олесни страдањето е да ў се даваат седативи или пак цевката за хранење да ў се извади и да ў се дозволи да умре. на вашата клиника е примена 80-годишна старица за лекување од пневмонија. По неколку дена. неколку пати се обидела да си ја извади. Таа е изнемоштена и има лесна форма на деменција. Што треба да направите вие? Прирачник по етика за лекари . но токму кога треба да биде отпуштена и да се врати во домот за стари лица.

org.hsph.edu/bioethics/ (raste) Прирачник за стандарди по етички и човекови права за здравствени работници на фондацијата за медицинска обука на Комонвелтот.org/ .www.www.htm Проучени случаи во меѓународните истражувања на здравјето на Harvard Schoolof Public Health . harvard.www.142 ЗБИРКИ ПРОУЧЕНИ СЛУЧАИ Проучени случаи во врска со согласност по претходно информирање на пациентите на Катедрата за биоетика на УНЕСКО .ac. дел 3 .ethics-network.haifa.uk/Cases/ archive.commat.http:/research.il/~medlaw/ (Катедра на УНЕСКО) Проучени случаи на мрежата за клиничка етика на Велика Британија .

Новороденче во раце на студент по медицина © Gilles Fonlupt/Corbis Лекарски преглед на стара жена © Gilles Fonlupt/Corbis .

тел/факс: (+389 2) 3162 577 website: www. како што е овој прирачник. Мисијата на СЛА е да му служи на човештвото зала­гајќи се тоа да достигне највисоки можни стан­дарди на здравствена заштита. образование и човекови права во врска со здравјето на сите луѓе. со цел да го координира развитокот на политиката и да ги преиспитува и да ги проширува активностите на СЛА во врска со етиката во три области: врски со други меѓународни тела кои дејствуваат во областа на етиката.фах 174 . Одделот за етика при СЛА беше основан во 2003 година. 1000 Скопје. Република Македонија П. локација или работно место. проширување на активностите преку конференции и вебсајтот на СЛА и изготвување нови материјали за образование по етика. без оглед на нивната специјалност. наука.mld. Светска лекарска асоцијација Прирачник по етика за лекари etikës mjekësore Македонско Лекарско друштво Даме Груев 3. етика.mk ISBN 9989-37-019-2 .Светската лекарска асоцијација е сеопшт прет­ став­нички глас на лекарите.org.