Hoefler Text

Sancti Thomae de Aquino

1

LECTIO 2

[79107] Sententia Politic., lib. 1 l. 2 n. 1 Quoniam autem manifestum ex quibus partibus et cetera. Posito prooemio in quo ostendit conditionem civitatis et partium eius, hic accedit ad tradendum scientiam politicam. Et primo secundum praeassignatum modum determinat ea quae pertinent ad primas partes civitatis. Secundo determinat ea quae pertinent ad ipsam civitatem, in secundo libro, qui incipit ibi, quia considerare volumus de communione et cetera. Circa primum duo facit. Primo dicit de quo est intentio. Secundo exequitur propositum, ibi, hiis quidem enim et cetera. Circa primum duo facit. Primo dicit de quibus determinare intendit. Secundo quo ordine, ibi, primum autem de despota et cetera. Circa primum duo facit. Primo dicit quod est determinandum de his quae pertinent ad domum. Secundo enumerat ea quae ad domum pertinent, ibi, domus autem partes et cetera. [79108] Sententia Politic., lib. 1 l. 2 n. 2 Dicit ergo primo, quod manifestum est per praemissa, ex quibus partibus civitas constat: et (quia) oportet ad cognoscendum totum praecognoscere partes, ut supra habitum est. Necesse est ut primum dicamus de oeconomia quae est dispensativa vel gubernativa domus, quia omnis civitas componitur ex domibus sicut ex partibus. [79109] Sententia Politic., lib. 1 l. 2 n. 3 Deinde cum dicit domus autem partes etc., enumerat ea quae pertinent ad domum. Et primo ea quae pertinent ad ipsam sicut partes. Secundo ea quae pertinent sicut necessaria partibus, ibi, est autem quaedam pars et cetera. Dicit ergo primo quod partes domus sunt ex quibus domus constituitur. Omnis autem domus, idest domestica familia, si sit perfecta, constat ex servis et liberis. Dicit autem, perfecta, quia in domo pauperis est bos pro ministro, ut supra dictum est. Et quia unumquodque quod in multis considerari potest, primo quaerendum est in paucioribus et simplicioribus, ut facilior sit doctrina; ideo dicendum est, quod primae et minimae partes domus sunt hae tres combinationes: scilicet domini et servi, mariti et uxoris, patris et filii: quae quidem tertia ex secunda oritur, et ideo supra eam praetermisit. Et ideo de istis tribus est considerandum quid unumquodque 1

In secunda de aliis duabus combinationibus. In prima determinat de combinatione domini et servi. quae est pecuniativa vel possessiva. Et quia servus est quaedam possessio. ponit quartum quod pertinet ad necessaria domus: et dicit. et cetera. Circa primum duo facit.sit. lib. Combinatio autem viri et feminae non erat nominata suo tempore.. 5 Deinde cum dicit est autem quaedam pars etc. scilicet ad exercendum dominium in servos. 4 Et consequenter ponit nomina harum combinationum. Unde ulterius inducunt quod est iniustum esse aliquos servos. Et dicit quod primo dicendum est de domino et servo: et haec consideratio ad duo erit utilis. In prima determinat de combinatione domini et servi. lib. id est factivam filiorum. 6 Deinde cum dicit primum autem de despota etc. Secundo valet ad scientiam.. ideo in secunda parte determinat de alia parte oeconomiae. quod combinatio domini et servi vocatur despotica. determinat veritatem de dominio et servitute. 9 Deinde cum dicit quoniam igitur possessio etc. totaliter autem de omni possessione et cetera. 1 l. et cum politica et regnativa. quoniam igitur possessio et cetera. et quod nulla differentia sit inter eos secundum naturam. ibi.. [79110] Sententia Politic. quae quibusdam videtur esse tota oeconomia.. lib. 7 Deinde cum dicit hiis quidem enim videtur etc. ut per hoc possimus accipere aliquid melius his quae antiqui sunt opinati de dominio et servitute. et quod est idem cum oeconomia qua aliquis scit gubernare domum. Alia opinio est. Secundo determinat veritatem de eis. 1 l. [79114] Sententia Politic. 2 n. 1 l. lib. ibi. 1 l. idest dominativa. sed ipse nominat eam nuptialem. determinat ea quae proposuit: et dividitur in partes duas.. Primo narrat opiniones quorumdam de dominio et servitute. dicit quo ordine de his sit agendum. [79112] Sententia Politic. lib. est quaedam scientia.. [79111] Sententia Politic. Ex quadam enim violentia provenit quod quidam alios sibi subiecerunt in servos. [79115] Sententia Politic. et quod sola lege sit ordinatum quod quidam sunt servi et quidam liberi. Et primo determinat rationem 2 . quam nos matrimonium vocamus. sed ipse vocat eam teknofactivam. 2 n. Prima dividitur in duas.. Et de hac etiam parte considerandum est quomodo se habeat. quod habere servum sit praeter naturam. 1 l. 2 n. sicut in prooemio dictum est. [79113] Sententia Politic. ibi. 2 n. Similiter et tertia combinatio patris et filii non habebat proprium nomen. qua aliquis scit gubernare civitatem. qua aliquis scit dominari servis. 1 l. quod est quaedam alia pars yconomicae quae vocatur crimatistica id est pecunialis. quod despotia. idest dominativa. et dicit.. lib. Primo quidem ut possimus cognoscere ea quae sunt opportuna in talibus. 8 Circa primum ponit duas opiniones: quarum una est. quoniam autem tres partes yconomicae.. 2 n.. 2 n. quibusdam vero maxima pars eius eo quod dispensatio domus maxime consistit in acquisitione et conservatione pecuniae.

Et hoc ideo. et obedit gubernatori. Est autem huiusmodi organum animatum. 2 n. tripodes quidam erant sic praeparati. dicens. quia impossibile est vivere in domo sine necessariis ad vitam. vel per artem nigromanticam. [79117] Sententia Politic. ibi. et ad hoc indigemus ministris et servis. lib. ita etiam minister movetur ad imperium praecipientis. Videmus enim quod unicuique arti necessarium est habere convenientia instrumenta. Secundo inquirit de opinionibus praemissis. quod pectines per se pectinarent. et servus in domo instrumentum super alia instrumenta quia scilicet ipse utitur aliis instrumentis. si debeat facere cultellum.servitutis. quae per possessiones habentur: et hoc probat per similitudinem in artibus. [79116] Sententia Politic. puta. neque domini domorum indigerent servis. idest ille qui custodit anteriorem partem navis. 1 l. Principales enim artifices. et quod ars possessiva sit quaedam pars oeconomiae. sicut fabro necesse est habere martellum. quod possessio sit quaedam pars domus. Secundo concludit ex praemissis definitionem servi. quaedam inanimata. ita etiam in domo est instrumentum inanimatum ipsa res possessa. quae est instrumentum quoddam deserviens vitae humanae. ibi.. 1 l. Et hanc divisionem 3 . Et similiter quidam poeta dicit. qui dicebatur Deus ignis. perficere opus suum. quae quidem igitur natura servi et cetera. Organa enim artium dicuntur organa factiva. si debeat perficere opus suum. Circa primum duo facit. sicut dicitur de statua quam fecit Daedalus. quae quidem dicuntur organa etc. 2 n. puta. quod est minister in artibus. quod instrumentorum quaedam sunt animata. sequitur quod sit organum animatum deserviens vitae domesticae. 12 Tertio ibi. agnoscens ipsum. Et sicut est in operibus artis duplex instrumentum. lectus vel vestis. et plectra per se cytharizarent. organorum autem quidem et cetera. instrumentum autem eius animatum est prorarius. qui architectores dicuntur. Minister enim in artibus habet rationem instrumenti. lib. [79118] Sententia Politic. Et hoc modo gubernatori domus necesse est habere res possessas ad proprium opus sicut quaedam instrumenta. sed res possessa. Sicut gubernatoris inanimatum instrumentum est gubernaculum. 2 n. lib. utrum autem est aliquis natura talis et cetera. 10 Circa primum quatuor ponit: quorum primum est.. et movet ea. 11 Secundo ibi. si unumquodque instrumentum inanimatum posset ad imperium domini. Cum autem servus sit quaedam res possessa animata. quod in quodam templo Vulcani. quod per artificium humanum. quia sicut instrumentum movetur ab artifice. quod per seipsos. est organum activum. Primo praemittit quaedam necessaria ad cognoscendum rationem servitutis.. quod per ingenium argenti vivi. Ponit unam divisionem instrumentorum. quae est organum domus. Et multitudo talium instrumentorum est tota possessio domus. quasi spontanei videbantur subinduere divinum agonem quasi concertando ad serviendum in ministerio templi. 1 l. quae vocatur prora. movebat seipsam. non indigerent ministris. ponit secundam divisionem organorum.

fit aliquid alterum praeter usum ipsius. ibi. Primo quidem. scilicet quod quicumque est res possessa vel servus alterius est homo alterius. non est factio sed actio: ergo servus est minister et organum eorum quae pertinent ad actionem. Diversorum diversa sunt instrumenta. per quam aliquid fit in exteriori materia. ex quibus fit aliquid praeter ipsum usum instrumenti.. et pertinens ad vitam ipsius. 2 n. Ille autem qui est dominus non est simpliciter servi. sed etiam dicitur simpliciter esse totius. non solum dicitur quod sit possessio hominis. Et hoc videmus in ipsis instrumentis artis.probat duplici ratione.. In qua quidem definitione. Ille autem homo non est naturaliter suiipsius. quo utuntur textores. Ergo ista non sunt factiva sicut organa artium. scilicet pannus. ut dictum est. 14 Deinde cum dicit quae quidem igitur natura etc. idest conversatio domestica. 13 Quarto. lib. [79120] Sententia Politic.. et adduntur quinque differentiae. 2 n. 1 l. alterius. sicut ex pectine. [79119] Sententia Politic. Unde potest talis definitio servi concludi: servus est organum animatum activum separatum alterius homo existens. organum ponitur tamquam genus. 1 l. non sicut res possessa. distinguitur a libero. concludit ex praemissis definitionem servi: et dicit quod manifestum est ex praedictis quae sit natura. sicut dicimus manum hominis et non solum dicimus quod sit pars hominis: et similiter res possessa. Unde cum servus sit quaedam possessio. quia organa factiva dicuntur. distingui4 . sed sponte vel mercede conductus. lib. sed alterius. sicut secare et urere: actio autem est operatio permanens in operante. Sed actio et factio differunt specie: nam factio est operatio. res possessa autem etc. Cum enim servus sit hoc ipsum quod est. sed est simpliciter illius. quae sunt instrumenta domus. sed solum est dominus eius. quicumque homo non est naturaliter suiipsius. officium autem est congruus actus alicuius. quae talis est. sed alterius. ut dicitur nono metaphysicae. De ratione autem rei possessae est quod sit organum activum et separatum. non autem eorum quae pertinent ad factionem. Hoc autem convertitur. non fit nisi usus eorum. puta vestis. Ambae autem hae operationes indigent instrumentis. sicut ex vestitu et lecto. ipse est naturaliter servus. quantum ad hoc quod pars non dicitur solum pars totius. Sed vita. distinguitur ab instrumentis inanimatis: per hoc autem quod dicitur activum distinguitur a ministro artificis.. Sed ex rebus possessis. qui quandoque ministrat in domo. Secundam rationem ponit ibi. non fit aliquid aliud praeter usum ipsius. qui non potest regi nisi ab alio. qui est organum animatum factivum: per hoc autem quod dicitur alterius existens. Per hoc autem quod dicitur separatum. Ergo instrumenta eorum differunt specie. sed quod simpliciter est huius hominis. Per hoc enim quod dicitur animatum. ostendit qualiter servus se habet ad dominum: et dicit quod eadem est comparatio rei possessae ad possessorem et partis ad totum. servus non solum est servus domini. adhuc quoniam differunt etc. id est servi et quae sit virtus eius quod est officium ipsius: nam virtus ad actionem refertur.

Si enim omnis servitus est praeter naturam. Primo enim proponit modum quo haec ostendenda sunt: dicens quod non est difficile quod aliquis contempletur praedictarum quaestionum veritatem et rationem. Primo movet dubitationem. 1 l. distinguitur a brutis animalibus. ibi. 3 n. videtur esse naturale. [79123] Sententia Politic. et iterum non erit iustum neque dignum quod aliquis serviat: quod enim est praeter naturam non est dignum neque iustum. 2 LECTIO 3 [79121] Sententia Politic. sed etiam est de numero eorum quae expediunt ad salutem hominum: et hoc pertinet ad secundam quaestionem. Quorum primum est. Secundo determinat eam approbando unam partem. hic procedit ad investigandum de opinionibus suprapositis. tunc nullus est naturaliter servus. [79124] Sententia Politic. quod principari et subiici non solum est de numero eorum quae ex necessitate vel violentia proveniunt. 1 l. ibi. 3 n. determinat propositam quaestionem. non difficile autem et cetera. utrum servitus sit naturalis. quod autem et qui contraria dicunt et cetera. Tertio ostendit quomodo etiam alia pars dubitationis habet aliqualiter virtutem. [79122] Sententia Politic. Circa primum tria facit. principari enim et subici et cetera. quidam vero ad hoc quod principentur: et hoc pertinet ad primam quaestionem. 2 Dicit ergo primo. lib. 3 Deinde cum dicit non difficile autem etc. et quod alicui dignum est et expediens servire. Secundo. Per hoc quod dicitur homo existens. ostendens duo: scilicet quod aliquis homo naturaliter est servus.tur a parte quae est alterius non separata. quaecumque enim ex pluribus constituta sunt et cetera. Secundo ex ratione. Postquam philosophus ostendit rationem et virtutem servi. videtur esse dignum et iustum ei. 1 l. 3 n. 1 Utrum autem est (aliquis) natura talis et cetera. sed omnis servitus praeter naturam sit. manifestum autem et ex his et cetera. Quod enim expediens est alicui. sicut manus. 4 Circa primum quatuor proponit. Tertium est quod sunt multae species eorum qui subiiciuntur et eorum qui principantur: aliter 5 . Et primo ex his quae fiunt. Secundum est quod in hominibus ex ipsa nativitate videmus quod est quaedam distinctio: ita quod quidam sunt apti ad hoc quod subiiciantur. ibi.. et quod etiam veritatem addiscat ex his quae in rebus accidunt. 3 n. Secundum duos praemissos modos ostendit propositum. ibi. quae sunt res possessae separatae. lib. Quod enim ex nativitate confestim inest alicui.. ibi.. an non. lib. Secundo utrum dominativa sit idem quod politica. Quod quidem remittit ad duas praemissas quaestiones. quod post praedicta considerandum est utrum aliquis sit naturaliter servus vel non: et iterum utrum alicui magis sit dignum et iustum quod serviat quam quod non serviat.. Et circa hoc duo facit. 1 l. Et primo inquirit.. lib.

ibi. lib. ea praetermissa. aliter dominus servo. [79127] Sententia Politic. in his est aliquid principans et aliquid subiectum naturaliter. Et ponit rationem ad ostendendum quod aliqui sunt naturaliter servi quibus expedit servire. et hoc expedit. quia 6 . Uno modo de harmonia sonorum. Sed opus quod fit a melioribus est melius: ergo et principatus melior. sed ex eo quod est commune toti naturae: quia etiam in his quae non participant vita. 3 n. animal autem primum constat et cetera.. Primo quidem in rebus inanimatis. 5 Deinde cum dicit quaecumque enim ex pluribus etc. Secundo probat eam. ibi. Tertio infert conclusionem. Quaecumque sunt ex pluribus constituta. ibi. 1 l. Primo ponit maiorem. Tertio in genere animalium. tanto sunt meliora quanto sunt meliorum. quicumque quidem igitur et cetera. aliter rex regno. Sed hominum multitudo est ex pluribus constituta: ergo naturale est et expediens quod unus principetur et alius subiiciatur. sive illa plura sint coniuncta. et ita naturale est quod ex multis hominibus constituatur una multitudo. puta harmoniae. ibi. 6 Unde... et hoc ex omni natura et cetera. probat maiorem: et sic in hac ratione tria facit. Et quartum est quod semper est melior principatus qui est meliorum subiectorum: sicut melior est principatus quo quis principatur homini quam quo quis principatur bestiae: et hoc probat tali ratione. obedit enim qui subiicitur principanti in aliquo opere. Quarto in differentia sexuum. Circa primum ponit talem rationem. Et hoc etiam pertinet ad eamdem quaestionem: nam ea quae naturaliter insunt rebus. ut per singula patebit exempla. lib. 3 n. secundum quam tota harmonia diiudicatur. eodem autem modo et cetera. Secundo ostendit qui sint tales. ibi. [79126] Sententia Politic. lib. 1 l. sicut membra corporis coniunguntur ad constitutionem totius. Huius autem rationis minor manifesta est ex praemissis: in quibus ostensum est quod homo est naturaliter animal politicum. [79125] Sententia Politic. 3 n.enim principatur vir feminae. Secundo in partibus hominis.. 7 Deinde cum dicit et hoc ex omni natura etc. probat propositum quadrupliciter. Dicit ergo primo. in quo semper unum elementorum est praedominans. Sed huiusmodi pertransit. iterum in homine et cetera. est aliquis principatus. Et hoc etiam quartum pertinet ad primam quaestionem: nam quae naturaliter insunt. quod quaecumque sunt constituta ex pluribus ita quod ex eis fiat unum commune. Potest etiam intelligi de harmonia elementorum in corpore mixto. ibi. secundum eorum diversitatem diversificantur. ostendit propositum ex ratione. quia semper in vocibus quae consonant aliqua vox praedominatur. 1 l. in omnibus his invenitur esse principans et subiectum: et hoc est naturale et expediens.. quod veritas praemissae propositionis invenitur in rebus animatis: non quasi sit eis proprium. adhuc autem masculinum et cetera. sive sint divisa sicut ex multis militibus constituitur unus exercitus. Dicit ergo primo. Quod potest intelligi dupliciter. Omnis principatus et subiectio ad aliquod opus ordinatur.

Posset autem aliquis dicere quod hoc non est naturale.. quod naturale et expediens est ut homo aliis dominetur. et hoc videmus in membris corporis. cum non inveniatur in omnibus. probat idem in genere animalium. 8 Deinde cum dicit animal autem primum etc. oportet considerare aliquem hominem qui sit bene dispositus et secundum animam et secundum corpus in quo est manifestum quod anima corpori dominatur. eo quod servus. Sed in hominibus pestilentibus et qui male se habent. multoties corpus principatur animae. habet quamdam similitudinem exterioris principatus. 1 l. quia huiusmodi deficiunt a natura. Est enim naturale et expediens corpori. Possumus enim in animali quod est homo. alia vero subiecta. et hoc ideo. 1 l. 3 n. In utroque autem regimine manifestum est. et ideo non totaliter subiicitur rationi. sed hoc est despotico principatu in quo servus in nullo potest resistere domino..sunt extrinseca ab hac consideratione. quod regatur ab anima: et similiter est naturale et expediens parti passibili. non secundum ordinem generationis.. sed secundum principalitatem. unde possunt in aliquibus contradicere: et similiter appetitus aliquando non sequitur rationem. oportet considerare ea quae se habent secundum naturam. scilicet anima. ostendit propositum in partibus hominis. et appetitus esset inordinatus nisi subiiceretur rationi. vel e contrario ei quod debet principari: corpus enim corrumperetur nisi subiiceretur animae. et ideo totaliter subiicitur ei. et politicum quo rector civitatis principatur liberis. Et ideo ad iudicandum quae pars in homine naturaliter principetur. et ideo ad hoc excludendum subdit quod ad iudicandum quid sit naturale. [79129] Sententia Politic. 3 n. Invenitur enim inter partes hominis quod anima dominatur corpori. sed etiam a sensu.. Et huius diversitatis ratio est. 10 Deinde cum dicit iterum in homine etc. id quod est simpliciter est domini. Quae quidem compositio dicitur prima. lib. quod statim sine contradictione ad imperium animae applicantur ad opus. non autem ea quae sunt corrupta. Videmus enim 7 .. et dicit quod prima compositio animalis est ex anima et corpore. lib. quia praeferunt commodum corporis commodo animae. [79128] Sententia Politic. 9 Ostendit autem consequenter quod principatus qui est in partibus animalis. scilicet manibus et pedibus. scilicet corpus. quod subiectio est secundum naturam. considerare duplicem principatum ad partes eius: scilicet despoticum quo dominus principatur servis. [79130] Sententia Politic. Invenimus etiam quod intellectus seu ratio dominatur appetitui. dicens quod similiter se habet in homine et aliis animalibus. si id quod debet subiici se haberet ex aequo. ut supra dictum est. 3 n. sed principatu politico et regali qui est ad liberos. ut regatur ab intellectu vel ratione: et utrobique esset nocivum. quia sunt male dispositi et praeter naturam. idest appetitui qui subiicitur passionibus. lib. quia est ex partibus principalissimis: harum autem partium una est naturaliter principans. sed appetitus potest moveri non solum a ratione. et expediens. 1 l. quia corpus non potest moveri nisi ab anima.

isti sunt naturaliter domini aliorum. lib. Secundo ponit comparationem inter homines. quod eodem modo etiam se habet masculinum ad femininum. et communicant ratione et cetera. 3 n. scilicet quod ad eos se habeant aliqui. et defectum in aliis.. quod ab homine regantur. quicumque tantum distant ab aliis. Secundo quales secundum corpus. 3 n. sed et omnibus animalibus (melius est).quod animalia mansueta quibus homo dominatur. [79134] Sententia Politic. sed solum ratione alterius. Et quod isti sint naturaliter servi. impotentes autem ad opera rationis: et isti sunt naturaliter servi. 1 l. 12 Deinde cum dicit eodem autem modo etc. quod prima duo exempla sunt de toto integrali.. et quod hoc est optimum quod ab eis haberi potest: sunt enim validi ad exequenda opera corporalia. serviet sapienti. propter quod naturaliter alterius est quasi servus. inquantum scilicet non potest regi propria ratione. quod cum anima naturaliter dominetur corpori. Et primo quales sunt secundum animam. quod est genus vel species: et sic patet quod praedicta propositio in utrisque locum habet. Primo ostendit quales sunt secundum animam qui naturaliter principantur vel subiiciuntur. 11 Deinde cum dicit adhuc autem masculinum etc. quibus melius est quod regantur a sapientibus. 1 l. sicut patet. et homo bestiis. alia duo de toto universali. [79132] Sententia Politic. illi quorum opus principale est usus corporis. ibi. quia in hoc sortiuntur regimen rationis. digniora sunt secundum naturam silvestribus. et bruta animalia. Est autem attendendum. et masculus principans. si conveniens est quod credatur rationibus supradictis. cum eis copiosa pabula et remedia sanitatis ab hominibus exhibentur... quae etiam naturaliter serviunt. Disponuntur autem hoc modo. inquantum participant aliqualiter regimine rationis. lib. quia sic in multis casibus adipiscuntur salutem corporalem quam per se consequi non possent. qui naturaliter sunt servi. comparat secundum convenientiam et differentiam hominem naturaliter servum ad animal brutum: et dicit quod ille qui est servus naturaliter. 13 Deinde cum dicit quicumque quidem igitur etc. Dicit ergo primo. sicut anima a corpore. ibi. et quidam subiiciantur. concludit propositum. lib. patet per hoc quia ille est naturaliter servus.. femina autem subiecta. [79133] Sententia Politic. Circa primum duo facit. 3 n. quod naturaliter masculinum est melius. quod qui stultus est... 14 Deinde cum dicit et communicant ratione etc. per quam homo est dominus sui. communicat ratione 8 . 3 n.. [79131] Sententia Politic. lib. scilicet quod eodem modo se habet in hominibus sicut in praemissis: scilicet quod naturale et expediens est quod quidam principentur. probat idem in differentia sexuum: et dicit. ostendit qui sunt qui naturaliter principantur et subiiciuntur. qui habet aptitudinem naturalem ut sit alterius. 1 l. et femininum deterius. 1 l. propter eminentiam rationis in quibusdam. sicut homo ad bestias vel anima ad corpus. et homo a bestia. vult quidem igitur natura et cetera. secundum quod etiam Salomon dicit.

. sed opportunitas. idest utilitas.. Iste autem qui habet membra utilia ad civilem vitam. 15 Deinde cum dicit vult quidem igitur natura etc. lib. quod exigit complexio delicata. ut scilicet illi qui habent animas liberorum. idest habet quemdam impetum sive inclinationem ad hoc ut faciat differentiam inter corpora liberorum et servorum. 16 Est autem considerandum. idest bene disposita secundum naturam. Et quamvis natura habeat inclinationem ad praedictam differentiam corporum causandam. et a servis. et quantitate exteriori et aliis dispositionibus exterioribus. [79135] Sententia Politic. [79136] Sententia Politic. modicum variatur: ab eadem enim praebetur nobis auxilium. ita scilicet quod corpora servorum sint fortia ad exercendum usum necessarium. 3 n. tamen quandoque deficit in hoc. accidit multoties contrarium ei quod dictum est.solum quantum ad hoc. brutum autem animal passione. cum deficiat ratione. et similiter de servis. Et sic quantum ad modum serviendi est differentia. quia cum corpus sit naturaliter propter animam. sed tamen debent esse utilia ad civilem vitam.. vel e converso. 3 n. lib. et alia similia ministeria exercenda: sed corpora liberorum debent esse recta. quod natura vult. sicut edoctus ab alio. ut scilicet tempore belli habeat membra apta ad pugnandum. habet dispositionem divisam ad bellicam oportunitatem et pacificam. 1 l. potest auxiliari ad consilium. qui eis competit. propter rationem. scilicet ad fodiendum in agro. scilicet ad necessaria corpori. potest inveniri dissonantia. et ideo intendit his qui habent animas liberorum dare corpora liberorum. timore vel amore incitantur ad serviendum. Et hoc quidem quantum ad interiores dispositiones semper consonat: non enim potest esse quod aliquis habeat animam bene dispositam. Dicit ergo primo. quod philosophus hic inducit concludens ex praemissis. inquantum scilicet memoria eorum quae sunt bene vel male passa ab homine. quod recipit sensum rationis. 9 . sicut etiam in omnibus aliis quae generantur et corrumpuntur. 1 l. Et primo proponit quod intendit. ut hic dicitur. quae ex utriusque servitio provenit. inquantum naturaliter servus servit ratione. consequitur natura effectum suum ut in pluribus. Secundo probat propositum. tempore vero pacis ad exercendum alia civilia opera. in quibus agebat de dispositione animae. vel ad aliquod opus rationis: in corporalibus autem pluribus modis potest servire servus quam animal brutum. deficit vero in paucioribus. ostendit quales sint servi secundum corpus. habeant corpora servorum. Non enim naturaliter servus. sed non quantum ad hoc. in qua liberi homines conversantur. quoniam et hoc manifestum et cetera. et inutilia ad tales operationes serviles. ibi. si organa imaginationis et aliarum virium sensitivarum sint male disposita: sed in figura. et a domesticis animalibus. quod habeat sensum rationis per seipsum: sed alia animalia serviunt homini non quasi recipientia aliquem sensum rationis ab homine. et ad alia militaria opera. natura intendit formare tale corpus quale sit conveniens animae. Quando ergo in hoc natura deficit.

19 Ultimo autem concludit epilogando duas conclusiones intentas in hoc capitulo: scilicet quod quidam sunt naturaliter servi. Sed tamen excellentia pulchritudinis animae.[79137] Sententia Politic. quando videmus aliquos elegantis formae. quod si hoc est verum ex parte corporis... 1 l. quod illi qui dicunt contrarium his quae determinata sunt.. sunt digni ut serviant eis qui superexcellunt. 1 l. quod illi qui deficiunt sunt digni servire excellentibus. dicantur esse servi eorum.. idem etiam est sentiendum quantum ad intentionem naturae. probat quod dixerat. lib. 10 . quod non difficile est videre. lib. 1 Quod autem et qui contraria dicunt et cetera. asserendo scilicet nullam servitutem esse naturalem et iustam. Postquam philosophus ostendit. 17 Deinde cum dicit quoniam et hoc manifestum etc. quod etiam contraria opinio est secundum (modum) aliquem vera. 18 Deinde cum dicit si autem in corpore etc. Secundo quantum ad animam. quanto anima nobilior est corpore. [79138] Sententia Politic. ac si essent quaedam imagines deorum. ut supra dictum est. multo iustius est hoc determinari ex parte animae. quod illi qui deficiunt a tanta elegantia formae corporalis. Unus quidem modus est secundum aptitudinem naturalem. 3 LECTIO 4 [79140] Sententia Politic. Et primo quantum ad corpus. 1 l. ut videatur tantum alios excellere. quod aliqui sint digni ad dominandum ex parte corporis quam ex parte animae. Dicit ergo primo.. 3 n. et quidam naturaliter liberi: et quod his qui sunt naturaliter servi expedit servire. si autem in corpore et cetera. 4 n. quod naturam inclinari ad hoc. hic ostendit. Sed etiam est aliquis servus vel serviens secundum legem inter homines positam.. non ita de facili potest cognosci. 3 n. ex hoc est manifestum: quia si inter aliquos inveniatur tanta differentia solummodo ex parte corporis. Secundo super hoc dubitationem movet et solvit. quod aliqui naturaliter sunt servi quibus expedit servire et iustum est. sicut pulchritudo corporis: et ideo magis vulgariter iudicatur. secundum quem negatur a quibusdam servitus esse naturalis et iusta. Est enim quaedam promulgatio legis ut illi qui sunt victi in bello. hoc itaque iustum et cetera. Dupliciter enim dicitur servire et servus. qui contra eos praevaluerunt: et hoc iure quasi omnes gentes utuntur. Primo ponit modum servitutis. ibi. probat idem ex parte animae: et dicit. unde et ius gentium nominatur. 1 l. Et cum hoc sit manifestum in maxima differentia. lib. secundum modum aliquem recte dicunt. 3 n. sicut solemus communiter dicere. Et circa hoc duo facit. [79139] Sententia Politic. lib. et iustum est quod serviant. ibi. secundum illud species Priami digna est imperio. Dicit ergo primo. quod videntur esse sicut Angeli: tunc omnes dicerent. si non fuerit tanta differentia. quod faciat diversa corpora servorum et liberorum.

1 l. quod causa praemissae dubitationis. id est nisi contrarium eveniat per infortunium. 2 Deinde cum dicit hoc itaque iustum etc. sive per fortitudinem corporalem. Et primo proponit quiddam quod est manifestum. [79142] Sententia Politic. nisi per infortunium aliter accidat: et ex hoc videtur quod violentia nunquam fit sine qualicumque virtute eius qui violentiam infert: et hoc est per se manifestum. neque etiam habent aliquam probabilitatem. Dicit ergo primo. Et primo ostendit quo modo sit iustum servire.. ibi. causa autem huius dubitationis et cetera.[79141] Sententia Politic. secundum ea quae communiter hominibus videntur. in hoc quod vincit principetur... si sortiatur successum. id est in favorem victorum introductum. Tertio solvit dubitationem. 4 n. quod multi qui intromiserunt se de legibus scribendis.: manus fortium dominabitur. Dicit ergo primo. cui durum videbatur. Et circa hoc tria facit. quod scilicet sit iniquum: aliis autem videtur alio modo: et ista diversitas non solum est inter populares. non habent aliquid quod sit efficax ad movendum rationem. Quibusdam autem videtur quod hoc ipsum (habet) quamdam rationem iustitiae quod ille qui apparet melior. 1 l.. 11 .. movet dubitationem de ista servitute legali. 1 l. quia si huiusmodi rationes operationum removeantur de medio in primo aspectu apparet quod illae rationes quae dicunt quod non oportet principari et dominari illum qui est melior secundum virtutem quae victorum extitit. assignat causam praedictae diversitatis. ibi. idest sive per sapientiam. secundum quod Salomon dicit in Prov. si ille qui est passus violentiam sit servus et subiectus ei qui potuit violentiam inferre. Et ideo circa hoc sunt diversae opiniones. Primo ponit diversas opiniones. totaliter autem attendentes et cetera. 4 Deinde cum dicit sed de iusto solum etc. quod quidem igitur habet et cetera. sive per constantiam. ostendit quid remaneat sub dubitatione: et dicit quod de hoc solum remanet dubitatio. Unde quibusdam sic videtur. scripserunt quod iustum praedictae legis est de numero iniquorum. et non est melior. unde variantur verba sapientum. lib. tributis serviet. est ex hoc quod virtus quae est per aliquem modum. [79143] Sententia Politic. Et hoc quidem ideo dicunt. sed etiam inter sapientes. ut per hoc homines ad fortiter pugnandum incitarentur. Secundo de quo sit dubitatio. [79144] Sententia Politic. 1 l. lib. Secundo assignat rationes diversitatis. 4 n. Et introducit quemdam qui vocabatur rethora. lib. 3 Deinde cum dicit causa autem huius etc. utrum sit iustum quod propter excellentiam qualiscumque virtutis aliqui debeant principari qui superant. sed de iusto solum et cetera. Et secundo quomodo sit expediens. potest maxime compati secum quod violentiam inferat: et sic manifestum est quod ille qui superat semper est in excessu alicuius boni. lib.. sive quocumque alio modo.. ibi. quae autem remissa est. 4 n. 4 n. 5 Deinde cum dicit totaliter (autem) attendentes etc. Quidam enim dicunt quod hoc iustum praedictae legis est per benevolentiam.. nisi quia est potentior. solvit praedictam dubitationem. ibi.

4 n. idest ad iustum secundum quid quale potest esse in rebus humanis. non est simpliciter iustum: sed principium bellorum contingit esse iniustum. quale est iustum legis humanae. Sed quia hoc fieri non poterat. et ideo statuit victores esse dominos eorum qui vincuntur. quod quidem iustum lex tradit.Circa primum duo facit. Contingit per bellum aliquem superari cui indignum est servire.: quae talis est. dicit hoc non esse simpliciter iustum. quia propter hoc a victoribus conservantur.. Et ideo hoc iustum dicitur esse secundum quid. sit iusta. id est simpliciter. non est infringendum quod convenit bono publico. Est enim hoc utile et illis qui vincuntur. manifestat solutionem praemissam. 6 Si autem potuisset lex humana determinare efficaciter qui essent meliores mente. 1 l. 7 Deinde cum dicit principium enim etc. principium enim contingit et cetera. Et tamen servandum est etiam homini virtuoso secundum mentem: quia cum bonum commune sit melius quam bonum proprium unius. 1 l. sequens naturam. ut saltem subiecti vivant. ibi. Secundo manifestat eam. ut possibile fuit legem poni. sed exponit eam. dicendum est quod quidam attendentes ad quoddam iustum. Secundo per ea quae communiter dicuntur. Quia igitur hoc non est iustum secundum naturam quod quicumque ab hostibus vincuntur sint servi. ponunt servitutem quae ex bello provenit esse iustum: non autem dicunt quod omnino. unde et servi a servando dicuntur.. puta cum aliquis non habet iustam causam assumendi bellum: ergo servitus quae sequitur ex tali bello non est simpliciter iusta. Circa primum ponit duas rationes. quia per hoc homines incitantur ad fortius pugnandum: et quod sint aliqui fortes pugnatores expedit conversationi humanae ad prohibendum multorum malitias. Dicit ergo primo.. quia propter utilitatem hominum omnes leges positae sunt. dominos ordinasset. scilicet ipsam victoriam quae provenit ex aliqua excellentia virtutis. cum plerumque contingat sapientes ab insipientibus superari. [79146] Sententia Politic. Sed nullus potest dicere quod ille quem indignum est servire. est tamen ad commodum humanae vitae. quamvis non conveniat alicui privatae personae. lib. propter quod ipsos non volunt et cetera. illos procul dubio. Illud quod provenit ex principio iniusto. Et primo per rationes. Primo ponit solutionem. [79145] Sententia Politic. accepit lex aliud signum praeeminentiae. accideret quandoque eos qui sunt 12 . 4 n. et etiam illis qui vincunt. Approbat igitur secundam opinionem. Minorem autem probat: quia si aliquis diceret iuste servum esse eum quem indignum est servire. quam lex intendit. sed de iusto secundum quid. et indignum servire etc. Secundam rationem ponit ibi. quod ut totaliter et complete veritatem huius dubitationis determinemus. ibi. Dicitur enim iustum simpliciter quod est iustum secundum suam naturam: iustum autem secundum quid quod refertur ad commoditatem humanam. iuste sit servus: ergo non potest dici quod servitus quae est ex bello simpliciter sit iusta. lib. ostendens quod non loquebatur de iusto simpliciter. non tamen est iustum simpliciter.

solum domi sunt liberi propter defectum dominantium: ac si aliqui sint simpliciter liberi vel ingenui. Primo proponit dictum commune. dum filii 13 . necesse est. ibi. quod propter praedictum inconveniens vitandum non volunt homines dicere quod nobiles homines quando capiuntur in bello fiant servi. ibi. sequeretur ulterius quod filii eorum essent servi ex servis nati. 1 l. Dicit ergo primo. sicut barbari. [79147] Sententia Politic. 11 Deinde cum dicit cum autem hoc dicant etc. Et inducit ad confirmationem praemissorum verba Theodecti poetae qui in sua elegia.... processit ex nobilissima et divina progenie. lib. 9 Deinde cum dicit et quidem etc. lib. Dicunt enim quod homines nobiles sunt ingenui non solum cum sunt apud seipsos. ibi. quia homines reputant dignum. Secundo ostendit qualiter intelligatur. scilicet qui sunt bene dispositi secundum mentem.. quod videtur esse inconveniens. Secundo ostendit quomodo sit intelligendum. idest de libertate: nam ingenuus est. Et primo per ea quae communiter dicuntur de servitute. sit intelligendum. scilicet patris et matris. 10 Deinde cum dicit eodem autem modo etc. 1 l. 4 n. dixit: quis dignum reputabit quod addicatur servituti ille qui ex utraque parte. neque libertus. secundum quod dominus dicit in libro regum qui contemnunt me erunt ignobiles. qui magnos principes deos vocabant. 4 n.de nobilissimo genere esse servos si caperentur in bello: et si contingeret eos vendi. Secundo per ea quae communiter dicuntur de libertate.. Dicit ergo primo. [79150] Sententia Politic. quod secundum eumdem modum loquuntur homines de ingenuitate. nihil aliud dicere videntur quam quod libertas et servitus. ostendit qualiter id quod dictum est. qui neque est servus. idest tractatu de miseria. 1 l. ab ipso principio nativitatis esse quosdam naturaliter servos et quosdam non. et quidem cum hoc dicunt et cetera. Et inde processit honor nobilitatis. Et hoc ideo. Et primo ponit dictum. non autem est in nobilibus viris captis in bello: quia. Et dicit quod illi qui hoc dicunt.. 4 n. ostendit quomodo intelligatur: et dicit quod illi qui hoc dicunt videntur dicere solum de naturali servitute quae est in barbaris propter defectum mentis. ponit ea quae dicunt homines de libertate. secundum errorem gentilium. quod sicut ex homine generatur homo et ex bestiis bestia. sed etiam ubique terrarum: sed barbari qui sunt naturaliter servi. sicut supra dictum est. propter defectum rationis.. 1 l. cum autem hoc dicant et cetera. lib. Circa primum duo facit. 8 Deinde cum dicit propter quod ipsos etc. ita ex bonis viris generatur bonus vir.. 4 n. eodem autem modo et cetera. nobilitas et ignobilitas determinantur virtute mentis: ita quod illi qui sunt virtuosi secundum mentem sint liberi et nobiles. alii autem secundum quid. sed solum barbari cum capiuntur fiunt servi. probat propositum per ea quae communiter dicuntur. [79148] Sententia Politic. idest cum sunt in propria domo et potestate. [79149] Sententia Politic. qui autem sunt vitiosi sunt servi et ignobiles. lib.

Et ideo ex bonis parentibus nascuntur multoties boni filii. [79151] Sententia Politic. propter aliam instructionem et consuetudinem sunt etiam in moribus dissimiles. sicut ex parentibus pulchris turpes filii. 1 l. 14 . habet quamdam rationem: ita quod quaedam libertatis et servitutis distinctio non est secundum naturam. expedit quod dominentur servis: sed si male dominentur et contra aptitudinem naturalem. 1 l. et ex magnis parvi. supra dictum est. ac si esset quoddam organum animatum quod esset quaedam pars corporis separata: hoc enim distinguit servum a parte. sed solum secundum legem et violentiam. et ideo potest esse amicitia inter eos. Sed illi qui non sic se habent adinvicem secundum naturam. sed etiam propter rationem quae non ex necessitate sequitur naturalem inclinationem: unde contingit quod homines qui sunt similes parentibus in dispositione naturali. sed etiam comparatur ad ipsum sicut quaedam pars eius. 14 Deinde cum dicit quod quidem igitur etc.bonorum honorati sunt tamquam similes patribus in bonitate. quia videmus quod idem expedit parti et toti: scilicet. 4 n. et hoc etiam iustum est. 1 l. sed secundum legem: sed in quibusdam distinguitur per naturam: et in talibus expedit huic quod serviat et illi quod dominetur. lib. Si igitur bonorum parentum filii sint boni. 12 Et verum est quod natura habet inclinationem ad hoc faciendum: provenit enim ex bona corporis complexione et natura quod aliqui inclinantur magis vel minus ad opera virtutum vel vitiorum. ut pars contineatur in toto: et similiter corpori et animae. Quod autem servus comparetur ad dominum sicut corpus ad animam. 13 Contingit etiam quod filii diversificantur a parentibus in bonitate vel malitia non solum propter dispositionem naturalem corporis. erunt nobiles secundum opinionem. puta pulchritudo. Et hoc probat: quia opportunum est quod unusquisque subiiciatur vel principetur secundum quod habet aptitudinem naturalem: unde et his qui habent aptitudinem naturalem ad hoc. sicut aliqui naturaliter sunt iracundi et aliqui mansueti: et haec quidem. scilicet natura corporalis. lib. [79152] Sententia Politic. ignobiles autem secundum rei veritatem: e contrario autem est de filiis malorum. a patre derivatur ad posteros. Et ideo patet ex praemissis. quandoque deficit. sed propter aliquod impedimentum non potest natura semper hoc facere: et ideo quandoque ex parentibus bene dispositis ad virtutem oriuntur filii male dispositi. 4 n. [79153] Sententia Politic. ostendit quomodo servire aliquibus sit expediens vel non: concludens epilogando ex praemissis quod dubitatio. quae supra mota est. quia communicatio duorum in eo quod expedit utrique est ratio amicitiae. erunt nobiles et secundum opinionem et secundum veritatem: si autem sint mali. inutile est ambobus. sicut et aliae dispositiones corporales. ut in pluribus. ut scilicet corpus regatur ab anima. lib. Quod probat per hoc. quod servo et domino qui sunt digni esse tales secundum naturam expedit adinvicem quod unus sit dominus et alius sit servus.... fortitudo et alia huiusmodi: sed propter aliquod impedimentum. ut supra dictum est.. 4 n.

. lib. quod philosophus loquitur hic de domus principatu secundum optimum suum statum qui perseverare potest: quod autem fratres principentur in domo. Primo quidem. Differt ergo oeconomica a politica in hoc. 2 Deinde cum dicit et oeconomica quidem etc. lib. quod secundum diversitatem subiectorum et principantium est diversitas principativa. cum vero fratres in domo. quod oeconomica est quaedam monarchia. hic accedit ad inquirendum de alia opinione ponente. Circa primum duo facit. et constituuntur etiam plures principatus vel in uno. idest dominativa. Postquam philosophus inquisivit de veritate opinionis ponentis servitutem non esse naturalem. et quod est scientia quaedam. despotia et politica. falsam esse opinionem quorumdam qui dicebant. Videtur autem haec differentia non esse conveniens. idest principatus unius. ut in tertio dicetur. secundum quod politicum distinguitur a regali. non est idem quod politica. quod despotia. sed politica est praeeminentior.. quorum quidam sunt servi et quidam liberi. vel in diversis officiis. cum et ipsa sit subiecta viro. Ad secundum dicendum. quod ex praedictis potest esse manifestum. omnis enim domus regitur ab uno qui est paterfamilias: sed politica est principatus liberorum et aequalium: unde commutantur personae principantes et subiectae propter aequalitatem. est inordinatio et corruptio domus. ut dicitur in octavo Ethicorum. hoc non est ad semper. despotia autem est principatus servorum. 1 l. [79155] Sententia Politic. et unusquisque domum suam regat. quia non omnis oeconomica videtur esse monarchia. Dicit ergo primo. sed quousque haereditatem dividant. quod oeconomica non est idem quod politica. 5 n. Secundo secundum.. Dicendum autem ad primum. Dictum est autem supra. est aristocratia. et politica et quilibet principatus sunt unum ad invicem: politica enim est principatus eorum qui sunt liberi secundum naturam. 1 Manifestum autem et ex hiis et cetera. et oeconomica quidem et cetera. quod hic loquitur de principatu politicae. cum despotia sit principatus servorum. Secundo.contrario modo se habent. et si aliter accidat. quia non habent amicitiam adinvicem. est thimocratia vel politica. Secundo etiam quia monarchia est una politiarum. 1 l. Primo ostendit quod despotia. ita quod meliorum subiectorum est melior principatus. sub qua despotia continetur. Et primo excludit primum modum. cum vero vir et uxor dominentur. quod despotia et est eadem politicae. idest dominativa. 4 LECTIO 5 [79154] Sententia Politic. 5 n. nec expedit eis quod unus sit dominus et alius servus. ostendit differentiam politicae ad oeconomicam. ibi. Non est ergo idem principatus. Principatus autem uxoris in domo non est simpliciter. 15 . ut supra habitum est. sed secundum quid. despotes quidem igitur et cetera. ibi. oeconomica vero omnium qui habitant in domo. sed solum cum pater domum regit.

[79157] Sententia Politic. non in possidendo.. sicut dominus domino.. manifestat quae sit despotica scientia. 5 n. ostendit quod despotia habet scientiam adiunctam. 1 l. quod aliquis dicitur despotes. scientia autem utique erit. quod habet quamdam scientiam adiunctam. Tertio agit de quadam scientia affini. lib. ibi. despotica autem et cetera. Primo manifestat propositum. 5 n. est autem haec scientia et cetera. Et hoc probat primo per rationem: quia scilicet dominativa scientia in hoc consistit. et dominum 16 . Unde et proverbium inolevit. sed minus honorabilia. idest dominativa.[79156] Sententia Politic. manifestum est quod omnes tales scientiae sunt serviles: unde ad harum differentiam dicuntur aliquae artes liberales. Et hoc probat per hoc. Et primo de servili. ibi. quae deputantur ad actus liberorum. [79158] Sententia Politic. sicut ministerium de delicatis cibariis praeparandis: quaedam autem sunt ministeria magis necessaria. Sed despotia est qua aliquis denominatur despotes: ergo despotia non est scientia. idest dominus. 6 Deinde cum dicit est autem haec scientia etc.. 5 n. acquisitiva autem et cetera. sed magis in hoc quod utitur ipsis. quod non omnes servi sunt aequales. 4 Deinde cum dicit scientia autem etc. quod despotica scientia dicitur per quam aliquis scit bene uti servis.. ad praeparanda pulmenta. quae ancillae facere consueverunt vel alii servi. servilis quidem etc. et quaedam servilis. sed ex eo quod est sic dispositus secundum naturam vel legem quod dominetur. 1 l. Et circa hoc tria facit.. qui accepto pretio docuit pueros quaedam ancillaria ministeria. et alia huiusmodi ministeria facienda. 3 Deinde cum dicit despotes quidem igitur etc. sicut ministerium de pane faciendo. 1 l. sed servus praefertur servo. lib. Dicit ergo primo. Dicit ergo primo. Primo proponit quod intendit. Dicit ergo primo. Secundo de despotica. Quorum tamen ministeriorum differentia attendatur secundum duo: scilicet secundum dignitatem et necessitatem: quaedam enim sunt honorabiliora. quod non est scientia. manifestat de utraque. improbat praedictam opinionem quantum ad hoc.. lib. idest in acquirendo servos. Secundo. et dicit. et similiter dicendum est de servo et libero. Et primo ostendit. quod ponebat despotiam esse scientiam. quod haec scientia non est magnae aestimationis aut venerationis.. quod est quaedam scientia despotica. ibi. quod servilis scientia est qualem quidam in civitate Syracusanorum docuit. 1 l. [79159] Sententia Politic. idest docuit eos facere quaedam ministeria. Et circa hoc duo facit. Secundo ostendit conditionem despoticae scientiae. 5 Deinde cum dicit despotica autem etc.. ostendit conditionem huius scientiae.. 5 n. tamen minus necessaria. quod despotes non dicitur secundum scientiam. Quia igitur talia ministeria sunt servorum. dicens. ibi. non autem illa per quam aliquis acquirit servos. lib. Secundo ibi. quia scilicet sciat dominari. ut homo sciat uti servis praecipiendo eis: et hoc non est magnum: eadem enim sunt quae scire oportet servum ad faciendum. Et haec scientia ad plus se extendit.

unde non esset secundum scientiam). quod de domino et servo intantum determinatum sit. 1 l. ipsi expediunt se et vacant vel vitae politicae vel vitae civili. lib. 7 Deinde cum dicit acquisitiva autem etc. non esset iusta acquisitio servorum. [79161] Sententia Politic. quia dixerat. Secundo manifestat idem per consuetudinem humanam: quia enim haec scientia non reputatur alicuius momenti. 8 Ultimo autem epilogando concludit. lib... subdit quod quaedam alia scientia est acquisitiva servorum. alia autem scientia est. 17 . Exemplificat autem de duabus: per quarum unam acquirit homo homines in servos.ad praecipiendum: unde patet quod non est magni momenti talis scientia. idest ut non impediantur circa curam servorum. curam autem servorum committunt alicui procuratori. vel vitae philosophicae. 5 n. in quibus qui capiuntur iure servi efficiuntur (si autem bellum esset iniustum. et ista est scientia venandi. per quam homo acquirit bestias in servos. ideo quicumque possunt se expedire ut non patiantur hoc malum. quod despotica scientia non consistit in acquirendo servos. 1 l. 5 n. [79160] Sententia Politic. quae differt et a servili et a despotica: et haec est multiplex. et haec est scientia peragendi iusta bella..