You are on page 1of 78

COMHLACHT FORBARTHA AN SPIDÉIL TEO

Plean Teanga do
Cheantar an Spidéil
2011 – 2016

Feabhra 2011
Is í an Ghaeilge teanga phobal an Spidéil ó tháinig cónaí anseo.

Tá sí faoi bhrú faoi láthair.

Ní mór cúram a dhéanamh di.

Ná caitheadh muid uainn í gan mhachnamh.

Seo deis rogha dhearfach a dhéanamh i leith na Gaeilge.

IS DÚINNE É AGUS IS FÚINNE É!

Colm Ó Cinnseala, Máire Ní Neachtain, Páid Ó Neachtain, Aodán Mac Donncha agus Eoin Ó Droighneáin a scríobh an
cháipéis seo thar ceann Chomhlacht Forbartha an Spidéil Teoranta, bunaithe ar thuairimí agus aiseolas ó mhuintir an
Spidéil agus ó pháirtithe leasmhara eile.

Cóipcheart © Comhlacht Forbartha an Spidéil Teoranta 2011


Comhlacht Forbartha an Spidéil Teoranta a d’fhoilsigh

ISBN: 978-0-9557500-2-1

Gach ceart ar cosaint. Ní ceadmhach aon chuid den fhoilseachán seo a atáirgeadh, a chur i gcomhad athfhála ná a
tharchur ar aon mhodh nó slí, bíodh sin leictreonach, meicniúil, bunaithe ar fhótachóipeáil, ar thaifeadadh nó eile gan
cead a fháil roimh ré ón bhfoilsitheoir.

Dearadh: Conall Ó Murchadha - www.cuchonaill.com


Clóbhualadh: G-Chló, an Cheathrú Rua, Co. na Gaillimhe

2
CLÁR AN ÁBHAIR
Caibidil Teideal . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .L
Lch
1 Brollach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .1
2 Réamhrá . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .3
– 2.1 An Obair Seo i gComhthéacs Theangacha Eile an Domhain . . . . . . . . . . . . . . .3
– 2.2 An Ghaeilge sa Spidéal . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .3
– 2.3 Cainteoirí Gaeilge an Cheantair . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .4
– 2.4 An Fáth ar Fiú É Seo a Dhéanamh . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .5
3 Cúlra an Tionscadail . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .6
– 3.1 Coimisiúnú an Phlean Teanga . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .6
– 3.2 Staidéar Cuimsitheach Teangeolaíoch ar
Úsáid na Gaeilge sa Ghaeltacht (2007) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .6
– 3.3 Comhlacht Forbartha an Spidéil . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .6
– 3.4 Ráiteas Misin an Tionscadail Phleanála Teanga . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .7
– 3.5 An tIarratas ar Thacaíocht . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .7
– 3.6 Réimsí na Pleanála a Cuimsíodh sa bPlean . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .7
– 3.7 An Ceantar Feidhme . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .7
– 3.8 An Ceantar Feidhme agus Dúshláin i Láimhseáil an Staidrimh . . . . . . . . . . . . .9
4 Modh Oibre an Phlean Teanga . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .10
– 4.1 An Réamhobair agus an tIarratas ar Thacaíocht . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .10
– 4.2 Céim 2 – An Taighde . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .10
– 4.3 Céim 3 – An Anailís . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .11
– 4.4 Céim 4 – An Plé Poiblí . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .11
– 4.5 Céim 5 – Scríobh an Phlean féin . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .12
– 4.6 Céim 6 – Feidhmiú agus Monatóireacht . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .12
5 Pointí Ábhartha ón Taighde Acadúil sa bPleanáil Teanga . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .13
– 5.1 An Dátheangachas . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .13
– 5.2 Idirghabháil agus Idirdhealú Dearfach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .13
– 5.3 An Fhorbairt Pobail agus an Phleanáil Teanga . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .14
6 Pointí Tábhachtacha ón Taighde Áitiúil . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .15
– 6.1 Mianaidhn an Phobail vs Iompar Teanga an Phobail . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .15
– 6.2 Inimirce Isteach – Tionchar ar Chomhdhéanamh Teanga an Phobail . . . . . .16
– 6.3 An Ghaeilge san Ionad Oibre . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .16
– 6.4 Tionchar ag Forbairtí Bonneagair ar Chúrsaí Teanga . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .17
7 Gníomhartha sa bPobal 2011 – 2016 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .18
– 7.1 An Pobal agus an Ghaeilge . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .18
– 7.2 An Teaghlach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .22
– 7.3 An Óige . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .26
– 7.4 Na hInstitiúidí Oideachais . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .28
– 7.5 Eagraíochtaí Deonacha agus Sóisialta . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .33
– 7.6 Campas Choláiste Chonnacht . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .36
– 7.7 An Eaglais Chaitliceach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .37
– 7.8 An Inimirce agus Áitritheoirí nach as an nGaeltacht Iad . . . . . . . . . . . . . . . . .38
– 7.9 Gnólachtaí Áitiúla agus an tIonad Oibre . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .40
– 7.10 An Teicneolaíocht Nua agus an Ghaeilge . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .43
– 7.11 An Earnáil Stáit . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .44
– 7.12 Moltaí Ilghnéitheacha . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .46
– 7.13 Na Moltaí – Léargas Ginearálta . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .47
8 Feidhmiú agus Monatóireacht . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .48
– 8.1 Comhpháirtithe don Tionscadal . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .48
– 8.2 Páirtithe Leasmhara Eile . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .48
– 8.3 An Grúpa Feidhmiúcháin . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .48
– 8.4 An Fhoireann Pleanála Teanga . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .48
– 8.5 Costas . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .49
– 8.6 Córas Monatóireachta i leith Fheidhmiú an Phlean . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .49
– 8.7 Cóiríocht Oifige agus Tacaíocht Riaracháin . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .49
– 8.8 Plean Cumarsáide . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .49
9 Tagairtí . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .50
Aguisín 1 Liosta na gCruinnithe agus na nGrúpaí Fócais . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .51
Aguisín 2 Eagraíochtaí Deonacha i gCeantar an Spidéil . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .52
Aguisín 3 Torthaí an tSuirbhé Ghinearálta ar an bPobal . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .53
– A3.1 Réamhrá . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .53
– A3.2 Leagan Amach an Taighde agus an Modh Oibre . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .53
– A3.3 Torthaí an tSuirbhé (Ceist ar Cheist) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .53
– A3.4 Inscne agus Aoisghrúpa na bhFreagróirí . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .54
– A3.5 Cá as do Mhuintir Cheantar an Spidéil sa Lá atá Inniu Ann? . . . . . . . . . . . . . .54
– A3.6 Cá bhFuil Muintir an Cheantair ag Obair? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .55
– A3.7 An Saol Pobail . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .56
– A3.8 Déileáil leis an Lucht Gnó sa Spidéal . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .57
– A3.9 Cúrsaí Teanga sa mBaile . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .58
– A3.10 An Ghaeilge i gCeantar an Spidéil . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .61
– A3.11 Foghlaim na Gaeilge . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .61
– A3.12 Achoimre . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .62
– A3.13 Na Príomhthátail . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .62
Aguisín 4 Torthaí an tSuirbhé ar an Óige . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .63
– A4.1 Réamhrá . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .63
– A4.2 An Modh Oibre . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .63
– A4.3 Na Ceisteanna Taighde agus na Freagraí . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .63
– A4.4 Na Príomhthátail . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .68
Aguisín 5 Torthaí an tSuirbhé ar an bhFostaíocht . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .69
– A5.1 Réamhrá . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .69
– A5.2 An Modh Oibre . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .69
– A5.3 Na Ceisteanna Taighde . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .69
– A5.4 Na Comhlachtaí a Ghlac Páirt sa Suirbhé . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .70
– A5.5 Torthaí an tSuirbhé – Pointí Ginearálta . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .70
– A5.6 Torthaí an tSuirbhé (Ceist ar Cheist) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .70
– A5.7 Na Príomhthátail . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .73
1. BROLLACH
Tá cónaí i gCeantar an Spidéil leis na céadta bliain gcomharbacht air in 2007) le fochoiste teanga agus
agus is áit é a bhfuil tóir air mar áit chónaithe ar cultúir a bhunú sa mbliain 2005. Foilsíodh an Staidéar
mhórán cúiseanna. I bhfad siar, is cinnte gurb é an Cuimsitheach Teangeolaíoch ar Úsáid na Gaeilge sa
cothú ón bhfarraige agus ón talamh a thug údar do Ghaeltacht sa mbliain 2007, agus chuir an staidéar sin
dhaoine fanacht anseo ach b’éigean do riar mór de Ceantar an Spidéil ar imeall Chatagóir A – an catagóir
phobal dúchais an cheantair imeacht as an áit cheal is láidre Gaeltachta. Mar sin féin, is ar éigean a bhain
deiseanna maireachtála san áit ar rugadh agus ar an ceantar an stádas sin amach. Tharla tamall ina
tógadh iad. Tá athrú scéil anois ann, óir tá rath ar an dhiaidh sin gur aontaigh Comhairle Contae na
gceantar agus is breá an ní é go bhfuil deis ag muintir Gaillimhe, mar chuid dá polasaí, go mba chuspóir
na háite fanacht ina gceantar féin más rogha leo sin a sonrach é go neartófaí an Ghaeltacht agus chuir sprioc
dhéanamh. Is breá an rud é freisin gur mian le daoine isteach i bPlean Ceantair Áitiúil na Gaeltachta go
eile teacht chun cónaithe anseo inár measc. Bíonn gá réiteofaí Plean Teanga cuimsitheach do Cheantar an
le nuaíocht in chuile phobal; saibhríonn na daoine Spidéil leis na rannpháirtithe leasmhara ar fad.
nua an pobal, tugann siad scileanna nua agus dearcadh Thapaigh Comhlacht Forbartha an Spidéil an deis
nua chun na háite, agus cuireann siad lena bhfuil sa tabhairt faoin gceist agus is é an Plean Teanga atá
gceantar rompu. Is iomaí cúis a spreagfadh duine le leagtha amach sa gcáipéis seo toradh an iniúchta, an
bogadh chun na dúiche seo: timpeallacht scrúdaithe agus an phlé sin.
thaitneamhach cois farraige, freastal maith ó thaobh D’fhoilsigh an Rialtas dréacht den Straitéis 20
gnátháiseanna: siopaí, ionaid tráchtála, ionad leighis, Bliain don Ghaeilge ag deireadh mhí Iúil na bliana seo
banc, seirbhísí ilchineálacha, leabharlann, cáil mhaith agus is údar bróid dúinn a fheiceáil go dtagann an
ar an mbunoideachas agus ar an oideachas chéad dhá mholadh sa tuarascáil go díreach lena
iarbhunscoile atá le fáil san áit, cóngaracht do bhfuil faighte amach againne le cúpla bliain anuas:
Chathair na Gaillimhe – an chathair is mó a bhfuil gur gá géarchéim na Gaeltachta a aithint agus gur
tarraingt uirthi in Éirinn, deirtear – agus cumainn cheart spriocanna ar leith chun méadú a chur ar ar
láidre spóirt. Anuas air sin, tarlaíonn freisin gur líon na gcainteoirí dúchais sa nGaeltacht a aithint
ceantar Gaeltachta atá ann. agus a chur i bhfeidhm.
Tá an Ghaeilge sa tír seo le beagnach 2,000 bliain, Is iad bunaidhmeanna an tionscadail seo an
tá sí againne riamh sa Spidéal agus is cinnte gur cuid Ghaeilge a bheith ina príomhtheanga i ngach gné de
de shainaitheantas an phobail í. Má chastar duine leat shaol an phobail seo agus líon na gcainteoirí
taobh amuigh den phobal seo agus má deir tú gur as laethúla a ardú ó c. 66% go dtí 70% ar a laghad faoin
an Spidéal duit, is é an chéad rud eile a luaitear de mbliain 2016.
ghnáth ná go bhfuil Gaeilge agat. Go dtí seo, bhí an Is rogha teanga atá i gceist leis an nGaeilge sa
pobal s’againn féin in ann teaghlaigh nua, teaghlaigh Spidéal anois, ach ní raibh am níos caoithiúla ná níos
a bhíodh gan Ghaeilge go minic, a shú isteach sa feiliúnaí riamh ann ar bhonn náisiúnta le rogha
bpobal ar an leibhéal gairmiúil, sóisialta, pobail agus dhearfach a dhéanamh i leith na teanga: ní gá ach
teanga, agus rinneadh é sin le fonn. Ach tá an Acht na dTeangacha Oifigiúla 2003 agus an straitéis
Ghaeilge mar ghnáth-theanga labhartha an phobail thuasluaite a lua mar thaca leis an tuairim sin. Is iomaí
faoi bhrú anois, tá an Béarla ag treisiú in chuile ghné cúis a bheadh ag duine le tabhairt faoi seo: ar bhonn
de shaol an teaghlaigh agus an phobail, agus dá bharr pearsanta seans go mbeadh fonn ar dhuine leanacht
sin, tá sé i bhfad níos deacra ag an bpobal an saibhreas le traidisiúin neamhbhriste teanga a t(h)eaghlaigh,
teanga agus cultúir atá anseo a chosaint, a chaomhnú ach is cinnte go mbeadh dílseacht don phobal a mhair
agus a thabhairt ar aghaidh go dtí an chéad ghlúin eile anseo romhainn, mórtas cine, meas ar ár n-
de mhuintir an cheantair, idir phobal seanbhunaithe oidhreacht, saibhriú cultúrtha orainn féin, cur le
an cheantair agus na háitritheoirí nua a tháinig agus hilghnéitheacht chultúr na hÉireann agus an
a thiocfas chugainn. Más uainn a dheimhniú go domhain, ar chuid de na cúiseanna eile. Níl aon
mbuanófar an teanga, caithfear deis a thabhairt don aimhreas ann ach go mbaineann buntáistí leis an
teanga a spás poiblí féin a bheith aici. Chuige sin, nGaeilge ó thaobh deiseanna oibre don duine aonair
caithfidh sí a bheith ar fáil mar theanga phobail, áit a agus go bhfuil buntáistí geilleagracha inti do ghnónna
mbaineann sí le chuile ghné de shaol an phobail – an cheantair. Tá buntáistí ann don cheantar féin mar
gan fuacht, gan faitíos, gan leithscéal, gan náire. go dtugann an Ghaeilge sainaitheantas don áit, go
Imní faoin nGaeilge a bheith ag cúlú sa gceantar a bhfuil tarraingt ar an áit de bharr na Gaeilge agus an
spreag Comhairle Pobail an Spidéil (an coiste deonach stádais Ghaeltachta atá ag an gceantar agus go n-
ar tháinig Comhlacht Forbartha an Spidéil i eascraíonn buntáistí eile as na buntáistí sin.

1
Pé cúis a spreagann muid, ní bheidh rath ar an Tacaíocht don phobal, cur chun cinn agus forbairt
bPlean seo gan móriarracht agus comhoibriú pobail. an cheantair seo is cúram do Chomhlacht Forbartha
Tá ról ag chuile dhuine sa bhfeachtas seo, is cuma cén an Spidéil. Léiríonn an dá nath cainte “Ar scáth a
aois é/í, is cuma cén líofacht Ghaeilge atá aige/aici. Tá chéile a mhaireann na daoine” agus “Ní neart go cur
tábhacht ag roinnt le chuile ghníomh a dhéantar, is le chéile” gur thuig ár muintir le fada an lá gur láidre,
cuma cén suíomh nó ócáid teanga a bhíonn i gceist, is gur saibhre, gur iomláine agus gur fearr an saol ach
cuma cé chomh minic is a tharlaíonn an ócáid sin agus daoine a bheith ag obair le chéile, as láimh a chéile.
is cuma cén líon daoine a bhíonn páirteach san ócaid Léiríonn ilghnéitheacht agus iomadúlacht na n-
sin. Le go mbainfear croí-sprioc an tionscadail seo eagraíochtaí agus na ngníomhaíochtaí atá sa gceantar
amach – 70% ar a laghad den phobal a bheith ina seo go bhfuil comhoibriú idir daoine agus go bhfuil
gcainteoirí laethúla Gaeilge faoin mbliain 2016 – spiorad na rannpháirtíochta beo beathach anseo;
caithfear cuid de na nósmhaireachtaí teanga atá á bíonn fáilte, ar ndóigh, roimh thuilleadh cúnaimh
gcleachtadh sa bpobal faoi láthair a athrú. Is cinnte go agus smaointe nua i gcónaí. Anois agus muid ag
mbeidh cainteoirí Gaeilge sa bpobal seo go ceann i tabhairt faoin bPlean Teanga seo le fuinneamh agus
bhfad, ach tapaímis an deis anois lena chinntiú gur brí bhreise a chur i gcúrsaí na Gaeilge anseo, tapaigh
líon mór de na cainteoirí sin a bheas ann agus go an deis atá gaolmhar léi le fuinneamh agus brí bhreise
leanfaidh na cainteoirí sin den teanga a thabhairt do a chur in imeachtaí uile an phobail. Tacaigh le chuile
na glúnta a leanfas iad féin. ní a bhaineann leis an gceantar: le cumainn agus
Más tuismitheoir thú, labhair Gaeilge le do eagrais áitiúla, le gnólachtaí áitiúla agus le seirbhísí
pháiste; más fostóir thú, ná ceil an Ghaeilge i láthair áitiúla. Is fearr an aithne a bheas againn ar fad ar a
na hoibre; má tá seirbhís á soláthar agat don phobal, chéile, is aontaithe agus is láidre a bheas an ceantar
tabhair le fios go bhfuil fáilte roimh an nGaeilge; más iomlán dá bharr. Is luachmhar go deo an oidhreacht í
ball de chumann thú, bíodh Gaeilge mar sin le bronnadh ar na glúnta a mbeidh cónaí orthu sa
ghnáthurlabhra sa gcumann. Úsáid an Ghaeilge sa gceantar seo inár ndiaidh.
mbaile agus taobh amuigh de; más cainteoir líofa thú, Is í an Ghaeilge teanga phobal an Spidéil ó tháinig
bí foighdeach leis an té nach bhfuil líofa fós; má tá cónaí anseo. Tá sí faoi bhrú faoi láthair. Ní mór cúram
beagán Gaeilge agat, cuir léi. Tabhair le fios gur mian a dhéanamh di. Ná caitheadh muid uainn í gan
leat go labhrófaí Gaeilge leat; más duine thú nach mhachnamh. Seo deis rogha dhearfach a dhéanamh i
labhraíonn Gaeilge rómhinic faoi láthair, aimsigh leith na Gaeilge.
ócáidí inar féidir leat Gaeilge a labhairt; más duine
thú a d’éirigh as Gaeilge a labhairt ar bhonn rialta, Bí páirteach sa togra pobail seo. Is dúinne é agus is
tosaigh á labhairt arís. fúinne é.

2
2. RÉAMHRÁ
2.1 An obair seo i gcomhthéacs theangacha le fíorghairid, labhraítí Gaeilge sa bpobal ar bhealach
eile an domhain neamh-chomhfhiosach, sa méid is nár smaoinigh
daoine ar an teanga a bhí á labhairt acu. Níor tugadh
faoi deara go minic, fiú, gur Gaeilge seachas aon
Tá cumas cainte agus an cumas teagmháil a dhéanamh
teanga eile a bhí in úsáid le caidreamh a dhéanamh, sa
le do mhuintir, do chairde agus do chomharsa tré
teaghlach agus taobh amuigh de, sa bpobal.
mheán na hurlabhra ar cheann de bhuntréithe an
duine. Is ag an am céanna agus ar an modh céanna a Ach tá athrú ag teacht ar an scéal sin anois. Ní
shealbhaíonn an duine an chaint is cuma cén áit ar bréag ar bith go bhfuil an Béarla ag treisiú sa
domhan a saolaítear é agus aithnítear na céimeanna nGaeltacht. Dár ndóigh, tá chuile theanga ar domhan
urlabhra mar ghnáthchuid d’fhorbairt an pháiste. faoi ionsaí ag an mBéarla – mórtheangacha chomh
maith le teangacha neamhfhorleathana. Is breá an rud
Thart ar 6,000 teanga atá in úsáid ar fud na cruinne
é go bhfuil daoine in ann dhá theanga, nó níos mó, a
faoi láthair ach gur cineál taibhsí 3,000 díobh sin
labhairt agus is buntáiste an-mhór domhanda é Béarla
cheana féin (féach www.ethnologue.com). Glactar
a bheith ag duine freisin. Is fíor-chorrdhuine a
leis freisin, má leanann an scéal mar atá faoi láthair,
shéanfadh a mbuíochas Béarla a bheith acu. Fós
go gcaillfear 90% de na teangacha atá á labhairt faoi
féin, tá scaipeadh an Bhéarla ag cur an-bhrú ar
láthair as seo go ceann céad bliain. Eochair a léiríonn
an nGaeilge.
sainiúlacht chultúrtha í teanga. Is í an teanga a
thugann tuiscint dúinn ar an leagan amach a bhí ag Dhá ghlúin ó shin – nó glúin ó shin féin – ní rogha
ár muintir romhainn ar an saol. Tá fealsúnacht na a rinne muintir na Gaeltachta maidir le teanga mar ní
muintire, léargas ar ár stair – mar dhaoine aonair agus raibh an dara teanga ar fáil chomh réidh is atá anois,
mar chine – préamhaithe sa stór focla, sa seanchas, le roghnú. Mar sin, ní raibh rogha maidir le teanga le
sna leaganacha cainte, agus sa mbéaloideas a déanamh, rud a d’fhág gurbh fhusa an Ghaeilge a
scaoileadh chugainn ó na glúnta a chuaigh romhainn. choinneáil sa bpobal. Bhíodh daoine ag pósadh taobh
Is léiriú ar intinn agus ar shícé na hÉireann í an istigh dá bpobal féin, ní raibh oiread fáil ar mheáin an
Ghaeilge. Saibhríonn an Ghaeilge daonnacht an Bhéarla, idir raidió agus teilifís, agus ní raibh an
domhain mar go dtugann sí léargas ar mhuintir na turasóireacht chomh mór i gceist. Ba bheag teagmháil
tíre seo. a bhíodh ag daoine leis an mBéarla mar níor bhain sé
le saol na ndaoine. Scéal eile atá ann anois – is rogha
Is iad an Ghaeilge agus an Béarla teangacha
teanga atá i gceist.
oifigiúla na tíre seo. Is cinnte gurb é an Béarla is
coitianta ar fad agus go bhféadfaí a rá gur timpiste de
chuid na staire go bhfuil an Ghaeilge fós ina beatha 2.2 An Ghaeilge sa Spidéal
agus á labhairt mar theanga bheo. Tá an Ghaeilge á
labhairt sa tír ó aimsir Chríost agus roimhe, agus ba í Is áit é an Spidéal a bhfuil eolas air i bhfad is i ngearr.
príomhurlabhra na tíre seo í go dtí thart ar dhá chéad Is beag duine in Éirinn nár chuala caint air agus is
bliain ó shin. Tháinig an Béarla i réim go sciobtha cinnte gur cáil na Gaeilge – é a bheith ina cheantar
ansin agus bhí chuile chosúlacht ar an scéal gur i léig Gaeltachta agus pobal le Gaeilge ann – an tsamhail
ar fad a bhí an Ghaeilge le dul i dtús an chéid seo náisiúnta atá ag an áit. Is cinnte gur mar sin a
caite, ach de bharr gníomhartha éagsúla, maolaíodh chuireann an pobal scéal na dúiche i láthair an tsaoil
ar luas an díothaithe, agus is mó líon na gcainteoirí mhóir freisin agus ní gan chúis é. Nuair a fiafraíodh i
Gaeilge anois le hais mar a bhí ann díobh ag tús an 1915 cá raibh an paróiste ba Ghaelaí in Éirinn, dúirt
chéid seo caite. Is cinnte gur údar mórtais agus iontais Pilib de Bhaldraithe, timire de chuid Chonradh na
é sin, ach is díol imní agus ceiste gur lú i bhfad líon na Gaeilge, gurbh é an Spidéal a thuill an gradam sin (An
gcainteoirí Gaeilge sna ceantair Ghaeltachta le hais a Claidheamh Solais, 24 Iúil 1915). I 1933, agus an
mbíodh ann díobh céad bliain ó shin. Canónach Ó Donghaile ag caint ag oscailt halla nua
Choláiste Chonnacht, dúirt sé ‘go raibh daoine ann a
Sna ceantair láidre Ghaeltachta, is í an Ghaeilge an
déarfadh go raibh an Ghaeilge ag éirí lag sa Spidéal.
ghnáth-theanga a úsáideann an pobal le cur síos a
Níorbh fhíor sin … bhí sí níos láidre anois ná a bhí sí
dhéanamh ar chúrsaí an tsaoil, idir shaol
cúig bhliana fichead ó shin’ (An Curadh
príobháideach agus saol poiblí. Ní spéis i gceisteanna
Connachtach, 29 Iúil 1933).
cultúir, oideachais, ná polaitíochta, ní hábhar
caitheamh aimsire, ní “cúis” is bun leis seo. Sin í an Is fiú a lua gur ceantar é an Spidéal a mbíodh
teanga atá ag an bpobal sin, gan bhriseadh gan roinnt mhaith “teacht agus imeacht” ann le fada
bhearna, ó tháinig cónaí sna ceantair áiride sin. Go dtí fiannach an lá. De bharr gur lárionad gnó agus
seirbhísí atá ann, bíonn athruithe rialta ar bun agus

3
daoine éagsúla ag teacht agus ag imeacht de réir mar 2.3 Cainteoirí Gaeilge an Cheantair
a athraíonn postanna agus mar a fhorbraíonn
seirbhísí. Níos minice ná a mhalairt, is i mBéarla a Ní scéal simplí aontoiseach a bhaineann le pobal ar
riartar cúrsaí gnó agus mórchuid seirbhísí sna ceantair bith agus is cinnte gur deacair cur síos a dhéanamh ar
Ghaeltachta agus ní haon eisceacht é an Spidéal. Is é chomhdhéanamh phobal na gcainteoirí Gaeilge i
an Béarla gnáthurlabhra an tsráidbhaile le glúnta gceantar Gaeltachta ar bith.
anuas cé go bhfuil Gaeilge ag muintir an bhaile a Is iomaí sin cineál duine a bhfuil Gaeilge aige/aici
rugadh agus a tógadh anseo. sa bpobal seo agus d’fhéadfaí rangú a dhéanamh orthu
An Ghaeilge a tharraing cáil náisiúnta ar an ar bhealaí éagsúla de réir critéir éagsúla freisin.
Spidéal ar dtús mar gur ann a bhí ceann de na Coláistí Bheadh an chaoi agus an láthair ar sealbhaíodh an
Gaeilge is sine sa tír anseo. Cheiliúir Coláiste Ghaeilge, chomh minic is a labhraítear an Ghaeilge,
Chonnacht céad bliain de theagasc na Gaeilge i dtobar agus na gréasáin phobail lena mbaineann siad ar chuid
na teanga in 2010. Chuir an Coláiste go mór leis an de na slata tomhais sin.
gceantar ar go leor bealaí, agus bhí tábhacht mhór 1. Duine a rugadh agus a tógadh sa gceantar, ar
geilleagrach leis mar gur thug sé deis saothraithe don rugadh agus ar tógadh a m(h)uintir sa gceantar seo
phobal. Tionscal teanga-bhunaithe a bhí agus atá ann nó i gceantar Gaeltachta eile agus arb í
agus dhírigh sin aird an phobail i bhfad siar ar luach Gaeilge thraidisiúnta an cheantair a labhraítear
airgid na teanga gan trácht ar an buntáistí eile. sa teaghlach.
Sa bpobal seo a chruinnigh Bean Uí Choistealbha 2. Duine a rugadh agus a tógadh sa gceantar, arb as an
cuid den ábhar a chuir sí in Amhráin Mhaigh Seola – gceantar duine de na tuismitheoirí agus ar
cnuasach fíorthábhachtach d’amhráin thraidisiúnta a cainteoir Gaeilge nach de bhunadh Gaeltachta an
foilsíodh i lár na bhfichidí. As an bpobal seo a tuismitheoir eile ach a raibh Gaeilge aige/aici ag
fáisceadh Máirtín Ó Cadhain, fear a rugadh agus a teacht chun an cheantair agus arb í an Ghaeilge
tógadh ar an gCnocán Glas – mórúdar Gaeilge na teanga an teaghlaigh.
fichiú haoise dar le go leor. B’as an bPáirc d’Eoghan 3. Duine a rugadh agus a tógadh sa gceantar, arb as an
Ó Neachtain, duine de cheannródaithe an gceantar nó as an nGaeltacht duine de na
aistriúcháin Ghaeilge. Ar an Sián a chaith Beairtle tuismitheoirí agus arb as ceantar taobh amuigh den
Sheáin Ó Cualáin a shaol agus is ann a shaothraigh sé Ghaeltacht an tuismitheoir eile a chuir lena
a chuid filíochta; ceird a bhí báite sa sean-dúchas a c(h)uid Gaeilge ar theacht don cheantar dó/di agus
roinn leis an bhfile áitiúil seo. Tá an pobal fós ag cothú arb í an Ghaeilge teanga an teaghlaigh.
filí agus údair chomhaimseartha Gaeilge: Joe Steve 4. Duine a tógadh i dteaghlach inar roghnaigh na
Ó Neachtain ar an gCria Dhubh, Beairtle Ó Conaire tuismitheoirí (arb as an nGaeltacht/Gaeilgeoir
agus Seán ’ac Coistealbha ar an bPáirc, Máire Holmes duine amháin ar a laghad den bheirt
i mBaile an Domhnalláin, Máire Uí Eidhin ar an thuismitheoirí) d’aon turas bogadh go dtí an
mBaile Ard, gan ach cuid acu a lua. ceantar seo de bharr gur ceantar Gaeltachta é, agus
gur Gaeilge a labhraítear sa teaghlach.
Sa bpobal seo a cruthaíodh agus a lonnaíodh an 5. Duine a tógadh i dteaghlach inar roghnaigh na
Gaelacadamh, institiúid a dhéanann cúram de na tuismitheoirí d’aon turas bogadh go dtí an ceantar
healaíona dúchais agus a bhfuil obair cheannródaíoch seo de bharr gur ceantar Gaeltachta é, fiú i gcas
déanta aici i gcruthú múnlaí nua leis na healaíona nach raibh Gaeilge ar a dtoil acu nó nár chainteoirí
traidisiúnta a bhuanú agus a thabhairt ar aghaidh go Gaeilge iad na tuismitheoirí. Cothaíodh dearcadh
dtí an chéad ghlúin eile. Siod é áit dúchais Aisteoirí an dearfach sa teaghlach i leith na Gaeilge agus
Spidéil, cumann drámaíochta Gaeilge a bhfuil cáil shealbhaigh an cainteoir an Ghaeilge sa scoil agus
mhór air. Sa bpobal seo atá cuid de na heagrais sa gcomharsanacht.
ilmheáin is mó tionchar i saol na Gaeilge Tá Telegael 6. Duine a tógadh sa gceantar, i dteaghlach ina
– ceann de phríomhchomhlachtaí beochana agus físe labhraítear Béarla ach a shealbhaigh an Ghaeilge
na hÉireann, agus a bhfuil gradaim Emmy bainte de bharr na scoile agus na gcomharsan agus a
amach aige – suite sa sráidbhaile. Anseo freisin atá EO labhraíonn Gaeilge sa bpobal.
Teilifís – comhlacht a léiríonn cuid mhór cláracha 7. Duine a bhog go dtí an ceantar agus a chuir lena
drámaíochta agus faisnéise do TG4 agus do RTÉ, an c(h)uid Gaeilge sa bpobal seo.
sobalchlár Ros na Rún ina measc. Is sa Spidéal atá 8. Duine a rugadh agus a tógadh sa gceantar a bhfuil
oifigí Gaelscéal, nuachtán seachtainiúil Gaeilge. Tá Gaeilge aige/aici, a bhfuil rogha déanta aige/aici i
Oifigí an Choimisinéara Teanga lonnaithe ar an Sián leith an Bhéarla agus nach labhraíonn Gaeilge.
Rua sa Spidéal agus monatóireacht ar fheidhmiú Acht
na dTeangacha Oifigiúla 2003 agus ról na Gaeilge i Ní bréag a rá, mar sin, gur mósáic an focal is fearr agus
reachtaíocht eile mar chúram air. is feiliúnaí le cur síos a dhéanamh ar an bpictiúr a
thagann chun cinn anseo, agus nach léaráid
aondathach í ar bhealach ar bith.

4
2.4 An fáth ar fiú é seo a dhéanamh Choimisinéir Teanga lonnaithe. Tá borradh ar leith
faoi cheirdeanna an aistriúcháin agus na
Cothaíonn an saibhreas teanga agus cultúir atá sa hateangaireachta; bíonn scileanna i gceist leo seo a
bpobal seo an duine féin agus cuireann sé leis na éilíonn ardchumas teanga mar aon le cumas is deacair
deiseanna gairme, fostaíochta agus siamsaíochta atá ar a bhaint amach gan taithí ar an teanga ar bhonn
fáil don duine freisin. laethúil i mórán réimsí cainte, rud a mbíonn fáil éasca
Scaoil na daoine a mhair sa gceantar seo romhainn go leor air i bpobal a bhfuil dlús cainteoirí laethúla
an Ghaeilge chugainn; is cuid de thimpeallacht na Gaeilge iontu.
dúiche í ach oiread leis na hacmhainní eile idir Is ceantar turasóireachta an ceantar seo; d’fhéadfaí
acmhainní aiceanta agus ábharacha. a mhaíomh gur anseo a tosaíodh ar an turasóireacht
De bharr Gaeilge ar a dtoil a bheith acu, tá chultúrtha i nDeisceart Chonamara nuair a bunaíodh
fostaíocht ar fáil do mhuintir an cheantair seo in Coláiste Chonnacht céad bliain ó shin. Léirigh
iliomad earnálacha éagsúla: earnáil an oideachais, na tuarascáil a réitíodh don eagras Gaillimh le Gaeilge sa
cumarsáide, na siamsaíochta agus na turasóireachta mbliain 2008 gurbh fhiú breis agus €136 milliún an
gan ach cuid díobh a lua. Ghaeilge do Chathair agus do Ghaeltacht na
Gaillimhe; €9 milliún a chuir siad mar luach ar an
Le glúnta anuas, tá múinteoirí as an gceantar seo ag turasóireacht don Ghaeltacht i nGaillimh an bhliain
saothrú i ngort an oideachais, ag teagasc na Gaeilge sin (lch 3). De bharr láthair straitéiseach an Spidéil –
agus ag teagasc trí Ghaeilge ag an mbunleibhéal, ag an chéad bhaile Gaeltachta a bhfuil an Ghaeilge láidir
leibhéal an iar-bhunoideachais agus ag an tríú ann agus an turasóir ar a b(h)ealach siar chun na
leibhéal ar fud na tíre agus cúpla duine thar lear féin. Gaeltachta – is ann a chaitear riar den airgead sin.
Ó tháinig borradh faoin oideachas lán-Ghaeilge, tá
an-éileamh ar dhaoine a bhfuil ar a gcumas an Is fiú beagnach milliún euro in aghaidh na bliana
curaclam náisiúnta agus na siollabais sna hábhair tionscadal na gColáistí Gaeilge don Spidéal. Is iomaí
éagsúla a theagasc trí Ghaeilge. Tá buntáiste ar leith ag duine sa bpobal a bheireann buntáiste air seo: lucht
muintir na háite seo mar go bhfuil oideachas i lóistín, mná tí, bialanna agus siopaí áitiúla go háirid.
nGaeilge ar fáil acu ón gcéad lá dóibh sa gcóras Go deimhin, mar gur geata é an Spidéal dá bhfuil de
oideachais agus iad in ann a gcuid sainábhar a Choláistí Gaeilge ar fud Chonamara Theas, bíonn an-
mhúineadh trí Ghaeilge in ainneoin fíorbheagán éileamh ar na tithe lóistín, na hóstáin, na siopaí agus
cúrsaí oiliúna a bheith ar fáil a dhíríonn ar ar na bialanna áitiúla ag an deireadh seachtaine go
thumoideachas i sainábhair; de bhrí gur trí Ghaeilge háirid, tráth a dtugann tuismitheoirí cuairt ar a gcuid
a fuair siad féin a gcuid oideachais agus go bhfuil gasúr agus iad ag freastal ar Choláistí Gaeilge.
líofacht Ghaeilge acu bíonn siad réidh le tabhairt faoi Chaith an Roinn Gnóthaí Pobail, Comhionannais
mhúineadh trí Ghaeilge an dá luath is a thosaíonn agus Gaeltachta €372,000 ar an meán ar thionscadail
siad ag teagasc. phobail sa gceantar le cúig bliana anuas. Ní áirítear
Is tionscal fíorthábhachtach i saol na Gaeilge deontais eile ar nós feabhsúcháin tí, bóithre portaigh
tionscal na meán agus d’fhéadfaí a rá go bhfuil an agus araile sa tsuim sin. Má chuirtear an Spidéal agus
Spidéal ar cheann de phríomhláithreacha an tionscail sráidbhaile atá cosúil leis – Baile Uí Bheacháin ar an
de bharr an líon comhlachtaí meán idir fhís, chló agus taobh thall de Chuan na Gaillimhe, mar shampla – i
ilmheáin atá lonnaithe sa gceantar. Go deimhin, is í gcomparáid lena chéile is léir go bhfuil buntáistí móra
earnáil na meán Gaeilge an earnáil is mó fostaíocht sa ag an bpobal Gaeltachta sa mbreis ar an bpobal taobh
gceantar. Bíonn éileamh ar réimse an-leathan amuigh den Ghaeltacht. Chaillfí na buntáistí
scileanna agus bíonn géarghá le daoine a bhfuil na eacnamaíocha seo dá mba rud é nárbh í an an teanga
scileanna sin agus an Ghaeilge acu i dteannta a chéile: phobail an cheantair seo amach anseo.
aisteoirí; dearthóirí; léiritheoirí; stiúrthóirí; Ní deacair a fheiceáil, mar sin, gur iomaí cineál
scríbhneoirí; aistritheoirí; saineolaithe buntáiste a bhaineann leis an nGaeilge a bheith ar a
ríomhaireachta, fuaime, solais; leictreoirí; siúinéirí; t(h)oil ag duine agus gur buntáiste do dhuine cónaí a
lucht smidithe; gruagairí; lónadóirí; lucht bheith air/uirthi i gceantar Gaeltachta. Is fiú na
margaíochta; lucht poiblíochta; iriseoirí; buntáistí a mheabhrú don phobal, agus an pobal –
léirmheastóirí; léitheoirí profaí; oiliúnóirí gutha; tuismitheoirí go háirid – a spreagadh le seans a
cuntasóirí; dlíodóirí; bainisteoirí tionscadail – is thabhairt do na glúnta atá le teacht tairbhe a bhaint as
samplaí iad seo den chineál duine a mbíonn fostaíocht na buntáistí sin. An té a bhfuil Gaeilge ar a t(h)oil
ar fáil dóibh san earnáil seo. aige/aici, beidh roghanna sa mbreis aige/aici ar an té
Ó achtaíodh Acht na dTeangacha Oifigiúla 2003, nach bhfuil, sa bpobal áitiúil agus i saol na hÉireann
tá éileamh ar dhaoine a fhéadfas réim leathan go ginearálta.
seirbhísí a chur ar fáil i nGaeilge, go háitiúil agus go
náisiúnta, agus tarlaíonn gur anseo atá Oifig an

5
3. CÚLRA AN TIONSCADAIL
3.1 Coimisiúnú an Phlean Teanga toghroinn seo. Moltar go bhfágfar an toghroinn seo i
gCatagóir A.
Is é Comhlacht Forbartha an Spidéil a rinne (Staidéar Cuimsitheach Teangeolaíoch ar Úsáid
coimisiúnú ar an tuarascáil seo mar chuid dá na Gaeilge sa Ghaeltacht, lgh. 505–506.)
dtionscadal Pleanála Teanga. Plean Teanga sé bliana Is ar éigean a bhain toghroinn an Spidéil Catagóir ‘A’
atá i gceist, a chuimseos an tréimhse ó thús 2011 go dtí amach sa Staidéar agus is é seo a ghríosaigh
deireadh 2016. Tá sé mar aidhm ag an bPlean líon na Comhlacht Forbartha an Spidéil chun gnímh, ní
gcainteoirí gníomhacha Gaeilge i gceantar feidhme an hamháin le figiúirí lucht labhartha na Gaeilge a
Phlean Teanga a mhéadú go dtí 70%1, ar a laghad, chaomhnú, ach le líon na ndaoine a labhraíonn an
faoin am a ndéanfar an daonáireamh in 2016 ionas go Ghaeilge go laethúil a mhéadú go dtí os cionn 70%,
gcomhlíonfaidh an ceantar feidhme na coinníollacha taobh istigh de thréimhse 6 bliana.
a bhaineann le stádas Chatagóir A de réir na gcritéar
a leagadh síos sa Staidéar Cuimsitheach
Teangeolaíoch ar Úsáid na Gaeilge sa Ghaeltacht 3.3 Comhlacht Forbartha an Spidéil
(2007). Ach tá aidhm níos leithne ná sin ag an
gComhlacht Forbartha, agus is é sin an Ghaeilge a Tá Comhlacht Forbartha an Spidéil Teoranta
neartú go ginearálta mar theanga phobail agus mar bunaithe mar eagraíocht lánaimseartha ó mhí na
theanga theaghlaigh i gceantar feidhme an Samhna 2007 agus é ag feidhmiú mar scátheagraíocht
Chomhlachta. Thar aon rud eile táthar ag iarraidh forbartha don cheantar. Tá aitheantas chuige sin
gur móriarracht phobail a bheadh i gceist leis faighte ag an gComhlacht ó Údarás na Gaeltachta, ón
an tionscadal. Roinn Gnóthaí Pobail, Comhionannais agus
Gaeltachta, agus ó Chomhairle Contae na Gaillimhe.
Tá sé tagtha i gcomharbacht ar Chomhairle Pobail an
3.2 Staidéar Cuimsitheach Teangeolaíoch ar Spidéil, a d’fheidhmigh ar bhonn deonach idir 1995
Úsáid na Gaeilge sa Ghaeltacht (2007) agus 2007.
Tá Aodán Mac Donncha, Doire Locháin, fostaithe
Tá cur síos mion sa Staidéar seo ar staid na Gaeilge sna ag an gComhlacht mar Oifigeach Forbartha
ceantair éagsúla Ghaeltachta, ar a n-áirítear Ceantar lánaimseartha agus é ag feidhmiú mar Rúnaí an
an Spidéil. Úsáidtear trí chatagóir sa Staidéar le Chomhlachta Forbartha freisin.
láidreacht na Gaeilge i dtoghroinn a léiriú. Úsáidtear I lár na bliana 2009, roghnaigh stiúrthóirí an
staitisticí difriúla mar shlat tomhais ar chomh folláin Chomhlachta na daoine seo a leanas le bheith ina
agus atá staid na Gaeilge i gceantar. Is é figiúr líon na bhFochoiste le Plean Teanga a dhréachtú agus a chur
ndaoine a thuairiscíonn go labhraíonn siad an i bhfeidhm. Is iad baill an Fhochoiste:
Ghaeilge go laethúil an tslat tomhais is tábhachtaí. Is
Aodán Mac Donncha, Doire Locháin
é ‘A’ an catagóir is láidre, áit a mbíonn os cionn 67%
Oifigeach Forbartha Pobail / Cuntasóir
den daonra ag tuairisciú gur Cainteoirí Laethúla
Gaeilge (CLG) iad, ‘B’ le ráta CLG idir 44% agus 67% Máire Ní Neachtain, Baile an tSagairt
agus ‘C’ faoi bhun 44% CLG. Léirítear sa Staidéar staid Léachtóir, Coláiste Mhuire gan Smál,
leochaileach na Gaeilge sa Spidéal2 go fuarchúiseach: Luimneach
léiríonn faisnéis SLG an Spidéil (#POS: 27063) go bhfuil Eoin Ó Droighneáin, Baile an tSléibhe
úsáid na Gaeilge mar ghnás coitianta pobail faoi bhrú sa Stiúrthóir de chuid Chomhlacht Forbartha an
gceantar seo agus gan ach 44% de na teaghlaigh ag Spidéil; Riarthóir / Teagascóir, Acadamh na
saothrú dheontas iomlán SLG. Léiríonn an fhaisnéis hOllscolaíochta Gaeilge, an Cheathrú Rua
daonáirimh agus torthaí SLG go bhfuil an ceantar seo
suite go tíreolaíoch agus go teangeolaíoch idir Páid Ó Neachtain, An Chrí Dhubh
croícheantar Gaeltachta Chonamara Theas agus leathnú Cathaoirleach CLG an Spidéil / Oifigeach
anoir bhruachbhailte Chathair na Gaillimhe. Is deacair Forbartha Gaeilge, Co. Co. na Gaillimhe
an tátal a sheachaint go gcuirfidh tuilleadh den bhrú
déimeagrafach ón gcathair anoir le himeallú na Gaeilge
sa cheantar seo. Dá bhrí sin, caithfear iarracht faoi leith
a dhéanamh dlús na gcainteoirí Gaeilge agus úsáid na
Gaeilge sna hinstitiúidí Stáit agus pobail a chosaint sa
1
Is é an figiúr ó dhaonáireamh 2016 i leith thoghroinn an Spidéil a úsáidfear chun é seo a mheas.
2
Is le toghroinn an Spidéil, seachas an ceantar feidhme iomlán, a bhaineann na figiúirí atá luaite sa Staidéar Cuimsitheach Teangeolaíoch
anseo.

6
3.4 Ráiteas Misin an Tionscadail Phleanála • An pobal á shainiú
Teanga i. Comhdhéanamh an Phobail
ii. Comhdhéanamh Teangeolaíoch an Phobail
Seo a leanas an Ráiteas Misin atá leagtha amach • Tógáil clainne
don obair: i. Tacaíochtaí teaghlaigh
Plean cuimsitheach teanga a chur le chéile don tréimhse ii. Seirbhísí do chineálacha éagsúla cainteoirí
2010-2016 – bunaithe ar shaineolas ar an bPleanáil iii. Seirbhísí réamhbhreithe/réamhphósta
Teanga – agus é mar aidhm aige gníomhaíochtaí agus iv. Tacaíocht do ghréasáin na gcainteoirí
straitéisí a shonrú agus a thabhairt i gcrích a mbeidh de v. Comhthéacs níos leithne na ngréasán
thoradh orthu, le tacaíocht agus páirtíocht ghníomhach
gach aicme agus grúpa sa bpobal, go n-ardófar líon na • An Córas Oideachais
gcainteoirí laethúla Gaeilge go 70% ar a laghad sa i. Córas réamhscolaíochta, Bunscolaíocht agus
Spidéal faoi dheireadh thréimhse an Phlean ionas go Dara Leibhéal
neartófar stádas Gaeltachta an cheantair. ii. Oiliúint Ghairmiúil agus an Tríú Leibhéal
iii. Tacaíocht do ghréasáin na gcainteoirí sna
forais oideachais
3.5 An tIarratas ar Thacaíocht
• Seirbhísí agus imeachtaí don Óige
Dhréachtaigh an Comhlacht Forbartha Iarratas ar i. Club Óige
Thacaíocht agus cuireadh faoi bhráid na Roinne ii. Seirbhísí Iarscoile, srl.
Pobail, Tuaithe agus Gaeltachta (mar a bhí ag an am) iii. Teagmháil le pobal Chois Fharraige
é i mí an Aibreáin 2009. Is éard a bhí sa togra iarratas Thiar/Chonamara
ar mhaoiniú le haghaidh Plean Teanga do Cheantar • An Earnáil Spóirt
an Spidéil. De ghrá na soiléireachta, ní iarratas ar • An Fhorbairt Pobail
phlean a chur i bhfeidhm a bhí i gceist ach iarratas ar i. Infreastruchtúr, Pobal, Comhpháirtíocht
thacaíocht airgid chun plean ar chaighdeán gairmiúil • An Phleanáil Áitiúil agus an Patrún Lonnaíochta
a dhréachtú. Cuireadh costas €37,000 leis an
• An Riarachán Poiblí agus Stáit
tionscadal. D’aontaigh an Roinn tacaíocht a thabhairt
i. Idirghabhálacha na bhForas Stáit
don Chomhlacht Forbartha agus cuireadh an chuid ba
mhó den mhaoiniú a iarradh san iarratas ar fáil don • An Earnáil Ghnó agus Tráchtála
tionscadal. Tá Comhlacht Forbartha an Spidéil thar a i. Inmheánach agus Seachtrach
bheith buíoch den Roinn Gnóthaí Pobail, • Seirbhísí sóisialta agus tacaíochtaí pobail
Comhionannais agus Gaeltachta as ucht na tacaíochta • Earnáil na siamsaíochta agus na meán
a tugadh don tionscadal go dtí seo.
Is mar thoradh ar an maoiniú seo a d’eagraigh an
Comhlacht Forbartha comórtas earcaíochta d’fhonn
3.7 An Ceantar Feidhme
sochtheangeolaí proifisiúnta a earcú ar conradh le
tacaíocht a thabhairt don Chomhlacht Forbartha le Cuimsíonn an ceantar feidhme an Phlean Teanga an
plean cuimsitheach teanga a chur le chéile. Is é Colm pobal a bhfuil Comhlachta Forbartha an Spidéil ag
Ó Cinnseala a roghnaíodh don phost. Tá MA sa freastal air. 19 mbaile fearainn atá i gceist sa
bPleanáil Teanga ag an gCinnsealach ó Ollscoil gceantar feidhme, agus cuimsíonn sé codanna de
na hÉireann, Gaillimh, agus cúlra aige mar cheithre thoghroinn – Cill Aithnín (5 bhaile
ghníomhaí pobail. Tá sé cáilithe freisin i réimse na fearainn), an Spidéal (11 bhaile fearainn), na Forbacha
bainistíochta tionscadail. (2 bhaile fearainn), Sliabh an Aonaigh (cuid de bhaile
fearainn amháin).
Socraíodh chomh maith go mbeadh foireann agus
áiseanna an Chomhlacht Forbartha ar fáil mar áis Cé gurb é an toghroinn an t-aonad riaracháin a
tacaíochta riaracháin don tionscadal. aithníonn an Stát i gcúrsaí staidrimh ar an leibhéal
áitiúil, níl aitheantas an-láidir ag an toghroinn i measc
an phobail. Tá tábhacht nach beag leis an bparóiste
3.6 Réimsí na Pleanála a cuimsíodh sa (eaglasta) traidisiúnta ó thaobh fhéiniúlacht na bpobal
bPlean Gaeltachta, agus is bunaithe ar aonad tíreolaíoch an
pharóiste atá a lán d’eagraíochtaí pobail na
Is i gcomhthéacs an mhicrileibhéil phobail, i.e. ar Gaeltachta. Sa gcás seo, áfach, meastar gur gá
leibhéil an cheantair phobail, atá an tuarascáil ceantar níos fairsinge ná toghroinn an Spidéil agus
bunaithe. D’aontaigh an Fochoiste Pleanála Teanga Paróiste an Spidéil3 féin a thabhairt san áireamh, ar
gurbh iad seo a leanas na hábhair ba thábhachtaí a chúiseanna láidre teangeolaíocha agus ar chúiseanna
gcaithfí díriú orthu sa bPlean Teanga beartaithe: praiticiúla eile.
3
Paróiste an Spidéil gan na Mine, Ros an Mhíl, Gleann Mhac Muirinn atá i gceist.

7
Ar an gcéad dul síos, cuimsíonn toghroinn an bhaile fearainn – Doire Locháin Thiar agus Doire
Spidéil dhá bhaile fearainn atá i bParóiste Mhaigh Locháin Thoir, atá i dtoghroinn na bhForbacha – á n-
Cuilinn – an Cnoc agus Cnoc an Locha. Pobal beag áireamh i gceantar feidhme an Phlean. Arís ar ais, is
atá sna bailte sin, agus tá siad fite fuaite i saol Mhaigh cineál idircheantair atá i gceist anseo, agus baint níos
Cuilinn den chuid is mó; is beag an bhaint acu le saol mó ag cuid de phobal na mbailte sin le saol na
sóisialta agus eacnamaíoch an Spidéil. Níor cuireadh, bhForbacha ná le saol an Spidéil. Mar sin féin, ó tharla
dá bhrí sin, an dá bhaile sin san áireamh sa bPlean gur cuid de Pharóiste an Spidéil iad agus go leor de
Teanga seo, bíodh go bhfuil an daonra beag atá iontu mhuintir na mbailte sin páirteach i saol sóisialta agus
san áireamh i gcuid de na figiúirí staidrimh a pobail an Spidéil, measadh gur chóir iad a áireamh sa
bhaineann go sonrach le toghroinn an Spidéil. gceantar feidhme.
Ar an dara dul síos, ó tharla Sráidbhaile an Spidéil Lena chois sin, cuimsíodh an Poll (ar cuid de
a bheith ar imeall thiar Pharóiste an Spidéil, agus go thoghroinn Shliabh an Aonaigh é) sa gceantar
deimhin, cuid de limistéar oifigiúil an tsráidbhaile a feidhme; ba chuid de pharóiste eaglasta Mhaigh
bheith suite i bParóiste an Chnoic, measadh gur Cuilinn é an Poll go dtí lár an chéid seo caite. Ach ó
cheart na bailte fearainn siúd i bParóiste an Chnoic tharla gan aon cheangal bóthair a bheith idir é agus an
(agus i dtoghroinn Chill Aithnín) is gaire don chuid eile de pharóiste Mhaigh Cuilinn, agus é a
Sráidbhaile a áireamh sa gceantar feidhme. Is lárionad bheith ceangailte go fisiciúil leis an Spidéal, socraíodh
seirbhísí, gnó agus oideachais é Sráidbhaile an Spidéil, an t-am sin é a aistriú go dtí paróiste an Spidéil, agus
agus bíonn tarraingt ag an bpobal mórthimpeall air áirítear ar chuid den Spidéal ó shin i leith é.
mar lárionad. Is dlúthchuid de chúlchríoch nádúrtha Tá os cionn 700 teach agus daonra 2,051
eacnamaíoch agus shóisialta an Spidéil iad na bailte (daonáireamh 2006) sa gceantar feidhme. Tá thart ar
siar ón Sráidbhaile agus iad níos gaire don Sráidbhaile 1,500 díobh siúd os cionn 18 mbliana. Is iad na bailte
ná go leor de na bailte i bParóiste an Spidéil féin. fearainn atá i gceist sa gceantar feidhme:
Áiríonn go leor de phobal na mbailte fearainn sin iad
féin ar chuid de phobal an Spidéil, agus baint mhór Toghroinn Chill Aithnín
acu dá réir sin le saol gnó, oideachais, eaglasta agus • Both Chuanna Thiar (Sáile Chuanna, an Chrí
sóisialta an Spidéil fré chéile. (Aithnítear freisin gur Dhubh)
idircheantar é an ceantar seo, agus gur do Pharóiste • Both Chuanna Thoir (Both Chuanna, an Cnocán
an Chnoic agus do na hinstitiúidí sóisialta agus pobail Glas, an Tuar Beag)
a bhaineann leis a thugann sciar eile den phobal ansin • Both Loiscthe Íochtair
a bpríomhdhílseacht.) • Both Loiscthe Uachtair
Ar an tríú dul síos, ní miste a lua go bhfuil dhá • Seanadh Mhóinín

8
3.8 An ceantar feidhme agus dúshláin i
Toghroinn an Spidéil láimhseáil an staidrimh
• An Spidéal Thiar (Sráidbhaile an Spidéil, Baile
Ard, Baile Éamoinn) Mar gheall ar an leagan amach tíreolaíoch atá ar an
• An Spidéal Láir (Baile Liam) gceantar feidhme – é bunaithe ar chodanna de
• An Spidéal Thoir (Baile an Domhnalláin, Baile an cheithre thoghroinn – bhí dúshlán áirid ann ó thaobh
tSagairt) láimhseáil an staidrimh de. Tá an staidreamh a
• Troscaigh na gCapall (níl aon chónaí ar an thiomsaigh an Comhlacht Forbartha féin, de thoradh
mbaile seo) na suirbhéanna a rinneadh sa gcéad leath de 2010,
• An Sián Rua bunaithe ar dhaonra an cheantair feidhme ina
• An Coilleach (an Coilleach, Baile an tSléibhe) iomláine. Formhór na bhfigiúirí atá bunaithe ar
• An Pháirc (an Pháirc Thiar, an Pháirc Láir, an fhigiúirí ón bPríomh-Oifig Staidrimh, is ar
Pháirc Thoir) thoghroinn an Spidéil (a chuimsíonn 11 bhaile
• An Lipe (an Lipe, Doire Lúnaidh (atá ó thuaidh fearainn de na 19 atá sa gceantar feidhme) atá
de Doire Locháin thoir)) siad bunaithe.
• Leitir Meas
Ní mór idirdhealú a dhéanamh idir an ceantar
• Leitir Péic
feidhme agus toghroinn an Spidéil. De réir
• Seanadh Gharráin
dhaonáireamh 2006 bhí daonra 2,051 sa gceantar
feidhme iomlán – 1,357 (66.16%) díobh sin i
Toghroinn na bhForbacha
dtoghroinn an Spidéil. Meastar go dtugann an
• Doire Locháin Thiar (Doire Locháin Thiar, Doire
staidreamh ó thoghroinn an Spidéil léargas cruinn go
Locháin)
leor ar chúrsaí mar atá sa gceantar feidhme iomlán, ó
• Doire Locháin Thoir
tharla go bhfuil sé i lár an cheantair feidhme ó thaobh
suíomh tíreolaíoch de agus cuid de phobal an
Toghroinn Shliabh an Aonaigh
cheantair feidhme a bheith taobh amuigh den
• An Poll
toghroinn sin, thoir agus thiar araon.

9
4. MODH OIBRE AN PHLEAN TEANGA
Shocraigh Fochoiste Pleanála Teanga an 4.2 Céim 2 – an Taighde
Chomhlachta Forbartha gur sé chéim a bheadh i
gceist sa tionscadal. Is iad sin: Socraíodh ar mheascán de modhanna taighde chun
• Céim 1 – an réamhobair agus an t-iarratas ar eolas mion a chruinniú maidir le nósmhaireachtaí
thacaíocht teanga agus sóisialta phobal an cheantair feidhme;
• Céim 2 – an taighde bhí taighde cainníochtúil agus taighde cáilíochtúil
• Céim 3 – an anailís ar an taighde i gceist.
• Céim 4 – an plé poiblí
• Céim 5 – scríobh an Phlean féin 4.2.1 An Taighde Cainníochtúil
• Céim 6 – feidhmiú agus monatóireacht Roghnaíodh an cur chuige seo nuair a bhí eolas ag
Baineadh úsáid as bogearra MS Project chun an teastáil maidir le fíricí, staidreamh agus araile. Seo a
tionscadal a dhoiciméadú mar thionscadal pleanála. leanas na foinsí a bhí ar fáil:
Socraíodh spriocdhátaí, buiséad, cuspóirí inshroichte, • Torthaí an Daonáirimh Náisiúnta (SAPS – Small
agus aontaíodh na rannpháirtithe. Cuireadh béim faoi Area Population Statistics)
leith ar urraitheoir an tionscadal – an Roinn Gnóthaí • Figiúirí Scéim Labhairt na Gaeilge (SLG)
Pobail, Comhionannais agus Gaeltachta. Socraíodh go • Próifíl Socheacnamaíoch Chontae na
raibh tábhacht faoi leith ag baint le tuairisciú go dtí an Gaillimhe 2008
Roinn agus tugadh cuireadh rialta d’ionadaí ón Roinn Chomh maith leis sin, baineadh úsáid as an modh
teacht chuig cruinnithe – cruinnithe den Fhochoiste cainníochtúil nuair a bhí ceistneoirí le dearadh,
Pleanála Teanga agus cruinnithe poiblí. ceisteanna ar nós Cár rugadh thú?; Cén aois thú?
agus araile.
4.1 An réamhobair agus an t-iarratas ar
thacaíocht 4.2.2 An Taighde Cáilíochtúil
Socraíodh go ndéanfaí taighde cáilíochtúil chun
Tá cur síos mion ar an gcéim seo i gCaibidil 2 – an tuairimí agus mothúcháin daoine faoi chúrsaí teanga
Réamhrá. Go hachomair, cuireadh tús leis an a fháil amach. Sna ceistneoirí bhí ceisteanna ar nós Ar
réamhobair i samhradh na bliana 2008 nuair a tháinig mhaith leat go mbeadh...?; Cén chaoi a n-aireofá... ?
ionadaithe ón gComhlacht Forbartha, ón Roinn agus araile. Chomh maith leis na suirbhéanna chun
Gnóthaí Pobail, Tuaithe agus Gaeltachta, ó Údarás na na ceisteanna sin a chíoradh, eagraíodh cruinnithe le
Gaeltachta, agus ó Chomhairle Contae na Gaillimhe le grúpaí pobail, agus bhí grúpaí fócais agus agallaimh i
chéile chun na féidearthachtaí a bhainfeadh le plean gceist freisin.
teanga don Spidéal a chíoradh.
4.2.3 An Taighde Áitiúil
Ba é an toradh a bhí ar an gcíoradh seo gur
D’fhonn teacht ar na fíricí sochtheangeolaíocha a
aontaíodh idir na páirtithe éagsúla an cur chuige
bhaineann le pobal teanga an Spidéil, beartaíodh
ginearálta agus an scóip a bhainfeadh leis an
tabhairt faoi shuirbhéanna cuimsitheacha ar an
tionscadal. Cuireadh iarratas foirmiúil ar thacaíocht
bpobal fré chéile agus ar aicmí ar leith den phobal. Ag
don tionscadal faoi bhráid na Roinne Gnóthaí Pobail,
deireadh 2009, tháinig an Fochoiste Pleanála Teanga
Tuaithe agus Gaeltachta i mí an Aibreáin 2009. Fuair
le chéile go rialta leis na ceisteanna taighde a bhí le
an Comhlacht Forbartha scéala ón Roinn ar an 19
bheith sna suirbhéanna sin a chíoradh agus a réiteach.
Meitheamh 2009 go raibh tacaíocht airgid á ceadú
don tionscadal de réir coinníollacha áiride. Eagraíodh trí shuirbhé chuimsitheacha, ag tús
2010, ar an bpobal. (Bhí sé i gceist na suirbhéanna a
Bheartaigh an Comhlacht Forbartha gurbh é an
reáchtáil díreach i ndiaidh na Nollag, ach de bharr na
bealach ab éifeachtaí chun an tionscadal a chur chun
drochaimsire a bhí ann an tráth sin, b’éigean na
tosaigh comhordaitheoir plean teanga a cheapadh
suirbhéanna a chur siar go dtí deireadh mhí
chun gnéithe tábhachtacha den obair a bhainistiú.
Eanáir 2010.)
Fógraíodh an post seo go poiblí agus de thoradh
• suirbhé ginearálta ar an bpobal fré chéile (ar
próiseas trédhearcach earcaíochta, ceapadh Colm Ó
a n-áirítear tuismitheoirí gasúir bhunscoile
Cinnseala i ról an Chomhordaitheora Plean Teanga
agus réamhscoile)
agus chuaigh an Cinnsealach i mbun na gcúraimí sin
• suirbhé ar ghnólachtaí agus ar fhostóirí
i mí Dheireadh Fómhair 2009.
• suirbhé ar dhéagóirí
Tá na trí thuarascáil a scríobhadh mar thoradh ar an
taighde le fáil in aguisíní na cáipéise seo.

10
Fostaíodh triúr taighdeoirí a raibh Gaeilge ar a Bhí ról ag na feachtais phoiblíochta seo ó thaobh
dtoil acu agus taithí phroifisiúnta ag cuid acu i réimse díospóireacht a thosú sa bpobal ar cheist na Gaeilge.
an taighde. Mar chuid de pholasaí na Chomh maith le plé a spreagadh, bhí sé
neamhainmníochta, is d’aon turas a roghnaíodh ríthábhachtach, dar leis an bhFochoiste, spiorad
taighdeoirí nárbh as an gceantar iad. Chuaigh na na rannpháirtíochta sa tionscadal a chothú i measc
taighdeoirí ó dhoras go doras leis na ceistneoirí agus, an phobail.
chomh maith leis sin, dáileadh na ceistneoirí trí na Scaipeadh ceistneoirí difriúla ar ghnólachtaí agus
hionaid Oideachais atá ag freastal ar an gceantar fostóirí sa gceantar – 64 gnólacht agus fostóir a bhí i
feidhme (naíolanna, naíonraí, bunscoileanna agus gceist. Tá tábhacht ó thaobh na sochtheangeolaíochta
meánscoil na háite). de ag baint le réimse na hoibre, agus is iad na
Tá beagán le cois 700 teach sa gceantar feidhme mórcheisteanna a cuireadh:
agus thug na taighdeoirí cuairt ar chuile theach, cuid • Cé atá ag obair sa Spidéal?
acu faoi thrí, le haghaidh an tsuirbhé ghinearálta ar • Cá bhfuil muintir an Spidéil ag obair?
an bpobal fré chéile. Thuairiscigh siad nach raibh • Cé na nósmhaireachtaí teanga atá á gcleachtadh
cónaí, nó nach raibh teacht ar aon duine, i dteach in ionaid oibre an cheantair?
amháin as gach cúig cinn. Tháinig 287 ceistneoir • Cé na nósmhaireachtaí teanga atá á gcleachtadh
líonta ar ais agus, idir fhreagróirí agus a bpáirtithe, sna hionaid oibre a bhfuil muintir an Spidéil ag
ghlac beagán sa mbreis ar 500 duine fásta páirt sa obair iontu?
suirbhé ginearálta ar an bpobal. Is mór an méid é sin Baineadh úsáid as MS Excel leis an eolas a bhain le
nuair a thugtar san áireamh go bhfuil daonra de 1291 suirbhé na bhfostóirí a thaifeadadh agus a scagadh.
(>18, 2006) sa gceantar feidhme. Fágann sin, dá bhrí
Ar deireadh, mar chuid de sheisiún grúpa fócais le
sin, go raibh ionchur ag níos mó ná duine as gach triúr
déagóirí ón gceantar feidhme a bhí ag ina ndaltaí i
daoine fásta sa gceantar sa bpróiseas bailiúcháin
gColáiste Chroí Mhuire, dáileadh ceistneoir
faisnéise. Mar thoradh ar an bhfreagairt ard seo – 38%
cuimsitheach ar na scoláirí a bhí i láthair. Is le teacht
– ba dheis é seo tuarascáil atá thar a bheith
ar eolas faoina gcuid nósanna maidir le húsáid na
ionadaíoch ar thuairimí an phobail a chur ar fáil.
Gaeilge, agus a ndearcadh i leith na Gaeilge, a
Caitheadh tuairim is sé seachtaine leis an gcuid seo
rinneadh an suirbhé áirid sin.
den tionscadal.
Ní mór a thuiscint gur ar bhonn daoine a bheith
Bhí an ráta freagartha claonta i dtreo daoine a bhí
anaithnid a rinneadh na suirbhéanna agus gur ar
níos sine agus ar fhaitíos go gcuirfeadh an fhíric sin bhonn féintuairisc iú a líonadh na ceistneoirí, i.e.
an taighde as riocht eagraíodh grúpa fócais le daoine
dearcadh na bhfreagróirí amháin a léirítear sna
fásta idir 18 agus 35 bliain d’aois. Ní mhór a rá go
torthaí. Ní féidir aon duine ná aon teaghlach a
raibh an suirbhé ar dhéagóirí beagáinín cúng de bharr
aithneachtáil as an suirbhé agus is staidreamh amháin
gur i Meánscoil an Spidéil amháin a rinneadh an
atá i gceist.
taighde cé go bhfuil sciar de dhéagóirí an cheantair
ag freastal ar scoileanna eile.
4.3 Céim 3 – an anailís
San earrach agus ag tús an tsamhraidh, 2010,
eagraíodh cruinnithe nó grúpaí fócais leis na Fostaíodh saineolaí sa gcóras SPSS le córas bunachar
spriocghrúpaí seo a leanas: sonraí a dhearadh don ionchur ó na suirbhéanna
• Fostóirí agus lucht gnó an cheantair difriúla. Caitheadh thart ar thrí seachtaine leis
• Déagóirí an ionchur.
• Daoine fásta idir 18 agus 35 bliain d’aois
• Daoine ar bheagán Gaeilge a tháinig chun Chaith an Comhordaitheoir dhá mhí ag déanamh
cónaithe i gceantar an Spidéil. Ba é seo an t-aon anailíse ar an taighde agus scríobhadh trí thuarascáil
chruinniú a reáchtáladh i mBéarla mar thoradh ar an taighde. Tá na tuarascálacha, ina
• An pobal fré chéile (mórchruinniú poiblí) n-iomláine, le fáil mar aguisíní ag deireadh na
cáipéise seo.
Mar chuid den phoiblíocht a bhain leis an tionscadal,
crochadh sraith póstaer faoi dhó agus scaipeadh 4.4 Céim 4 – an plé poiblí
bileoga eolais faoi thrí ar chuile theach. Is iad na
bileoga a bhí i gceist: Mar a dúradh cheana, tá spiorad na rannpháirtíochta
• Bileog réamheolais faoin gceistneoir pobail i gcroílár an tionscadail seo. Chomh maith leis
• Bileog faoin mórchruinniú poiblí sin, creideann an Comhlacht Forbartha gur túisce a
• Dhá leathanach A4 i nuachtlitir an Chomhlachta thiocfar ar réiteach ar dhúshláin sochtheangeolaíocha
Forbartha inar tugadh roinnt eolais faoi phobal an Spidéil má dhéantar plé oscailte, macánta,
phríomhthorthaí an taighde agus inar tugadh agus é bunaithe ar thorthaí an taighde.
deis do dhaoine aiseolas a thabhairt. Eagraíodh feachtas mór poiblíochta d’fhonn an plé

11
poiblí a spreagadh; baineadh úsáid as ceistneoirí, éagsúla de shaol an phobail. Tugtar aghaidh sa bPlean
bileoga, póstaeir, nuachtlitir, agallaimh raidió, agus ar ilghnéitheacht phobal an cheantair agus ar bhearta
míreanna nuachta ar TG4. Athbhunaíodh suíomh céimnithe le spriocanna cinnte ar mhaithe le freastal
gréasáin an Chomhlachta Forbartha – ar na bealaí éagsúla ina sealbhaíonn codanna éagsúla
www.anspideal.ie – agus rinneadh athdhearadh air. den phobal an Ghaeilge.
Ba léir go raibh an fhreagairt ar an gceistneoir i Cuimsíonn an Plean bearta éagsúla atá dírithe ar
measc daoine fásta faoi bhun 35 bliain d’aois íseal. an teaghlach, ar chúrsaí oideachais, ar an óige, ar
Mar fhreagra air seo, eagraíodh grúpa fócais leis an riachtanais na ndaoine sa bpobal nach de bhunadh na
sciar seo den phobal d’fhonn teacht ar a gcuid tuairimí Gaeltachta iad, ar na hearnálacha gnó, tráchtála,
faoin ábhar. sóisialta, siamsaíochta, turasóireachta, cultúrtha,
Aithníodh na daoine atá tagtha isteach chun oideachais, agus ar chomhoibriú leis na cumainn
cónaithe sa gceantar, as áiteanna taobh amuigh den éagsúla atá ag feidhmiú go deonach sa gceantar.
Ghaeltacht, agus atá ar bheagán Gaeilge, mar Léiríonn an taighde go bhfuil formhór ghlúin óg
spriocghrúpa ann féin, agus ritheadh grúpa fócais leo an cheantair á dtógáil i gcomhthéacs ina bhfuil an
siúd chomh maith. Is i mBéarla a reáchtáladh an Ghaeilge agus an Béarla á labhairt sa teaghlach, gur
grúpa fócais sin. teaghlaigh teanga mheasctha is mó atá i dtreis sa
Aithníodh déagóirí an cheantair mar ghrúpa iontu gceantar. Sa gcomhthéacs seo, tá an-tábhacht ag baint
féin agus eagraíodh grúpa fócais leo sin sa meánscoil leis an gcaoi a ndéanann gasúir an cheantair sóisialú
áitiúil. Rinneadh scagadh ar na scoláirí ionas nach ina gcuid blianta tosaigh agus tá ríthábhacht ag baint
raibh i láthair ach iad siúd atá ina gcónaí sa leis an teanga ina ndéantar an sóisialú sin. Leagfar
gceantar feidhme. amach bearta, dá bhrí sin, a thabharfas tacaíocht do
lánúineacha óga maidir lena gcuid nósanna teanga sa
Tionóladh cruinniú mór poiblí Dé Céadaoin 16
mbaile agus gabhfar i dteagmháil leis na scoileanna
Bealtaine i Halla Scoil Éinne chun eolas faoin
áitiúla le ceangail níos dlúithe a fhorbairt eatarthu
tionscadal agus na príomhthorthaí taighde a chur i
féin agus eagraíochtaí agus imeachtaí pobail.
láthair, agus le go mbeadh deis ag an bpobal fré chéile
a gcuid tuairimí a thabhairt; thart ar ochtó duine a bhí Is dúshlán atá lárnach sa tionscadal pleanála seo
i láthair ag an gcruinniú poiblí sin. cleachtais a cheapadh le dul i ngleic le laincisí soch-
chultúrtha ar leith – laincisí a mbíonn de thoradh
Ar deireadh, is cuid thábhachtach den phlé poiblí
orthu laige teanga sa gcaidreamh idir na glúnta sna
an tuarascáil seo chun na fíricí a leagan amach don
comhthéacsanna ina bhfuil an Ghaeilge agus an
phobal agus chun plé macánta a spreagadh. Is cuid
Béarla á meascadh.
thábhachtach é den fheachtas le daoine a chur ar an
eolas agus a chur ag machnamh agus chun deis a Cuid thábhachtach den tuarascáil seo iad na moltaí
thabhairt don phobal a gcion féin a dhéanamh sa atá bunaithe ar an eolas a bailíodh i gcéim an taighde;
bpleanáil teanga dá bpobal féin. tá na moltaí seo á n-úsáid anseo le plean atá dírithe ar
an bpobal a dhréachtú i bpáirt leis an bpobal féin.
4.5 Céim 5 – scríobh an Phlean féin Bhí an-tábhacht ag baint leis an tréimhse
phleanála agus idirphlé seo.
Is leis an bpobal féin an Plean Teanga seo agus le go n-
éireoidh leis an tionscadal, tá úinéireacht an phobail 4.6 Céim 6 – Feidhmiú agus Monatóireacht
ar an bPlean thar a bheith tábhachtach.
Tuigeann lucht réitithe an Phlean seo nach mór Déantar cur síos cuimsitheach ar an ngné seo den
breathnú ar na dúshláin sochtheangeolaíocha i bpobal obair i gCaibidil 8, ar leathanach 73.
teanga an Spidéil agus plean a leagan amach a
ghabhfas i ngleic le riachtanais teanga sna réimsí

12
5. POINTÍ ÁBHARTHA ÓN TAIGHDE
ACADÚIL SA BPLEANÁIL TEANGA
I gcur i láthair a thug Ó Giollagáin agus Ó Curnáin ag duine ann i dteanga amháin le hais mar atá sa teanga
Tóstal na Gaeilge 20104, rinne siad tagairt do eile aige. Agus iad ag cur síos ar an dhátheangachas
Diamond (2006: 15; 23). míchothrom seo, d’úsáid Ó Giollagáin agus Ó
Bíonn freagra an phobail ar a gcuid dúshlán ag brath ar a Curnáin an téarma (ag Tóstal na Gaeilge 2010) an
gcuid foras polaitiúla, eacnamaíocha agus sóisialta, agus ‘dátheangachas dealaitheach’, mar a mhíníonn
ar na luachanna cultúrtha atá acu. Imríonn na forais agus
Crystal (2003):
na luachanna seo tionchar ar mhianta an phobail (nó
Sa dátheangachas dealaitheach ... tógann an dara teanga
spéis in iarracht a dhéanamh fiú) a gcuid fadhbanna a
ionad na chéad teanga (rud atá coitianta i gcás
réiteach. ... Is féidir cinneadh an ghrúpa a chur ó mhaith
teangacha mionlaigh)
i ngeall ar réimse leathan fáthanna, ach is é tús na teipe
gan an fhadhb a aithint nó teacht roimpi.
Léiríonn an taighde atá déanta don Phlean seo go
5.2 Idirghabháil agus Idirdhealú Dearfach
bhfuil géirchéim dhosheachanta theanga sa Spidéal sa
Is é an toradh a bhíonn ar an bpróiseas athrú teanga,
lá atá inniu ann, go mór mór nuair a thuigtear an
mura ndéantar idirghabháil láidir pleanála teanga, go
greim ceannasach atá ag an mBéarla ar shóisialú na
bhfaigheann an mhionteanga bás. Cuireann Crystal
ndaoine óga.
(2000) síos ar phróiseas an bháis teanga mar seo:
5.1 An Dátheangachas
There are three broad stages;
• The first is immense pressure to speak the
dominant language.
Is féidir a rá gur daoine dátheangacha iad na daoine ar • The second is a period of bilingualism as people
fad sa nGaeltacht a bhfuil an Ghaeilge ar a dtoil acu, become increasingly proficient in the new language
agus gur pobal dátheangach é pobal teanga an Spidéil while retaining competence in the old.
dá réir sin. Ní dóigh go bhfuil aon aonteangach • The third stage is when the younger generation
Gaeilge os cionn seacht mbliana d’aois ina chónaí sa become increasingly proficient in the new language,
gceantar feidhme. Ach ní dhátheangachas cothrom identifying more with it, and finding their first
language less relevant to their needs.
atá gceist sa bpobal seo, is é sin, tá an Ghaeilge agus an
Béarla in iomaíocht lena chéile le ceannas a fháil. I Is léir go bhfuil rian láidir den tríú céim le n-
stair na tíre seo, bhí chuile áit sa tír dátheangach ag aithneachtáil i staid chomhaimseartha
tráth ar leith, ach cén chaoi a seasann na háiteacha sochtheangeolaíochta na hóige sa Spidéal agus, go
agus na pobail sin anois? Is pobail Bhéarla iad formhór deimhin, i ngach ceantar Gaeltachta. Fós féin, ní mór
na bpobal in Éirinn ar na saolta seo. Is céim nó a aithint go bhfuil dóthain téagair sa nGaeilge fós sa
idirthréimhse a bhí sna tréimhsí dátheangachais seo sa Spidéal le go bhféadfadh toradh an-dearfach a bheith
bpróiseas athrú teanga ón nGaeilge go dtí an Béarla. ag idirghabháil láidir pleanála teanga, faoi mar atáthar
Taobh amuigh de cheantair Ghaeltachta an lae inniu, a mholadh sa bPlean seo.
níor fhan aon phobal in Éirinn dátheangach aon achar Chuile thuismitheoir nó duine in aois
níos faide ná cúpla glúin. Agus is amhlaidh atá i tuismitheoireachta sa nGaeltacht, a tógadh le Gaeilge,
gCeantar an Spidéil inniu. Ní dátheangachas seasta ná is daoine dátheangacha iad. Fágann sé sin go mbíonn
cothrom atá againn ach céim sa bpróiseas athrú teanga rogha acu maidir leis an teanga a labhrós siad lena
ón nGaeilge go dtí an Béarla. Tá gá leis an ngasúir, agus a thabharfas siad dá bhrí sin dá ngasúir.
dátheangachas cothrom a chothú le féachaint chuige Bíonn gnéithe comhfhiosacha agus fo-
nach mbáfar an Ghaeilge leis an mBéarla faoi mar a chomhfhiosacha i gceist sa rogha seo: Cén teanga a
tharla ar fud na tíre. Chun an dátheangachas cothrom úsáidtear leis an bpáirtí? Cá bhfuil sé/sí ar chontanóid
seo a bhaint amach, ní mór idirghabháil éifeachtach an réimse cumas teanga sa nGaeilge agus sa mBéarla?
a chur i bhfeidhm leis an mionteanga – an Ghaeilge – Cén dearcadh atá aige/aici i leith na Gaeilge agus an
a chosaint Bhéarla, nó ar bhealach eile, cén stádas a thugtar don
Go praiticiúil, agus mar léiriú ar an ábhar seo, dá theanga? Céard atá ag tarlú sa mórphobal teanga
d’fhéadfadh cóimheas a bheith i bpobal teanga de ina bhfuil an teaghlach lonnaithe?
dhaoine a tógadh le Gaeilge agus daoine a tógadh le Tá neart taighde déanta ag Ó Curnáin ( 2007, 59-
Béarla – cóimheas 8:2, 6:4, 4:6 agus 2:8 le himeacht 60 agus 2009, 90-153) faoi shealbhú na Gaeilge i
aimsire, go dtí go dtagann an t-athrú teanga i gcrích gcomhthéacs na mionteanga agus na mórtheanga.
go hiomlán. Déanann sé cur síos ar an nGaeilge ‘laghdaithe’ atá ag
Agus is mar a chéile ag an duine féin é; ní bhíonn páistí a thógtar le Gaeilge de bharr iad a bheith báite
aon chainteoir ar comhleibhéal cumais in dhá theanga i saol cuimsitheach an Bhéarla. Tá taighde déanta ag
– bíonn réimsí áiride ina bhfuil cumas níos fearr ag an sochtheangeolaí Ceanadach, Sylvia Montrul

13
(2008), ar an gceist seo: uirthi. Luann sé trí straitéis leis an mionteanga a chur
I show that many of the characterisizing features of adult chun cinn:
second language acquisition are also true of many • To create social conditions that will nurture
minority-speaking bilinguals or heritage speakers who positive attitudes towards Welsh and to increase its
either never fully acquired, or lost aspects of their first general use;
language sometime in childhood
• To normalise the use of Welsh as a medium of
Is é an dúshlán atá ann pobal dátheangach seasta a
social and institutional communication;
chruthú agus a chothú ionas gur féidir páistí a thógáil
• To highlight the close relationship between
agus iad in ann Gaeilge shaibhir, théagartha a
language and attitudes which relate to quality-of-
shealbhú. Nuair atá staid éagothrom dátheangachais life issues, the environment and the local economy.
ann (i.e. teanga lag in iomaíocht le teanga láidir), is é Is féidir cás láidir a dhéanamh ar son na tuairime gur
an dúshlán atá ann gníomhaíochtaí éifeachtacha cuid den phleanáil teanga é an ‘geilleagar inmheánach
tacaíochta a chur ar fáil chun tacú leis an teanga lag; Gaeltachta’ a chothú agus go bhféadfaí deiseanna a
sa gcás seo, is í an Ghaeilge an teanga lag. Is cinnte chur chun cinn an Ghaeilge a úsáid sna réimsí is
gur mór an dúshlán é pobal teanga a chothú ina leithne den ghnáthshaol laethúil. Deir Crystal: ‘An
mbeidh an dátheangachas seasmhach i réim. endangered language will progress if its speakers
Ciallaíonn sé go praiticiúil go gcaithfear idirdhealú increase their wealth relative to the dominant
dearfach a dhéanamh i bhfábhar na Gaeilge sna réimsí community’ (2000, 132). B’fhéidir nach n-aontófaí le
poiblí, sóisialta, gnó agus oideachais i saol an phobail, húsáid an fhocail will i ráiteas Crystal, ach d’fhéadfaí
is é sin, go mbeidh tús áite soiléir ag an nGaeilge i saol an argóint a dhéanamh gur cúnamh do phobal
iomlán an phobail. mionteanga é gan a bheith ar an ngannchuid, óir
bheadh acmhainní breise ar fáil dóibh nach mbeadh
5.3 An Fhorbairt Pobail agus an Phleanáil ag pobal níos boichte.
Teanga Tá féidearthachtaí anseo, b’fhéidir, le ról nua a
aimsiú don Ghaeltacht sa ré i ndiaidh an Tíogair
Tá dlúthbhaint ag an bpleanáil teanga leis an Cheiltigh ach an cheannaireacht dhinimiciúil chuí a
bhforbairt pobail go ginearálta. Mar chuid den chothú agus a fhorbairt i measc na bpobal áitiúil. Is é
phróiseas athrú teanga, bíonn an mhórtheanga ag brú sin le rá, agus athruithe móra ag teacht ar an tsochaí
isteach ar an mionteanga agus ag iompar a cuid mar gheall ar an gcúlú eacnamaíoch, go bhféadfadh
luachanna agus spéiseanna isteach léi. Brúitear sé nach mbeidh daoine chomh tógtha le hábharachas
aonchineálacht na mórtheanga ar an bpobal an tsaoil agus a bhíodh, agus go músclófar a spéis in
mionteanga. Baineann an-tábhacht go deo le eangacha na rannpháirtíochta (de réir mar a
féiniúlacht an phobail atá faoi léigear a chosaint agus mhíníonn Putnam (2000)), agus go mbeidh ról níos
a láidriú sa saol poiblí trí fhéilte, imeachtaí spóirt agus lárnaí ag an nGaeilge i ngníomhaíochtaí na ndaoine sa
sóisialta, agus imeachtaí pobalbhunaithe eile – saol poiblí dá bharr.
cruinnithe na n-eagraíochtaí agus na gcoistí
Is é an dearcadh céanna atá ag Peadar Kirby nuair
deonacha, mar shampla – a eagrú trí Ghaeilge.
a ardaíonn sé ceisteanna mar: ‘conas pobal a threisiú,
Snaidhmeann Mac an Iomaire (2006, 1-10) forbairt conas cur leis an eangach rannpháirtíochta a
pobail leis an bpleanáil teanga nuair a thráchtann sé: shnaidhmeann pobal le chéile?’ (2004, 13).
Tá sé tábhachtach go mbeidh na pobail níos Ceanglaíonn sé meath na Gaeilge le meath an phobail
féinchothaithe agus go mbeidh an spórt, an tsiamsaíocht, féin agus molann sé úsáid agus ról nua don teanga
an t-oideachas agus an oiliúint ag cumasú na bpobal le
nuair a scríobhann sé: ‘Tá an t-ádh linn go bhfuil a
bheith níos forásaí ná mar a bhí pobail tuaithe go dtí seo.
leithéid d’acmhainn againn sa Ghaeilge, a ligfidh
Agus muid ag teacht ar an gceist ó thaobh na dúinn ár samhlaíocht a ghríosú, a athcheanglóidh
forbartha pobail de, tá an méid seo le rá ag Ife sinn lenár stair féin, agus a osclóidh féinmheas
agus Tesoriero: orainn’ (ibid, 29).
In the face of this globalisation of culture it is very
difficult for communities to preserve their own unique
Chomh maith leis an tábhacht chultúir agus
local culture, yet this is a critical component of shóisialta a bhaineann leis an nGaeilge i gcroílár
community development … External influences can fhéiniúlacht an Spidéil mar phobal Gaeltachta, ní mór
effectively break down these local cultural traditions, and an Ghaeilge a léiriú freisin mar acmhainn a bhfuil
it often requires a deliberate community strategy if they sochar agus tairbhe eacnamaíoch ag baint léi. Ní mór
are to be retained (2006, 231). chomh maith a léiriú go bhfuil sí lárnach in chuile
Agus é ag tagairt do chás na Breatnaise sa mBreatain ghné de shaol an phobail.
Bheag – sampla, b’fhéidir, a bhfuil cosúlachtaí aige le
cás na Gaeilge – cuireann Williams (2000, 230) síos ar
Mentrau Iaith. Is eagraíocht í seo a bhfuil cúram na
pleanála teanga ar leibhéal an phobail áitiúil

14
6. POINTÍ TÁBHACHTACHA ÓN TAIGHDE ÁITIÚIL
6.1 Mianaidhn an phobail vs iompar teanga maith de bharr cros-seiceáil a rinneadh idir torthaí an
an phobail tsuirbhé ghinearálta ar an bpobal (i.e. daoine fásta)
(37%) agus torthaí an tsuirbhé ar dhéagóirí (39%, idir
Is é mianaidhm bhunáite mór phobal an cheantair Gaeilge amháin agus Gaeilge den chuid is mó). Níl sé
feidhme – 91% – gurb í an Ghaeilge an i bhfad, ach an oiread, ó fhigiúirí SLG – 39% de na
phríomhtheanga a bheadh á labhairt sa gceantar teaghlaigh le gasúir in aois scolaíochta in 20066. Dar le
amach anseo. Is ceist chasta í, ach d’fhéadfaí a sochtheangeolaithe cáiliúla idirnáisiúnta, ar nós
mhaoímh go bhfuil an t-iompar teanga atá ar sciar Fishman, is é seachadadh na teanga ó ghlúin go glúin
mór den phobal céanna sin ag teacht salach ar an i gcomhthéacs an teaghlaigh an acmhainn is
mianaidhm sin. Díol suntais é seo go mór mór i gcás tábhachtaí ag aon phobal teanga.
When all is said and done, any and all seriously intended
na teanga a labhraíonn sciar mór de na tuismitheoirí
RLS7-related efforts must stand the acid test of fostering
– tuismitheoirí a bhfuil Gaeilge mhaith acu – lena demonstrable transmissibility across the
gcuid gasúr sa teaghlach. intergenerational link. It is the achievement of that
Maidir leis an nGaeilge sa teaghlach, tá difríochtaí transmissibility, rather than the modernity and glamour
idir na torthaí a frítheadh sa mórshuirbhé (Aguisín 2) of the means employed, that characterizes a good
investment of RLS time and effort. (1990, 396).
agus an suirbhé a rinneadh ar na déagóirí (Aguisín 4).
Mar shampla, tuairiscíodh sa mórshuirbhé ar an
bpobal gurb í an Ghaeilge amháin a labhair 37% de Is iad na nósmhaireachtaí teanga a chleachtar ag
na tuismitheoirí lena gcuid páistí; sa suirbhé ar na leibhéal an teaghlaigh sa mbaile is mó a mbíonn
déagóirí, áfach, tuairiscíonn na déagóirí nach bhfuil tionchar acu ar theanga an phobail ag leibhéal
an Ghaeilge amháin á labhairt leo ach ag 22% de na sóisialta níos leithne.
tuismitheoirí.5 Mar mhíniú ar an mbearna seo, is sciar I measc an mhórphobail, léiríonn an taighde gur
níos sine a bhí sa mórshuirbhé. Bheadh cuid de na thit líon na ndaoine a thuairisc sa daonáireamh gur
tuismitheoirí agus a muirín tógtha acu, ach is Cainteoirí Laethúla Gaeilge (CLG) iad ó 74% go 66%
tuismitheoirí níos óige le páistí scoile a raibh tagairt á idir 1996 agus 2006. Cé gur díol imní an laghdú
déanamh dóibh i suirbhé na ndéagóirí. Is fianaise eile céatadánach sin, ní miste a lua freisin gur tháinig ardú
í seo go bhfuil seachadadh na Gaeilge sa mbaile ag sa tréimhse chéanna ar líon absalóideach na
ísliú de réir mar a théann an cóhórt aoise in óige, i.e. ndaoine a labhraíonn an Ghaeilge sa bpobal seo (féach
go bhfuil an t-athrú teanga faoi lán seoil sa gceantar. figiúr 6.1 thíos).
Léiríonn na torthaí ón suirbhé ginearálta ar an Sa tréimhse chéanna, tháinig titim 17% ar
bpobal go bhfuil formhór ghasúir an Spidéil á dtógáil chéatadán na dteaghlach ar bronnadh deontas iomlán
i dteaghlaigh a bhfuil meascadh teangacha iontu. SLG orthu. Cé nach féidir figiúirí SLG a úsáid mar
Léirítear seo i bhFigiúr A4.4 in Aguisín 4 ag deireadh shlat tomhais an-eolaíoch de bharr laigí áiride sa gcaoi
an Phlean seo. Is deacra ag an bpáiste an Ghaeilge a a gcuirtear an scéim i bhfeidhm (e.g. daoine atá i
shealbhú go hiomlán i dteaghlach dá leithéid, agus dteideal cur isteach air gan a bheith ar an eolas faoi),
mar a fheiceann muid, tuairiscíonn tromlach mór na mar sin féin, is díol imní an titim a léirítear sna figiúirí
ndéagóirí go bhfuil siad níos cumasaí sa mBéarla ná in imeacht 10 mbliana. Léiríonn sé géarchéim theanga
mar atá siad sa nGaeilge, go mór mór sa gcás go agus léiríonn sé chomh maith go bhfuil an próiseas
labhraíonn tuismitheoir amháin meascán de Ghaeilge athrú teanga, ón nGaeilge go dtí an Béarla, faoi
agus de Bhéarla leis an bpáiste. Is é 37% ráta seachadta lán seoil sa gceantar. Meabhraíonn sé focla
na Gaeilge sa gceantar. Tá an figiúr seo cruinn go éadósacha Hindley:
Figiúr 6.1 – Daonáireamh. Cumas sa nGaeilge i dtoghroinn an Spidéil, 1991 – 2006
3 bliana +: 3 bliana +:
Bliain Iomlán % le Gaeilge CLG % CLG
líon le Gaeilge líon gan Ghaeilge
1991 1147 930 217 81.7 N.A.
1996 1114 976 112 87.6 825 74
2002 1196 1008 183 84.0 813 68
2006 1296 1032 254 79.6 857 66

4
Ní mór a thabhairt san áireamh gur líon réasúnta beag daoine a bhí i gceist sa suirbhé ar na déagóirí, agus nach bhfuil bonn eolaíochta
chomh láidir faoi na torthaí a tháinig ón suirbhé sin is atá faoi na torthaí a tháinig ón suirbhé ginearálta ar an bpobal.
5
Is le toghroinn an Spidéil amháin, seachas leis an gceantar feidhme iomlán, a bhaineann an figiúr seo.
6
Reversing Language Shift.

15
There is no room for honest doubt that the Irish language an duine aonair agus a bhfuil i ndán don Ghaeilge mar
is now dying. The question is whether the generation of theanga phobail, agus ní mór an méid sin a chur ina
children now in a handful of schools in Conamara … are
luí ar chuile dhuine sa bpobal seo.
the last generation of first-language speakers or whether
there will be one more (1990, 248).
6.2 Inimirce isteach – tionchar ar
Tá sé ríthábhachtach an fhírinne lom seo a chur faoi
bhráid an phobail agus a gcuid rannpháirtíochta a chomhdhéanamh teanga an phobail
spreagadh leis an nGaeilge a neartú mar theanga
phobail. Deir Hornberger (1997, 125): ‘The best Le cur le castachtaí sochtheangeolaíochta an
language planning is community-based or comes cheantair, tá ráta ard soghluaisteachta sa bpobal.
from the grassroots’. Léiríonn suirbhé na ndéagóirí gur as taobh amuigh
den Ghaeltacht iad 52% de thuismitheoirí na scoláirí
Ceann de na dúshláin is mó a bhaineann leis an
a bhí páirteach sa suirbhé. I gcomhthéacs náisiúnta,
tionscadal seo is ea gan ligean do na tuiscintí seo ar
ach atá tráthúil go leor i gcás Cheantar an Spidéil,
staid chriticiúil teangeolaíochta na Gaeilge sa gceantar
scríobhann Jackson agus Hasse (1996, 34) – ‘the
éadóchas a chur ar an bpobal – dá bhrí sin, ní mór na
middle classes are fleeing to the suburban fringe,
deiseanna a thugann an phleanáil teanga an taoille a
creating the new Irish landscape of unplanned
chasadh a léiriú go soiléir do mhuintir an cheantair.
suburbia’. Deir Hindley (1990, 183):
Ní mór béim a chur ar an ról atá ag chuile dhuine sa The nearby Cois Fharraige coast is very attractive to
bpobal sa tionscadal seo – óg agus sean; tuismitheoirí, Galway city dwellers, who have degaelicised everything
fostóirí agus oibrithe; cainteoirí Gaeilge agus daoine west to Na Forbacha and most around An Spidéal.
atá ar bheagán Gaeilge; baill de chumainn agus Cothaíonn an inimirce seo isteach sa gceantar a cuid
d’eagraíochtaí áitiúla; chuile dhuine beo san áit. dúshláin teangeolaíochta féin. As 90 freagróirí, nár
Léiríonn torthaí an tsuirbhé ghinearálta gur 29% tógadh sa nGaeltacht, thuairiscigh 81 (90%) acu gur le
líon na lánúineacha ina labhraítear an Ghaeilge i Béarla amháin nó le níos mó Béarla ná Gaeilge a
gcónaí idir an bheirt fhásta. Tá claonadh ginearálta tógadh iad. Ní mór a rá go bhfuil cosaint eicínt le
ann go bhfuil níos mó Gaeilge á labhairt i measc an deireanas maidir le cineál áirid inimirce – slua daoine
chuid sin den phobal atá meánaosta nó aosta. Tá ráta a thiocfadh chun cónaithe in eastáit tithíochta – i
úsáide na Gaeilge níos ísle (32%) ag páistí lena gcuid bPlean Áitiúil Chontae na Gaillimhe (2009-2015)
tuismitheoirí ná mar atá ag tuismitheoirí lena gcuid agus sa bPlean Áitiúil Gaeltachta (2008-2014), ach na
páistí (39%). Is é 33% ráta úsáide na Gaeilge (Gaeilge míreanna a bhaineann le cosaint na Gaeilge a chur i
amháin nó Gaeilge den chuid is mó) ag páistí lena bhfeidhm go héifeachtach.
gcuid siblíní sa teaghlach de réir an tsuirbhé Ní foláir go mbeadh sé mar chuid den phleanáil
ghinearálta ar an bpobal. teanga sa Spidéal cainteoirí a bhfuil an Ghaeilge
Sa réimse sóisialta taobh amuigh den scoil, is sealbhaithe go cumasach acu a chruthú le go mbeidh
fíorbheagán úsáide a bhaineann déagóirí as an ar a gcumas an Ghaeilge a sheachadadh go dtí an
nGaeilge, de réir thorthaí an tsuirbhé ar na déagóirí8. chéad ghlúin eile agus cur le líon na gcainteoirí
Fágtar mar thoradh air sin gur teanga theaghlaigh cumasacha Gaeilge amach anseo. Léiríonn an taighde
amháin atá sa nGaeilge ag na déagóirí a tógadh le go raibh torthaí measctha ar an oiliúint teanga nó
Gaeilge, agus nach teanga í a mbaintear mórán úsáide ‘ranganna Gaeilge’ ar ar fhreastail daoine nua agus tá
aisti le cumarsáid a dhéanamh eatarthu féin sa réimse sé ríthábhachtach an oiliúint teanga, do
sóisialta taobh amuigh den teaghlach. Mura thuismitheoirí óga (nó dóibh siúd atá in aois
gcothaítear an Ghaeilge mar uirlis chumarsáide i tuismitheoireachta) go háirid a bheith ar
measc na hóige sa réimse sóisialta, is caol an seans go ardchaighdeán i gcónaí.
mbeidh lánúineacha ag bualadh le chéile trí
Ghaeilge agus go mbeidh muirín dá gcuid féin á 6.3 An Ghaeilge san ionad oibre
dtógáil acu le Gaeilge.
De bharr na suirbhéanna agus na gcruinnithe, tá Mar chuid den taighde, tugadh cuairt ar chuile ionad
tús curtha le próiseas sa bpobal le go mbeifear ag oibre sa gceantar feidhme agus iarradh ar na
smaoineamh ar leochaileacht na Gaeilge mar theanga gnólachtaí ceistneoir a líonadh. Tá tuarascáil ar an
phobail sa gcéad ghlúin eile. Léiríonn an taighde seo taighde seo le fáil in Aguisín 5. Léirigh an taighde go
gurb é uaillmhian láidir an phobail gurb í an Ghaeilge bhfuil ráta labhartha na Gaeilge níos ísle sna hionaid
príomhtheanga an phobail amach anseo ach go minic oibre áitiúla agus sna gnólachtaí miondíola (idir 14%
ní luíonn iompar teanga pearsanta daoine, fiú daoine - 63%9), ná mar atá sa bpobal i gcoitinne (66%
atá báúil leis an nGaeilge, leis an mianaidhm sin. Tá Cainteoirí Laethúla Gaeilge, CSO 2006)). Tá tábhacht
ceangal soiléir idir nósmhaireachtaí labhartha Gaeilge ag baint leis seo mar is í an phleanáil teanga

7
Féach Figiúr A4.15 ar leathanach 67.

16
chomhtháite an phleanáil is éifeachtaí agus is é aidhm Gaeltachta. Ní mór a chinntiú, mar sin féin, go
na pleanála ról na Gaeilge in chuile réimse den saol a ndéanfar an bonneagar sin a phleanáil sa gcaoi nach
láidriú. Is minic gur san san ionad oibre chomh maith ndéanfaidh sé dochar do na pobail a bhfuil an
a bhuaileann daoine lena bpáirtí agus is mó seans atá Ghaeilge á labhairt iontu. Tá imní mhór ar a lán de
ann má bhuaileann daoine lena chéile trí Ghaeilge go phobal Cheantar an Spidéil faoi phíosa bonneagair
leanfaidh nós labhartha na Gaeilge eatarthu agus go amháin atá ar na bacáin – an bóthar nua ó Bhearna go
dtógfar muirín trí Ghaeilge. Scríb – agus an chontúirt atá ann go scoiltfeadh sé
bailte fearainn an cheantair agus an pobal (teanga) atá
6.4 Tionchar ag forbairtí bonneagair ar ag maireachtáil iontu. Ní mór an bóthar sin agus
chúrsaí teanga bonneagar eile amach anseo a phleanáil ar chaoi a
thabharfas san áireamh comhdhéanamh an phobail
Is cinnte go bhfuil feabhas ar an mbonneagar iompair seo – pobal atá ag iarraidh an teanga a choinneáil beo
agus teileachumarsáide ag teastáil sna blianta seo ar imeall thoir an réigiúin ina bhfuil an Ghaeilge
romhainn má tá rath le bheith ar phobal na láidir i gcónaí mar theanga phobail.

17
7. GNÍOMHARTHA SA BPOBAL 2011 – 2016
toghranna éagsúla atá sa mórcheantar ar a chéile. Sa
7.1 An Pobal agus an Ghaeilge gcomhthéacs seo, is fiú comparáid a dhéanamh idir
toghroinn an Spidéil agus na toghranna atá ag síneadh
7.1.1 An Pobal agus an Ghaeilge – Stádas Reatha léi: na Forbacha taobh thoir, Sliabh an Aonaigh agus
Léiríonn Pobal an Spidéil dea-thoil fhorleathan agus Maigh Cuilinn ó thuaidh agus Cill Aithnín taobh
dearfacht i leith na Gaeilge ach éadóchas maidir le thiar. Is i gcatagóir ‘C’ atá na chéad trí thoghroinn
todhchaí na teanga sa gceantar. Ba mhaith le tromlach agus is i gCatagóir ‘A’ atá Cill Aithnín, agus is i
mór an phobail – 91% – gurbh í an Ghaeilge an gcatagóir ‘A’ chomh maith atá toghroinn an Spidéil,
phríomhtheanga a bheadh á labhairt i gCeantar an bunaithe ar fhigiúirí an Daonáirimh in 2002. Ag
Spidéil i gceann scór bliain, ach ní chreideann ach úsáid na gcritéar céanna agus a úsáideadh i 2002,
28% den phobal go mbeidh an Ghaeilge á labhairt bheadh an Spidéal i gCatagóir ‘B’ de réir fhigiúirí
mar phríomhtheanga i gCeantar an Spidéil i gceann daonáirimh 2006.
scór bliain. Is láidre fós an t-éadóchas atá léirithe ag Tugann Figiúr 7.2 le fios gurb é an Spidéal an
na déagóirí; ní chreideann ach 10% acu siúd gurb í an chéad cheantar ina bhfuil an Ghaeilge in uachtar sa
Ghaeilge an phríomhtheanga a bheas á labhairt sa bpobal agus tú ag teacht anoir as Gaillimh; d’fhéadfaí
gceantar i gceann scór bliain. a rá go bhfuiltear imithe thar thairseach na Gaeltachta
Ba mhaith le 78% den phobal go mbeadh tuilleadh nuair a thagtar chomh fada leis an Spidéal. Léiríonn
deiseanna acu an Ghaeilge a labhairt sna hionaid ghnó an taighde na pointí seo a leanas:
sa gceantar agus thuairiscigh 87% den phobal go • Is daoine amach sna blianta a bhaineann an úsáid
labhróidís tuilleadh Gaeilge sna hionaid ghnó dá is mó as an nGaeilge agus téann an úsáid sin i
gcuirfí fáilte chroíúil roimh Ghaeilge a bheith á laghad de réir mar a théann an phróifíl aoise
húsáid ag na custaiméirí. in ísle.
Mar a míníodh i gCaibidil 3.7, tá an ceantar • Tá sé níos coitianta ag daoine an Ghaeilge a
feidhme scaipthe thar chodanna de cheithre labhairt le daoine atá níos sine ná iad féin ná mar
thoghroinn éagsúla agus é lonnaithe, de réir an atá sé í a labhairt le daoine níos óige ná iad féin.
Staidéir Chuimsithigh (lch 113), ar an teorainn thoir • Is fíor-annamh a úsáideann déagóirí an Ghaeilge i
den bhloc de na toghranna is láidre ó thaobh labhairt gcomhthéacs sóisialta.
na Gaeilge de i nGaeltacht na Gaillimhe. Féach • Tá níos mó Gaeilge á labhairt ag tuismitheoirí lena
figiúr 7.1 thíos. gcuid gasúr (Gaeilge amháin – 37%) ná mar atá na
Ar ndóigh, ní hionann pobal teanga agus páistí a labhairt lena gcuid tuismitheoirí (Gaeilge
toghroinn agus tá tionchar ag cúrsaí teanga sna amháin – 32%).
• Tuairiscítear gurb é 33% ráta úsáide na Gaeilge
(Gaeilge amháin nó Gaeilge den chuid is mó) i
measc siblíní (gach aoisghrúpa) eatarthu féin sa
teaghlach.

Féach Figiúr 7.3 chun an scéal a fheiceáil i bhfoirm


tábla. Is léir go bhfuil treocht ann a léiríonn athrú
teanga ón nGaeilge go dtí an Béarla agus gur i dtreise
atá an próiseas seo ag dul le roinnt bheag de bhlianta.
Tá an seans ann gur bliain eisceachtúil a bhí i Naíonra
Chonnacht in 2009/2010 agus é tuairiscithe nach
raibh ach beirt as naoi ngasúr déag ann a raibh an
Ghaeilge sealbhaithe sa mbaile acu. Is féidir an figiúr
seo a chur i gcomparáid le torthaí na suirbhéanna sa
taighde a léiríonn gur le Gaeilge amháin, nó le Gaeilge
den chuid is mó, a tógadh 37% de ghasúir an
cheantair feidhme. Agus an Plean seo á dhréachtú,
tuairiscítear go bhfuil feabhas áirid ar chúrsaí i
Naíonra Chonnacht i mbliana (2010/2011) agus 4 as
12 gasúr (33%) ann a bhfuil an Ghaeilge sealbhaithe
Figiúr 7.1 – Catagóirí Gaeltachta Thoghranna na sa mbaile acu.
Gaillimhe de réir an Staidéir Chuimsithigh
18
Líon na % de Líon na % de
gCainteoirí Chainteoirí gCainteoirí Chainteoirí
Toghroinn Catagóir Daonra 2002 Daonra 2006
Laethúla Laethúla Laethúla Laethúla
Gaeilge 2002 Gaeilge 2002 Gaeilge 2006 Gaeilge 2006
Cill Aithnín A 806 632 78 911 673 74

An Spidéal A 1196 813 68 1296 857 66

Na Forbacha C 1211 476 39 1186 511 43


Sliabh an
C 615 204 33 660 228 34.5
Aonaigh
Maigh
C 1323 289 22 1678 486 29
Cuilinn

Figiúr 7.2 – Catagóirí Gaeltachta agus rátaí labhairt na Gaeilge sna toghranna
a bhaineann le Ceantar an Spidéil, mar aon le toghroinn Mhaigh Cuilinn
An Sciar den Phobal % Foinse
Cainteoirí Laethúla Gaeilge (Toghroinn an Spidéil amháin) 66% Daonáireamh 2006
Tuismitheoirí a labhraíonn an Ghaeilge amháin lena bpáistí An Suirbhé Ginearálta ar an bPobal
37%
(gach aoisghrúpa) (Daoine Fásta)
Tuismitheoirí a labhraíonn an Ghaeilge amháin lena bpáistí An Suirbhé Ginearálta ar an bPobal
28%
(déagóirí) atá ag freastal ar scoil anois (Daoine Fásta)
Páistí a labhraíonn an Ghaeilge lena dtuismitheoirí (gach
32%
aoisghrúpa) An Suirbhé Ginearálta ar an bPobal
Páistí scoile (déagóirí) a labhraíonn an Ghaeilge lena (Daoine Fásta)
24%
dtuismitheoirí
Labhairt na Gaeilge (Gaeilge amháin nó Gaeilge den chuid is An Suirbhé Ginearálta ar an bPobal
33%
mó) i measc siblíní sa mbaile (gach aoisghrúpa) (Daoine Fásta)
Páistí a thagann go Naíonra Chonnacht le Gaeilge ón mbaile 33%
Eolas ó Naíonra Chonnacht
(2010/2011) (4 as 12)
Déagóirí: labhairt na Gaeilge go sóisialta eatarthu féin, taobh An suirbhé ar na déagóirí i
5%
amuigh den scoil gColáiste Chroí Mhuire
Figiúr 7.3 – Labhairt na Gaeilge – Aoisghrúpaí Éagsúla
Is de bhunadh na Gaeltachta 58% den phobal tríd leith na Gaeilge, agus maidir le húsáid na Gaeilge,
is tríd; tógadh le Gaeilge, nó le Gaeilge den chuid is a léirigh torthaí an tsuirbhé ghinearálta
mó, 46% den phobal. Léiríonn na figiúirí seo nach (chuile aoisghrúpa):
ionann tógáil sa nGaeltacht agus tógáil le Gaeilge. (Is • Labhraíonn 52% an Ghaeilge le daoine níos sine
in Éirinn, taobh amuigh den Ghaeltacht, a bhí cónaí sa gceantar, 37% lena gcomhaoisigh agus 32% le
roimhe seo ar thromlach na bhfreagróirí a d’fhreagair daoine níos óige
go raibh cónaí orthu in áit eile roimh 2010).
• Ba mhaith le tromlach mór an phobail – 91% –
Ag breathnú dúinn ar an aos óg sa bpobal, léiríonn gurbh í an Ghaeilge an phríomhtheanga a
torthaí an tsuirbhé ar na déagóirí i gColáiste Chroí bheadh á labhairt i gCeantar an Spidéil i gceann
Mhuire, maidir le tuismitheoirí na ngasúr meánscoile scór bliain.
atá ina gcónaí sa gceantar feidhme, nach ón
• Ní chreideann ach 28% den phobal gur amhlaidh
nGaeltacht ach do 48% dá dtuismitheoirí. Arís ar ais,
a bheas an Ghaeilge á labhairt mar
ní mór béim a leagan ar an bhfíric nach bhfuil bonn
phríomhtheanga i gCeantar an Spidéil i gceann
eolaíoch an-láidir faoin bhfigiúr seo de bharr gur líon
scór bliain; 10% i gcás na ndéagóirí.
teoranta go leor daltaí meánscoile a bhí ar fáil don
suirbhé sin. • Ba mhaith le 78% den phobal go mbeadh tuilleadh
deiseanna acu an Ghaeilge a labhairt sna hionaid
Léiríonn na figiúirí go bhfuil an inimirce coitianta.
ghnó sa gceantar.
Ní mór aird a tharraingt ar na dúshláin
teangeolaíochta, ó thaobh na Gaeilge de, atá ag baint • Thuairiscigh 87% den phobal go labhróidís
leis an inimirce seo de dhaoine nach cainteoirí tuilleadh Gaeilge sna hionaid ghnó dá mbeadh
cumasacha Gaeilge iad a bhformhór. fáilte chroíúil sna hionaid ghnó roimh úsáid na
Gaeilge ag na custaiméirí.
Seo a leanas na príomhthátail maidir le dearcadh i

19
• Is mó Béarla (55%) ná Gaeilge (45%) atá á labhairt na hoibre agus sa réimse deonach agus sóisialta.
san ionad oibre. viii. An teanga réamhshocraithe a úsáidtear le daoine
• Is as taobh amuigh den Ghaeltacht do 42% den nach bhfuil aithne ag an gcainteoir orthu, a
phobal. Tá an figiúir seo níos airde de réir mar a athrú ón mBéarla go Gaeilge.
théann na daoine in óige.
• Tuairiscíonn (féintuairisciú) an pobal gur 7.1.3 An Pobal agus an Ghaeilge – Na Dúshláin is
cainteoirí líofa Gaeilge iad 57% acu. Suntasaí
• Díobh siúd a tógadh le Gaeilge amháin (41%), i. An Ghaeilge a bheith á tréigean ag muintir na
labhraíonn 55% acu an Ghaeilge i gcónaí háite féin agus an t-athrú teanga ón nGaeilge go
lena bpáirtí. dtí an Béarla a bheith faoi lán seoil.
ii. An easpa tuisceana, agus/nó spéise, atá ag an
7.1.2 An Pobal agus an Ghaeilge – Aidhmeanna bpobal ar an bhfíric go bhfuil próiseas an
Ginearálta athraithe teanga ag tarlú sa gceantar.
i. Leibhéal na gCainteoirí Laethúla Gaeilge, de réir iii. An easpa dóchais a léiríonn an pobal, an óige go
an dhaonáireamh na bliana 2015, a ardú ó 68% háirid, maidir lena bhfuil i ndán don Ghaeilge
(2002) go 70% i dtoghroinn an Spidéil. mar phríomhtheanga phobail an cheantair.
ii. Feasacht faoi choincheap an phleanála teanga iv. An titim atá ag tarlú i ráta seachadta na Gaeilge
agus tuiscint ar an gcoincheap sin a chothú i sa teaghlach.
measc an phobail. v. Líon na n-inimirceach, gan/nó ar bheagán
iii. An pobal a chur ar an eolas faoin ngéarchéim Gaeilge, agus nach spéis leo an Ghaeilge, a
theanga atá sa gceantar agus iad a mhisniú gur thagann isteach chun cónaithe sa gceantar.
féidir agus gur fiú dul i ngleic leis an ngéarchéim vi. An fás i líon na líonraí sóisialta atá ag feidhmiú i
sin. mBéarla, agus an brú atá ar eagraíochtaí pobail a
iv. An Ghaeilge a ghnáthú ar bhealach a bheadh fite fheidhmíonn trí Ghaeilge ó dhaoine nach bhfuil
fuaite le chuile réimse de shaol an phobail agus an Ghaeilge acu.
den teaghlach. vii. An Béarla mar theanga réamhshocraithe le
v. Pobal áitiúil a chruthú inar féidir an Ghaeilge a daoine nach bhfuil aithne ag an gcainteoir orthu.
úsáid sa réimse is leithne den saol iomlán agus is viii. Líon (íseal) na ndaoine a léann ábhar i nGaeilge.
féidir, sa teaghlach, i réimsí an oideachais agus

7.1.4 Moltaí – An Pobal agus an Ghaeilge

Sprioc Shonrach Cur Chuige Gníomhaithe Tráthchlár

Feachtas Poiblíochta:
An ghéarchéim teanga a Foireann Pleanála Teanga
Cruinniú poiblí, bileog eolais, 10/2010
bheith léirithe don phobal. CFST
suíomh idirlín.

Feasacht faoi agus tuiscint air, 10/2010


Feachtas Poiblíochta:
coincheap an Phlean Teanga Le tabhairt
Cruinniú Poiblí, Bileog,
seo, a chothúi measc an cothrom le dáta
Suíomh Idirlín.
phobail. chuile shé mhí

Ráta seachadta an Ghaeilge sa Foireann Pleanála Teanga


Sonraithe i mír 7.2 10/2010
teaghlach a ardú. CFST

Féachaint chuige go bhfuil


Córas monatóireachta a
Co. Co. na Gaillimhe ag
bhunú.
comhlíonadh a cuid dualgas
Aighneachtaí i leith
maidir le cosaint agus neartú Foireann Pleanála Teanga
Pleananna Contae agus 01/2011
na Gaeltachta faoi Phlean CFST
Áitiúla a réiteach agus a chur
Forbartha an Chontae agus
faoi bhráid an údaráis áitiúil
faoi Phlean Áitiúil na
de réir mar is gá.
Gaeltachta.

20
Sprioc Shonrach Cur Chuige Gníomhaithe Tráthchlár
a. Suirbhé a dhéanamh ar an a. 10/2010
Líonraí sóisialta reatha a bpobal maidir lena gcuid
Foireann Pleanála Teanga
fheidhmíonn trí Ghaeilge a spéiseanna.
CFST i bpáirt leis an
bheith chothaithe agus b. Imeachtaí sóisialta a thosú b. 01/2011
nGaelacadamh agus daoine
líonraí nua a bheith dírithe ar na héilimh a
deonacha.
cruthaithe. léirítear i dtorthaí na
suirbhéanna.

a. Liosta de lucht lóistín ina a. 01/2011


labhraítear an Ghaeilge a
chruthú. Foireann Pleanála Teanga
b. I gcomhpháirtíocht leis CFST i bpáirt leis an a. Trí huaire in
An Turasóireacht Chultúrtha
an nGaelacadamh, nGaelacadamh, agus le aghaidh na
a chothú.
imeachtaí a eagrú le lucht eagraíocht lucht lóistín le bliana ag tosú
na Gaeilge a thabhairt Gaeilge i 2011
isteach sa gceantar ar
cuairt.

‘Cleamhnas’ a chothú le
a) Sráidbhaile comhchosúil i a. 2011
gceantar Gaeltachta eile. Féidearthachtaí a phlé le
b) Pobal Gaeilge taobh hÚdarás na Gaeltachta, Glór b. 2012
Foireann Pleanála Teanga
amuigh den Ghaeltacht. na nGael, Foras na Gaeilge,
CFST
c) Sráidbhaile comhchosúil Iomairt Cholmcille agus le c. 2013
in Albain. Mentrau Iaith
d) Sráidbhaile comhchosúil d. 2014
sa mBreatain Bheag.

An teanga réamhshocraithe le
Feachtas Poiblíochta:
daoine nach bhfuil aithne ag Foireann Pleanála Teanga
Cruinniú poiblí, bileog eolais, 01/2012
an duine orthu a athrú (ón CFST
suíomh idirlín.
mBéarla) go Gaeilge.
Na buntáistí eacnamaíocha a Feachtas Poiblíochta:
Foireann Pleanála Teanga
bhaineann leis an nGaeilge a Cruinniú poiblí, bileog eolais, 01/2010
CFST
chur ina luí ar an bpobal. suíomh idirlín.
Comhthionscadail, ar nós
Comhpháirtíocht a bheith oiliúint teanga do 12/10 agus go
Foireann Pleanála Teanga
cothaithe idir CFST agus an spriocghrúpaí difriúla, a rialta ina
CFST agus an Gaelacadamh
Gaelacadamh chomhaontú agus a chur dhiaidh sin
chun cinn.

a. Imscrúdú discréideach a a. 01/2011


dhéanamh ar scileanna
liteartha an phobail agus
scéim traenála a chur ar
fáil, más gá.
Foireann Pleanála Teanga
b. Tacaíocht a thabhairt don b. 04/2011
An léitheoireacht Ghaeilge a CFST i gcomhpháirtíocht le
chlub léitheoireachta
fhorbairt. Leabharlann an Spidéil agus
áitiúil an léitheoireacht i
an Coiste Gairmoideachais.
nGaeilge a chur chun
cinn.
c. Seisiúin léitheoireachta i c. 3 huaire sa
nGaeilge a eagrú le húdair mbliain
aitheanta.

21
7.2 An Teaghlach Má ghlactar le focla Romaine agus ráta íseal seachadta
na Gaeilge sa teaghlach, is léir go ngéarófar ar an
7.2.1 An Teaghlach – Stádas Reatha ngéarchéim theanga ó thaobh na Gaeilge mar theanga
Léiríonn an taighde áitiúil go bhfuil formhór ghasúir phobail sa gceantar.
na háite á dtógáil i dteaghlaigh a bhfuil comhthéacs Is scéim de chuid na Roinne Gnóthaí Pobail,
measctha teanga iontu i.e. is mionlach iad siúd atá á Comhionannais agus Gaeltachta í Scéim Labhairt na
dtógáil le Gaeilge amháin (22%) nó le Béarla amháin Gaeilge (SLG). Is é cuspóir na scéime muintir na
(11%). Is ón suirbhé ar na déagóirí (Aguisín 4, lch 6) Gaeltachta a spreagadh le labhairt na Gaeilge a chur
a thagann na figiúirí seo. Tá na figiúirí seo níos ísle ná chun cinn sa teaghlach agus sa bpobal i gcoitinne.
na figiúirí a fuarthas sa suirbhé ginearálta ar an bpobal Faoin scéim seo, íoctar deontas €260 in aghaidh na
agus léirítear anseo nach ionann an léargas atá ag scoilbhliana le teaghlaigh sa nGaeltacht má shásaíonn
déagóirí agus a gcuid tuismitheoirí ar chúrsaí teanga siad an Roinn gurb í an Ghaeilge gnáth-theanga
sa teaghlach. Ní mór a thabhairt san áireamh freisin labhartha an teaghlaigh.
gur láidre i bhfad an bonn eolaíoch atá faoi na torthaí Ní léiríonn figiúirí SLG an scéal maidir le
ón suirbhé ginearálta ar an bpobal i ngeall ar an líon nósmhaireachtaí teanga sa teaghlach ina iomláine
daoine fásta a ghlac páirt ann, le hais líon teoranta agus ní chuile theaghlach a chuireann isteach ar an
daoine óga a ghlac páirt sa suirbhé ar na déagóirí. scéim ar chúiseanna éagsúla, ach mar sin féin, is uirlis
úsáideach pleanála teanga í agus is fiú tagairt a
Agus í ag cur síos ar chúrsaí teanga sa mBreatain dhéanamh di. Fós féin, thuairiscigh ár gcuid
Bheag, scríobh Romaine (1995): taighdeoirí gur casadh tuismitheoirí orthu nach raibh
Only when a language is being passed on in the home is a fhios acu go raibh a leithéid de scéim ann fiú.
there some chance of long-term survival. Otherwise,
other efforts to prop up the language elsewhere, e.g. in
Léiríonn na figiúirí i bhfigiúr 7.5, cé go bhfuil fás
schools or church, may end up being largely symbolic or ag teacht ar líon na dteaghlach sa toghroinn, go bhfuil
ceremonial (1995, 43). titim ar líon na dteaghlach a rinne iarratas faoin scéim
agus go bhfuil titim chomh maith ar líon na ndeontas
Figiúr 7.5 – Scéim SLG: Toghroinn an Spidéal, 1993 – 2009

Líon na dTeaghlach Líon a fuair an Líon a fuair an


Líon a diúltaíodh Scoilbhliain
a scrúdaíodh Deontas Iomlán Deontas Laghdaithe

89 50 30 9 1993/94
80 64 11 5 1994/95
80 63 14 3 1995/96
87 64 16 7 1996/97
91 67 20 4 1997/98
95 50 31 14 1998/99
80 51 24 5 1999/00
82 51 20 11 2000/01
85 49 25 11 2001/02
84 58 21 5 2002/03
69 57 10 2 2003/04
69 55 13 1 2004/05
75 57 14 4 2005/06
64 49 11 4 2006/07
60 46 11 3 2007/08
60 46 8 5 2008/09
56 43 6 5 2009/10
Figiúr 7.6 – Líon na dteaghlach agus scéim SLG.
Teaghlaigh a Líon a fuair Líon a fuair
Teaghlaigh le % a fuair deontas
Blain chuir isteach ar deontas iomlán deontas
páistí < 19 iomlán SLG
SLG SLG laghdaithe SLG
1996 113 87 64 16 56.0
2002 136 84 58 21 42.6
2006 125 64 49 11 39.0

22
Figiúr 7.7 – SLG i dtoghranna an Spidéil agus Chill Aithnín, agus sna toghranna máguaird.
Toghroinn Catagóir Gaeltachta SLG Iomlán 2002 SLG Iomlán 2006
Cill Aithnín A 59 55
An Spidéal A 58 49
Na Forbacha C 17 18
Sliabh an Aonaigh C 8 11
Maigh Cuilinn C 5 9

iomlán a bronnadh. Go hachomair, tógadh níos lú ná leath den phobal le


Sna blianta idir 1996 agus 2006, tháinig fás 16% ar Gaeilge nó le Gaeilge den chuid is mó agus ní
dhaonra na toghroinne seo. Ach sa tréimhse chéanna labhraíonn ach beagáinín le cois a leath siúd an
ama, tháinig laghdú 17% ar líon na dteaghlach a Ghaeilge i gcónaí lena bpáirtí. Is as taobh amuigh den
ghnóthaigh deontas iomlán Scéim Labhairt na Ghaeltacht iad 42% den daonra. Ag cur síos di ar
Gaeilge (figiúr 7.6). phobal teanga sa mBreatain Bheag, a bhfuil go leor
comhchosúlachtaí aige le pobal teanga Cheantar an
Agus an dá cheantar atá i gcatagóir ‘A’ á dtabhairt
Spidéil, tá an méid seo le rá ag Romaine (1995):
san áireamh, tá sé le feiceáil go raibh titim 7% idir
In mixed marriages there is usually a shift to the majority
2002 agus 2006 i líon na ndeontas SLG iomlán a language ... The incidence of language-group exogomy
bronnadh i dtoghroinn Chill Aithnín agus gur údar has increased to the point where there are almost as
imní níos mó fós é go raibh titim 15.5% i dtoghroinn many marriages where only one spouse speaks Welsh as
an Spidéil – a léirigh an titim a bhí ar líon na there are those where both speak Welsh ... This means
dteaghlach a chuir isteach ar an scéim chomh that the family is no longer able to reproduce the
maith (figiúr 7.7). language (1995, 42).

Ní mór a rá gurb í an phríomhfhoinse eolais atá


7.2.2 An Teaghlach – Aidhmeanna Ginearálta
againn maidir le húsáid na Gaeilge mar theanga
theaghlaigh na suirbhéanna cuimsitheacha a rinneadh i. Na buntáistí cognaíocha, sóisialta, cultúrtha agus
ar an bpobal go ginearálta. Tá léargas áirid ann féin le eacnamaíocha a bhaineann le gasúir a thógáil le
fáil ón suirbhé a rinneadh ar chuid de na déagóirí Gaeilge, a léiriú don phobal.
áitiúla chomh maith. ii. Tuiscint ghrinn a bheith faighte ag an bpobal gur
Seo a leanas na príomhthátail a tháinig as an lú i bhfad an seans go sealbhóidh gasúir Gaeilge
suirbhé ginearálta ar an bpobal maidir leis mhaith más faoin gcóras oideachais amháin a
na teaghlaigh: fhágtar cúram shealbhú na teanga.
• Labhraíonn 29% de lánúineacha an Ghaeilge i iii. Na tuismitheoirí a tógadh le Gaeilge, go háirid, a
gcónaí lena chéile. spreagadh chun í a labhairt lena gcuid páistí.
• Tuairiscítear gurb í an Ghaeilge i gcónaí a iv. Cur líon na lánúineacha, agus an rogha a
labhraíonn 37% de thuismitheoirí (gach éascú dóibh, a roghnaíonn an Ghaeilge mar
aoisghrúpa) lena ngasúir, go labhraíonn 8% acu theanga teaghlaigh.
Béarla i gcónaí, agus go labhraíonn 55% acu v. Sna lánúineacha ina bhfuil Gaeilge mhaith ag
meascán den dá theanga. tuismitheoir amháin agus an tuismitheoir eile ar
• Is í an Ghaeilge i gcónaí a labhraíonn 32% den bheagán Gaeilge, go láidreofaí an nós gur
chlann mhac / iníonacha (in chuile aoisghrúpa) Gaeilge amháin a labhródh tuismitheoir amháin
lena dtuismitheoirí. leis na gasúir.
• Labhraíonn 23% den chlann mhac / iníonacha (in vi. Foghlaim na Gaeilge go leibhéal sách ard a éascú
chuile aoisghrúpa) an Ghaeilge i gcónaí sa do sciar de na háitritheoirí a tháinig isteach ar
teaghlach eatarthu féin. bheagán Gaeilge, a chuirfidh ar a gcumas a
ngasúir a thógáil le Gaeilge
• Astu siúd (daoine fásta) a tógadh le Gaeilge
amháin (41%): vii. An léitheoireacht i nGaeilge a spreagadh i measc
tuismitheoirí agus a ngasúir le chéile.
o Gaeilge amháin a labhraíonn 56% lena gcéile
nó lena a bpáirtí. 7.2.3 An Teaghlach – Na Dúshláin is Suntasaí
o Gaeilge amháin a labhraíonn 61% lena ngasúir.
i. Easpa feasachta agus tuisceana agus suime
o Labhraíonn 54% dá ngasúir an Ghaeilge lena faoin bpróiseas aistrithe teanga, faoin
dtuismitheoirí. ngéarchéim teanga agus an ról atá ag an
• Sa suirbhé ar na déagóirí, tuairiscíonn na déagóirí tuismitheoir sa bpróiseas.
gurb í an Ghaeilge i gcónaí a labhraíonn 22% de ii. An dícheangal atá idir iompar teanga roinnt
na tuismitheoirí leo. tuismitheoirí lena ngasúir, agus mianaidhm an

23
phobail maidir leis an Ghaeilge. tuismitheoirí gur meascán de Ghaeilge agus
iii. Líon na ndaoine a tógadh le Gaeilge, agus atá i Béarla atá á labhairt acu lena gcuid gasúr (agus
gcumann le daoine nár tógadh le Gaeilge, agus an tuairim acu féin gur Gaeilge amháin atá á
an t-iompar teanga a thagann i dtreis sa labhairt acu leo.)
teaghlach dá bharr sin. vii. An tionchar a bhíonn ag an ngasúr nár tógadh le
iv. An nós atá coitianta, i lánúineacha ina Gaeilge ar iompar agus cumas teanga na ngasúr
labhraítear meascán teangacha, an Béarla atá á thógáil le Gaeilge
amháin nó den chuid is mó a labhairt leis viii. An tionchar atá ag an tsochaí, an teicneolaíocht
na gasúir. agus na meáin (an teilifís go mór mór) ar chumas
v. An easpa tuisceana agus cleachtaidh, ar labhairt agus iompar teanga na ngasúr.
an dhá teanga ar bhealach eagraithe agus ix. Na deacrachtaí atá ag tuismitheoirí an Ghaeilge
struchtúrtha leis na gasúir, sna teaghlaigh ina a seachadadh chuig a gcuid gasúir i sochaí ina
labhraítear meascán teangacha. bhfuil an Béarla i láthair in chuile réimse agus é
vi. Gan é a bheith á thabhairt faoi deara ag roinnt ag treisiú in aghaidh na bliana.

7.2.3 a) An Teaghlach ina bhfuil an Ghaeilge ag tuismitheoir amháin

# Sprioc Shonrach Cur Chuige Gníomhaithe Tráthchlár


1 An tuismitheoir le Gaeilge a a. Idirghabháil luath. Feachtas Foireann Pleanála 01/2011
spreagadh leis an nGaeilge poiblíochta ag úsáid dochtúirí, Teanga CFST. Agus le Agus chuile
amháin a labhairt leis an cúrsaí réamhbhreithe agus comhoibriú na n-ionad mhí Mhéan
bpáiste. réamhphósta. oideachasúil agus le Fómhair as
b. Cruinniú eolais le tuismitheoirí Comhar Naíonraí na sin amach.
sa naíolann, sa naíonra agus sa Gaeltachta.
mbunscoil a eagrú.
2 Oiliúint teanga dírithe ar a. Ranganna Gaeilge dírithe ar an Foireann Pleanála a. 01/2011
thuismitheoirí ar bheagán sainghrúpa seo a chur ar fáil. Teanga CFST + an
Gaeilge a eagrú. b. Gníomhaíochtaí sóisialta trí Gaelacadamh i gcomhar b. 01/2011
Ghaeilge dírithe ar an sainghrúpa le Comhar Naíonraí na
seo a eagrú. Gaeltachta.
c. Sainfhoclóir tuismitheoireachta a c. 01/201
aimsiú nó a fhorbairt d. 01/2011
3 An tuismitheoir a spreagadh le Mar atá thuas Foireann Pleanála 01/2011
Gaeilge amháin a labhairt leis Teanga CFST le Agus chuile
an bpáiste, i.e. gan a bheith ag comhoibriú na n-ionad mhí Mhéan
códmhalartú Oideachais Fómhair as
sin amach
4 Straitéisí a bheith réitithe chun Mar atá thuas Foireann Pleanála 01/2011
éascaíocht a dhéanamh do Teanga CFST le Agus chuile
Dheaideo /Mhamó, gaolta eile, comhoibriú na n-ionad mhí Mhéan
comharsana a spreagadh d’aon oideachasúil. Fómhair as
turas mar acmhainn teanga. sin amach

5 Léitheoireacht i nGaeilge don a. Imscrúdú discréideach a Foireann Pleanála 01/2011


ghasúr a chothú dhéanamh ar scileanna liteartha Teanga CFST. Agus chuile
na dtuismitheoirí agus scéim Leabharlann an Spidéil, Mí Méan
traenála a chur ar fáil, más gá. agus le comhoibriú na n- Fómhair as
b. stór leabhar a chur ar fáil agus ionad Oideachais sin amach
scéim a chur ar bun chun iad a
mhalartú go rialta
6 Labhairt na Gaeilge i Grúpa tuismitheoirí / gasúir a Foireann Pleanála 01/2011
gcomhthéacs tuismitheoirí óga eagrú. Imeachtaí a bhaineann leis Teanga CFST le Agus faoi dhó
a ghnáthú an tuismitheoireacht a eagrú / a comhoibriú Naíonra in aghaidh na
éascú. Chonnacht agus an bliana ina
Ionaid Cúram Leanaí dhiaidh sin

24
7.2.3 b) Teaghlaigh – Beirt tuismitheoirí le Gaeilge

# Sprioc Shonrach Cur Chuige Gníomhaithe Tráthchlár


1 Feachtas eolais le a. Idirghabháil luath. Feachtas Foireann Pleanála a. 01/2011
tuismitheoirí, agus daoine in poiblíochta ag úsáid dochtúirí, Teanga CFST le agus go
aois tuismitheoireachta, a cúrsaí réamhbhreithe agus comhoibriú na n-ionad bliantúil as
spreagadh leis an rogha a réamhphósta. oideachasúil agus leighis sin amach
dhéanamh an Ghaeilge a b. Cruinniú eolais le tuismitheoirí b. 01/2011
thabhairt dá ngasúir. gasúir sa naíolann, sa naíonra agus go
agus sa mbunscoil a eagrú. bliantúil as
sin amach
2 Ról an tuismitheora sa Mar atá thuas. Foireann Pleanála 01/2011
mórphobal teanga a léiriú do Teanga CFSTle Agus chuile
na tuismitheoirí comhoibriú na n-ionad mhí Mheán
oideachasúil Fómhair as
sin amach
3 An tuairim atá ag roinnt Mar atá thuas Foireann Pleanála 01/2011
tuismitheoirí nach gá an Teanga CFSTle Agus chuile
Ghaeilge a labhairt le gasúir comhoibriú na n-ionad mhí Mheán
mar ‘go bhfoghlaimeoidh siad Oideachais Fómhair as
sa scoil í’ a bhréagnú. sin amach
4 Straitéisí a réiteach chun Mar atá thuas Foireann Pleanála 01/2011
éascaíocht a dhéanamh do Teanga CFSTle Agus chuile
Dhaideo nó do Mhamó, gaolta comhoibriú na n-ionad mhí Mheán
eile, comharsana a úsáid d’aon Oideachais Fómhair as
turas mar acmhainn teanga. sin amach
5 Na tuismitheoirí a spreagadh le Mar atá thuas Foireann Pleanála 01/2011
Gaeilge amháin a labhairt leis Teanga CFSTle Agus chuile
an bpáiste, i.e. agus gan a comhoibriú na n-ionad mhí Mhéan
bheith ag athrú anonn agus oideachasúil Fómhair as
anall idir an Ghaeilge agus an sin amach
Béarla (códmhalartú).
6 Léitheoireacht i nGaeilge don a. Imscrúdú discréideach a Foireann Pleanála 01/2011
pháiste a chothú dhéanamh ar scileanna liteartha Teanga CFST+
na dtuismitheoirí agus scéim Leabharlann an Spidéil +
traenála a chur ar fáil más gá. Ú na G + Muintearas,
b. Stór leabhar, DVDanna, cluichí Cló Iar-Chonnachta, srl.,
srl. i nGaeilge a chur ar fáil agus agus le comhoibriú na n-
scéim a chur ar bun chun iad a ionad oideachasúil.
mhalartú go rialta.
c. Catalóg leictreonach de na
háiseanna thuas a chur ar
www.anspideal.ie

7 Grúpa Tuismitheoirí agus a. Eolas a bhailiú maidir le cé hiad Foireann Pleanála 01/2011
Páistí trí Ghaeilge a eagrú (do na tuismitheoirí a bhfuil gasúir Teanga CFST.
thuismitheoirí atá ag tógáil a óga acu. Leabharlann an Spidéil,
bpáistí le Gaeilge). b. An gníomh seo a eagrú/éascú do agus le comhoibriú na n-
thuismitheoirí a bhfuil gasúir óga ionad oideachasúil,
acu. Comhluadar.
c. Tacaíocht a chur ar fáil d’aon
ghrúpa dá leithéid atá bunaithe
cheana féin chun iad a spreagadh
leis an nGaeilge a chur chun cinn
sa ngrúpa.

25
7.2.3 c) Teaghlaigh ar bheagán Gaeilge nó gan aon Ghaeilge

# Sprioc Shonrach Cur Chuige Gníomhaithe Tráthchlár


1 Feasacht a fháilacu faoina ról Bileog / seisiún eolais. Mír ar Foireann Pleanála Teanga 01/2011
sa bpobal ó thaobh cúrsaí www.anspideal.ie CFST le comhoibriú na n-
teanga de. ionad oideachasúil.
2 Oiliúint teanga dírithe ar a. Ranganna Gaeilge dírithe ar an Ionad Seirbhísí Teanga an a. 01/2011
thuismitheoirí ar bheagán sainghrúpa seo a chur ar fáil. Spidéil / an Gaelacadamh b. 01/2011
Gaeilge a eagrú b. Gníomhaíochtaí sóisialta trí
Ghaeilge a bheadh dírithe ar an
sainghrúpa seo a eagrú
3 Na tuismitheoirí a spreagadh le Mar atá thuas Foireann Pleanála Teanga 01/2011
comharsana le Gaeilge a úsáid CFSTle comhoibriú
d’aon turas mar acmhainn Naíonra Chonnacht agus
teanga an Ionaid Cúram Leanaí
4. Feidhlithe linbh atá in ann, Liosta feidhlithe cuí a chur le chéile Foireann Pleanála Teanga 01/2011
agus sásta, an Ghaeilge a agus a fhoilsiú ar www.anspideal.ie CFST
labhairt leis na páistí atá faoina
gcúram a aimsiú.

7.3 An Óige cainteoirí líofa Gaeilge iad, 36% gur cainteoirí


maithe Gaeilge iad agus 8% gur cainteoirí
7.3.1 An Óige – Stádas Reatha measartha Gaeilge iad.
Tá an-tábhacht ag baint leis an óige i gcomhthéacs na • Deir leath na ndéagóirí go bhfuil an cumas céanna
pleanála teanga ar an ábhar gurb iad an óige iontu sa dá theanga. As an leath eile, deir trí
tuismitheoirí agus cainteoirí Gaeilge an lae amárach. cheathrú acu go bhfuil siad níos cumasaí ag
Tá an óige faoi thionchar cleachtas, sampla agus déanamh comhrá i mBéarla ná mar atá siad ag
dearcadh a dtuismitheoirí maidir leis an nGaeilge, faoi déanamh comhrá i nGaeilge.
thionchar na meán agus mealltacht theanga • Labhraíonn tuismitheoirí níos mó Gaeilge lena
dhomhanda na n-óg – an Béarla. Is mionlach de na ngasúir ná mar a labhraíonn na gasúir lena
gasúir iad siúd atá á dtógáil le Gaeilge. Cé nach dtuismitheoirí.
ndearnadh suirbhé ach ar sciar réasúnta beag (36) de • Agus iad ag fás aníos, athraíonn go leor páistí ón
dhéagóirí an cheantair feidhme, is díol spéise torthaí nGaeilge go dtí an Béarla agus iad ag labhairt lena
an mhéid sin féin den phobal a léiriú mar fhianaise dtuismitheoirí, lena n-athair go mór mór.
áirid ar mheon agus iompar teanga an chuid sin den • Tá ráta úsáide na Gaeilge eatarthu féin taobh
phobal; tuairiscíonn 22% de na déagóirí gur le Gaeilge amuigh den scoil thar a bheith íseal.
amháin agus 17% eile gur le Gaeilge den chuid is mó • I gcomhthéacs an teaghlaigh, tá úsáid na Gaeilge
atáthar á dtógáil. idir siblíní íseal.
• Bunaithe ar na fíricí a léirítear sa suirbhé, agus má
Is léir go bhfuil an próiseas athrú teanga ag leanann cúrsaí maidir le húsáid na Gaeilge i measc
feidhmiú ar an mórphobal ach gur i dtreise atá sé ag na ndaoine óga ar aghaidh mar atá, is caol an seans
feidhmiú ar an óige. gurb í an Ghaeilge an phríomhtheanga phobail a
Is fiú na pointí seo maidir leis an óige sa bheas ag an nglúin atá le teacht.
gceantar a léiriú: Díol spéise is ea an chosúlacht idir torthaí an taighde
• Léiríonn an taighde gur pobal é pobal Cheantar an a rinneadh ar sciar de dhéagóirí an cheantair agus na
Spidéil in bhfuil ardleibhéal inimirce agus torthaí a d’aimsigh an Staidéar Cuimsitheach cúpla
soghluaiseachta i measc na n-áitritheoirí. Is as bliain ó shin, agus tá an méid a dúradh sa Staidéar
taobh amuigh den Ghaeltacht 52% de faoin óige sa nGaeltacht agus todhchaí na Gaeilge
thuismitheoirí na ngasúr a ghlac páirt sa suirbhé. ábharthach go maith maidir le Ceantar an Spidéil:
Tá impleachtaí móra ó thaobh stádas na Gaeilge Faoin am a dtagann clann ghlúin na ndaoine óga seo
mar phríomhtheanga phobail na háite ag baint leis chun cinn ní bheidh dlús na gcainteoirí gníomhacha
an inimirce seo. Sa gcás nach ón nGaeltacht an Gaeilge ina measc sách ard le pobal cainteoirí Gaeilge a
bheirt tuismitheoirí, labhraíonn 23% acu Gaeilge bhuanú, gan trácht ar é a athchruthú, mura féidir
lena gcuid páistí. cúinsí nua sochtheangeolaíochta a chruthú san idirlinn
• Tuairiscíonn na déagóirí go bhfuil Gaeilge líofa nó (2007, 416).
Gaeilge mhaith ag 50% dá dtuismitheoirí. Iarracht atá sa bPlean Teanga seo cúinsí nua
• Léiríonn 56% de na déagóirí ag tuairisciú gur sochtheangeolaíochta a chruthú i gCeantar an Spidéil.

26
7.3.2 An Óige – Aidhmeanna Ginearálta 7.3.3 An Óige – Na Dúshláin is Suntasaí
i. Nósanna labhartha na Gaeilge a bhunú agus a i. Easpa feasachta faoi chúrsaí teanga.
bhuanú sna himeachtaí scoile agus iarscoile ii. Is mionlach iad na gasúir a thógtar le
ii. An ghéarchéim teanga a léiriú dóibh. Gaeilge amháin.
iii. An Ghaeilge a láidriú mar theanga a roghnós siad iii. De bharr an tarraingt i dtreo úsáid an Bhéarla,
in chuile réimse dá saol. caighdeán a gcuid Gaeilge a bheith lag agus
iv. Cur lena gcumas sa Ghaeilge le go mbeidh siad ar easpa forbartha a bheith ag teacht ar an nGaeilge
a gcompord á húsáid. atá acu.
v. Úsáid na Gaeilge a fhorbairt mar theanga iv. An tionchar diúltach (ó thaobh na
shóisialta taobh amuigh de réimse na scoile agus teangeolaíochta de) a bhíonn ag na gasúir nach
an teaghlaigh. An Ghaeilge a léiriú mar theanga bhfuil á dtógáil le Gaeilge, ar chumas teanga na
ar féidir í a úsáid mar theanga shóisialta, spraoi ngasúir atá á dtógáil le Gaeilge.
agus caitheamh aimsire. v. Easpa forbartha ar chumas cainte na ngasúr i
vi. Imeachtaí taitneamhacha (ceol, spóirt, etc) trí nGaeilge i réimsí den saol taobh amuigh den
Ghaeilge a eagrú don óige le hatmaisféar teaghlach agus den scoil.
dearfach i leith na Gaeilge a chothú agus úsáid vi. Uileláithreacht an Bhéarla i mbeagnach chuile
na Gaeilge a ghnáthú. ghné dá saol.
vii. Bród as a gceantar, a gcultúr agus a dteanga i vii. A laghad imeachtaí sóisialta i nGaeilge atá ar fáil
sochaí ilchineálach a chothú. dóibh.
viii. Féiniúlacht Ghaeltachta a chothú. viii. Easpa cleachtaidh ar an nGaeilge sa saol sóisialta.
ix. An easpa ‘Tearmann Teanga’ i.e.
suíomh/imeachtaí ina bhfuil na daoine óga saor
ón mbrú ón mBéarla

7.3.4 An Óige – Moltaí

# Sprioc Shonrach Cur Chuige Gníomhaithe Tráthchlár


1 Sóisialú na nGasúr trí Ógchlub a athbhunú. Foireann Pleanála 01/2011
Ghaeilge a láidriú Teanga CFST+ an
a. Eagraíocht chuí éifeachtach a roghnú. ógeagraíocht a roghnófar
b. Cinnirí a roghnú a bhfuil tuiscint acu
ar na dúshláin agus castachtaí
teangeolaíochta sa gceantar.
c. An ógchlub a bheith ina ‘tearmann
teanga’ ina mbeadh na gasúir ar a
gcompórd ag labhairt na Gaeilge.
2 Mar atá thuas Ionad sóisialta iarscoile do ghasúir 14+ a Foireann Pleanála 09/2011
bhunú ina mbeadh an Ghaeilge lárnach. Teanga CFST+ CGO,
Comhairle Contae na
Suíomh feiliúnach sa gceantar agus Gaillimhe, nó eagraíocht
maoiniú lena aghaidh a aimsiú. chuí eile.
3 Mar atá thuas An tÓgchlub a bheith páirteach in Foireann Pleanála Leanúnach
imeachtaí Gaeltachta. Teanga CFST+ cinnire an
ógchlub
4 Mar atá thuas Féile Pobail le himeachtaí dírithe ar an Foireann Pleanála Bliantúil
óige a eagrú Teanga CFST+ daoine
deonacha áitiúla
5 Mar atá thuas Ceardlann drámaíochta i nGaeilge a Comhordaitheoir CFST + Deireadh
reáchtáil eagraíocht chuí + seachtaine go
Aisteoirí an Spidéil bliantúil
6 Mar atá thuas Acadamh rac-cheoil i nGaeilge a Foireann Pleanála Deireadh
reáchtáil. Teanga CFST+ ceoltóirí + seachtaine go
Stiúideo Cuan bliantúil

27
# Sprioc Shonrach Cur Chuige Gníomhaithe Tráthchlár
7 Mar atá thuas Ceardlann amharcealaíona i Foireann Pleanála Deireadh
nGaeilge a reáchtáil. Teanga CFST+ daoine seachtaine go
oilte in earnáil na bliantúil
teilifíse sa gceantar
8 Mar atá thuas Cumann Aisteoirí Óga a bhunú. Comhordaitheoir CFST + 01/2011
Aisteoirí an Spidéil
9 Mar atá thuas Sainghrúpaí spéise ag feidhmiú trí Foireann Pleanála 02/2011
Ghaeilge, a bhunú do ghrúpaí beaga. Teanga CFST+ le
i.e. ríomhairí, smidiú ‘s araile. comhoibriú príomhoide
Daoine óga á bhainistiú. na meánscoile
10 Déagóirí a chur ag Seisiún plé a eagrú i gColáiste Chroí Foireann Pleanála 01/2011
smaoineamh faoi cheist na Mhuire. Teanga CFST+ áisitheoir
Gaeilge cuí + le comhoibriú
príomhoide na
meánscoile
11 Déagóirí a bheith Déagóirí a chomhthoghadh ar Foireann Pleanála 2/11
rannpháirteach sa choistí spóirt agus pobail. Teanga CFST+
mórphobal eagraíochtaí áitiúla
12 An óige a bheith Comhairle Pobail don Óige a bhunú.Foireann Pleanála 01/2011
rannpháirteach sa tionscadal Teanga CFST+ áisitheoir
pleanála teanga agus sa cuí + le comhoibriú
bhforbairt pobail fré chéile. phríomhoide na
meánscoile + Club Óige
13 An óige a bheith i Cleamhnas a dhéanamh le hógchlub Foireann Pleanála 1/12
dteagmháil lena as ceantar Gaeltachta eile Teanga CFST+ Ceannairí
gcomhaoisigh as ceantair an ógchlub + Óige na
Ghaeltachta eile Cuairteanna agus comórtais le Gaeltachta + Ógras
hógchlubanna Gaeilge a reáchtáil
14 Eolas ar oidhreacht liteartha Cuidiú le hinstitiúidí oideachais an Na hinstitiúidí Go bliantúil.
agus chultúir an cheantair a cheantair tabhairt faoi thionscadail oideachais le cabhair ó
chothú san óige agus bród ar laochra teanga, ceoil agus cultúir Chomhordaitheoir
san oidhreacht sin a an cheantair. Teanga CFST.
spreagadh. Ealaín na Gaeltachta /
Údarás na Gaeltachta
(Pléaráca)
Futa Fata
Cló Iar-Chonnachta

7.4 Na hInstitiúidí Oideachais

7.4.1 Na hInstitiúidí Oideachais – An Stádas Reatha


Díol spéise go bhfuil leibhéal ard oideachais i
dtoghroinn an Spidéil agus i dtoghranna eile an
cheantair feidhme de réir Phróifíl Socheacnamaíoch
Chontae na Gaillimhe 2008 agus go bhfuil sé ar
cheann de na toghranna ina bhfuil an céatadán is
airde d’áitritheoirí sa gcontae a bhfuil cáilíocht tríú
leibhéal acu. Léiriú é seo ar chóngaracht an cheantair
d’institiúidí tríú leibhéal Chathair na Gaillimhe; ní
beag an tionchar ach oiread a bhí ag na scoileanna
áitiúla ó thaobh bunoideachas agus meánoideachas
den scoth a thabhairt do mhuintir an cheantair. Figiúr 7.8 Próifíl Shocheacnamaíoch Chontae na
Gaillimhe 200810
8
http://www.galway.ie/en/Services/CommunityEnterpriseEconomicDevelopment/TheFile,9819,en.pdf

28
Maidir leis an taithí atá ag gasúir na Gaeltachta ar • Coláiste Gaeilge – Coláiste Chonnacht
an gcóras oideachais, tá an méid seo le rá sa Staidéar Chomh maith leis na hionaid seo, tá cúrsa oideachais
Cuimsitheach: tríú leibhéal ar siúl ag Acadamh na hOllscolaíochta
Soláthraíonn an laghdú suntasach comparáideach Gaeilge sa Spidéal le dhá bhliain anuas.
san fhaisnéis ar úsáid nó láithreacht na Gaeilge ó Tá sé ríthábhachtach aitheantas a thabhairt do ról
leibhéal na bunscoile go dtí an dara leibhéal na scoileanna i sóisialú na ngasúr trí mheán na
fianaise a thabharfadh le fios go bhfuil feidhmiú Gaeilge a chothú. Is mór an dúshlán an sprioc seo a
an chórais oideachais sa Ghaeltacht ag cothú bhaint amach agus tá géarghá le straitéisi úrnua
comhthéacsanna do shóisialú an Bhéarla i measc scoilbhunaithe leis an aidhm seo, sóisialú na ngasúr
chainteoirí óga Gaeilge sa nGaeltacht. (334) trí Ghaeilge, a bhaint amach.

Agus déantar tagairt ann don An tIonad Cúram Leanaí – Bogha Ceatha (seirbhísí
Méadú as cuimse ar an sóisialú atá á dhéanamh i naíolainne, tar éis scoile, campaí samhraidh etc.)
measc na ndaoine óga trí Bhéarla ag an dara Osclaíodh an t-ionad seo in 2009. Tá foirgneamh
leibhéal…. a thugann le fios gur 24% de na álainn nua-aimseartha seo á roinnt idir na seirbhísí
daoine óga i gCatagóir A a labhraíonn Gaeilge go naíolainne, tar éis scoile, campaí samhraidh etc. i
rialta lena gcuid cairde i gcomhthéacsanna gcuid amháin den fhoirgneamh, agus an Naíonra
lasmuigh den scoil. (334) Chonnacht sa gcuid eile. Tá polasaí ag an ionad
fostaithe le Gaeilge líofa a roghnú agus an Ghaeilge
Mar chuid den taighde don phlean seo, eagraíodh amháin a labhairt leis na páistí atá faoina chúram.
ceistneoir agus grúpa fócais le déagóirí an cheantair
feidhme agus thuairiscigh siad gur fíorbheagán úsáide Naíonra Chonnacht
a bhain siad as an nGaeilge taobh amuigh de
Tá Naíonra Chonnacht ag cur seirbhísí
chomhthéacs na scoile. Nuair a fhágtar imeachtaí
réamhscolaíochta trí Ghaeilge ar fáil sa gceantar le
spóirt as an áireamh, tuairiscíonn na gasúir áitiúla
breis agus tríocha bliain. Tá beirt ag obair sa naíonra
leibhéal úsáide na Gaeilge ina saol sóisialta a bheith i
agus is cainteoirí cumasacha Gaeilge iad araon.
bhfad níos ísle acu ná an meán a thuairiscítear sna
Tuairiscíodh gur fíorbheagán gasúr a d’fhreastail ar an
ceantair Ghaeltachta le catagóir ‘A’ de réir an Staidéar
naíonra sa tréimhse 2009/10 a raibh an Ghaeilge
Cuimsitheach. Tuairiscítear sa Staidéar Cuimsitheach
sealbhaithe acu óna dtuismitheoirí. Tháinig feabhas
chomh maith gur beag tionchar a bhíonn ag polasaí
ar an scéal seo sa scoilbhliain 2010/2011. Ní mór
teanga scoile atá teoranta d’úsáid na Gaeilge mar
tuilleadh taighde a dhéanamh le léargas a fháil ar an
theanga teagaisc amháin ar iompar teanga na scoláirí.
treocht fadtéarmach sa naíonra.
Ainneoin iarrachtaí agus dhea-thoil na scoileanna
Úsáideann an Naíonra an Clár Oibre ‘Loinnir’ atá
ó thaobh na teanga de, ní mór a admháil go bhfuilag
leagtha amach ag Comhar Naíonraí na Gaeltachta ar
teipeadh ar pholasaithe na bunscoile agus na
mhaithe le forbairt iomlán an pháiste trí meán an
meánscoile an Ghaeilge a chur chun cinn mar
spraoi. Tá plean teanga gníomhach i bhfeidhm sa
chéadrogha na ngasúr scoile mar theanga shóisialta
Naíonra tríd an scéim plean teanga ‘Borradh’ atá for-
eatarthu féin. Is mór an dúshlán do na hinstitiúidí
bartha ag Comhar Naíonraí na Gaeltachta Teo. agus
oideachais athbhreithniú a dhéanamh ar na polasaithe
Institiúid Teicneolaíochta Bhaile Átha Cliath.Ea-
seo agus polasaithe éifeachtacha nua a dhearadh a
graíonn Naíonra Chonnacht, i bpáirt le Comhar
chuirfeas le sóisialú na glúine óige trí Ghaeilge. Mar
Naíonraí na Gaeltachta, oíche eolais faoi sheachadadh
chuid den Phlean seo, tabharfaidh an Comhlacht
na Gaeilge do thuismitheoirí i mí an Mheithimh,
Forbartha gach tacaíocht do na hinstitiúidí oideachais
chuile bhliain.
áitiúla, i dtaca le saineolaithe aitheanta, le
hathbhreithniú a dhéanamh ar a gcuid polasaithe
Scoil Éinne
reatha d’fhonn teacht ar straitéisí nua le sóisialú na
Osclaíodh scoil san áit a bhfuil teach an tsagairt inniu
ngasúr scoile trí Ghaeilge a láidriú.
ar an 7 Deireadh Fómhair 1844 le beirt oide in dhá
Tá sé cinn d’ionad oideachais ag feidhmiú sheomra, ceann do bhuachaillí, ceann eile do chailíní.
sa Spidéal: Osclaíodh scoil ar láthair leabharlann an lae inniu do
• An tIonad Cúram Leanaí – Bogha Ceatha (seirbhísí bhuachaillí in 1887. Thug an tAthair Marcas Ó
naíolainne, tar éis scoile, campaí samhraidh etc.) Conaire, an sagart paróiste ag an am, cuireadh do
• An Naíonra – Naíonra Chonnacht Shiúracha na Trócaire teacht le scoil cailíní a bhunú.
D’oscail siad Scoil Mhuire – scoil do chailíní – in 1910,
• An Bhunscoil – Scoil Éinne
tráth ar aistrigh na buachaillí ar ais go dtí a gcéad
• An Mheánscoil – Coláiste Chroí Mhuire láthair. Scoil dhátheangach cháiliúil a bhí i Scoil na
• An Gaelacadamh mBuachaillí (The Irish Independent 4 Lúnasa 1910)

29
agus pléadh conspóid sa gClaidheamh Solais faoi den chuid is mó – 5% as Cathair na Gaillimhe.
chúrsaí teanga nuair a tháinig dreamanna éagsúla, Tuairiscítear cumas sa nGaeilge a bheith lag go maith
Conradh na Gaeilge go háirid, ag clamhsán faoi ag na scoláirí a thagann ó Mhaigh Cuilinn agus is
chumas Gaeilge na siúracha. Tógadh Scoil Mhichíl dúshlán é seo maidir le cur chun cinn na Gaeilge sa
Naofa do na buachaillí i 1944 agus lean an dá scoil go scoil. Nuair a bhí an taighdeoir sa scoil, mar chuid
dtí 1999 nuair a rinneadh eatarthu agus gur thóg den tionscadal pleanála, ba leir go raibh Gaeilge
paróiste an Spidéil cúram bainistíochta an mhaith ag formhór na ngasúr ó cheantar an Spidéil.
bhunoideachais idir lámha. Is scoil mheasctha do Thuairiscigh na scoláirí gurb é an Béarla an teanga a
bhuachaillí agus do chailíní atá i Scoil Éinne – scoil a roghnaigh siad mar uirlis chumarsáide eatarthu féin,
tógadh ar láthair Scoil Mhichíl Naofa agus a fiú idir na scoláirí a labhair an Ghaeilge sa mbaile. Is
osclaíodh in 2008. léir, ach cluas le n-éisteacht a thabhairt do na scoláirí
Is gasúir ón gceantar feidhme den chuid is mó atá taobh istigh agus taobh amuigh den scoil, go bhfuil an
ag freastal ar an scoil. Níl mórán gasúr ag freastal ar an ceannas ag an mBéarla mar mar theanga chumarsáide
scoil ó cheantair taobh thoir den cheantar feidhme ina measc féin.
ach tá mionlach a thagann aniar as ceantair níos faide Tuairiscíonn príomhoide na scoile go n-úsáidtear
siar sa nGaeltacht agus an Ghaeilge sa teaghlach ag an téacsleabhair i nGaeilge sa scoil agus cuirtear leagan
gcuid is mó acu seo, dar leis an bPríomhoide. Béarla ar fáil do thuismitheoir ar bheagán Gaeilge le
Bhí sé deacair ar Phríomhoide Scoil Éinne cur ar a gcumas cabhrú le hobair baile. Tá sé de rogha
idirdhealú a dhéanamh idir gasúir maidir lena dteanga ag scoláirí a gcuid scrúduithe stáit a dhéanamh i
bhaile de bharr dea-thionchar na naíonraí ar chumas nGaeilge nó i mBéarla.
labhartha Gaeilge na ngasúr a thagann chun na scoile. Thuairiscigh an bheirt phríomhoidí go raibh
Thuairiscigh sí gur rídheacair na gasúir a spreagadh polasaí láidir acu atá dearfach ó thaobh na Gaeilge
le Gaeilge a labhairt eatarthu féin. Déanann na gasúir maidir le hearcú foirne, cumarsáid le tuismitheoirí
idirdhealú idir teanga na scoile (Gaeilge) agus teanga agus mar theanga riaracháin na scoile.
an spraoi (Béarla). Thuairiscigh sí freisin go mbíonn
caighdeán ard Gaeilge ag na gasúir nuair a fhágann An Gaelacadamh
siad an scoil agus go bhfuil ar a gcumas a gcuid Bunaíodh an Gaelacadamh sna seachtóidí le cúram a
meánscolaíochta a dhéanamh trí Ghaeilge. dhéanamh de na healaíona ar fud cheantar
Thuairiscigh an Príomhoide gur mhaith léi ethos Chonamara agus Árann. Tá an cheanncheathrú
lán-Ghaeilge a chothú taobh istigh den scoil ach go lonnaithe ar champas Choláiste Chonnacht;
raibh sé de nós ag go leor tuismitheoirí (fiú acu siúd faigheann sé maoiniú ón Roinn Gnóthaí Pobail,
le Gaeilge) an Béarla a labhairt taobh istigh de gheataí Comhionannais agus Gaeltachta agus tá riarthóir
na scoile. lánaimseartha fostaithe ann. Eagraítear ranganna
ceoil agus amhránaíochta go príomha agus bíonn os
Coláiste Chroí Mhuire cionn míle dalta cláraithe i rith na bliana. Cuirtear
Bhunaigh Siúracha na Trócaire Coláiste Chroí Mhuire béim ar leith ar an amhránaíocht agus ar an damhsa
gan Smál sa mbliain 1947 mar mheánscoil lae agus sean-nóis agus bhain riar de rannpháirtithe an
chónaithe lán-Ghaeilge do chailíní agus rinneadh Ghaelacadaimh gradaim náisiúnta amach sna
scoil chomhoideachais di sa mbliain 1966. Is scoil ceirdeanna sin. I rith an gheimhridh, eagraítear
iomlán lae í ó lár na nóchaidí. Oideachas tríGhaeilge léachtaí agus seimineáir ar shaíocht agus ar
an polasaí a bhí sa scoil ón tús agus bhí béim ar leith thraidisiúin na Gaeilge agus tugtar tús áite d’ábhar
ar chúrsaí drámaíochta agus ceoil. Scoil í a bhain cáil áitiúil. D’ainmnigh Údarás na Gaeltachta an
mhór amach de bharr na n-ardchaighdeán acadúla a Gaelacadamh mar Ionad Seirbhísí Teanga in 2006.
cuireadh i bhfeidhm agus is liosta le háireamh na Cuirtear tacaíocht teanga, ranganna a dhéanann
gradaim agus na duaiseanna a bhain daltaí amach in freastal ar chumais éagsúla agus comhairle faoi
imeacht na mblianta. Is iomaí sin Scoláireacht Ghaeilge a fhoghlaim, ar fáil. Bíonn cuid de na cúrsaí
Ghaeltachta a ghnóthaigh daltaí le freastal ar chúrsaí Gaeilge dírithe ar Theastas Eorpach na Gaeilge atá á
tríú leibhéal agus faigheann daltaí deis ar chur isteach riaradh ag Ollscoil na hÉireann, Má Nuad. Eagraítear
ar na háiteanna a choinnítear do mhuintir na cúrsa ar ghramadach na Gaeilge uair sa mbliain, cúrsa
Gaeltachta sna cúrsaí oideachais don bhunleibhéal. a bhfuil an-tóir air.
Clúdaíonn scoilcheantar na scoile dúiche níos Is é an Gaelacadamh a riarann Éigse an Spidéil,
fairsinge ná Ceantar an Spidéil agus tá breis agus trí féile ealaíona a eagraítear go bliantúil chuile Mhárta.
chéad scoláire ag freastal ar an scoil. Tuairiscíonn an Ceiliúradh ar an bpobal agus ar dhúchas Gaeilge an
Príomhoide gur cainteoirí cumasacha Gaeilge iad cheantair trí ardán a chur ar fáil do na healaíona
tuairim is 75% de na gasúir a thagann chun na scoile. dúchais agus comhaimseartha trí Ghaeilge bunaidhm
Tagann thart ar 20% de na scoláirí isteach ó cheantair na hÉigse.
atá i gcatagóir ‘C’ – Maigh Cuilinn agus na Forbacha Is comhpháirtí ríthábhachtach le Comhlacht
30
Forbartha an Spidéil a bheas sa nGaelacadamh sa cheantair a bheith ag comhaltaí foirne
tionscadal pleanála teanga sna blianta seo romhainn. na n-institiúidí.
v. Na hinstitiúidí a bheith ina n-ionaid
Coláiste Chonnacht (an coláiste samhaidh Gaeilge atá eiseamláireacha ó thaobh iompar agus
lonnaithe ar champas Choláiste Chonnacht) cothú teanga.
Bunaíodh Coláiste Chonnacht i dTuar Mhic Éadaigh
vi. Daoine óga cumasacha a bheith ag teacht amach
i gContae Mhaigh Eo sa mbliain 1906. Ba iad Conradh
as na hinstitiúidí oideachais agus iad
na Gaeilge a bhunaigh an Coláiste chun oiliúint a
féinmhuiníneach, bródúil as a gcumas Gaeilge
chur ar mhúinteoirí i dteagasc na Gaeilge. D’aistrigh
agus as a ndúchas Gaeltachta.
an Conradh an Choláiste go dtí an Spidéal sa mbliain
1910, agus tá an Coláiste ag baint úsáide as áiseanna an vii. An naíonra agus an naíolann a úsáid mar áis le
champais ó shin i leith. Is comhlacht príobháideach rannpháirtíocht na dtuismitheoirí a spreagadh sa
atá i mbun an Choláiste Gaeilge – Coláiste Chonnacht tionscadal pleanála teanga
– sa lá atá inniu ann.
7.4.3 Na hInstitiúidí Oideachais – Na Dúshláin is
Sa mbliain, 2009 d’fhreastail 704 gasúr ar Choláiste Suntasaí
Chonnacht agus cuirtear fostaíocht shealadach
shéasúrach ar fáil do roinnt mhaith múinteoirí chuile i. Líon na ngasúr aonteangach (Béarla) a thagann
bhliain. Is mór an buntáiste eacnamúil don cheantar go dtí na hinstitiúidí oideachais agus an tionchar
é an Coláiste do mhná tí, múinteoirí, lucht lóistín, atá ag na gasúir seo ar iompar teanga na ngasúr
agus bialanna agus siopaí áitiúla. atá á dtógáil le Gaeilge.
ii. Líon na ngasúr aonteangach (Béarla) a thagann
Acadamh na hOllscolaíochta Gaeilge go dtí na hinstitiúidí oideachais agus an
Tá Dioplóma i Stáitsiú agus i Léiriú an Cheoil deacracht a chruthaíonn sé seo d’fhoirne na
Thraidisiúnta á reáchtáil ag Acadamh na nInstitiúidí agus iad ag iarraidh múineadh trí
hOllscolaíochta Gaeilge i gcomhar le Stiúideo Cuan Ghaeilge agus éiteas lán-Ghaeilge a chothú
ar láthair an stiúideo ón mbliain 2008 i leith. Tagann sa scoil.
mic léinn ó chian is ó chóngar, agus cuireann cuid iii. An dualgas atá ar an scoil (agus ar chuile scoil
díobh fúthu sa Spidéal le linn a dtréimhse staidéir. Is Ghaeltachta) glacadh le chuile pháiste áitiúil gan
é seo an t-aon chúrsa lánaimseartha tríú leibhéal atá a gcumas sa nGaeilge a chur san áireamh.
ar bun sa gceantar feidhme faoi láthair. Bheadh súil iv. Forleatacht na meán Béarla, idir theilifís, cheol,
ann go ndéanfaí forbairt ar an gcúrsa seo agus ar scannáin, idirlíon, DVDanna, agus an tionchar a
chúrsaí gaolmhara amach anseo. bhíonn acu ar dhearcadh agus ar iompar teanga
an aosa óig.
7.4.2 Na hInstitiúidí Oideachais – Aidhmeanna
v. Scoilcheantar na meánscoile a bheith ag
Ginearálta
tarraingt ar áiteacha a bhfuil an Ghaeilge lag
i. Na hinstitiúidí a spreagadh le bheith ina iontu agus sciar de na daltaí a thagann chun na
gcomhpháirtithe gníomhacha sa tionscadal scoile a bheith ar bheagán Gaeilge dá bhrí sin.
pleanála teanga.
vi. An tuairim atá ag roinnt tuismitheoirí, agus an
ii. Labhairt na Gaeilge mar ghnáth-theanga Ghaeilge ar a dtoil acu, nach bhfuil aon ghá leis
shóisialta agus spraoi i measc na ngasúr a chothú an nGaeilge a thabhairt dá ngasúir, mar go
agus a bhuanú. dtabharfaidh siad leo ón scoil í.
iii. Tuiscint a chothú i measc fhostaithe na n- vii. Easpa spéise agus iarrachta ag roinnt
institiúidí faoin ról ceannaireachta atá acu ó tuismitheoirí ó thaobh an Ghaeilge a labhairt i
thaobh iompar teanga de i measc an phobail. gcomharsanacht na scoile agus ag imeachtaí a
iv. Feasacht chruinn maidir le castachtaí bhaineann leis an scoil.
sochtheangeolaíochta comhaimseartha an

31
7.4.4 Na hInstitiúidí Oideachais – Moltaí

# Sprioc Cur Chuige Gníomhaithe Tráthchlár


1 Straitéis a fhorbairt leis an a. Athbhreithniú ar pholasaithe reatha Foireann Pleanála Teanga Chuile Mheán
nGaeilge a úsáid mar a ghnáth- na n-institiúidí. CFST+ Príomhoidí + Fómhair
theanga urlabhra na ngasúr sa b. Cuidiú leis na hinstitiúidí polasaithe ionadaithe ó choistí na
réimse sóisialta agus spraoi breise a bheadh bunaithe ar dtuismitheoirí
eiseamláir ar ardchaighdeán a
dhréachtú.
c. An polasaí seo a chur i bhfeidhm go
hiomlán gan eisceacht
2 Tuismitheoirí a earcú mar Na hinstitiúidí a úsáid mar fheithicil Foireann Pleanála Teanga Chuile Mheán
rannpháirtithe sa tionscadal cumarsáide le tuismitheoirí CFST + Príomhoidí + Fómhair
comhtháite ionadaithe ó choistí na
dtuismitheoirí
3 Feasacht faoi na dúshláin agus Seisiún eolais faoin • Foireann Pleanála Chuile Mheán
castachtaí teangeolaíochta sa tsochtheangeolaíocht (ceist na Teanga CFST Fómhair
gceantar a chothú mionteanga agus na mórtheanga) a • Príomhoidí
eagrú le • Sochtheangeolaí
gairmiúil
a. Tuismitheoirí na ndaltaí, idir
bhunscoil agus mheánscoil
b. Foireann na bunscoile agus na
meánscoile
c. Daltaí na bunscoile agus na
meánscoile
d. Foireann na meánscoile
4 An Ghaeilge a neartú mar a. Fócas a chur ar iompar teanga na • Foireann Pleanála Chuile Mheán
theanga roghnaithe na ngasúr chéad bhliana go háirid sa Teanga CFST Fómhair
meánscoile meánscoil. • Príomhoide na
b. Scoláirí na hidirbhliana a bheith meánscoile
rannpháirteach i réimse den • Ionadaithe ó na daltaí
phleanáil teanga • Sochtheangeolaí
c. Modúl a dhearadh agus a chur i
láthair faoin gceist san idirbhliain
5 Daltaí nach bhfuil Gaeilge Straitéis tacaíochta breise a dhearadh Bord bainistíochta agus Chuile Mheán
mhaith acu ón teaghlach nó ón agus a chur i bhfeidhm do ghasúir a Príomhoide na scoile le Fómhair
mbunscoil a chumasú sa teanga. bhfuil Gaeilge lag acu sa meánscoil. tacaíocht ó
Chomhordaitheoir Teanga
CFST

Eagraíocht na Scoileanna
Gaeltachta
6 An Ghaeilge amháin a bheith á Tacaíocht a thabhairt do na scoileanna Bord bainistíochta agus Chuile mhí
labhairt ag pobal iomlán na coistí tacaíochta láidre a bhunú agus é príomhoide na scoile le Meán Fómhair
scoile (daltaí, tuismitheoirí, mar chúram orthu polasaithe láidre tacaíocht ó
foireann) sa scoil agus i iompar teanga a dhréachtú agus a chur i Chomhordaitheoir Teanga
gcomharsanacht na scoile. bhfeidhm. CFST

I gcás polasaithe earcaíochta, gur Eagraíocht na Scoileanna


bunchritéar riachtanach é líofacht sa Gaeltachta
nGaeilge agus go gcuirtear an
bunchritéar sin i bhfeidhm.
7 Imeachtaí taobh amuigh den An Comhordaitheoir Teanga le An Foireann Pleanála Roimh thosú
scoil féin i nGaeilge a eagrú himscrúdú a dhéanamh sa réimse seo Teanga CFST+ m.sh. na scoilbhliana
agus tacaíocht na bpríomhoidí a lorg ceardaithe áitiúla le Gaeilge chuile bhliain
8 Cainteoirí Gaeilge níos aosta a An Comhordaitheoir Teanga + An Comhordaitheoir Roimh thosú
úsáid le caighdeán Gaeilge na príomhoide na scoileanna + Cumann na Teanga + príomhoide na na scoilbhliana
ngasúir scoile a fheabhsú agus a nIar-Oibrithe Lúfara leis na scoileanna + Cumann na chuile bhliain
shaibhriú. féidearthachtaí a phlé nIar-Oibrithe Lúfara

32
7.5 Eagraíochtaí Deonacha agus Sóisialta Stáit Aontaithe Mheiriceá le blianta beaga anuas.
Léiríonn taighde a ndéanann Putnam tagairt dó,
7.5.1 Eagraíochtaí Deonacha agus Sóisialta – Stádas go bhfuil ceithre chúis leis an easpa
Reatha rannpháirtíochta seo:
Chomh maith le réimse an teaghlaigh, an oideachais • An teilifís lárnach do shaol na ndaoine. Lagaíonn
agus na hoibre, tá tábhacht faoi leith, ó thaobh na sé an rannpháirtíocht sa phobal. Bristear an
sochtheangeolaíochta de, leis an réimse sóisialta. Is ceangal ‘fisiciúil idir daoine’ (2000, 225)
ann a bhíonn an caidreamh idir baill den phobal • Brú ama agus airgid (ibid, 203)
teanga, agus dá bharr sin, tá tábhacht faoi leith ag
• An chianchomaitéireacht (ibid, 212)
baint leis an teanga trína bhfeidhmíonn na
heagraíochtaí deonacha. Tá ról lárnach acu i gcothú • Difríochtaí ó ghlúin go glúin (ibid, 247 – 276).
fhéiniúlacht an phobail teanga.
Ó thaobh na sochtheangeolaíochta de, tá
Tá traidisiún fada, láidir sa Spidéal den obair
mórthionchar ag na gnéithe seo ar sheachadadh na
dheonach. Tá cumainn dheonacha ag feidhmiú i
Gaeilge ó ghlúin go glúin. Dar le Putnam, caitheann
réimsí éagsúla den saol – spórt, féilte, ceol, na
gasúir níos mó ama ag breathnú ar an teilifís ná i
healaíona traidisiúnta Gaeltachta agus réimsí eile
gcomhrá lena dtuismitheoirí. Caitheann tuismitheoirí
nach iad. Is í an Ghaeilge teanga oibre bhunáite mór
níos mó ama as baile de bharr turais fhada laethúla go
na gcoistí agus na gcumann sin riamh, agus is
dtí an obair agus uaireanta breise á gcaitheamh acu
amhlaidh atá i gcónaí i gcás a bhformhór – na coistí
san ionad oibre. De bharr athruithe an tsaoil (cúrsaí
seanbhunaithe go mór mór. Mar sin féin, tharla sé le
taistil, brú ama, tuismitheoirí a bheith ag obair taobh
cúpla bliain anuas gur tháinig daoine ar choistí a
amuigh den teach srl.), tá seachadadh na Gaeilge sa
bhíodh ag feidhmiú trí Ghaeilge go hiomlán roimhe
teaghlach agus sa bpobal faoi bhrú.
sin, agus de bhrí nach raibh dóthain Gaeilge ag na
daoine sin chun iad féin a chur in iúl trí Ghaeilge, Tá liosta de na heagraíochtaí sóisialta agus
d’éirigh teannas nuair a tháinig mian an duine nua a deonacha atá ag feidhmiú sa gceantar ar fáil in
g(h)nó a dhéanamh i mBéarla salach ar mhodh oibre Aguisín 1.
traidisiúnta an choiste sin i.e. feidhmiú go hiomlán trí Thuairiscigh baill d’eagraíochtaí gur deacair scaití
Ghaeilge. Tá fianaise ann freisin gur mó an baol gurb cinnirí/traenálaithe a earcú agus líofacht Ghaeilge
é an Béarla a bhíonn in úsáid mar ghnáth-theanga acu. Níl aon chlub óige ag feidhmiú sa gceantar le dhá
chaidrimh nuair a bhunaítear cumann deonach nua bhliain anuas.
sa gceantar. Tuairiscíodh ag roinnt de na grúpaí fócais go
Léiríonn an taighde a rinneadh ar an bpobal don mbíonn míshocracht ann maidir leis an gcur chuige
Phlean seo gur 35% de na daoine fásta sa gceantar teanga is feiliúnaí nuair a bhíonn cainteoirí Gaeilge
feidhme a deir go nglacann siad páirt i gcumainn (dátheangacha) agus cainteoirí Béarla (aonteangacha)
spóirt nó shóisialta, a bhformhór sa nGaeltacht. Díobh i láthair ag na cruinnithe.
siúd a bhfuil gasúir acu, dúirt 67% go raibh na gasúir
páirteach i gcumainn agus in imeachtaí iarscoile go 7.5.2 Eagraíochtaí Deonacha agus Sóisialta –
rialta. Léiríonn an taighde chomh maith gur 22% de Aidhmeanna Ginearálta
na daoine fásta sa gceantar feidhme a deir go nglacann i. An Ghaeilge a bheith fite fuaite leis an líon
siad páirt i gcoistí nó i gcumainn dheonacha sa réimsí is leithne sa bpobal agus is féidir.
gceantar. Cé go bhféadfaí a cheapadh nach sciar ii. Eangach na rannpháirtíochta a láidriú agus an
uafásach mór den phobal fré chéile é seo, mar sin féin, Ghaeilge mar dhlúthchuid di.
is cinnte gur comhthéacs fíorthábhachtach é réimse
iii. Coistí deonacha uile agus cumainn shóisialta an
na gcoistí deonacha, agus go gcuireann sé comhthéacs
cheantair a bheith ag feidhmiú trí Ghaeilge go
ar fáil trínar féidir le daoine castáil lena chéile agus
hiomlán faoi dheireadh thréimhse an Phlean, ar
úsáid a bhaint as an nGaeilge. Leiríonn sé seo pobal
bhealach a thabharfas san áireamh mianta
ina bhfuil rannpháirtíocht sa saol poiblí (Social
daoine nach bhfuil Gaeilge líofa fós acu páirt
Capital) sách láidir.
thairbheach i ghlacadh sa saol poiblí agus
Déanann Putnam (2000) cur síos ar theoiric an deonach.
Chaipitil Shóisialta. Agus é ag cur síos ar an
iv. Tús áite soiléir a bheith ag an nGaeilge sa
bhfeiniméan sóisialta seo, úsáideann Kirby (2004, 13)
gcaidreamh idir na coistí deonacha, na cumainn
an téarma ‘an eangach rannpháirtíochta’. Má tá dea-
shóisialta agus an pobal fré chéile.
thoradh le bheith ar aon tionscadal pobail, an
phleanáil teanga cuir i gcás, ní mór, dar le Putnam, go v. Straitéisí a fhorbairt lena dheimhniú nach
mbeadh caipiteal sóisialta láidir ag an bpobal sin. mbraithfidh daoine ar bheagán Gaeilge ar imeall
Cuireann sé síos ar mheath an chaipitil shóisialta i an phobail.

33
vi. Imeachtaí sóisialta a eagrú a chuirfeas leis na iii. Riarthóirí agus oiliúnóirí le Gaeilge a aimsiú.
féidearthachtaí go mbuailfeadh lucht labhartha iv. Daoine fuinniúla ar bheagán Gaeilge agus suim
na Gaeilge ar a chéile agus go spreagfar tuilleadh acu i gcúrsaí forbartha pobail a chomhtháthú sa
cleamhnas ina ndéanfar rogha dhearfach i leith bpobal gan dochar a dhéanamh don Ghaeilge
na Gaeilge. mar ghnáth-theanga riaracháin na n-
7.5.3 Eagraíochtaí Deonacha agus Sóisialta – Na eagraíochtaí pobail
Dúshláin is Suntasaí v. An dúshlán sochtheangeolaíochta a chruthaíonn
i. An nós a chleachtann lucht labhartha na Gaeilge líon na n-áitritheoirí nua nach bhfuil Gaeilge
(atá dátheangach) an Béarla a labhairt nuair atá acu nó atá ar bheagán Gaeilge, agus nach bhfuil
Béarlóir (aonteangach) i láthair. suim acu sa gcultúr, atá curtha fúthu sa gceantar.
ii. An deacracht a bhíonn ann ó thaobh imeachtaí vi. Bealaí a aimsiú le heolas tábhachtach a chur ar
a eagrú trí Ghaeilge nuair atá meascán de fáil do dhaoine atá ar bheagán Gaeilge, gan
Ghaeilgeoirí dhátheangacha agus Béarlóirí teacht salach ar an tús áite soiléir atá ag
aonteangacha i láthair. an nGaeilge.

7.5.4 a) Eagraíochtaí Deonacha agus Sóisialta – Ginearálta. Moltaí


# Sprioc Cur Chuige Gníomhaithe Tráthchlár
1 Plean teanga a bheith ag chuile Teimpléad de phlean teanga a chur ar Oifigigh na n-eagraíochtaí
eagraíocht shóisialta agus fáil do na heagraíochtaí deonacha le tacaíocht ó
dheonach Cúnamh a thabhairt do gach eagraíocht Chomhordaitheoir Teanga
plean teanga ar leith don eagraíocht sin CFST
a dhréachtú
Cúnamh a thabhairt don eagraíocht a
bunreacht a scríobh nó a leasú ionas go
ndéarfar ann gurb í an Ghaeilge teanga
oibre na heagraíochta
2 An earnáil shóisialta agus a. Suirbhé cuimsitheach a dhéanamh CFST + a. 01/2011
dheonach trí Ghaeilge a chothú ar an bpobal d’fhonn teacht ar eolas daoine le sainscileanna ar
agus bearnaí san earnáil sin a faoi riachtanais an phobail. leith de réir mar is gá
aithint. b. Eagraíochtaí nua a bhunú / a éascú b. 1/12
mar thoradh ar an suirbhé.
c. Rannpháirtíocht bhreise a spreagadh
3 Saol sóisialta sa gceantar a Féilte agus a leithéidí a eagrú le deis a Comhordaitheoir Teanga Chuile Mheán
chothú trí Ghaeilge thabhairt do dhaoine fásta óga bualadh CFST Fómhair
le chéile in atmaisféar Gaelach
4 Cruinnithe i nGaeilge a éascú, a. Trealamh ateangaireachta a. CFST + Údarás na G. + a. 01/2011
go háirithe mórchruinnithe comhuaineach a cheannach agus a Aonad na
poiblí. chur ar fáil do ghrúpaí pobail hAteangaireachta in
b. Painéil d’ateangairí oilte a chur le Acadamh na b. 1/12
chéile hOllscolaíochta Gaeilge
5 Eolas faoin tionchar atá ag na Seisiún eolais le hoifigigh na gcoistí faoi Foireann Pleanála Teanga 11/12 agus
heagrais ar an iompar teanga sa chúrsaí teanga sa gceantar a eagrú CFST+ sochtheangeolaí Eanáir agus
gceantar agus an chúis ar gá Meán Fómhair
feidhmiú trí Ghaeilge. chuile bhliain
6 Tacaíocht teanga a chur a fáil Seirbhís comhairle teanga a chur ar fáil Foireann Pleanála Teanga De réir mar is
(fógraí, mannaí agus rl) CFST+ aistritheoir gá
7.5.4 b) An Saol Sóisialta – Eagraíochtaí Deonacha atá ag feidhmiú trí Ghaeilge faoi láthair. Moltaí
# Sprioc Cur Chuige Gníomhaithe Tráthchlár
1 I gcás coistí deonacha an cheantair Cruinniú faoi dhó sa mbliain leis an gcoiste Foireann Pleanála Teanga Márta agus Meán
atá ag feidhmiú trí Ghaeilge cheana iomlán le cúrsaí teanga a phlé leo agus na CFST i gcomhar le Fómhair chuile
féin, iad sin a mhisniú, a spreagadh dúshláin a fheictear dóibh a chíoradh leo. cathaoirleach agus bhliain
agus agus a chumasú le leanacht oifigigh eile an choiste nó
den nósmhaireacht sin. an chumainn.
2 Cathaoirligh na gcoistí a chumasúle Cúrsa oiliúna a eagrúar an gcaoi le cathaoirleacht Foireann Pleanála Teanga An cúrsa le
déileáil le ceisteanna achrannacha a dhéanamh ar chruinnithe, agus béim ar leith ar CFST; cathaoirleach an bheith déanta ag
teanga a d’fhéadfadh teacht chun an gcaoi le ceisteanna achrannacha a bhainfeadh choiste nó an chumainn; na cathaoirligh
cinn. le húsáid teangacha a láimhseáil.Lámhleabhar ar Údarás na Gaeltachta. faoi Aibreán
an ábhar a chur i dtoll a a chéile. 2011.

34
# Sprioc Cur Chuige Gníomhaithe Tráthchlár
3 Straitéis a aontú le gach coiste agus An tábhacht atá ag baint leis an Foireann Pleanála Teanga Straitéis le bheith
cumann deonach le déileáil le cás nósmhaireacht reatha teanga, i.e. trí CFST i gcomhar le aontaithe le gach
ina mbeadh duine ar bheagán Ghaeilge, a chur ina luí ar bhaill an choiste cathaoirleach agus coiste faoi Aibreán
Gaeilge ag iarraidh páirt a ghlacadh oifigigh eile an choiste nó 2011.
in imeachtaí an choiste. an chumainn.

4 Aon ábhar scríofa a chuirfí i láthair Tacófar le gach coiste deonach maidir le Foireann Pleanála Teanga Aontófar cur chuige
an phobail a bheith i nGaeilge hábhar scríofa a chur i láthair an phobail i CFST i gcomhar le le gach coiste
amháin; úsáid chuí le baint as nGaeilge. cathaoirleach agus deonach, maidir le
siombailí freisin le teachtaireachtaí Coistí deonacha a spreagadh le dul i oifigigh eile an choiste nó hábhar scríofa a chur
tábhachtacha a thabhairt don gcomhairle le Foireann Pleanála Teanga an chumainn. Cúnamh le i láthair an phobail,
phobal fré chéile agus do dhaoine CFSTsula gcuirfear aon ábhar scríofa faoi fáil ó shaineolaí teanga de faoi mhí Feabhra
atá ar bheagán Gaeilge, go mór mór bhráid an phobail. réir mar is gá. 2011.
ar chomharthaíocht. Oibreofar go
Seirbhís cruinnis sa nGaeilge a sholáthar
d’eagraíochtaí lena chinntiú go bhfuil leanúnach leis na
Gaeilge chruinn ar gach ábhar a chuirfear coistí deonacha idir
faoi bhráid an phobail. sin agus deireadh
thréimhse an Phlean
Déanfaidh an Comhordaitheoir Teanga
chun na gníomhartha
socrú go gcuirfear an t-ábhar ón gcoiste
a chur i gcrích.
deonach ar www.anspideal.ie

7.5.4 c) Gníomhartha – Eagraíochtaí deonacha nach bhfuil ag feidhmiú trí Ghaeilge go hiomlán faoi láthair

# Sprioc Cur Chuige Gníomhaithe Tráthchlár


1 I gcás coistí deonacha an cheantair Cruinniú faoi dhó sa mbliain leis an gcoiste Foireann Pleanála Teanga Márta agus Meán
nach bhfuil ag feidhmiú trí iomlán le cúrsaí teanga a phlé leo agus na CFST i gcomhar le Fómhair chuile
Ghaeilge go hiomlán faoi láthair, dúshláin a fheictear dóibh a chíoradh leo. cathaoirleach agus oifigigh bhliain
iad sin a mhisniú, a spreagadh agus eile an choiste nó an
a chumasú lena nósmhaireacht chumainn.
teanga a athrú go Gaeilge.
2 Cathaoirligh na gcoistí a chumasú Cúrsa oiliúna a eagrú ar an gcaoi le Foireann Pleanála Teanga An cúrsa le
le dul i ngleic le ceist na teanga sa cathaoirleacht a dhéanamh an chruinnithe, agus CFST; cathaoirleach an bheith déanta ag
gcoiste. béim ar leith ar an gcaoi le ceisteanna choiste nó an chumainn; na cathaoirligh
achrannacha a bhainfeadh le húsáid teangacha a Údarás na Gaeltachta. faoi Aibreán
láimhseáil. 2011.
3 Straitéis a aontú le gach coiste agus An tábhacht a bhaineann le nósmhaireacht Foireann Pleanála Teanga Straitéis le
cumann deonach le déileáil leis an teanga an choiste ó thaobh straitéis iomlán an CFST i gcomhar le bheith aontaithe
athrú ó Bhéarla go Gaeilge mar phobail i leith na teanga a chur ina luí ar bhaill cathaoirleach agus oifigigh le gach coiste
theanga feidhme an choiste, agus le an choiste. eile an choiste nó an faoi Aibreán
cásanna ina mbeadh duine ar chumainn. 2011.
Taighde a dhéanamh ar dhea-chleachtais i leith
bheagán Gaeilge ag iarraidh páirt a
na sprice seo i gcás mionteangacha.
ghlacadh in imeachtaí an choiste.
Straitéisí eiseamláireacha a fhorbairt i gcomhar
leis na heagraíochtaí.
4 Aon ábhar scríofa a chuirfí i láthair Tacófar le gach coiste deonach maidir le hábhar Foireann Pleanála Teanga Aontófar cur
an phobail a bheith i nGaeilge scríofa a chur i láthair an phobail i nGaeilge. CFST i gcomhar le chuige le gach
amháin; úsáid chuí le baint as cathaoirleach agus oifigigh coiste deonach,
Coistí deonacha a spreagadh le dul i gcomhairle
siombailí freisin le teachtaireachtaí eile an choiste nó an maidir le hábhar
le Foireann Pleanála Teanga CFSTsula gcuirfear
tábhachtacha a thabhairt don chumainn. Cúnamh le lorg scríofa a chur i
aon ábhar scríofa faoi bhráid an phobail.
phobal fré chéile agus do dhaoine ó shaineolaí teanga de réir láthair an
atá ar bheagán Gaeilge, go mór mórSeirbhís cruinnis sa nGaeilge a sholáthar mar is gá. phobail, faoi mhí
ar chomharthaíocht. d’eagraíochtaí lena chinntiú go bhfuil Gaeilge Feabhra 2011.
chruinn ar gach ábhar a chuirfear faoi bhráid an
Oibreofar go
phobail.
leanúnach leis na
Déanfaidh an Comhordaitheoir Teanga socrú go coistí deonacha
gcuirfear an t-ábhar ón gcoiste deonach ar idir sin agus
www.anspideal.ie deireadh
thréimhse an
Phlean chun na
gníomhartha a
chur i gcrích.

35
7.6 Campas Choláiste Chonnacht mar theanga phobail sa Spidéal a bhí an campas ann,
ach is cosúil go bhfuil athrú air sin anois mar go
7.6.1 Campas Choláiste Chonnacht – An Stádas bhfuil roinnt gníomhaíochtaí trí Bhéarla á reáchtáil
Reatha i bhfoirgintí an Choláiste le tamall anuas de
Tógadh léas ar Arundale House agus na tailte thart air réir cosúlachta.
sa Sián i 1910 agus aistríodh Coláiste Chonnacht ó
Thuar Mhic Éadaigh agus tosaíodh cúrsaí samhraidh 7.6.2 Campas Choláiste Chonnacht – Aidhmeanna
Gaeilge sa Spidéal an bhliain sin. Ceannaíodh na tailte Ginearálta
ina dhiaidh sin agus tá an campas i gcomharsanacht i. Meoin na ndaoine a d’fhorbair Coláiste
an Choláiste á riaradh ag Iontaobhas Choláiste Chonnacht céad bliain ó shin – gur campas ar
Chonnacht ó shin. mhaithe leis an nGaeilge a chur chun cinn a
Tá an-tábhacht go deo le campas Choláiste bheadh ann – a chothú agus a dhaingniú i measc
Chonnacht i saol sóisialta, oideachais agus spóirt an chuile dhream a bhaineann leas as an gcampas.
Spidéil. 22 acra ar fad atá i gceist agus é suite i ii. A dheimhniú gur imeachtaí a chaomhnós, a
gceartlár an cheantair, agus is beag ceantar eile sa bhuanós agus a neartós pobal Gaeilge an
nGaeltacht ná, go deimhin, sa tír a bhfuil áis phobail cheantair a bheas ar bun ar an gcampas.
chomh breá sin aige. iii. Gach uile dhuine agus eagraíocht a bhaineann
Bíonn Coláiste Chonnacht (Coláiste Gaeilge) á úsáid as an gcampas a spreagadh le bheith ina
reáchtáil ann i rith mhí an Mheithimh, Iúil agus bpáirt lárnach den Phlean Teanga do Cheantar
Lúnasa chuile bhliain agus is fiontar príobháideach an an Spidéil agus de na gníomhaíochtaí atá leagtha
Coláiste Gaeilge sin ó thús na n-ochtóidí i leith. Tá amach sa bPlean.
codanna éagsúla den champas ar léas fadtéarmach ag iv. Tacaíocht a thabhairt don Choláiste Gaeilge atá
eagrais pobail éagsúla faoi láthair. Tá páirceanna ag baint úsáide as an gcampas, le go mbeidh dea-
imeartha, áras gleacaíochta, seomraí feistis agus chleachtais i bhfeidhm i gcónaí, le gur chun leasa
seomraí cruinnithe ag Cumann Lúthchleas Gael an na Gaeilge sa gceantar a fheidhmíonn an Coláiste
Spidéil, tá Ionad Seirbhísí Teanga Údarás na ag gach leibhéal – sna tithe lóistín, sna siopaí,
Gaeltachta, oifigí an Ghaelacadaimh agus Ionad agus ar na sráideanna.
Cúram Leanaí Bogha Ceatha ar an gcampas, tá páirc
ag coiste Thaispeántas Chois Fharraige agus tá ionaid 7.6.3 Campas Choláiste Chonnacht – Na Dúshláin is
stórála ag Aisteoirí an Spidéil agus ag Coiste Suntasaí
Churrachaí an Spidéil ar an gcampas. Beidh Páirc i. Éiginnteacht faoi stádas an struchtúir
Spraoi do ghasúir óga an cheantair á tógáil ar an bhainistíochta faoina bhfuil an campas ag
gcampas go luath. feidhmiú.
Is féidir le heagrais pobail nó príobháideacha ii. Éiginnteacht faoin bpolasaí teanga atá i
seomraí nó áiseanna an Choláiste a fháil ar cíos ach bhfeidhm maidir le húsáid áiseanna
iarratas a chur faoi bhráid an Iontaobhais. Bhí an an Choláiste.
tuiscint riamh ann gur ar mhaithe le himeachtaí i
iii. An baol go mbuanófar agus go leathnófar an
nGaeilge agus imeachtaí a chothódh úsáid na Gaeilge
cleachtas atá tagtha isteach le deireanas maidir
7.6.4 Campas Choláiste Chonnacht – Moltaí
Tráth-
# Sprioc Cur Chuige Gníomhaithe chlár
1 Go gcinnteofar nach ndéanfaidh aon Polasaí a dhréachtú agus a fheidhmiú Coiste an Iontaobhais, CLG an 09/2011
imeacht a reáchtáiltear i gColáiste lena dheimhniú gur imeachtaí i nGaeilge Spidéil, eagraíochtaí a bhaineann
Chonnacht ná ar an gcampas dochar don amháin a bheas ar bun i gColáiste úsáid as an gcampas le tacaíocht ó
Ghaeilge mar theanga phobail an Chonnacht féin Fhoireann Pleanála Teanga CFST
cheantair feidhme
2 Go gcinnteofar go mbaintear lánúsáid as Plean acmhainne Gaeilge do Champas Coiste an Iontaobhais, eagraíochtaí 09/2011
campas Choláiste Chonnacht leis an Choláiste Chonnacht a réiteach agus a a bhaineann úsáid as an gcampas le
nGaeilge a neartú mar theanga pobail sa fheidhmiú tacaíocht ó Fhoireann Pleanála
gceantar Teanga CFST
3 Go dtacóidh pobal an Choláiste Gaeilge Cruinniú le húdaráis an Choláiste Gaeilge Údaráis an Choláiste Gaeilge + 04/2011
agus na n-eagraíochtaí eile a bhaineann agus na heagraíochtaí eile le Foireann Pleanála Teanga CFST
úsáid as an gcampas leis an bPlean Teanga rannpháirtíocht sa bPlean Teanga a
dheimhniú
4 Feasacht fhoireann teagaisc an Choláiste Cruinnithe le foireann teagaisc an Údaráis an Choláiste Gaeilge, 01/2011
Gaeilge a ardú maidir lena ról i bpobal Choláiste Gaeilge foireann teagaisc an Choláiste +
teanga an cheantair feidhme Foireann Pleanála Teanga CFST
Ceardlann faoi ionchur na foirne sa
bPlean Teanga

36
le himeachtaí trí Bhéarla. le teanga an tséipéil ó thaobh shainaitheantas an
iv. Easpa infheistíochta sna foirgintí san am atá phobail mar phobal Gaeltachta agus mar gur áit é a
caite, rud a fhágann nach bhfuil siad ar dtagann sciar mór den phobal le chéile go rialta agus
chaighdeán sách ard anois le freastal cuí a go gcloiseann daoine ar bheagán Gaeilge, nó nach
dhéanamh ar imeachtaí pobail a chothódh úsáid bhfuil páirteach in imeachtaí pobail, Gaeilge.
na Gaeilge. Bhí an t-ádh ar an Spidéal go dtí seo raibh dea-
v. Easpa foinsí maoinithe le forbairt cheart a thoil i leith úsáid na Gaeilge in imeachtaí creidimh an
dhéanamh ar na háiseanna i bhfianaise na pharóiste ag na sagairt phobail a tháinig go dtí an áit
héiginnteachta faoi stádas an struchtúir agus, go deimhin, gur léirigh na sagairt sin díogras
bhainistíochta agus i bhfianaise na lagtrá sa agus dílseacht i leith na teanga. Meastar, mar sin féin,
ngeilleagar. gur gá go mbeadh polasaí cinnte i bhfeidhm ag
leibhéal deoise lena chinntiú nach dtiocfaidh aon
7.7 An Eaglais Chaitliceach chontúirt amach anseo ar an dea-chleachtas teanga
atá seanbhunaithe sa Spidéal.
7.7.1 An Eaglais Chaitliceach – An Stádas Reatha
7.7.2 An Eagl ais Chaitliceach – Aidhmeanna
Is í an Eaglais Chaitliceach Rómhánach an t-aon Ginearálta
eaglais nó mórghrúpa creidimh atá ag feidhmiú go
gníomhach nó ar bhonn eagraithe sa bpobal. i. A dheimhniú gur freastal iomlán i nGaeilge, i
Baineann dhá pharóiste agus dhá dheoise éagsúla leis ngach gné de shaol spioradálta an phobail, a
an gceantar feidhme: ón droichead siar sin Paróiste bheas ar bun ag an Eaglais Chaitliceach ag
an Chnoic in Ard-deoise Thuama agus ón droichead leibhéal an pharóiste.
soir sin Paróiste an Spidéil i nDeoise na Gaillimhe. Go
leor den phobal ón droichead siar a fhreastalaíonn go 7.7.3 An Eaglais Chaitliceach – Na Dúshláin is
rialta ar sheirbhísí eaglasta, is ar shéipéal an Spidéil a Suntasaí
bhíonn a dtriall ó tharla gurb é is cóngaraí dóibh. i. Go dtiocfadh éileamh ar theanga eile seachas an
Tá cónaí ar shagart pobail an Spidéil sa sráidbhaile Ghaeilge in imeachtaí rialta an tséipéil.
agus bíonn roinnt coistí deonacha ag tacú le riaradh ii. Ganntanas sagart le Gaeilge, agus an baol go
an pharóiste (féach Aguisín 1.) Is i nGaeilge a ngéarófar ar an nganntanas sin amach anseo.
reáchtáiltear imeachtaí rialta an tséipéil, cé go n- iii. Gan aon pholasaí follasach a bheith ag an Eaglais
éilítear roinnt Béarla scaití le linn searmanais Chaitliceach i leith úsáid na Gaeilge sa
teaghlaigh ar nós póstaí, baistí, sochraidí srl. Cuirtear nGaeltacht, agus úsáid na Gaeilge a bheith ag
nuachtlitir sheachtainiúil i gcló (i nGaeilge) agus brath dá bhrí sin ar dhea-mhéin an easpaig agus
cuirtear fáilte sa nuachtlitir roimh fhógraí nó eolas an tsagairt phobail a bhíonn ann ag an am don
pobail. Tá tábhacht shiombalach an-mhór ag roinnt teanga, seachas ar pholasaí cinnte.

7.7.4 An Eaglais Chaitliceach – Moltaí


Tráth-
# Sprioc Cur Chuige Gníomhaithe
chlár
1 Polasaí teanga a bheas dearfach i leith na Cruinniú leis an SP + Coiste na Liotúirge An Sagart Paróiste, an Coiste 01/2011
Gaeilge a thabhairt i bhfeidhm ar leibhéal Liotúirge + Foireann Pleanála
Cruinnithe leis an Easpag agus le
na deoise le haghaidh na bparóistí Teanga CFST
húdaráis na deoise leis an tábhacht atá le
Gaeltachta
polasaí teanga don Ghaeltacht a chíoradh
leo.
Comhairle teanga a chur ar údaráis na
deoise ó thaobh polasaí teanga a
réiteach.
2 Tacú leis an sagart pobail maidir le hábhar Cruinniú leis an SP An Sagart Paróiste, an Coiste 01/2011
a sheoltar chuige i mBéarla amháin a chur Teagmháil le Comhdháil na nEaspag le Liotúirge, Oifigeach Cumarsáide
ar fáil don phobal áitiúil i nGaeilge stocaireacht a dhéanamh thar ceann na an Easpaig, Oifigigh Cumarsáide
bpobal le Gaeilge. na nDeoisí + Foireann Pleanála
Teanga CFST
Leagan Gaeilge de shuíomh idirlín na
nDeoisí a éileamh. Cúnamh le lorg ó shaineolaí teanga
de réir mar is gá.
Tacaíocht a chur ar fáil maidir le
haistriúchán agus cruinnis Gaeilge.
3 Taithí Gaeilge an phobail i gcomhthéacs Leabhrán de phaidreacha agus iomainn a Cumann na Sagart, Cór Chill 01/2011
spioradálta a neartú réiteach Éinde, Cór na nÓg, an Coiste
Liotúirge le tacaíocht ó Fhoireann
Pleanála Teanga CFST

37
7.8 An Inimirce agus Áitritheoirí nach as an gcónaí sa gceantar nach bhfuil gníomhach in
nGaeltacht iad imeachtaí pobail mar nach bhfuil an acmhainn teanga
acu é sin a dhéanamh.
7.8.1 An Inimirce agus Áitritheoirí nach as an Is fiú a thabhairt faoi deara go bhfuil roinnt
nGaeltacht iad – Stádas Reatha imeachtaí pobail ag teacht chun cinn agus an Béarla
7.8.1a Áitritheoirí Isteach mar ghnáth-theanga iontu ar roinnt cúiseanna, an
Is daoine ón taobh amuigh den Ghaeltacht iad 42% lucht stiúrtha a bheith ar uireasa Gaeilge an chúis is
de phobal Cheantar an Spidéil (chuile aoisghrúpa) mó, seans. Caithfear a rá go ndéantar iarracht oiread
agus réimse leathan cumais sa nGaeilge ina measc, ó áirid Gaeilge a bheith in úsáid sna cumainn /
líofa go lag. Léiríonn sé seo leibhéal inimirce atá thar gníomhaíochtaí nua seo, rud a thabharfadh le fios go
a bheith ard i gcomparáid le ceantair Ghaeltachta eile. bhfuil buntuiscint ann go mbeifí ag súil le Gaeilge in
Sa bPlean seo, úsáidtear an focal ‘inimirce’ le cur síos aon imeacht nó eagraíocht sa bpobal, fiú más ar
ar an bhfíric dhéimeagrafach seo, agus na téarmaí leibhéal siombalach féin é. Is fiú a lua go sealbhaíonn
‘áitrithreoirí nua’ nó ‘áitritheoirí isteach’, nuair a clann cuid de na háitritheoirí nua Gaeilge bhreá,
dhéantar tagairt do na daoine nach ón nGaeltacht iad, nádúrtha, dhúchasach de bharr an chórais oideachais
ach atá ina gcónaí sa gceantar. go háirid agus an acmhainn Ghaeilge atá fós sách
Is é an sainmhíniú ar an sciar seo den phobal duine láidir sa bpobal le cainteoirí gníomhacha a chothú.
a d’fhreagair sa suirbhé ginearálta ar an bpobal nár
tógadh sa Spidéal ná i gceantar eile Gaeltachta é nó í. 7.8.1b Sainmhíniú ar na hÁitritheoirí Nua
Bíonn ceist na teanga san áireamh go mór ag i. Duine as an nGaeltacht ar mian leis/léi a bheith
roinnt de na háitritheoirí a bhogann chun an Spidéil, ina c(h)ónaí sa nGaeltacht.
ach ar an taobh eile, tagann daoine chun cónaithe san ii. Duine/lánúin, a bhfuil Gaeilge ar a toil acu, atá
áit nach mbíonn a fhios acu fiú amháin sula mbogann tiomanta don Ghaeilge a roghnaigh an Spidéal
siad gur pobal le Gaeilge atá san áit rompu agus bíonn mar gur ceantar Gaeltachta é agus ar mian leo
iontas ar chuid díobh gur mar sin atá. Cuireann roinnt cur faoi/fúithi/fúthu sa nGaeltacht agus a
de na háitritheoirí nua le gréasáin Ghaeilge an (g)c(h)lann a thógáil le Gaeilge.
phobail, labhraíonn siad Gaeilge go fonnmhar le iii. Duine ar spéis leis/léi an Ghaeilge agus atá ag
muintir na háite agus de bharr an tiomantais a iarraidh cur lena c(h)uid Gaeilge.
léiríonn siad don teanga spreagann siad daoine le iv. Duine a bhfuil roinnt Gaeilge aige/aici agus ar
Gaeilge a labhairt agus scaití spreagann sin mian léi/leis a bheith i dtimpeallacht Ghaeilge.
machnamh ar cheisteanna a bhaineann le
v. Duine a phós nó atá i gcumann le duine atá ina
cúrsaí teanga.
c(h)ónaí sa gceantar cheana féin. (Ní gá go
Tuairiscíonn roinnt de na háitritheoirí nua, daoine mbeadh Gaeilge aige/aici.)
nach í an Ghaeilge an chéad teanga acu nó nach
vi. Duine atá fostaithe sa gceantar nó níos faide siar
bhfuil sí ar a dtoil go hiomlán acu, gur theip orthu
sa nGaeltacht. (Ní gá go mbeadh Gaeilge
Gaeilge a chothú mar theanga cumarsáide sa
aige/aici.)
gcomharsanacht, nár tugadh tacaíocht dá gcuid
iarrachtaí ná dá mian Gaeilge a labhairt le muintir na vii. Duine a chuireann gnó nó seirbhís ar bun sa
háite agus níos minice ná a chéile gur chinn siad gan gceantar. (Ní gá go mbeadh Gaeilge aige/aici.)
leanacht le Gaeilge a ghnáthú mar theanga sa bpobal. viii. Duine atá ag obair i nGaillimh a cheannaíonn
Tagann daoine eile isteach sa bpobal nach bhfuil suíomh nó teach, mar go meallann acmhainní
spéis dá laghad acu sa nGaeilge ná ag an áit atá ag an aiceanta an cheantair é/í. (Ní gá go mbeadh
nGaeilge i saol an phobail. Béarla a labhraíonn siad in Gaeilge aige/aici.)
chuile shuíomh: ní rithfeadh sé leo a mhalairt a ix. Duine ar scor a bhog anseo de bharr daoine
dhéanamh. Ní dóigh go ritheann sé leo ach oiread go muinteartha dá c(h)uid a bheith lonnaithe anseo
bhfuil tionchar acu ar iompar teanga sa bpobal, go cheana féin. (Ní gá go mbeadh Gaeilge aige/aici.)
bhfuil siad ag brostú an iompú teanga sa bpobal. x. Daoine ar scor a bhog anseo de bharr cóngaracht
Bheadh go leor ina measc gur chuma leo faoi na na Gaillimhe agus éascaíocht na n-áiseanna. (Ní
ceisteanna sin. gá go mbeadh Gaeilge aige/aici.)
Bheadh áitritheoirí nua sa gceantar nach nglacann xi. Inimircigh nó clann inimirceach ag filleadh ar
páirt in imeachtaí an phobail ar bhealach ar bith: tá cheantar a muintire. (Is iondúil nach mbíonn
dhá thoradh ar a laghad air sin: níl aon tionchar acu Gaeilge acu.)
ar chúrsaí teanga mar nach mbíonn siad ag castáil le xii. Duine ar mian leis/léi teach saoire a bheith
daoine eile sa bpobal le haon teanga a labhairt leo agus aige/aici. (Baineann critéir 1-4 thuas le cuid
tá cuid díobh a bhraitheann dealaithe ón bpobal a díobh seo.)
bhfuil cónaí orthu ann. Tá daoine gan Ghaeilge ina

38
xiii. Duine a bhfuil cónaí air/uirthi sa gceantar de 7.8.2 Áitritheoirí nach as an nGaeltacht iad –
bharr aon cheann de na cúiseanna thuas agus ar Aidhmeanna Ginearálta
cumas sa mí-ádh leis/léi faoin nGaeilge. i. Feasacht faoi áit na Gaeilge sa bpobal a chothú
xiv. Duine a bhfuil cónaí air/uirthi sa gceantar de iontu agus a ról féin i gcúrsaí teanga an cheantair
bharr aon cheann de na cúiseanna thuas agus ar a léiriú dóibh.
mian leo ar Béarla a labhrófaí leis/léi. ii. Go dtacódh cainteoirí líofa na háite le
hiarrachtaí na n-áitritheoirí nua an Ghaeilge a
Má tá an Ghaeilge le teacht slán sa bpobal seo agus an shealbhú agus a labhairt.
sprioc de 70% cainteoirí laethúla Gaeilge a bhaint
iii. I gcás daoine a bhfuil roinnt Gaeilge acu cheana
amach, ní mór trí chuspóir a bhaint amach:
féin ach gan iad a bheith líofa ar fad, misneach a
a) na daoine le Gaeilge a spreagadh leis an nGaeilge thabhairt dóibh an méid Gaeilge atá acu
a labhairt lena ngasúir, agus leis an óige agus le a labhairt.
daoine eile sa bpobal go ginearálta;
iv. Iad a spreagadh le cur lena gcuid Gaeilge le
b) mar chuid den stráitéis iomlán, ní mór freisin go mbeidh ar a gcumas í a labhairt
líon suntasach de na háitritheoirí nua a lena gcomharsana.
spreagadh le Gaeilge mhaith a fhoghlaim agus í
v. Iad a spreagadh leis an nGaeilge a fhoghlaim go
a úsáid chomh minic agus is féidir, agus
mbeidh ar a gcumas páirt a ghlacadh in
c) áitritheoirí nua ar cainteoirí gníomhacha Gaeilge eagraíochtaí áitiúla gan cur as do chleachtais
iad a mhealladh chun cónaithe sa gceantar. teanga na n-eagraíochtaí.
vi. Tacaíocht a thabhairt don sciar acu atá dáiríre
Mura dtarlóidh a), is deacair a shamhlú go dtarlóidh
faoin nGaeilge a fhoghlaim sa gcaoi go mbeidh
b) nó c). Má fheic tear d’áitritheoirí nua sa bpobal
ar a gcumas a ngasúir a thógáil le Gaeilge.
nach fiú le muintir na háite féin, a bhfuil an Ghaeilge
acu, an teanga a labhairt, is ar éigean a aireos siad féin vii. Deis a thabhairt d’áitritheoirí nua a tháinig
gur fiú dóibh nó gur cheart dóibh an teanga a labhairt. isteach a gcuid scileanna a úsáid ar mhaithe leis
an bpobal, gan dochar a dhéanamh don seasamh
Thuairiscigh 40% de na háitritheoirí nua a rinne atá ag an nGaeilge faoi láthair i.e. gurb í teanga
ranganna agus cúrsaí Gaeilge nach raibh dea-thoradh phoiblí an phobail í.
ar a gcuid iarrachtaí. Is léir ón taighde nach raibh
múineadh na Gaeilge do dhaoine fásta chomh 7.8.3 Áitritheoirí nach as an nGaeltacht iad – Na
héifeachtach agus ba chóir é a bheith. Sa ngrúpa fócais Dúshláin is Suntasaí
don sciar seo den phobal, léirigh áitritheoirí nua a bhí i. Líon na ndaoine a tháinig isteach taobh istigh
i láthair a ndearcadh go raibh sé riachtanach ócáidí d’achar gearr blianta agus na deacrachtaí a
sóisialta a chruthú le deis a thabhairt dóibh a gcuid chothaíonn an inimirce seo maidir le
Gaeilge a labhairt agus a chleachtadh in atmaisféar comhtháthú na n-áitritheoirí nua seo sa
neamhbhagrach. Ba é a dtuairim go raibh bpobal teanga.
gníomhaíochtaí taitneamhacha i nGaeilge chomh ii. Na deacrachtaí sochtheangeolaíochta a
tábhachtach le ranganna sa teanga féin. chruthaíonn na háitritheoirí nua do na
Is mór an dúshlán é sciar de na daoine seo, nach hinstitiúidí oideachais áitiúla nuair is
bhfuil Gaeilge líofa acu, a chlaochlú ina nGaeilgeoirí aonteangaigh Bhéarla iad a ngasúir.
cumasacha a mbeidh an toil agus an cumas acu an iii. An tionchar a d’fhéadfadh a bheith ag
Ghaeilge a thabhairt don ghlúin atá le teacht. De áitritheoirí nua atá gan Ghaeilge nó atá ar
bharr gur Éireannaigh iad tromlach mór na n- bheagán Gaeilge ar iompar teanga eagraíochtaí
áitritheoirí nua seo, tá cumas eicínt sa nGaeilge acu agus cruinnithe áitiúla.
de bharr a gcuid scolaíochta. Bheadh an mhianaidhm iv. An tionchar uileréimseach a bhíonn ag
réasúnach ann go bhféadfaí, le hoiliúint éifeachtach áitritheoirí nua gan Ghaeilge nó ar bheagán
teanga, a chur ar cumas sciar mhaith den chohórt seo Gaeilge ar chothromaíocht teanga an phobail
páirt ghníomhach, shásúil, iomlán a ghlacadh sa agus an claonadh atá ag cuid acu an
bpobal gan cur as don seasamh atá ag an nGaeilge faoi chothromaíocht teanga a bhrú i dtreo
láthair i.e. gurb í teanga phoiblí an phobail í. an Bhéarla.

39
7.8.4 Áitritheoirí nach as an nGaeltacht iad – Moltaí

# Sprioc Cur Chuige Gníomhaithe Tráthchlár


1 Feasacht agus eolas a chothú i Feachtas eolais faoi chúrsaí teanga sa Foireann Pleanála Teanga 01/2011
measc an spriocghrúpa seo faoi gceantar a eagrú don spriocghrúpa seo. CFST+ sochtheangeolaí
chastachtaí teanga an cheantair
ionas go dtuigfidh siad an ról
ríthábhachtach atá acu féin i
gcaomhnú na teanga sa
gceantar.
2 Áitritheoirí nua a spreagadh Straitéis a fhorbairt leis an spriocghrúpa Foireann Pleanála Teanga
leis an nGaeilge a labhairt nó seo a aithint agus teagmháil a CFST
chun í a fhoghlaim agus a dhéanamh leo, ar a n-áirítear oiliúint
labhairt. éifeachtach teanga a dhearadh agus a
sheachadadh don spriocghrúpa seo.
3 Gréasáin shóisialta, ag feidhmiú a. Suirbhé a dhéanamh ar na Comhordaitheoir Teanga a. 05/2011
trí Ghaeilge, a bhunú ar himeachtaí ar mhaith le daoine páirt CFST + An Gaelacadamh +
mhaithe le deiseanna a bheith a ghlacadh iontu daoine deonacha.
ag áitritheoirí nua an Ghaeilge b. Ócáidí sóisialta a eagrú. Grúpaí b. 09/2011
a chleachtadh taobh amuigh Sóisialta – Siúlóid, Cniotáil, Stair
den oiliúint fhoirmiúil. Áitiúil, Tógáil Bád, srl. a bhunú
4 Cur le líon na dteaghlach atá ag Oiliúint teanga dírithe go speisialta ar Foireann Pleanála Teanga
tógáil a bpáistí le Gaeilge. thuismitheoirí le páistí óga, nó in aois CFST + an Gaelacadamh +
tuismitheoireachta agus ar mhná atá ag Ionad Leighis + Banaltra
súil le breith Pobail + an Naíonra
Bileog eolais faoi ghasúir a thógáil le
Comhar Naíonraí a
Gaeilge a dhearadh agus a scaipeadh ar
Gaeltachta
mhná atá ag súil.
Comhluadar
5 Caighdeán a gcuid Gaeilge a Oiliúint Ghaeilge ceangailte le riaradh Foireann Pleanála Teanga
fheabhsú le go mbeidh ar a eagraíochtaí. CFST + An Gaelacadamh
gcumas comhrá lena
gcomharsana agus páirt a Imeachtaí sóisialta trí Ghaeilge a eagrú. Údarás na Gaeltachta
ghlacadh in eagraíochtaí áitiúla
gan iad a thiontú ar an mBéarla
6 Feasacht a chothú i measc Feachtas eolais a sheoladh le feasacht a Foireann Pleanála Teanga
cainteoirí líofa Gaeilge faoin ról chothú. CFST
tábhachtach tacaíochta atá acu i
dtaca le foghlaimeoirí Gaeilge a
mhisniú agus a chumasú
7 Córas ‘comrádaí le Gaeilge’ a Liosta rannpháirtithe idir lucht An pobal mór Roimh thosú
bhunú. tacaíochta agus lucht foghlama Gaeilge na scoilbhliana
a chur le chéile Foireann Pleanála Teanga chuile bhliain
CFST + Iar-Oibrithe Lúfara
an Spidéil + CLG
8 Deis a thabhairt do dhaoine a Feachtas chun éiteas na Foireann Pleanála Teanga 01/2011 agus
tháinig isteach an Ghaeilge a ‘hinghlacthachta le Gaeilge na CFST agus lucht na uair gach sé
úsáid agus a labhairt in ionaid bhFoghlaimeoirí’ i siopaí / gnólachtaí ngnólachtaí áitiúla le mhí ina
seirbhíse agus ghnó an áitiúla a chothú. tacaíocht ó Gaillimh le dhiaidh sin.
cheantair. Gaeilge

7.9 Gnólachtaí Áitiúla agus an tIonad Oibre sráidbhaile riamh anall ná mar a bhíodh sna ceantair
máguaird. Tá daoine áitiúla ann a déarfadh gur mó an
7.9.1 Gnólachtaí Áitiúla agus an tIonad Oibre – An méid Gaeilge atá á úsáid sna gnólachtaí miondíola
Stádas Reatha áitiúla sa lá atá inniu ann ná mar a bhíodh blianta siar.
Léiríonn an taighde gur tréine an Béarla sa réimse Is ceantar mór turasóireachta é an Spidéal agus tá
oibre ná mar atá sí sa bpobal mór. Taobh amuigh den tionchar aige seo chomh maith ar nósanna úsáide na
Chomhar Creidmheasa, is láidre Béarla sna gnólachtaí Gaeilge i measc na mball foirne sna gnólachtaí áitiúla.
áitiúla ná mar atá sí sa bpobal go ginearálta. Níos minice ná a chéile, is é an Béarla an teanga
Tuairiscítear go mbíodh an Béarla níos láidre sa réamhshocraithe a bhíonn sa gceantar i measc daoine

40
nach bhfuil aithne acu ar a chéile. Is amhlaidh atá i vii. ‘Geilleagar Inmheánach’ trí Ghaeilge a fhorbairt.
dtromlach na siopaí áitiúla chomh maith. Tá an nós ag
custaiméirí freagra a thabhairt sa teanga a labhraítear 7.9.3 Gnólachtaí Áitiúla agus an tIonad Oibre – Na
leo – an Béarla go hiondúil. Is é an toradh atá ar an Dúshláin is Suntasaí
nós seo go ruaigtear an Ghaeilge as an réimse i. An Béarla a bheith ina theanga réamhshocraithe
tábhachtach seo den saol pobail. Léiríonn an pobal a sna siopaí agus sna seirbhísí áitiúla faoi láthair.
dtuairim láidir (78% – féach Aguisín 3, lgh 107, 108)
ii. An easpa tuisceana ar an ról tábhachtach atá ag
gur mhaith leo go mbeadh tuilleadh deiseanna acu an
gnónna agus lucht seirbhíse maidir leis an
Ghaeilge a úsáid sna gnólachtaí áitiúla. Tá gá le
nGaeilge, i gcomhthéacs theanga phobail
gníomh, ar bhonn na dea-sheirbhíse agus na cúirtéise
an cheantair.
do chustaiméirí, le freastal a dhéanamh ar an éileamh
láidir seo. iii. An tuairim atá ag roinnt fostóirí go gcaithfidh
teanga amháin (Béarla) a bheith i réim san ionad
7.9.2 Gnólachtaí Áitiúl a agus an tIonad Oibre – oibre ar mhaithe le héifeachtúlacht chumarsáide
Aidhmeanna Ginearálta i measc na foirne agus éifeachtúlacht an ghnó i
i. An Ghaeilge a bheith ina cuid de pholasaí gcoitinne, agus gan áit a bheith ag an nGaeilge
an ghnó. sa ngnólacht dá réir sin.
ii. Na buntáistí eacnamaíocha a bhaineann le stádas iv. Údarás na Gaeltachta a bheith lag ó thaobh úsáid
Gaeltachta a léiriú do na gnólachtaí. na Gaeilge agus feidhmiú polasaithe Gaeilge a
iii. Deiseanna fostaíochta teangabhunaithe chinntiú sna gnónna a dtugann sé tacaíocht
a chruthú. dóibh, agus neamhaird a bheith á tabhairt ar
cheist na teanga ag na gnónna sin dá bharr sin.
iv. Éiteas na Gaeilge a neartú san ionad oibre.
v. An easpa tuisceana ar na buntáistí a bhaineann le
v. Seirbhís i nGaeilge a chomhtháthú mar chuid de
stádas Gaeltachta.
pholasaithe ‘seirbhís do chustaiméirí’ na
ngólachtaí agus na seirbhísí áitiúla. vi. An nós seanbhunaithe gurb é an Béarla an
teanga a bhaineann le cúrsaí gnó.
vi. Comharthaíocht i nGaeilge a chur chun cinn.
7.9.4 a) Gnólachtaí Áitiúla – Miondíolacháin agus Seirbhíse - Moltaí

# Sprioc Cur Chuige Gníomhaithe Tráthchlár


1 An Ghaeilge a bheith mar Foireann le Gaeilge, agus atá sásta í Foireann Pleanála Teanga CFST i An Comhord-
ghnáth-theanga sa líon is mó a úsáid, a earcú bpáirt le fostóirí an cheantair aitheoir le
réimsí pobail bualadh le
Treoir i leith úsáid na Gaeilge & lucht gnó
iompar teanga sa láthair oibre a 01/2011 agus
bheith mar chuid den oiliúint chuile Mhí
seirbhíse & oibre Márta agus Mí
Meán Fómhair
2 Ábhar scríofa atá dírithe ar Seirbhís aistriúcháin agus Foireann Pleanála Teanga CFST i Ar bhonn
an bpobal a bheith ar fáil i comhairle teanga ar chostas íseal a bpáirt le haistritheoirí gairmiúla. leanúnach
nGaeilge. chur ar fáil do na gnónna.
3 An Ghaeilge mar theanga Seisiún eolais faoi chúrsaí teanga saFoireann Pleanála Teanga CFST i Mar atá thuas
réamhshocraithe a gceantar a eagrú leis an lucht gnó bpáirt le fostóirí an cheantair
spreagadh
4 An Ghaeilge a lárnú i Polasaí Gaeilge i gcomhthéacs Foireann Pleanála Teanga CFST i Mar atá thuas
bpolasaithe na ngnólachtaí ‘seirbhís do chustaiméirí’ a phlé bpáirt le fostóirí an cheantair
leis an lucht gnó
Tacaíocht/samplaí ó Ghaillimh le
Gaeilge, Foras na Gaeilge, Údarás
na Gaeltachta
5 Mar atá thuas An fhoireann a oiliúint le fáiltiú Foireann Pleanála Teanga CFST i Mar atá thuas
roimh chustaiméirí i nGaeilge agus bpáirt le fostóirí an cheantair
a bheith foighdeach le Gaeilge na
bhfoghlaimeoirí
6 Mar atá thuas Oiliúint chuí a bheith ar fáil do Foireann Pleanála Teanga CFST i Mar atá thuas
bhaill foirne mar chuid de bpáirt le fostóirí an cheantair
sheirbhís ar ardchaighdeán do
chustaiméirí, agus béim a bheith
san oiliúint sin ar chúirtéis teanga
a léiriú don chustaiméir

41
# Sprioc Cur Chuige Gníomhaithe Tráthchlár
7 Mar atá thuas Suaitheantas á chaitheamh ag baill foirne Foireann Pleanála Teanga Mar atá thuas
atá sásta freastal a dhéanamh i nGaeilge CFST i bpáirt le fostóirí an
cheantair
8 An Ghaeilge scríofa a Lucht gnó a spreagadh le híomhá Foireann Pleanála Teanga An Comhordaitheoir
ghnáthú Ghaelach a chruthú i ngach réimse den CFST i bpáirt le fostóirí an le bualadh le lucht
ghnó (páipéarachas, freagairt gutháin, cheantair gnó 01/2011 agus go
An Ghaeilge a bheith
glórphost, suíomh gréasáin srl) agus a leanúnach as sin ar
feiceálach Údarás na Gaeltachta
chinntiú gur comharthaíocht i nGaeilge aghaidh.
a chrochtar. Foras na Gaeilge
CFST le comhairle i leith aistriúcháin
agus cruinneas i scríobh na Gaeilge a
sholáthar.
9 An Ghaeilge a bheith le Lucht Gnó a spreagadh le fuaimrian Foireann Pleanála Teanga An Comhordaitheoir
cloisteáil raidió/ceoil Gaelach i nGaeilge a bheith CFST i bpáirt le fostóirí an le bualadh le lucht
le cloisteáil cheantair gnó 01/2011 agus
chuile Mhárta agus
chuile Mheán
Fómhair amach
anseo
10 Foireann a chumasú sa Oiliúint teanga a chur ar fáil do bhaill Comhordaitheoir Teanga + Mar atá thuas
nGaeilge foirne Ionad Seirbhísí Teanga +
fostóirí
11 Na buntáistí eacnamúla a. An Comhordaitheoir Teanga le Foireann Pleanála Teanga a. 01/2011
a bhaineann le labhairt taighde a dhéanamh agus tuarascáil a CFST+ Ú na G + Roinn na
na Gaeilge a chur ina luí scríobh G+ GleG+ Gnólachtaí
ar an lucht gnó b. Seisiún eolais + bileog eolais Áitiúla. b. Márta 2011
12 An Spidéal mar ionad a. An fhéidearthacht a bhaineann le Foireann Pleanála Teanga Mar atá thuas
gnó, seirbhíse agus bunú Cumann Tráchtala i nGaeilge a CFST+ Ú na G + Roinn na
turasóireachta le chíoradh G+ GleG+ Gnólachtaí
Gaeilge a láidriú b. ‘An Spidéal’ mar bhranda aitheantais Áitiúla.
a chur chun cinn Fáilte Éireann
Co. Co. na Gaillimhe
c. Féidearthacht maidir le hOifig Eolais
turasóireachta a chíoradh
13 An Ghaeilge a bheith in Comórtas a eagrú don ghnólacht is mó a Foireann Pleanála Teanga Bliantúil
úsáid mar ghnáth- dhéanfadh iarracht CFST+ Gaillimh le Gaeilge +
theanga chumarsáide úsáid na Gaeilge a chur chun cinn gnólachtaí áitiúla
sna hionaid ghnó

7.9.4 a) Gnólachtaí Áitiúla – Miondíolacháin agus Seirbhíse - Moltaí

# Sprioc Cur Chuige Gníomhaithe Tráthchlár


1 An Ghaeilge a Foireann le Gaeilge, atá sásta í a úsáid, a Foireann Pleanála Teanga An Comhordaitheoir
bheith mar ghnáth- earcú. CFST i bpáirt le fostóirí an le bualadh le lucht
theanga sa líon is Treoir i leith úsáid na Gaeilge & iompar cheantair gnó 01/2011 agus
mó réimsí pobail teanga sa láthair oibre a bheith mar chuid chuile Mhí Márta
den oiliúint seirbhíse & oibre agus Mí Meán Fómh.
2 Mar atá thuas Buntáiste a thabhairt d’iarrthóirí le Gaeilge, Foireann Pleanála Teanga An Comhordaitheoir
leis na scileanna cuí, sa bpróiséas CFST i bpáirt le fostóirí Teanga le cruinniú a
earcaíochta eagrú le fostóirí
12/2011
3 An Ghaeilge a chur • A dhearbhú go mbeidh coinníoll teanga Foireann Pleanála Teanga An Comhordaitheoir
san áireamh maidir ag baint le haon deontas fostaíochta a CFST i bpáirt le fostóirí, le Teanga le cruinniú a
le haon deontas a íocann Údarás na Gaeltachta le fostóir hÚdarás na Gaeltachta + eagrú le Ú na G.
íocfar le fostaíocht a • Imscrúdú go gcomhlíontar na Ionad Seirbhísí Teanga. 12/2011
chruthú nó a coinníollacha thuasluaite
chothabháil • Deiseanna a bheith ar fáil d’fhostaithe
ar bheagán Gaeilge í a shealbhú

42
# Sprioc Cur Chuige Gníomhaithe Tráthchlár
4 Saol sóisialta i nGaeilge Comórtais (spóirt agus araile) idir- Foireann Pleanála Teanga
An Comhordaitheoir
a spreagadh chomhlachtaí i nGaeilge a eagrú. CFST i bpáirt le fostóirí +
Teanga le cruinniú a
Údarás na Gaeltachta eagrú le fostóirí
12/11
5 Inghlacthacht Inghlacthacht le Gaeilge a bheith mar Foireann Pleanála Teanga An Comhordaitheoir
dhearfach le Gaeilge chuid den pholasaí iompair san ionad CFST i bpáirt le fostóirí + Teanga le cruinniú a
oibre ÚaG eagrú le fostóirí
6 An Ghaeilge a bheith Fostóirí a spreagadh le híomhá Ghaelach Foireann Pleanála Teanga An Comhordaitheoir
feiceálach a chruthú i ngach réimse den ghnó CFST i bpáirt le fostóirí an Teanga le cruinniú a
(páipéarachas, freagairt gutháin, cheantair eagrú le fostóirí
glórphost, suíomh gréasáin srl) agus a
chinntiú gur comharthaíocht i nGaeilge
a chrochtar
7 An Ghaeilge a bheith le Fostóirí a spreagadh le raidió / fuaimrian Foireann Pleanála Teanga An Comhordaitheoir
cloisteáil i nGaeilge a bheith le cloisteáil CFST i bpáirt le fostóirí an Teanga le cruinniú a
cheantair eagrú le fostóirí
8 Comhfhreagras Gnó i CFST le comhairle i dtaca le haistriúchán Foireann Pleanála Teanga An Comhordaitheoir
nGaeilge a spreagadh agus cruinneas i scríobh na Gaeilge a CFST i bpáirt le fostóirí an le bualadh le lucht
sholáthar. cheantair ghnó 01/2011 agus go
Sraith teimpléad (sonraisc, admhálacha, go leanúnach as sin
orduithe, páipéarachas ginearálta srl) a ar aghaidh
bheith cruthaithe do na gnólachtaí
9 Gnólachtaí a spreagadh Teimpléad de phlean teanga a chur ar Foireann Pleanála Teanga An Comhordaitheoir
le plean teanga fáil do ghnólachtaí CFST i bpáirt le fostóirí an Pleanála Teanga le
bunúsach saincheaptha Cúnamh a thabhairt do ghnólachtaí cheantair le tacaíocht ó cruinniú a eagrú le
a réiteach agus a chur i plean teanga ar leith don ghnólacht sin a Údarás na Gaeltachta agus fostóirí
bhfeidhm dhréachtú an Ionad Seirbhísí Teanga 01/2011
10 Fostaíocht i nGaeilge a Comhpháirtíocht a chothú le Údarás na Foireann Pleanála Teanga 01/2011
bheith ar fáil Gaeltachta d’fhonn cur le tionscadail CFST i bpáirt le UnaG +
agus fostaíocht theangabhunaithe Foras na Gaeilge
11 An Ghaeilge a bheith in Comórtas a eagrú don ghnólacht is mó a Foireann Pleanála Teanga Bliantúil
úsáid mar ghnáth- dhéanfadh iarracht CFST+ GleG + gnólachtaí
theanga chumarsáide úsáid na Gaeilge a chur chun cinn áitiúla
sna hionaid ghnó

7.10 An Teicneolaíocht Nua agus an Ghaeilge fíorannamh a sheol siad teachtaireachtaí téacs
i nGaeilge.
7.10.1 An Teicneolaíocht Nua agus an Ghaeilge –
Ní bréag ar bith é go gcaitheann déagóirí níos mó
Stádas Reatha
ama ag breathnú ar scáileán ná mar a chaitheann siad
Tá ról lárnach i saol an phobail agus i saol an duine
i mbun comhrá lena dtuismitheoirí nó le daoine níos
aonair ag an teicneolaíocht nua, ach i measc na hóige
sine ná iad. Ó thaobh na sochtheangeolaíochta de, tá
go háirid sa lá atá inniu ann. Léiríonn taighde a
an-tionchar ag an tsíortheagmháil seo leis an mBéarla
foilsíodh i nuachtán sa mBreatain le déanaí11 go
ar shealbhú agus iompar teanga na ndaoine óga.
gcaitheann déagóirí 31 uair am chloig in aghaidh na
seachtaine ar líne. Is sa mbreis ar an gcúpla uair an
7.10.2 An Teicneolaíocht Nua agus an Ghaeilge –
chloig a chaitheann siad ag breathnú ar an teilifis
Aidhmeanna Ginearálta
chuile lá é seo. Cé go bhfuil láithreacht ag an nGaeilge
sna meáin dhigiteacha, tá láithreacht uafásach mór i. An t-idirlíon a úsáid mar áis agus mar fhóram
ag an mBéarla. Is uirlisí cumarsáide thar a bheith pobail lárnach do mhuintir an Spidéil agus an
láidir iad an fón póca agus leathanaigh shóisialta ar an idirghabháil sin a bheith i nGaeilge.
idirlíon agus an t-idirlíon féin. Ardaíodh ceist na ii. Na féidearthachtaí a bhaineann leis an réimse
teicneolaíochta nua ag grúpa fócais ina raibh 36 leictreonach agus í ag feidhmiú trí Ghaeilge a
déagóir de chuid an cheantair feidhme i láthair. Cé go léiriú don phobal.
raibh leathanach ‘Facebook’ ag formhór na ngasúr, ní iii. Stádas na Gaeilge a ardú trí úsáid a bhaint aisti i
raibh ach beirt ag baint úsáid as an leagan Gaeilge den modh nua-aimseartha.
suíomh. Maidir le teachtaireachtaí téacs i nGaeilge a
iv. Ábharthacht na Gaeilge sa saol comhaimseartha
sheoladh ar fhóin phóca, thuairiscigh na gasúir gur go
a dhaingniú.

43
v. An Ghaeilge a lárnú i saol sóisialta leictreonach 7.11 An Earnáil Stáit
an phobail.
7.11.1 An Earnáil Stáit – Stádas Reatha
7.10.3 An Teicneolaíocht Nua agus an Ghaeilge – Na Is iomaí plé a bhíonn ag an bpobal áitiúil leis an
Dúshláin is Suntasaí státchóras idir lucht leighis agus tréadlianna, idir
i. Uileláithreacht an Bhéarla sa saol ar líne agus sna chúrsaí cánach agus carranna, le hionadaithe na
meáin dhigiteacha. Roinne Talmhaíochta, Roinn na Mara agus Comhairle
ii. A laghad úsáide a bhaintear as an nGaeilge mar Contae na Gaillimhe agus leis na comhlachtaí stáit ar
mhodh cumarsáide leictreonach, fiú idir daoine nós an Post agus BSL. Is trí Bhéarla a bhíodh an chuid
a bhfuil an Ghaeilge acu. is mó den phlé seo riamh anall ach amháin ag daoine
a bhí tiomanta don Ghaeilge agus a bhí sásta stró a
iii. An dícheangal a shamhlaítear a bheith idir an
chur orthu féin agus a éileamh go ndéanfaí freastal
Ghaeilge agus an teicneolaíocht nua.
orthu i nGaeilge. Dar ndóigh, bhí an ceart
iv. A laghad eolais atá ag daoine ar na deiseanna bunreachtúil sin acu ach go minic ghlac muintir na
atá ann an teicneolaíocht nua a chleachtadh Gaeltachta le seirbhís i mBéarla ón státchóras.
trí Ghaeilge.
Tháinig Acht na dTeangacha Oifigiúla i bhfeidhm
v. An tarraingteacht atá ag cluichí agus ag in 2003 agus d’aidhm leis tuilleadh deiseanna a
leathanaigh shóisialta i mBéarla ar líne. thabhairt do phobal na Gaeltachta agus na Gaeilge a
vi. An easpa cleachtaidh atá ar go leor daoine ar an gcuid gnó a dhéanamh trí Ghaeilge le heagraíochtaí
nGaeilge scríofa taobh amuigh de chomhthéacs stáit. Ceaptar gur úsáid a bhaint as forálacha an Achta
an oideachais. agus le cúnamh Oifig an Choimisinéara Teanga na
bealaí is fóintiúla le meon an phobail a spreagadh lena
gcearta teanga a éileamh. Go dtí seo, áfach, tá amhras
ann gur beag feabhas atá tagtha ar chaighdeán agus
líon na seirbhísí atá ar fáil i nGaeilge i ndáiríre ón Stát
agus gur beag éileamh breise atá tagtha ó mhuintir na
Gaeltachta ar sheirbhísí trí Ghaeilge.

7.10.4 An Teicneolaíocht Nua – Moltaí


Tráth-
# Sprioc Cur Chuige Gníomhaithe
chlár
1 Straitéis a aimsiú le ról agus Comhairle agus saineolas teicniúil a chur Foireann Pleanála Teanga CFST le 01/2011
an bhaint atá ag an nGaeilge ar fáil do na hinstitiúidí poiblí Bainisteoir Láithreáin CFST & na
leis an saol nua-aimseartha a (scoileanna, ionad cúram leanaí, etc) hInstitiúidí Poiblí & Gnólachtaí
léiriú don phobal agus don ionas go mbainfidh siad úsáid as na
óige go háirid. leaganacha Gaeilge de na príomhchórais
oibriúcháin agus na príomh-ríomhchláir
– Windows, Linux, MS Office,
OpenOffice, etc.
2 Gréasáin shóisialta i nGaeilgeSuíomh idirlín www.anspideal.ie a chur Foireann Pleanála Teanga CFST le 09/2011
a fhorbairt chun cinn mar áis lárnach eolais, Bainisteoir Suíomh Idirlín CFST
shóisialta agus eacnamaíoch do phobal
an Spidéil
3 An ‘geilleagar inmheánach Ceardaithe agus oibrithe ag fógairt a Foireann Pleanála Teanga CFST + 09/2011
trí Ghaeilge’ a chothú. gcuid seirbhísí ar www.anspideal.ie Bainisteoir Suíomh Idirlín
4 Gréasán ar líne sóisialta do a. ‘Balla Plé’ ar www.anspideal.ie Foireann Pleanála Teanga CFST + 09/2011
mhuintir an Spidéil a chothú b. Leathanach Facebook i nGaeilge don Bainisteoir Suíomh Idirlín
Spidéal a bhunú
c. Fógraíocht faoi imeachtaí sóisialta i
nGaeilge a éascú ar www.anspideal.ie
5 Féiniúlacht Ghaeltachta an Logainmneacha áitiúla a chur ar fáil ar Foireann Pleanála Teanga CFST + 09/2011
cheantair a láidriú an suíomh idirlín chomh maith lena Bainisteoir Suíomh Idirlín + an
mbrí. Gaelacadamh
Leaganacha cainte agus seanfhocla a
bhaineann leis an gceantar a chur ar
www.anspideal.ie
6 Bród sa gcultúr áitiúil Eolas faoi phearsana teanga + litríochta Foireann Pleanála Teanga CFST +
Gaeltachta, idir stairiúil agus an phobail a chur ar an suíomh idirlín Bainisteoir Suíomh Idirlín
chomhaimseartha, a chothú

44
7.11.2 An Earnáil Stáit – Aidhmeanna Ginearálta ndaoine atá ag obair in oifigí a bhíonn ag freastal
i. Réimsí an tsaoil a leathnú amach ionas gur féidir ar mhuintir na Gaeltachta a bheith ar bheagán
saol an duine a labhraíonn an Ghaeilge a Gaeilge dá bhrí sin.
chaitheamh ar bhealach chomh hiomlán agus is v. In ainneoin Acht na dTeangacha Oifigiúla a
féidir é trí Ghaeilge. bheith ina dhlí le seacht mbliana, an t-amhras
ii. Stádas na teanga a ardú trí idirbhearta atá ann gur beag feabhas atá tagtha i ndáiríre ar
tábhachtacha a dhéanamh trí Ghaeilge. chaighdeán agus líon na seirbhísí atá ar fáil i
nGaeilge ón Stát.
iii. Buntáiste eacnamaíoch a thabhairt do lucht
labhartha na Gaeilge trí fhostaíocht a chruthú le
freastal ar na héilimh a chothaíonn an tAcht.
iv. Féiniúlacht na Gaeltachta a láidriú agus a léiriú
don státchóras.

7.11.3 An Earnáil Stáit – Na Dúshláin is Suntasaí


i. An nós seanbhunaithe atá ag go leor de mhuintir
na Gaeltachta glacadh le seirbhís trí Bhéarla.
ii. An deacracht a bhíonn ag go leor daoine maidir
leis an nGaeilge oifigiúil scríofa agus an
difear idir í agus an ghnáth-theanga labhartha
sa nGaeltacht.
iii. An nós a chleachtann muintir na Gaeltachta an
Béarla a labhairt le nach mbeadh an duine ar
bheagán Gaeilge míchompordach.
iv. A laghad daoine agus ardchumas acu sa nGaeilge
atá sa státchóras faoi láthair, agus formhór na

7.11.4 An Earnáil Stáit – Moltaí


Tráth-
# Sprioc Cur Chuige Gníomhaithe
chlár
1 An pobal a spreagadh Feasacht an phobail faoina gcearta teanga a Foireann Pleanála Teanga CFST+
lena cuid gnóthaí a mhéadú. Oifig an Choimisinéara Teanga
dhéanamh leis an Bileog eolais
státchóras trí Ghaeilge www.anspideal.ie
2 Comhpháirtíocht a Achoimre de na míreanna ábhartha den Foireann Pleanála Teanga CFST i 6 uair in
chothú le hOifig an reachtaíocht agus scéimeanna teanga na gcomhpháirtíocht le hOifig an aghaidh na
Choimisinéara Teanga gComhlachtaí Poiblí a bhaineann le Ceantar Choimisinéara Teanga bliana
d’fhonn dualgais an Stáit an Spidéil a aithint agus a fhoilsiú ar
faoi Acht na dTeangachawww.anspideal.ie
Oifigiúla 2003 a áireamh Imscrúdú a dhéanamh maidir le cur i
agus a léiriú don phobal bhfeidhm na scéimeanna teanga chomh fada
agus a bhaineann sé le ceantar an Spidéil
3 Féiniúlacht Ghaeilge an Feachtais éagsúla a eagrú leis an bpobal a Foireann Pleanála Teanga CFST Leanúnach
phobail teanga a láidriú. spreagadh lena sainaitheantas Gaeilge a + Eagrais Stáit + Feidhmeannacht
láidriú (ainm & seoladh a chlárú i nGaeilge na Seirbhíse Sláinte + Ionaid
ar theastais bhreithe, Clár na dToghthóirí, Leighis + Banaltra Pobail +
Pas, Ceadúnas Tiomána, Cártaí Bainc srl.) Comhairle Contae an Gaillimhe
Páistí nuabheirthe a chlárú i nGaeilge i
ngach cás.
4 Seirbhís i nGaeilge a Imscrúdú a dhéanamh d’fhonn laincisí na Foireann Pleanála Teanga CFST Leanúnach
bheith ar fáil do seirbhísí atá á gcur ar fáil sa gceantar ag an + Oifig an Choimisinéara Teanga
mhuintir an cheantair earnáil stáit i mBéarla amháin a aithint. + Údarás na Gaeltachta
ón Státchóras Aighneachtaí a chur isteach i leith
Scéimeanna Teanga na gComhlachtaí Poiblí i
bhfianaise torthaí an imscrúdaithe thuas.
Éileamh a dhéanamh ar an earnáil stáit
oibrithe le Gaeilge a fhostú sa gceantar –
gealltanas scríofa a fháil uathu.

45
7.12 Moltaí Ilghnéitheacha

# Sprioc Cur Chuige Gníomhaithe Tráthchlár


1 Féiniúlacht chomhaimseartha Lógó a dhearadh Foireann Pleanála Teanga 10/2010
nua a bheith ar an tionscadal CFST+ dearthóir
pleanála teanga
2 Cruinnithe i nGaeilge a éascú, a. Trealamh ateangaireachta b. CFST + Údarás na G, + a. 01/2011
mórchruinnithe poiblí go comhuaineach a cheannach agus a Rannóg na
háirid. chur ar fáil do ghrúpaí pobail hateangaireachta san
b. Painéil d’ateangairí oilte a chur le Acadamh b. 01/2012
chéile
3 Pobail bhailte fearainn an Monatóireacht a dhéanamh ar leasuithe CFST + Co. Co. na Leanúnach
cheantair feidhme a threisiú agus athruithe don bhonneagar áitiúil a Gaillimhe, Údarás na
mbeadh tionchar diúltach acu ar Gaeltachta, Roinn na
chomhdhéanamh phobal teanga an Gaeltachta
cheantair
(Tionscadal an R336 nua ó Bhearna go
Scríb)

4 Féachaint chuige go bhfuil Co. Aighneachtaí a chur chuig Co. Co. na Foireann Pleanála Teanga Nuair a
Co. na Gaillimhe ag Gaillimhe nuair atá plean forbartha an CFST thagann chun
comhlíonadh a cuid dualgas Chontae agus na Gaeltachta á phlé. cinn
maidir leis an nGaeilge faoi
Phlean Forbartha an Chontae
agus faoi phlean Áitiúil na
Gaeltachta
5 Tithíocht a chur ar fáil ar Na féidearthachtaí maidir le bunú Oifigeach Forbartha Tuairisc a chur
phraghas réasúnta do comharchumann tithíochta ag feidhmiú Chomhlacht Forbartha an ar fáil do CFST
theaghlaigh agus do dhaoine trí Ghaeilge a scrúdú. Spidéil i gcomhar le 2/11
óga áitiúla dreamanna i dtionscal na
tógála
6 Áitritheoirí nua le Gaeilge a Na féidearthachtaí maidir le tithíocht a Foireann Pleanála Teanga
mhealladh isteach sa gceantar chur ar fáil do dhaoine le Gaeilge, le CFST
hiad a thabhairt isteach sa gceantar, a
scrúdú.
7 Saol sóisialta trí Ghaeilge a Tacú leis na féilte dúchasacha pobail atá Foireann Pleanála Teanga 2 uair in
chothú agus a bhuanú don ann agus féile chomhaimseartha don CFST + eagraithe na aghaidh na
phobal ar fad óige a bhunú agus an Ghaeilge a bheith bhféilte + An Gaelacadamh bliana
lárnach ann. + Éigse an Spidéil +
Tacú leis na féilte cultúrtha atá ar an Pléaraca Chonamara +
bhfód cheana féin. Ealaín na Gaeltachta
Na féidearthachtaí maidir le Féile
Litríochta a chruthú a chíoradh.

8 A chinntiú gur íomhá Ghaeilge Monatóireacht leanúnach a dhéanamh Foireann Pleanála Teanga Eanáir 2011
atá ag an gcomharthaíocht ar chomharthaíocht CFST + Comhairle Contae
áitiúil ar fad Seirbhís chomhairleach maidir leis an na Gaillimhe
dea-chleachtas ó thaobh
comharthaíochta de a chur ar fáil
d’eagraíochtaí agus don phobal fré
chéile.
Comhpháirtíocht a chothú idir CFST
agus CCnaG.

9 Rannpháirtíocht an phobail sa Cairt Tacaíochta Pobail & Teanga ar An pobal i gcomhar leis na 09/2011
bPlean Teanga a dhaingniú leibhéal Pobail, Eagrais, Gnó & heagrais agus na gnólachtaí
Teaghlaigh a dhréachtú. áitiúla.
Feachtas rannpháirtíochta & eolais a
eagrú d’fhonn an chairt a scaipeadh.

46
7.13 Na Moltaí – Léargas Ginearálta bpobal, mar bhuntáiste eacnamúil, mar chuid
Mar thoradh ar an taighde, tá staid chomhaimseartha fhiúntach dá n-oidhreacht, dá saol comhaimseartha,
an Ghaeilge i gceantar an Spidéil aimsithe agus agus dá dtodhchaí.
taifeadta. Tá na dúshláin sochtheangeolaíochta De bharr an sciar mór den phobal atá tagtha
léirithe agus ní mór teacht ar straitéisí éifeachtachta isteach ó áiteacha taobh amuigh den Ghaeltacht chun
chun an t-athrú teanga a aisiompú mar fhreagairt ar cónaithe sa gceantar, tá tábhacht faoi leith ag baint le
na dúshláin seo. clár oiliúna éifeachtach teanga a dhearadh agus a chur
Ní mór don fhreagairt sin a bheith comhtháite. Ina ar fáil dóibh. Bheadh sé mar aidhm ag an oiliúint seo
alt An Integrated Language Planning Model, ceithre sprioc a bhaint amach:
úsáideann Mac Donnacha (2000, 16) an tábla seo a • A chur ar a gcumas comhrá lena gcomharsana i
leanas leis na príomhghníomhaíochtaí sa bpleanáil nGaeilge na háite.

The nurturing of Increasing the level Increasing the level Nurturing and Increasing the level
positive attitudes of ability in the of language usage strengthening the of organic
towards the language language intergenerational
language community language
transmission
teanga chomhtháite a léiriú: • Páirt a ghlacadh i saol na Gaeltachta go ginearálta
I bpleananna teanga eile, go minic i gcomhthéacs gan an Ghaeilge a lagú mar theanga an phobail.
pobail teanga atá i bhfad níos laige ó thaobh úsáid na
• Sciar de na háitritheoirí nua seo a chumasú leis an
Gaeilge de ná mar atá Ceantar an Spidéil, cuireadh an-
nGaeilge a labhairt lena ngasúir.
bhéim ar scoileanna agus réimse na n-institiúidí
oideachais. I bpobal teanga ar nós an Spidéil, atá fós • Meas agus bród a bheith acu as pobal, teanga agus
ina cheantar Gaeltachta sách láidir, tá gá le straitéisí cultúr na háite nua a bhfuil siad ina gcónaí ann.
níos leithne, níos cuimsithí agus níos comhtháite. Is é Maidir le tuismitheoirí dátheangacha, tá gá le na
an achmhainn is láidre atá againn mar phobal roghanna teanga a leagan amach go soiléir os a
Gaeltachta an méid daoine atá ina gcónaí sa gceantar gcomhair. Ina gcás siúd a roghnaíonn an Ghaeilge, tá
arb í an Ghaeilge a rogha teanga i neart réimsí dár gá le comhairle a chur ar fáil dóibh ar an gcaoi is
saol. Ní mór chuile iarracht a dhéanamh an éifeachtaí chun é seo a dhéanamh, agus na castachtaí
achmhainn seo a chosaint agus a fhorbairt. sochtheangeolaíochta vis-a-vis an Ghaeilge mar
mhionteanga agus an Béarla mar mhórtheanga á
Ní mór a thabhairt san áireamh an rogha teanga
dtabhairt san áireamh. Ní mór aird a dhíriú ar
atá ag an bpobal. Ar an ábhar seo, déanann Williams
mhodhanna le sóisialú na ngasúr, trí Ghaeilge, ag gach
(2002, 252) tagairt do Haugen (1999)
céim dá bhforás, a éascú.
Whenever languages are in contact, they are in
competition for users. They may be seen as commodities Le go mbeadh an tionchar is mó is féidir ag an
on a ‘language market’,’ and they will live only as long as bPlean Teanga ar an bpobal, ní mór go mbeadh sé
they find customers who are ready to buy them. feiceálach go bhfuil rud éigin nuálach, forleathan ag
tarlú sa bpobal. Is anseo a thagann an mhargaíocht,
I bhfocla eile, ní mór an Ghaeilge a ‘dhíol’ leis an an phoiblíocht agus an comhthathú i gceist.

47
8. FEIDHMIÚ AGUS MONATÓIREACHT
Tá obair mhór caite le réiteach an Phlean Teanga seo próiseas earcaíochta a chur ar bun le
agus tá aird an phobail dírithe ar an gcéad chéim eile, Comhordaitheoir cuí a roghnú agus a fhostú. Beidh
is é sin, feidhmiú an Phlean. Le go gcuirfí an Plean i de chúram ar an nGrúpa ansin clár na ngníomhachtaí
bhfeidhm ar an gcaoi is éifeachtaí agus ina iomláine, sa bPlean seo, agus spriocdhátaí agus spriocanna
ní mór na nithe seo a leanas a eagrú agus a thabhairt cáilíochta mar chuid de (i.e. Caibidil 7 den Phlean), a
i gcrích. leagan amach don Fhoireann Pleanála Teanga.
Beidh de chúram ar an nGrúpa Feidhmiúcháin
8.1 Comhpháirtithe don Tionscadal athbhreithniú tráthrialta a dhéanamh ar chlár na
ngníomhachtaí sa bPlean seo agus féachaint chuige
Meastar gurb iad an Roinn Gnóthaí Pobail,
go mbainfear amach iad ar ardchaighdeán taobh istigh
Comhionannais agus Gaeltachta, Comhairle Contae
de na spriocdhátaí cuí.
na Gaillimhe, agus Údarás na Gaeltachta, ina n-aonar
nó i gcomhthionscnamh, an comhpháirtí nó na
comhpháirtithe nádúrtha a dhéanfadh comhoibriú
8.4 An Fhoireann Pleanála Teanga
leis an gComhlacht Forbartha leis an bPlean a chur I gcomhthéacs na hoibre eile go léir atá ar bun ag
i bhfeidhm. Comhlacht Forbartha an Spidéil faoi láthair i réimsí
eile den fhorbairt pobail, meastar nach leor an
8.2 Páirtithe Leasmhara Eile struchtúr foirne reatha atá ag an gComhlacht
Forbartha chun na gníomhaíochtaí uile atá leagtha
Tá tábhachtach ag baint leis na páirtithe leasmhara a
amach sa bPlean seo a chur i bhfeidhm go
aithint agus gaol comhthairbheach a chothú leo. Is é
héifeachtach sa tréimhse sé bliana atá i gceist. Meastar
pobal Cheantar an Spidéil an príomhpháirtí leasmhar
go bhfuil sé riachtanach dhá phost – Comhordaitheoir
sa tionscadal agus tá sé ríthábhachtach a
Pleanála Teanga agus Feidhmeannach Pleanála
rannpháirtíocht siúd a spreagadh agus a éascú.
Teanga – a chruthú le cúram a dhéanamh de na
Aithnítear an ról tábhachtach atá ag páirtithe
gníomhaíochtaí sin agus a bhfuil sa gcáipéis seo a bhrú
leasmhara eile ar nós ionadaithe na n-urraitheoirí,
chun tosaigh sna blianta beaga seo romhainn in
lucht bainistíochta na n-institiúidí Oideachais áitiúla,
éineacht le dreamanna eile sa bpobal.
oifigigh na n-eagraíochtaí deonacha agus caithimh
aimsire, an Gaelacadamh, tuismitheoirí óga, Tá ról lárnach le bheith ag an bhFoireann Pleanála
áitritheoirí nua isteach, daoine a eagrós Teanga ó thaobh an sprioc atá leagtha síos don
gníomhaíochtaí nua do shainghrúpaí sa bpobal, tionscnamh seo a bhaint amach, is é sin líon na
ceannaire an ógchlub, agus daoine eile nach iad. gcainteoirí laethúla Gaeilge a ardú go dtí 70% nó os a
chionn, faoi aimsir an daonáirimh in 2015. Ní bheidh
8.3 An Grúpa Feidhmiúcháin na daoine sin ábalta an sprioc sin a bhaint amach gan
lántacaíocht ó chuile réimse den phobal, agus ní mór
Ní mór a aithint go bhfuil an t-uafás oibre agus ama béim a bheith ar an bhfíric gur faoin bpobal féin agus
caite ag an bhFochoiste Pleanála Teanga de chuid an institiúidí an phobail a bheas sé an mhórsprioc a
Chomhlacht Forbartha, ar bhonn deonach, le dhá bhaint amach, agus gur feidhm thacaíochta agus
bhliain anuas. Chun gníomhaíochtaí pleanála teanga éascaíochta a bheas á comhlíonadh ina leith sin ag an
sa Spidéal a thabhairt céim shuntasach eile chun cinn bhFoireann Pleanála Teanga in éineacht leis an
agus cúram a dhéanamh den obair atá leagtha amach bpobal. Ba chóir do na daoine a cheapfar a bheith
sa bPlean seo, beidh gá le Grúpa Feidhmiúcháin nua tiomanta, eagraithe, agus scileanna láidre
a bhunú faoi stiúir an Chomhlacht Forbartha. idirphearsanta a bheith aige nó aici, leis an óige
D’fhéadfadh baill den Fhochoiste Pleanála Teanga go háirid.
reatha a bheith ina mbaill den Fhoireann Tionscadail Bheadh na daoine a cheapfaí ag obair ar chonradh
nua, ach beidh gá freisin le daoine breise – daoine bliantúil agus d’fhéadfaí an conradh a athnuachan go
fuinniúla a bhfuil réimse leathan scileanna acu mar bliantúil ach a gcuid oibre a bheith ar ardchaighdeán
aon le tuiscint ar na dúshláin teanga atá amach roimh i dtuairim an Ghrúpa Feidhmiúcháin. Meastar go
mhuintir an Spidéil. Ar an nGrúpa chomh maith, ba mbeadh scála tuarastail idir €35,000 agus €45,000
chóir go mbeadh ionadaí ag an urraitheoir agus tá sé feiliúnach do phost an Chomhordaitheora, agus
tábhachtach go mbeadh an Grúpa ionadaíoch, ar an tuarastal idir €25,000 agus €35,000 do phost
óige go háirid. Beidh an Grúpa Feidhmiúcháin an Fheidhmeannaigh.
freagrach do Chomhlacht Forbartha an Spidéil. Gan Foireann Pleanála Teanga lánaimseartha a
Beidh de dhualgas ar an nGrúpa Feidhmiúcháin bheith fostaithe, bheadh sé dodhéanta mórsprioc an

48
tionscadail a bhaint amach, agus an-dúshlánach sciar Coiste Monatóireachta leis an nGrúpa
suntasach fiú de na gníomhaíochtaí atá leagtha amach Feidhmiúcháin ar a laghad uair in aghaidh
sa bPlean Teanga seo a thabhairt i gcrích. na ráithe.
• Ní mór go mbeadh an gaol idir an t-urraitheoir
8.5 Costas agus an Fhoireann Tionscadail bunaithe ar bhonn
na muiníne agus an iontaobhais. Sa gcomhthéacs
Meastar go mbeidh an caiteachas bliantúil seo a leanas
seo, ní mór cuntas cruinn ar chaiteachas a chur
i gceist leis an tionscadal seo a fheidhmiú.
faoi bhráid an urraitheora ar bhonn rialta agus aon
Costas mhórchaiteachas a bheith comhaontaithe agus
Sonra
in euro réamheagraithe leis.
Tuarastal an Chomhordaitheora Pleanála 44,300 Moltar freisin go ndéanfaí suirbhé cuimsitheach ar
Teanga (costas iomlán) úsáid na Gaeilge sa bpobal – macasamhail an taighde
Tuarastal an Fheidhmeannaigh Phleanála 33,225 a rinneadh agus an Plean seo á ullmhú – roimh
Teanga (costas iomlán) dheireadh thréimhse an Phlean. Beidh suirbhé den
Trealamh oifige (costas aonuaire) 5,000 chineál seo riachtanach chun tionchar an Phlean ar
Cíos ar spás oifige 6,000 chúrsaí teanga sa bpobal a mheas go beacht, anuas ar
Mórshuirbhéanna ar úsáid na Gaeilge sa 12,000 an eolas a gheofar ón daonáireamh.
bpobal, 2013 agus 2016
Costais reatha riaracháin agus áiseanna 6,000 8.7 Cóiríocht O if i g e agus Tacaíocht
(teas, solas, guthán etc.) Riaracháin
Feidhmiú ghníomhaíochtaí an Phlean 25,000 Tá súil go mbeadh cóiríocht oifige ar fáil in oifig an
(imeachtaí; priontáil; bainistiú suíomh Chomhlacht Forbartha. Ní mór a rá go bhfuil
idirlín; leabhair/DVD a chur ar fáil; mion- uasghrádú ag teastáil maidir le cuid den trealamh
íocaíochtaí le grúpaí pobail, etc.) oifige atá ann cheana féin. Chomh maith leis sin,
beidh deasc, ríomhaire agus trealamh oifige nua ag
Costas measta €674,150 atá i gceist, dá bhrí sin, i teastáil ón bhFoireann Pleanála Teanga. Ó tharla,
gcaitheamh thréimhse sé bliana an tionscadail. Is nuair a bheas an Fhoireann Pleanála Teanga ceaptha,
ionann sin agus meánchostas €112,358 in aghaidh na go mbeidh ceathrar fostaithe san oifig seachas beirt
bliana. Beifear ag brath ar thacaíocht ón Stát chun an mar atá faoi láthair, b’fhéidir go gcaithfí spás oifige
costas seo a sheasamh. níos mó a lorg don Chomhlacht Forbartha – sin nó
spás oifige ar leith a fháil don Fhoireann Pleanála
Bheadh an ciste seo faoi bhainistíocht agus Teanga astu féin. Tá sé i gceist go mbeadh tacaíocht
iniúchadh Ghrúpa Feidhmiúcháin an Phlean Teanga, riaracháin ar fáil d’fheidhmiú an Phlean Teanga ó
a bheadh faoi stiúir Chomhlacht Forbartha an Spidéil fhoireann agus oifig Chomhlacht Forbartha an Spidéil
agus an urraitheora nó na n-urraitheoirí. i sráidbhaile an Spidéil.

8.6 Córas Monatóireachta i leith Fheidhmiú 8.8 Plean Cumarsáide


an Phlean
Is cuid lárnach d’aon phlean teanga é plean
Ó tharla gur plean straitéiseach céimnithe thar cumarsáide, ach go háirid maidir le feasacht an
thréimhse sé bliana atá i gceist sa bPlean Teanga seo, phobail faoin ngéarchéim teanga a choinneáil i lár an
tá sé tábhachtach go mbeidh monatóireacht aonaigh mar ábhar plé sa bpobal. Chomh maith leis
ghairmiúil rialta i gceist ar dhul chun cinn an sin, cothaíonn cumarsáid oscailte, rialta
tionscadail agus ar fheidhmiú na Foirne Tionscadail rannpháirtíocht agus spéis an phobail sa tionscadal.
agus an Chomhordaitheora. Moltar go mbeadh leagan Beidh de chúram ar an bhFoireann Pleanála Teanga
amach mar seo a leanas ar an gcóras monatóireachta. straitéisí a aimsiú le dul chun cinn agus gníomhartha
• Cruinniú stádais in aghaidh na coicíse den Ghrúpa suntasacha (nuair a bhaintear amach iad) a léiriú don
Feidhmiúcháin. phobal d’fhonn an pobal a mhisniú gur féidir próiseas
• Go mbunófaí Coiste Monatóireachta ina mbeadh an athraithe teanga a aisiompú. Tá tábhacht ag baint
daoine nach bhfuil páirteach in obair laethúil an leis an dea-chumarsáid a chothú idir an Grúpa
tionscadail ina mbaill. Grúpa beag a bheas anseo Feidhmiúcháin agus na páirtithe leasmhara, go háirid
agus ina mbaill de beidh pleanálaí teanga le hurraitheoir an tionscadail.
gairmiúil, duine gairmiúil le scileanna i Ar deireadh, tá gá le córas cumarsáide soiléir a
mbainistíocht tionscadail, cathaoirleach an aimsiú idir an Fhoireann Pleanála Teanga agus an
Chomhlacht Forbartha, agus ionadaí ag leibhéal Grúpa Feidhmiúcháin, taobh amuigh de na
sinsearach de chuid an urraitheora. Bhuailfeadh an cruinnithe coicísiúla.

49
9. TAGAIRTÍ
Crystal, D., 2000. Language Death. Cambridge, Kirby, P., 2004. ‘Pobal, Féinmheas, Teanga’ in An
Cambridge: University Press. Aimsir Óg: Páipéar Ócáideach. B.Á.C.: Coiscéim.

Crystal, D., 2003. A Dictionary of Linguistics and Mac an Iomaire, P., 2006. ‘Forbairt Pharóiste an
Phonetics. Malden: Blackwell Publishing. Chnoic’ in Ó Murchú, M., (eag.) Léargais. B.Á.C.:
Glór na nGael.
Diamond, J., 2006. How Societies Choose to Fail or
Succeed. London: Penguin Publishing. Mac Donnacha, S., 2000. ‘An Integrated Language
Planning Model’ in Language Problems &
Fishman J., 1991. Reversing Language Shift. Language Planning Vol. 24, No. 1, Spring 2000.
Clevedon: Multilingual Matters. Amsterdam: John Benjamins, lgh 11–35.

Hindley, R., 1990. The Death of the Irish Language. Montrul, S., 2000. Incomplete Acquisition in
London: Routledge. Bilingualism. Amsterdam: John Benjamins.

Hornberger, N., 1997. Indigenous Literacies in the Ó Curnáin, B., 2007. The Irish of Iorras Aithneach,
Americas: Language planning from the bottom up. County Galway. Dublin: Dublin Institute for
Berlin: Mouton de Gruyter. Advanced Studies.

Ife, J. agus Tesoriero, F., 2006. Community Ó Curnáin, B., 2009. ‘Mionteangú na Gaeilge’ in Ó
Development – community-based alternatives in Catháin (eag.) Sochtheangeolaíocht na Gaeilge
an age of globalisation (3ú heag.). Australia: LCC XXXIX. Maigh Nuad: An Sagart, lgh 90-153.
Pearson Education.
Ó Giollagáin, C., Mac Donnacha S., et al, 2007.
Irwin,, A. et al, 2009. County Galway Socioeconomic Staidéar Cuimsitheach Teangeolaíoch ar Úsáid na
Profile 2008. Gaillimh: Comhairle Contae na Gaeilge sa Ghaeltacht. B.Á.C.: Brunswick Press.
Gaillimhe.
Putnam, Robert D., 2000. Bowling Alone: The
Jackson, J. &, Haase, T., 1996. ‘Demography & the Collapse and Revival of American Community.
distribution of deprivation in Rural Ireland’ in New York: Simon & Schuster.
Curtin,C., Hasse, T. & Tovey, H. (eag), Poverty in
Rural Ireland: A Political Economic Perspective. Romaine, S., 1995. Bilingualism. Oxford: Blackwell
Combat Poverty Agency, B.Á.C. Publishers Ltd.
http://www.combatpoverty.ie/publications/Povert
yInRuralIreland_1996.pdf . Williams, C., 2000. Language Revitilization – Policy
and Planning in Wales. Cardiff: University of
Wales Press.

50
AGUISÍN 1. LIOSTA NA GCRUINNITHE AGUS NA NGRÚPAÍ FÓCAIS
Grúpa Dáta Ionad
Lucht Gnó agus Fostóirí 05/5/2010 An Crúiscín Lán
Inimirceoirí 10/5/2010 An Crúiscín Lán
Daoine Fásta idir18 agus 35 12/5/2010 An Crúiscín Lán
Déagóirí 15/5/2010 Coláiste Chroí Mhuire
Mórchruinniú Poiblí 16/5/2010 Scoil Éinne

51
AGUISÍN 2: EAGRAÍOCHTAÍ DEONACHA I GCEANTAR AN SPIDÉIL
Ainm na hEagraíochta Feidhm
Óg-Ógras/Coiste Áiseanna de Déagóirí Seirbhís imeachtaí spraoíúil gasúir 8 go 18
Aisteoirí an Spidéil Drámaí trí Ghaeilge a chur ar ardán
An Club Seoltóireachta Cúnamh do dhaoine cleachtadh a fháil ar an seoltóireacht
An Gaelacadamh Ceardlanna ceoil, amhránaíochta, damhsa, léachtaí ar litríocht
agus ar an mbéaloideas, tacaíocht do Éigse an Spidéil, riaradh
Ionad Seirbhísí Teanga
Cumann Luthchleas Gael an Spidéil Peil agus Iománaíocht agus Áiseanna Spóirt / Caitheamh
Ainsire a a chur chun cinn sa gceantar
Cumann Camógaíochta Chois Fharraige Camógaíocht a chur chun cinn
Club Júdó an Spidéil An Júdó a chur chun cinn
Club na gCartaí Imirt chartaí a eagrú
Coiste an Pháirc Spraoi nua Páirc Spraoi á fhorbairt sa Spidéal
Coiste Bhailte Slachtmhara an Spidéil Slacht a chur ar dhreach an cheantair, glaineacht a spreagadh
agus a glacadh i gcomórtais áitiúil agus náisiúnta
Coiste Chill Éinde Stair an tSéipéil agus ábhair ghaolmhara
Coiste Airgeadais agus Cothabhála Chill Éinde Cúrsaí airgid an pharóiste a riaradh.
Cothabháil an tséipéil a riaradh
Coiste Reilig Éinde Athchóiriú an tseanséipéilín agus stair na seanreilige
Coiste Eaglasta Chill Éinde Liotúirgí d’ócáidí eaglasta ar leith a ullmhú agus a reáchtáil
Coiste Ghlór na nGael An Ghaeilge a chur chun cinn
Coiste na gCéibheanna Forbairt & Feabhsú ar na Céibheanna
Coiste na gCurrachaí Foirne rásaíochta a oiliúint, Féile currachaí a eagrú go bliantúil.
Coiste na Logainmneacha Bailiú & scagadh eolais, Béaloideas & Ainmneacha
na nGarrantaí
Coiste Pobal ar Aire Faire & Cúnamh don Aosach
Cór Chois Fharraige Cór do dhaoine fásta
Cór na nÓg Cór eaglasta do pháistí i séipéal Chill Éinde
Iar Oibríthe Lúfara An Spidéil Imeachtaí de daoine aosta, iar oibríthe lúfara(active retired)
Taispeántas Chois Fharraige Coiste a eagraíonn seó talmhaíochta, tís, capaill & madraí
gach bliain
Grow It Yourself an Spidéil Garraíodóireacht Ghlas
Grúpa Siúlóide Grúpa a eagraíonn siúlóidí laethúla aclaíochta thart ar
an tsráidbhaile
Coiste Éigse an Spidéil Coiste a eagraíonn féile na n-ealaíona dúchasacha agus
comhaimseartha áitiúla trí mheán na Gaeilge chuile bhliain.
Coiste na gCluichí Pobail Lúthchleasaíocht don óige a eagrú agus páirt a ghlacadh sna
cluichí pobail náisiúnta
Coiste Pharáid Lá ’l Pádraic Coiste a rinne athbheochan ar an bparáid in 2010 agus é i gceist
acu ócáid bhliantúil a dhéanamh de.
52
AGUISÍN 3: TORTHAÍ AN TSUIRBHÉ GHINEARÁLTA AR AN BPOBAL
A3.1 Réamhrá inaitheanta agus is staitisticí amháin atá i gceist
Ní mór a thuiscint gur ar bhonn na féintuarascála
Is mar chuid den taighde don Phlean Teanga do a líonadh isteach na ceistneoirí, i.e. léiríonn na torthaí
Cheantar an Spidéil a rinne an Comhlacht Forbartha dearcadh na bhfreagróirí féin. Is míniú é seo chomh
an suirbhé seo. Bhí an suirbhé seo ar cheann de thrí maith ar an bhfáth nach ionann na figiúrí i ngach
shuirbhé a rinneadh, mar seo a leanas: rannóg mar nár freagraíodh chuile cheist ar
• Suirbhé Ginearálta ar an bPobal chuile cheistneoir.
• Suirbhé ar Fhostóirí Tá beagán sa mbreis ar 700 teach sa gceantar
• Suirbhé ar Dhéagóirí feidhme agus thug na taighdeoirí cuairt ar chuile
theach, cuid acu faoi thrí. Thuairiscigh siad nach
Is suirbhé cuimsitheach a bhí sa suirbhé ar an bpobal raibh cónaí, nó nach raibh teacht ar aon duine, i
agus tá buíochas ag dul do na taighdeoirí – Saera Ní dteach as gach cúig cinn. Scaipeadh na ceistneoirí
Fhinneadha, Breda Ní Mhaoláin agus Sadhbh Ó chomh maith trí na scoileanna, an naíonra, agus
Cinnseala – a scaip na ceistneoirí agus a bhailigh an t- naíolann. Tháinig 287 ceistneoir líonta air ais agus idir
eolas. Beirt acu – Breda agus Sadhbh – a rinne an obair fhreagróirí agus a bpáirtithe ghlac 497 duine fásta
a bhain le hionchur fhaisnéis na gceistneoirí. Rinne páirt sa suirbhé ginearálta. Is mór an méid é seo nuair
Brendan Dineen, OÉG, sárobair ar dhearadh an a thugtar san áireamh go bhfuil thart ar 37% de
bhunachair shonraí agus ba mhór an cúnamh a thug dhaonra an cheantair feidhme (2051) faoi 20 bliain
Breda san obair seo chomh maith. Gabhtar buíochas d’aois. Dá bhrí sin, fágann sé go raibh ionchur ag 38%
freisin leis na heagraíochtaí seo a leanas a thug de dhaoine fásta an cheantair sa bpróiseas bailiúcháin
comhoibriú agus tacaíocht don chuid seo den taighde: faisnéise. Is iad seo a leanas na mórcheisteanna
• Scoil Éinne a cuireadh.
• Coláiste Chroí Mhuire • Cá as do mhuintir cheantar an Spidéil sa lá atá
• Scoil Náisiúnta na bhForbacha inniu ann?
• Scoil Shailearna • Cá bhfuil muintir an Spidéil ag obair?
• Ionad Cúraim Leanaí an Spidéil – Bogha Ceatha • An saol pobail
• Naíonra Chonnacht • Déileáil leis an lucht gnó
Agus tá mórbhuíochas ag dul, go háirid, do chuile • Cúrsaí teanga sa teaghlach
dhuine a líon isteach ceistneoir. • Tuairimí an phobail maidir leis an nGaeilge i
gCeantar an Spidéil
• Foghlaim na Gaeilge (i gcás daoine nach cainteoirí
A3.2 Leagan Amach an Taighde agus an
dúchais Gaeilge iad)
Modh Oibre

Baineann an chéim seo leis na fíricí a aimsiú maidir le A3.3 Torthaí an tSuirbhé (Ceist ar cheist)
céard go díreach atá ag tarlú sa bpobal fréchéile
maidir le cúrsaí teanga. Mar a deirtear ‘sula dtugtar
De réir dhaonáireamh 2006 tá cónaí ar 2,051 sa
faoi leigheas a chur ar an othar, ní mór diagnóis
gceantar feidhme agus tá thart ar 1,641 díobh siúd os
chruinn a bheith ag an dochtúir’. An bhfuil an
cionn 18 mbliana. D’fhreagair 287 duine an ceistneoir
Ghaeilge ag láidriú nó ag lagú mar theanga phobail sa
agus bhí ionchur ag 214 céile nó páirtí ann chomh
gceantar? Cé as do na daoine atá ina gcónaí sa Spidéal
maith, is é sin 503 duine ina iomláine – sin 30.6% de
sa lá atá inniu ann? Cá seasann an Ghaeilge leis an
áitritheoirí fásta an cheantair feidhme. Bhí cúpla
nglúin óg? An bhfuil tuismitheoirí a tógadh le Gaeilge
foirm ann nár tháinig ar ais in am agus b’éigean iad
ag labhairt na teanga lena ngasúir agus, mura bhfuil,
sin a fhágáil as an áireamh. D’fhág sin 496 duine (284
cén fáth nach bhfuil? An bhfuil lucht labhartha na
freagróir agus 212 céile/páirtí) ina iomláine a tugadh
Gaeilge sa gceantar á mbá ag daoine ag teacht isteach
san áireamh sa suirbhé. Is leibhéal ard freagartha é
atá ar bheagán Gaeilge nó gan aon Ghaeilge?
seo, a chuireann ar ár gcumas pictiúr soiléir de
Dréachtaíodh ceistneoir a bhí toirtiúil go maith agus
chomhdhéanamh an phobail a shainmhíniú.
18 leathanach ann. Is ar bhonn na neamhainmníochta
a rinneadh an suirbhé agus is d’aon ghnó a Líonadh 70% de na ceistneoirí isteach i nGaeilge
roghnaíodh taighdeoirí nach as an gceantar iad. Mar agus 30% i mBéarla.
thoradh ar an gceistneoir, níl aon duine nó teaghlach

53
A3.4 Inscne agus aoisghrúpa na bhfreagróirí

Ceist 1.a agus 1.f


Inscne na bhfreagróirí agus a bpáirtithe
(496 freagróir)

Figiúr A3.1 Inscne na bhfreagróirí

Ceist 1.e, 1.i


Cén t-aoisghrúpa a mbaineann tú leis?
(493 freagróirí)

Feictear go bhfuil tuairisciú íseal i measc an


aoisghrúpa faoi 35. Níor mhór iarracht speisialta a
dhéanamh le go mbeadh ionchur ag an ngrúpa seo sa
bpróiseas pleanála.
Figiúr A3.2 Aoisghrúpaí na bhFreagróirí

Baile Méid %
A3.5 Cá as do Mhuintir Cheantar an Spidéil Sáile Chuana 30 10.6
sa Lá atá Inniu Ann? An Chrí Dhubh 8 2.8
An Tuar Beag 3 1.1
An Cnocán Glas 20 7.0
Ceist 1.b
Cén baile fearainn ina bhfuil tú i do chónaí? Both Chuanna 22 7.7
Seanadh Mhóinín 5 1.8
Sráidbhaile an Spidéil 10 3.5
Baile Ard 10 3.5
Baile Éamoinn 14 4.9
Leitir Meas 3 1.1
Leitir Péic 7 2.5
Seanadh Gharráin 14 4.9
Both Loiscthe Íochtair 2 0.7
An Spidéal Láir (Baile Liam) 7 2.5
Ceist 1.c, 1.g Baile an Domhnalláin 9 3.2
Cén áit ar tógadh thú?
Baile an tSagairt 19 6.7
An Sián Rua 6 2.1
An Coilleach 12 4.2
Baile an tSléibhe 7 2.5
An Pháirc Thiar 2 0.7
An Pháirc Láir 13 4.6
An Pháirc Thoir 5 1.8
An Lipe 9 3.2
Doire Locháin Thiar 5 1.8
Doire Locháin 2 0.7
Doire Locháin Thoir 14 4.9
Eastáit Tithíochta 2 0.7
Iomlán 260 91.5
Ar iarraidh 24 8.5
Iomlán sna bailte 284 100.0
Figiúr A3.4 Áit ar tógadh Muintir an Spidéil 1 Figiúr A3.3 Iomlán sna bailte
54
Áit Méid %

An Ghaeltacht
Spid 187 agus Gaeltacht (taobh 282 57.8
amuigh de Spid) 95
Is é sin le rá, as na daoine a d’fhreagair an cheist:
Éire taobh amuigh den
155 31.8
Ghaeltacht
Áit eile 52 10.4
Iomlán 489 100.0

Figiúr A3.5 Áit ar tógadh Muintir an Spidéil 2

Briseann na figiúirí sa tábla thuas mar seo a leanas


maidir le hinscne:

Tá sé le feiceáil i bhFigiúr 3 thall gur mó líon na


bhfear ná líon na mban de bhunadh an Spidéil ina
gcónaí sa Spidéal.

Figiúr A3.6 Cén áit ar tógadh Muintir an Spidéil de


réir inscne?

A3.6 Cá bhFuil Muintir an Cheantair ag


Obair?

Ceist 2.a, 2.d


An bhfuil tú ag obair taobh amuigh den teach?
Díobh siúd a d’fhreagair, dúirt 322 (60%) go bhfuil Figiúr A3.7 An bhfuil tú ag obair amuigh den teach?
siad ag obair taobh amuigh den teach.

Figiúr A3.8 Cá bhfuil tú ag obair?

Ceist 2.c, 2.f.


Céard í an teanga oibre i d’áit oibre?

Feictear anseo, as na 308 duine a d’fhreagair an cheist,


gur mó líon na ndaoine atá ag obair trí Bhéarla (170 –
55%) ná mar atá ag obair trí Ghaeilge (138 – 45%).

Figiúr A3.9 Cén Teanga Labhartha atá san Ionad Oibre?

55
Figiúr A3.10 An Teanga Labhartha atá san
Ionad Oibre de réir Ceantair

A3.7 An Saol Pobail

Ceist 3.e, 3.m.


An bhfuil tú páirteach in aon eagraíocht spóirt nó
shóisialta? As líon iomlán na bhfreagróirí (496 duine)
d’fhreagair 445 an cheist seo:
Tá 155 – 35% Figiúr A3.11 Páirteach in Eagraíocht Spóirt nó
Níl 290 – 65% Shóisialta?

Díobh siúd a d’fhreagair go bhfuil siad páirteach in


eagraíocht shóisialta, is mar seo a leanas an áit ina
ndéantar freastal.

Figiúr A3.12 Páirteach in Eagraíocht Spóirt nó


Shóisialta – Cén Áit ?
Ceist 3.a, 3.i
An bhfuil tú páirteach in aon choiste deonach?
As líon iomlán na bhfreagróirí – 496 duine –
d’fhreagair 490 duine an cheist seo.
Tá 108 – 22%
Níl 382 – 78%
Níor mhór a thabhairt san áireamh go bhfuil an
fhéidearthacht ann go bhfuil daoine páirteach i
mbreis agus coiste amháin. Figiúr A3.13 Páirteach i gCoiste Deonach?

Iomlán daoine páirteac h i gCoiste Deonac h de réir


ceantair.
Níor mhór a thabhairt san áireamh go bhfuil an
fhéidearrtheacht ann go bhfuil daoine páirteach i
mbreis agus eagraíocht amháin.

Figiúr A3.14. Páirteach i gCoiste Deonach – Áit?

56
Ceist 3.q
Má tá gasúir agat, an bhfuil siad páirteach in aon
chlub nó in aon chumann áitiúil nó ag freastal ar aon
ranganna nó imeachtaí iarscoile go rialta?

As 165 duine a d’fhreagair an cheist seo, d’fhreagair:


Tá 111
Níl 54
Figiúr A3.15 Gasúir agus áit a bhfuil siad páirteach in
imeachtaí iarscoile.

A3.8 Déileáil leis an Lucht Gnó sa Spidéal

Ceist 4.a
Siopa
Comhar Ionad
An Post Siopa Banc Teach Ósta Crua- Bialann Cógaslann
Creidmheasa Sláinte
earraí

Gaeilge ar fad 63.3 54.8 30.0 24.1 24 24.0 18.1 14.4 13.9

Gaeilge den chuid


9.4 10.8 14.8 8.0 14 14.7 8.4 11.6 11.9
is mó
Níos mó Gaeilge ná
3.9 8.5 14.1 16.5 23 20.0 16.8 18.6 13.9
Béarla
Níos mó Béarla ná
6.1 8.1 16.7 15.2 40 15.6 16.8 13.0 13.1
Gaeilge
Béarla den chuid is
6.1 6.6 13.3 16.0 49 12.0 23.9 15.3 23.0

Béarla ar fad 11.1 11.2 10.7 19.4 79 13.3 15.5 27.0 24.2

50 - 50 0.4 0.8 0.4 0.4

Nuair a bhíonn tú in ionad gnó/seirbhíse i gCeantar Figiúr A3.16 Labhairt na Gaeilge sna hIonaid Gnó
an Spidéil (e.g. siopa, cógaslann, ionad leighis, teach
tábhairne, bial ann, banc, oifig an phoist etc.), cén
teanga a bhíonn á l abhairt idir tú féin agus an
fhoireann oibre go hiondúil?
D’fhreagair 270 an cheist seo.

Ceist 4.c
Ar mhaith leat go mbeadh tuilleadh deiseanna agat
an Ghaeilge a labhairt nuair a bhíonn tú sna hionaid
ghnó sa Spidéal?
D’fhreagair 247 as 284 duine mar atá i bhfigiúr 17.
Figiúr A3.17 Tuilleadh Deiseanna an Ghaeilge a úsáid
sna hIonad Ghnó

Ceist 4.d
Dá gcuirfí in iúl go soiléir sna hionaid ghnó go raibh
fáilte chroíúil roimh úsáid na Gaeilge ag na
custaiméirí iontu, an labhrófá tuilleadh Gaeilge iontu?
D’fhreagair 261 as 284 duine mar atá i bhfigiúr 18.

Figiúr A3.18 Fáilte roimh an nGaeilge, an labhrófá


tuilleadh Gaeilge ann?
57
Ceist 4.b
Nuair a labhraíonn tú Béarla sna hionaid
ghnó/seirbhíse, cén fáth gur Béarla a labhraíonn tú?
D’fhreagair 266 as 284 duine an cheist seo.

Figiúr A3.19 Fáthanna go labhraítear Béarla sna


hIonaid Ghnó?

A3.9 Cúrsaí Teanga sa mBaile

Ceist 5.a, 5.m.


Cén nósmhaireacht teanga a bhí sa teach agus tú ag
fás aníos?
D’fhreagair 469 as 496 mar seo a leanas:

Figiúr A3.20 Teanga agus Daoine ag Fás Aníos.

Ceist 5.d, 5.o.


Cén chaoi a gcuirfeá síos ar do chumas mar chainteoir
Gaeilge anois?
D’fhreagair 486 as 496 mar seo a leanas.

Figiúr A3.21 Cumas Labhartha sa nGaeilge

Teanga is
Nósmhaireacht Teanga Duine %

Ceist 5.e Gaeilge i gcónaí 50 29.1Gaeilge nó
Díobh siúd a bhfuil céile/páirtí acu, d’fhreagair 171
níos mó
acu an cheist ‘Cén teanga a labhraíonn tú le do chéile
Gaeilge den chuid is mó 10 5.8 Gaeilge ná
/ do pháirtí?, mar seo:
Béarla%:
Gaeilge agus Béarla ach níos
8 4.7 40%
mó Gaeilge ná Béarla
Gaeilge agus Béarla ach níos
32 18.6 Béarla nó
mó Béarla ná Gaeilge
níos mó
Béarla den chuid is mó 22 12.8 Béarla ná
Gaeilge:
Béarla i gcónaí 48 27.9 60%

50 - 50 1 1.2 50 - 50

Iomlán 171 100.0

Figiúr A3.23 Teanga le céile/páirtí – daoine a tógadh Figiúr A3.22 Teanga le do Chéile/Pháirtí (gach
le Gaeilge (iadsan amháin) freagróir)
58
Ceist 5.f
Má tá gasú(i)r agat, cén teanga a labhraíonn tú leo?
D’fhreagair 209 duine an cheist mar seo a leanas

Figiúr A3.24 Teanga le gasúir (gach freagróir)

Ceist 5.f
Má tá gasú(i)r agat, cén teanga a labhraíonn tú leo?
(Daoine fásta a tógadh le Gaeilge)
105 duine a bhí i gceist

Figiúr A3.25 Teanga a labhraítear leis na gasúir –


daoine fásta a tógadh le Gaeilge

Ceist 5.g.
Cén teanga a labhraíonn do ghasúir leat?
D’fhreagair 210 duine an cheist mar seo a leanas

Figiúr A3.26 Teanga na ngasúr lena dtuismitheoirí

Ceist 5.g.
Cén teanga a labhraíonn do ghasúir leat? - daoine
fásta a tógadh le Gaeilge

Figiúr A3.27 Teanga na ngasúr lena dtuismitheoirí –


daoine fásta a tógadh le Gaeilge

59
Ceist 5.h.
Cén teanga a labhraíonn do ghasúir eatarthu féin?
D’fhreagair 186 duine an cheist seo mar seo a leanas.

Figiúr A3.28 Teanga na ngasúr eatarthu féin

Ceist 5.h.
Cén teanga a labhraíonn do ghasúir eatarthu féin?
Daoine a tógadh le Gaeilge

Figiúr A3.29 Teanga na ngasúr eatarthu féin – daoine


fásta a tógadh le Gaeilge

Ceist 5.1, 5.j agus 5.k.


Cén teanga a labhraítear le daoine níos sine, ar
chomhaois, agus le daoine níos óige sa gceantar?
D’fhreagair 284 duine an cheist seo.

Figiúr A3.30 Teanga le daoine níos sine sa gceantar

Figiúr A3.31 Teanga le comhaoisigh sa gceantar Figiúr A3.32 Teanga le daoine níos óige sa gceantar

Ceist 5.l
Más rud é go bhfuil an Ghaeilge ó dhúchas agat féin,
nó go bhfuil Gaeilge mhaith agat, ach gur Béarla is mó
a labhraíonn tú le do chuid gasúr, cén fáth gur Béarla
a labhraíonn tú leo?

Figiúr A3.33 An fáth a labhraíonn tuismitheoirí le


Gaeilge an Béarla lena ngasúir.

60
Má tá páistí bunscoile nó meánscoile agat/agaibh, ar
chuir tú/sibh isteach ar dheontas Scéim Labhairt na
Gaeilge i rith na scoilbhliana seo? Figiúr A3.34 SLG Ginearálta
D’fhreagair 57 duine an cheist seo.

Figiúr A3.35 SLG Tuismitheoirí (tógtha le Gaeilge)


A3.10 An Ghaeilge i gCeantar an Spidéil

Ceist 6.a
Ar mhaith leat gurb í an Ghaeilge an phríomhtheanga
a bheadh á labhairt i gCeantar an Spidéil i gceann scór
bliain?
D’fhreagair 276 duine an cheist seo

Figiúr A3.36 An Ghaeilge i gceann 20 bliain

I do thuairim, an mbeidh an Ghaeilge á labhairt mar


phríomhtheanga i gCeantar an Spidéil i gceann scór
bliain?

Figiúr A3.37 An mbeidh an Ghaeilge mar


phríomhtheanga?

A3.11 Foghlaim na Gaeilge

Ceist 7.d.
As na daoine a rinne iarracht an Ghaeilge a
fhoghlaim, seo mar a d’éirigh leo.

Figiúr A3.38 Mar a d’éirigh le foghlaimeoirí


an Ghaeilge a fhoghlaim

61
A3.12 Achoimre ach 28% go mbeidh sí ina phríomhtheanga sa
gceantar. Tá an t-éadóchas níos tromchúisí i
measc na ndéagóirí agus gan ach 10% acu a
i. Ba mhaith le tromlach mór den phobail – 91% –
chreideann go bhfuil todhchaí an teanga slán.
go mbeadh an Ghaeilge mar phríomhtheanga i
Léiríonn sé seo dearcadh pobal fulangach a
gCeantar an Spidéil i gceann scór bliain.
chreideann go bhfuil próiseas uilechumhachtach
ii. Ní chreideann ach 28% den phobal go mbeidh docheansaithe an athraithe teanga ón nGaeilge
an Ghaeilge á labhairt mar phríomhtheanga i go dtí an Béarla ag dul i bhfeidhm orthu. Is é an
gCeantar an Spidéil i gceann scór bliain; 10% i dúshlán ná an pobal a mhisniú agus dóchas a
gcás na ndéagóirí. thabhairt dóibh gur féidir snámh in aghaidh an
iii. Ba mhaith le 78% den phobal go mbeadh tsrutha agus an taoille seo a chasadh.
tuilleadh deiseanna acu an Ghaeilge a labhairt ii. Léiríonn na fíricí – gur as an nGaeltacht 58%
sna hionaid ghnó sa gceantar. (Figiúr A3.5) de phobal Cheantair an Spidéil agus
iv. Thuairiscigh 87% den phobal go labhróidís nár tógadh le Gaeilge amháin ach 41% acu
tuilleadh Gaeilge sna hionaid ghnó dá (Figiúr A3.20) – go bhfuil an próiseas athrú
mbeadh fáilte chroíúil roimh úsáid na Gaeilge ag teanga ar bun le fada sa gceantar.
na custaiméirí. iii. Ag breathnú ar thodhchaí an Ghaeilge mar
v. Tá níos mó Béarla (55%) ná Gaeilge (45%) á phríomhtheanga an phobail amach anseo, is
labhairt san ionad oibre. ábhar buartha é a laghad lánúineacha a
vi. Is as taobh amuigh den Ghaeltacht do 42% labhraíonn an Ghaeilge, nó an Ghaeilge den
den phobal. chuid is mó, eatarthu féin – 35% (Figiúr A3.22).
Léiríonn sé seo cé chomh coitianta agus atá na
vii. Tuairiscítear gur cainteoirí líofa iad 57%
caidrimh ina bhfuil meascán teangacha. Is léir
den phobail.
nach bhfuil inghlacthacht le labhairt an dá
viii. Labhraíonn 29% de lánúineacha an Ghaeilge i theanga leis na páistí sna teaghlaigh seo ná
gcónaí lena chéile. tuiscint cheart ar an gcoincheap sin.
ix. Tuairiscítear gurb í an Ghaeilge i gcónaí a iv. Léiríonn chuile tháscaire gur gnáthnós é ag
labhraíonn 37% de thuismitheoirí lena bpáistí, daoine fásta an Béarla a labhairt le daoine óga.
8% a labhraíonn an Béarla i gcónaí, agus go D’fhéadfaí breathnú ar an nós seo mar
labhraíonn 55% acu meascán den dá theanga. ‘fhéinmharú’ fadtéarmach teanga.
x. Is í an Ghaeilge i gcónaí a labhraíonn 32% de v. Ó thaobh na teangeolaíochta de is údar mór imní
pháistí lena dtuismitheoirí. líon na dtuismitheoirí (57% – Figiúr A3.24) a
xi. Labhraíonn 23% de pháistí an Ghaeilge i gcónaí labhraíonn meascán den Ghaeilge agus den
sa teaghlach eatarthu féin. Bhéarla lena ngasúir. Léiríonn gach staidéar ar
xii. Astu siúd (daoine fásta) a tógadh le Gaeilge. theangacha mionlaigh nach mbeidh an páiste
a. Labhraíonn 57% an Ghaeilge i gcónaí lena líofa sa mionteanga (an Ghaeilge sa gcás seo)
gcéile/ a bpáirtí. mura labhraíonn tuismitheoir amháin ar a
laghad an mhionteanga i gcónaí leis an bpáiste.
b. Labhraíonn 61% an Ghaeilge i gcónaí
lena bpáistí. vi. Tá an Béarla níos láidre sa réimse oibre ná mar
atá sí sa bpobal mór.
c. Labhraíonn 54% dá bpáistí an Ghaeilge
lena dtuismitheoirí. vii. Taobh amuigh den Chomhar Creidmheasa, tá an
Béarla níos láidre sna gnólachtaí áitiúla ná mar
xiii. Labhraíonn 52% an Ghaeilge le daoine níos sine
atá sí sa bpobal mór.
sa gceantar, 37% lena gcomhaoisigh agus 32% le
daoine níos óige. viii. Níl múineadh na Gaeilge do dhaoine fásta
chomh héifeachtach agus ba chóir é a bheith.
xiv. I measc foghlaimeoirí Gaeilge, tá 40% nár éirigh
Léiríonn foghlaimeoirí an tuairim nach bhfuil
leo ach beagán Gaeilge a fhoghlaim.
fáilte roimh a gcuid iarrachtaí an Ghaeilge a
labhairt le cainteoirí líofa. Léiríonn siad freisin
A3.13 Na Príomhthátail an riachtanas atá ann le hócáidí sóisialta a
chruthú le deis a thabhairt dóibh a gcuid
i. Tá bearna mhór idir mianaidhm an phobail (91% Gaeilge a labhairt agus a chleachtadh in
díobh) gurb í an Ghaeilge an phríomhtheanga a atmaisféar neamhbhagrach.
bheadh á labhairt i gCeantar an Spidéil i gceann
scór bliain agus an dearcadh atá ag an bpobal
nach mbeidh sí á labhairt mar phríomhtheanga
sa gceantar i gceann scór bliain – ní cheapann

62
AGUISÍN 4: TORTHAÍ AN TSUIRBHÉ AR AN ÓIGE
A4.1 Réamhrá A4.2 An Modh Oibre

Is mar chuid den taighde don Phlean Teanga do Bhí an Comhlacht Forbartha ag iarraidh próifíl a fháil
Cheantar an Spidéil a rinne an Comhlacht Forbartha maidir le húsáid na Gaeilge i measc dhéagóirí
an suirbhé seo. Bhí an suirbhé seo ar cheann de thrí Cheantar an Spidéil agus maidir le stádas agus ról na
shuirbhé a rinneadh, mar seo a leanas: Gaeilge ina saol. Chaith taighdeoir agus taighdeoir
1 Suirbhé Ginearálta ar an bPobal cúnta leathlá sa scoil ag plé cúrsaí a bhain le labhairt
na Gaeilge leis na ranganna sinsearacha. Roimh an
2 Suirbhé ar Fhostóirí
Nollaig 2009, shocraigh an Fochoiste Pleanála Teanga
3 Suirbhé ar Dhéagóirí de chuid an Chomhlachta Forbartha ar fhoirm
I mí Feabhra 2010, d’eagraigh an Fochoiste Pleanála cheistneora. Bhí siad den tuairim go raibh foirm a bhí
Teanga de chuid Chomhlacht Forbartha an Spidéil deartha cheana féin ag Acadamh na hOllscolaíochta
fócasghrúpa le déagóirí an cheantair, agus suirbhé ar Gaeilge feiliúnach don tasc. Is scoláirí a bhí ina gcónaí
na déagóirí sin. Bhí sé mar aidhm ag an suirbhé eolas i gceantar feidhme an Chomhlachta Forbartha
a bhailiú maidir le hiompar teanga óige an cheantair, amháin a bhí rannpháirteach sa seisiún, is é sin ó
an taithí atá acu ar an nGaeilge i réimse an teaghlaigh Dhoire Locháin Thoir chomh fada siar le Both
agus na scoile, agus a ndearcadh i dtaobh na teanga. Chuanna Thiar. Is ar bhonn na féintuarascála a
Tá buíochas ag dul d’Acadamh na hOl lscolaíoc hta líonadh isteach na ceistneoirí, i.e. dearcadh na
Gaeilge, OÉG as ucht cead a thabhairt an ceistneoir a bhfreagróirí amháin a léirítear sna torthaí.
dhear siadsan a úsáid. Tá an Comhlacht Forbartha an- De bharr scrúduithe béil a bheith ar bun an lá
bhuíoch de Thríona Uí Mhurchú, Príomhoide céanna, ní raibh ar chumas chuile ghasúr ón gceantar
Choláiste Chroí Mhuire, a d’éascaigh an seisiún leis feidhme a bheith páirteach sa seisiún plé agus
na scoláirí. Agus, ar deireadh, tá an Comhlacht bailiúcháin eolais. D’fhreastail 36 gasúr (20 buachaill
Forbartha buíoch de Bhreda Ní Mhaoláin a d’oibrigh agus 16 chailín), idir 14 bliana agus 17 mbliana d’aois,
mar chúntóir taighde agus a rinne an obair a bhain le ar an seisiún.
hionchur fhaisnéis na gceistneoirí.
Is i nGaeilge amháin a bhí an plé idir na
Mar is eol dúinn, baineann labhairt teanga le taighdeoirí agus na scoláirí.
chuile ghné dár saol. Baineann sé go háirithe le réimse
an teaghlaigh ach, chomh maith leis sin, baineann sé
A4.3 Na Ceisteanna Taighde agus na Freagraí
le réimsí eile dár saol sóisialta, pobail agus oibre. Is ar
réimse na hóige agus an ról atá ag an nGaeilge ina saol A4.3.1 An raibh tú i do chónaí in aon áit eil e
a rinne an Comhlacht Forbartha an suirbhé seo. roimhe seo?
Tá ról lárnach in aon phobal teanga ag seachadadh
na teanga ó ghlúin go glúin agus ag an iompar teanga
a bhíonn ag gach glúin. Is iad óige an lae inniu
tuismitheoirí an lae amárach agus, dá bharr sin, tá
fíorthábhacht ag baint leis an gcuid seo den phobal.
Úsáidfear an t-eolas a bailíodh sna suirbhéanna
éagsúla le léargas a thabhairt don phobal mór faoi
staid na Gaeilge i gCeantar an Spidéil sa lá atá inniu
ann. Is uirlis iad na fíricí seo sa bpróiseas pleanála
teanga a bhfuil d’aidhm aige ról lárnach na Gaeilge
i saol an phobail a láidriú sna blianta atá Figiúr A4.1 an raibh tú i do chónaí aon áit eile roimhe
amach romhainn. seo?
As na 15 dhuine a d’fhreagair go raibh, is mar seo a
leanas a bhí an miondealú:
Is in Éirinn taobh amuigh den Ghaeltacht a bhí
cónaí roimhe seo ar thromlach na bhfreagróirí a
d’fhreagair go raibh cónaí orthu in áit eile roimhe seo.
Léiríonn na figiúirí seo pobal ina bhfuil an inimirce
coitianta agus is níor mhór aird a tharraingt ar na
dúshláin teangeolaíochta, ó thaobh na Gaeilge de, atá
ag baint leis an bhfigiúr seo.

63
Áit Athair % Máthr %

Líon iomlán
An Ghaeltacht
14 40.0 15 42.0tuismithe-
seo
oirí (71) arb
as an
nGaeltacht
Ceist 6. iad:
Gaeltacht eile 2 5.7 3 8.0
Cá as do do thuismitheoirí?
34 = 48%
Áit eile sa
2 5.7 2 5.5
gcontae seo
Áit eile in Éirinn 15 45.8 11 30.0

An Bhreatain 1 2.9 2 5.5

Meiriceá 1 2.9 1 3.0

Tír eile 0 0.0 2 5.5

Iomlán 35 100.0 36 100.0


Figiúr A4.2 Cá as do na tuismitheoirí?

Áit Athair % Máthr %

Cainteoir líofa
15 43.0 19 53.0Líon iomlán
Gaeilge tuismithe-
Ceist 7.
oirí (71) a
Conas a dhéanfá cur síos ar chumas Gaeilge Gaeilge mhaith 5 14.3 7 19.4 dtuairiscít-
do thuismitheoirí?
ear ina
Gaeilge dtaobh go
3 8.6 3 8.0
mheasartha bhfuil
Gaeilge
Beagán Gaeilge 7 20.0 5 14.0 mhaith nó
líofa acu:
Gan aon
5 14.3 2 5.6 36 = 50%
Ghaeilge

Iomlán 35 100.0 36 100.0

Figiúr A4.3 Cumas Gaeilge na dtuismitheoirí

Ceist 9.
Cén teanga lenar tógadh thú?

Figiúr A4.4 Cén teanga lenar tógadh thú?

64
Ceist 10.
Conas a chuirfeá síos ar do c humas féin mar
chainteoir Gaeilge?

Ní raibh freagróir ar bith ann a thuairiscigh nach


raibh aon Ghaeilge acu.

Figiúr A4.5 Cumas Gaeilge na nGasúr

Ceist 15.
Déan comparáid idir do chumas comhrá i nGaeilge
agus i mBéarla

Figiúr A4.6 Déan comparáid idir do chumas comhrá i


nGaeilge agus i mBéarla

Ceist 11.
Má tá Gaeilge agat, cá bhfuair tí do chumas sa
nGaeilge, dar leat?

Figiúr A4.7 An bhfuair tú do chumas sa nGaeilge ó do


bheirt tuismitheoirí?

Teanga/Tuismitheoir Méid %
Ceist 11.
Má Gaeilge agat, agus gur ó thuismitheoir amháin a Beirt tuismitheoirí ag labhairt Gaeilge 15 42
fuair tú í, an ó d’athair nó ó do mháthair a fuair tú í? Tuismitheoir amháin ag labhairt
10 28
Gaeilge
As 36 duine a d’fhreagair, d’fhreagair 4 gur ón athair
amháin agus 6 gur ón máthair amháin a fuair siad í. Is Béarla amháin 11 30
é sin: Figiúr A4.8 An teanga a labhraíonn tuismitheoirí lena
bpáistí

65
Ceist 18.
Cén teanga a labhraíonn d’athair leat?

Figiúr A4.9 An teanga a labhraíonn an t-athair leis an


bpáiste

Ceist 18.
Cén teanga a labhraíonn do mháthair leat?

Figiúr A4.10 An teanga a labhraíonn an mháthair leis


an bpáiste

Ceist 19.
Cén teanga a labhraíonn tú (an páiste) do le d’athair?

Figiúr A4.11 An teanga a labhraíonn an páiste lena


(h)athair?

Ceist 19.
Cén teanga a labhair tú (an páiste) le d’athair agus tú
idir 5 agus 8 bl. d’aois?

Figiúr A4.12 An teanga a labhair an páiste lena


(h)athair agus é/í idir 5 agus 8 bl. d’aois

66
Ceist 19.
Cén teanga a labhraíonn tú (an páiste) le do mháthair?

Figiúr A4.13 An teanga a labhraíonn an páiste lena


mháthair?

Ceist 19. Cén teanga a labhair tú (an páiste) le do


mháthair agus tú idir 5 agus 8 bl. d’aois?

Tá sé le feiceáil gur thit líon na bpáistí a labhair an


Ghaeilge i gcónaí lena n-athair agus iad faoi 8 bl. ó 12
(36%) go dtí 5 (16%) agus iad thart ar 15 bl. d’aois.
Níor tharla an t-athrú céanna i gcás an chaidrimh
theanga leis an máthair.

Figiúr A4.14 An teanga a labhair an páiste lena


(h)athair agus é/í idir 5 agus 8 bl. d’aois?

Ceist 21. Ag
Cén teanga a labhraíonn tú le do chairde? Ag Ag imeach-
Taobh
imeach- imeach- taí
Teanga Ar scoil amuigh
taí spóirt taí spóirt sóisialta
de scoil
scoile eile ar nós
Is léir go bhfuil úsáid na Gaeilge i measc na ngasúr an- damhsa
íseal taobh amuigh de chomhthéacs na scoile. Is
eisceacht é cúrsaí spóirt. Tá an fhéidearthacht ann go Gaeilge i gcónaí 10 1 3 5 1
bhfuil tionchar ag club/anna spóirt, a bhfuil polasaí
dearfach i leith na Gaeilge i bhfeidhm iontu, ag dul i Gaeilge den
6 0 4 5
bhfeidhm ar úsáid na Ghaeilge ag na gasúir. chuid is mó
Meascán. Níos
mó Gaeilge ná 13 0 12 5
Béarla
Meascán. Níos
mó Béarla ná 0 10 10 7 5
Gaeilge
Béarla den chuid
5 16 5 7 13
is mó

Béarla i gcónaí 2 9 2 7 17

Iomlán 36 36 36 36 36

Figiúr A4.15 An rogha teanga a úsáideann na gasúir i


suíomhanna éagsúla

67
Máthair Athair
Tuismith- Páistí
Nósmhaireacht agus agus
eoirí le eatarthu
Ceist 24. Teanga
chéile
páistí le páistí le
féin
chéile chéile
Cén teanga a labhraíonn na daoine seo i do
theaghlach le chéile? Gaeilge i gcónaí 8 8 8 3

Gaeilge den chuid is


4 7 7 4

Meascán. Níos mó
2 1 3 4
Gaeilge ná Béarla

Meascán. Níos mó
0 2 1 2
Béarla ná Gaeilge

Béarla den chuid is


3 4 2 7

Béarla i gcónaí 14 10 10 10

Iomlán 31 32 31 30

Figiúr A4.16 Nósmhaireachta teanga sa teaghlagh

A4.4 Na Príomhthátail v. Deir trí oiread gasúr go bhfuil siad níos cumasaí
i. Léiríonn figiúr 1. gur pobal é pobal Cheantar an ag déanamh comhrá i mBéarla agus is a deir gur
Spidéil in bhfuil ardleibhéal inimirce agus cumasaí iad ag comhrá i nGaeilge. Deir a leath
soghluaiseachta i measc na n-áitritheoirí. Is as go bhfuil an cumas céanna acu sa dá theanga
taobh amuigh den Ghaeltacht 52% (Fig. 3) de (Fig. A4.6).
thuismitheoirí na ngasúr a ghlac páirt sa suirbhé. vi. Labhraíonn tuismitheoirí níos mó Gaeilge lena
Tá impleachtaí móra ó thaobh stádas na Gaeilge bpáistí ná mar a labhraíonn na páistí lena
mar phríomhtheanga phobail ag baint leis an dtuismitheoirí (Fig A4.8, A4.9, A4.10, A4.11).
inimirce seo. vii. Athraíonn go leor páistí ón nGaeilge go dtí an
ii. Tuairiscíonn na gasúir go bhfuil Gaeilge líofa Béarla agus iad ag labhairt lena n-athair agus iad
nó Gaeilge mhaith ag 50% dá dtuismitheoirí ag fás aníos (Fig. A4.11 agus A4.12).
(Fig. A4.3). viii. Tá ráta úsáide na Gaeilge eatarthu féin taobh
iii. Tuairiscíonn 56% de na gasúir gur cainteoirí amuigh den scoil fíoríseal (Fig. A4.15).
líofa Gaeilge iad, 36% gur cainteoirí maithe ix. I gcomhthéacs an teaghlaigh, tá úsáid na Gaeilge
Gaeilge iad agus 8% gur cainteoirí measartha idir siblíní (siblings) an-íseal (Fig. A4.16).
Gaeilge iad (Fig. A4.5).
x. Bunaithe ar na fíricí a léirítear sa suirbhé seo,
iv. Is mionlach de na gasúir iad siúd atá á dtógáil le agus má leanann cúrsaí maidir le húsáid na
Gaeilge. Tuairiscíonn 22% de na gasúir gur le Gaeilge i measc na ndaoine óga mar atá, is caol
Gaeilge amháin agus 17% gur le Gaeilge den an seans gurb í an Ghaeilge an phríomhtheanga
chuid is mó, a tógadh iad (Fig.A4.4). phobail a bheas ag an nglúin atá ag teacht. Tá gá
le gníomhaíochtaí láidre leis an taoille a chasadh
i measc na hóige.

68
AGUISÍN 5: TORTHAÍ AN TSUIRBHÉ AR AN BHFOSTAÍOCHT
A5.1 Réamhrá A5.2 An Modh Oibre

Is mar chuid den taighde don Phlean Teanga do Roimh an Nollaig, 2009, shocraigh an Fochoiste
Cheantar an Spidéil a rinne an Comhlacht Forbartha Pleanála Teanga de chuid an Chomhlachta Forbartha
an suirbhé seo. Bhí an suirbhé seo ar cheann de thrí ar fhoirm cheistneora. Bhí an Comhlacht Forbartha
shuirbhé a rinneadh, mar seo a leanas: ag iarraidh próifíl a fháil maidir le cé atá ag obair sa
i. Suirbhé Ginearálta ar an bPobal Spidéal agus maidir le stádas agus ról na Gaeilge sna
hionaid oibre sa gceantar. I mí Feabhra agus i mí an
ii. Suirbhé ar Fhostóirí
Mhárta 2010, chuaigh Aodán agus Sarah Anne go
iii. Suirbhé ar Dhéagóirí chuile ionad oibre sa Spidéal le ceistneoir. Phléigh
Is suirbhé simplí go maith a bhí i suirbhé na bhfostóirí siad an ceistneoir le daoine údaraithe sna comhlachtaí
agus mar sin féin tá an-obair curtha isteach ag Aodán difriúla. Is ar bhonn na féintuarascála a líonadh
Mac Donncha agus ag Sarah Anne Nic Dhonncha ón isteach na ceistneoirí, i.e. dearcadh na bhfreagróirí
gComhlacht Forbartha i mbailiú an eolais agus ag amháin a léirítear sna torthaí.
Sarah Anne in ionchur na sonraí i gcomhad Excel. Tá
an Comhlacht Forbartha faoi chomaoin acu. A5.3 Na Ceisteanna Taighde
Tá an Comhlacht an-bhuíoch chomh maith de na
fostóirí uile a chuir am i leataobh leis na ceistneoirí Seo a leanas na ceisteanna a cuireadh sa Suirbhé:
a líonadh; níor cuireadh na taighdeoirí ó dhoras 1 Ainm an Fhostóra
in aon áit.
2 Cineál Gnó
Tá sé tábhachtach idirdhealú a dhéanamh idir an
3 Líon Fostaithe
dá cheist:
4 Cé as a dtagann siad chun na hoibre?
a) Cé atá ag obair sa Spidéal, agus
5 An mbaintear úsáid as an nGaeilge i do ghnó?
b) Cá bhfuil muintir an Spidéil ag obair?
Ní phléitear san Aguisín seo ach leis an gcéad cheist. 6 An dtugtar an Ghaeilge san áireamh agus tú ag
Cuimsítear b) in Aguisín 3 – Torthaí an tSuirbhé earcú foirne?
Ghinearálta ar an bPobal. 7 An dtugtar treoir don fhoireann maidir le seirbhís
Mar is eol dúinn, baineann labhairt teanga le trí Ghaeilge a thairiscint don phobal?
chuile ghné dár saol. Baineann sé go háirid le réimse 8 An gceapann tú go dtugann úsáid na Gaeilge i do
an teaghlaigh ach, chomh maith leis sin, baineann sé ghnó buntáistí do do ghnó?
le réimsí eile dár saol sóisialta, pobail agus oibre. Is ar 9 An bhfuil buntáistí eile ann do do ghnó de bharr é
réimse na hoibre agus an ról atá ag an nGaeilge san a bheith sa nGaeltacht e.g. ioncam ó ghnó na
ionad oibre a rinne an Comhlacht an suirbhé seo. gcoláistí samhraidh etc. ?
Tá ról lárnach in aon phobal teanga ag an obair 10 An mbeadh suim agat a bheith páirteach i scéim
agus an tionchar sochtheangeolaíoch a bhíonn ag an chun seirbhísí a chur ar fáil i nGaeilge?
teanga a úsáidtear san ionad oibre. Is minic gur san 11 An mbeadh tú sásta baill foirne atá ar bheagán
ionad oibre a chastar lánúin ar a chéile agus luíonn sé Gaeilge a chur chuig ranganna Gaeilge?
le réasún go mbíonn tionchar ag an teanga a úsáidtear
san ionad oibre ar iompar teanga na lánúine. 12 An gceapann tú gur buntáiste é Cumann Trádála a
bhunú sa Spidéal?
Úsáidfear an t-eolas a bailíodh ó na suirbhéanna
difriúla le léargas a thabhairt don phobal mór faoi 13 An bhfuil an chomharthaíocht (nó ábhar eile a
staid na Gaeilge i gCeantar an Spidéil sa lá atá inniu bhíonn le feiceáil ag an bpobal e.g. biachláir,
ann. Is uirlis é na fíricí seo sa bpróiseas pleanála bileoga eolais etc.) i do ghnó i nGaeilge?
teanga a bhfuil d’aidhm aige ról lárnach na Gaeilge 14 An gceapann tú gur cheart comharthaíocht
i saol an phobail a láidriú sna blianta atá laistigh agus lasmuigh de ghnónna sa Spidéal a
amach romhainn. bheith i nGaeilge amháin, i mBéarla amháin
nó dátheangach?
15 Dá gcuirfí seirbhís aistriúcháin saor in aisce nó ar
chostas íseal ar fáil duit, an mbainfeá úsáid aisti
chun ábhar don phobal a chur ar fáil i nGaeilge nó
go dátheangach?

69
A5.44 Na comhlachtaí a ghlac páirt sa suirbhé A5.6 Torthaí an tSuirbhé (Ceist ar cheist)
AIB an Spidéil John Foy - Am Tae
A5.6.1 Líon na bhFostaithe
Ama Tech JP Geallghlacadóirí
Andrea Rossi Leachtanna an Spidéil
Áras Chois Fharraige Máire Ní Thaidhg
Boluisce Marsh Ireland
An Builín Blasta Meiticheol Teo
Búistéara Uí Fheinneadha Micro Clean
Bus Uí Neachtain/
Naíonra Chonnacht
Adhlaiceoirí
Cambus Teoranta Ócáidí
Oifig an Choimisinéara
Cash Back
Teanga
Ceantálaí Chuan na
Óstán na Páirce Figiúr A5.1 Fostaíocht sa Spidéal. Iomlán 1,133
Gaillimhe
Celtic Coin Jewellry Páirc Saoire an Spidéil
Ó thaobh na sochtheangeolaíochta, ní cheaptar go
Paróiste Eaglasta an
Cloon Keen Atelier bhfuil tábhacht ag baint leis an miondealú ar na
Spidéil
fostaithe ó thaobh iad a bheith lánaimseartha nó
Cógaslann an Spidéil Proxy Biomedical páirtaimseartha. Díol spéise gurb é 2,051 daonra an
Cóistí Uí Mhaolalaigh Ros na Rún cheantair feidhme (daonáireamh 2006) agus go bhfuil
S&D Canconnan – An 508 post lánaimseartha agus 625 post páirtaimseartha
Coláiste Chonnacht Teo
Crúiscín Lán sa gceantar. Díol suntais go bhfuil 309 de mhuintir an
Coláiste Chroí Mhuire Scoil Éinne Spidéil ag obair sa Spidéal. Chomh maith leis sin, ní
Comhairle Contae na mór a thabhairt san áireamh go bhfuil neart
Sídheán Teo fostaíochta ar fáil i nGaillimh do mhuintir an Spidéil
Gaillimhe
chomh maith.
Cre Vinn Teo An Siopa Buí
Dane-Elec An Siopa Ceoil A5.6.2 Cé as a dtagann siad chun na hoibre?
Dave Mc Carthy Sliding Rock Pottery
Excel Lighting An Spailpín Fánach
G&M Déantúsaíocht Stiúideo Cuan
Geraldine O'Rourke Supermac's
Gruagaire Janet Swop shop
HSE Telegael Teoranta
IDT Inneall Dóiteáin Texaco an Spidéil
Íomhá The Oriental Kitchen
An tIonad Cúram Leanaí
Tigh Huges
(Bogha Ceatha)
An tIonad Leighis Tigh Keane
Figiúr A5.2 Cé as a dtagann siad chun na hoibre sa
Ionad Sláinte (HSE) Tigh Mhic Phroinnsias
Spidéal
John Flavelle Tigh Standún
Níl an Spidéal ach 20km ó Chathair na Gaillimhe. Is
A5.5 Torthaí an tSuirbhé – Pointí Ginearálta é sin le rá, tá sé in dhá raon comaitéara de chuid na
Cathrach. Is furasta do mhuintir an Spidéal taisteal
Tá 1,133 duine fostaithe i gCeantar an Spidéil. Astu isteach go Gaillimh chun an ionaid oibre. Agus ar an
seo, tá fostaíocht páirtaimseartha ag 625 duine. taobh eile den scéal, tá sé sách furasta chomh maith ag
Fágann seo go bhfuil 508 duine fostaithe go muintir na Gaillimhe taisteal anoir chun na hoibre sa
lánaimseartha. Is sna meáin atá an réimse oibre is mó Spidéal. Tá cónaí ar 314 (28%) de na fostaithe sa
(389 duine), agus déantúsaíocht ina dhiaidh sin (296 Spidéal féin. Tagann 413 (37%) as áiteacha eile sa
duine). Ní mór a rá gur poist pháirtaimseartha iad nGaeltacht. Is é sin, is as an nGaeltacht 65% de na
tromlach na bpost sna meáin. Is as an nGaeltacht fostaithe. Fágann sé sin go bhfuil 35% díobh nach as
tromlach na n-oibrithe (63%). an nGaeltacht iad. Má ghlactar leis gur de bhunadh

70
na Gaeltachta cuid de na daoine seo, is léir go bhfuil
impleachtaí sochtheangeolaíocha ag an ionradh
Béarlóirí seo.
Ní mhór a thabhairt san áireamh chomh maith go
dtagann 35% de na hoibrithe ón nGaeltacht, taobh
amuigh den Spidéal féin. Ag glacadh leis go bhfuil an
Ghaeilge ag tromlach na ndaoine seo, is acmhainn
luachmhar teanga iad na daoine seo ach tuiscint,
dearcadh dearfach agus polasaí teanga a bheith i réim
san ionad oibre.

A5.6.3 An mbaintear úsáid as an nGaeilge i do ghnó?


(Cairt 3)
Ní mór a thabhairt san áireamh maidir leis an gceist Figiúr A5.3 An mbaintear úsáid as an nGaeilge i do
seo go bhfuil difríochtaí suntasacha i líon na ghnó?
bhfostaithe sna comhlachtaí difriúla. Tá idir duine
amháin sa gcomhlacht is lú go dtí dhá chéad caoga sa
gcomhlacht is mó. Is fiú a thabhairt faoi deara chomh
maith go gcuireann coláiste Gaeilge a bhíonn ag
feidhmiú sa gceantar i míonna an tsamhraidh, agus a
bhfuil breis is trí scór duine fostaithe ann, na figiúirí
as riocht beagáinín. Is de bharr gur obair
ghearrthéarmach agus shéasúrach atá ann atá sé
seo amhlaidh.
D’fhreagair ceann amháin de na comhlachtaí Figiúr A5.4 An dtugtar an Ghaeilge san áireamh agus
móra, ina bhfuil ochtó duine fostaithe, nach tú ag earcú foirne?
mbaintear aon úsáid as an nGaeilge san ionad oibre.
Tá sé le feiceáil gur sa réimse déantúsaíochta is mó a
d’fhreagair ‘beagán’ nó ‘ní bhaintear’.

A5.6.4 An dtugtar an Ghaeilge san áireamh agus tú ag


earcú foirne? (Cairt 4)
D’fhreagair 61 comhlacht an cheist seo. Astu siúd,
d’fhreagair 13 chomhlacht (21%) ‘ní thugtar’ agus 48
comhlacht (79%) ‘tugtar’. Bhí sé tábhachtach do
chúpla comhlacht a d’fhreagair ‘ní thugtar’ go
dtabharfaí le fios gurb iad na scileanna cearta don
obair an tosaíocht atá acu.

A5.6.5 An dtugtar treoir don fhoireann maidir le


Figiúr A5.5 An dtugtar treoir don fhoireann maidir le
seirbhís trí Ghaeilge a thairiscint don phobal (Cairt 5)?
seirbhís trí Ghaeilge a thairiscint don phobal?
Níor fhreagair na comhlachtaí nach bhfuil acu ach
fostaí amháin an cheist seo; trí chomhlacht acu sin atá
i gceist. A5.6.6 An gceapann tú go dtugann úsáid na Gaeilge i
Bhí cúpla freagra ar nós ‘fúthu féin atá sé’ agus do ghnó buntáistí do do ghnó? (Cairt 6)
‘tuigeann siad go maith gur comhlacht é seo ina n- Dúirt 49 (78%) de na freagróirí gur cheap siad gur
úsáidtear an Ghaeilge’ ag an dream nár thug a leithéid buntáiste atá sa nGaeilge agus 14 (22%) nach bhfuil
de threoir. Is iad na comhlachtaí móra déantúsaíochta aon bhuntáiste sa nGaeilge dá ngnó.
is mó nár thug aon treoir. Deir na comhlachtaí móra Ní raibh aon ráiteas breise ag aon dream díobh siúd
atá ag plé leis na meáin go dtugann siad treoir dá a d’fhreagair ‘Ceapann’. I measc na ndreamanna a
bhfoireann. d’fhreagair ‘Ní cheapann’, bhí ráitis ar nós ‘Is
monarcha muid’, ‘Ní thagann na custaiméirí isteach
de bharr na Gaeilge’ agus ‘Is custaiméirí thar lear
atá againn’.

Figiúr A5.6 An gceapann tú go dtugann úsáid


na Gaeilge i do ghnó buntáistí do do ghnó?

71
A5.6.7 An bhfuil buntáistí eile ann do do ghnó de
bharr é a bheith sa nGaeltacht e.g. ioncam ó ghnó na
gcoláistí samhraidh etc.? (Cairt 7)
Bhí triúr nár fhreagair agus fostóir amháin a dúirt
‘mar a chéile é geimhreadh nó samhradh’ agus fostóir
eile a dúirt ‘is iad muintir na háite atá agamsa mar
chustaiméirí’.
Díobh siúd a d’fhreagair, dúirt 41 (65%) go raibh
buntáiste ann agus 22 (35%) nach raibh aon
bhuntáiste ag baint le bheith lonnaithe sa nGaeltacht.
Figiúr A5.7 An mbaintear úsáid as an nGaeilge i do
ghnó?

A5.6.8 An mbeadh suim agat a bheith páirteach i


scéim chun seirbhísí a chur ar fáil i nGaeilge? (Cairt 8)
D’fhreagair 87% de na fostóirí le freagra dearfach.
Bheadh neart oibre i gceist le freastal ar an éileamh
dealraitheach seo.

Figiúr A5.8 An mbaintear úsáid as an nGaeilge i do


ghnó?

A5.6.9 An mbeifeá sásta baill foirne atá ar bheagán


Gaeilge a chur chuig ranganna Gaeilge? (Cairt 9)
Sa gcás seo chomh maith bheadh obair mhór i gceist
le freastal ar an éileamh ar an oiliúint Gaeilge do
bhaill foirne a léirítear anseo. (Ní mór a thabhairt faoi
deara do raibh freagróirí ann, ar nós scoileanna, a
raibh an Ghaeilge ag an bhfoireann agus nach raibh
aon bhall foirne acu nach raibh Gaeilge acu.)

Figiúr A5.9 An mbeifeá sásta baill foirne atá ar


bheagán Gaeilge a chur chuig ranganna Gaeilge?

A5.6.10 An gceapann tú gur buntáiste é Cumann


Trádála a bhunú sa Spidéal? (Cairt 10)
Go leor fostóirí atá státbhunaithe, níor fhreagair siad
an cheist seo. Díobh siúd a d’fhreagair é, bhí na
torthaí seo a leanas le sonrú.
Ceapann 49 as 63 comhlacht gur maith an
smaoineamh é Cumann Trádála a bhunú. Maidir leis
an Tionscadal Pleanála Teanga, bheadh impleachtaí
ann maidir le teanga oibre an Chumainn dá
mbunófaí é.
Figiúr A5.10 An gceapann tú gur buntáiste é Cumann
Trádála a bhunú sa Spidéal?

72
A5.6.11 An bhfuil an c homharthaíocht i do ghnó i Figiúr A5.11 An gceapann tú gur buntáiste é Cumann
nGaeilge? Trádála a bhunú sa Spidéal?

A5.6.12 An gceapann tú gur cheart comharthaíocht


laistigh agus lasmuigh de ghnónna sa Spidéal a bheith
i nGaeilge amháin, i mBéarla amháin nó
dátheangach?
Díol spéise is ea nach bhfreagraíonn fiú agus freagróir
amháin gur chóir a gcuid comharthaíochta a bheith i
mBéarla amháin.

Figiúr A5.12 An gceapann tú gur cheart


comharthaíocht laistigh agus lasmuigh de ghnónna
sa Spidéal a bheith i nGaeilge amháin, i mBéarla
amháin nó dátheangach?
A5.6.13 Dá gcuirfí seirbhís aistriúcháin saor in aisce
nó ar chostas íseal ar fáil duit, an mbainfeá úsáid aisti
chun ábhar don phobal a chur ar fáil i nGaeilge nó go
dátheangach?
I measc na bhfostóirí a d’fhreagair ‘Ní bhainfinn’, tá
comhlachtaí ann a deir gur ón taobh amuigh den tír
a thagann a gcliaint. Ina measc chomh maith tá
eagraíochtaí ar nós scoileanna a bhfuil acmhainn
láidir ó thaobh na Gaeilge iontu cheana féin agus ar
dóigh nár ghá dóibh úsáid a bhaint as seirbhís
Figiúr A5.13 Dá gcuirfí seirbhís aistriúcháin saor in
aistriúcháin ón taobh amuigh.
aisce nó ar chostas íseal ar fáil duit, an mbainfeá
úsáid aisti chun ábhar don phobal a chur ar fáil i
nGaeilge nó go dátheangach?

A5.7 Na Príomhthátail

i. Tá daonra 2,051 i gCeantar Feidhme an Phlean, iv. Deir tromlach na bhfostóirí go dtugtar an
is é sin ó Dhoire Locháin Thoir siar go Sáile Ghaeilge san áireamh agus iad ag earcú foirne
Chuanna. agus go dtugtar treoir don fhoireann maidir le
ii. Tá 1,133 duine fostaithe sa Spidéal. Tá níos mó seirbhís trí Ghaeilge a thairiscint don phobal.
daoine fostaithe go páirtaimseartha ná mar atá v. Is é tuairim thromlach na bhfostóirí gur
go lánaimseartha. buntáiste é a bheith lonnaithe sa nGaeltacht.
iii. Is as an nGaeltacht (idir an Spidéal agus áiteacha vi. Is cosúil go bhfuil éileamh ann ar áiseanna ar nós
eile sa nGaeltacht) a thagann tromlach na n- seirbhís aistriúcháin agus oiliúint teanga do
oibrithe go dtí an t-ionad oibre. bhaill foirne atá ar bheagán Gaeilge. Ardaíonn
sé seo ceist maidir le soláthar acmhainní le
freastal ar an éileamh seo.
vii. Tá suim ag na fostóirí i mbunú Cumann Trádála.

73
Comhlacht Forbartha an Spidéil Teoranta,
An Spidéal,
Co. na Gaillimhe.
Guthán: (091) 553666
R-phost: eolas@anspideal.ie
Suíomh: www.anspideal.ie

ISBN 978-0-9557500-2-1

74

Rate