P. 1
Mai - Patrum Nova Bibliotheca - Tomus I

Mai - Patrum Nova Bibliotheca - Tomus I

|Views: 146|Likes:
Novae patrum bibliothecae tomus primus (1852)


Author: Mai, Angelo, 1782-1854
Volumes: 7
Subject: Christian literature, Early
Publisher: Romae : Typis Sacri Consilii Propagando Christiano Nomini
Language: Latin
Call number: ALF-7960
Digitizing sponsor: University of Toronto
Book contributor: Robarts - University of Toronto
Collection: robarts; toronto
Novae patrum bibliothecae tomus primus (1852)


Author: Mai, Angelo, 1782-1854
Volumes: 7
Subject: Christian literature, Early
Publisher: Romae : Typis Sacri Consilii Propagando Christiano Nomini
Language: Latin
Call number: ALF-7960
Digitizing sponsor: University of Toronto
Book contributor: Robarts - University of Toronto
Collection: robarts; toronto

More info:

Published by: Patrologia Latina, Graeca et Orientalis on Mar 26, 2011
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

06/06/2014

pdf

text

original

PATRUM

NOVA BIBLIOTHECA.
Digitized by the Internet Archive
in 2010 with funding from
University of Toronto
http://www.archive.org/details/novaepatrumbibli01maia
Volo
1*"'
10 I X „ P . = M
iofii piTRifi mmmm
TOMUS PRIMUS
CONTINENS
©AM^l^a AHJ(®iPS^IIMII
NOVOS EX CODICIBUS VATICANIS SERMONES
EiUSDEM SPECULUM ET ALIA QUAEDAM
CUM DIVEKSORUM PATRUM SCRIPTIS ET TABULIS XVI.

^^^^^<—
ROMAE
TYPIS SACRl CONSILIl PROPAGANDO
CHRISTIANO NOMINI.
M.DCCC.LII.
V
1.r
SANCTISSIMO
DOMINO NOSTRO
PIO
IX.
ANGELUS MAIUS
CARDINALIS.
VJhristianae doclrinae thesaurum , €x sacris bibliis
,
traditione
apostolica
,
et patrum magisterio congestum
,
quum summo in
pretio omnes habent, tum Tu praecipue, beatissime pater, quem
ob magna virtutum merita , animique et ingenii eximias dotes
,
Deus O. M. ecclesiae suae universae pastorem principemque prae-
fecit. Quum igitur pluribus abhinc annis huic augendo thesauro
,
et ex fodinis reconditis eruendo , virium mearum tenuitatem
impenderim , et iam luci exponendum pubhcoque usui traden-
dum existimem; hunc ab indulgentia tiia pergratum honoiem
impetravi, ut quod praecessori tuo venerandae memoriae Gre-
gorio olim desponderam , id nunc Tibi reverentiae meae devo-
taeque mentis testimonium offerrem.
Primus itaque prodeat permultis novis sermonibus spcculo-
que bibhco auctus , sanctus Augustinus , celeberrimus omnium
sine dubio episcopus, et a Caelestino papa statim post obitum
uberrima laude exornatus. Et de his quidem sermonibus
,
quos
vaticana bibhotheca
,
quam Tu regahter nuper ornasti , mihi
obtuht
, satis in praefatione me locutum existimo. Satis item de
speculo disputavi, in quo latissimam ss. bibhorum partem habe-
mus, ex itala vetere
,
quam ipse Augustinus , ceu verborum te-
naciorem cum persj)icuitate
sententiae, latinis omnibus sui tem-
poris pracfercbat. Porro divum Hipponensem nonnulli alii latino-
ruin patrum scrmones
,
quasi honorarii stipatorcs sectantur: quos
inter Hilarius est, magnus ille Arianorum expugnator, cuius hym-
uum serotinum
,
ct prooemia in Matthaeum atque lohannem , ac
fragmenta aha, vaticani codices, non sine iure
testimoniisque ve-
tustis ipsius nomini inscribunt.
Sequitur theologorum gemma Cyrillus, Augustino coaevus
,
cuius novis operibus volumina duo occupavimus : sunt enim eius
dogmatici plures tractatus , et satis uberes in vetus novumque te-
stamentum conmientarii , cum aUis fragmentis plurimis. Accedit
nova quaedam anonymi auctoris panopha , cum pontificum Gelasii
ac Theodori binis epistohs
;
quo nos specimine coUectioni illi
praehidimus pontificiarum epistolarum
,
quam vita comite, post
Petriun Coutantium mohmur: namque in Pontificmn reapse epi-
stohs tota ecclesiae administratio cognoscitur. Praeterea Gregorii
nysseiii duas
,
pater beatissime
,
dogmaticas orationes cum alterius
supplemeuto comperies, in quo Spiritus sancti etiam a Fiho pro-
cessio, quam Photiani ex eius exemplaribus improbe abraserant,
nunc splendide elucet , et aeneis etiam tabuhs cusa , Cathohcorum
oculos exiiilarabit.
Est et alterum christianae sapientiae splendidum lumen cae-
sareensis Eusebius
,
Constantini magni famiharis atque historicus
,
cuius in Lucam postremosque psalmos lucubrationes , nec non
evangehcas magni pretii quaestiones
,
et de paschate , cum reU-
quiis ahis exhibemus. Tum et eiusdem nobilem theophaniam
,
nuper ab Anglis syriace editam, nos originali graeco textu, in
vaticauis codicibus partim comperto, exornavimus. Nec vero in-
dictus praetereundus est byzantinus patriarcha Nicephorus ;
nam-
que et huius adversus Iconomachos et Constantiuum
Coprony-
mum grande opus , diu a doctis expetitum
,
nunc
deuique ad
publicae iucis usuram protrahimus : cui commode
accedunt co-
aetanei amicique eius Theodori Studitae orationes;
quem aucto-
rem lautioribus postea copiis, id est novis
epistolarum
libris, cum
catecheseon centuriis atque tropariis, cumulabimus.
Suut Basilii
quoque
sanctissimi quaedam :
sunt eximii
Chrysostomi in Pro-
verbia curae : sunt Didymi in Paulum ac lohannem partes expla-
nationum
;
sunt ahorum graecorum in Isaiam et in psalmos atque
in evangeha
adnotationes : sunt Alexandri qui Athanasio
praeivit,
et aliorum orientis patriarcharum ,
nec non Theodori
boreahs
Alaniae episcopi scripta ahquot , ex antiquis aeque codicibus de-
rivata.
Maojni Athanasii paschales epistolas ex hac ipsa romana urhe
,
ad quam diuturnis agitatus procelhs pervenerat, partim missas
,
graece iamdiu latentes , syriace vero nuper inventas
, scis in An-
gha his annis fehciter typis traditas: quae cum ordinem et hi-
tinitatem adhuc requirerent , sedulam dedimus operam
,
ut eae
per nos utroque adiumento pollerent, et cupidis omnium studiis
cito patescerent. Quis tam invicti cathohcae fidei defensoris ad
populum suum alexandrinum adhortationes non libenter legat ?
Praeter quam quod eiusdem Athanasii graeca in Lucam fragmenta
de vaticana pariter tua bibliotheca, tot praeclaris referta cime-
liis, dei^rompsimus. Atque haec sunt praecipua
,
in sex volumi-
nibus nostris patrum scripta, quae minorum
ahorum comitatu
non carent.
Etenim variis simul novisque rem christianam
monumentis
adiuvimus
;
veluti plena mahometicae sectae graeca refutatioue
,
prima fere ut remur, et certe saeculo haud serius nono conscri-
pta, quam perrarus nobis immo unicus codex dctoavit. Pari aetate
procedit Manichaeorum graeca item historia
,
quam emendatam
et auctam
,
cum teterrimae haereseos confutationibus , ex raro
pariter codice sumpsimus. Longe vero antiquiores suut, sub lu-
stino nempe seniore habiti
,
quos post historiam collocamus
,
de
iisdem Manichaeis dialogi.
Neque hagiologiam negleximus, editis
nempe Ghrysostomi
, et Theodori Studitae , matrisque eius Theo-
ctistae
,
novis de graeco penu vitis , nec non divi propinqui nostri
apud Cryptae ferratae
monasterium laudatissimi Bartholomaei.
Disciphnarn vero asceticam
Studitae reguhs atque epitimiis
,
pro-
lixaque et pia cantuariensis
Anselmi in quintjuagesimum psahnum
meditatione
excoluimus. Quin ad sacram quoque hymnodiam,
vni
divinanique liturgiam mentem convertimus
,
edito praesertim
Tlieodori Andidorum episcopi de
sacrosancta
missa commenta-
rio
,
cui graphicas simul iraagines vetere
penicillo
expressas et
idonea declaratione illustratas
adiunximus.
Denique biographiam
et bibhographiam tribus magnis
Leonis Allatii
lucubrationibus
amphlicavimus. Nam de rehquis
multis opuscuhs ad ecclesiasticam
saecularemve scientiam
, vel historiam , ethicamque
spectantibus
,
quae necessario prope nexu subiunximus, singillatim loqui su-
persedemus
,
apud Te praesertim tam subhmi dignitate conspi-
cuum_, et pubhcis universi orbis actibus occupatum.
Haec interim; namque in septimo iam procedit volumine
,
graece cum latina translatione
,
prophetarum insignis explanator
Theodorus
mopsuestenus ; itemque in hoc et ahis voluminibus
prisci integrique sacrorum hbrorum interpretes ; nec non selectae
ex catenis, ut loquimur, Origenis, Didymi, atque ahorum co-
piosae rehquiae , cum varii generis sacrorum potissime auctorum
tractatibus
,
quos latini
,
graeci , atque orientales codices , a de-
cessoribus tuis , Teque ipso
,
profusa liberahtate congesti , sup-
peditabunt, Denique valde laetamur, quod graeci schismatis per-
accuratam uberemqrue historiam, ab orthodoxo graeco ante sex-
centos annos
,
discordia maxime tunc ghscente , conscriptam
,
cum recti dogmatis validissimis defensionibus, et contrarii repre-
hensionibus, edituri sumus. MuUum enim abest, ut vaticanae tuae
bibhothecae opes nostro ahorumve studio exhaustae sint.
Quae nos dum gerimus , utinam post procellas temporum
superatas , causa in primis fidei in qua salus christiana consistit
,
et ecclesiarum status salubri dispositione compositus , in regimine
tuo tutelaque fehciter conquiescat ! Postremo a Te reverenter
,
BEATissiME PATER , dcposcimus ut laborcs nostros, cuicuimodi sunt,
laeto oculo aspicias, et auctori Tui studiosissimo et
obsequentis-
simo
apostohca faveas benignitate.
5iiDa^(DiBa^ ip^E^iii^^ii^a^^
Ecclesiae Patrum prarslantia.
l.
1 raeclare Lactantius in quarto inslilutionnm ad Conslanlinuni augustum
libro
oslenclendum
sibi sumpsit , sapientiam ac religionem sic cohaerere , ut divelli um-
quam nou possint; nec eam esse veram sapientiam
,
quae veram religionem
non
habet.
Quippc et divus Augustinus demonslral I) Deos paganorum numquam bene
vivendi
doctrinam tradidisse , atque inuliHa fuisse pliilosophiae praecepta sine aucto-
rilate divina. Scientia impiorum
,
inquil , sono tenus et strepitu hnguae ,. ceterun>
cor inanc vcri : sed medicina est omnium animae vulneruni credere in Chrislum :
lotam denique idem pater adfirmat vitae bonae bcataeque ralionem in vera religione
esse constilulam. Quod utique in domini Salvatoris apparilione cognitum est
; cum
post humani generis vitam prioribus sacculis in caligine prope generalis paganitalis
versalara , lux verae denique religionis in universum lum romanum tum eliam bar-
baricum orbem diffusa est. Tunc, inquam , reformatis dogmatibus
,
pulsisque erro-
ribus
,
perspicue innotuit , sapientiam reapse in religione contineri : tunc iidem coe-
perunt plerumque exislere doctores sapientiae, qui et Dei sacerdotcs. Namque apo-
stolis divino polissimum spirilu inslinclis successere patres ecclesiae magno numero
,
serie continua, summis viribus, deponendac idolorum pravilati, et veri Dei cultum
subslituendo ,
excolendis simul humaiiis moribus civilatique divinae formandae, in-
tenli : quorum libri omni laudum genere cumulandi
, ecclesiae sanctae in deliciis
semper fuerunt. Nec enim quisquam impcrile dicat, patres nostros , evangelii sim-
plicitate contentos
,
saecularium litlerarum adiumenta sprevisse : elenim huic eluen-
dae calumniae clarissima adsunl ex omni anliquitate nostrorum hominum nomina
,
qui profana simu! lilleralura ad miraculum perornali fuerunt : in Asia quidem lu-
slinus, lulius Africanus
,
caesareensis Eusebius, Theophilus antiochenus : inter Svros
Ephraemius ,
inter Armenios i^Ioyses hisloricus , inter Chaldaeos Ebediesu , inter
Gothos Ulphilas. in Aegypto Clcmens
, Origenes
, Athanasius
, atque Cyrillus: in
Africa Terlullianus, Cyprianus
, Arnobius
,
et maximus Augustinus. Et iam mitto
graecos qui plurimi omni aetate exliterunl. In occidenle autem Ililarius, Ambrosius,
Hieronymus
,
Gregorius
,
Isidorus ( nam de summatibus tanlum et operum doctissi-
morum, quae supersunl
, auctoribus loquimur); et ille demum
,
quo nemo propin-
quius feliciusque] Tullium aemulatus est , discrtissimi oris Lactantius, a primo et
maximo imperatore christiano regiae proli instituendae praepositus. Sed quorsum
haec
,
dicet aliquis? Nempe ut nostrum erga benemerenlissimos ecclesiae patres stu-
dium comprobemus, et alienum pariler incendamus. Ne lamen nosler ccclesiasticae
doctrinae amor intra verba tantummodo atque admirationem subsislrt , manum operi
pro virium saltem infirmitate
admovebimus , ul si quid adhuc sacrorum auclorum
patrimonio addi polest
f quod facile fieri possc confidimus) per nos in mss. exem-
plaribus conquisitum
, el idoneo aliquo crilicae artis comilalu slipalum, ad ecclesiae
ornalum publicamque ulilitatem prodire diutius non demorctur.
1)
De civ. D. lib. II. G. 7. 22, confess. III. 10, de vera relig. cap. 1, serm. CXLIII. ed. inaur. Ita doii
seniel loquitur in scriptis nuperis etiam S. Cyrillus.
ISova Palniiii hihliothoqa inslniilur.
n. Novam igilur occlcsiac
ijalrsim l)il)liolliccam (\cl polius cius incrcmciilum
)
instruere, in animo esl
;
novam
,
inquam, non imprcssioncm
, scd scriplorum anle
lempora hodicrna plerumciue lalcnlinm cdilionem : cui labori postremos \ilae meae
annos Jibenter impendo
, ut gratiam aliquam apud Deum 0. M., non pro rci aclae
merito
,
sed pro devolac volunlalis sludio
,
consequi videar. Elenim cum lioc sae-
culum tot inauditis scientiarum et arlium
,
vitaeque liumanae
adiumentis ornamen-
lisque paene ad miraculum dives fiat, ila ut nostras novorum
quolidie fama inven-
lorum aures occupet; congruum est, ut rem quoque ecclesiaslicam,
(quod mulli rea-
pse docli viri agunl, quos inlcr Spicilcgii solesmensis clarus cum suis sodalibus D. Pi-
tra) novis copiis ct auclibus cumulemus. Jgitur exploralis codicum praeserlim pon-
tificiorum ditissimis pluleis , nonnulla etiam subsidia aliunde adeptus , novae liuius
patrum bibliothecae ante complures annos moiiri volumina coeperam; nullum lanien
corum
,
modo polilicis revohilionibus
, dum magno miscelur murmure mundus
,
modo laboris mole, modo aliis occtipalionibus relardalus , in lucem emiscram. Sed
nunc Dei tandem ope, cunclis rcmolis repagulis
, cum aversus divina providen-
tia turbo videtur
, et bellis tempora iam sedatis milescunl, quod bonum faustum-
que sit, et ecclesiae catholicae bene vertat, a magno patre Auguslino inilium ca-
[)iam
, cui primum seriei huius volumen , iamdiu destinaveram.
Augustini scrniones ad iMpulum.
III, Inter omnia divi Auguslini scripla, numerosos prae ceteris fuisse populares
sermones compertum est. Aamque hoc eloquentiae genere veleres episcopi polissime
usi sunt. Popu/is enirn [meh-dl Chrysologus serm.
43.)
populariter loqiiendum est.
Suos quidem discrte memorat ipse Augustinus qui retracl. lib. II. 07, sermones ad
populum alios dictalos , alios a se dicios , adfirmat. Et prooem. in ps. CXVIII: par-
tim sermocinando in populis
,
partim dictando exposui. lam quia inlra ecclesiam
habebantur. idcirco episl. CLVII. 22. ecclesiasticos populares sermones appellat
;
siquidcm (epist. CXC. 19.) appellamus , inquil, ecclesiam hasilicam (jua continetur
populus. Alibi vero , v. gr. ep. CCXXIV. 2. tractatus populares dicit. llem prooem.
in psalmum CXVIIl. sermones qui proferuntur in populis. Nec non serm. LXXI. 8:
in sermonihus quos ad populum habui. Ilorum cerle tanta copia fuil
, ut unus grae-
cus Chrysoslomus cum nostro Auguslino cerlare de numero videatur. Testes sunt
maurinae Aiigustini edilionis tomus cpjartus el ([uintus pleni sermonibus, ille ia psal-
mos , hic mira argumentorum varielate referlus. Teslis i!em lcrlius lomus ,
cuius
magnam partem conslituunt traclatus in lohannis evangelium atque in eiusdem epi-
stolam primam; quibus si alii per illam editioncm sparsi iunganlur
,
plcna fient Au-
gustini sermonum prope volumina tria. Verumtamen longe abest, ut in praediclis
Maurinorum tomis cuncti beati patris sermones claudantur. Nam et poslea doctorum
hominum indagines novos Augustini sermones, ut inferius dicemus, in codicibus scri-
plis repererunt; quorum novis laboribus nostra quoque tenuis industria nunc accedit.
Plurimus sermomm Augustini numerus fuit.
IV. Atque ut viam planiorem dissertationi liuic pracviae
muniamus ,
paulo adhuc
enuclealius de hac ingcnti beati patris sermonum copia dicendum esl. !u primis con-
PRAKFATIO,
XI
slal Augustiiium anno Cln-isli CCCXCI. faclnni jjrcsh} lerum , anno aulem CCCXCV.
consecratum episcopum , anno denique CCCCXXX. ex hac mortali vita in caelum evo-
lasse. lam vero etpresbyler et episcopus, id est |)er lotos quadraginta annos
,
quam-
diu sacerdotalem sarcinam sustinuit , a praedicando Dei verbo numquam cessavit.
Elenini in primis retract. prolog. ait : cuin iuvenis coepi apud populum dicere , lan-
tum mi/ii tributum est , ut ubirumque me praesente loqui opus esset ad popuhtm
.
rarissime tacere atque alios audire permitterer. ()\VAva. rem ipse denuo conlirma!
enarr. in ps. XCIII. 30. CXXXI. initio, et serm. XCIV. item initio. Possidius au-
tem de illo adhuc presbvtero narrat in eius vita cap. VII: et docebat et praedicabat
privaliui et publice , in doino et in ecclesia salutis verbum cum omni fiducia. Et de
eo mox facto episcopo cap. VHI: non adhur in una tantum regione . sed ubicum-
que rognlus venisscl , vcrbum salutis aelernae alacrilcr et gnaviter praedicabat.
Et cap. XII: dum forle
rogaius ad visitandas , inslruendas , et exhorlandas ca-
tholicas plebes
,
quod ipse frequenlissime facicbat. Dcniiiue cap. XV: lanto in prclio
sermones eius habebantur , ut audilores non lanlum illos sibi in memoria studerenl
figere , scd etiam charlac mandalos domi servare properarent. Et quod adhuc la-
leat sermonum Augustini pars, constat ex illornni titulis ab eodem Possidio, nec non
a Facundo, Severo Sulpicio, et Alcuino idemtidem memoratis , multoque copiosius a
Ceillerio hist. auct. sacr. T. XII.
p.
25.').
seq. Possidius XXIII. saltcm legebat Au-
gustini sermones in paschatis vigiliis dictos. Atqui duplex. salteni numerus fuit, si
episcopatns annos supputemus. Nani quolannis sollemnitates ejjisco})ali concione de-
corari solitas
,
dicit eliam Chrysoiogus in e\ordio sennonis lUk quotiens iranscursis
dinni metis . dies dominicae nrtiivilalis adventat etc. Ipse Augustinus ad Ilierony-
mum ep. LXXIII. 5: si quid in hac re liabeo facullatis , utcumque imperulo po-
pulo Dei. Vacare aulem studiis diligenlius
,
quam quae populi audiunl instruen-
di , omnino non possum. Adhnc Possidius in vita cap. XXXI: verbum Dei usque
ad ipsam suam extremam aegriludincm inpraclcrmisse , alacriter
^ et fortiter , sa-
na meiile , sanoquc consilio, in ecclesia praedicavit. Idemque in indiculi fme:ye-
rii libros, triiclalus (i. e. sermones) , epislolas numero .VAXV., exceplis iis qui nu-
merari non possunt. Idque iam dixerat in vila cap. XVIII: tanla ab eodem diclata
sunt , tanlaquc in ecclesia dispulala elc. ut ea omnia vix quisquam sludiosorum
perlegere ct nosse sufficial. Quamobrem etiam in gelasiani de libris decreti para-
phrasi innumerabilia chcuntur Auguslini opuscula. Tum in in codice vat. antitjuis-
simo 383G. f. 276. sic legilur: expliciunl sermones sancli Augustini de sollemni-
tatibus diversorurn sanctorum , nuinero centum. Alqne utinain nobis superesset ab
Augustino ipso confectus indiculus, ut cognoscimus ex retract II. 41: comrnonilorium
etc. in opusculorum meorurn indiculo rion est nolatum. Audialur qnoque Victor
vitensis de pers. vand. lib. I. 3: cuncli Auguslini iractalus populares
, quos Graeci
homdias voeant
,
quorum numerum comprehendere satis impossibile est . Sanctus
itein Isidorus de script. eccl. cap. 8: homiliarum (Auguslini) et episiolarum quae-
stionumque rnfinitus modus est ; ul paene vix possit quisquam arliculo suo aliena
tanta s.cribere
, quanta ille proprio labore composuil. Cerle et ipse Augustinus (ep.
22i.
)
opuscula sua dicit fiiisse 232, praeter epislolas ei serrnones populares (quos
Graeci
,
inquit
,
honAlias vocant
) ; ubi satis indicat , se neque hos neque illas posse
numerare. Augustini vero sermones sic breviler laudat Possidius in vita cap. VII:
tractalus eius mirabili Dei gralia procedenles nc profluenles , instruclos rationis
ropia, atque nuctorkaie sanctnrum scripturaruni , ipsi tjuoque Itaeretici cuncur-
rentes cuni catholicis , ingenti ardorc audicbant; ct quisquis ut vo/uit . ct potuit
,
notarios adhibens , etiam ca quac diccbautur cxcepta descripsit. Va (iiiidcm i,-^!-;!!!»
atque amore Dei semper praedicavil. i\am serm. IX. 5. in aiiena civitale concionans,
iiec mercedem aliquam, iiiqiiil, exiginius, nisi ut /aciatis quae dicimus. Idenique
ait T. VI. in soi-mone V. 10. ad baplizandos. Ne plaiisum quidem sibi mercedis loco,
sed audienliuin taiiUim emcndalioncm poscebat. Sic enim serm. CLXXX. l\: quasi
vero parvus sit fructus sudoris huius mei , si omnes qui mihi acclamaverunt
. cla-
inent et contra se , ne falsum iurent eic. Si tot homines qui me attentissime au-
dierunt , adtenti sint adversus consuetudinetn suam ctc. Et serm. CLXXVIII. 7: tu
dandas dicentem, ego quaero facientem,
Ailhnc (!c wutlituduir sermomim Auyiislhii.
V. Porro ut darius adliuc innotcscat Augustini sermonum mulliludo, ulile fue-
lit locutiones aliquot heic inlexere, quae eius concionandi frequcntiam demonstrant.
In sermonc CLXXIX. 2: ego qui vobis, inquit
,
assidue loquor, iubcnte domino el
fratrc meo episcopo vestro , et exigentibus vobis. El enarr. in ps. XC. nec non serm.
XCIII: qui hesterno die sermoni adfuistis promissioncm nostram tenetis
,
quae hodie
reddcnda cst. llem serm. LXXIII. 3: hcri allocutus sum viam; heri ista diximus
;
hodie zizania alloquor. Tum serm. CCCLV. 1: volui et rogavi hesterno die , ut ho-
die frequentius conveniretis. Conferanlnr similes locutiones in serm. CLIV. CLIX.
CCXXXII. 8. Nec non enarr. in ps. XXXV. 19. XLVIIL enarr. 2. LXXX. (in. XC.
enarr. 2. Et in loh. Iract. XXI. et ahbi denique id salis patet. Et enarr. in ps. CIII:
die quidem nudius tertiano abunde refecti fuistis; scd quia nos etiam posl longum
sermoncm avidissimi dimisistis , non putavimus sanctitatem vestram hodierni diei
debito fraudandam. Ex tractatu autem XXIL in loh. apparet Augustinum concio-
natum essc tribus conlinuatim dicbus: nudiustertiani ct hesterni diei sermones red-
ditos vobis sequitur hodierna evangelica lectio Tum ex prologo ad episfohini lohan-
nis, eiusque Iraclatu decimo , salis colHgitur decem illos Iraclatus ab Augustino con-
tinualis item diebus dictos fuisse. Quin et pluries in die de suggestu dixissc discimus
ex enarr. 2. in ps. LXXXVIII: ad reliqua psalmi , de quo in matutino locuti sumus
,
animum intendite . et pium debitum exigite. Denique cx serm. valic. CLVIII. 4, et
casin, VIII. i. bis die quodani concionatum esse apparet. Ouadragesimali tamen prae-
sertim tempore praedicare solitum fuisse Augustinum apparet ex sermone ed. CCV. 1:
obscrvationem quadragesimae sol/emni reditu praescntatam, hodierna die ingredi-
mur
;
qu6 vobis sollemniter etiam exhortalio nostra debctur. Et ep. XXIX. 3: postea
quam dies quadragesimae illuxisset , et frcquens niultitudo ad horam tractationis
occurrit. Dominicis ceteroqui diebus brevius perorasso
,
propter alia ecclcsiae officia,
cognoscimus ex tract. XLVII. 8. in loli. Fratres, quaeramus hoc paulo adtentius.
Non nos artat hora
,
quae solct die dominico. Nihilominus tractatum VII. 24. in
loh. quamquam die dominico dictnm, se diu protraxisse ait, ut importunae inlerim
popularis vanilatis horae Iransirent. Non raro coeptnm die dominico argumentum
,
proximo dcin domiuico compiebat, v. gr. in loh. Iiacl. II. 1. Dominicis quippe die-
bus quasi ad clepsydrain orasse videntur sacri pracconcs
,
quod Grcgorio etiam an-
tiocheno usuvcnisse videmus in sermone a nobis edito, ncc non ipsi Auguslino serm.
XLIX. i. Quandoque \ero brevissime diccbat divus paler ,
veluli scrm. CCXXVIII:
PRAEFATIO. XHI
post laborem noctis praeteriiae, diu vos tenere sermone non. debeo . et tamen ser-
monem vobis debeo. Brevissinii omnium sunt de miraculis sancli Slepliani sermones
CCCXX. CCCXXI. CCCXXII. Quin etiam improviso alitjuando dixit, ut videmus enarr.
in ps. CXXXVIII. I, et serm. LXXI. 8. CLXXX. 4. CCCLIL 1. Illud quoque nolabile
simulque historicum est dictum Augustini in sermone CCCLV. 2: ut non vos diu te-
neam
,
praesertim quia ego sedens loquor , vos stando laboratis.
(
Cui stantis con-
cionis consueludini contrarias fuisse transmarinas ecclcsias, ait de catech. rud. n. 19.,
apud quas non solum antistites sedentes loquebantur ad populum
,
sed ipsi etiam
populo sedilia subiacebant.
)
Et in fine illius sermonis: multa locutus
,
date veniam
loquaci senectuti. Ego sicut videtis per aetatem modo senui.

Orate pro me
,
ut
quantum inest anima in hoc corpore , et qualescumque vires suppetunt , in verbo
Dei serviam vobis. Atque hac sua episcopali concionandi assiduitate
,
praelusit quo-
dammodo Augustimis tridenlini concilii de hac re decreto ac legi : quem concionis
episcopalis debitnm morem valde laudat exornatque magnus Cardinalis Augustinus
Valerius in egregio opusculo, de caula imitatione sanctorum episcoporum, ad medio-
lanensem archiepiscopum Federicum Card. Borromaeum misso 2).
Dum ergo lanto
praedicandi labori insisteret, recte aiebat Augustinus ep. XXIII. 6: non enim cogito in
<?cclesiasticis honoribus tempora ventosa transigere, sed cogito me principi pasto-
rum omnium rationem de commissis ovibus reddifurum. Et ep. LXXXV. 2: non est
episcopatus artificium transigendae vitae fallacis. Didicerat aulem hanc praedicandi
assiduitatem Augustinus ab Ambrosio baptizatore suo
,
quem omni die dominico ad
populum concionari solitum dicit confess. VI. 4. Quo fit , ut ego aliquantulum mi-
rer Maurinos, cjui tam secure populares omnes sermones repudiarunt Ambrosii no-
mine inscriptos
;
quamquam eos innumeri codices continent
(
quos inter nominatim
appello codicem vaticanum 26i. saec. XIII. ambrosianis sermonibus plenissimum
)
et a Caesario arelatensi ad populum lectos scimus. Unum de symbolo nos ipsi edi-
dimus Script, vet. T. VIL tres doctus monachus Leander Correrius.
Sermones AiKjustini gmdalim cditi.
VI. Diximus de Augustini diuturna concionandi assiduitate , deque ingenti sermo-
num eius numero, qui in impressis libris apparent. Nunc, ut nemo miretur, nos quo-
que post tot doclorum virorum indagines, ac typographorum labores , novum ad-
huc divi patris sermonum insperatorum volumen efierre , narrandum necessario est
quibus intervallis et quasi gradibus sermones sancti Augustini in lucem prodierint.
JSam quod paulatim ac pedetemptini crevit , id alia denuo accepturum incrementa
non immerito creditur, et spem cuiusque indaganlis longius solet porrigere. Igilur
omissis etiam saeculi XV. edilionibus
,
quae aliquem sermbnum Augustini numerum
continent
; saeculo quidem sequenle, ac deinceps usque ad nos, magna illorum? acces-
sio facta est. Quippe Amerbachiana basileensis editio anni MDVI, nec non Erasmiana
pariter basileensis anni MDXXVIII, seriera iam non modicam sermonum complexae
1) Sess. V. cap. 2. de reforni. Non mimts necessaria est praedicatio emngetii qtiam lectio. Statuit
et decrevit sancta sijnodus 07nnes episcopos etc. teneri 2)er se ipsos , si legitime imjjediti non fuerint
,
•ad praedicandum sanctum lesu Christi evangelium.
2) Hoc nos opusculum cum aliis eiusdem Cardiualis edidimus in octavo Spicilegii romani volumine;
cupimusque ut ecclesiarum praesules partem saltem illam n. 7. legant, ubi concionum episcopalium uti-
litas pertpiam eleganter exponitur. Ipse porro Card. Federicus Borromaeus de concionante einscojjo tra-
ctatum edidit.
erant. Venela quoquc editio anni MDLII. spondebal inler alias novilales etiam sermo-
nes. Sed ecce mox jin lcrtia basiicensi anni MDLVl. novi addili quinque simt, et in
quarla item basilcensi anni MDLXIX. (lualuor acccsserunt. Kt (piidcm bcncmcrcnlissi-
mus de Augustino lolianncs Ulimmciius aimo MDLXIV. (juadrai^iiita trcs in liircm cx-
tulit novos divi Ilipponcnsis scrmoncs, cum rraj,Mncntis aiiuium XXVII, cl cum illo
optalissimo Possidii indiculo. Idcm ruisiis IJIimmerius novos adliuc sermones dcinde
intulit in cclebrem a lovanicnsibus tbeologis curatam Antucrpiac editionem apud
Plantinum anno MDLXXVII. Sed iam antea, nimirum anno MDXXXI. septendecim
alii Augustini sermones ex mss. Carliuisiae ad muros parisienses prodicrant. Non-
dum satis ;
etenim anno MDGXIV. alii undccim ex mss. carthusianis , trcdecimque ex
codicibus pithoeanis in eadem urbe apparcbant. Anno demum MDCXXXl. clarus
Sirmondus quadraginta Parisiis ilem vulgabat laudalissimos divi patris scrmoiics. De-
inde anno MDCXXXIV. sermones Auguslini alios edidit ex codice andegavensi Guil-
lelmus Camerarius scotus. Neque porro romana civitas socors omnino fuit; etenim
lohannes Baplista Marus anno MDCXLIV. octo novos edcbat ; trcs nimirum sum-
ptos ex codice S. Mariae ad Martyrcs
,
prius quam is in bibliothecam \aticannm
inferretur, ut ait in praef.
p. 12;
quinque reli^iuos ex barberinio. Idcm Marus
praefationem sic concludcbat: atque utinam semcl omnia. prodeant
,
quae in tam
vasta sancti doctoris eruditione varie dissipata et distracta cum tineis et hlat-
tis conjlictantur . nec nisi sacculorum intervallo in tanta rerum vicissitudiue emer-
gunt ; nisi etiam p/ura mutatis nempe latebris pericrunt ! Sequitur plurimi crga
Auguslinum meriti Hieronymus Vignerius
,
qui anno MDGLV. tomis duobus maio-
ribus insignc aliud supplcmentum Augustini operum Parisiis edidit , iiiter qiiac va-
rios quofjue sermoncs atquc tractatus
,
qui illatcnus dcliluerant. Acherius etiam
T. I. ed. nov. p.
41. dedil unum Augustini scrmonem , cpiem ego cpioque in codice
vat. 1267. f. 67. conspcxi. Et iam deiiique ad nobilissimam Maurinorum editionem
pervenimus anno MDCLXXIX. imprimi coeptam , et anno demum MDCC. absolu-
tam
,
quae praeter supeiiores , novos adhuc ex mss. addidit sermoncs octodecim
,
cum fragmentis aliquot. Ergo haclenus vidimus quam paiilalim gradalimque variis
locis alque tcmporibus sermonum Augustini slrues concrevcrit, Porro vix quisfpiam,
post tam doclas tamque diuturnas tum veterum philologorum , tum postca Mauri-
norum curas , inciementa alia sperasset.
Novissimae sermonum S.%i(justi7ii ediliones.
VII. Ceteroqui res aliler plane evcnit
;
tot enim ingeniis , totque tcmporibus ,
summo studio et labore (piaesitiis .\ugustinus, non est totus inventus: fpiandcupii-
dem, ut inilio dixiinus, hoc erat in falis fUvi palris, ut homiliac pracsertim cius non-
nisi lente ac laboriose, akjuc ex divcrsis anlitjuarum bibjiothccarum recessibus emi-
carent. Princeps longo post Maurinos inlervallo , id est anno MDCCXCII, Michacl
Denisius in aciem prodiiJ, caesareae bibliolhecae cuslos, qiii in codice ex llalia \'m-
dobonam translato, inler alios multos Auguslini sermones, reperit incognitos XXV,
quos statim impiger tyjiis vulgavit. Idem in adn. ad serm. XXII. sapienter nec sinc
sarcasmo moncbat , rcjicriri fortasse alios posse Aiigustini sermones, si biblicthc-
carum scrutatores non conlenti fiierint elenchos mss. jiercurrere ,
aut sola codicuin
terga lustrarc. Quo prudente Denisii dicto difllalur ilico multorum illud conlra no%a
haec invenla praeiudicium
, (juod ncmj)e invisos alios Auguslini lalilarc scrmdiies
,
PRAEFATIO.
in laiita lillerarum lucc sit iiicredibile. Sequente mox anno Florontiae Franciscus
Fonlanius,
bibliothecae richardianae praefectus, partim ex suis parlim ex mediceis
niss, , exludit alios quatuor Augustini sennones, de orntione , de caritate , dc ad~
ventu , de circumcisione ,
quos in novis erudilorum deliciis tomo tertio legere licct.
Age vero aetate hac nostra doclissimus monachus, amicus olim nostcr, et nunc in
caelo beatus, Octavius Frangipanius, casinensis archivii et bibliothecae praefeclus,
egregios decem sancti patris|sermones eatenus delitescenles vel imperfectos
, romanis
typis anno ftlDCCCXlX. commisit. Idem immo vir humanissimus mihi ipsi tunc novo
Romae hospiti , sermonum aliquot divi patris munus offerebat, si forle lypis eos de-
stinarem ; verumtamen tunc ego alii sludiorum generi intentus, amici oblationem,
non sine gravi labore expendendam , minime admisi; paucos eliam iani transmissos,
in pluleo mco pressos detinui; nisi quod sermonis casinensis fragmentum de marty-
ribus barbaris rccitavi in Script. vet. tomo sexto praef.
p. XXXVI; el vitae cliam
breve supplementum nunc non neglexi
,
quamquam Parisiensibus communicatum , ut
eiusdem fontem Bedam esse monstrarem. Oblatio illa ceteroqui casinensium sermo-
num animo allius insedit, raeque ut in vaticanis postea codicibus parem thesaurum
expiscarer cohorlata est. Ecce autem dum nos edendis aliis libris in bibliolheca pon-
tificia distrahimur, non mediocre prodiit Augustini incrementum studio cl. virorum
Caillau et Sainl-Yves, Parisiis anno MDCCCXXXVI, sermones scilicet ferme septua-
ginla ex casinensibus mss. sumpti, collatis interdum Florentiae mediceis exemplari-'
bus. Equidem contradictionem aliquam adversus has novorum sermonum editiones
excitatam in Gallia scio
,
cui tamen satis strenue repugnatum fuit, ut iam omitlam
quicquid rigidiore iudicio vel commoliore animo decerlanles docli dixerunt. Sed certe
mihi non pauci ex jhis casinensibus
, nec non ex vindobonensibus et llorenlinis, in
vaticanis quoque codicibus et quidem anliquissimis occurrebant. Praeoccupatum igitur
saepe me cognovi, et ab editis edendis exclusum. Sed tamen his testimoniis quisque
videt, neotericas quas dixi editiones , in mullis certe confirmari
1). Nec vero verba
diutius de his faciam
,
quaecumque ad librum meum non attinent : praeter quam
quod vitandae sunt offensiones
, atque omnium famae et honorificenline consulen-
dum esl : ila tamen ut novissimorum editorum honorificam menlionem praetermit-
tere nolucrim
,
atque ab his Augustinum vere locupletatum existimem. Itaque , ut
vidimus, quatuor ferme saecula succedentes et crescentes sermonum Augustini edi-
tiones occuparunt.
SermoTmm Avcjustini edilio manrina valicanis auxiliis caruit-
VIII. Hactenus de alienis laboribus; nunc de noslris postremo dicendum superest
;
qui quoniam in agro vaticano plerique omnes sunl exantlati, hoc primum disquiren-
dum videtur, num codices anle nos vaticani symbolam aliquam Auguslino contu-
lerint. Prima cogilalae
,
non lamen aclae apud vaticanum palalium operum S. Au-
gustini editionis
,
mentio illa occurrit quam Maurini in generali praefatione tomo XI.
his verbis recitant. Praeiverat exemplum Petri Morini vaticanae typographiae prae-
fecti. aliorumque almae Vrbis eruditorum
virorum
, Adriani abhatis
, atque Obrii
doctoris parisiensis
.
et aliorum
;
qui primum Sixto V, dein Clemente VIII. sum-
V, Neque solum coufirmantur nuilti ex iis quos parisiensis editio habet in genuinis , sed etiam ille pro-
lixus de ascensione Domini, incip. Dies «<(, reiectus illic in appendicem, extat in antiquissimo vat. eo-
dice
3835. f.
138; itenique f. 184. ille de peutecoste similiter ad appendicem libri parisiensis relegatus.
mis pontificibus ,
novam sancli Augiistini commentalionum edilionem
, post illam
lovaniensem , adgressi fueranl; rati scilicel egregios essc vaticanos libros
, quos
Lovanienses mintme consuluerant , magruimque eoruni esse numerum , unde variae
lecliones excerpercnlur : pleraque ilem
,
quae in lovaniensibus libris
, quantumvis
accuralis , desideranlur , unde haec editio christianae doctrinae lucem allatura sil
,
ut Petrus Morinus scribit in epislola XY. ad Cardinalem Caietanum
,
qui praedicto
consilio plurimum suffragabatur. Faclum esl : collati sunt lovanienses libri cum
codicibus vaticanis perquam accuralissime , et ad marginem appositae varianles
lectiones ad edilionem adornandam , cui Cardinalis Veronae sacri collegii princeps
praefectus fuit. Verum cum res effcciu caruissei ; omnes illae variationes itissu Cle-
mentis X. pontificis a piae memoriae Cardinale Bona nobiscum communicatae
sunl , ut iis in nova nostra editione uleremur. Mtncle egregiam historiani! Et qui-
dem in bibliolheca vat. vetere sub num. 4991, et 4992, et in illa Reginae svecae
cod. 299. servantur adhuc nonnullorum S. Augustini operum variae Jecliones ex
codicibus vaticanis collectae. Verumtamen in his tribus codicibus nulla exlat sermo-
num Auguslini collalio, quae posterioribus fortasse curis reservabalur. Et quidem no&
hoc loco de auguslinianis tantum ad populum sermonibus agimus
, quorum variae
lecliones vaticanae neque omnino conquisitae fuerunt, neque eas se accepisse Mau-
rini demonstrant
,
quandoquidem in plurimorum apud ipsos codicum syllabo (T. V,
in calce) ad quos aiunt se rccognovisse sermones
, nullum nominant vaticanum :
cumque in ceterorum oninium tomorum fronlibus constanter dicant , se opera re-
censuisse ad codices gallicanos, valicanos elc. ; hunc quintum sermonum lomum cor-
rexisse dicunt ad codices gallicanos, romanos etc. Cur, inquam
,
romanos et non
potius valicanos ? quia scilicet romanorum codicum monaslerii S. Crucis in agro ses-
soriano collationem aliquam habuerunt , ut aiunt in syllabo , nullam vero vatica-
norum 1). Neque item in aeterna Urbe consuluerunt codices barberinios, caprani-
censes , vallicellianos. lam et hispanos plurimos esse nondum consullos
,
quis du-
bitet? Hos nimirum Arevalus a meditantibus in Hispania iiovam Auguslini editionem
explorari volebat (in isidorianis T. U. p. 374.) Nam et lusilanorum specimen nuper
apparuit , ut nos diximns
p.
308. in adn.
llalicos Augustini codices vix noveriint Maurini.
IX. Atque parem plane cantilenam nuper Frangipanius casinensis, et galli Caillau
et Saint-Yves, adversus Maurinos occinuerunt
,
qui in casinensi ordinis sui mona-
sterio
,
post adornatam tamen parisienscm edilionem
, non semel diversali, codi-
cumque archivio lustrato , caecutientes paene, ut ait fralerna cum libertale Frangi-
panius , nihil inde relulerunt , ubi lamen tot lalebant Auguslini homiliae ,
quas
ipse et alii neoterici, ut anle diximus , detexerunt. Denisius item maurinum Montfau-
conium demiratus est, qui codicem lunc neapolilanum
,
postea vindobonensem , ine-
ditis multis Auguslini sermonibus divitem , Neapoli ad S, Severinum in ordinis item
sui coenobio observaverit, scriploque mcmoraverit
,
quin spicum ullum novum ibi
agnoverit divi patris , nedum decerpserit. Denisio succinit Fonlanius quod allinet
ad incognitos Maurinis codices florentinos. Denique quod non
t)mnia Maurini nove-
1) Excipe libros duos de serinone Doniini in monte, quoriim varias aliquol lectiones ex vatieana biblio-
theca, nescio quo tradenle, Maurini impetrarunt. Neque tamen hi sunt sermones, sed libri. Kx sessoriano
autem codice habuerunt sermouem 114, et epistolara 19.
PRAEFATIO. XVII
rint, quae Augustini nomen gerebant, queritur etiam Arevalus in prolegomenis ad
Dracontium
(cuius poetae nos modo supplementa cdidimus)
p.
77. his verbis: «multo
» vero magis est mirandum, Dracontii poema sub Aurelii Aug-ustini nomine descri-
» ptum, diiigentiam editorum S. Augustini praesertim Maurinorum ita fugisse, ut
» nulium de eo verbum fecerint. Oportebat enim saltem monere lectores
,
extare
» quidem huiuscemodi carmen sic inscriptum, sed Augustinum auctorem eius non
M esse. » Quid ? Nonne et illud grammaticale opuscuhnn , artes inscriptum, modo
item a nobis cditum, ignoravere Maurini
,
quamquam in vetuslissimo palatino codi-
ce , nunc vaticano, Augustini nomen aperte prae se ferens, nec eo indignum
,
ut
suo loco iam diximus? Quam omissionem obiicit iUis idem Arevalus in isidorianis
T. II.
p.
373. lidem videlicet, laudatissimi licet , editores non excusserunt archivio-
rura in monasteriis italicis vel in cathedrahbus ecclesiis codices ,
neque neapohta-
nos, casinenses, florentinos
,
pomposianos 1)
bononienses, veronenses, venetos, tau-
rinenses, mediolanenses denique in bibhotheca Ambrosiana , ubi inedili aliquot mihi
olim visi sunt Augustini sermones ; ideoque opto inspici a pliilologis codicem prae-
sertim C. 21. ord. sup. Omnino dilissima harum opum IlaHa a Maurinis propemodum
praeterita fuil.
Sermo unicus ex vaticano codice j)er Holstenhm.
X. Hactenus demonstravimus, nullum anle hoc tempus sermonem Augustini (ex-
cepto quem iam dicemus) ex valicanis codicibus emersisse. Sed ecce in editione mau-
rina brevis legitur sub numero 394. de ss. Perpetua et Felicitate sermo, quem edi-
tores erutum dicunt ex bibbolheca vaticana per Holstenium. Recte; namque et nos
in vat. codice 383G. f. 239. b. hunc reapse aspeximus. Apparuit auteni Romae anno
MDCLXIII. ex Holstenii schedis, post tres alios de iisdem martyribus iamdiu cognitos
editoscjue
2)
posthumus hic incipiens: duae gemmae hodie. Nimirum magnus ille et
xpiTiyMTarot; Lucas Holstenius multa moriens vel imperfecta vel iam prelo parala
reliquit scripta , inter quae passionem SS. MM. Perpetu.ae et Felicilatis, ex casinensi
codice haustam; insigne et coaevum martyrahs historiae monumentum , tjuod nemo
sine gravi animi commotione et horrore iiuodam legere potest ; idque doctissimis
adnotationibus illustraverat , ut in curata poslea a P. Possino editione videre est. Igi-
tur Holstenius , cum bibliothecae vaticanae primarius custos praeesset, hunc elegan-
tem Augustini scrmunculum a se observatum praedictis sanctarum martyrum aclibus
apte subtexuit
: praeter quem , aliud nihil
,
quod ego sciam , de Augustini operibus
publice vel commentalus est vel edidit. Nam neque in ipsius epislolis a cL Boisso-
nado nuper vulgatis, ullam reperi de curis ipsius in Augustinum notitiam: quamquam
in dictis epistolis VII.
p. 3i,et XVIII.
p.
105. mentio est Iiomiliarum ss. patrum, quas
Holstenius magno numero graecas tamen coacervabat, ut dicitur
p. 34, quarum etiam
catalogus ponitur
p.
209-210. Attamen ex reginae svecae breviculo et carie adeso
codice lat. 347, qui Holstenii manu scriptus videlur, plane cognovi
,
quod nemo
1) Apud Montf. diar. ital.
p. 83. est catalogus codicum poraposianorum ad flumen Padum, inter quos
frequens occurrit Augustinus.
•i) Nempe 280. 281. 282. Et quidem in prirao felicissimus ille Jegitur Augustini lusus ex eorum mul-
torum numero
,
quos ille singulari raentis suae vivacitate facile pervidebat: hodierno die
,
quo sanctae
famulae Dei Perpetua et Felicitas
,
perpetua /elicitate Jloruerunf. Porro sicut sermonura de his sanctis
feminis ex praedicta historia confecit Augustinus, ita nostrum quoque 64. de s. Cypriano ex actis eius
martvrii counitis derivavit.
suspicalus fuorat, ipsum operam suam, vel potius cogitationes, ad Augustinum
quoque
paulo latius augenilum aliquando contulisse. Namque ut ab iis fit, qui edila ab ine-
dilis scriplis distinguere volunt, ipse abecedarium iuitiorum
concinnavit indiculum
Augustini scrmonum et epistolarum, quotquot eius aetate in libris edilis extabant.
Quodque pluris interest
, trium codicum vat. valde
praestanlissimorum 3835. 3836.
4222. imperfeclum illic indicem scripsit , simul adnotans quae ex his impressa vide-
rentur, cetera silenlio praeloriens, ut se vel lectorem admoneret, quo de his diligen-
tius quaereret. Hoc ego unicum curarum Holstenii ad Augustinum in codicibus vati-
canis documentum comperi. Ergo hactenus
,
quantum arbitror, oslensum est, vati-
canos codices nihil propemodum augustinianum
,
praeserlim ex sermonibus,
publicis
typis obtulisse.
Romana ecclesia scripta Augustini praecipue suspexit.
XI. Quae cum ita se haberent, haud patiendum esse putavi, ut quoniam Augusli-
num tot aliae bibliothecae auxerant
,
princeps haec ponlificalis in cxornando illo, et
propriis amictibus circumvestiendo
, segnior viderelur. Praesertim quia in praefatione
suorum ex Augustino exceplorum Eugyppius singulare romanae sedis erga Augusti-
num studium semper fuisse testatur : beatum Augustinum cum omnes ortlwdoxi toto
terrarum orhe venerentur
,
praecipue tamen apostolicae sedis antistites scripta eius
,
sua probabiliter auctoritate firmantes etc. Nec immerito vicarii illius , cui pascen-
das oves Dominus ore proprio commendavit , conpastoralis ojficii socium etc. peram^
plius dilexerunt. En vero reapse quomodo loquatur S. Caelestinus PP. in epistola ad
Galliarum episcopos apud Coutantium
p.
1187: Augustinum, sanctae recordationis
virum
, pro vita sua atque meritis in nostra communione semper habuimus , nec
umquam hunc sinistrae suspicionis saltem rumor aspersit: quem tantae scientiae
olim fuisse meminimus , ut inter magistros optimos etiam ante a meis semper deces-
soribus haberetur. Bene ergo de eo omnes in cemmuni senserunt , utpote qui ubique
cunctis et amori fuerit et honori. Divus autem Gregorius PP. I. adeo Augustini
scripta suis praeferebat , ut dixerit in regislro lib. X. 37: beati Augustini opuscula
legite , et ad comparationem siliginis illius, nostrum furfurem non quaeratis. Quod
dictum in vita ipsius lohannes quoque diaconus repelit lib. IV. 78. Et pracf. in
Ezech. homilias suas Gregorius despicabilem aquam; Ambrosii auteni et Augustini
,
profunda ac perspicua Jluenta appellat. Abs Hieronymo denique doclissimo roma-
nae ecclesiae magistro contra Pelag. III. 19. dicitur vir sanctus et eloquens Augu-
stmus. Et mox ingenium clarissimum. Scilicet Augustinus omni tempore usque ad
nos quasi regula quaedam in romana ecclesia habitus est , tum dogmata diiudicandi,
tum pietatis omnis sacraeque doctrinae excolendae: Augustinum , inquam, semper
tamquam invictissimum telum fides noslra fortiter iecit, haereticosque prostravit.
llaque iam diximus de cogitata a Sixto V, et imperala ab octavo Clemente romana
divi patris edilione, cui plaudebant creduli quasi iam coeptae Sirmondus et Pliero-
nymus Torrensis (ut lego in schedis codicis reg. vat. 299.);
etsi ea reapse tamquam
nebula quaedam aut spectrum evanuit; sive ob Pontificum non diu viventium cre-
bras successiones , sive ob alios quos enumerare non vacat casus. Atlamen postea
Paulus V. PP. advocalis ad se de Bobii monasterio pervetustis
variorum argumento-
rum codicibus , occasionem sane iucundam ac fauslam forte fortuna mihi oblulit
,
PRAEFATIO. XIX
ut inter eos nobilissimura et copiosissimum ineditorum etiam Augustini serraonum
codicem
dignoscerem 1).
Codex bobiensis vaticanus 5758.
XII. Primus itaque mihi augendi Atigustini sermones , non dico spem sed ccrtitu-
dinem iniecit codex celeberrimi olira monaslerii bobiensis, nunc vaticanus 5758, in
phiteo bobiensium exuviarum pleno, ex quo ipso alii admirabiles codices obtulerunt
mihi in palimpsestis Ciceronem de rep., eiusdem oralionum Interpretem, Fronlonem
cum-M- Aurelio, Symmachum, ius anleiuslinianaeum, raoesogolhicae linguae paginas,
et Arianorum sermones. Hunc ego codicem 5758, cum curiosius inspicerem, primo eius
antiquitatem mirabar, quoniam fuit in arca Bobuleni, quem abbatem Bobii fuisse iam
inde a Chrisli anno DCXL, diserte comperimus ex Muralorii annalibus, cum quibus
comparandus est Ughellius Ital. sacr. ed. sec. T. IV.
p. 956, nec non Mabillonius an-
nal. Bened. T. I. ed. Luc. p. 345; quo lempore Deo famulabantur in monasterio bo-
biensi centum et quadraginta monachi sub divi Benedicli regula. lam vcro quum Au-
gustinus obierit anno CCCCXXX, sequitur ut hic codex nonnisi annis ferme ducentis
posterior esse Augustino queat. Tum quia idem codex non scriptus sub Bobuleno di-
citur. sed in eius arca seu pluleo repertus, fieri plane polest, ut vel uno saeculo anle
Bobulenum in Italia vel alibi exaratus fuerit
;
quandoquidem eius aetalera ad sextum
quoque saeculum referri posse , multis scripturarum exemplis suadere liceret ; at>
que ita nonnisi centum , vel paulo amplius , annis a beali viri obitu fortasse di-
staret. Ego tanti codicis priores octo paginas aere excudendas curavi (quamquam
prima posterioribus aliquando manibus interpolata fuit ); de quo amplo specimme
antiquarii ac philologi pro libito quisque suo iudicabunt. Porro codice pervolutato
,
statira agnovi
,
praeter optiraas varias lectiones, complures etiam ineditos inesse ser-
mones
(
nam sermonibus totum constat volumen) : nonnullos quoque videbam, quos
nuperorum hominum arbitrium Auguslino eripuit
;
quorum in nuniero est Dominicus
Mita cum praecessoribus suis
,
qui sermones septem
2)
in hoc vctustissimo codice
nec non in priscis editionibus Augustini nottien gerentes , ad suum Petrum Chryso-
logum, sludio augendi , ut fit, voluminis Iranstulerunt
;
quam rem singillatim expo-
sui in monito ad sermonem CIX. Etenim dubilare fortasse licet plus ne ereptum a
variis criticis fuerit Augustino de suis, an additum ex alienis. Hos ego nihilominus
sermones in editione mea praetermisi
,
prope tamen invHus , tum quia ad Augusli-
num redire postliminio poterant , tum etiam quia optimarura varietate lectionum
plerique abundabant. Tres adhuc alios sub inilio codicis observabam , unum de na-
tali Domini
,
qui est in appendice maurina 125. Alterum de epiphania, in appendice
item niaurina 135. Tertium de sanelo loh. Baptista, in appendice pariter maurina 199.
Ouartum insuper in codice f. 199. c/e nativitate Domini , recitatum ab Arnobio in
1) Quamquam Romae plurimam Augustini codicura copiam fuisse non dubito , attamen errorem puto
ephemeridum lipsiensium an. 1683. p. 1. ubi Taio caesaraugustanus saec. septimo venisse Romam dicitur
ob eos sibi acquirendos
,
quia in liispania deessent. Nimirum non recre id dicitur de Augustini, quod
vera liistoria narrat de S. Gregorii PP. codicibus a Taione quaesitis. Errorem luinc repetunt Fabricius
in bibliotheca vetere lat. lib. IV. cap. 3, et novissimus Schoenemannus T. II. p. 61. Ceterum rectius idem
Fabricius , vel potius Alansius , in bibl. med. et inf. lat. voc. Taio.
2) Sex diximus
p. 229. Sed tamen addendus est eiusdem Chrysologi sermo 19.5, qui est Augustino
inscriptus in vetustissimo nostro bobiensi
p. 80. Et ne calumniam facere videar, testor lectoribus , ser-
niones Item Chrysologi 7. 21. 6.5. 101. 107. 150. me vidisse in codicibus vat. inscriptos quinque quidem
Severino episcopo
, unum Severiano.
dispulatione cum Serapione
,
posuerunt Maurini inter dubios n, 369. Quidquid tamen
iii summi dicanl ,
milii tam anliqui testimonii potcntior auctoritas est , ul dixi
p.
229.
Nam sol , ut aiunt, ct luna non egent interprete. Et sane puto magnum Coutantium
( cuius est illa Augustini prope enormis appendix) si valicanum tani stupendae an-
tiquitatis codicem novisset , haud fortasse ausurum sermonibus his, quasi spuriis aut
dubiis ,
tam inhonoram sedem adsignare. Interim iam ex hoc exemplo condiscimus
,
quam labante interdum iudicio Maurini doctissimi , de classe aut merito auguslinia-
norum sermonum statuerint : et quidem ne ipsi quidem
(
praef, fin.
)
infallibiles se-
met iudicant. Neque vero in deteriorem , id est suspectam , semper partem lancem
inclinarunl ; nam et aliquot sermones a lovaniensibus ctilicis dubios spuriosve credi-
tos
, ipsi inter genuinos, inspectis postea priscis codicibus, ut in praefalione aiunt,
reposuerunt, Insignis quoque philologus Fauslinus Arevalus praef. ad hymnodiam
hisp.
p.
58. argumentum refellit, quo nixi PP. 3Iaurini posuerunt inter dubios Au-
gustini sub n. 372. sermonem quemdam de nalivilate Domini, genuinum prorsus
ipso Arevalo iudice. Sed de his pauca me inferius quoque loculurum arbilror
p.
432.
Mitto quod severe , cum primum prodiit
, de maurina editione a nonnullis cri-
ticis disceptatum iudicatumque fuit : nihilominus eius dignitas facile omnium mor-
lalium morositatem postea vicit. Neque sola Augustini , sed ceterae omnes pa-
trum per Maurinos editiones palmam facile in optimorum librorum classe refe-
runt, Utinam maiore adhuc numero essent ! Nam complures patres nondum illorum
salubrem operam experti sunt
,
quam a neotericis successoribus per tempora expe-
clant, Hic nobilissimus ilaque bobiensis vat, codex
, (
ut iam in ordinem sermonis
mei redeam) qui homilias Augustini quinquaginla complectitur , ex harum numero
viginti quinque inedilas, cum insignibus alterius quoque sermonis emendationibus ac
supplementis ,
mihi largitus est
,
quae sunt in libro nostro a pag. 1 , ad
p.
59.
Codices alii vaticani priores saeculo decimo aut paulo posteriores.
Xlir. Sequilur codex valicanus 3835, et qui huius continualio est , codex 3836,
lilteris prope uncialibus saeculo septimo vel octavo ulerque scriptus, Prioris pagi-
nam integram (serm. XXVII.) aere cusam exhibeo , cuiusmodi specimen iam dede-
ral eliam Blanchinius lom. II. evang. quadr,
p,
502, itemque Cacciarius in praef, ad
S, Leonem. De his loquuntur Ballerinii fratres in opp. S. Leonis T. I.
p.
LXV.
(namque in his codd. plurimus est Leo) qui miram eorumdem antiquitatem
,
praeter
scripturae formam
,
amanuensis verbis confirmari aiunt, quae sermonibus Leonis de
ascensione Dnmini subiiciuntur (cod. 3835. f. 176.) ubi Leo nondum inter sanctos
relatus domni titulo donatur: cxpliciuut sernioncs dornni Leonis papae. (Sicut in co-
dice 55. sessoriano domnus Paulinus , et in vat, pal, 1746. domnus Bonifacius) : %er-
ba autem Agimundi scriptoris recitavimus nos
p.
111. adn. 1. Ex his duobus codici-
bus , vel potius ab alterutro , sumptos fuisse pulo viginli illos circiter sermones S. Au-
gustini
,
quos Ballerinii ineditos in suis mss, schedis conservare .aiebant, in dicta
praef. ad S. Leonem
p.
LXIV. his verbis : non deerunt qui alios eiusdcm doctoris
[Augustini) scrmones ex iisdem fontibus dcrivare queant , sicuti nos viginti et am-
plius genuinos in anecdotis miscellaneis aliquando edituri sumus. Neque hi ta-
men docti viri fidem liberarunt ; etenim polliciiis divcs quilibet esse potcst ;
verum ut
audio , ballerinianae in Augustinum curae, Veronae in quodam
miscellaneorum vo-
lumine
,
apud sancti Philippi sodales, non vulgatae servantur. Nos ab his duobus
codicibus
quadraginla el quinque incditos sermones exlulimus
,
qui sunt in iiac edi-
lione a p.
59. ad 149;
praeler alium n. Clll.
p. 214, qui in aliena editionc plane
pessumdalus , nunc reslituilur. Proximus his dignitate accedit codex vaticanus 4951,
raagni moduli , saeculi XI. aut XII, quem fuisse olim Cardinalis Sirleli , inscriptio
docet. Bruno Brunus , dum S. Maximi taur. splendidam editionem Romae instrueret
,
eamque exuviis quoque Augustini quandoque perornaret ,
codicem hunc consuiuisse
se dicit in praefalione
p.
CLXXIV, ex eoque acccpisse sermones Maximi de epipha-
nia , de quadragesima , et de S. loh. Baptista. Nos huius item codicis duas excudimus
paginas , id est totum sermonem CIV. de episcopalu. Summa est sermonum inedi-
torum a nobis hinc captorum XXIV, qui sunt in Ubro nostro a p.
150. ad 210,
praeter alium
p.
367. lam de codice palalino vat. 210, vetustissima et pulchra scri-
ptura exarato , nos p.
193. disseruimus; a quo scilicet unicum de paenitentia Ni-
nivitarum sermonem hausimus, prolixum oppido et perantiquum
,
sed Augustini
,
matura saltem in aetale, coloribus vix imbutum. Ex peranliquis item palatinis codd.
213. 216. tres habuimus, qui sunt apud nos 240. 241. 2HI. Praelerea codex 55. sae-
culi septimi sessorianus ad S. Crucis in Ilierusalem , edilioni nostrae suppeditavit
sermones tres, qui sunt 53. 107. 118. Inter priscos ac nobiles, maximaeque molis
,
codices vaticanos est ille signatus 4222, cui oculos inlendisse olim Holstenium iam
retro diximus. Litteris ornatioribus langobardicis circa nonum decimumve saeculum
scriptus videtur; sed e specimine a nobis cuso in tabula XII. philologi coniecturam
pro sua quisque peritia facient. Ceteroquin hic dedit nobis sermones tantum tres
,
id esl 110. 111. 113. Ex hoc codice f. 80. editus fuit, mittente Ilolstenio , in edi-
tione veneta S. Fulgentii
p.
300. sermo dogmalicus pulcherrimus incipiens: incar~
nationis dominicae mysterium
, qui in codice quidem recenle 6454. f. 449. inscri-
bilur Fulgentio; sed in longe antiquiore 4222. dicitur Augustini ; itaque sponsionem
indubilanler fecerim , iis consideratis quae orator dicit de Manichaeis , et mox de
Donatislis
,
et Arianis , Augustini esse foetum non Fulgentii ; elsi veneti editores ad
hunc maluerunt referre , non aliam forlasse ob causam
,
quam quia Fulgenlium
potius suum
,
quam Augustinum cumulare volebant.
Alii codices muUi a nobis adhibiti.
XIV. Nec vero ultimus dignilale atque ulilitate est, immo inler fere primarios col-
locandus, codex vaticanus 3828, cuius prior pars continet Claudii taurinensis catenam
ineditam in Matlhaeum
,
posterior vero Augustini sermones. Utriusque partis scri-
ptura eadem fere est, et Claudii aetati prope suppar, aut uno vel altero posterior
saeculo. Sermones Augustini conlinet XCII. Ex his in editione Maurina extant XLV,
ex antiquis editionihus et ex Sirmondo ac Vignerio collecli. Editorum nuper Parisiis
ex codd. casin. sunt ibi novem ; apud Leonem unus, apud Fulgentium duo , apud
Maximum unus
,
apud Hieronymum unus , apud Chrysologum unus, in lalina Chry-
sostomi editione unus. Ex his autem
,
quos nos edidimus, sunt in dicto codice tri-
ginta circiter, quorum partem ex hoc unice codice
,
partem etiam ex aliis extulimus.
Sed enim alii praeterea sunt pervelusti ac nobiles , a nobis adhibiti codices
,
qui
nominatim appellari merenlur. In primis sessorianus 58, saeculi circiler sexti , ubi
Speculum, Sessorianus item 13, saeculi ferme quinti, ubi capitula librorum de gen.
ad htl. Veronenses duo
, 59. et 77, ex praeclaro illo archivio capitulari. Vaticanus
3375, mirus stupendusque codex saeculi sexli aut septimi , in quo est Eugyppii the-
XXII EDITORIS
saurus
,
ex Augustino compilatus , et novum pro eiusdem Augustini Speculo testimo-
nium 1).
Valicanus priscus 5755. olim bobiensis, ubi capilula anliqua librorum de
Trinitate. Palalinus vat. pervelus 1746, ubi nova Augustini grammalica. Rcliquorum
numcrales nolas sedulo adscripsimus . cum ipsarum paginarum indicio , in uniuscu-
iusque sermonis marginibus; ex quibus summa universa conficitur codicum ferme
sexaginta , unde Augustini nova plerumque scripta derivavimus: (nam de graecis
translationibus suo loco diximus
p.
41 i.
):
quamquam et alios viginti circiter manu
tractavimus divi patris codices , et quidem etiam nostros duos , ex publicis nundinis
redemptos , totidemque nobilis viri D. Francisci Rubei olim capranicenses ; sed par-
tim collationis faciendae olio destituti dimisimus
;
partim frustra
, non sine gravi
temporis iactura ac labore excussos
,
post vitream interdum spem aut lactitiam
(
vo-
ta procelloso per mare rapta noto) nihil novi habere comperimus
,
praeter va-
riarum lectionum farraginem
, cui colligendae impares fuimus ; soli quippe, ut so-
lemus
, et nuJlius mortalis auxilio sublevati. Atque haec dispersa codicum mulli-
tudo, quos idemlidem et casu quasi fortuito in vaticanis pluteis, sudante iam prelo,
conquirebamns
,
praecipua causa fuit , cur nullum materiarum ordinem in editione
nostra sequi poluerimus : cui tamen incommodo duplex remedium altulimus , scri-
ptis nimirum indiculis tum classium
,
ut fit in Augustini edilionibus, tum etiam ini-
tiorum abecedaria serie dispositorum. Ceteroqui vix nos paenitet praedictae libri
dispositionis, quam secundum codicum aelatem plerumque digessimus: nam si ma-
teriae potius ordinem seculi essemus , tunc sermones in anliquissimis membranis re-
pertos , cum illis recenliorum codicum incongrue miscuissemus.
Cum editionis noslrae novorum sermonum Augustini.
XV. Profecto nolumus labores nostros vanis verbis amplificare
,
quod indeco-
rum atque invidiosum scimus. Verumtamen hisloricae notitiae causa
,
primo quidem
dicendum est
,
quos quotque aucSores perpetuo pervolutari
,
et auguslinianos
,
quos
prelo subiicebamus , sermones cum illis comparari a nobis oporliierit
, ne inscri-
ptionibus tituiisque codicum ut fit decepli , rem edilam sive sub ipSius Augustini sive
sub aliorum nomine, tamquam inauditam proferremus. lllud etiam valde incommo-
dum fuit et periculosum
,
quod initia in antiquis homiliis haud raro variant, quam-
quam ipsae pari mox lenore dccurrunt. Librorum consulendorum multitudo ac va-
rietas saepe vigorem nostrum defatigavit ; nec semel nos delusos comperimus; et pa-
ginas in impresso libro reficere , aliasque divi noslri novas homilias
, ex codicibus
qui erant in manibus , substituere necesse fuit. Quo in opere etiamsi contra taedium
obnisi, patientiam diu exercuimus ,
nihilominus errores aliquot in volumine posthinc
nostro compertum iri , ultro praesumimus ; et redarguti, non indignabimur, immo
et graliam habcbimus, quia nihil veritale oplabilius est. Et quidem salius iudicavi-
mus nos vel cenlies errare
,
quam vel unum forte genuinum Augustini sermonem
imporluna timiditate supprimere. Quamquam vero nec labori nec sedulitali peperci-
mus , multumque hac in parte tempus ahsumpsimus , cavere lamen ab omni obre-
penle
, ut Graeci aiunl , d^Xi-^luQ vel dn^oai^iaq ertovQ , vix aut ne vix quidem
potuimus. Et tamen manus de tabula ,
si non fuga laboris certe aliis vocantibus
curis , removenda demum fuil
,
pesque simul de molestissima compede eruendus.
Fuerunt ergo consulli saepe a nobis auctores homiliarum
,
primo ipse
TroXvl^aipojraloq
1) Videsis in hoc volunaine part. II. pag. I. et p. 149.
PRAEFATIO. XXIII
Augustinus in maurina edilionc, et quandoque in anliquioribus
,
praeserlim \ero in
eiusdem variis ad usque nostra lcmpora addilamenlis. Deinde Alcuinus, S. Ambro-
•Mus , Beda, S. Bernardus , Caesarius , Eusebius emesenus \el polius gallicanus
,
S.
Fulgenlius, S. Gaudcnlius brixiensis, S. Gregorius et S. Leo PP., S. Petrus Da-
miani, S. Valerianus, S. Zeno veronensis. Item bomiliarium PauH diaconi seu mavis
Alcuini, et illa in octo lomos dilTiisa bibliotbeca sermonum maxima Combefisii , aliae
denique interdum priscae Iiomiliae. Labor bercle gravis et aerumnosus
, nec satis
praelerea tutus ! nam quod prae oculis est, mire interdum evanescit et fallit
,
quia
vaga illa et festinala per \arios libros discursio attenlionem mentis infringit , vel eius
certe serenilatem obnubilat. lam selcctis denique Auguslini lexlibus, qui in tomo no-
stro vulgandi erant, reliquus erat labor fideliler omnes imprimendi secundum co-
dicum palaeograpbiam ;
ita tamen ut quae vocabula manifesli erroris erant , vel
nimis rudi et intoleranda pronuncialione sonantia , ea ad notas criticas deprimere-
mus ; cuius rei antiquissimi quique codices , et ille praesertim Speculi , lautam
moleslamque segetem obtulerunl. Sed enim gravioris quoque ,
atque utspero, uli-
lioris generis adnotationes visum est altexere, comparandis scilicet Augustini pa-
rallelis locis , confirmandis pro re nala catholicae ecclesiae dogmalibus
,
puta de
fidei necessitate , de gralia , de libero arbitrio, de peccalorum confessione
1) ,
de sacrosancta eucharistia elc. Item quae ad mores pertinent , de eleemosyna , de
christiana humilitate , de sancta virginitate , de sobrietate etc. Longiora quoque in-
terdum monita nonnullis divi scriplis praeponenda curavimus
,
puta anle sermo-
nem CIX, ante illum de Ninivitis, ante sermones veronenses, ante graecas Augu-
stini translationes : item disserlationes duas
,
priorem quideni de Collectorio augu-
stiniano Boberti de Bardis
, alteram adhuc prolixiorem de Speculo
, cui lerliam sub-
iunximus de versiculo famigerato in lohannis epistola. Uberius quoque disseruimus de
novis Hilarii scriptis : brevius de Auguslini et Dynamii traclatibus grammaticalibus,
et de hymnodia bobiensi, cum coniecturis de novo Damasi papae poematio. Deiiique
rerum indices
,
et vocabulorum eliam
,
quibus latiuitas vel palaeographia augeri vi-
dentur
,
patienter confecimus.
De Milleloquio augtistiniatio Bartholomaei urbinatis.
XVI. Inter libros qui augendo illuslrandoque Augustino plurimum conferunt, vi-
detur mihi procul dubio grande illud Milleloquii augustiniani opus a Bartholomaeo
urbinate eremiticae familiae alumno inslruclum, et Clementi PP. VI. in Gallia degenti
oblatum
2);
cuius meriti praemium tulit sacras patriae suae anno 1347. infulas
; in
qua dignilate post adornalum paris ferme pretii Milleloquium quoque ambrosianum
,
humanis rebus anno 1350. excessit. Barlholomaei in Augustinum curas summum il-
lius saeculi atque omnium lemporum dccus Fr. Petrarcha , missa epislola (famil.
lib. VIII. G.) cum versiculis, statim commendavit. « Barlholomaeo eremitae. Quod
1) Ilaac TertuUianus de poenit. cap. 9. definit: presbyteris advolvi , et caris Dei adgeniculari. Cy-
prianus aiitem de lapsis ed. Amst.
p. 95: apiid sacerdotes Dei dolenter et simpliciter confitentes , exo-
mologesim conscientiae faciunt
,
animi sui pondus expommt, salufarem medelam vulneribus exquirunt.
Haec audiant catiiolicae exomologeseos adversarii.
2) Huius generis fuisse videtur etiara breviarium opermn S. Jugustini ab Henrico pomposiano ab-
bate compositum et nunc desideratum. At Bonizonis sutriui excerptum sententiarum Augustini , inscri-
ptum paradisus
,
et in octo volumina distributum
, superest ms. in caesarea vindobonensi , teste Lambe-
cio T. II. cod. 85. Videant ergo eruditi numquid forte ineditum de Augustini seriptis illinc erui possit.
» professionem luam decuit
, ex Augustini dictis volumen ingens per alphabeti lit-
« teras collegisti
, rem maioris operis quam gloriae : in quo ipso animum tuum
» niiror
,
qui studio utilitalis publicae , maiora nisi fallor ausurum ingenium in-
» cliiiasti
;
cuius ut votivus exitus
, sic prosper eventus, ut decuit, fuit. Siquidem
» cum ob eam causam Clementi rom. pont. litteratissimo sed occupatissimo liomini,
» atque ob id talium compendiorum avidissimo
,
placuisses
,
palriae tuae pontifex
» factus
,
et alliora sperare iussus etc. Peliisti equidem ut in fine illius magni ope-
» ris
,
quod sudore tuo de illius opulenlissimi patrisfamilias lapidibus et calce com-
» pactum
,
Pontifici praesenti , sed mullo maxime posteris pracparasli , aliquot tibi
» versiculos subscribendos mitlerem. Parui et ipse tibi etc. Milto igitur paucos ele-
» gos
,
eiusdemque sententiae tolidem , si malis , hexametros. Utere vel utrisque , vel
» utrislibet. » lam vero post invenlos typos duae prodierunt in Gallia augustiniani
Milleloquii editiones; prior Lugduni an. 1555, altera Parisiis an. 1645. Terlia accessit
in Italia brixiensis anno 1734, cui hoc valde incommodum accidit
,
quod editor igno-
ravit secundam gallicanam a CoUierio permullis partibus auctam , non sine critice,
ideoque brixiensis iypographus principem tanlum repeliit edilionem , ut ipse in prae-
falione testatur. Nos quoque nonnisi brixiensem nacti, ea usi sumus, eiusque paginas
citavimus; et sero dcmum in romanis nundinis parisiensem redimere licuil. Cuncta fer-
me Augustini opera in codicibus plurimis lecta expilavit Bartholomaeus, citatis litulis,
excerptis expositis, labore improbo, diligentia incomparabili, ita ut duo grandia vo-
Jumina impleverit. Ceteroquin mihi de excerptis tanlum sermonum loquendum est
:
quorum quantum numerum legerit, atque in rem suam sevocaverit , tum ex ope-
ris corpore, tum certe ex copioso indice ab ipsomet elaborato, cognoscere licet. Age
vero ante quam alios accusem
,
qui hoc uli thesauro obliti sunt
,
^me ipsum antea
proliteor huic inconsiderantiae aliquamdiu fuisse obnoxium
,
qui scrutandis codici-
bus
, et emendandis typis quotidie inlenlus, de consulendo Milleloquio , neque satis
neque semper cogitavi. Atqui auclor primo quidem sex saltem sermones recilat in-
tegros I. de Epiphania T. I. col. 737. II. de S. Matthia T. II. col. 57. III. de
Adam T. II. col. 179. IV. de SS. Petro et Paulo T. 11. col. 448. Hi pleriquc liaud
mali sunt, et in codicibus etiam vat. leguntur sed in maurina editione ne memo-
rari quidem videntur. Quintum item de iisdem SS. Petro et Paulo T. II. col. 446,
qui est quidem in appendice maurina CCV, sed ne ihi quidem Milleloquii ulla men-
tio est. Sextum ad virgines T. I. col. 207. 1). Praeterea librum ad Adeodalum ,
Urbinati cognitum
, de quo nos part. I.
p.
384. Etenim Maurini hunc aut inler
supposititios collocassent , aut saltem commemorassent , si apud Urbinatem novis-
sent. Item poterant in eodem Urbinale Maurini complures novos sermonum litulos
comperire. Sunt ergo Milleloquii loci
,
quos in scholiis enumeravimus , testimonia
totidem pro editionis nostrae sermonibus. Atlamen nos nullum ex Milleloquio ser-
monem sumpsimus, sed ex codicibus vaticanis omnes. Immo si quem in Millelo-
quio integrum recilatum reperimus
,
quamquam aeque esset in vat. codicibus, ta-
1) Nostrae autem editionis sermones memorantur et interdum excerpuntur in Milleloquio, quasi teste, lii.
Serm. I.T. 1. col. 928. II.T. l.col. 426. VI. T. l.col. 628. XIII. T. 2. col. 8S2. XXII.T. t.col. 851. et T. 2.
col. 1143. XXXIH. T. 2. col. 1132. XXXVII. T. 2. col. 1132. XLIV. T. 2. col. 1185. XLVI. T. 2. col. 1136.
XLVIII. T. 1. col. 1061. LVI. T. 1. col. 1150. LXVI. T. 2. col. 50. LXXVI. T. 2. p.
1128. LXXXI. T. 2.
col. 679. etll32. XCIII. T. 2. col. 1134. CV. T. 2. col. 689. CVI. T. 1. col. 306. CXII. T. 2. col. 1129.
CXVI. T. 2. col. 1128. CXVII. T.2. col. 1128. CXIX. T. 1. eol. 204. 831. T. 2. col. 202. 345. 355.713.745.
1140.CXX. T. 1, col. 551.875. 1082. 257. T. 2. col. 420. 450.CXXII. T. 2. col. 1144. CXXXI. T. 1. col. 777.
PBAEEATIO.
men ex nostro libro exulare maluimus, ne a suscepto instituto tanlum inedita edendi
reccderemus. Ceterum ad sermonum Augustini futuras editiones et crisim (nempe
ad partes novas conquirendas variasque lectiones carpendas) perlinebit posthinc vel
cerle adhibebitur Urbinatis Milleloquium. Neque enim iam licebit tot apud ipsum
Augustini opes neghgere
,
quin de iis sahem iudicium pro vario merito instituatur.
Et quidem Milleloquii codex etiam ms. extat inter urbinates vaticanos n. 81.
Ignotum plcrisque fuit hoc MiUeloquium.
XVII. Quae cum ita sint , mirari satis nequeo tum veteres tura etiam novos Augu-
stini sermonum editores, apud quos nuUam fere invenio (si recte vidi aut memini)
Milleloquii mentiOnem, quasi hoc fontis uberis instar non esset, unde aquae augustinia-
nae non exiguae hauriri poterant. Esto noster Urbinas emunctae in arte critica naris
,
ut tum ferebant tempora, non fuerit ; esto suppositiliis muUis fidem adhibuerit ; alta-
men non pauci genuini erant; et cerle omnes digni, qui a criticis editoribus ( nisi su-
pina rei inscilia impedisset) ad trutinam expenderentur : nam et rosae de spinis flo-
rent. Concedo equidem Possidium et Eugyppium ob suam Augustino contemporalem
vel supparem aetatem , maiorem fidem mereri. Attamen ex Beda quoque vel Floro
muho sequioribus , dihgenter Lovanienses atque Maurini relatos divi patris locos
carpserunt. Cur ergo neglectus fuit (vel potius dicam obHvione praeteritus) noster
Urbinas, qui plus omnibus ob exhibendum pubHcae utilitati Augustinum laboravit?
Accedit
,
quod cum Urbinas Bononiae in Itaha , ut scimus, opus suum concinna-
verit , codices apud eum conspicimus famihae italicae
,
quos galH belgaeque edilores
necessario ignoraverunt. Prorsus , ut dicam iterum, Urbinatis Milleloquium non no-
verunt Maurini
,
qui ex illo bonos ahquot
,
praeter dubios ut reor , sermones , et
quidem integros, in suam editionem , vel certe in appendicem corrivare poterant.
Quid quod fatentur in praefatione Maurini , se obHtos esse Rabanum consulere
,
qui novem Augustini sermones in suum homiharium adsciverat
,
quos coniectura-
liler ipsi in appendicem reiecerant ? ,MuIto autem magis miror laluisse Maurinos
Augustini sermonem iamdiu publicum apud Eugyppium cap. 187. incipientem: qui
sunt in illa nocte
,
quem nos certe in maurino tomo frustra quaesi^imus: alqui
eum noverat etiam Robertus de Bardis , ut diximus.
p.
442. Sed plura de his
verba non faciam. Nescivere Milleloquium post Maurinos Denisius ,
Fontanius, ac
Frangipanius, et denique Parisienses novissimi, qui alioqui saltem illud commemoras-
sent. Certe illius sermonis
,
qui est decimus apud Frangipanium de dedicatione ec-
clesiae
, laulum fragmentum iamdiu recitabatur ab Urbinale in secundo tomo col. 764.
Num ergo Frangipanius meus hoc pro se testimonium neglexisset , nisi Millcloquii
notitia ac volumine caruisset? Attamen Oudinus ed. Francf. T. I.
p.
994, et Schoe-
nemannus in biblioth. hist. litt. patrum lat. T. II.
p.
360, inter Augustini deflora-
tores Urbinatem noslrum , id est huius Milleloquium , memoraverant. Unus autem fere
ex paulo antiquioribus
,
quantum vidi aut memini , Urbinate semel usus est Hiero-
nymus Vignerius in suo Augustino aucto T. II.
p.
587, ubi particulam posuit tra-
ctatus de oratione
,
qui est inleger in Roberli ms. collectorio , et ab Urbinate saepe
expilatur. Sed is tractatus sine dubio supposititius est , Urbinate non negante , ut
nos suo loco diximus
, neque Augustini titulo fidem quisquam accommodabit. Ex
his concludimus
, nova prorsus editione post hanc etiam nostrara, opus esse ,
cui
reliqua italicarum
praesertim opum auxiHa accedant. Rem probat casinense mona-
d
XXVI EDITORIS
sterium unum, quod tot sermones nuper effudit; et quidem nuperrime conlra Aria-
nos egregium scriptum a Cl. Tostio vulgatum. Denique nunc vaticani codices, quot
nostrae editioni suppeditaverint
,
palet.
ludicium criticum de his novis S. Augustini sermonibus.
XVIII. Superest editori pars curarum suarum prope difficillima, ct periculosae
aleae plena , ferendi videlicet proprii de opere a se edito iudicii. Altamen postquam
iterum iterumque , si opus sit , adfirmavero , me niliil prae veritate adamare
; aio
fidenter, sermones illos XXV, quos de bobiensi codice 1758, extuli, nulli fere pro-
babili dubitationi patere. Item plerosque illos
, circiter quadraginta
, de codicibus
3835. et 3836, mira et grandi palaeographia exaratis
, nullam plerumque prae se
ferre videri genuinae originis ambiguitatem, Quod si alicubi contradicendum erat
,
nempe in sermonibus 40. 50. 57. 58. 61. 63, rei momenta in scholiis non reticui
;
numquam enim volui akwmy.oz 'fxyiai (Satvnv
, sed veritatis semper fores pulsare.
Nemo item, ut puto, dubitabit de sessorianis 53. 107. 118. Idem propemodum iudi-
cium fero de viginti sermonibus codicis optimi4951; itemque de illis tribus quos
langobardicus codex obtulit 4222, quibus membranarum velustas grave pondus ad-
iicit. In his , inquam , auctori Augustino vindicandis vix uliam nimiae fiduciae cul-
pam pertimesco. Ecce autem sermo noster 128. ex codice vat. 471. fulcimentum
habet praevalidum indubiumque a Beda. Etenim n. 3. verba a velamen usque ad
spiritum citantur adamussim in praedicti Bedae seu Flori commentario epist. II. ad
Cor. cap. 3. opp. T. V. col. 549, quod est evidens testimonium huic sermoni datum.
Et quidem noster textus recte patuerunt
,
pro putaverunt mcndose apud Bedam
;
apud quem tamcn est a Domini spiritu , loco nostri textus in Domini spiritu. Citat
autem Beda ex Augustini sermone de sabbato
,
quia reapse infirmus iacens ad pisci-
nam (ut in nostro titulo) sanatus fuit die sabbati, loh. V. 9. Agnoverunt huius testimo-
nii gravitatem Maurini T. V. ed. Antuerp. col. 1067, ubi post sermones, recitant frag-
menta ex variorum collectaneis ; ipsum tamen Augustini sermonem non repererunt
,
qui nunc denique in lucem prodit. (lam ibidem v. 15. addatur in schohis noslris locus
parallelus ex sermone maurino CCC. 3. Veteris testamenti velamen evacuatur. Hoc
utique clausum erat
,
qiiia nondum clavis Christi accesserat
.)
Sed de sermone 97,
qui est unicus ex antiquissimo codice palalino , valde dubiara sententiam meam expo-
sui
p.
193; et cerle nolim videri aciTr^oiptXoz. Alios vero circa ea loca ex aliis co-
dicibus sumptos
,
quia Auguslini quod gerebant nomini nihil inconveniens habere
videbantur, secure absque ulla animadversione transmisi , et legentium iudicio re-
liqui. Quis vero satis digne commendet praeclaros illos nec breves sermones, 104.
de episcopatu , 119. et 120. baptizandis dictos
1);
118. de nuptiis in Chanan; et
mox 121. de tempore barbarico, ab cdito prorsus diversum, nec non 122. de mundi
pressuris? Sed et qui sequuntur ex cod. 471, plerique omnes videntur perboni. Com-
plures etiam sermones dedimus
,
quorum tituli apud Possidium ,
optimi veritalis
testes, extabant ; prout in singulis locis vigilanter adnotavimus. Sermonis autem 123.
aliquot sub inilio versus extant iisdem verbis apud Bcdam opp T. V. col. 545. in
explanatione textus S. lohannis de encaeniis
,
quae Bedam hausisse ex Augustino
non est incredibile. Et quidem sermo vaticanus a Beda statim discedit. Sermoni 134.
1) Accedentlbus ad gratiam. Sic Ambrosius in opere de Abr. I. 4. ad gratiam baptismatis nomen
dare. Confer Tertullianum de spect. cap. I, et lege cetera exempla apud nos p. 151. in adn.
PRAEFATIO.
IXTll
de
seminalore favent haeretici illic nominati Photinus , Manes , Donatus , et Priscil-
lianus,
contra quos Augustinus saepe declamavit. Bonum cum primis dixi codicem
3828;
itaque sermones inde excerptos a serm. 147. ad 151, cum aliis aliquot, reve-
renter admilto. At enim de sermonibus, quos ex codice 479. derivavi, non vacat
pluribus verbis disputare, post ea quae in peculiari diatriba de coUectorio Roberti de
Bardis copiose disserui. De aHis quoque multis variorum codicum sermonibus, nolo
singillatim heic disquirere , ne forte nimius fiam et aiTipavroXoyoz, et ne legen-
tium onerem sensus coacervatis ad copiam rebus. Augustini nomine fulgent
,
plus
minusve bonitatis habent , nec a me semper decet definitam sententiam dici. Dubii
utique videbantur sermones 57. 133. 161. 191. 198, de quibus cogitans, sententia
valde aUernante fluctuabam : nam pulchrum prudensque est Hbram ex utraque parte
per aequaha momenta suspendere. Denique omnino supposititii sunt sermones , et
comparationis polius causa a nobis posili, 194. et 201. Quin etiam cum 168. eodem
iure agendum est , ubi alloquium acterni Patris ad Gabrihelem aeque iraprobabile
est , ut illud in tertia de annunciatione B. Mariae Thaumalurgi aeque expungcnda ho-
milia relatum. Atque horum certe sermonum omnis defensio penitus naufragaret
;
nam frustra sit falsis rebus nebulas loquacitatis offundere: neque enim ii qui hbros
legunt
,
pecora sunt. Breviorem iusto fortasse damnavi numerum ; sed iure suo quis-
que utetur ,
in eo certe rerum genere quod cahgine aliqua dubitalionis involvitur.
Ego Augustini nomen verosque titulos fidehter posui, nolo interim contenliosum fu-
nem vehementius trahere
,
neque ingeniis crilicorum quasi manus opponere, quomi-
nus senlentiam suam, modo idonee comprobatam urbaneque dicant. Atlamen non-
nulos alios libro meo prorsus eschisi, ne y.aXkuvrpou SU-/jv agerem, etsi Auguslini
nomen in ahquibus mss. menlientes
1).
Augustini varius stilus fuit.
XIX. Illud denique non est reticendum (monentibus ipsis Maurinis) varium fuisse
pro temporibus, locis, ahisque rerum adiunctis, concionantis Augustini modum ; ali-
ter enim fervens iuvenis ut credibile est loquebatur
, aliter post ferme quadraginla
concionatoriae professionis annos ; aliler ex abrupto, aliter exmeditato; ahter pu-
bhce orans , ahter privatim dictans aut scribens, Quae regula valet, ut ne praeceps
de sermonibus singuhs quandoque inter se differentibus iudicium feramus. Qui to-
tum quidem Augustinum se legisse , sine mendacio adfirmare queat , is haud mo-
dice varium divi patris stilum uUro fatebitur. Etenim v. gr. in academicis aliisque
dialogis, aut soliloquiis
, et de ordine
, et de quantitate animae, et de magistro,
et in aliis quibusdam disputationibus , socraticam quodammodo brevitalem, et acu-
men
,
leporemque aemulatur. In epislolis, quarum multae tractatuum instar sunt.
quasi pellucidus amnis fluit. Librum de agone ineruditis christianis humili sermone
se conscripsisse ait. Amfractuosum interdum
, obscurum atque molestum in libro
de mendacio se esse non negat
2). Alibi mirum 'ojd.^oz cum dicendi ingenuitate
coniungit
, ut in illa incomparabili pictura morum sanctique obitus Monicae ma-
tris
3).
Sed quis infinita Augustini scripta inter se breviter comparare queat? Ut ergo
ad sermones redeamus
,
nemo legens hanc varietatem non sentiet. Utinamvero, ob
1) Miram pariter narrat S. Gregorius PP. epist. lib. XI. 74. monaclii Andreae audaciam, qui sermones
proprios falso viventis Gregorii nomine calumniose titulavit.
2) Retract. lib. I. 27. lib. II. 3. —
3} Confess, lib. IX, 8-13.
XXVIII EDITOHIS
Augustini stilum pro variis certe aelalibus discernendum,
superfuisset nobis laus illa
panegyrica, quam anno Christi 385, Mediolani dum rhetoricam iuvenis, id est an-
nos natus XXX[. profileretur
, narrat Augustinus (contra Crescon. lib. III.
30.) se
Bauloni consuli in magno conventu conspectuque hominum recilavisse ! Equidem
puto
,
valde eam orationem similem visum iri dictarum a Symmacho imperatoribus
Valenliniano et Gratiano laudum
,
quas nos ex palimpsestis eruimus. Nam Sym-
machus Auguslinum eloquentiae praeceptorem Mediolanum miserat : pronumque
creditu est , moecenatis sui', oratoris tunc in orbe romano summi, libenter se elo-
cutioni nostrum conformavisse. Quare haud scio an vaticani de Susanna et de Nini-
vitis sermones ad pompalicum illud et iuvenile panegyricorum genus pertineant.
Certe illa sententiarum crebritas, illae hypotyposes, et prosopopeiae , atque alia hu-
iusmodi, symmachianum quodammodo acumen, concilationem , vel v-^oi;
referre vi-
dentur. Et quidem iuvenes turgidis potius quam sanis deleclari haud raro solemus.
Dicet aliquis: atqui Augustinus nonnisi virili quasi aelate sacras conciones habere
coepit. Quid? Ita ne tunc malurus sobriusque noster erat, ut omnem sui saeculi
et fori pompam iam exuisset ? Nonne optiraa quaeque sero placent? Nonne sic lo-
quebatur inlerdum Symmachus, et mox Ennodius , aliique vetustiores in panegyri-
cis? Et de ipsius S. Cypriani non plane adolescentis frondosissima elocutione paulo
post dicemus.
De Augustini eloquentia.
XX. Quoniam de praedictorum sermonum crisi verba fccimus
,
admonet nos
quodammodo locus , ut de genere etiam augustinianae eloquentiae pauca dicamus.
Igitur in primis observo , Augustini homilias a graecarum colore non parum dif-
ferre ; neque facundiae tam plenum flumen profundere, nec structe incedere, sed
propriam quandam habere adstrictam atque submissam orationis speciem. Igitur ne-
que Chrysostomi neque liuic proximorum granditalem vim sonitumque eloquentiae
aemulatus noster est. Sed enim graecos patres cur Ilipponensis stilo suo non expres-
serit, significat ipse dum initio tertii libri de Trinitate
1)
sibi non tantum linguae
Gaecorum fuisse habitum dicit , ut legendis priscis illorum libris satis essel idoneus.
Verumtamen plus Auguslinus , ni fallor, graece scivit, quam Graeci multi latine, qui
cum omnia apud se habere existimarent , rem plerique latinam pedibus trahebant
:
non ita tamen, ut Augustinum , cum paucis aliis, exceptione dignum non habuerint,
quem et olim et postea graecum fecerunt, ut nos
p.
414. demonstravimus. Profecto
quod Augustinus graecis sallem bibliis perilissime uteretur , demonstrant sacrarum
eius exegeseon multi loci , et divinarum praesertim locutionum septem libri. Cete-
roquin ad auctores quod attinet, ipse nominatis alicubi
2)
graecis sex ecclesiasticis
,
neminem illorum se legisse fatetur. Dum vero in primo operis imperfecti contra lu-
lianum pelagianum libro, alibique
3),
laudat non semel graecorum patrum auclorita-
tes Athanasii , Basilii, Gregorii, atque Chrysostomi ; utitur, ut puto , non graecis ori-
ginalibus
, sed latinis eorumdem translationibus
;
quandoquidem libro I. 15. prioris
1) Item contra Petilianum lib. II. 9, et confess. lib. I. 20. 23, et retract. II. 32. Quid quod insignis
etiam bomiliarum auctor Gregorius PP. epist. lib. XI. 74. ait ingenue de se ipso : nos nec graece no-
vimus, nec atiquod opus aliqmndo graece conscripsimus? Propterea is quoque sedatum plane conciO'
nandi modum babet.
2) Epist. LXXXII. 23. —
3) Libro VI. 7. contra eundem lulianum ,
et cpist. CXLVHI. 15.
PRAEFATIO.
XXIX
conlra dictum luHanum operis ait : magni nominis et
fama celeberrima illustris
episcopus de partibus orientis , sanctus Gregorius , cuius eloquia ingentis merito
gratiae . etiam in linguam latinam translata usquequaque claruerunt. Et de Trin.
III. 1 . de graecis scriplis ait : ex iis quae nobis pauca interpretata sunt etc. Sane
et Chrysostomum in latina Anniani translatione cognovisse arbitror, quam iam tum
publici iuris fuisse, ex Hieronymi ad Augustinum epistola
1)
satis cognoscimus. Sic
Platonis quoque et Platonicorum libros legisse puto
2) : sic aliorum philosophorum
,
de quorum sectis atque doctrinis disputavit 3).
Sic de civ. D. lib. XVIII. 10. 31. chro-
nico Eusebii ulebatur, sed Hieronymo interprete: sic denique in sermone XXIV. va-
ticano compilabat Origenem. Quamquam igitur graecae linguae parumgnarus, hoc
tamen eidem perhonorificum dat testimonium Auguslinus de civ. D. lib. VIII. 2:
graeca lingua inter cctcras gentium clarior habetur. Tum de doctr. ch. lib. II. 16:
latinae linguae homincs duabus alis ad scripturarum divinarum cognitionem opus
habent , hebraea
4)
scilicet et graeca.
Rcgidae augustinianae de cloquentia ecclesiaslica.
XXI. Age vero his dictis ob ostendendum cur concionans Augustinus graecorum
oratorum copiam non sit adsecutus, superest ut ecclesiaslicam eius eloquentiam iuxta
illas regulas expendamus
,
quas ipse in quarto de doctrina ch. libro constituit. Ibi
enim statim sub initio a forensi ecclesiasticum distinguit oratorem, alque huic, non
illi, se praecepta artis tradere adfirmat. Vult ergo in primis ab oralore suo sacrarum
scripturarum scientiam teneri. Eundem iubet pielate magis orationum quam orato-
rum facultate confidere : ipsa, inquit, hora qua ad dicendum accedi.t, prius quam
exserat proferentem ilnguam , ad Deum levet aniniam sitienlem , ut eruclet quod
biberit. Magnopere demnm caveat, ne sit eius pulchra elocutio, mos deformis
5).
lam ad ipsam oratoriam artem
,
quod attinet, ecclesiastici , ait, eloquentis oflicium
est bonos populum mores docere, et a pravis avertere; nec tam ornamenta quam
documenta adhibere : adeo ut vocabulis quoque minus integris
6) utendum aliquando
sit, ut cum in turba de superiore loco sermo depromitur, commode ab oranibus in-
telligatur; praesertim apud afras, ut ait
,
gentes
,
quae de correptione vocalium vel
1) Inter augustinianas CCII. 2. —
2) Lib. de vita beata n. 4, et confess. VII. 9. 20.
3) Epist. CXVIII. et CL. Item serni. maur. CL. CCXL. CCXLI, et alibi.
4) Attamen Augustinus se quidem ipsum liebraeae linguae ignarum fatetur in ep. CI. 4, nec non de
gen. ad litt. lib. XI. 4. Proderant tamen illi onomastiea linguae eius , ad Latlnorum usura iam tum com-
posita
,
quae comraemorat de doct. ch. lib. II. 23, et comra. in ps. enarr. I. 4, et in ps. 131. n. II. Confer
dicta a nobis
p. 117. adn. 5. Ceteroquin Iiebraismo licetcarens, mirabiles illas dictavit in totum psalte-
rium enarrationes
,
quae tanto religionis seusu redundant. Iluius vero in psalmos augustiuiani operis qua-
tuor memiai ne videre codices antiquissimos , id est vallicellianuni B. 38, vaticauum 4938, ottobonianum
vat. 319; bos quidem tres litteris maguis exaratos saeculo ferme Christi sexto. Sed mihi prae ceteris bobiensis
vaticanus 57:>7, saeculi circiter decimi bene videtur meritus : sub eo enim in palimpsesto Cicero de rep.
tot saeculis tutus latuit; qui nisi hac veste benigne protectus fuisset, barbarorum fortasse manus
,
quas
alii experti sunt auctores
, non evasisset. Porro palimpsesti latiui , ut hoc etiam "obiter dicam , nusquam
fere numerosiores facti fuerunt
,
quam Bobii; graeci autem apud Cryptara ferratam , ut satis me habere
compertum puto.
5) Sic Arabrosius de virg. lib. III. l.ut quo vir sanctior , eo sermo accedat gratior. Et Gregorius PP.
epist. lib. XI. 51; inanis
fit
oralio, ubi prava est actio. Et apud Bernardum epist. 201. praesulis dotes
tres : oratio ad Deum
, exemplum
,
exhortatio.
G) IIuc fere spectat tiidentinum quoque decretum sess. 24. de ref. cap. 7. ut parochi etiam verna-
eula lingua ad populum dicant. Omni enim ope audientium intelligeutiae consulendum est, debetqiie
christianus orator apprime esse SiJxxtixo;.
XXX
EDITORIS PRAEFATIO.
productionc non iudicabant. Prorsus omnia quae dc sede ecclesiastica populis di-
cuntur ,
ad aeternam illorum salutem referri vult: qui enim, inquit , eloquenter
dicunt, suaviter
;
qui sapienter, salubriter audiuntur. Neque tamen vetat , (juomi-
nus ecclesiasticus eloquens audilores suos aliqua etiam suavilate detineal, sccjuc ip-
sum ait nonnullum lilienter ornatum cum numerosis clausulis solilum usurpare. Rc-
vera in latissimo tot voluminum auguslinianae facundiae campo infiniti elegantia-
rum flores sunt : acutum ubique ingenium , lingua espolita
, sensus eximii. Quod
si aliquando cultius eloquium ob feslinationem neglesit, id sibi excusandum iudica-
vit, veluti in libro de mendacio n. 1. Delectabatur etiam verborum consonantiis non
raro inler incisa
;
quam rem ne Tuliius quidem inlerdura sprevit. Semel quidem
Augustinus apud Caesareara Maurilaniae grandiler ac violento cura animi affectu
ad populum tumultuanlem se orasse narral (n. 53); verumtamcn in quolidiano usu
gravique aetate a submisso temperatoque dicendi genere numquam discessisse. Ap-
petant, inquit, grande genus eloquentiae qui lingua gloriantur, et se in panegyricis
talibusque dictionibus iactant (quibus verbis forlasse Symmachum eique similes de-
nolat
)
;
nos id tantum agimus ut veritas paleat , verilas placeat, veritas moveal.
Mox de illo etiam delectabili nimis ac paene poelico stilo loquens, qui item eccle-
siastico oratori vitandus est, insigne recilat ( n. 31.
)
S. Cypriani excmplum, qui in
opusculo ad Donatum de gratia Dei, (quod anno Cliristi 246. componebat , id est
aetatis suae anno 48, duodecimo ante martyrium
,
quod anno 258. sexagenarius fecit
;
vide nos infra
p. 361.) Cyprianus, inquara, ita spumeo et elaborato verborum ambitu
scripsil : petamus hanc sedem; clant secessum vicina secreta ; ubi dum erratici
palmitum lapsus pendulis nexihus per arundines baiulas repunt, viteam porticum
frondea tecta fecerunt. Quis ita scribenli Cypriano persimiiera non agnoscit Augu-
stinum in sermone primo valicano, itemque in 72, ubi terrestris paradisi araoenilates
florido nimis penicillo depingil ? Pergit mox dicere Auguslinus , Cyprianum num-
quam in celeris epistolis sic locutum ; illud autera unicura ita accidisse , ut scireiur
a posteris ,
quam linguam doctrinae christianae sanitas ab ista redundantia re-
vocaverit , et ad eloquentiam graviorem modestioremque restrinxerit. Ita prorsus
Augustinus , etsi in primo illo vat. sermone, et paucissimis fortasse aliis, ei phrasi
indulsit
,
quam gravium virorum aures non probant , multo sanius poslea elocutus
est ; suique oblitus , unicam populi utilitatem spectavit ; sanctum videlicet Cypria-
num et turgidum anlea
, et postea castigatum , imitalus: atque omnino curavit , ut
sermones sui nulla re alia quam odore sincerissimo Christi fragrarent. Profeclo enim
ecclesiasticae conciones debent morum , non verborum, munditiam docere; caven-
dumque est , ne divinis gravibusque sententiis dum musicus additur numerus
,
pon-
dus pietatis detrahatur. Vi rerum igitur sacer rapiat orator, non specie decoris ener-
vet. Audiant haec, siqui forle sunt iactanliculi in ecclesia oratores. Paulum Segne-
rium inter Italos , nonnullosque alios excipio
,
qui miram verborum eleganliam et
periodi rotunditatem cum summo eloquentiae spiritu , rara felicitate ac difficili
exemplo coniunxerunt.
De reliquis denique scriptis in hac priore voluminis parte editis ,
nihil opus
est heic praefari
,
quia proprio in loco salis de singulis dictum a nobis fuit. Item
posterioris partis opuscula , et praesertim Speculura
,
pari modo lecloribus pro[)rio
in loco commendata fuerunt.
xxir
I N D E X I.
SERMONUM IN CLASSES D I STRIBUTORU M.
r.DE VETERE TESTAMENTO.
Ue Adam et Eva et S. Maria I.
p. 1.
De Adam et Eva LXXI. pag. 138.
De iisdem LXXII. p. 140.
De peccato primi hominis CLXXXVI. p. 443.
De tunicis pelliceis CLXXXVII. p.
444.
De Caia et Abel CXXXV. p.
316.
De sacrificio Abrahami XXIII. p. 49.
De patriarcha loseph CXXXVI.
p.
318.
De Pharaone XL. p. 82.
De decem plagis Aegyptiorum VII.
p. 15.
De Salomone CLXXXVIII.
p.
445.
De encaeniis tempH CXXXIII. p. 311.
De HeHa propheta CXXXVII.
p. 320.
De Susanna et senioribus LVII.
p. 113.
De paenitentia Ninivitarum XCVI. p. 191.
De cadem XCVII. p. 194.
De psahno trigesimo sexto IX.
p. 18.
De psalmo quadragesimo X. p. 19.
DeresponsoriopsalmiquadragesimiXVII.p.35.
De responsorio psalmi septuagesimi XV. p. 30.
De responsosio psalmi septuagesimi quarti
XVI. p. 33.
De responsorio psalmi octogesimi tertii XXI.
p.
44.
De psalmo centesimo quadragesimo nono
XXIV. p. 52.
ri. DE ROVO TESTAMEJVTO.
De deitate et incarnatione Christi CXXXVIII.
. p. 323. llem fragmentum p. 393.
De incarnatione
,
passione et resurrectione
D. N. I. Christi CLXXIV.
p. 391.
De baptismo Domini CLXXIX.
p. 401.
Contra Pharisaeos II. p. 4.
De divite et Lazaro III.
p. 6.
De iisdem XIII. p. 24.
De muliere chananea IV. p. 8.
De mulicre quae fluxum sanguinis patiebatur
XXV. p. 54.
De verbis evang. nohte sanctum dare cani-
bns XXVI. p. 56.
De verbis lesu: Simon lobannis amas me? LI.
p. 102.
De Petro titubante in mari LII. p. 103.
De eodem LIII. p. 105.
De verbis : ecce ego mitto vos sicut oves in
medioluporum LIX. p. 118. Cf.XX.p.42.
De virtutibus D. N. I. Christi LXXV.
p. 147.
De humilitate D. N. I. Christi XXII. p. 46.
De muliere adultera VIII.
p.
17.
De parabola operariorum vineae CXIII. p.239.
De nuptiis in Chanan CXVIII.
p. 247.
De rcsurrectione Lazari CXXV. p. 287.
De vcrbis: confiteortibi pater CXXVI. p. 289.
De verbis : vcnite ad me qui laboratis CXXVII.
p.
298.
De iufirmo ad piscinam CXXVIII. p. 300.
De verbis : qui manducat raeam carnem etc.
CXXIX. p. 303.
De caeco a nativitate CXXX. p. 304.
De Hymeuaeo et Alexandro CXXXI. p. 306.
De semiuatore CXXXIV. p. 314.
De verbis evang. misereor super turbam.
CLXIII. p. 363.
Demercatoribustemploeiectis.CLXVII.p.373.
De decem denariis. Fragmentum
p. 240.
Extractatibusinlohannem, graece CLXXXIII.
p. 415.
III. DE TEMPOHE.
De natali Domini LXXVI. p.
150.
De eodem CLXXVII. p. 398.
De eodem LXXVII. p. 152.
De eodem CLXXXIX. p. 446
Deo eodem CXC. p.
447.
De eodem CXCIX. p.
461.
De eodem CII. p. 210.
De eodem CXVI. p. 243.
De eodem CXVII. p.
245.
De eodera XC. p.
246.
Infra octavam nat. Domini CLXXVI. p. 397.
De circumcisione Domini CXII. p.
235.
In vigilia Epiphaniae CLXXV. p.
394.
De Epiphania LX. p.
122.
13. De eadem CXL. p.
329.
De eadem CXLVIII. p. 338.
De eadem CXLIX. p.
339.
De eadcm CL. p. 341.
De occisione infantium ab Herode CIX. p. 230.
De eadem. CIX.
p. 230.
INDEX I.
De eadem CX. p. 232.
De eadem CXI. p. 233.
De eadem CXXIV.
p. 28G.
De eadem CXXXIX.
p. 326.
De eadcm CLI. p. 342.
De eadem CXCIII.
p. 450,
De quadragesima LXXVIII.
p. 153.
De eadem CXLI. p. 330.
In dominica palmarum CLXV. p. 369.
De caeua Domini CXLII. p. 331.
De eadem CXLIII.
p. 332.
De passione Domini XXVII. p. 59.
De eadem XXVIII. p. 60.
De eadem XXIX. p.
63.
De eadem XXX. p.
64.
De eadem XXXI. p. 66.
De eadem LXXIX. p. 154.
De eadem LXXX. p. 156.
De eadem LXXXI. p. 159.
De eadem LXXXII. p. 161.
De eadem LXXXIII. p. 162.
De eadem LXXXIV.
p. 163.
De eadem CXLIV. p. 334.
De eadem CXLV. p. 334.
41 De latrone crucifixo XXXII.
p. 69.
De cruce et latrone, in sabbato sancto XXXIII.
p.
70.
De sabbato sancto CXLVI. p. 335.
De Paschate XI. p. 20.
De eodem XXXIV. p. 73.
De eodem XXXV. p. 75.
De eodem XXXVI. p. 76.
De eodem XXXVII. p. 77.
De eodem XXXVIII. p. 79.
De eodem XL. p.
82.
De eodem CLXX. p. 382.
De eodem LXXXV. p. 165.
De eodem LXXXVI.
p. 166.
De eodem LXXXVII. p. 168.
De eodem LXXXVIII. p. 171.
De eodem LXXXK. p. 171.
De eodem XC. p. 172.
De eodem XCI. p. 174.
De eodem
XCni. p. 178.
De eodem
CXV.
p. 242.
De eodem CLII.
p. 344.
De eodem CLIII.
p. 346.
De eodem CLIV.
p. 347.
De eodem CLV.
p. 348.
De eodem CLVI.
p. 349.
De eodem CLXVI.
p. 371.
Dc octava paschatis
XLI.
p. 83.
De eodem XLII.
p. 85.
In octavis paschatis
XCIV.
p. 182.
De iisdem XCV.
p. 187.
De ascensione Domini
XLIII.
p. 87.
De eadem XLIV.
p. 88.
De eadem XCVIU.
p. 204.
De eadem CLVII.
p. 350.
De medio pentecostes C. p. 208.
De pentecoste XCIX.
p. 206.
De eadem CL\1II.
p. 451.
In dedicatione ecclesiae CLXIV.
p. 367.
De consecratione ecclesiarum CXCV.
p. 455.
DE SANCTIS.
De S. Stephano M. XLVII.
p. 95.
De eodem CXLVU.
p. 337.
De eodem CXIV. p. 241.
De eodem CXCI.
p. 448.
De S. lohanne evang. CLXIX.
p. 378.
De eodem CXCII. p. 449.
De natali S. lohannis B. XVUI. p. 38.
De eodeni XLV.
p. 90.
De eodem XLVI.
p.
92.
De eodem XLVUI.
p. 97.
De eodera XLIX. p. 98.
De eodem CI. p. 209.
,
De eodcm CLIX. p. 355.
De eodem CLX. p. 357.
De eodem CLXXVIII. p. 399.
De natali apost. Petri et Pauli XIX.
p.
40.
De eodcm L.
p. 101.
De eodem LIV. p. 106.
De natali beati Pauli ap. LV. p. 108.
De eodem CIII. p.
214.
De nataii S. Laurentii M. LVI. p. 111.
De natali S. Victoriae LXVI. p. 132.
De natali S. Genesii LXVII. p.
134.
De eodem LXVIII.
p.
135.
De natali SS. Fehcis etAdaucti LXIX. p. 136.
De eodem LXX. p.
137.
De natali S. Cypriani LXIV. p.
130.
De natali SS. Cosmae et Damiani LXV. p.
131
.
De natali S. Andreae ap. LVUI. p. 117.
De S. Thoma ap. CLXI. p.
358.
De S. Dei genitrice Maria CLXVIII.
p.
375.
De assumptionc B. Mariae CXCIV.
p.
451.
De natali Martyrum XX. p.
42.
De eodem CLXIV. p.
367.
De communi
Martyrum CXCVI. p.
456.
Dc eommuni
Confessorum CXCVII. p.
457.
De communi Virginum CXCVIII. p.
459.
In translalione reliquiarum ss. MM. XLVII.
p.
95.
V. DE DIVERSIS.
De iracundia fratrura V. p.
10.
De inimicis diligendis VI. p.
13. et
p.
242.
De re eadem CLXXX. p.
402.
De peregrinationc liuius vitae XII.
p.
22.
De carilate et de solo amando Deo XIV.
p.
26.
De hospitalilate XXXIX. p.
80.
Ad
aedificationem animae LXI. p.
124.
De re cadem LXII. p.
127.
Dc re eadem LXIII. p.
128.
De decimis inferendis LXXIII. p.
142.
De eleemosynis LXXIV. p. 144.
De alleluia XCII. p. 177.
In ordinationc episcopi CIV. p. 217.
De exquirenda sanitate animae, et de vitandis
sortilogis CV. p.
220.
De cbrietate \itanda in festis CVI. p. 221.
De missa quotidiana CVIl. p.
224.
De timore Dei CXVIII. p. 226.
De accedentibus ad gratiam CXIX. p. 251.
De eisdem CXX. p. 264.
De tempore barbarico CXXI. p. 274.
De pressuris mundi CXXII.
p. 282.
De caritate CXXIII.
p. 284.
De eadem CLXII. p. 361.
Invocatio Spiritus sancti CXXXII.
p. 308. I)
De paeniteutia CLXXI.
p. 385.
De eadem CLXXII. p. 387.
De resurrectione carnis CLIII.
p. 346.
De resurrectione carnis, et mortuorum iudicio
CLXXm. p. 389.
Contra Arianos CLXXXI. p. 404.
De mysterio sanctae Trinitatis CLXXXII.
p.
407.
De Spiritu sancto
,
graece CLXXXIII.
p. 415.
De processione Spiritus sancti etiam a Filio,
graece CLXXXIV.
p.
428.
Ex libro de vera religione
,
graece CLXXXV.
p.
429.
Expositio fidei CC. 463.
De oratione CCI.
p.'
464.
INDEX II.
ABECEDARIUS.
Xiccepit a nobis. Fragmentimi
p.
393.
Adbibcte huc aures ser^no XXIII.
Admonili Magi in somnis CXL.
Ad omncs quidem pertinet LXXXIX.
Aeterni numinis CII.
Agnovistis, fratres, si tamen VIII.
Alleluia canticum est novum XCII.
Ambulans autcm lesus LVIII.
Ante paululum cantavimus IX.
Antiquitus duo erant abscondita CLXXVIII.
Audiamus FF. hunc piscatorem LIV.
Audistis hodie qualiter V.
Audistis iam quod Salomon CXCV.
Auditur hoc tempus. (Fragpientum)
p. 240.
Auditus lectionis sensum excitat XL.
Audivimus prophctam CXXXVIII.
Audivimus sanetum evangelium CXXXIV.
Audivit nobiscum caritas vestra CXI.
1) Sic etiani post Exanieronem meniini nie videret in quodani codice longam ad Deum orationem .
nomine S. Ambrosii titulatara
, atqiie incipientem : Summa et incomparabilis natura.
d
Aut erroris est aut delicti LII.
B.
Bcatissimorum Petri et Pauh XIX.
Beatorum germanorum LXV.
Beatum marlyrem LXIX.
Beatus David spiritaliter CLXXI.
Bene scitis X.
Bonum est semper orare CLXXXVIII.
C.
Cantate, inquit, cantate CXLVIII.
Caritatem vestram admoneo LXIII.
Cbristianorum lides CLXXIII.
Christus nascitur CLXXVII.
Clemeutissimus pater LXXVI.
Cogit nos austera CXXXI.
Comparatio omnis CXIII.
Compello caelum VI.
Confitemini Domiuo XC.
Congregatio beatitudinis vestrae CVII.
Consultc cl salubriter CXVII.
Coiitra Pharisaeos II.
Gortinae hodic nubium XLIII.
Creator ct conditor CXC.
Cum Dcus opifex I.
Cum et patriarcbas XLYI.
Cum frequenter natabbus LXVII.
Cum loco boc beati Stephani XLVII.
Cum inter borainem ct Deum LXXXII.
D
David propheta sanctissimus CXXIV.
De beato patriarcha loseph CXXXVI.
De sancto Heba CXXXVII.
De resurrectione D. N. I. Ch. XXXVI.
Deceptor itaque Herodes CXXXIX.
Decet virgincs christianas CXCVIII.
Deus ab angebs proditur CLXXVI.
Deus meus Spiritus sancte CXXXII.
Diem pentecosten XCIX.
Dignum est ut semperCLXV.
Diligamus nos boc animo CLXXX.
Dixit lesus discipubs suis LIX.
Docet nos Salvator noster LXII.
Domino Deo nostro CXIX.
Domini et Salvatoris IV.
Domini resurrectio XXXVIII.
Domiui nostri etc. bonorabilem CLIV.
Domino Deo uostro VII.
Dominus noster lesus CLVII.
Dominus noster venit in bunc mundum CXXX.
Dum de bonis operibus LXI.
Duplex gemma LXIV.
Decet virgines CXGVIII.
E
. . . ecclesia Dei XXV.
Ecce homo erat CXII.
Ego Cresconius Fragmentum
p.
38.1.
Ego pulvis et cinis GXCIX
.
En iterum Deus CLXXIX.
Eo tempore quo beatus lonas XGVI.
'ETtet^-o uS^a l,i^^t)i
CLXXXV.
Epiphaniam CXL.
Episcopatus bonum opus GIV.
Et veniunt Hierosolymam GLXVII.
Evangebcae series XXVIII.
Exhortationibus divinarum lectionunat XIV.
E
Faciamus bonum ad omnes GXXIII.
Fecundum salutaris XXVII.
Febces sumus XVI.
Felix esset hominum gcnus LXXI.
Felix dies inclyta LXX.
Festivitatis nostrae LX.
G
Glorificatio D. N. I. Gh. resurgendo XLIV.
Gloriosus apostolus Tbomas GLXI.
Gratias agimus domino Deo XLV.
Gubernator in tempestate LV.
H
Haec de lectione evangebca GXXXIII.
Hcsteruo die natalera GXIV.
Haec sunt sanctae conversionis GVIII.
Hic dies quem fecit Dominus LXXXVIII.
Hodie incipiamus LXXX.
Hodie sacratissimam XCI
.
Hodie D. N. I. Gbristus ascendit XGVIII.
Hodie diem celeberrimum GLV.
Hodierna lectio sancti evangelii XGV.
Hodierna die credo GLVIII.
Hodierni diei festivitas nota est. XVIII.
Hospes in terra XXXIX .
Huius ergo opportunitatem GLVI.
Humibtatem Domiui nostri XXII.
I
In deuteronomio. {Est iiiitium Speculi.)
In omni quidem psalterio XI.
In primordio ex virginis tcrrae XXXIII.
luiiuicitias quas cura Deo LXXXIV.
Inter orania opera GXLIV.
Inter laurigeros confessores LVI.
Inter cunctas D. Gb. virtutes LXXV.
Istam s. evangelii lectionem CXXVI.
L
Latinitas est observatio . (Est initium novae
«/'-
tis grammaticae S. Augustini.)
Lectio evangelii docet nos XXXII.
Lectiones evangebcae LXXXVI.
Legiraus primum parentem CLXXXIX.
Lingua Doraini tuba iustitiae CXXVII.
Lingua non suflicit GLXIV.
Litterarum certamina LXXII.
Loquens Doniinus ad 15. Abraham LXXVIII.
IVI
Magna et immensa GLXII.
Magna plaga vulnus magnura GXXI.
Magnum mibi gaudiura cst GVI.
Maria veniens XXXV.
Mariae nuptias GLXVIII.
Merito viam fecimus C.
Merito ergo exultat hodie CXLVI.
Multa quidem Dominus CXLII.
>
INativitas enini CLXX.
>'ec novuin nec ioauditum XGIV.
Ninivitis lonas XCVII.
Non tam facile III.
. . . non edocti CLXXXI.
Koslis FF. omnes liomines CV.
Novi sideris non fatale CL.
Novit caritas vestra XXVI.
]\uptiae in quibus Christus CXVIII.
Nutritos hirundo puUos LIII.
O piscator L.
"0
/upc? •nu.uv CLXXXIII.
Omnes scripturae LXXVII.
Omnis anima XV.
Optabile erat CLXXII.
O-: uivTci S-jvduiBcc
CLXXXIV.
Paschalis sollcmnitas XLI.
Passio Domini et resurrectio LXXXIII.
Passio Domiui et Salvatoris CXLV.
Passio nobis recitata est LXXIX.
Per ecclesiam Christi CI.
Perire multi existimant LXXIV.
Persuasum habet ac tenet XLIX.
Post custodias saevas XXXVII.
Post dies octo iterum XLII.
Postea quam virginei XXX.
Postquani dominus lesus CLXIX.
Praccantator propheta CX.
Praesentem psalmum XXI.
Pratum nobis liliorum LVII.
Primus homo
,
quo cadente CXVI.
Prius quara de septem panibus CLXIII.
Proiitemur nos credere CC.
Proxime cum dominicae XXXI.
Passio nobis recitata LXXIX.
Procedat nobis CIII.
Q
Quaeri solet CXXVIII
.
Qualem vocem Domini CXXIX.
Quam speciosa et grata CLII.
Quamvis martyrium S. Stephani CXLVII.
Quamvis sanctus Genesius LXVIII.
Quanta gratia Dei CLXXXVII.
Quantum Domino donante CLIII.
Quantum nos recitatae LI.
Quia hodic dieni sanctum CXLIII.
Quid enim retribuemus CLXXXVI.
Quid est autem caritas GXIV.
Quid est hoc quod octava die CXII.
Quid est, quod circa propheticas GLI.
Quo studio et quo affectu GGI.
Quotiens venerandi CXCI.
Quotienseumque pressurae C.XXII. >
R
Refulget et pracminet LXVI.
Resurrectionis dominicae XCIII.
Resurrectio Domini nostri XXXIV.
Resurrexisse Dominum LXXXVII.
RetuHt divina scriptura CXXXV.
Rogo vos Fragmentum p. 242.
S
Sacralissimum hodie CXV.
Sacratissimorum dierum GXLI.
Salve dies aetcruis LXXXV.
Sancta lectio si in ista vita XIII.
Sancti lohannis Baptistae GLIX.
Sancti lohaunis qui iudicis GLX.
Sauctorum martyrum sollemnia GXCVI.
Sanctus lohannes apostolus CXCII.
Sapientissimus Salomon LXXXI.
Scio quid adiuvante Domino CXX.
Scire vultis , ut audio CXGVII.
Scriptum est : Domini est terra LXXIII.
Scripturam quidem hebraici exitus CLVI.
Sic est ista evangelica lectio CXXV.
Solent homines GLXXXII.
SoUemnitas martyrum XX.
SoUemnitas paschae XXIV.
Sufficit quidem XXXIX.
T
Temporalis secundum carnem CLXXV.
Tempore quo Dominus CXGIIT.
U
Una voce multi cantavimus XVII.
Una substantia est s. Trinitatis GLXXIV
V
Vitam istam nostram XII.
Vox Domiui in virtnte XLVIII.
Z
Zelus quo tendat CIX. [ad Augustimnn sermo
revocatus.
)
I N n E X fll.
OMiMUM OPERUM IN HOC TOMO
COiMEMORUM.
Praefatio editoris.
Indices sermouum et tabularum aere cusarum.
S. Augustini scrmones
p.
1-470.
Collectorii augustiniani Roberti de Rardis re-
censio
,
cum praevia dissertatione
p.
431.
S. Hilarii pictavicnsis breve suppleraentum
commenfarii in psabnos
p.
471.
Eiusdem S. Hilarii tractatus duo, cura prae-
via dissertatione p. 472.
Eiusdem serrao brevis de paralytico.
p. 490.
Eiusdem bymnus serotinus
p. 491.
Eiusdem graeca fragmenta
p. 492.
Sancti Cyriiii alexandrini adlocutio
p. 493.
Eiusdem S. Cyrilli iragmcnta commentariorum
in Matthaeum et Lucam
p. 494.
Dialogi bominis catholici cura baeretico frag-
mentum
p. 49G.
S. Fulgentii episcopi scrmo de epiphania Do-
mini
p. 497.
Sermo priscus de S. Martino cpiscopb turo-
nensi p. 500.
Claudii taurinensis prologus catenae in evan-
gelium Matthaei p. fiOI.
Sancti Anselmi cantuariensis meditatio super
psalmura misererc
p.
505-531.
Opusculi de ecclesiasticis
dogmatibus supple-
mentum
p. 532-534.
IN PARTE II.
Dissertatio editoris deSpecuIo S. Augustini p. I.
Speculum S. Augustini
p.
1-117.
Specimen operis S. Cypriani ad Quirinura,
ex codice vctustissimo
p. 118.
Summaria vetera operis S. Augustini de ge-
nesi ad litteram
p. 119.
Eugyppii summaria prisca
p. 135.
Summaria operis S. Augustini de utilitate crc-
dendi , cura prologo p.
150.
Suramaria prisca librorura eiusdera S. Augu-
stini de Trinitatc p.
153.
Supplcmentum vitae S. Augustini p. IGO.
Dracontii poctae supplcmenta
p.
162.
Adnotatio de quibusdara Augustini pseudcpi-
grapbis p.
1G4.
S. Augustini ars nova grammatica , cura prae-
vio monito p. 165.
Dynaraius graramaticus christianus p. 182.
Hyrani veteres cura praevio monito
p.
199.
Scripturarnm specimina in tabulis excusa.
Quoniam hoc Augustini volumen studio impensiore curandum decreveram
,
volui etiam
praecipuorura ac vetustissimorum
,
quibus usus sum
,
codicum speciminibus aere cusis or-
natura procedere. Itaque septem tabulis
,
totum expressi priraum sermonera ;
ct ante hunc
variarum manuum aetatumque scripturas
,
prout in prima tabuia cxiiibui. Sunt autem liae
VII. paginae ex codice 5758.
Tab. VIII. Ex codice vat. 3835. initiura serraonis XXVII. p. 59.
Tab. IX. Ex codice palatino vat. 210. initiura sermonis XCVII. p'. 194.
Tab. X. et XI. Ex codice 4951. totus sermo CIV. de episcopatu p. 217.
Tab. XII. Ex cod. 4222. initium tractatus quarti editi in lohannem
;
quod ad speciracn
adhibui propter codicis pagiuara magis idoneam. Ibidera speciinen scriptnrac antiquissi-
simae Eugyppii
p.
232.
Tab. XIII. Specimiua codicum veroncnsium 59. et 77. de quilnis loquimur p. 383. seq.
Tab. XIV. Ex codice sessoriano 58. augustiniani Speculi specimen. Part. II. p. 1.
Tab. XV. Ex codice sessoriano 13. capitula opcris saucti Augustini de genesi ad litteram
Part. II. p. 119.
h
h
p=^
=j
}-
u
or^:
5 f
h
J_
a ^
^ ^
.? ^
u
=^
^ g I
h 5
p^'
4i
.^
1^^"%
^
u^
l=i)
^
4
^
g ?
^
^
^
^
M
1-—
! '^ C,
1
2^ii
S
-
^
P=J
Jp^
^
^
^ ^
^
VU
^^
1
4
i^
e
^ y 4
^ O
f^ e
g
e ^
S
S"fi*!
^f, ^rf 2, 2
K
p,
?
H^Sg
^^
^
^
'c^
U
o
^
y
t
i

«y
^^
'sy ^
^ ^ ? (^ ?
^
t-
t
y
^
v^ 3
^
I- H
Q
^
y%
l
^
^
^
^.
71
^
^
U
^
y
B
^ ^ fe^d" T
?^
-^ l^
P^^L^S
1
^
f^
^v' 1
2 5
^
^ A^-
^^
U ^ ^
rr-
Pgiiaiiillill
l^
Z
^ S=i ys.-S
^
fe^
3
I ^
c
^^\£,
=
<^ ') =
y
•=•
'i
3(=^
2
^
5
g
V^
G
^
y
©
J,=J
5-
^
F
^ ^ 'i
C^.
4
©
^ s
^
3 g
H
M
^
3
4 P
b y
j:
I
S
1
^
1=^
e^ g
i;;,
r^
J
g
g
^ ©
7^^
""
'
^ t- 2
a
^
^
y '^
SE
h
H
y K
fc
h
iH^
y ^
g
3
'-^
=x
^ ^
" ^'
^
!-
c
f
c
3
y
fc
S
^
^
PZ
^
h r ^
f^v^ ^ ^
II
3
V Afv
^
^
1=. y H |h
y
©
p
^
t. 3
'^
^ ^
tt^
©
^
y
y
Q
r
N
^ M
(i4
c=r
^^^Bl'^
i^
^ ^
t 3
2
V<
^"^
1-
3
^
^
© ^ .^^
©
^ ^
Q ^ y
fc
t;'
a ^ y^
^ "^ '-^
"2^
b
^ p<^
^
^
^
"^
^
f^
^.
M _
F
^
3
13 P
^
^
^y
^
^ ^ ^
^
'^
s
^
4
e.
1 ©
§
3 g I
4^
g
£
I
^
^
^.^^ -\
:.^i?^ ^
^
h
•<:> K
^.
ptji
(^^
h VI u
"^
^
^
y
1=^
^
^c=/
^. ^
^ r
^
2^ 4^
^
^
^ ^
^ fe3 ^
^
^
. ^
^ 4^
5^
^
3
^
%
^ y
^ ^
9
V
^ ^).
^
^^
^
2.
I^
B
I
4^
I
e
V
^
^-
^
«^
^^
^
-j
^
^
^
'f
^
P
M
'fe^
.<=J^
i^^
^^^
\
^
^ I ^ i
5
3 ^
D ©
p^^S
p^
^ 2 ^ ^
^
e
^ t. y ,^:
y
5
^
^
jr:^ ci' p=, 1=^
?4.
'e.
^
p
aj
^^
.:5/— .
3
^
h flj ^ G o
§
^ 1
11
'^
B
1
2
^
y
^ ^ n p^4 ^ ^ e.^
% S
y g ^
^
^
dk
cy
y r f^ s
e b ^
^
w
^ V=
'^
fe) ^
^
X
1
M
^?
t
£
^ 1
(^
^
p
^
^
1=^
=r
%-
f^»
1=^
e
«^ ©
y^
(r^
fe
^^g|
f ^
s
t
5^
1
^
u
E
^
^
^
S
M
l|a
^
fe
-
1 ^
f^
g
^
C/
D ^
Z^
^
3
N y „..
p^ flj 9 ^
f ^
1^6
I a
1 3
6^ ^
^
^
r^
y ^
^
^^
^ ^
i
j ^
^ ^
C=)
0"=^
V, 1=1 ^
""
5
3 3
^
'"
'
;5
^ii'
t^
«- «- c^ v/(^
-^r.
ly (i:^
y
S£3
lil
^ li
"^
1 :^.
^
^
^
(u
^.
^ y ^
^
r ^^
^'^
^
-) ^
S
i
^ s
^^
^
'<^ u
(^ S
\m
"^/i
'^'
^ cr !=> i ^
^
O G N^
l^
g ^
e 1
5
6 p:
_^
5
c^
fe
^
e^
Z %
^
^
^"
^
•^
^
r^
^
H ^i^
3
^
4^ r
§ ^
^ £
g
^'
^
.
«
,
II I
t' ^
Br¥.
^
'^
(^
Q
"7
1
4)
is*^ fe! Q
3
3^
©
2
4
^' ^
a
i
^ p
^
^
P ° C=i
-
c^ c
^
^
-
'4
q ^
©
y ^
£
4^P
^ C
5
g^
D
P,
f,
^ 1
^j^
^
v^
D
c
^ ^ ^ _ ^
^^ .^
^
§"
^
P
D ^
SANCTl
AURELII
AUGUSTINI
EPISCOPI
HIPPONENSIS
S E R M O N E S
EX
CODIGIBUS
VATICANIS.
—€-5<54»
l. DE ADAM ET EVA ET SANCTA MARIA 1).
,.G
Juin Deus opifex reruiu , Iniius mundi faljrioam totam uno artifice
cod- vai.
fundaret verbo
,
atque a) onus viscerum gravido sermone parturiens
,
in
digestis seminibus b) eructiiaret; cum iutra palatium divini pectoris ado-
lescerent elementa , et in cubiculo sacri pectoris c) dormirent
;
loquitur
Deus, et cuncta sunt ; loquitur Dominus
,
et mox procedunt. Nam cum
sacris visceribus deductor fabricae proficiscitur sermo ,
caehun pependit
,
statim terra iacuit , mare defluxit , dein d) factus est homo similis Deo
:
roboratur corpore
,
pingitur specie
,
spiritu adimpletur
,
vestitur aspectu
,
constituitur dominus et mundi possessor. Sed quia nulla est fehcitas
,
quae
non habeat inimicum , sic oblectantis diaboh sectatus est blandimeuta
,
ut
ante disceret perdere quam haberet. O miseranda simphcitas ,
et innocentia
semper incauta! Jnimicum diabolum dum respicit fabulantem ,
sic obhtus
est conditorem
"}
Quas iile sedes aut neglexit , aut perdidit , aut nohiit
,
aut
amisit! Perdidit ilie paradisum, cui iam deljebatur c) et caehim. Qualem/')
paradisum, fratres ? ubi hixuriosis passibus deambulant flumina ,
dehcatis
vagitibus
g)
reflectentes , incessu hquido
,
[)lacatisque fluctibus h)
,
pigra p-
(•
velocitate
,
ac molh flaminis i) strepitu ,
respirantes murmurant ,
strepunt
,
diffundunt: luxuriatur unda per sulcos erroneis lapsibus fugitiva, et deh-
catas inebrians herbas
,
propinat floribus ul)ertatem. Illic verni temporis
amoenitate dies inspirat, et alumnis flatibus patrona temperies amicas auras
impraegnat. Ibi sobrivis decor praedormit in gemmis , et numquam species
senescit in flore. Illic est quod deesse non possit , cum semper desit quod
a) Ita cod. 2. raanu atque ; sed. I. m. aclf/iie
;
quod in lioc codice el in aliis priscis passim lit. — 6) Cod. sonsibiis. El sic
etism apiid nos in serm. LXXII. r.Sed praetuli lectionem Milleloquii seminibm. — c) In codice repetitur heic elemenla. — d) Cod.
2. m. deinde. — e) Cod. I. m. debeatiir. —/) Cod. quahi. ~
g) Ita Mi!I. At cod. vugibue. Kum ScribenJum vagnlionibus
.'
— //) Cod. nrjuidusqiie plaeatus Jluctos. — i) Ita Mill. At cod. flamiiie.
Vj Primiis est hic sernio iu adniirabili podice
,
tem cum varietatibus recitat in Milieloquio S. Augu-
oiim monasterii bobiensis, nunc vaticano 5758, qui stinied. Brix. T. I.col. 928. seq.(et T. II. col. 1131.)
a saneti Aup:ustini aetate non multuni al)est , ut di- ubi dicitur sermo secundus de annunclatime f-ir-
ximus in praefatione. Et quidem primum bunc ser- (jinis. (.Mendose autem T. II. coi. 30. sermo guar-
monem aeneis etiam tabulis excusum totum exhi- tus de assumptione / irginis. ) Rectus sane est ti-
buimus,ut sit spatiosum pretiosi (quamquam simul tuius codicis vaticani ; sed nihil vetat, quin sernio
niendosi) codicis specimen. Ignorant autem hunc ser- dictus fuerit die annunciatiouis S. Mariae ;
eteuim
monem in sua S. Augustini editione patres Mauri- illi mysterio clausula certe satis congruit. Repetit
ni. Legebat tamen saeculo XIV. in codicibus Bar- auteni hunc sermonem suum Augustinus , sed sae-
tholoniaeus episcopus urbinas, quiraultam eius par- pe aliis verbis
,
apud nos serm. LXXII.
1
2 S. ACGCSTINI SERMO I.
novitas facit. Illic est et nova serenitas , et numquani nuilabile tenipus.
Paradisi copia , Fratres , non habet tenninum.
2. Seil dum haec novum dominum rudis possessio sabilaret, serpentina
niox moinordit invidia; et dum a[)ertius nocere non posset a) , celabat fa-
cinus in amore. Eritis, inquit
/;),
sicut dii*. O ingeniosa deceptio
, atquec)
artifex liomicidium ! Errat in lingua latronis simplicitas aliena , et obdul-
cantibus d) fal)ulis subinvolat feritas homicidii e) : ubi molles rami
,
pen-
dentes fornices, unduosa inflarat amoenitas, et profusas cameras explicarat.
Eritis
,
inquit , sicut dii. O mujieratio deceptrix , et praemiuin funestale !
Et quod Deus dederat
,
perdidit ; nec quod diabohis promittebat , accepit.
Introducit hostem saecuU in divina palatia debihs inquihnus
, et in caele-
stibus domicihis barbarum i) mundi suscepit. Praedatur pomerium
,
pos-
sessor invaditur. Novum con'uptelaey) genus , nova proditio
g)
; seponitur
pignus , remansit proditor nudus. Quibus ille artificiis decepit insontes!
qua Jl) subtihtate prosti^avit ! Nunc caput erigere i), nunc iactare cervices
,
nunc revohitis orliibus rephcare : et inretitis hisibus siia coha reflectens k),
hixuriam veneiio frangebat : ex ore enim venefico stihabat dulcedo morlifera.
Paciscitur l) de interitu viri cum femina : subarravit a) inferos , supposuit m)
mortem. Tale dederat praemium ii) coniugi , unde maritus possit occidi.
3. Quid est enim femina, Fratres, agnoscite. Muscipuhim est animae,
latrociiiium vitae
,
suavis mors , blanda percussio
,
interfectio lenis
,
perni-
cies dehcata, malumhbens, sapida iugulatio : omnium enim calamitas re-
rum , muher 3). Quando non deceperit o) munduin
,
quae peccare fecit et
caelum ? O mulier ista exsecranda
,
duin decepit ! o iterum beata colenda
,
dum salvat ! Phis enim contuht gratiae
,
quam doloris. Licet ipsa docuerit
mortem
,
ipsa famen genuit dominuin Salvatorem. Inventa est ergo mors
per mulierem
,
vita per virginem : uterque
4)
tamen e-x virgine
,
et sine
(i) Cocl. J. tnann |)o,ss((. — h) CoJ. i. m. inquid, 2. inquit. Et sic deinceps plcrumque. — c) Cod. I. m. adque
, 2. atque.
— d) CoU. obdulcantcs. — o) Cod. Iiomicidium.
—f)
Cod. corruptilc. —
g)
Cod. I. ni. proditionii , 2. proditio. — h) In
cod. interponitur sc , sed omittit Mill.
— i) Ita Mill. At cod. addicere. — /.) Cod. rcflectentem
,
quod alicui fortasse retinendura
\idebitur. —
l) Cod. paciscit rcm. Sed emendatur in serm. LXXII.
— m) Cod. seposuit. Sed corrigitur ia serm. LXXII. et iu
Mill. — n) Cod. proemium.

o) Cod. 2. m. dcciperct.
1) Nota epithetum barbari diabolo adtributum
,
iiimulUs verborum sonis Itali exagUanl
;
et a me
barbarieis Augustini temporibus uon incongruum. vicissim quod ad ipsum sonum adtinet reprehen-
•2) Ita legebat subarravit etiam Mill. loc. cit., duntur. Aliud est enim esse arte
,
aliud gente se-
quodessetuovum vocabulum. Sed taraen potiore iure curum. Soloecismos autem quos dicimus fortasse,
credendura est male scriptum
,
pro noto subara- .quisque doctits diligeiiter adtendens
,
in oratione
rit. Ceteroquin ne in scriptis quidem editis Augu- mea reperiet : non enim defuit qui milu noimulla
stini cuncta agnita fuerunt nova vocabula a lexioorum huiusinodi vitia ipsum Ciceronem fecisse peritissi-
nuctoribus. Verbi gratia iu serin. CCXXIIl. fin. le- me persuaserit. llarbarismorum autein geiius no-
gitur: revlrescite
,
granascite , inaturascite. Scili- stris temporibus tale compertum est
,
ut et ipsa
cetverbum
granasco non est agnitum. Verlmin ex- eius oratio barbara vidcatur
,
qua Roina scmata
pompo laudativo sensu observavit apud unum Cas- est. Afri certe TertuUiani latinitatem singularem et
siodorium cl. Furianettus
; idem tamen , et quidem prope abiiormem videmus. Nos plura nova apud Au-
cum infamandi sensu apud Augustinum serm. XLV. gustinum vocabula deinceps
demonstrabiimis.
8. libido ardet, timor revocat. Quid times? In- 3) Hanc iuvectiouem in mulierem facit aliis verbis
veniri, et damnari ; iiiveniri , et expompai-i. Can- Augustinus in serm. de nuptiis Mill.T. l.col.813.
dide idem Augustinus de ord. II. 45. Me ipsum, 4) Ignotum fuisse Mauriuis hunc sermonem tam-
cui magna necessitas fuit ista perdiscere ,
adlmc quam Augustini , iam diximus. tcce tameu e.\ hoc
DE ADAM ET EVA ET S. MARIA.
3
virilis a) coitns pennixtione Hlc e\ incomipta
, ille natus est ex intacta
;
nullo enim adlmc semine terra nec vomere fuerat sauciata nec iml)re. Hic
de iam nata ,
ille de mox edita : per primum vita aiuissa
,
per secundum
est reddita : primiis acceptam perdidit gratiam , secundiis cum vita tribiiit
gloriam : primus suasn virginis cecidit b) ,
secundiis partu virginis quod
iacebat erexit : primus peccando mortis c) poenam jnotulit d) , secundus
patiendo indulgentiam crimininn contubt :
prinnis pro culpa de paradiso
eiectus est , seciindus pro gloria cruci adfixus est. Ergo mahim per femi-
nam, immo et per leminam bonum i): quia si per Evam c) cecidimus
y),
niagis stamus per Mariam : per Evam sumus servituti addicti , effecti per
Mariam bberi : Eva nobis sustubt diuturnitatem
,
aeternitatem nol)is Maria
condonavit:
Eva nos damnari fecit per arboris pomum , absolvit Maria per
p-s.
arboris sacramentum
,
quia et Cbristus in ligno pependlt ut fructus a).
4.
Igitui- sicut per arborem niortui , ita vivificati per arboi'em : arbor
nobis nuditatem ostendit , vestiit nos arbor indulgentiae foliis : arbor pec-
catorum nobis incussit ardorem , refrigerium peccatorum aestibus
g)
nobis
arbor advexit : arbor scientiae nobis spinas et tribulos genuit, spem et sa-
bitem nobis arbor sapientiae peperit : arbor nobis sudorem attulit et labo-
rem
,
quietem et pacem nobis contulit crucis arbor : arbor lumen nobis
corporis patefecit, disclusit A) cordis oculos arbor : arbor nobis mundanam
insinuavit astutiam , divinam nobis demonstravit prudentiam arbor : terre-
strem [cibum paradisi arbor
3)],
caelestem
/)
nobis cibum k) arbor
/)
con-
tulit ci'ucis : arbor bonum, malum arbor ostendit. Et ut ad originem deli-
cti m) redeam
,
et Deo annuente quod sentire conceditur dicam
,
Adam nisi
corpoi-aliter cecidisset , Christus nos spiritaliter ad istam vitam siiscitare de-
sisset
4)-
^^ sacramentorum inmane n) mysteriiim ! O conclusam perfidis
,
et
manifiestam fidelibus disciplinam! Inmortalis mortalem aedificat
,
parit in-
mortalem mortalis o): incorporalis Deus terra concluditur, caelestibus inve- p

a) Cod. 1. manu mendose vtrginc; 2. viri. Visum est nobis scribere virilis. — b) Cod. cvccdil. —
c) Cod. morti. —
d) Ita
cod., non pertiilil. — e) Cod. hoc loco et m sequeiitibus Evvam cum diiplici v, quamquam prior v plerumque in codice ex-
. pungitur. Ceteroqui eliam in biblicis fragmentis a nobis cdilis constanter legitur Lcvvi pro Lcvi. —
/) Corf. cecedimus.
— gi Meudose Slaur. vcstibus. — hi Cod. disai.isil. — il Cod. caelestcmque. — k) Cod. I. m. civum. — l) Male in cod. deletum
lieic fuit vocabulum arbnr. — m) Maur. perpuram dilecli. — n) Pro irimauc , apud Maur. Mariae. Ego scrilierem in Maria
,
ut reapse iiabent nounulli codices quos citamus ad serm. CII. 3. — o) Maur. sioe morlalis.
loco iDcipiunt ret-itare in S. Ambrosii editinne T. II. minam
; reparando homini propiiiatur saliix per
senn. 4.5, non siue varietatibus
, partem liuiusniet feminain.
sennonis, acceptani ex codice quodam vat. ubi te- 2) Apud Alill. T. I. col. 150. proferlur hinc frag-
iiiere Ambrosio iiiscrlbebatur sub titulo de primo nientum cuin varietatibus, sed tamquam ex sermoue
Adam et sccundo Obiter ego aio
, oomparationem ItrXm de naticitatc Domini.lie.mt.U. col. 29. tam-
primi cum secundo Adam fieri etiam in quodam quam ex secundo serm. de N. D.
scriptoS. Silvestri PP. apud CombeOsium in B. conc. 3) Haec videbautur suppleuda, utpote omissa for-
T. II. p. 143. Denique ab ipso Augustino insermo- tasse ab amanuense, quod nieudum in vocabuli eius-
nibus CII. 4. et CXIX. 18. apud nos. dem repetitione non raro accidit tum amanuensibus
1) Augustiniis noster de agone cliristiano n. 24. tuin typothetis. Ita , inquam, suppleuduin putavimus.
de Christo ex Maria nato sic. Magnum sacramen- 4) Mill. T. I. col. 33. Ex Augustini sermone quo-
tum
,
ut quoniam per feminam nol)is mors ac- Aatn de nativ. Domlni: .4dam nisi cecidigsef , Chri-
rideral , cita nnbis j^er feminam nasceretur. Sic stus ad nos non descendisset. Corruptissime vero
etiam sermone qui est inter editos , LI. 3. Deci- lieic scribunt Maurini: Christns vos in ista vita
piendo homini propinatum est venenian per
fe- ?ion spiritaliter suscitare debvisset.
/(. SERMO n.
Iiitiir corporalls : Dciis liomo efficitur, et cx liomino creditar Deus. Et hoc
totum per Evam committitur , et salvatur a) per Mariam. Ergo felix Eva
,
per
fiiiam clata est mortis h) occasio c); immo felicior Maria, per quam tributa est
purificatio d). Felix Eva, per quam natus est populus ; immo felicior Maria,
pcr quam natus est domiiuis Christus. Igitur altera alteri c) melior : immo
et gloriosae utraequc
/')
: quia non beasset Mariam Cliristus, nisi Evam prio-
rem
^)
, cle qua nata est ip.sa Maria , delinxisset: nec venisset ad populum,
nisi priiis illa dclicpiisset in saeculo. Haec mater cst humani gcneris , au-
ctor li) illa salutis. Eva nos educavit i), roboravit et Maria : per Evam coti-
die crescimus , regnamus in aeternum per ]\Iariam : per Evam deducti k) ad
terram , ad caelum elevati per Mariani. Explicit de P^va et Maria i).
H. INCIPIT SERMO CONTRA rilAUIS.iEOS /}•
C
co(i. vai. :.7v-
j. \jontra Pharisaeos locjui nos hodie non stucHo sed dolore, non oclii
praeiudicio secl veritatis instinctu, hodiernae lcctionis pandit et revelat au-
Luc. XIV. I. ctoritas
*.
Etfactum est , incpiit , ciim iiitruasct Duminus clomum cuiusdam
principis m) Phavisaconun sahhato manducare pancm , ct ipsi ohscrvahant n)
eum. Spiritu insidiantum c»), non liumanltatis affectu. Cum intrasset, in-
(juit, domum, et cetera. Erat in domo fovea a), in salutatione temptatio , in
i),«.
accubitione laqneus ,
in cibo dolus erat , in pane gladius, in calice vene-
num, in comnuinione feretrum, in confabulatione captin^a. Et si Pharisaeo-
rum tahs est mensa, qnalis potest esse scholay.?)? si tamen illud mensam dici
fas est , c[uod erat totum caminum
(j)
sceleris , coquina malitiae : ilhc ai'de-
bat livor /•) , flammabatnr invidia , cocjuebatur ira
,
concUebatur simnlatio
,
et criminationum tota fercula parabantnr. Et tamen ibi ille agnns Dei, non
pascendns sed occidendus , velut s) cjuasi nescius manducabat. IManducabat
plane , Fratres , non qnasi nescius , sed ut sodalitate saltim i) sua , ut con-
turbernio ipso , ut ipsa convivandl u^ gratia frangeretur feritas ,
sedaretur
ira , extingneretur invidla , et humanitate ipsa homines in homineni iam
redirent , caperent affectum , sentirent gratiam , reciperent x) parentem , be-
neficia
})
probarent , agnoscerent virtutes , amarent curationes ,
expeterent
non inpeterent sanitates 3). Et factum est cum intrassct ,
inquit, Dominus
domum principis z) Phajisaeorum , et eccc homo quidam liydropicus erat
p. i;i. ante illum. Cum intrasset, inquit aa) , donumi principis. In capite morbus
erat, qui per medullarnm recessns
,
per secreta viscernm
,
per venarum
«) Maup. lavatur.

b) Deest mortis in cod. vat., sed adest in MiU. T 11. col. 30. — <;) Cod. I. m. occaiisin, qui essetar-
<:liaismus, ut thensaur<us.

d) Ita cod. Sed Maur. curatio. Mill. tributa cst gratia vitae. — e) Ita cod. —
/ )
Cod. ntriquae.

g) Cod. prior, ut etiara serm. CII. 5. Sed Maur. priorem. — h) Maur. dicitur. — i) Maur. edocuit. — li) Maur. «erfw-
eti.— l) Cod. Farisaeos, el sic deinceps.

m) Cod. I. m. principes. -
«) Cod. I. m. obserbabant. — o) Ita cod. —
p)
Cod.
scoltt.

q) Ita cod. caminum genere neutro. At Mill. caminus. — r) Cod. I. m. libor. — s) 2. m. male velud. — t) Ita cod. ut et 1«
aliis mss. vidi.

«) 'i. m. convivendi.

x) Cod. I. m. recepercnt. —
;/)
Cod. benefitia. — z) I. m. principes. — aa) i. m. inquid.
1) Post hunc primum sermonem , sequuntur inco- Mill. T. I. col. 426. sub titulo homilia de conniino
dice alii se.\ eiusdem Aug. quos praetermittimus, quia Pliarisaeorum. Extat Eusehii quoque gallicani de eo-
qui in libiis editis extaut non tamen sine varietate. deni argumento sermo in B. Lugd. PP. T. VI. p.78S.
2)
Pars aliquanta huius sennonis recitatur etiam in yj Hacteuus tanluai Mill. euui varietate.
CONTUA PUARISAEOS.
5
meatiis , totis cnrrcbat ct serpebat in membris, ac competenti incremcnto a)
ita ipsam redundal^at et diffundebatnr in cutem , ut totum corpns in hy-
dropis lacunam verteret et teneret. Unde ilkic Christus non epuhiri vencrat
sed curare. Sed ipsius hydropis lucni b)
,
ipsum principem
Pharisaeorum,
sancta lectio iam producat in medium , ut morbi princeps , languoris ma-
oister, pcstilentiae caput, qui se c) ante mcnsam non vidit, sakim suam
se vidcat ante mensam d). Et eccc homo crat quldaiu hydvopicus ante il-
lum. Quare ante illum
,
et non ante illos ? quia Dominus videbat ante se,
quod in se ilh ipso morbo iam saucii e) Pharisaei non videbant : stabat enim
ante Dominum phariseicus/') hydrops; stabat sitis ebria
,
esuriensg-) crapula,
aqua ardens
;
staljat phariseici h) pectoris tota i) forma
,
plena morbo , vii'-
tute vacua
,
redundans mahs
,
sapientia perinanis k) , stabat hy(h'0})icus an-
te Doniinum
;
stabat prandium Christi , Dei epuhnn
/)
, fercuhun Salvatoris
,
ministcrium divinae virtutis non vohnitatis humanae : quia Christus non da-
pibus humanis ,
sed curis hominum et languentiinn sanitatibus pascebatur.
2. Et rcspoudens , inquit m), Domi/ius dixit ad illos. JNon ait dixit
,
sed respondit. Respondit cui , loquente nemine ? Respondit medicus lan-
gnori
,
quia languidus medicum non quaerebat. Denique loquitur ad legis
peritos , loquitur ad Pharisaeos , in quibus tota languoris necessitas , tota
morbi causa , tota pestilentiae vis manebat. Respondens dixit ad illos : si,
licct sabhato curarc P Auctor sabbati , sabbato c[uid hceret interrogat ? et
ipse qui iusserat
,
quasi nesciens quid iusserit sic requirit? Fratres , non
nt nescius , sed ut praeceptor interrogat. Interrogabat enini ut pracceptor,
scitabatur n) ut dominus , scrutabatur ut Deus
,
quid profecerit doctrina
penes discipulos
,
penes homines oboedientia o)
,
jjcnes famulos disciphna.
Licet sabbato curare, an non ? Quia sabbato peccare px'ohibuerat , non
curare , male faciendi non bene facienth driigentiam denegarat, carnis cu-
ram in hixu non in sanitatibus amputarat
;
humanae servitutis opera
,
non divinae sustulerat opera pietatis ; et consecraverat diem, in quo ter-
renis operibus subtractus homo , Deo tantum vacaret et sibi ; dixit ad illos :
si licet sabbato curare ? At
p)
illi tacuerunt. Silebant enim bestiae quae
insidiabantur ad praedam
;
tacebant vero solliciti de crimine, non solliciti
de cura tacebant. Qui videt fieri quod existimat non licere , et tacet, iam
cum tacet accusat. Amicus amici
q)
delicta festinat prohibere non prodere.
Sed ideo tacebant, ut esset in culpa Deus , virtus in crimine, in calumnia
salus
,
in accusatione totum veniae documentum. Sic videt oculus invidiae
iaculo vulneratus
; sic accusat hostis Dei, veritatis inimicus. Sed quia me-
dicus pius aegrum saepe curat invitum , adpraehendens hydropicum Chri-
stus dimisit sanum
,
quia queni conpraehenderit Christus, languoris uni-
versitas mox dimittit. Accessit ad hominem Deus , et morbus ab homine
a) l. m. incrimmlu. — b) i. m._ luccm. — c) \. m. fortasse si. — rf) Ita cod.
— c) Ita cod. I. m. At 2. m. sacii. —/) Ita
ood. —
g)
Cod. esuries. — h) 2. m. pharisaici. — i) Ita viditur in cod.

k) Firmatur liinc du))ium apud lexica vocaba-
lura perinanis. — ly Cod. aepuliim. — m) r. ra. inquitl. — n) Ita cod. uisi est mendum pro sciscitabalur. —
o) Ita cod.

/)) I. m. ad. —
q) Cod. iterum umims.
Cn.l. \al. 575S.
G SERIUO Itl.
niox reces.sit. Unde qni a Domino teneri non vult, ab omni aegritiidine
vult teneri. Hinc est qiiod proplieta
«)
tentum se a Domino sic decantat
*:
tenuisti manum dextcram mcam , et in voluntatc tua deduxisti mc , ct
cum gloria adsumpsisti b) me. Quid plura , FratresPSi Christus pro sah-
bato tunc non fecisset liydropici curam , vim sabbati sustulisset. Sed obse-
cutum est auctori suo sabbattun
,
per quem deputatum fuerat ad odiuni
criminis , ad exercitium sanitatis. Verum quia Pharisaei in hominibus, Dei
pietatem sapere nesciebant, ad iumenta mittuntur, ut caperent ab insipien-
tibus sensum, qui virtutibus Cliristi ingestum sibi totiens et taliter intelle-
ctum miserabiles iion tenebant. ExpHcit.
IH. IiSClPlT SERMO DE DIVITE ET LAZARO 1).
1 .
\_S
on tam facile auspicia temeritatis nostrae erumperent , nisi vester
erga me probatus ac dilectus affectus veniam dicendi concessam , loquendi
mihi tribuere dignaretur audaciam : quodcumque enim potuerimus de di-
p. 5R. vinis haurire fontibus , ac potandum vestris pectoribus c) spiritaliter tra-
1. cor. vii. 29. dere
,
quaeso ut dignemini libenter accipere. Apostolica etenim lectio*, ca-
rissimi , liunc sonitum reddit d) : tempus hreve est , Fratres : reliquum cst
ut qui habent uxores , tamquam non habentes sint: et qui utuntur hunc
mundum e)
,
quasi non utantur: praeterit enim
figura
huius mundi ; et
sicut fur dies Domini ita veniet per ianuas. Omnium volant corda ad prae-
niium : regni caelestis fabricam suadety), ut non inveniat quem condem-
net. Ergo vigilai-e nos iubet Dominus et orare , ne veniamus in temptatio-
nem
g).
O anima quae mecum audis et legis , consihum te iam iuvat /t)

Duii. rr si. sanctissimi Daniehs. Sic enim ait
*:
consilium meum accipc ,
rcx
,
ct pec-
cata tua eleemosynis i) rcdimc
;
quod consiUum si neglexeris ,
ad caelum
sine causa pulsabis. O anima quae intra carneos fragiles parietes habitas
,
vigila
,
inquit U)
,
puisa
,
pete erogando /).• pulsanti tibi et petentl
,
dicit Do-
minus , ecce adsuni ; et si transieris per ignem , tecum sum
;
flamnia te non
conburet
;
quem orando si quaesieris, invenies. Cum pulsaveris erogando,
p
'9
Christus tibi aperit ianuas , vX possessor paradisi introeas. Si adinic, Frater,
de hne mundi putas restare , vel tuum tibi considera hnem. Si iam non
vides mundiun parturire, creatuia ipsa tecum pariter suspirat et gemit. Pau-
latim enim subtrahuntur omnia quae bona erant, et accedunt
mala quae non
erant ; ut Dei sermo impleatur : et liomo necessario ni) mutatur. Scriptum est
n) I. m. profeta, et sic plerutnque alibi.
— b) 2. m. (us.

c) Cod. vestri pectoris. — d) l. la. reddet. — e\ 1. m. hoc
mundo. Sed etiam 4. casus recte ae habet. — /) Cml. .«warfii. Et quidem mendum aliquod heic suspicabar. —
y)
Cod. tempta-
tione. —
h) i. m. iubat.

i) Cod. elemosynis. — A) I. m. inquid. — l) Ita cod. non Tugando — m) Cod. cvidenter nec sera.
Scripsi necessario. Alii mcliorem lectionem divinenl.
11 Saepe de hoc argumento Augustinus (utetalii etiam serm. LXI. 13. narrat se euutem ad eccle-
patres) et quidem infra serm. Xlll. Tum in ser- siam concionandi causa et redeuntem
,
interpellari
monibus iamdiu editis 14. 41. 102. 3G7, et in vin- solitum a pauperibus, ut pro eisdem eleemosynam
dobonensi 24. De faciendis item eleemosynis pas- apud auditores commendaret. In codice lauresha-
sim Augustinus modo sermonibus intei<ris
,
puta mensi fuit sermo Augustini cum titulo ndmonitio
388. 38S. 390, modo obiter et oblata occasioue. Quin de dicitibus. (Spieil. rom. T. V. p. 171.
)
DE DIVITE ET LAZARO. 7
eniin
*:
nudus cxni dc utcro matris mcac , nudus etiam iho suhtcr tcrrain. -loh.i. 21.
Er"0
Frater ,
nihil tecum adtulisti
,
quando ingressus es iiuinduin : ni-
hil tecum tolhs cum dimiseris munduin. Accipe ergo consihuiu : cum in ma-
nibus
tuis habes pretium a) tuum , dona tibi de tuo dum tuum est
,
quia la-
bile est quod tenes et semper extraueum. Adtende pretium tuum
; respice
nominum tuum
;
considera unde te redemerit
,
quale pretium pro te dederit,
saui^uiiiem suum pro te fudit : cariorem te habuit, quein tam caro redemit.
2. Ilhus divitis fuge, Frater , exempluiu ,
cuius Lazarus pauper canes.
snis vulneribus pavit, et micas cadentes de mensa divitis non accepit. Eget h)
Deus in paupere
,
ad quem tu soles egere. Et non videt dives
,
(juos utique
iu carne natos similes, dispares fecerunt divitiae. Mortui sunt pares, et p
«"
aput c) inferos mutatae sunt vices : dives perdidit, quod liabebat
;
pauper
coepit esse, quod non erat. Sed tunc ait diixQS* : pater Ahraham
,
mitte
-luc. xm. .j,
Lazarum ut intinguat extremum digiti sui in aquam ,
ct refrigeret lin-
guani mcani, cjuia adjligor d) dolorihus in flamma
ista. O divitem ! Hic
apothecas plenas habebat ,
et ibi sitit : hic dimisit , et ibi quaerit. Ergo
,
Fratres, totum divitis corpus in gehenna ardet , et sola uritiir hngua in
divite. Et nos discimus non tacere? Tunc dicit Abraham : fili
recepisti
hona in vita tua , et Lazarus similiter mala. Nunc vero /lic consolatur,
tu vero cruciaris. Sed iure exigeres , si dedisses. O mundi bona
,
aput infe-
ros quam mala accesserunt e) \ Ad servitium divitis ignes , ad obsequium
saevi tortores. Torquetur dives et clamat : o iuste et integer iudex
!
se-
ciindum peccata mea, conpensentiir mihi ista: contra annoruiu meorum,
quibus pertuU bona , recipiam vel in duplo vel certe sancti Moysei
f)
iu-
(hcio poenas luam in quadruplo
*.
Ciir me per tot miha annoriim teneri
• eio.i. xxii. 1.
iubes in flamma nexibus alhgatiim
i;) , ne fugiam.^ Per monienta conpungor p. ei.
ut doleain ; saevit in me ignis et non parcit , cruciat et reservat. Respon-
sum est ihi: quid faciam tibi ? eleemosynam h) non fecisti
,
quae peccatorum
tiiorum extingueret ignem. Moyses et prophetae i) in regno vitae tuae cum
esses, clamabant tibi, et non audisti. Nuntius tuus exhibeat mihi paeni-
teiitiae tuae Iructum
1),
et quod petieris dono. Audi , o homo , iustam k)
\n conparatione sententiam; misericordiain non accipiet qui paupero
/)
esu-
rienti non dederit. Fratres mei , manu Dei formati, mecum magno pretio
conparati , audite vocem Domini vestri : implete desiderium amici ; ex servo
eiiiiu factus es amicus : fac tibi vicem cum Christo : contra terrenum pa-
trimonium Deus otferat caehim. Sic eniin ait
*:
venitehencdicti Fratrcs mci , •.Mattii.xxv. i.
j)ossidcte vobis pracparatum rcgn.um ante constitutioneni mundi ; esurivi
cnim , et dcdistis mihi manducarc ; et cetera m), quae saepe cantatis.
a) Cod. -[iraeiium. Ita et alihi.

6) Coi. aejet. — r) 2. m. lieie et alibi apuA. Sed tamen aput in aatiquis mss. longe com-
munius, et quidem In cod. Cic. dc rep. — (f) 2. m. alfiigar.
— e) Malim dicere quam male cesseruiil .

/)
Ita cod. resoluto
iixi ti, ut non raro Ot in Tetustis ms.

g) I. m. altijatum. —
h) Cod. elemosinam. — i) Ita heic ( sed raro ) recte cum pli.
— li) Cod. I. m. iusta , 2. iuzta. — l) Ita cod. quod retineo, quia in glossario meo iam protuli paupera ex antiqua Tobiae
translalioue
,
pauperus ex antiquo ms. lexico, aliaque exempla citavi. — m) Cod. heic. cetcra , sed idem mox caetera.
1) Conferendus est cuni lioc dicto Augustiiii loeus ex Dulcitii quaestionibus n. 4. ubi de poeuis aeternis.
» SERMO IV.
Tunc diritis vos qni fccistis qnod andistis : Domine
,
quando te vidimus
csurientem aut sitientcm P et cctera. Convenit fidelis
debitor ut reddat,
p
62. et creditores excusant.^ Tnnc pater dominns et amicus, cum quo fecistis
caeleste connuerciuin
,
amcn amcn
,
inquit , dico vobis , cum
a)fecistis uni
cx minimis mcis
,
mHii
fccistis. Nonne ego quod accepi , reddo centies
tantum, immo milies h) centnplum, et in fnturo vitam aeternam ? Et sicuti

Apiic. .\u. c. per lohannem
*
promisi miile annornm convivinm
,
et parte dextra re^nnm
:
non quia non peccastis , sed quia peccata vestra eleemosynis c) redemi-
stis r/). Explicit.
IV. INCIPIT SERMO DE MULIERE CANANE/i 1).
cnii. rat. 573S. I . JL/omini et Salvatoris nostri henignitas aequabiliter omnihus iter sa-
hitis osteiuht
,
nec ahquem vnlt esse segregatum, dum cunctos ad se venlre
hortatur, et perditos revocat semper. Usque adeo eos duritia mcntis invasit,
ut hunc sequi nolint, qui iUos revocare cupiebat errantes
,
quorum causa
P
63. descenderat ne perirent. Adhuc, popule iudaee e)
,
pro te dominicae inqui-
sitionis solhcitudo j)ervigihit, et Dominum tuum non vis quaerere, dum
quaeraris? Vere perditi
,
qui adhuc se perisse non sentiunt, Grandis con-
fusio , cum hebitudoy) circumdat eum qui proprium non agnoscit errorem;
et dum revocatur, spernit. Quid tibi amphus facere potnit, nisi ut ad te
perditum ipse veniret? Ipse enim intehegebat cordis tui profundam indoma-
bilemque perfidiam. Nec alterum misit, ne forsitan
g)
dubitares : ipse venit,
et non credis? Perisse te clamat , et non reverteris? Videte h) ergo quam
larga est misericordia Salvatoris ! Quid enim virtus divina lahorabat , nisi
ut hoc solum posset i) adquirere , ne dispersus popuhis penitus dispei-iret ?
V^olehat euim eos reparare. Dum enim k) monitis ad se non posset adducere
,
rebus coepit et mirabihbus provocare. Nec hac tamen ratione flectuntur.

loii. viu. 48. Dicunt enim*, samaritanus
/)
est, et daemonium habet. Grandis patientia
miserationis divinae ! Iniuriam patitur , et non movetur. Vere animum hbe-
p
6i. ratoris ostendit. Non tibi sufficit, multitudo vesana, quod Doniinum tuum
non vis agnoscere ? Nec hoc benelicii loco ponis , ingrate ? Vere scriptum
d™i.xxxu.5. est
*:
gens prava ct pcrversa , haec Domino reddidistis m) ? Quid tam pra-
vum? quid tam perversiim? Iter suum perdidit, Deum deseruit: qui dabat
I
remedium, recusavit. Praetereundns est ergo iste populus, qui perdurat in
aeterna perfidia. Hahemus alteram partem, quae magis debeat praedicari.
' Matth. XV. 2>.
2. Inducenda iest ergo mulier cananea*, quae ritum barbaricae feritatis
o) 2. m. qundcumque. — b) Ita recte cod. ut et alibi prisci codices constanter mUia pro millia, — c) Cod. aelcmosijnis.

d) Cod.
rcdimislis. — e) Cod. iudeac. —
f)
Ita cod. —
y)
Cod. forsiiam. Certe m pro n. in aliis cliam codd. intcrdum vidi. — A) I. m.
videtis — i) i. m. possit. Ita et mox.
— k) Cod. ctim. — l) Cod. sammaritanus. — m) Cod. reddistis.
1] Subtexitur a mauu paulo recentiore liuic titu- cionantem Augustinum , sive ob aunuum evangeli-
\o: qiiae dimt, si fefigero vestimenta Domini , sal- carum lectionum reditum ,
sive quia diversis occa-
ra ero. Porro alius Augustini sermo de Cliananaea sioniljus verbum Dei praedieabat. Hinc multi eius
( cod. noster Cananea) est LXXVII. inter editos. sermones de uatali Domiui , de pascliate, de Praecur-
Videmusautem de iisdem non semel argumentis con- sore et aliis sanetis, de symbolo ad haplizandos etc.
DE Mrt-IKKK CASANEA. »
emolliens
contitetur vera
,
quani feritas genuina possedeiat n). Diclt enim
:
miserere nici
,
fili
David. Conlitetur
quoniam liac ratione liliani suam non
oredebat
posse purgari. Qiiem gens barbara David filium confitetur, pecu-
liaris
populus non credebat. Nec aliud credula mnlier postulabat, nisi ut
vcrbum b) Salvatoris audiret; iioc enim soio filiam suam iudical)at posse sa-
nari. Ait enim mulier : ncc aliter filia mea sanitatem poterit invenire
,
nisi p- «.
vocistuae potuero inpelrare responsum. Cui nihil lesus dicendo respondit
;
nec tamen fidem credeiitis sprevit ; voleliat enim ut multipUcaretur credu-
litas mulieris. Post longum silentium, haec verba lesus reseraVit
,
dicens
:
non cst bonum accipere panem Jilioriim
ct mittere canihiis. Isralielem c) po-
pnlum
,
filios esse respondit ; adluic enim aput c/) Deum filiorum nomen quod
haeserat c) permaneliat, Ucet in illos tota perisset affectio
:
nomen perdidit
fih/), dum patrem contemnit agnoscere. Nescitis vos
,
infelices popuh
,
hoc sermone iugulari
.^
Patrem respuis
g)
, filius dum vocaris. Panes tuos A)
negavit canibus esse mittendos. Quod si fiU nomen amiseris
,
canes incipient
te esse mcUores.
3. Vide misericordiam Domini ; fidem tibi servat, ne canes te vincant.
Canem muUerem Dominus nuncupavit; tamen nec satis eam praesens hicser-
mo laceravit : non enim onuiium canum una condicio est
;
in ipsa quidem
natura est , sed aUquanta discretio : ita ui mansueti et sapientis generis natu- p-
6«.
ra laudetur, quae agnoscat dominum suum, nec ab eius vestigiis aUquando
(Uscedat
;
quae si se diUgi senserit , limen domini pervigiU observatione custo-
dit; quem non famis effugat, non caedes k) expellit; semper dominum suum
quasi quaestuosus latratus inquirit : habet obsequium suum
;
licet voce ex-
jjUcare non possit , tamen eorporis communione dlstinguit. Ait enim :
mi-
serere mei, quam
/)
canem dominus nuncupavit. Ait muUer : quare sic me
divina voce castigas ? Solent et canes de dominorum reliquiis gratulari
;
nam
et de mensis solent fragmenta cadere
,
quae canum famis subter speculando
suscipiat. Canis mihi nomen inponis? non quaero panes filiornm tuorum
,
.sed tantum misericordiae tuae verba desidero : nec me rabidus ardor in.
vasit, ut in dominum meum dentium venena convertam. Canis sum, fateor,
Tatratum meum iam frecjuenti debes insinuatione suscipere m). Latro
,
et non
audior
//)
; nec mihi saeva rabies mentis inteUegentiara abstersit. Non quae-
ro
,
sicut tu ipse dixisti
,
panes fiUorum tuorum ; vox enim prophetae suc- p.
w.
eurrit dicentis
*
: Jilios genui et exaltavi ,
ipsi autem me sprcverant.
Si ms. i.
talia redduntur obsequia , si sic habetur dominus , ut post tanta beneficia
contemnatur ; ne talis ergo sit adrogantia o) filiorum
,
quae patris disperdat
imperium.
4- Ait muUer : quam diu volueris, Domine, canem dicas me
/») ,
latratus
mei impudentiam sustinebis , famem meam vocis sacietate
(J)
conplebis. Etsi
a) I. m. possiderat.
— li) Cod. rerbo.

c) I. ni. iHrahel. — d) 2. m. apu<l. — c) Cod. hescral. —
/)
Arcliai^^mus pro
filii. Sic et alibi. —
g) l.va. respvcs. Nimirum e pro i, et vcrsa vice i pro e, saepe in hoc et aliis priscis codd. — li) i. m. suvs.
— ()
I. m. iiii.

k) I. m. caedis. —
h Cod. gticm. —
m) 1. m. suscepere. Utrum haec et sirailia a divcrsa pronunciatioue
sint (Ht in angllca lihgua lit) prout inniiit nostor p. 2. adn. 3, an potius amanuensium ruditate , in medio rclinquo. — ») I. m.
audio. — o).-2. m. arrng. —
p)
.Snpernililitiir 2. m. me. —
y) I. m. saucietate , sed « e.^puncla. Malim etiam p. 'o. retinere sucii.
2
10 SKR.MO V.
nie conteniiias
,
(jiiam
«) natura fet-it esse deiectani , liabeo tamen quod non
ineipiat dispiicere ; desiderii tui ardore contraj^jlo /:*): vestigia tua, etian:si ab-
ieceris, non relinquam. Alio iterum sermone vocitabo te, domiuum totius
naturae proclamabo : divinitatem tuam etsi voce explicare non possum
,
tamen tota mente i-onfiteor , adoro , veneror
,
et deposco : tiia pietas est
,
(piod in(piieta persisto : tui i)eneli(ii
,
quod latrare non desino. Unum tan-
tum sermonem recjuiro ; lioc enim solo desiderii mei poterit ardor extin-
i-ui : peto et cum liducia summa deposco ; fllia enim mea laborat : in tan-
tum enim inilii tua est divinitas comprobata , ut quam variis artibus sa-
p. 68. nare non potui , tiia solinn voce recipiat sanitatem : exemplum enim tuae
pietatis hortatur, et inportunam me esse conpellit. Memor sum eniiu te
fli('eutem c): pctitc ct dahitiir vohis. Quis enim ad te post haec promissa nou
currat? r[uis praemia promissa non poscat ? Peto ergo
;
praesta (piod de-
precor d). Tali ergo Doniinus et Salvator noster prece e) conunotus, post-
quam fidem pi^ecantis agnovit, hoc solum mulieri credenti respondit : o mn-
licr , magna cst fidcs tua
; fiat
'tihi sccundum
fidcm
tuam i). Nou dixit
Dominus : dabo quod postulas ; in eius enim conlocavity) arbitrio. Et ac-
cepit totum qiiod fideliter postulavit. Nos ergo , Fratres, ita fide creda-
mus, ut omnia cpiae poscimus, suuiliter impetrare
2)
mereamur. Amen.
Explicit.
V. INCIPIT SKRMO DK IR.-VCUNDI.V FRATRl xM 3).
I . Aucidistis hodie qualiter auctoritate gratiae, legis est severitas ampliata.
Et impletus est sermo Domini dicentis, non vcni solvere lcgem scd implcrc.
Audistis , ait
,
quia dictum. cst anti<piis , non occidcs
g)
; cgv autcm dico
vohis , (piia omnis qui irascitur fratri suo , rcus crit iudicio. Iracundia bo-
micidio, culpa sceleri comparatur : ut in ecclesia Domini innoceutem
non
esse, maguum sit crimen. Tulit plane, tulit locum crimini , cjui in culpa
cpiidquid //) crimini debebatur exclusit. Tnnocentiae custos
/')
est
,
quia cul-
pam /•) , ue crimeu consec[natur , abscidit. Jiaudabilis enim ille est mediciis
qui tumorem spargit, ante c[uam serpat iu vulnus. Praecautus
4)
vero ille est
rex
,
cjui somnum expellit iu milite
/)
, ue hostis dominetur iu cives. Sle
Christus culpam perculit, wt in christianos crimini nil liceret :
[^unlvit ira-
cundiam , ne homicidium nasceretur : motus seeuit , ne [jrodircnt causae
:
a) Cod. quem.

b) 2. m. conflaijrur.
— c) It.i cod. Soloecismos suos vidimus memorantcm Aiigustinam p. 2. adu. 3. — t/> Cod.
depraccor. —e) Cod. praece. Sic el mox. —
/) 2. m. cutl. —
g) i. m. occitli.i. — li) -2. m. tiuicquid , secHndum praeceptuni Quin-
liliani inst. I. 7, et Capri ed. Puticli. p. 2211. — i) I. m. cnMus, u pro «, ut \icis5ini o pro u in priscis mss. — k) Cod. culpu.
— l) Cod. militevi.
\) Augiistimis noster lib. de fid. et oper. n. 30. 2) Stipersciibitur paulo recentiore manu: accipe-
(le hae rauliere loquens ait : cum ante dixisset Du- re mereamur iii nomiiie domini nostri lesu C/iri-
inimis , noii est homiin tollere panem filiorum , et sti , rjui e.it benedictiis in saecula sacculorum.
inittere canibus
;
quia ille cordis inspector inula- 3) Nimirum de iracundia Inter fratres, id est in-
tani vidit, quaiido lauduci/ , non ait: o canis
,
ter christiaiios ; de quo argumento Augusiiiius eti;iiii
macjna est
fides tua
; scd , o mulier , magna cst in sermoniljus ed. LVIII. 8. LXXXU. etCCXI.
Mes tua.
4) Observa rari usus vocabulum.
DE IRACrNDIA FKATRrM.
'
1 1
abseidit
coi:;itatloiieni, ut praeveniret eiTectmn. AiKlistis, ait, ([iiia dictunv est
autiquis,
non occides «)
: qni auteni occiderit
,
reus erit iudicio. Rt quid
liomicidae cum iudicio,
qui iani totus damnatus est poenae ? Sed cogni-
torem
praevenit
,
queni sanguis addicit :
occisa est caro
,
sed aninia vivit
occisi : iacet in terra corpus ,
sed spiritus evolavit ad caelum
: occisus iacet
lilc , sed ibi claniat: aput honiines dorinit in causa
,
sed aput Deuni per-
vi'nl sibi advocatus existit: accusatore opus non est
,
vacant />)testes: dilatio
exclusa est, quando aput iudicem adstrtor homicidii ipse adstat occisus
:
huniani iudicii est audita tractare, obiecta discutere
,
occulta percpiirere
,
ubi, quando, quare, cum quo cominissa sint indagare
,
urguere poenis
ad confessionem , cogere
inconfessum, proferre scutentiam. Veruni caele-
stis ludex, qui occuha videt , tacita qui audit, dimersa r) qui penetrat, per-
currit divina
,
profunda rimatur , commissa c|uaerere non laborat
: sed aut
confitenti largitur veniani
, aut sententiam dat neganti d).
2. Divino ergo iudicio dixit : qui irasciturfratri suu , rcus erit iudicio.
Hoc est dicere, illa iudicanda sunt quae sunt media
,
quae.occultant mo-
tiis sui causas, quae nisi nata fuerint
,
quare concepta sint nesciuntur;
(piae bona malave sunt , examinatione panduntur. Iracundia , Fratres
,
les media est ; usu mala tit , non natura : pessima est , cum concipitur
ex odio
;
iniqua , cum generatur ex ira ; optima
,
quando ex amore ve-
nit
,
quando imperat disciphnam. Irascitur enini et pater hlio , servo do-
minus , discipulo niagister , correptionis studio iion furoris, sakitis pro-
j)Osito non ruinae , iuxta illud prophetae
*
: irasciniini , ct nulitc pcccarc.
ludicanda est ergo iracundia : si de pio motu est , iadprobetur; si de im-
pio , comprimatur. Homicidium vero sententiam expectat solam
,
quod ante
iudicium tendit ad poenam. Audistis quia dictuni est antiquis: non oc-
cides c)
;
qui autcni occulej'it , reus crit iudicio ; ego autem dico. Ego
dico auctor legis
,
iustitiae fons
,
origo veritatis
,
vivendi ius
, aequitatis
legula , norma iudicandi. Kgo (hco Deus, ego (hco dominus
;
ut his quae
j)er servos dicta sunt , maiora sint per dominum cpiae dicuntur. Ego dico
,
(juia omnis qui irascitur fratri suo
,
reus erit iudicio. ludicetur iracun-
dia
, ne homicidium puniatur ; iudicetur iracundia
,
ut ira tollatur: iudi-
cetur iracundia, ut instrumentum sit disciphnae , non sit furoris occasio
:
iM(hcetur iracundia, ut pietatis causa sit , non reatus : iudicetur iracun-
(ha
,
ut tollat crimina
,
non ipsa sit crimen. Sed" videamus quare ultionis/')
tres tribus culpis taliter Dominus evangehcae tubae clangore distinxit.
Qui irascitur fratri suo, reus erit iudicio : qui autem dixerit fratri suo ra-
clia ,
reus erit conciho
;
qui autem dixerit fatue , reus erit gehennae
ignis. Qui irascitur, sicut diximus, intravit iudiciuin; praestabit iracundiae
eausas
;
et qui irascendo lerribihs extitit fratri , terrorem divini iudicii su-
stinebit. Videat ergo qui irascitur , ne facile , ne sine causa , ne diu , ne
a) l. m. occidis. — b) Cod. vacat. Vel (lic vacat tcslis. —
ci lla cod. di pro rff. — rf) Cod. negantis. —
c) Cod. occiciis. —/) Ila
cod pro ultiones in 4. casu plur.
,
quam((uam 2. casus iion est iii ium. Alia eiempla .alibi inlerdum vidi , el in racis ortlioijra-
pliicis scu palaeograpliicis indiculis scripsi.
12 SEUMO V. m IKACUNDIA IRATRl.W.
nphcs. IV. 2(i. diire o) , ue incrasliiio; quia iiissum est
*
: sol non occidat siipci- iracun-
dlam i'cstroni. Vaum irasceris
,
fralrem cogita , ut vincas iracundiam cari-
tate : quia si manente iraoundia oc-eidens sol pietatis in te lunien extinxerit
,
succedit in te irae nox
,
succednnt luroriun tenehrae
,
et totum te ad vota
fraternae mortis adducunt. Ac sic, etsi non facto , voto tamen factus es
fratricida. Merito eri:,o iracundus per iram illi iudicio reus est , cui reus est
homicida.
3. Qui aateni di.vcrit fratri suo racka , reus erit concilio. Racha , l'ra-
tres, non est sermo i), sed subsannantis affectus et iniuria
,
quae solet aut
oculorum nutu , aiit ohducto narium crepitu fauciuni fieri , ut et voluntas h)
contumehas paret, et genus iniuriae nesciatur. Sed Deus qui voluntates c)
p. 73. conspicit
,
vota videt , iudicat ariectus
,
subsannatorem fratris sanctorum
concilio adducit obnoxium ; (piia uuius inrisio, ad oinnlum redundavit in-
iuriam
;
et causa membri pervenit ad corpus ; et corporis dolor asceiuht
ad caput. Sic quod uiii
,
quod fratri inrisor ingessit , ad Deum usque pro-
sihsse in concibo caelesti subsannator sentiet et deflebit. Qui autem dixerit
fatue , reus erit gehennae ignis. Quod iracundus tegebat in pectore
, et
quod sid)sannator claudebat in fauce a), maledicus expressitin voce : et ideo
confessa contumelia
,
gehennae conputatur incendio : occultis culpis iudi-
cium sententia decernitur Salvatoris , ut pro examinatione causarum
,
iu-
dicii iustitia comprobetur. Manifestum vero crimen , evidenter destinatur
ad poenam. Sed dicit aliquis : quae tanta vis est dicti , ut qui dixerit fratri
suo fatue, supplicio deputetur extremo.-^ Tanta, Fratres , tanta
;
quia in fra-
tre Christus est , et Christus Dei est sapienlia. Qui ergo fratri dixeritfatue
,
Dei sapientiam fatuam nuncupavit. Va sicut ille qui blasphemat Dei Spiri-
tum , caret remissione tam praesentis saecuh quam futuri
3)
; ita iste qui sa-
pientiae Dei inrogavit iniuriam , transcendit iudicium, et totus descendit d) in
p- ''
poenam. Ad haec respondebit auditor : et quis poterit salvus fieri
4)?
Quis
,
Fratres? ille nimirum qui corde non peccat et lingua. Audi prophetam di-

Ps. XIV. I.
centem
*:
Doniine quis hahitcdnt in tahcrnaci/lo tuo , aat qais rcquicscct c)
in montc sancto tuo P Respondetur : qui ioqnitur vcritateni in corde suo , ct
non cgit dolum in lingua sua, et cetera. Haud
y)
linguae convicium pro
nihilo habetur ,
Fratres. liingua enim facit martyrem
g),
lingua martyrii dat
coronam : hngua etiam l)lasphemum facit , lingua negationis praecipitat in
ruinam. Explicit.
a) Cod. durac.

h) Cod. volu)>las. Et quidem hacc verLa ul ct mhiiilds amiumelhis pnnl ,
supplentnr in m.irKiiie p.iulo
reccntiore manu.

e) Cod. voliiptates. De hac scriplura dixi in adn. ad Cic. dc rep. I. 2. — d) I. m. di. — <) I. m. requiesdt.

f)
Cod. aul.

g)
I. ra. murturem et tnarturii, at 2. y. Sie in Sjiiimachi palimpsesto coustaDtev Suinmaclius.
1)
Sic prorsiis de hoo vocabulo Augustinus etiam autem de hoc dicto magui Athanasii opusculum.
deserm.D.iumoutehb.l.ii.23,etiu
loh.tract. LI.2. 4) Noster in sermoue ed. LV. 2. illo pioposilo tex-
2) Hinc iam certo exemplo con(irinatur singularis tu
,
pergit dicere: ibunt ergo omnes yt (jehennam
numerus huius vocabuli.
ignis? .tbsit. Domine refugium factus es nobis a
3) ISoster Auaustinus serm. ed. LXXI. post mul. a geiteratione in generanonem. Ira Umiuslaesl:
ta in hanc reui dicta concludit
,
peccatum adver- neminein in gehennam mittis iaiuste. .40, Deum
sus Spirituni sanctam esse impaenitentiam. Extat confugicndum est
,
qui doviet linguam noslram.
13
YI. IMCIPIT SERMO DE INIMICIS DILIGENDIS 1).
j. V>/onnello
caeluni, voco terram, ut pietatis dominicae novitatem et ter- cocl vai. ws
va stupeat , miretur et caelum. Quae sentit mens, qui capit auditus, quae
doctrina tradidit , ad quod evangelista christianos adtrahit auditores
,
di-
cendo
*:
diU^ite
inimicos vcstros P Nec recipit a) hoc mortalis sensus; viscera
' mmu. v. h.
lioc luunana non capiunt , recusat hoc condicio carnalis
,
hoc saeculi noii
admittit auditus.
Inbecillus aninuis amantes amare non sufficit
,
et diligen-
p'-
tes diligere vix valet hominis inconstans natura. Nonne fili b) parentes, pa-
rentes hlios
,
uxorem vir , virum uxor
,
frater fratrem
,
civem cives
,
parens
parentem saepe feralibus odiis persecuntur c) ? et de caritatis vinculo nodos
alligant cl) odiorum, sumentes de pace bellum ,
de coniunctione discidium
;
et ipsa iit causa odii
,
quae fuerat res amoris. Et si ista
,
quae pro natura
sunt , sic exorbitant a natura , illa quae contra naturam sunt
,
inserit quis
naturaePIramalie), causaamoris, estres naturae ; amor ergo et ira coniungi
nequeunt, sic
/)
divisa. Et quomodo dicitur diligite inimicos vestros? Odio
habentes se, non odisse; persequentes non persequi , virtus est admirantis
:
g)
diligere inimicos , orare pro persequentibus , non valet aninuis carnis onere
praegravatus. Fratres, disperationem A) non facimus
2),
haec loquentes
,
sed
caelestis praecepti maguitudinem de terrena inpossibilitate monstranuis
,
ut
implere istud non sit humani operis , muneris sit divini ; Christo auctore
ipso cum dicit*: quae inpossibilia sunt penes homines
,
possibilia sunt aput
?lucx\iii.2
Deum. lubendo Deus , velle tuum quaerit
;
posse , dat ipse qui iubet.
2. Sed aperianuis iam in praesenti quid lateat in praecepto. Si lapis la-
pidi inlisus /') , cum sit frigidus
,
emittit ignem, inimicitiarum iuncti ignes
lucent, quam possint conflare discordiam ? Nonne regna
,
gentes, populi
,
dum inimicis inimicitias reddunt , mundum conciderunt universum
,
belhs
sanguinem profuderunt /.).
Saeviente discordia ardebat nuindus , et ea sola
pereunte saeculo
,
permanebat incendium. Sicut aqua extinguit ignem
,
ita
dilectio inimicitiarum extinguit incendia. Dilectio enim pacis unda, ros gi^a-
tiae, caritatis imber , semen concordiae, affectus germen , fructus uberri-
mus est amoi'is : et ad summam, dilectio Deus est, probante lohanne cum
dicit
*:
qnia Deus dilectio cst. Fratres , Deus servos suos non inimicitiis
i.ioii iv. is.
subiacere voluit , sic iubendo , sed talia ut inimicitias auferrct imperavit : et
vohiit dilectione placari , furorem /)caritate conpesci, amore inimicitias com-
mutare. Fratres
,
imitatur Deum quisquis interficit dilectione iram
,
facit
u) 1. ni. rcicpil. — bj 2. m. Jilii. Dc lioc arclialsmo i pro ii iam (li,\i. —
c) Itacprog, ut saepe in priscls codri. — rf)Co(l.
ablegant. — c) Ira mali pro odium tnali. —
/
) I. m. si. — ij) Jiuni pro adimrabilis ? — /i) Ita cod. ut alibi ilimarijcrc , et si-
niilia. — i) 2. m, ill. — /.) Cod. projuntlerunl
, cuiusmodi praeterita alibi vidi In codd.

/) Cod. furorc.
1) la prisco codice bibliotliecae lauresiiainensis
,
inico. Sernio quoque ed. CCCLXXXVI, inter dnbios
cuius nos catalogum inipressiraus , legebatur liic Au- Augustiui , inscribitur de dilecUone inimicnrum.
gustini sermo cum titulo : de diliyendis inimicis et 2) Noster etiam in serra. ed. LVI. 14: non vobis
bene illis faciendo ,
iit qui inimici erant conver- videatur impossibile ; ego scio
,
ego nori, ego pro-
tanltir et amicifiant. Spicil. rora. T. V. p. 171. Re- bavi esse /wmines ckristianos
,
qui diligunt inimi-
apse in hac pagina legimus facit amicum de ini- cos siws.
14 SF.ItMO VI.
amicum de ijiimico
, de lioste fratrem
,
de profano .sanctum , de .saciilcgo
11.77.
religiosum, de gentili efflcit christianum. IIoc autein quod dicimus , de .se-
fjuentihus clarius elucescit. Bcnc , inquit,
facitc his fjui vos oderuDt
, et
orate pro persequcntihus ct caluniniantihus vobis
;
ut sitis
Jili patris vestri
^- '*'
(jui in ca.elis
*
est a). Dei filius qui bonus est ,
malis non amantibus dat
amorem. Christus Dei lilius odium se habere a mundo noverat
,
qui dicebat:
odit vos niundus , scd priniuni nie odivit h) : tametsi c) odium se habere a
numdo noverat
,
quam bene fecerit, audiamus. Mundus ut serviret idolis
,
inimicitias indixit auctori; et ne oboediret d) uno c) et vero Deo, monstris
maluit innumeris subiacere : atque/") in odium creatoris diligit amare viles
et sibi subditas creaturas; faciens quod erat non iudicii , sed furoris : pul-
sabat caelum nuigitus laniati pectoris, funestarum servitio victimarum: aer
ipse sacrilegiis sanguinis infundebatur libaminum : ararum
if)
fumo solis cla-
ritas fuscabatur : ut tali cultu noii iam creator sed creatura ipsa suum ge-
reret dolorem
,
quereretur //) hiiuriam.
3. Nec tamen impietate hac victa est invicti pietas creatoris
;
quia in
opiHce amor operis profanam superabat iniiu'iam
;
et facturae dilectio
,
facta
p-
"^-
dissimulabat humana , sciens esse amori i) gloriae ignoscere
,
quam punire
,
reparare perdita
,
quam facta servare
;
et credi hinc auctorem se esse rerum,
cum se rerum cerneret redditorem A). Hinc est quod Deus intrat nuindum, et
terris jniscetur et carni ; fit hojiio ; implet hominis servitutem ; ut Christum
mundo
/),
Deum virtutibus , obsequiis hojiiinem
.
passionibus(/?/e compi^oba-
ret. Facit ei^go virtutes ad indicium deitatis suae ; dat caeco oculos
,
quos
non dedit natura nascenti ; cumque quamplures caecos praecepto solo ocu-
lasset adlucem, liinc ergo reformat oculos unde fecei\it hominem totum:
sputo suo baptizat limum , ut inmaculatus pulvis sicut in principio divi-
nis ni) manibus tractaretur , et ipsum esse factorem hominis factura himinum
perdoceret: fugat daemones /i) imperio caelesti , et crudeli caj^tivitate jdos-
sessos ad suam reducit liberam seinitutem : membra paralyticis o) soluta
restringit, ne indecorum corporis decus suae imaginis subiaceret : vitae mor-
tuos reddidit , et aninias in membi^a iam faetentia iubet redire : ut geminata
p. 79.
virtus et mortem pelleret et faetorem. Verum quia timoi-em virtus , familia-
ritas dat amorem , vadit ad convivia , nuptias non declinat ,
omnibus ad
omnia toto iungitur blandimento. Ad postremum patitur, moritur, sepeli-
tur; et hominem
,
quem pro amore mundi susceperat
,
pro mundi amore
de})onit. Nec tamen sic muiidi malitia superata est : nam virtutes eius scaeva
interpretatione />)
memorabat; commuiiicationem pro vilitate contempne])at
,
mortem dabat casui non amori. Tameii ille bonus iiiexhaustam
</)
pietatis
suae tenuit largitatem , ut faceret gloriosam de pietate victoriam ,
et tristem
non faceret de severitate vindictam. Ergo
,
Fratres , diligamus inimicos no-
a) Iii cod. mendosc csl cst. —
4) I. m. odit.
— c) Cod. tami-n. — d) -i. m. obediret. — er) Ita cod. —/) I, m. adque
,
([ii.ifi
ccrte scriplura sollemnis est in priscis codd.

«/) Cod. arearum. — h) Cod. quaererctur. — i) It.i cod. nisi forte inavis
emcndare maioris. —
/, ) Ita cod.

() Cod. mnndum.

m) Cod. divinorum. — n) Cod. demones. — o) Cod. jMralilicis. —
p)
Cod.
inlrrpractationc. —
7) Cod. sine ad<piratione.
DE INIMICIS DILIGENDIS.
15
stros,
bene faciamus his qui oclerunt nos, et orenuis pro persequentilnis
et
calumniantibns nobis ; ut possimus et nos non de inimicitiis , sed de
amicitiis
gloriando , Deo sanctam i^eportare victoriam. Explicit.
I7i
editione romana cinni 1819. sermomm deceni S. AiKjustini
,
primus est de X. plcifjis Ae-
gyptiorum et totidem praeceptis Dei
,
qui sermo valde mutilus erat apud Eugyjypimn et Maurinos
serm. 8,
sed ope codiets casinensis supplemeniis tribus auctus fuii. Ceterum casinensis unieus co-
dex adeo mendis erat deformatus , adeoque mancus et imperfectus ,
ut ea casinensia
supplementu
omnhio a nobis sarcienda refmgendaque sint.
VII. INCIPIT SANCTI AIJGUSTINI SERMO DE DECEM PLAGIS AEGYPTIORUM,
ET DECEM PRAECEPTIS LEGIS «).
i.JL/omino Deo nostro
,
cuius cultores sumus, in laude dictum est
,
p"'^,,^!"'
''^''
quodam scribturarum loco
*:
omnia in mensura et numero et pondere di-

sap. xi. 21.
sposuisti. Deinde apostolica doctrina edocemur
*:
invisibilia Dei per Z;) ea -Rom. i. 20.
quae facta sunt intellecta conspicere ; et ea
,
quae latent
,
per manifesta
investigare : xuide interrogata quodammodo ubique creatura
,
dominum
Deum se artiticem habere ipsa speciei suae quadam quasi c) voce respon-
det. Deinde apostolus <-/): ea quae conscribta c) sunt in libris, quod dici-
tury) testamentum vetus, in figura contigisse commemorat : scribta autem
sunt, inquit
g-),
ad correptionem nostram, in qnos finis saeculorum obvenit.
Proinde , cai^issimi , si h) ea quae videntur in rerum natura quasi
?')
lortuito
provenire, perscrutata /i)diligenter atque discussa, et prudenter vestigata et
inventa laudem intimant creatoris , divinamque piovidentiam per cuucta
diffusam et disponentem , ut dictum est , suaviter omnia
,
cum attingit a
fine usque in finem fortiter
;
quanto magis ea quae non solum facta , ve- p. sos.
rum l) etiam divinis btteris conunendata recitantur ? Unde propositam nobis
a fratribus quaestionem, immo ?/i) iuquisitionem et disputationem, quid sibi
veht quod decem plagis percutiuntur Aegyptii , et decem praeceptis instrui-
tur n) popuhis Dei, suscepimus o) in nomine domini Deiy;) nostri, adiuvante
ipso et donante, adnitente cj) nobiscum pia intentione cordis vestri
,
quan-
tum possumus exphcare
/). Qui proposuerunt
,
quod proposuerunt sciunt,
id est proposuisse se noverunt , Jiec me hoc temere ad vos protuhsse recor-
dantur. Quicumque autem non proposuistis
,
pariter audite quod possumus;
ut propositum fratrum
,
cura sit omnium; et expositum ministerii nostri,
ahmentum sit universorum. Arbitramur enim ipsum adiuturum s), etsi nou
propter nos
,
certe propter vos, ut ea dicamus
,
quae et dici t) oportet, et
audire utile est
,
ut in via veritatis eius pariter ambulantes , et ad patriam
pariter festinantes, hostes u) et insidiatores itineris nostri , agnoscendo vo- p.m.
luntatem legis Dei .r), evitare mereamur.
n) Deest in casinensl legis. — bj Desunt in casin. verba iiwvibilia Dci per.

c) Dcest in cas. quadam qtiasi

d) Cas.
addit Paulus. — e) Casin. scripla —
f)
Casin. in libris vetcris testamenti. —
g)
Deest in vat. inquit. —
h) In casiii. deesl
si. — i) Dcest in cas. quasi. — k) Cas. tntcrrogata. — l\ Cas. incndosissime fuerunt pro facla , vermn.

m) Cas. imo. Sed
immo semper in codicihus. — n) Cas. instiluitur. — o) Cas. susripitnus. —
p)
Decst in vat. Dei.

q) Cas. aljsurde advenicnte.
— r) Aljliinc in cas. desunt oniuia usrjue ad arbitrarnur. —
s) Cas. male adiutorium. —
t) Cas. mendosissime dicamus certe
,
(juae didici et audiri ut ille est. — uj Deest in cas. hostes et. —
x) Dcest in cas. Dei.
B
16 SERMO VI r.
!i> Decein simt plagae, quiljus populus Pharaonis percussus est; decem
sunt praecepta
,
quilnis Dei jjopulus instructus est. Videainus
, fiatres
,
quoinotlo
«)
corporaliter facta, spiritaliter siint intellegen(Ui. JNon eiiim ijiita-
niiis tantuni dicta h) atque conscribta , noii facta
;
scd faeta crcdiimis
,
queinadmoduin facta legiinus : et tainen ipsa facta umbras c) fuisse futuro-
riim apostolica doctrina cognoscimus. Putamus ergo spiritaliter d) esse in-
vestiganda quae facta sunt , facta tamen esse negare non
possumus c). \e-
mo ergo dicat : scribtum est quidem, aquam conversain in
sanguinem in
plaga Aegyptiorum
;
sed signillcat aliquid
,
non eniin re vera fieri
potuit.
Hoc qui dicit, ita quaerit voluntatem Dei
,
ut iniuriam faciat
poientiae
Dei. Qiiid
/')
enim? Si dicendo signilicare potuit, etiam faciendo non
po-
tuit? An nuinquid i,') non est natus Isaac , aut h) Ismahel ? Nati erant , ho-
niines erant, et i) ex Abraham nati erant, et unus ex ancilla , alter de
libera. Quamvis ergo homines fuissent , ([uamvis nati essent, iigurarunt
tainen duo testamenta
,
vetus et novum. Ita prius in fundamento posita
rerum gestarum firmitate, significantiam k) debemiis inquirere
,
ne subtra-
cto fundamento , in aere velle aedlficare videamur.
3. Arl)itror ergo l), omnes qui decem legis praecepta contempnunt m),
spiritaliter pati ea quae Aegyptii corporaliter passi sint n). Hoc propositum
donec adiutorio Domini o) explicem
,
intentos vos volo et orantes pro nobis,
ut dicamus ntilia
y;)
vobis. Quod enim ad nos pertinet, fortasse cogitamus
;
quod autem loquimur vobis servimus. lllud ergo prius accipite, ne in nu-
mero fallamini , ad plagas istas decein non pertinere quod primo factum
est signl causa ,
ut virga in serpentem converteretur. Aditus enim erat
ipse
q)
ad Pharaonem
,
quo commendabatur Moyses r) educturus ex Ae-
gvpto popuhim Dei , nondum autein eontuniaces feriebantur, sed diVino
signo iani terrebantur. Neque nunc
^)
opus est, neque pro])ositum est de
ipsa \irga in serpentem conversa ali(piid dicere. Verumtamen quia eius
mentionein necessitate fecimus, ne quisquam t) \\\ numero erraret , nec
debet in cuiusquam auditoris animo u) tamquam non intellectae rei scru-
pulus remanere
,
breviter dicimus
,
virga signilicari x) regnum Dei etc.
llactema prunum casinense supplementum correxhmts. Exin reliquonim iteni duoruni saltuatim sal-
tem anendaliones scribemus. Icjitur in textii casin. p. 7. cot. 1. v. 18. corrigatur : ad Deiiin fuit iu-
Lendi consilium. Ibiv.il. corr. srtXws, pro sccus. /6( c. 24. oboediebat, vetere urthographiu. ll)i v. 27.
adde: dicere demonstratuin in duobus apostolis magui gregis arietibus
,
quorum nataliciuin uno die ce^
lebramus, iu Petro et Paulo. c. 33. dele ad. v. 34. dic : eustodes milites interrogatos ,
om/ssis ceieris.
V. 37. dic : iuste tuisse prolaturus in Petrum. Quid dicimus? v. 40. responderctque. Col 2. v. 2. post vocabu-
lum moriatur «f/rfe; Paulus autem cum inclusus et vinctus cantaret iu Deum
,
tremefacta terra
,
et laxatis
vinculis, non abscessit, ne mali aliquid custos carceris pateretur. Dabatur enim liumaiiae iustitiae cogi-
tandae locus , ue alius pro alio puniretur
,
quando uihil coutra divinitus iubebatur. Deiiide r. 7. oiidssis
omnibus usque ad nemo ergo , sic in vat. mens concupiverit [non geus cogitaverit). Per traditoiem ludam
liberati sumus ; sed hoe ludas nobis nou praestitit; occidere voluit, nou liberare. Deo laus, ludae dam-
uatio. JVec tamen hoc faceret ludas , uisi permisisset Deus
,
qui proprio fllio non pepercit
,
sed pro no-
bisomnibus tradidit eum. v. ull. corr. voluerat Deus pati. Pag. 8. cul. i. v. 9. corr. diu pru dum. v. 10.
0) Vat. quoniam. —
b) Cas. iiegamm facta, iil puCcmiis. —
c) Cas. umbram. — d) Cas. spiritualiter. — c) Deest in cas.
iiegare non possumus. — /) Cas. qui. —
g)
Cas. aii non ? non.
— b) Cas. aut von. — i) Cas. siiie et. — A) Ulcrtiue cod. sig-
nificantia.

l) Cas. cnim.

m) Cas. aJdit et non obscrvant. —
«) Cas. sunt.
— o) Cas. Dci. —
p)
In cas. Ueesl iditia.

g)
Cas.' isle. — r) Cas. .Muses. —
s) Deest iu cas. nunc. — t) Cas. quis. — u) Vat. animum. — x) Vat. virgas signijicarc.
DE X. PLAGIS, ET X. PRAF.CEPTIS.
17
1ecerant,profecerunt. v. 21. cotidie, vetere orthographia.v. 24. corr. Cy^^riams pro mendoso vocatur. v. 32.
rorr. hic vestes Aegyptiorum. Et divites exigimus {non videntes eximus) v. 15. omitlitur mi in vat. Item
portamusywo ferimus. i'.43. corr. finis devenit. Itane non fieremus intenti {omis.w
,•/'"
. 2j. ....juellae
jjrisco more in codd. Col. 2. v. 10. corr. musculas. v. 12. deficiuut, semr :, j..v. «. (g. dictum est.
r. 21. 22. 6i«facit. v. 31 et Deo. v. 32. deberemus, nec si laborando et iubenao _?isset. v. 36. est ahest a
casin. v. 4-1. Utcumque {pro ateum.) Pacj. 9. col. 1. v. 1. corr. iutuentes v. 3.
^i
niae loquar, et quis
loquar, divina iiominibus. Ecce. v. 9. illis/iro eis. v. 11. quantum credimus. ». '
liii.;o)Dei.
Cot. 2. v. 3. a fin.
similes dicit magorum
,
pro comparat magis. P. 10, cal. 1. 1. . <, c . , ..j
lefece-
runt? In secundo eniin defecissent, in primo etc. v. 11. devita. v. 12. penetrant. v. M. sine a. y. !7. te-
stimonia. v. 19. discentes, noii dicentes. c. 2.5. commemorabuntur
, et convertentur ad Ij linuin
'tniversi
fines terrae, et adorabunt in conspectu eius universae patriae gentium. v. 28. a mari xisque ad mare.
V. 30. sed semper discentes. v. 33. ;wo sequitur corr. consequenter adiungat. v. 33. resistunt. v. 35. Non
proficient. IMerito in tertio signo deficiunt. Sed ultra non proficiunt. Quare non proficient.' Partem huiits
sermonis longissimam eitgyppianam seu maurinam, nos brevitatis gratia nunc praetermisimus. Cete-
roqui constat pretiitm operis fore si totus hic luculentus tractatus
,
facta cum codice bobiensi vat. cli-
ligenti collatione , aliquando recudetur. Interim nos scripti huius instaurationem alteri sttbstituimus-
.^ermoni qui in eodem codice bob. vat. p. 80. erat , incipiens: Omnia quae a Cliristo; quem sermonem
.iine dttbio augustiniamtm,Chrysologi editores ad hunc immerito transtulerunt sub n.XCf'\nt alibi diximus.
VIII. INCIPIT SERMO DE MULIERE ADULTERA 1).
XjLgnovistis , fratres, si tpynen evangelium a) diligenter andistis
,
qnalem
cod.. Tat. 576s.
Iiidaei temptationis laqTi-ri— Cliristo domino posuerunt ; sed in ipsum la- p. 86.
cum
,
quem loderun^ '''nnt
^),
dicentes ad lesum
*:
miilier haec iii
'loh. vih.4.
adiiltcrio depraehensa c. : Mojses talem praecepit lapidari ; ttt de illa
(piid dicis ? Velut duphce musciptila temptantes capere sapientiam Dei
;
ut si diceret, occidite
,
perderet mansuetudinis gratiam
;
si iuberet absolvi
,
rescissae legis calumniam sustineret i). Videns Dominus insidias miserorum,
non dixit occidite eam , non dixit absolvite. Sed quid
.?
ipse super illam
Japidem mittat
,
qui scit se non habere peccatum. Id est, iusta quidem
lex
,
quae adulteram iuliet occidi , sed lex iusta ministros habeat innocen-
tes. Adtenditis, quam adducitis .^
adtendite pariter qui sitis
,
qui adduci-
tis. Si examinatur culpa peccantis,
prior luceat sinceritas accusantis. Hoc
audito, paiilatim de conciho subtrahuntur; remanet adultera sola et Domi-
nus; id est remansit vuhius et medicus ; accusatores confusi sunt, nec ve-
niam poposcerunt
;
adultera confusa
est , et sine confusione discessit. De-
nique dicit ad eam Dominus
: mulier
, nemo te condemnavit P Respondit:
nemo, Dotnine. Dicit ci Domintts
: vade , nec ego tc condemnabo. Ita Do- p. s-.
minus nec pietatis remedium subtrahit , nec adukeram iubet absolvi ; sed
mediuiu tenens iter iudicii
, conscientiam tantum consiilit accusantis
,
et
mitigat pericuhim tribuhantis d). Cum autem consuleretur de aduhera Domi-
nus, digito scribebat in terram.
Nonne tacitus hoc dicebat : quid iudicatis
de terra
,
terreni ? IUi soh competit
de hac condicione materiae , cuius est
u) Cod. evangeliorum, scd or expiinsitur. — b) Cod, inceihrunt. —
c) 1. m. conprehensa. —
d) Ita cod. in sensu neu-
tro
, ut incmhris cruciantihus apud Froutoneni.
1)
Ita cod. 1. manu. At idem 2. manu de mu- liciter inventus a nol)is sermo cuius titulum seu notis
liere quae in adulterio depraehensa est. Hunc au- tiam veterem iam tradideramus. De adultera Augu-
tem alteium titulum adamussim babuit codex vetus stinus aliis verbis in tractatu XXXIII. ad loluinueni.
laureshamensis, ut legitur in catalogo quem divulga- 2) Sic fere in causa adulterae loquitur Augustinu-
virausin Spicil.rom. T. V. p. 167. Est igitur nunc fe- etiara in serraone edito XIII. 4.
18
CERMO VIII. DE MUMERE ADULTERA,
plasina de cinere. Agnosco , luteam massani , et duram non admitto sen-
tentiam. Quid etiani in ipsa, ludaei , exceditis consoFatione iustitiam? Unani
tantum exhibetis ad iudicium , cum adulteriuin esse soleat duorum
«).
Ipse super illam lapidem prior mittat
,
qui scit se noii liabere peccatum.
Quo dicto
,
turbat conscientia cpios ad calumniam armaverat
inpudentia.
ludex cordis punxit occulta ; et quam in reatuin mutarat , sanavit admis-
sa b). Si ergo , Fratres karissimi , etiam professis criminibus
veniam pietas
Domini non subtrahit, cunctosque emendari potius desiderat
([uam puniri
,
quanto magis etiam si culpa praeponderavit fragilitatis , fragilis debet igno-
scere."^ ex se conprobans interdum in nostra non esse potestate peccatum
i),
quia et loquimur quod nolumus , et agimits quod horremus. TolUt ad tein-
pus iudicium subhmitas inimici : perdit autem diabolus palmam perficiendi
,
quia donat Deus remedium paenitendi ; cui est pietas et pbtestas in saecula
saeculorum. Amen. Exphcit
2).
i.XXr
IX. IPyCIPIT SERMO DE PSALMO XXXVI-
^nte paululum cantavimus,, Fratres : custodi innocentiam
^
et \>ide
cod.^»at. 57.S8.
aequitatem
,
quoniam sunt reliquiae homini
pacifico
*.
Si quod cantavimus,
• ps. XXXVI. 37.
opera demonstremus
,
profecto erit nobis directio ipse Dominus, ut omnia
p
"'5
quae vult, vehmus et nos: ipsa est enim sana directio
;
nam si tu non vis
quod Deus vult , curvus eris , et pravitas tua non te permittit pacari c) recto.
Gustodi ergo innocentiam et vide directionem. Pretiosa res est innocentia
,
Fratres karissimi. Si furari vis ahquid d), credo ut adquiras, vide quo maiium
mittis , et unde tolhs. Hac vis adquirere , hac perdes : adquiris pecuniam
,
et perdis innocentiam. Evigilet cor tuum
,
qui vis adquirere pecuniam , et
perdere innocentiam ; et peixle potius pecuniam , et custodi innocentiam.
Tene quod tenes, ne ahvis accipiat coronam tuam. Quomodo tenebas sac-
culum , ne til)i extorqueretur a fure, ita custodi innocentiain, ne tibi extor-
queatur a e) diabolo. Sit tibi iha patrimonium, quia tibi satis prodest. Quid
simile, karissimi , lucruin auri et damnum innocentiae
.''
Nam aurum habent
mah , habent et turpes ; innocentiam vero soh boni possident. Custodi ergo
innocentiam , et vide directionem. Habeto oculos rectos , ut videas directio-
nem, non pravos quibus prave videas. Sunt enim rehquiae homini pacifico.
p. 97. Id est cum mortuus fueris , vives aput Deum; hoc est, sunt rehquiae ho-
0)
Duorum \ulctur lii cod. sub rasura.
— b) Ita cod.
— c) Ita omnino codrx. Num pro precari? — d) Cod. uliquit. — « ) Deest
11 in cod.
1) Hoc intelligitur de gravi tentationis violentia, 3) Quainqiiam extat Augustini continua in totuin
quae abripit, non tameu cogit, honiinis voluutatem. psalteiium dispertita sernionibus enarratio; tamen
Alioquiu absque libertate nullum esse peccatum
,
iieque hic neque alii quos subiungenius serinones
omnes eonsentiunt.
de psahnis , iuter iilos continuos appareut. Profecto
2) Brevior est prae aliis inultis hic sermo, fortasse de psalmorum variis versiculis habentur serniones
quia dominicalis. Nam die dominico brevius con- inter edd. a XIV. ad XXXIV. Vindobonenses item
cionari se solituin
(
uiinirum propter reliquam li- quatuor in quibusdain psalmorum versiculis versan-
turgiam) ait Augustinus tract. XLVII. in loh. n.8. tur. Nonue etiam in lohannem extat Augustini se-
Fratres , f/uaeraiiius hoc pauto adtentiiis. Non nos ries tractatuum , et tamen niulti iu idem evangelium
artat hora quae solet die dominico. extra ordiuem habentur sermones in operum T. V.'
SEUMO X. I)F, PSALMO XXXVI. 19
inliil
naclfico;
secimtluni illiRl quod ait
:
qui credtt iii nie ,
licet si mo-
riatur,
('/wf
*.
Conaniini ergo , Fratres , et delectamini esse pacifici. Nani
loii. xi.
-
dicit
Dominus*:
heati pacijlci
,
quia
fili
Dei vocabu/itur. Delectentur in- •
M.Mtii. v
pii et infideles in niultitudine
argenti ,
douiorum et mancipiorum
,
et cetera
;
(luia haec
sunt potentiae et deliciae ipsorum. Quae autem erunt deliciae
nacifico ,
videamus.
Audi versiculum ipsius psalmi
*
: ct dclectahuiitur ,
• xxxvi. i
inquit , in
multitudine
pacis. Auiuim tuuni et argentum
,
pax tibi erit
:
praedia tua . vita tua , Deus tuus
,
pax erit
;
quidquid hic desideras
,
pax
,
pax tibi erit: «piia hic quod tibi est aurum , non tibi potest esse argentum:
(luod
vlniim est , non tibi potest esse panis : Deus autem tuus totum tibi
erit:
manducabis eum ,
ne esurias
,
bibes a) eum i), ne sitias :
inhuninabe-
ris b) oculos , ne sis caecus : fulcieris ab eo
,
ne deficias
:
possidebit te to-
tum integrum totus integer : angustias ibi non patieris cum eo cum cpio
possides totum
,
quia et tu et ille uiium eritis
,
quod unum totum et ille
habebit, qui vos possidet. Hae sunt rehquiae homini pacifico. Securus
^
esto, custodi innocentiam et vide directionem
,
quoniam sunt rehquiae
homini pacifico
;
praestante Christo domino nostro
,
cui onniis est lionor
et gloria in saecuki saeculorum. Amen. Exphcit.
X. i.XCIPIT EIU.SDEM DE PS.A^LMO XL- 2)
Cod. vcl.
I . XJene scitis , Fi^atres
,
quoniam unaquaeque anima quotiens pecca-
verit, totiens vuhieratur; et tamen dignatus est dominus noster lesus Chri-
stus inchnare caelos et descendere ad terras , ut hominem colonum terrae
migraret c) ad caelos : et cum ipse patria sit , viam fecit ad patriam
;
quia
ipse est medicus, ipse medicina : anima enim se ipsam vuhierare potuit
;
sanare non potuit ; et quod peius , sana medicum contemsit
,
nunc rogat
aegrota ; si tamen rogat , si tamen vi phrenetica d) agnoscit medicum suum : p
"»•
loget humihs, cpiem contemsit superba. Si ergo agnoscis aegritudinem tuam,
accipe potionem psalmi huius, et aperi oculos cordis, et bibe cjuod audis;
concorda Jingua cum corde tuo
;
ne sis perstrepens vocibus
,
et mutus
moribus. Dic ergo de corde puro et conscientia bona et fide non ficta
:
Cip dixi Domine misererc mei , sana animam meam
,
quoniam pcccavi
tibi*. Ille qui inchnavit caelos et descendit, cjuaesivit te ante quam eum
' ps. xl.
-..
quaereres
,
adtuht tibi medicamentum carnem suam. Si solhciti iii peregri-
natione ambulannis
,
remedium quaerannis.
•1.
Sed fortasse ahquis dicat : pauper su.m , non liabeo quod medico offe-
ram : non enim quaero quae vestra sunt , dicit apostohis, sed vos. Si enim
•" coi-.xti.n.
\iduam non potes imitari e)
,
saltem calicem aquae frigidae da; frigidam enim
ai Cod. bibis. — b) Cod. inluminavcris , v pro b. — c) Animadverte mlgro sensu activo ; nisi niavis scribere liomo et colonus.
— d) Cod. frea. — e) 1. m. emilari heic et mox; qu»d in aliis quoque vidi mss.
V Videsis testimonium de ss. eiicharistia.
nec non a catalogo vetere laureshamensi apud nos
2: iMemoratur hic titulus a Possidio in iiid. cap. IX, Spitil. rom. T. V. p. 16.». 168.
20 SERMO X. DE PSAI.MO XL.
iussit niedicus ,
ne de ligno o) causeris. Postreino imitare
latroneni : oninia
membra lixa habebat
,
lingua sola ei restiterat ; ut apostoli
sententia imple-
X. w.
retur: corylc creditiir ad iustitiani, ore aiiteni confessio
fit iii salutem*. Mo-
p. 100.
dico membro confessus est , et grandi voluntate liberatus.
Non dixit eoo
dixi , Domine
;
sed dixit
,
memento mei Domine. Ergo ut
meminerit nostri
Dominus , sit in nobis bona voluntas, demus potum aquae
frigidae
;
quia
ixv.jo. dictum est*: quicuntque uni cx mininns nicis dcderit, niihi b) dcdit : et
qui noii dcderit uni cx minimis meis ,
niihi non dedit. Demus
nummum
sicut illa vidua onuiem substantiam suam ad gazophylacium c) posuit: dam-
nemus in quadruplo peccata nostra cuin pecunia, sicut et Zachaeus
<:/). Si
non habemus et sumus parvi, ut efficiamur magni, ascendamus inarborem,
sicut Zachaeus
,
ut Christum videanuis. Nemo enim videt Ghi-istum , nis\
hgnum crucis ascenderit. Discutiamus conscientias nostras , ne quid ibi
tineae irae et invidiae inveniamus : accendamus lucernam verbi, ne quid e)
ibiperfidiae, ne quid confusionis repperiamus
;
ut vere et ex corde dicamus:
siv. 15. (luonicun tu evelles dc laquco pedes meo*. Per Ghristum dominuni nostrum.
XI. INCIPIT DE DOMIINICO PASCHAE 1).
.1
p. 258.
'
Pi. CXVII. 19.
.u omni quidem psalterio Dominus noster proplietatur atque
/)
can-
loj. tat. r,--.6. tatur
,
siquidem ipse habet clavem David, qui aperit et nemo chidit
g) ,
et chidit et nemo aperit
*;
sed praecipue in centesiino septimodecimo psahno
,
qui nunc lectus est, i^esurrectionis eius mysterium praedicatur. Et ipse ad
patrem victor ascendens
,
imperat angelis dicens
*
: aperite mihi portas iu-
stitiac , ingressus in eas h) confitehor Domino
;
hacc porta Domini , iusti
intrahunt per eam. Per hanc portam ingressus est Petrus, ingressus est
Pauhis
,
ingressi sunt omnes apostoli , ingressi sunt martyres
,
et cotidie
sancti quique gradiuntur. Per hanc portam primus latro cum Domino in-
gressus est. Habitote fiduciam
,
Fratres carissimi , et vos sperate simiha. Non
dixit: apostoh et martyres intrabunt per eam , sed iusti intrabunt per eam.
Quicumque ergo iuste agit , et inter iustos Domini esse meruit ,
intrabit
hanc portam; quia Dominus non quaerit sanguinem confitentium ,
sed ii-
r.!i "m Tauti-
dem
,
per quam sanguis effunditur. Si habuerimus
*
fidem
,
quae potest
.iumincoii.
sanguinem fundere, inputabitur noliis cruoris effusio. O vere infielices lu-
daei! o vcre miseri atque i) miserabiles, qui non intellexistis ,
lapidem qui
Ms.xxYiii.iG.
per Eseiam k) repromissus est, qui
/)
ponitur in fundamentis Sion
,
ut po-
pulum utrumque coniungeret , esse dominum salvatorem ,
esse Dei lihinn !
Hiuic vos reprobastis aediticantes quontlam congregationem
Domini
,
et tem-
ph eius mysteria custodientes m) : qui reprobatus a vobis, factus in capite
anguh; et primam ecclesiam de ludaeorum populo congregatam, et creden-
<0 Ita cod.

b) 2. m. michi. Sic et postea.
— c) Cod. /. pro ph. —
</) Cod. I. m. lacceus. — c) I. m. qtiit. Sic et mox. —
/)
Cod.
udquc. —
g) Ita cod.

h) Cod. in eis.

i) Ita cod. hoc loco.
— /i) 2. m. Esaiam. — l) Cod. qtiod. — m) Cod. cuatudicnles.
1) Eadem vel aeque prisca manu additur; incipit homilia beati Augustini de dominica resurrectione.
SERMO XI. DE DOMIMCO PASCHAE.
21
tes ex
nationibu3 in unum gregem et mysterium foederavit. A Domino
fa-
ctum est istud, hoc cst mirabilc in ociilis nostris*; ut nos qui ante passio-
*p«cxvii.m.
nem
Domini sine testamento eramus et lege
,
adoptaremur in filios Dei.
Quid hac die felicius, in qua Dominus ludaeis mortuus est , et nobis re-
vixit.^ in qua syna£,ogae occubuit , et est ortus ecclesiae
;
in qua nos omnes
fecit secum resurgere in caelestibus ;
impletumque est illud quod ipse dixit
in evangelio
*
: ciini autem exaltatus fuero , omnia traham ad me. Vide- • loii. xii. 12.
tur mihi haec dies ceteris diebvis esse lucidior , sol mundo clarior inlu- p. 250.
xisse
,
astra quoque omnia et elementa laetari ; et quae patiente Domino
proprlum himen retraxerant , et fugaveiant a)
,
et noluerant creatorem suum
aspicere crucifixum , haec nunc victorem et ab inferis resurgentem suo , si
dici potest, fulgore, suo prosequuntur officio. Credit caelum
,
credit terra,
et sagena quae totum mundum piscata est, ludaeos tenere non potuit?i/oec
cst dics quam fecit Dominus
,
exultemus et laetemur in ea*. Quomodo Ma-
• ps. cxvii.i4.
ria virgo mater Domini inter omnes muheres principatum tenet , ita inter
ceteros dies haec omnium dierura mater est.
2. Rem novam dico
,
sed quae scribturarum vocibus conprobetur : haec
dies et una de septem , et extra septem est : haec est dies quae appellatur
'
octava , unde et in quibusdam psalmorum tituhs superscribitur pro octa- p. 251.
va : haec est in qua synagoga finitur , et ecclesia nascitur : haec in cuius
numero octo animae servatae sunt in arca Noe. Simihter
,
inquit et Pe-
trus*, vos salvos faciet ecclesia. Haec est
,
de c|ua ecclesiastes praecepit : m. Peu. iii. 20.
datc partem septem
,
date et octo
*.
Et quid me necesse est infinita rephcare
• Eccie. xi. i.
exponentem b) chei huius sacramentum ? Hoc tantum dico
;
quod universa
sabbati gratia
,
et antiqua illa festivitas popuh Indaeorum , diei istius sol-
lenmitate mutata est. Ilh in sabbato non faciebant opus servile ; nos in die
dominica c)
,
hoc est in die resurrectionis , opus servile non facimus
,
quia
peccatis et vitiis non servimus : qui enim facit peccatum
,
servus peccati
est
*.
IHi non accendebant ignem in die sabbati , nos e contrario accendi-
* loh. viii. 34.
mus in nobis ignem Spiritus sancti , et omne vitium excocjuimus pecca-
torum
;
de quo igne Dominus ait
*
: ignem veni mittere super terram , et
'
luc. xii. ».
quam volo ut ardeat\ Desiderat Dominus istum ignem ardere in nobis
,
p.252.
et secundum
apostohim
*
Spiritu nos sancto fervere
,
ut non i-efrigescat in
' Rom.xn. u.
nobis caritas Dei. Ilh de spinis Deum coronaverunt ; nos autem si fueri-
mus lapides pretiosi
, nostrum Dominum coronabimus. Caput imperatorum
istius saecuh ornat diadema
; nos ideo in capite nostri regis imponimur
,
ut ornemur a capite
: ilh non receperunt Christum
;
nos recepimus humi-
lem filium Dei
,
ut habeamus postea triumphantem d). Ad extremum nobis
Christus occiditur, illis homicida Barabbas dimittitur. Pro quibus univer-
sis
,
Fratres carissimi
, consona pariter voce cantemus : hic est dies cpiem
fecit Dominus
, exultemus et laetemur in eo.
Exphcit de dominico paschae.
«)
I. m. fiiguerant. Num. pro/ujn-ant.J—
6) Cod. soloece exponcns. — c) I. m. rfonitviica
, ut nunc Itali. —
(/} Cod. tfiunf.
Cod. vat. 5758.
22
XII. DE PEI\EGRI.\ATIO]NE IIUITJS VIT.VE 1.)
'p."o5:
I • V
itam istani nostram
,
Fratres karissinii
,
peregrinationem
quandam
esse a patria sanctorum caelesti Hierusalem, apertissime
docet
apostolus a)
II. cor. V. c. Paidtis dicens: quandiu
/>)
sumus in corpore
,
peregriuamur
a Domino*. Et
quia omnis peregrinus utique liabet patriam , nam nemo sine patria pere"ri-
nus est , nosse debemus quae sit patria nostra
,
quo nos oportet neglectis c)
omnibus inlecebris d) et deliciis vitae huius , ad id festinare quo tendimus
,
et ubi tantuminodo nobis licet adcpiiescere. Noluit enim Deus alibi nobi.s
esse quieteiu veiam nisi in illa patria : nam si et liic daret quietem , uon de-
lectaret redire. Hanc ergo patriam Hierusalem vocans , non illam terrenam
nai. 1V.25.
quae servit cum filiis suis
,
sicut idem ipse apostolus monet
*:
illa enim ad
imibram siLniificationis cuiusdam data est in terra liomiuibus carnalibus
;
quamvis unum Deum coleutibus
,
tamen terrenam felicitatem ab illo deside-
rantibus. Est autem alia Hierusalem
,
quam dicit esse iu caelis
;
Hierusalem
1' iM.
enim sursum est, quae est mater omnium nostrum. Matrem illam dicit tam-
quam metropolim; nam et metropolis mater civitas iuterpretatur. Ergo ad illam
festinanduin est nobis, et cognoscendum peregrinos nos esse , et in via esse.
2. Omnis homo, qui nondum credit Christo , nec in via est; errat enim
:
et ipse patriam quaerit, sed nescit qua, nescit ubi. Quid est quod dico
,
pa-
triam quaerit P Requiem quaerit : omnis enim e) iinima beatitudinem quaerit
:
nemo interrogatus utrum beatus esse velit, cum aliqua dubitatione se velle
respondet. Omnis homo clamat, beatum se velle esse ; sed qiia eatur ad bea-
titudinem , et ubi inveniatur illa beatitudo , hoc nesciunt homines
;
ideo
errant. Nemo enim errat
,
qui nusquam it : eundo , et uesciendo qua eatur
,
omnis /) error oboritur. Revocat Dominus ad viam; et cum efticimur lideles,
credeutes Christo , non iam in patria sumus , sed tamen in via iam coepi-
mus ambulare. Quomodo ergo omnes carissimos nostros
,
si tamen memi-
nimus nos esse chi^stianos , eos qui errant vanis superstitionibus et haere-
p. 10». sibus liortanmr et monemus nt veniant ad viam , et in viam ambulent
;
sic
et illi qui iain sunt in via , debent se invicem exhortari. Nemo enim per-
venit, nisi qui est in via : sed non omnis
,
qui est in via
,
pervenit. Illi
iam in via sunt, et ipsi nondum securi esse debent , ne ipsius viae deliciis
retenti, in illam patriarn, ubi sola requies est , non tanto amore rapiantur.
Gressus enim nostri in hac via sunt dilectio Dei et proximi. Qui diligit,
currit: et quanto quisque artius diligit , tanto currit alacrius : quanto au-
tem quisque minus diligit, tanto pigrius movetur in via. lam vero si non
diligit
,
prorsus remansit in via. Si vero saeculum desiderat ,
retro respexit
de via. Non habet faciem ad patriam. Quid prodest quia in via est? sed
non it, redit autem. Hoc est, quid prodest quia christianus
catholicus est ?
hoc est enim esse in via : et amando saeculum in via ambulat
;
sed retro
a) Coil. apostulus, u pro o, ut iiifra, nec non in aliis mss.
— b) Ita cocl. n pro m. — ci I. ra. necleclis, ut alibl Interduia
jn eodil. \iili. — rf) 2. m. illecelris.

e) Enim interponitnr a 2. manu. Ita et mux post nenia. — /) Cml. omnes.
\)
Novit Possi.cliiis ia iiid. lioc diserte titulo ; de perecjrinaUone Christiatwrum
quae in hac vita esl.
DB PEREGRIXATIOSE UriUS VITAE. 2.^
respexlt;
unde enim coepit, illuc redit. Si auteiu per aliquas insidias teni-
ptantis et latrocinantis in hoc itinere ininiici traducatur ab ecclesia catlio-
lica , aut ad haereseni , aut ad ritus aUquos paganoruiu
,
aut ad ceteras cpias-
libet
superstitiones i) et inachinamenta diab«li ,
iam etiam viam perdldit,
redit ad
errorem.
3. Itaque ,
Fratres ,
curramus in hac via
,
quia christiani cathohci sumus
,
qnae est una ecclesia Dei
2)
;
sicut praedicta est in scribturis sanctis. Non
enim hitere iUam Deiis voluit
3),
ut nemo se excusaret: praedicta est fntura
pei"
orbem
terrarum : exhibita est toto orbi terrarum. Nec nos debent movere
haereses et schismata innumeraliilia : magis nos turbarent si non essent
,
quia et ipsa praedicta sunt. Oinnes sive qui manent in cathohca , sive qui
extra cathohcam sunt , adtestantur evangeho. Quid est quod dico ? Testimo-
niiun dant vera omnia esse, quae (Ucta sunt in evangeUo. Quomodo enim prae-
dicta (i) est ecclesia Dei futura per gentes ? Una
,
constituta in petra
,
quam
portae inferorum non vincant. Porta inferorum est initium peccati : stipendia
enim peccati mors'; et mors utique ad inferos pertinet. Quid est autem initium
peccati ? Scribtura interrogetur : initium , inquit , omnis peccati superbia :
et si superbia est initium peccati , superbia est porta inferorum. lam ergo
cogitate quae res genuit omnes haereses; nuham aham matreiu c[uam siiper-
biam invenietis
4)-
Cum enim sibi mukum dant homines , et se sanctos dicunt,
et ad se vohmt turbas trahere , et a Christo diveUere , fecerunt utik^s luie-
reses , et utiUa schismata nonnisi per superbiam. Sed quia ab ihis omnibus
liaeresibus et schismatibus , id est fiUis superbiae , non vincitur ecclesia ca-
thohca, ideo praedictuin est , et portae inferorum non vincent eam.
4.
Itaque
,
1' ratres , \it dicere coeperam
,
in via sumus , curramiis amore
et caritate
, obUviscentes temporalia. Fortes quaerit haec via
,
et pigros non
vult: abundant latrocinia temptamentorum ; diabohis b) in omnibus faucibus
insi(hatur
,
ubique temptat intrare et possidere , et quem possederit revocat
a via
,
aut retardat iUum : revocat autem et facit iUum non promovere , aut
etiam deviare
, ut in errores et in liaereses scliismatis c) inhiqueetur , et ad
superstitionum aUqua genera traducatur. Temptat enim aut per timorem
aut per cupiditatem
;
sed primo per cupiditatem
,
per promissiones ct poUi-
citationes aUquas
, aut per seductiones delectamentorum. Cuin invenerit ho-
niinem contempsisse ista , et quasi clausisse adversum se ianuam cupidi-
tatis, incipit temptare per ianuam timoris
,
iit si iam nihil voJebas adqiii-
rere in isto saeculo
,
et propterea claiiseras ianuam ciipiditatis
,
nondum
clausisti ianuam timoris , si times quod adquisieras perdere. Fortes itaque
a) Cod. heic pracdicata. — b) 1. m. diahulus. —
<?) i. m. schemathis , (inoil ipsum mendum occurrit mihi graece in titulo
apologetici minoris S. Nicephori, ut ihi adnota\i.
1) Saepe Augustiuiis contra superstitionum etlini-
3) Hoc coutra liaeresiin nonnuUoruin
, ecclesiani
earum reliquias dixit. Confer epist. LV. ad lanua- iuvisil)ileni ideo soinniantium
,
quia visibili obtem-
rium n. 12. 13. De gen. ad litt. II. 35. De quaest.
perare nolunt.
83. T. VI. col. 12. Serm. ed. IV. 3G. IX. 3.
4) Consentit secum Augustinus, nenipe de vera
2) Neino non dignoscit quid inter schisma quod- reliu;. cap. 25, et serni. XLVI.
18, quos ego iocos iam
libct et unani catholicam intersit.
redtavi ad Cyrilli alex. oimseulum de Trinitate p. J.
2i SERMo xrii.
estote in fide
:
nemo vos seducat ad fiaudem per aliquam
promissionem
,
nemo inpellat in fraudem per aliquam comminationem.
Quidquid a) tibi
promittit mundus, maius est regmun caelorum. Quidquid tihi minatur mun-
dus, maior est gehenna i). Ergo si vis evadere omues timores , time poenas
sempiternas, quas minatur Deus. Vis calcare omnes cupi(htates
concupi-
scentiae .'' vitam aeternam desidera, quam promittit Deus. Ita hac claudis dia-
bolo , hac aperis Christo. Explicit.
XIII. INCIPIT SERMO DE LAZARO PAUPERE, ET DIVITE QUI liNDUEBATUR PURPURA
ET BYSSO 2). DE CAPITULO EVANGELII. (Luc. XVI. 20.)
coti ^»'pS75R.
I . L^ancta lectio si in ista vita nos salubriter terreat
,
post istam vitam nemo'
nos terret; fructus enim timoris, correctio est: non enim dixi tantum, si ter-
reat nos divina lectio , sed si salubriter terreat : multi enim timere norunt
,
mutari non norunt. Quid autem steriUus timore infructuoso ? Quomodo
enim omnium nostrum corda trepidaverunt et contrenuierunt , cum audire-
mus illum superbum divitem, eontemptorem pauperis ad ianuam suam ia-
centis
,
sic torqueri aput inferos , ut nec supplices preces b) ei aliquid prodesse
potuerint c) ? responsumque illi non crudeliter sed iuste
,
quod ei subvenire
non posset. Eo enim tempore quo subveniret ei converso misericordia Dei
,
neglexitr/) inpunitatem , etmeruit cruciatum. Parcebatur ei cum esset super-
bus , et gaudebat in iactatlonibus divitiarum suarum
,
futura tormenta non
cogitans
,
quae in illa superbia nec credere noverat , nec timere. Tamen
aliquando venit ad ea. Et quid aliquando
.•'
Quanta enim mora erat digni-
p. ui.
tatis eius et superbiae
.^*
quanta mora est floris faeni , sicut Petrus apostolus
Ix^u^xih^''
<licit commemorans de prophetia testimonium
*:
omnis caro facnum ,
cl
claritas hominis ut flos faeni: facniun arnit , ct
flos
dccidit ; vcrhuni au-
tcni Domini manct in aetcrnum.
1. Quantumvis ergo purpura et bysso induatur caro ista, quid est aliud
plus quam caro et sanguis et faenum quod arescit ? et quantumvis dignitatem
et honorem homines praebeant huic carni , flos est quidem , sed flos faeni
potest e), sed sicut faenum marcescit , ita flos decidit. Habemus ergo cpiod nos
teneamus, ut non decidamus
,
quia verbum Dei manet in aeternum. Num-
quid contempsit nos Verbiun Dei , Fratres karissimi ? numquid istam tragili-
tatem mortalitatemque nostram despexit ? et dixit , cai-o est ,
faenum est
,
arescat ? et flos faeni est , decidat , non subveniatur ? bnmo suscepit fae-
num nostrum, ut nos aurum faceret; Verbum enim Domini quod manet
in aeternum non dedignatimi est esse ad tempus faenum , non ut ipsum
a) 2. m. quicquid, ut mox et alibi.
— b) Cod. praeces. Nescio cur in antiquis constanter codicibus vitiosas animailverti lias
iliphthongos praeccs
,
praecari, praetium, inlerpraetor, cum derivatis. — c) I. m. poterint. — rf) I. m. neclexit. — c) Ita cod.
1) Nimiium et ipsi saiieti martyi-es aeternarum vum laudatione
,
quam nos his annis edidimus ii>
timore poenarum se aliquando confirniabant ad tem- Spicil. rom. T. X.
poralia perferenda supplicia
,
prout videre est etiam 2) Agnoscebat diserte hunc titulum Possidius in
in Coustantini diaconi nobilissima omnium niartv- indiculo.
T)K LAZ.\RO PAIPEUE ,
ET DIVITE QUI F.TC.
2')
Verbiim mutaretur, sed iit melioreni mutatiouem laeno praestaret. Verbum
enim caro factum est , et habitavit in nobis: et passus est pro nobis Do-
minus et sepultus , et resurrexit, et ascendit in caelum
, et sedet ad dexte-
ram patris ,
iam non faenum, sed aurum incorruptum et incorruptibile.
iMutatio ergo nobis promittitur , Fratres dilectissimi : tamen dum venimus
ad illam mutationem , transiturum est hoc faeniun , id est omnis dignitas
carnis cum saeculo praeteribit, omnis ista fragilitas veterescit. Transierat
in illo divite faemnn ,
transierat et flos faeni ; sed sl tempore faeni sui
,
et tempore floris faeni sui intellegeret Verbnm Domini (]uod manet in ae-
ternum , et depositis omnibus toris
«)
superlnae et conplanatis
,
subster-
neret se Deo
,
et si nollet pi-oicere b) divitias , tamen aliquid de ipsis, pau-
peribus iacentibus daret, refrigeraretur illi post tempns huius faeni : non
sine causa peteret misericordiam
,
qui cum posset non exhibuit miseri-
cordiam.
3. Ergo, Fratres mei, cum legeretur, et audiremus vocem in evangeho :
pater yihmluun initte Lazaruni , intiii.guat digitum suum in aqua , et
refrigcrct linguam meam
,
quoniam crucior in hac JJamma c)
;
quomodo
percussi sumus omnes corde, ne aUquid post hanc vitam tale contingat, et
frustra deprecemur d) ! non enim est locus correctionis , cum ista vita tran-^
sierit. Ista vita sic est, quomodo stadium ; aut viiicimus hic , aiit vincimur.
Victus in stadio e)
,
numquid extra stadium quaerit luctari , ut repetat ad
coronam quam perdidit ? Quid ergo ? si tinniimus, si exhorruimiis
,
si con-
tremuerunt viscera nostra , mutemiis nos cum tempus est ; ipse est fructuosns
timor : non enim quisque, Fratres
,
potest mutari sine timore, sine tribula-
tione , sine trepidatione. Tundimus pectora quando nos pungit conscientia
peccatorum. Qiiod tundimus, est ahquid intus , mala aUqua conceptio: erum-
pat in confessionem , et non erit fortasse quod pungat : erumpant
/')
oninia
peccata in confessionein i). Nam et ille dives tumidus in bysso, habebat in-
tiis
,
quod utinam ernmperet cuin vivebat
g)
! Non iiU esset forte adhibita
flamma perpetua ; sed quia tiinc superbus erat , umor li) ille tumorem fecerat
non eruptionem. Pauper autem Lazarus iacebat ad ianuam ulceribus plenus,
Neminem ergo pudeat, fratres , conUteri peccata : iacere enim ad humilita-
tem pertinet. Tamen videte quomodo mutet vices : cum transierit tinbulatio
confessionum
,
venit refectio meritorum : venient enim angeH , tollent ulce-
n) Ita cod. recte f. m. At 2. tvrporiliiis , (|uae milii \iiletur perversa correctio.

b) I. in. proiecere. — c) Cod. in hanc
fammaiii. — d) Cod. depriiccemur. — e) in sladium. —/) Cort. erumpat. —
j/)
Cod. videbat. — /i) Ita cocl. siDe adspir., qiiod
in aliis iiieminl nie vklere codd.
1)
Animadverte Augustinitestimonium defacienda dlcit aliquis quid prodest ecclesia confitenti? Re-
peccatorum confessione. Sic etiain iu sefm. IX. 21. spondet: Dominus ait : qttae solveritis in terra
,
Pecfus premitiir crapula impietatis? evomat eam sofufa erunt et in caelis. Et mox. Quid ergo
fa-
con/essiu. Quod auteni non de confessione Deo soli cit ecclesia? Dictum est ei : quae solveritis , sofu-
facienda intelligendus sit Augustinus
, en ut ipse to s?«i?. lam et in epist. CCXXVIII. S.loquitur deca-
loquitur in serm. ed. CXLIX. 7. de clavibus Petro lamitate eoruni qui sacerdotis defectu moriuntur li-
et ecclesiae a Cliristo datis : 7ion siint isfae in eccle- gati , id est noii absoluti. Quo postremo loco nie-
siacfares, ubi peccata quotidie dimittuntiir? Tum moratur etiam dominici corporis communio
, id est
in sermone I^XVII. 3. contra eos qui a Deo solo ut nunc loquimur sacrum viaticum morieulibus im-
(prout etiam hodierui nonnuUi ) absolvi vellent
:
pertieudum.
4
\at. D-ss.
p. 117.
26 SERiMO XIV.
rosuiii istuin ct ponent in sinu Al)rahani , id est in requie sempiterna , in
secreto ningni patris : sinus enim secretum signilicat i), ubi ddati^atus
requiescat.
4- lacebat ergo ad ianuani iste ulceribus plenus, dives autem contemne-
l)at eum : cupiebat saturari de micis quae cadebant de mensa eius : ulceribus
suis canes ipse pascebat , et a divite non pascebatur. Adtendite , Fratres
,
quia eget pau])er*: heatns , inquit
,
qni intellcgit snper egen.nm et panperem.
Adtendite , et nolite contemnere tainquam ulcerosum iacentem ad ianuam.
I)a pauperi
,
quia ille suscepit
,
qui in terra voluit egere , et de caelo ditare.
Ait enim Dominus
*
: esurii'i, et dedisti nii/ii manducare ; sitivi , et dedisti
mihi hibe.re ; hospes
fui,
et susccpisti me ; et cetera. Et illi : (piando te-vi-
dimus esurie/item
,
aut sitientem , aut nudum, aut hospitem? Et ille
:
rum nni c.v minimis meis fecistis , milii fccistis. In mininiis suis laboran-
tibus in terra
,
quodanimodo personam suam misericorditer esse voluit, sub-
veniens de caelo onuiibus qui laborant. Cliristo ergo das , cum das egenti.
An times ne aut talis custos aliquid perdat, aut talis dives non retribuat?
Omnipotens estDeus, omnipotens est Christus
;
perdere nihil potes; com-
menda illi, et nihil amlttis. Quando commendas.^ quando pauperi das. Ta-
les divitiae non transeunt, cum transierit caro ut taenum
,
et claritas ho-
minis ut flos faeni. Itaque , Fratres , si conterriti sumus , ne tales post hanc
vitam poenasfl)et criieiatus ardentis flammae patiamur, quales pertulit sujier-
bus et inmisericors dives ; nunc cum tempus est , corrigamur ; tunc enim
non est locus subveniendi
,
quia non est locus coiTigendi : tunc enim sub-
venitiu' unicuique , cum corrigitur. Ista vita est correctionis , ista vita est
auxilii et opitulationis. Conversi ad Domiiuun
2).
E\plicit sermo de divite et paupere Lazaro.
XIIIl. INCIPIT DE C.\RITATE , ET DE SOLO AMAM)0 DEO 3).
I .Xlixhortationibus divinarum lectionum
,
et alimentis verbi Dei bene pasci
cotidie h) corda caritatis Aestrae, non ignoramus; propter desiderium tamen
a) Cod. hoc loco pacnas. Nunirum liiiic paenitcnlia prope constautpr iii nntii|uis coilil. pro pocn. — b) Cocl. cotidiae.
1) Eadem hac interpretatione utitur noster etiam » lat , uobis fidem multiplioet , mentem gubernet,
in sermone edito XIV. 4. de Lazaro loquens ia sinu >> spiritales cogitationes couredat, et ad beatitudi-
Abraliae iacente.
» nem siiam perducat; per lesum Cliristum filiuui
2) In editione maurina S. Augusttni ad calceni » suuui doiuiuum nostnim
,
qui cum eo vivit et reg-
sermouum 34. et 67, nec nou in fine euarratiouis » nat , in unitate Spiritus sancti , Deus per omnia
psaliBtirum (itemque in codice quodam meo) habetur » saecula saeculorum , amen.» Aliam breviorem vidi
suinpta ex antiquis codicibus
« oratio quam post siu- iu codice meo sie. " Conversi ad Dominum, ipsum de-
»
gulos sermoues atque tractatus dicere cousuevit. » precemur pro uobis et pro onini plebe sua adstante
» Augustinus. Couversi ad dominuin Deum patrem » uobiscum in atriis domus suae
,
quam custodiie
» omuipotentem
,
puro corde ei
,
quautum potest par- » protegereque dignetur. Per lesum Ciiristum lilinm
» vitas nostra , uiaxinias atque uberes gratias aga- » eius dominum nostrum ,
qui cum eo vivit et reg-
» nnis ; precantes toto aniino siugularem luansue- » nat in saecula saeculorum.
»
» tudinem eius, ut preces nostras iu beneplacito suo 3) Aanoscebat, ut reor ,
liunc sermonem Possidius
» suo exalidire dignetur : inimicum quoque a 110- sub lioc titulo : ex evaiigelin
,
de dilertione Dei ef
» stris actibus et cogitationibus sua virtute expel- proiimi. lu casiueusi codice , tesle catalogo apud
1)E CAniTATE ET DE SOLO AMAXDO DEO. 2/
(]iio accenclinuir in invicem caritatis, loquenduni est aliquid caritati vestrae.
Quid aliud quam de ipsa caritate ? Ipsa est enim , de qua (piisque si loqui
voluerit , non sibi eligit lectionem quae recitetur
,
ut de caritate sit occa-
sio sermocinandi ; omnis enim pagina ([uaecumque aperitur
, lianc sonat. In
lianc rem ipse Dominus testis est, et ex evangelio commonemur, quia cum
ab illo quaesitum esset
,
quae maxima praecepta essent in lege, respondit
*:
•M.uth.
dili^es (loniinii/n Dciini tiium ex toto cordc tno , et ex tota anima tua, ct
ex tota mente tua ;
et diliges proximum tuum, tamciuam te ipsum. Et ne
aliud quaereres
«)
in paginis sanctis, subiunxit et ait
: in his duohus prac-
ceptis tota lex pendet et proplietae. Si tota lex et prophetae in his duobus p.
ns.
praeceptis pencJent
,
quanto magis evangehum ? Caritas enim innovat
hojninem. Nam sicut cupiditas facit hominem veterem , sic caritas novum.
Inde ingemens in conflictatione cupiditatis, ait* : inveteravi in omnibus ini-
' p*- v
micis meis. Caritatem autem ad novum hominem pertingere , ipse Domi-
nus hoc modo signiiicat
*
: mandatum novum de vohis , ut vos invicem di-
• ii.ii ?
ligatis. Si ergo lex et prophetae ex caritate pendent ; cum in lege et pro-
jihetis testamentum vetus commendatiun videatur
,
quanto magis evange-
hum
,
quod testamentum novum apertissime h) dicitur
,
non pertinet nisi ad
caritatem ? quando et mandatum suum Dominus non (hxit , nisi ut aos in^i-
cem diligatis. Et novum dixit ipsum mandatum
;
et ad innovationem no-
stram venit , et novos homines nos fecit , et novam hereditatem eandem-
que aeternam promisit.
1. Nam si forte cogitatis quomodo et testamentum vetus (hcatiu" lex
,
et caritate pendeat, ciun caritas innovet hominem , et ad novum homineju
pertineat , haec causa est. Praetenditur ibi testamentum vetus, quia pro- p. uu.
missio terrena est , et regnum terrenum ibi colentiljus se Dominus polh-
cetur. Sed extiterunt et tunc amatores Dei
,
qui eum gratis amarent , et
corda sua casto suspirio mundarent in ipsum
;
qui remotis integumentis
veterum promissorum
,
pervenerunt ad praefigurationem futuri novi testa-
menti
,
et conpraehenderunt omnia illa
,
quae in vetere testamento
,
secun-
dum veterem hominem , vel praecepta vel promissa sunt, figuras esse novi
testamenti, quas novissimo tempore erat Dominus impleturus, apertissime
dicente apostolo
*:
hacc autcm in figura contingchant cis ; scrihta c) autcm
-
i. coi
sunt proptcr nos , in quos Jinis sacculorum dcvcnit. Occulte r/) itaque prae-
<M I. Dl. quaereris. — b) Cod. opcrthsimae. — c) 2. ni. scripla. —
di Cod. occuUac , sed e po.stea deleta.
Dos .Spicil. rom. T. V.
p. 222. est tiUiIus cle dili- 1. Admonitioubi Aiigustinusostendit multos e.sse gra-
(jeiido Deo. Fortasse tamen ibi uon sermo noster, dus in caritate. 2. De quatuor virtutibus caritatis.
sed opusculum de di/irjendo Deo denotatur, quod Hunc edidit sermouem Fontanius in tomo IH. nov.
est in appendice tomi sexti. Ceteroqui niliil meiius delic. 3. Sermo de caritate. Sermo quoque vindob.
vel sibi iucundius quam de earitate semper loqiii
,
XIX. Augustini inscribitur de caritate. Praeclaie
ait Augustinus tract. VIII. in epist. I. loliannis
,
qui iteni Augustinus de amando Deo in serm. ed. CLVIH.
oiiines tractatus in quibusdain codicibus generatim 7. Denuo in CCCXLIX. et CCCL. CCCLVIII. ,Tum
iiiscribuntur de carifafe. In codicibus autem lau- sermo Augustini CCCLIV. de amore Dei , et awove
rliesamensibus
(
apud nos Spicil. rom. T. V. p. 16.1. saeculi. Denique brevis alter buiusmodi seriiio in ap-
172. 173.) hi ftierunt Augustini serinones de caritate peudice tomi VL eol. 778.
28 SERMO XIV.
iiuntial)atur iiovum testamentum , et illis veteribus figiiris pracnuntiabatur.
Advenientc vero tempore novi testamenti , coe])it noviim testamentum aper-
te praedicari , et illae figurae enariari et exponi, quemadmodum ibi in-
tellegeretur novum, ubi promissum est vetus. Erat ergo adiiuntiator vete-
p. 120. ris testamenti Moyses ; sed cpil erat adnuntiator veteris , intellector i) erat
novi : populo carnali vetus adnuntiabat , ipse spiritalis novum intellegebat.
Apostoli vero adnuntiatores erant et ministri novi testamenti, non fpiia
tiiiic illud non erat, quod postea per apostolos manifestaretur. Caritas
ergo ibi , caritas bic
;
sed ibi occultior earitas , apertior timor ; bic autem
manifestior caritas , miiior timor. Quantum eiiim crescit caritas , tantum
minuitur timor. Crescente quippe caritate , secura fit anima a) : ubi autem
lY. 18. plena securitas, nunus est timor, dicente etiam lohanne apostolo
*:
consiuii-
mata caritas Joras mittit timorem.
3. De hac caritate loquentes cum sanctitate vestra
,
quia sicut dixi quae-
cumque dominica pagina legeretur, nihil nos ahud quam de ipsa caritate
admoneret, accepimus etiam occasionem de praesenli psahno. Videte si
ahud faciunt divina eloquia
,
nisi ut amemus : ^idete si ahud agunt, nisi
ut accendamur , ut flagremus , ut desiderenuis , ut gemamus , xit suspire-
p. 121. mus
,
quousque perveniamus. Laborantibus in terra liomiuibus , et inter
temptationes maxiinas constitutis, attendentibus plerumque corde mortah
et infirma cogitatione quemadinodum hic soleant secundum tempus prae-
pohere mah, et lehcitate transitoria superbire
;
solet autem ista cogitatio
temptare servos nel
,
quasi sine causa colant Deum , si sibi deesse vi-
deant
,
quo a) al)uii(lare impios conspiciunt. Sic ergo constitutis hominibus,
praevidens Spiritus sanctus istam temptationem nostram , et mutans amo-
lem nostrum
3)
, ne nobis impii et scelesti homines tanto magis imitandi
viderentur, quaiito magis eos videreiiius secundum saeculum esse felices
,
amore taliuni rerum, qualium ilh abundantia tumescebant, ait : noli ae-
(XVI. I.
mulari in h) malignantibus , caput psalmi est
*
, neque zeleris eos qui ope-
rantur iniquitatem
,
quo/iiam sicut faenum cito arescent , et sicut holera
prati cito cadent. Nuniquid faeniim niuiiquam floret ? sed modicum est
p. 122.
quod floret ; cito veniet ariditas floris illius ; et iit floreat , frigidus aer
facit. Calidus quasi aer anni, adventus doinini lesu Christi erit. Quasi fri-
gidus aer anni , hoc tempus est. Sed caveamus ne in frigido anni aere fri-
gescat caritas nostra: honor noster, nondiim apparuit. Frigiis est in super-
ficie.'^ in radice sit calor. Sic enim arbores in aestate frondent, et pulcrae
01 Cod. <iuoA.
— h) Cod. inler; quod si relincs, dicps postea maUgnantcs.
1) /HW/ec/or vocabiilum Aiia;iistinofaiiiiliare. Con- timor. Neiiipe intelligit timorem servilein, de quo
sonat autem sibi ideni .\ugustinus enarr. in ps. niirabiliter idem Augustinus iii serin. edito CLXI,
CXXXVIU. n. 28. dicens : arf «oi'«w. testamentum itemque in clausula sermonis CLXXVIII.
pei- inteUigentiam pertinens famultis Dei Moij- 3) Scilicet ab amore saeculi translerens ad lontre
ses. suaviorem amorem Dei. Quippe ut idein Ausustinus
2) Sicadamussim Augustinus lil). de div. quaest. retract. I. 4. ait: laboriosior est/iuius iiiundi amor
;
XXXVI. 1: signvm profectus eius {caritatis), im- cjuocl enim in illo anima quuerit
, vonstuntiam sci-
minutio timoris ; sigman perfectionis eius , nullus licet acternitatemqiie ,
non invenit.
DE CARITATE ET DE SOLO AMAXDO DF.O. 29
sunt
,
et faecuiidae sunt
,
quae per hieinem aridae videbantur. Numquid
totum quod aestate vides in ramis , lioc erat per hiemem ? erat , sed in
radice occultabatur. Honor ergo noster , qui nobis promittitur , id est a)
honor nondum est : veniat aestas nostra : non dicinuis b) aestas abscondita
est
;
mehus dicimus , non apparet quam nondum est. Ait enim apostohis
aperte
*
: mortiii c/iim cstis. Quasi arboribus loquebatur per hiemem. Sed coioss. iii. 3
ut noveritis quia superficies mortua videbatur
,
interiora vero vlvebant
,
statim subiunxit et ait : ct \'ita vcstra ahscondita est cum Cltristo in Deo.
V^idemur hal)itare in hac terra : ubi fixerimus radicem ,
considerate. Radix
amoris nostri cum Christo est , in Deo est : ibi opulentia honoris nostri
;
sed nondum c) apparet modo.
4. Quid autem s,ecut\is iul*? cuni C/iristi/s apparacrit vita vestra , iunc

ibi v. i.
et vos ciini eo apparebitis in gloria. Modo ergo gemendi tempus est, tunc p. 123.
laetandi : modo desiderandi , tunc amplectendi : quod modo desideramus
,
non adest ; sed non deficiamus in desiderio. Longum desiderium exerceat
nos
,
quia non nos fraudat ille qui promisit. Non dicimus, Fraties, ne-
mo frigescat : nemo vel tepescat. Etsi servientibus Deo insultant amato-
res saeculi : ecce nos quae habemus , et quibus fruimur. Ubi est feUcitas
vestra ? Vos quod videatis non habetis
,
sed quod credatis habetis. At illi
non credunt, quil^us non demonstratur : gaudete quia credidistis : plus gau-
debitis , cum videbitis. Et si gemitis
,
quia non potestis modo id ostendere,
gemitns doloris d) vestri proficiet ad sahitem , sed etiam afl gloriam sempi-
ternam. Non est quod nojjis pro magno ostendant : pi'aesens videtur feli-
citas ipsorum , nostra futura. Sed veriiis dicimus
,
quia nec praesens est
ipsorum, nec futura erit: quia enim amant falsam praesentem, non venient
ad veram futuram. Si autem neglegant falsam praesentem , et illud quod
liabent inveniant quid inde faciant , et noverint quid inde conparent , au-
diant e) consilium beati apostoh
,
quod mandat Timotlieo , divitibus prae- p. 121.
cipiendum; ait enhn
*
: praecipe divitibus huius mundi , non supcrbe sa-
' i- Tim. vi. n.
pere , ne(pie sperare in incerto divitiarum , sed in Deo vivo , cjui praestat
nobis omnia cdnmdanter acl fruendum. Divites sint in operibus bonis
, fa-
cile tribucmt, communicent : thesaurizent sihi fundamcntum bonum in
fu-
turum , ut adpraelicndant veram vitam in Christo lesu domino nostro. Apo-
stolus eos, qui sil^i videbantur felices esse in rebus praesentibus , detorsit
ab intentione terrena
,
et direxit in caelum. Nohiit gaudere de praesenti-
bus
,
sed sperare futura. Si haljentibus ista taha dicit apostohis
,
(pianto
magis totum cor ad id quod futurum est deloet extendere , (pii in ista
terra statuit niliil liabere ? sed nihil habere superfiuum , nihil habere ([uod
oneret
,
niliil lial)ere qiiod obliget
,
nihil habere quod impediat. Nam
illud verius perficitur et in hoc tempore in servosy) Dei, (juasi nihil
}i(d>eulcs et omnia possidentes
*.
Tuuni ([uod voces non sit , et omnia tua 11. cor. \i. lo.
u) 2. m. iilem. pro id est. — b) I. m. noiidum pro iioii dicimus. — c) Ua recle cocl. I. m. At 2. mcnUose non cuin. — il) l. ni.
ilnlores. — I. m. nudimit.
—f)
Ita cod.
30 SERMO XV.
p. 125. erunt. Si liaeseris a) m parte , ainittis totiim. Quantum enim tibi de di-
vitiis sufficeret , tantum suflicit de paupertatc i).
Explicit sermo de amore Dei et de caritate et de versu psalmi XXXVI.
XV. INCIPIT SERMO DE RESPONSORIO PSALMI LXX.
Deus meus, crue me de maim peccatoris.
ooa. \iA. hi^.
j l^iuiiis aninia quae intenta cantat voce psalmi Deo
,
necesse est ut
tunc de suis propriis periculis cogitet , et familiari quodam tangatur affe-
ctu. Si quid forte tunc vel tribulationis extrinsecus
,
vel difficultatis intrin-
•PsLxx. 4.
secus patitur , et ad id quod patitur refert quod cantat. Respondimus
*:
Doniiuc , libem h) me de manu pcceatoris , ct de manufacinerosi c) ct iniu-
riosi. Fortasse unusquisque vestrum cinii haec verba a lectore audit, vel ipse
respondit, non cogitat nisi aliquem inimicum suum , aut qui illi calum-
niatur d), aut qui illum parat mittere in carcerem
,
qui contra illum forte
cliirographum falsnm conponit : ipsum vocat peccatorem
,
ipsum facinero-
sum et iniuriosum
,
ab ipso se cupit liberari. Vides ilkun cantare , et cum
affectu c) cantare , vultnm etiam verbis psalmi adcommodare , aliquando et
lacrimis ora rigare, suspirare inter verba cantandi. Qui nescit discernere
affectus
,
iam illum liominem laudat , et dicit : magno affectu audit lectio-
nem ! quomodo gemit ! quomodo suspirat ! Ille autem de inimico illo suo
p. 127.
cogitat , a quo aliquam calunniiam
/)
, aliquam vim , aliquam fiaudem et cir-
cuniventionem pertimescit ; et totis viribus
,
et totis medullis, voce, vultu .
suspiriis dicit : Domine , lihcra me de manu peccatoris , et de nianufa-
cinerosi et iniuriosi. Tahs
g)
qui cantat , vetus homo cantat
,
et carnaliter
intellegens conatur
,
cum sit vetus , cantare canticum novum. Novus can-
tet
,
si novum cantat. Quid est , novus cantet ? desiderio novae A) vitae in-
novetur
,
ahud concupiscat
,
propter ahud Deo suspiret., sit ainator regni
caelorum. Brevius dicam : sit amator Dei
,
Deum amet
,
gratis aniet. Hoc
enim et diabohis ille volebat obicere , et in eo volebat convincere sanctum
virum lob, quasi vetus esset, ut ad id
,
quod promissum est novo , eum
*
loh. 1. 9. pervenire non sineret
,
qiiando ait
*
: numquid lob gratis col.it i) Deum?
Si ergo gratis colit , vicit diabolum
;
si non gratis colit , victus est a dia-
bolo. Valeret enim calumniatoris
/.) obiectio , si gratis lob non coleret Do-
minuin. Ideo te ,
inquit
/),
coht qiiia tanta illi dedisti. Propterea Deus
p. 128. permisit temptari lob , ut a quo se sciebat gratis coli , et nobis ostenderet
imitandum. Deo enim cognitus erat , sed nos latebat. Videte ergo
,
quid
contigit perversitati diaboli
;
cum uniim vult ostendere praevaricatorein
,
multos fecit sancti imitatores. Non enim eum sibi subiecit , sed nobis osten-
o) Cod. heseris. —
b) Ita heic cod. At supra erue. —c) lla conslanter I . m.'At 2. manus saepe , sed non seraper
, scribit /«-
cinorosi. —
d)i. m. calomn. — e) Cod. 1. in. ad/ectu , 2. «//". Alterum hoc retineo, quia supra ct infra ipsa 1. manus serlpsit
ii.ff.
—f)
I. m. catomn. —
</) I. m. tates.

ti) Cod. nove. — i) I. m. cutet. — i) 1. m. calomn. Infra tamen calumn. — t) 1. m. inquid.
l)QuodheiC(bcet Augustinus, ipsemet praestitit, pustini eiusdem finein seribit: festaineniumnuUiim
teste contubernali eius Possidio
,
qui sub vitae Au- JccU
^
quia unde faceret
,
pauper Dei nun hubuit.
DE RESPOXSORIO PSALMI LXX.
31
<Jit. Quid ergo ? Unde intellectns est lob quia gratis colebat.^ quia noa
gratias egit cum haberet , et l^laspheinavit cum non haberet ; sed placitum
Dei praeposuit onuiibus divitiis suis
,
tamquam dicens : hal)eo qui dedit,
quid quaero quid
«)
dedit?
1. Dicani ergo ,
Fratres: quisquis propterea coUt Dominum
,
ut habeat
divitias , habeat honores saecuU , et haec ab iUo petit , manifestum est quia
non gratis coUt ; ad praeniiinn coUt. Si non ei ista Deus det h) , deserendus
est : qui dederit , ampUus colendus existimatur. Kt non dat lusi ipse
, sed
tamen si alter dedisset , Deo deserto ad iHum couUigissent istorum amato-
res. Ad Deum nitere, Deus tibi sit totum bonum , Deus tibi sit verum
Ijonum. Sublatis ergo omnibus rebus, diabokis quia non tulit ilhun quem
gratis amal)at , etiam ipsius voce diaboUis prostratus est : Dominus dcdit
,
ct Dominus ahstulit; sicut Domino placuit
,
itafactum cst
*.
Non dixit : et
qnid sum facturus contra Dominum ? plangam me quia non eum possuni
vincere. Sit , inquit c) , nomen Domini hcncdictum. SoUmi propter fiUos
suos, quorum timebat peccatum
,
conscidit vestimenta sua
,
orans utique
paterno aftectu pro eis. Quod abstuUt Deus , Ubenter accepit
,
qiua ipsum
Deum amplectebatur Ubentius.
3. Existit aUquis et dicit : non colo Deum propter divitias , et ipse
scit ; neque propter honores caducos et temporales. Et propter quid ? EU-
quemus hominem gratis colentem
,
gratis amantem. Et propter quid ? No-
lo
, inquit d), divitias ; sutUcientiam reruin volo
;
nihil in domo mea desit
;
salvus sim cum coniuge
,
cum UUis meis
;
Uoc mihi sufficit. Adhuc noji-
duin gratis coUs Deum. In ipso lob ostendit Uoc nobis. Nam diaboUis
permissu quidem Dei
,
qui dlvitias abstulerat e), et non iUe, ceciderat
;
quia
sic eas calcabat ut ex Deo penderet. AbstuUt et saUitem: permisit hoc
Deus , et demonstratus est nobis ita gratis colere Deum , ut nec propter
ipsam sahitem corporis eum coleret et amaret. Et non eum diabolus in uno
memljro perciissit ; a capite usque ad pedes putrem fecit ; et hoc ad am-
pUorem subiectionem suam, ut ampUus triumpharetur
y)
; ut qui seduxe-
rat Adam immortalem , a putri homine vinceretur. Percussit eum itaqiie
gravi vuhiere a capite usque ad j^edes
; et putrescens vermibus patitur
coniugem temptatiicem
,
reUctam sibi diaboU adiutricem. lila ipsa erat
Eva
, sed iUe non ipse Adam. Suliiecit blasphemandi
e) suasionem
,
ut iUe
amissa patientia
, amitteret euni quem gratis colebat. Sed quando amitteret
,
cui sic inhaerebat //)? Quid enim mulieri taUa dicenti respondit
*
? Locuta cs
tamcjuam una ex insipientihus mulierihus ; si hona pcrcepimus dc manu
Domini
, mala non sustinchimus? Ecce gratis colens, nec propter ipsam
salutem corporis colens, quam conmiunem liabemus cum pecucUbus.
4- Est ergo aUud quod nobis servat Deus : propter hoc i) colatur
,
pro-
pter hoc ametur. Se ipsum servat amantijjus : laciem suam vult ostendere
a) Cotl. r/i.i — ,) Det superpoiiitur a 2. m. — c) 1. m. Imiuid. —
rf) Ita hcic coJ. I. m. inquit. — e) Cod. obstulerat.
— ./) I. 01. irum/ —
j) CoU blasplwmandis. — li) Ita heic cod. cum iliiihth. hae. Alibi sarpe lie. — i) Cod. bac nuiic etpostca,
pro hoc.
32 SERMO XV. DE RESPOXSORIO PSALMf T.XX.
purgatis non oonlo oarnis sod oculo cordis : heati cnim miindl cordis a)
,
Mattii.v. s. fjuoniam ipsi Deuin videhunt*. Ania ut videas
,
quia non est vile quod
videbis, non est leve : illuin videbis qui fecit quidquid
/>) anias. Et si ista
])ulchra e) sunt, qnalis est ipse qui fecit.^ Non vnlt Deus anies terrani , non
vult Deus anies eaeluni , id est quae vides
,
sed ipsinn queni non vides :
sed non seniper non videbis , si non seinper non amavei'is. Aina absens
,
vit fruaris praesens: desidera, queni teneas, quem amplectaris d); inhaere e)
primo fide, postea inhaerebis
/)
specie
;
ntmc eniin peregrinus per fidem am-
bulas et per spein : cum perveneris, perfriieris eo quem peregrinus dilecsi-
sti g-). Ipse condidit patriam, ad quam //) venire festines : inde ad te litteras
misit
, nt de peregrinatione redire non differas. Ergo si ad illam patriam
tendis , ubi frnaris patriae conditorem i), nunc in deserto es A) inter inultas
temptationes
/): c^vendus est hostis w)
;
disce contra qiiem cantes : Deus
21.132.
meus
,
lihem me de manu peccatoris , ct de manu facinerosi et iniuriosi.
Peccator diabolns est, Fratres
,
facinerosus diabohis
,
iniuriosus : de ipsius
niaiui opta te hberari ; ut via peracta , iuxta quain ille audet insidiari
,
venias ad patriam quo non possit admitti.

I. loh. 111. 8.
5. Audi esse diaboliim peccatorein. Scribtnm est
*
: ah initio diaholus
peccat. lam vero facinerosum et iniuriosum quis ignorat ? Quid tam faci-
nerosnm est, quam homicida
.'*
Quis prior hominem occidit , nisi qui Adam
decepit ? Et iniuriosus ipseest, qui contra institiam facit
,
quia in veritate
numquam stetit. Contra istum facinerosum et iniuriosum cantatur : Domi-
ne , iihera me de manu jjeccatoris , ct de manu facincrosi ct iniuriosi.
NoU contra Ticinum tuum cahimniatorem
,
noli contra potentem (pii movit
hmitem tuum , noh contra ipsum insidiatorem qiii te parat occidere : isti
enim omnes homines sunt, qui tibi insidiantur ; caro sunt; sanguis sunt
;
'^''''"'
pl 133-
transeunt. Audi apostohim dicentem
*
: non cst vohis conlnctatio adversus
carncni et sanguincm i). Ergo adversus quos est conjuctatio
,
contra eos n)
dicendum est: lihcra me , Dominc , de mana peccatoris, et dc manii
faci-
ncrosi ct iniuriosi. Non est vobis , inqnit , conluctatio adversiis carneni et
sanguinem
,
sed adversus principes et potestates et rectores mundi tene-
])rarum hai'uni, adversus spiritalia nequitiae in caelestibus. Hominein , vi-
tando caves ; diabolum, orando. Vitatur eniin liostis visibilis
,
ut ubi ille
adest , tii ibi non sis
;
vitas enim, quem vides. Quomodo vitabis quem
non vides ? orando. Ora contra illum
;
tela tiia, orationis siint. Tu taces P
ideo ille insidiatiir. Oras ? et ille ardet. Sed ex affectu ora, quo gratis amas
Deum , ut perveniat ad Deum oratio tua quem gratis amas.
Explicit sermo de responsorio psalmi LXX.
a) Ita 00(1. — l) 2. m. qukquid. — c) Alibi siiie /(. — il) Cod. apiilcclnris. — c) Cod. inhcr. —/) Cod. iu/uriliis. — jl Ita cod.
1. m. qui est arcliaismus. At 2. dilexisti. —
h) Cod. f/ucm. — i) lla cod. prisca syutaxi. At 2. m. e.vpuiisitiii »/;. — /. I Cod. esl.
— l) Cod. teniptaiionis. —
m) l. m. hostes. — n) 2. m. qiios pro eos.
1) Siniili prorsus sententia Augustinus noster in fra hominem malum , sed contra diabolum, qui
fragmeuto quoque apud Bedam et Kloniin ed. Maur. ciwi illo operatur ,
oremtis ; ct quicquid po.^isu-
Antuerp. col. lOGG. de lioc .npostoli dicto loquens mus faciamus , id diaboltts expeUutur et liomo li-
yit; /loc erfjp nos horlafur aposlolus , ut non con- beretur.
Cm\. \nl 57
p. m.
33
XVI INCIPIT SERMO DE RESPOiNSORIO PSAUIl LXXIIII.
Confilebiraur tibi ,
Deus: confitcbimur, ct invocabimus nomen tuum.
i.l^elices sumus, si quod audimus et oautanuis
,
etiam faciamus : au-
ditio euiiu nostra ,
seminatio
;
operatio autem ,
liuctus est seminis. Ager
,
in quo seminatur triticum , et spinas generat
,
non liorreum del)et sperare
sed flammam. Sic et hii qui ])ona audiunt, et mala operantur, non sihi
horreum regni caelorum sperent , sed illum ignem de quo dicitur
*
: itc in
•Maiii.xxv.,!
i<rnc/n actenium
,
qui pracparatus est diaholo ct angelis cius. Hoc prae-
locutus ,
admonuerim caritatem vestram
,
ne infructuose intretis ecclesiam,
audiendo tanta bona , et non bene operando
;
sed secundum bonitatem se-
minantis ,
et seminis verbi Dei
,
ita in vestris moriljus et in vestra vita
,
tamquam in bona terra ,
nljerrimus bonorum morum fructus exnrgat a)
,
et
speretis agricoUnn venturum parantem vobis horreum quo mittamini. Ecce
cantavimus : coujitehimur tihi , Deus: confitchinuir , ct invocahinu/s /wmc/i
tnu/n. Confiteri Deo quid est ? nisi hnmihari Deo , non sibi adrogare h) me-
rita aliqua
;
quoniam gratia ipsius salvi facti sumus
,
sicut dicit apostolus
*: •iphes.ii.spf!
7ion cx operihiis , /le forte quis crtollatur c); ipsius c/iim sii//ius i^ratia sa/vi
facti. Non enim praecessit ahqua bona vita
,
quam ille desuper dihgeret et
i'
'''
amaret , et diceret : subveniamus , succurramus istis liominibus
,
quoniam
bene vivunt. Displicuit ilh vita nostra
,
disphcuit ilh in nol)is totum quid-
quid d) faciebamus; sed non ei displicuit quod ipse fecit in nobis. Itaque
quod fecimus , danniabit
;
quod ipse fecit , salvabit : damnabit facta mala
hominum , et salvabit ipsos homines : ipsi enim homines non se fecerunt
,
sed facta mala fecerunt. Quid in eis Deus fecit ? Quia fecit Deus hominem
ad imaginem et similitudinem suam
,
bonum est
;
quod autem per liberum
arbitrium aversus a conditore et creatore ipse homo est conversus ad ne-
quitiam
, male operatns est. Hoc damnat Deus , nt hominem liberet ; id est
damnat Deus quod fecit homo
,
et liberat Deus quod fecit ipse Deus.
2. Non ergo eramus boni , et misertus est nostri, et misit hlium suum
qui moreretur, non pro bonis sed pro malis
,
non pro iustis sed pro im-
l)iis i); eteniin Christusy^/Yj impiis mortuus cst*. Et quid sequitur? Fix e/iim

Rom. v. 7.
p/-o iiisto qiiis moi-itur. Nam pro hono forsitam e) quis aiidcat mori. Forte
invenitur aliquis qui audeat mori pro bono
;
pro iniusto autem
,
pro impio , p- iso
pro iniquo
,
quis velit mori , nisi Christus solus , ita iustus ut etiam iniustos
iustificaret P Nidla ergo , Fratres mei , liona opera habebamus , sed omnia
mala. Cum ergo talia essent facta hominum non deseruit homines miseri-
cordia ipsius; et cum digni essent poena , ille pro poena quae debebatur,
donavit gratiam, quae non debebatur : et misit filium suum
,
ut redimeret
•J) Yiilesis
p. 30. adn. a. — b) -2. m. arrogare. — c) 1. m. fortasso frat exluUerclur.

rf) 2. m. quicqiih!. —
<) Ita coJ.
quod et alilii , vidimus m pro n.
l) Idest Impius et irapietas, non auteni liominuin innocentia, causa moriendi Cliristo ftierunt.
3'(-
SERMO XVI.
nos, iion anro
,
non argento
,
sed pretio a) fusl sanguinis sui. Agnus inima-
culatus ad victimam ductus pro ovihus niaculatis , si vel maculatis et nori
totis infectis. AccepiuHis ergo hanc gratiain
;
digne vivamus ipsa gi-atia quam
accepinuis
,
ne tantae gratiae iniuriam faciamus. Medicus tantus venit ad
nos
,
dimisit omnia peccata nostra. Si vohunus itcrum aegi-otai-e
,
non so-
lum iii nos perniciosi erimus , sed etiam medico ingrati.
3. Sequamur ergo viasipsius, qiias nohis ostendit
,
praecipue hiimili-
tatis viam
,
qiiod factus est nohis ipse i): osteiuht enim nohis viam hiimi-
litatis praeceptis
,
et fecit iilain patiendo pro nohis : non enim pateretiir,
nisi se humiliaret. Quis occideret Deum , nisi se humiharet Deus ? Christus
enim fihus Dei; et fihus Dei, utique Deus. Ipse est fiiius Dei, Verhum
Dei , dc quo dicit loliannes : in principio crcit Vcrbum
^
ct Vcrhinn. crat
apnt (?) Dcum
,
ct Dcus crat Vcrhum. Hoc crat in principio aput Dcum.
Oinuia per ipsum facta sunt, ct sinc ipso factunt cst niliil c). Quis occide-
ret, per (jiiem omnia facta sunt, et sine quo factum est nihil
.'^
Quis illuni
occidei'e posset , nisi se ipse humiharet ? Sed quomodo se humihavit , dicit
ipse lohannes cl): Vcrhuni caro factuni cst , ct hcibitavit in nohis. Verhum
enim Dei noii posset occidi : ut posset ergo pro nobis mori
,
quod mori
non poterat
,
Verbum caro factum est , et liabitavit in nobis. Immortahs
suscepit inortahtatem , ut moreretur pro nobis , et morte sua occideret inor-
tem nostram. Hoc fecit Dominus , hoc nobis jiraestitit. Magnus humihatus
est , huinihatus occisus , occisus et resurgens et exaltatus, ut mortuos nos
non rehnqueret in inferno , sed exaltaret in se resurrectione mortuorum
,
quos exaltavit modo in fide et confessione e) iustorum.
4- Ergo viam nobis Iiumihtatem dedit 2). Si ipsam temierimus, confite-
bimur. Domino , et non sine causa cantamus : confttchimur tihi , Dcus
:
confitehimur, ct invocabinius nomcn tuuin. Iinpudenter enim invocas no-
men eius, cui non confiteris. Primo confitere , ut pares habitationem ei
,
quem invocas. Plenum est euim cor tuum nefpiitia ; confessio autem fundit
immunditiam quam geris intus
,
et muudat domum quo veniat ille quem
invocas. Nam quisquis ante quam confiteatur invocat , iniuriam vult facere
ei quem invocat. Si enim aliquem sanctum non audes invitare in domum
tiiaiu
,
nisi prius miindaveris domum tiiam
,
ne oculi eius patiantur in-
iuriam
,
tii audes in cor tiiiim pleniim neqiiitia invocare nomen Dei , nisi
prius per confessionem fuderis interi6rem iniquitatem ? Ergo confessio
,
Fratres mei , humihat nos, humihatos iustificat, iustificatos exaltat. Nam
si fuerimus superbi , resistit nobis Deus : si fiierimus humiles, exaltat nos
a) Cod. praclio. —
b) 2. m. upud. Sic et mox. — c) 2. m. tuchil. Ita ct nioi.

ili 1. m. lulianuis. — c) Cod. co)i-
/cssioncm.
t) Augustiniis de saiicta viiginiuitate d. 31. Do- 2) Neiiio est qui sententias suas aliquando non
cfor hvmililafis Chri.Hfas. Ibideni. Contra snper- repetat. Ecce idem Augustinus serni. ed. CXXllI. ;i.
Inam maxime mililaf nnirersa disciplina c/irisfia- Isfa est ria
,
ambttla pcr humilitatem
,
ut venias
«8. Conferserm.ed. XXX. 9. CXVII. 17. Etquidem ad aeteriiitatem. Deiis C/iristus pafria est quo
apud Augustinum infinita piae humilitatis laus est. imus ; homo C/iristus via est qua imus.
DE nKSPOXSORIO PS.VLMO I.XXIIII.
35
Deus
,
quoniam superbis resistit, humilibus autem dat gratiam : et qui se
exaltat, humiliabitur
;
qui autem se humiliat
, exaltaljitur. Conversi ad p. im.
Deum a) ete.
Expheit sermo tle responsorio psahni lxxiui.
XVII. I^iCIPIT SERMO DE RESPOINSORIO PSALMI XL.
I. L>na voce muhi cantavimus
,
quia in Christo unum sumus. Popu- p."','^,.''"-
his eniin qui dicit phu'ah numero
,
pater noster
,
ipse est qui dicit
*:
ego
' ps. xi..
(fixi , Domi/tc
,
luiscrere mci : sana aiiimam meam
,
quoniam pcccavi
tihi. ^luUi enim peccare vohint
,
et peccata sua silji tribui nolunt. Atten-
dat autein sanctitas vestra superhos liomihes, quomodo nohint confiteri Deo.
Omnia enim mala quae faciunt , nohmt sibi tribuere ; et ineipiunt dicere,
quia vel fortuna fecit , vel fatum fecit. Sed dicit , diabolus fecit , ne dicat
,
ego feci. ToUat ergo ista de medio
,
qui haec dicit
;
quia et fortujia va-
iiitas liominum est , et fatum inanitas ; et cpii jnitaverit ahquid esse fatum
,
ipse fit fatuus. Et diabolus quamvis sit hostis noster, tamen consentien-
teiu supplantat : non habet vim cogendi , sed astutiam suadendi i). Si autem p
»"•
diabolus male suadens loqueretur sohis , et Deus per scril)turas bona do-
cens non loqueretur, haberes excusationem aput h) Deum. Diceres : cui con-
sensurus eram , nisi ei qui mihi loquebatur , cpiia tu mihi tacebas? Cum
autem diabolus non taceat ma!a suadere
,
et Deus non taceat bona nione-
re , aures tuae mediae inter diabohim [mahi] suadentem , et Deum bona
praecipientem
,
quare inclinantur ad verba diaboli , et avertuntur a verbis
Dei ? Dicit til)i ille: fac furtum. Dicit tibi Deiis : noli facere furtum. Si
audires ambos
,
pessinuis esses : et quomodo tamen posses ambobus ob-
temperare diversa iubentibus ? cum clamet Deus Christus
*
: nemo potest

Mattii. i
duohns dominis servire. lam vide qualis es
,
qui contemnis monentem
Deiim
,
et consentis diabolo decipienti. Quod cum facis , vel attende, et
iam noli facere : et ciim videris c[uia male fecisti , conlitere Deo. Accu-
sare noli diabolum
,
ut possis vere dicere : cgo dixi , Domine , misei^re
mei
: sana animani meam
,
qnoniam peccavi tihi. Non fatum peccavit , p- isi-
non fbrtuna peccavit : sana animam meam, quoniam peccavi tibi. Et quid
sum facturns? quia eniiu peccavi , aegroto : si aegroto , sana animam meam.
Hoe est confiteri niedico, et invocare medicum. Si peccata tua his volue-
ris tribuere
,
ut dixi
,
vel fortunae
,
vel fato , vel diabolo , non tibi ; et
iterum bona facta tua tibi volueris tribuere , non Deo
,
perversus es. Con-
tra enim quidquid c) mali facis
,
malitia tua facis : qnidquid boni facis
,
gratia Dei facis.
a) Ita heic cod. Deum
,
at p. SC. Voininum. —
bi 2. m. apiid. —
c) •;. ni. Iieic H mox. ifticcjuiJ.
1) Heic egregie explanat mentem suam Augusti- rillus quoque in epist. adRora. VIL 18. sic loquitur.)
niis, qui populari quasi sensu locutus fuerat retro Et quidem de libero arbitrio tres habemus Augusti-
seriii. VIII.
p. 18, ul)i videsis adn. (Quamquam Cy- ni libros , et de gratia ac libero arbitrio unum.
'M') SEKMO XVII.
•i. Videte aiileni qiioiiiodo Jieseio ([iii lioniijies a) noleutes cojivei-fiiutur
iid hlasplieiiiias , iit ipsiiiu Deimi veliiit aecusarc. Cujii coepejit euim ac-
cusare rortiiuani
,
tjiiia ipsa cum coei>it peccare , et ipsa iii ijlo j)eccavit
;
incipit accusare fatum; quaeritur ah eo qiiid est foituna , vel quid est
fatum ? et ijicipit dicei'e quia stellae eum coegerujit ad peccatum i). Videte
quomodo paulatijn blaspljemia eius cjirrit ad Deum. Stellas quis posuit in
i).
142.
caelo?Noniie creator oinnium Deus? Si ergo tales ibi posuit stellas
,
quae te
cogunt peccare
,
nonne vidctur ipse essc auctor b) peccatoriini tuornm ? Vi-
de quain pervei'sus es , o homo
,
qui cum Deus accuset peccata tiia , non
iit te pnniat , sed ut illis pnnitis , te liberet; tu contj"a piojiria perversi-
tate, iiln bonnm aliquid iiicis , tibi impiitas ; ubi aliquid mali , Deb impu-
tas a). Converte ergo te ab ista perversitate ; esto con-ectus, et incipe con-
tradicere tibi, et a contrario tibi loqui. Quid enim ante dicebas ? qiiod
facio boniini , ego facio: quod facio maliim , Deus facit. bnmo sic est ve-
rnm : qiiod facis bonum ,
Dcus facit
;
quod facis malum, tti facis. Haec
dicendo
, non frusti-a cantas : ego dlxi , Domlnc
,
iniscrcrc inci : sana
aniniaiii nieani, quoniam. pcccavi tibi. Nam si nbi male , Dens iiicit ; et
iibi l)ene, tu facis ; iniquitatem loqueris adversus Deiim. Aiidite et hinc
j-s. I.XXIV. n. qnid dicat j^sahnus
*
: nolitc ,
inquit , cxaltarc in altnm cornii vcstriim
,
nccjuc loquamini advcrsus Deum iniquitatem. Hanc enim iniqiiitatein lo-
quebaris adversus Denm
,
qna omnia bona tibi volebas ti"Jbuere
,
et omnia
p. ii!. niala illi. Exaltando cornu supeibiae ,
loqnebaris advei"sus Deiim iniqnita-
teni; cum humilitate
,
loquebaris aequitatem. Quae est aequitas, qnain lo-
({ueris cuin huniilitate ? Ego dixi , Dominc, miscrcrc mei : sana aniinam
mcam
,
quoniam pcccavi tibi.
3. Ideo cnm dixisset ipse psalmus: nolite cxaltarc ia altuin cornu vc-
strum
,
ncquc loquamini adversus Dcuni iniquitatem
,
subiecit statim
:
quoniam nequc ab oriente , ncque ab occidcnte
,
ncquc a descrtis mon-
tium
;
quoniam Deus iudex est ; Jumc humiliat , ct liunc exaltat. Dtios
homines videt, id est duo genera hominiim. Quos ergo duos homines vi-
det? Unum supejbientein
,
alterum confitentem : iinuin loquentem aeqtiita-
tein
,
alterum lotjuentem ini<piitatem. Quis loqtiitur aequitatem ? ille qui
dicit : ego peccavi. Qiiis autem Io<[uitur iniquitatem ? ille
(?)
qui dicit
:
non
ego peccavi, sed fortuna peccavit, iatuin [)eccavit. Cum ergo videas duos
homines, unum aequitatem
,
alterum inic[uitatem loqtientem ;
unum hiimi-
lem
,
alterum stiperbum
(/)
; noli mirari
,
quia sequittir quod dicit
:
quoniam
a) Homincs scribitur 2. m. suiior rasura.
— h) I, m. avtnr. — c) A.(iilitHr illc 2. m. — il) l. m. siQ^ervum, v. pro b.
i) Aui^ustinus enarr. ia psalmum LXXII. u. 22. caelo etlam figere
conentur
,
et a sideribvs ma-
Sciaiis, Fratres, 7mtltos disptitare et dicere etc. qiiia nare menliaiifiir. Adversus lias superstitiones (licit
steUis subiectciestintvoluntatesnoslrae ,quiaunits- iuterduui etiam Eusel)ius alex. a nobis editus.
qtiisque non pro merilis agitiir , sed necessitale 2) immaueui haue blaspliemiani
,
quae lacit Deuni
steUarum suarnm : docfrina mala ,
doctrina im- peccati auctorem
,
postea inculcavit impius JMoha-
pia.. Item serm. ed. CXCIX. 3. f ani homines ne- inedes
,
praesertim in secunda Corani sura
,
ut dixi in
gent voluntatem qua pcccant ; confuigant necessi- adu. ad Iiicetam byzantinum p.
348. .Sine dubio au-
tatem
,
qita pcccata defendant ;perditos mores in tem Mohamedani caelestis fati superslitioue laboraut.
DE RESPONSORIO PSALMl XL.
37
Deus iudex cst ; Itunc humiliat , et Jiuiic cxaltat. Et parum est quod di- \
xi n) ,
Frater , ne sic loquaris
,
ut tibi tribuas bona quae facis
,
Deo auteni
niala ; sed etiain l)ona ipsa quae iacis , si Deo sic tribueris
,
et Deo inde
i>ratias egeris , iit taiuen super alios
,
qui nonduni bona operantur, extollas
te , et quasi iain perrectaeA)iustitiae tibi videaris, quia non facis honiicidiuin,
aut non facis adulteriuni, aut nou facis furtuin
,
aut ieiunas, aut das elee-
niosynas c), iam inde til)i videaris perfecisse iustitiam , et spernas eos qui ista
non faciunt , et super])ias quasi sanus intuens iniirmos
;
et sic inprobat
te
Deiis. Debes enim quantumcumque profeceris
,
non attendere quantum
transieris , sed quid tibi restet , donec d) finias Yiam , et gaudeas in patria
,
exaltatns in rege ipsius patriae
,
qui propter te ipsum hnmilis e) iactus est.
4- Propterea dno quidam in templo ostenduntur a Domino
;
et sic di-
cit evangelium
*:
diccbat autem ct adversus eos , (jui sibi iusfi videbanlur
,
ct spernebaiit ccteros
,
similitudinem hanc. Duo (juidam asceiiderunt in
templum (jrarc ; unus pharisacus
f),
et alter publicanus. Pharisaei quasi
principes ludaeorum erant, vel ut docti, vel ut sancti ipsorum : publicanos
autein illi habebant neqiiissimos peccatores. Ascenderunt ergo ambo in tein-
phun orare. Et Pharlsaeus coepit dicere : Dcus gratias tibi ego. Videte quia
ex eo quod habebat boni, Deo gratias agebat. Sed videte
g)
ubi reprobatur :
quia contemnebat eum quem videbat peccatorem. Ideo vide verl)a sequentia.
Gratias tibi ago, (juia noiisum sicut cetcri homincs, iniusti, raptorcs, adui-
teri, sicut et h) puhlicanus iste. Attendit illum et contempsit, et superextidit
se, et nihil rogavit dari sibi, sed tantum gratias egit ex eo quod habebat
,
quasi iam esset perfectus. Et coepit enumerare iani Deo veluti merita sua
:
ieiuno bis in sabbato
,
decinias do omnium (juaccumcjue possideo. Ad me-
dicum venerat curandus , et sana membra ostendel)at , vulnera tegebat. Pu-
blicanus autem dc longimpio stcdmt , nec oculos ad caclum audcbat le-
mre i), sed pcrcutiebat pectus suum dicens : Doniine
,
propitius esto mihi
peccatori. Videte quomodo non quaesivit non accusari. Se k) accusabat et se
verberabat, pugno percutiebat pectus , timore conscientiam , et conlitebatur
Deo. Attendat sanclitas vestra, quomodo hunc humiliat , et hunc exaltat.
Audite verba Dominl conscquentla : amcn dico vobis , descendit de tcmplo
lustificatus publicanus magis (piam illc pharisacus. Et tamquam diceres
:
Domine, quare sic ? et diceret tibi : (pioniam (jui sc cxaltat, humiliabi-
tiir
; et (pii sc liumiliat , cxaltabitur. Hanc ergo liabentes huinilitatis viam
,
PVitres carissiini, proficite
/),
abstinete vos ab omni nequitia, atque m)
etiam mores vestros
,
adiuvante Deo , cui confitemini. Conversi etc. i)
Explicit serino de responsorio psalmi XL.
a) Coil. 1. m. rfic(, 2. dicis. — h) Cod. pcrfccte. — c) Cod. haelema<:ijiias. — d) Cod. iliim ncc
,
qui arcliaismus , non error,
lortasse est
,
pro (/o«cr. — e) Cod. Iiitmilcs. —/) I. m. /ariseus. Sic et poslea.

'j) 1. m. Oidctc , b. pro v. —
h) s. 'm. etiam.
— i) 2. m. Irharc. — /.) Cod. lieic et postea 1. m. si , i. sic. — I) i. m. pnifiietc. — m) 1. m. adrjue. Et quidem ariqiie ctiam
alibi in aiitiquissimis mss.
1) Posthinc litteris iaclinatis et quasi barbaricis nibus ma/is clomiHus Icsus Christus
,
qui rcf/nat
additur a 2. rnanu ^»onia»( ipse liberat vos de om- in, saecu/a.
38
XVIII. INCIPIT DE NATALICIO SAISCTI lOHANMS 1).
.H<
cod. vai. 5758.
I . JLlodierni tliei festivitas nota est auribus et cordibus et actibns ve-
p. H".
stris a). Unde ergo loquamur liodie
,
nisi de illo cuius natabs est hodie ? lo-
liannes ergo sanctus natus de sterili
,
jiraecui'sor Doniini nati de virgine
,
factus est domini sui Salvatoris a) ex iitero adnuntiator. Post uteruni b) ste-
rilis, quae pareret non erat; virgo unde parei^et, non erat: genuit sterilis
praeconem
,
virgo iudicem. Sed multos praecones dominus ipse lesus Christus
ex utero virginis venturus ad homines praemiserat. Omnes prophetae al)
ipso praemissi sunt; sed ipse in ipsis loquebatur, qui Aenit post illos. Cum
ergo multos praecones ante se miserit Dominus
,
quid excellentiae amplius
habuit , cuius natahs nobis hodie commendatur ? Nam neque hoc sine sig-
no cuiusdam magnitudinis fuit
,
ut non lateat dies natahs eius. Ahi pro-
plietae quando nati fuerint
,
ignoramus; de lohanne nescire non hcuit.
Etiam hoc magnum ipsius
,
quia ceteri praemnitiaverunt Dominum , et vi-
dere desideraverunt , et non viderunt: et si viderunt in spiritu
,
futuriun
p.
iis.
viderunt, praesentem autem non hic viderunt. Dicit autem ipse Dominus
de ilhs ad discipulos suos
,
quia multi prophetae et iusti voluerunt videre
quae videtis
,
et non viderunt ; et audire quae audistis, et uon audierunt.
Numquid non ipse illos mittebatPSed erat in onuiibus desiderium , si heri
posset, videre hic in carne Christum. Sed quia praecesserunt moriendo
,
sicut praecesserunt nascendo, nou hic eos Christus invenit, sed tamen eos
in aeternam vitam Christus redemit.
2. Et ut noveritis quale circa omnes desiderium erat videre hic Chri-
stum, i-ecordamini seneni illum Symeon , cui non parvo bono niuitiavit
SpiritusDei, quod non esset exiturus de hoc saecido nisi vidisset Chri-
stum. Natus est Clu-istus , cognovit illum infantem in manibus matris, ac-
cepit , tenuit in manibus , cuius divinitate ipse portabatur : et tenens in
manibvis infantem Verbum c), benedixit Deum dicens
*
: nunc dimittes d),
'
Luc. II. 29. Doniine , scrvuui tuuni in pacc
,
quoniani vidcrunt oculi mci salutare tuum.
p. U9. Prophetae ergo nulli alii viderunt: Symeon infantem vidit : lohannes con-
ceptum agnovit et salutavit , iuvenem adnuntiavit et vidit. Excellentior
a) 1. m. salvatnr, 2. xalmtoris. Casin. doriiini siii salutator, cx iitero adiiuiitiator. — ti Ila eoil. I. m. At 2. ilelL'vit m.
— <) Ita cod. 1. m. Et sic etiam casin. Seil tamen in nostro 2. m. verbo. — d) Ita cod.
1) Sermo bic vaticani codicis vetiistissimi con- tista non modicaiu graecorunj sermoDum collectio-
ferendus est cum illo paris tituli
,
quein e\ casi- nem memini me videre ms. inter AUatii seu Ver-
nensibus codicibus eruit vir v.l. et mihi dum vixit natiae schedas iu vallicelliaua Patrum Oratorii bi-
amicissimus, dominus Frangipanius
,
ediditque in bliotlieca.
romano libro n. VII. i\Iulta euim ad litteram eadem
2) Cur dicit artibus ? Utique hoc loco nonnisi ho-
sunt; sed tamen initium differt; tum et tota quiu-
nesti laetitiae pompaeque actus denotari queunt. Ce-
decim versuum clausula a casinensi sermoue abe- teroqui superstitiosos baptismos seu lotiones apud
rat. Sermo quoque CCLXXXVIII. in edit. Maur.
llipponenses in festo Praecursoris repreiiendit mag-
cum nostro saepe congruit. Utiliter vero conferentur
nopere Augustinus iu serm. ed. CXCVI. 4, et iu ap-
ceteri sermoues Augustini de Baptista T. V. edit.
peud. serm.CCLXXVH.
4. Innno de multis veteruin
Maur. cum append.
, et in parisiacis additamentis
,
superstitionibus in praedicto festo copiose agit Pa-
nec non etiam vindobonensis unus. Oe S. loli. bap-
ciaudius de cultu s. loli. baptistae dissertatioiie VIII.
SERMO XVIII. DE NATALICIO SANCTl lOUAXXIS.
30
ergo iste
omnibus ceteris. Avuli de illo testimonium
Domini : se illi prae-
tnlit ,
neminem alium. Valcle magnus erat
,
cui iam qui praeferretur
,
praeter Christum , non erat. Proinde ipse Doniinus ita dicit
*
: iii natis mu- •m.h
Jieruin ncmo exurrcxit (t) maior lohanne haptista. Et ut se illi
praeponeret:
<iui
autcm niinor cst in regno caelorum, maior illo cst. Se dixit minorem
et maiorem; minorem nascendo, maiorem dominando : post illum
enim na-
tus est Dominus, sed in carne, sed de virgine : ante illum autem in prin-
cipio erat Verbunu Magna res ! post loliannem Christus
, et tamen
lohannes
per Christum. Omnia enim pcr ipsuni
facta
sunt, ct sine ipso
factum est
nihil. Quare ergo venit lohannes? ostendere viam humihtatis , ut praesum-
ptio hominis minueretur, gloria Dei augeretur. Venit ergo lohannes mag-
nus, commendans magnum. Nam cum a ludaeis inten-ogaretur
*
utrum ipse

loh
esset Christus, tam magnus erat ut possent fiilh homiues : dubitalum est p. isi
de illo , utrum ipse esset Christus ; et ita dubitatuin est, ut interi-ogaretur.
lam si esset fiUus superbiae b), non doctor liumihtatis , opponeret se homi-
nibus errantibus, et non augeret c) ut id putarent ? Sed iam quod putabant,
acciperet ad honorem suum augenduni d). Sed absit lioc a lideh amico sponsi,
ut se pro illo ab sponsa dihgi vellet. Confessus est se non esse quod non
erat, ne perderet quod erat : non erat ille sponsus lohannes. Nam cum in-
terrogaretur
, hoc ait
*
: qui Jiahet sponsam
,
sponsus cst
; amicus autein
loii
sponsi stat
,
et audit euni , et gaudio gaudet propter i^ocem sponsi. Ego
quidem haptizo vos in acjua , in paenitentia ; cpii autcm venit post me
,
maior me cst
, cuius non sum dignus corrigiam calcicuncnti solvere*. Vi-
•Mi«
dete quantum minor esset , si dignus esset! Venit docere superbos e) hu-
militatem
,
adnuntiare viam paenitentiae , venit vox ante verbum.
3. De Christo quid dicitur ? In principio ei^at Verbum , et Verbum erat
aput Deum
,
et Deus erat Verbum. Hoc erat in principio aput Deum. Sed p. im
ut Veniret ad nos
Verbjani , Verbum caro factum est ut habitaret in no-
l)is. Ergo quia Christum Verbum audivhnus
;
quia vox lohannes
, audia-
mus. Dum diceretur ilh : tu quis cs , respondit : ego sum vox clamantis in

loii.
dcscrto i). Si ergo Christus Verbum
, vox lohannes
;
ut diceretur nobis
Verbum, adsumptus est lohannes tamquam vox : et ut veniret ad nos Ver-
bum, praecessit vox. Ideo et Christus ante lohannem erat in aeternum ; et
tamen nasci prior non deliuit, nisi lohannes et vox ad nos praecederet
Verbiun. Erit ergo tempus quando videbimus Verbum
, sicut videtur ab
angehs
:
nunc tanien proficiamus in Verbo , ut cum ipso maneamus in ae-
ternum. Illum autem oportet crescerc , me autcni minui. Hoc et per nativi-
tates ipsas verbi et vocis apparuit. Natum est Verbum octavo kalendas ia-
nuarias, unde incipit augeri dies
; nata est vox ante verbum Dei
,
qnando
uicipit minui dies
: ilhim, inquity)
, oportet crescere, me autem minui. Ipsae
p- 1^2.
<i) Er se/inentem s expeliore interclum in nntiquis mss., iam ego adnot.ivi in conspectu orthogr.apIiico Ciceronis de rep Et
r.itionaI)ilius Iioc fieri, docet Priscianns in ed. Putschii p. 'm.
-
bj i. m. supcrriae.
-
c) I. m. ageret. -
d) I. m aQemlum
— e) I. m. siipervos.
—f)
Cod. iiigvicl.
1) Huc usque codex casinensis, plenimqiie
cougruens cuiii vaticauo.
Hinn. XUI. i:i.
40 .SER.MO XIX.
passioiies lioc ostenderunt : niinutiis est lohannes percussus capite ; crevit
Christus, erectns est in cruce i). Itaque , Fratres, celeljreinus natalem vocis
in honore Verbi, iwn in chrlctatihus et comisationihus , sicut dicit aposto-
<:<iioss. lu. 17. Ins , secl omnici (/uaccnnu/uc amtis , omnia in nomtne Dci facite : ct Deus
piiiiip. n. !J.
...
i p ^
j
y
pacis erit vohiscum.
Explicit de natahcio sancti lohannis.
XIX. IiNCIPIT DE NATALE APOSTOLORUM PETRl ET PAULI.
>.ii.^a,^8.
I . X3eatissinioruni Petri et PauU apostolorum ho(he natalis inluxlt a)
;
natalis non qui mundoimpHcavit, sed qui de mundo hheravit. Per humanam
qnippe infirmitatem nascitur homo ad aerunniam
}>),
per cluistianam carita-
tem nascuntur martyres ad coronam. Et hic dies ob eoruiu meritum factus
1'
''3-
est nobis : propositus ad celebrandi sollemnitatem
,
et ad imitandi sancti-
tatem ; ut recordantes martyrum gloriam , amemus in eis quod oderunt qui
occiderunt ; et amantes virtutem , honoremus passionem. In virtute meritum
comparatum est , in j)assione merces restituta. Unus dies duornm mailyrum
et duorum apostolorum
,
quantum ecclesiae traditione percepimus
,
non
uno die passi sunt, et luio die passi sunt a). Hodie prior passus est Pe-
trus , hodie posterior passus est Pauhis: aequavit meritum passionem, cari-
tas occurrit ad diem : hoc egit in eis qui erat in eis, qui iu eis patiebatur
,
qui cum eis patiel)atur
,
qul adiuvabat c) certantes
,
qiii coronabat vincen-
tes. Audiamus itaque ex evaugeho meritum Petri , audiamus e.v epistula d)
apostolica meritum Pauh : modo recitatum est evangelium
,
modo audivi-
' loh. XXI. ir,.
mus
*
: Dominus clixit acl Petruni : Sinion Petre, amas mep Et il!e : amo
,
Dominc. Et rursus Dominus
3)
: pasce oves meas. Interrogat tertio
,
non ad
aliud
,
quam hoc quod bis interrogavit. Ad illum tertio interrogare pertine-
p. 174.
bat, Petrum tertio respondere iam taedebat. Contristatus est enim Petrus
,
ait evangelium
,
quia eum tertio Dominus interterrogavit , et ait : Domine
,
tu scis omnia , tu nosti (juia amo tc. Et Dominus : pasce ovc^ meas.
Docei^e vult aliquid, 'qui interrogat quod novit. Quid ergo voluit tertio
interrogans Dominus quod sciebat
.-'
Docf*re Petrum. Quid putamus , Fra-
tres.^ nisi ut caritas tolleret infirmitatem, et ut nosset Petrus tertio con-
fitendum esse per amorem
,
qui ter negaverat per timorem. Meritum Petri
u) 2. m. iUuxU. — V) 2. m. herumnttm. — t) Cod. adiubulat. —
rf) Epistula , non episl<ila
,
constanter in antiquis codi-
cibus
,
puta Ciceronis , Frontonis , et in inscriptionibus.
1) Siinilia liis partiin dicuntur in serm. edito p. 143. citati, eodein die ,
nempe III. kal. iulias,
CCLXXXVII. 4. Item serm. CCLXXXIX. 4. Nee sed Don eodem anuo, passi sunt. Quare lioc loco
noQ enaiT. in psalmum CXXXII. II. Augustinus ludens quodammodo verbis
,
more suo
,
2) Idem Augustinus serm. ed. CCXCV. 7. de Pe- ait : non unn die , el uno die.
tro et Paulo ait: (jiiainquam diversis diebus pate- .3) Vides heic omissa nonnulla de sacro textu; si-
rentur
, nnum sniit. Tum etiam serm. CCCLXXXI. ve quia Augustiuus compendio studuerit; sive potius
i- densdem: sicut fraditiojiepatrum cognilumine-
quia anianuensis 6y.iior;X--JToii deceptus transilie-
moria retiiietur , non uno die passi suntpercaeli
rit,quod sollemne amanuensium vitium alia pluriiua
spatia dectirrentc
. Kn solutio est, quod sicut aiuut cxempla demonstrant. Confer serm. ed. CC.KV. 4.
Piudentius et Arator
, a Sandinio in liist. apost. et seq. 4.
I)E >'ATALE APOSTOLORCM PETRI KT PAULI. M
quod pavit oves Dei. JMoritum Paiili iterum aiuliamus. Dieeliat (liscipulo
suo adnuntiaturus a) ei suam passionem tuturam
;
et ei timorein ablaturus
exemplo suo
*:
tcstijicur covain Dco ct CJivisto Icsii qui iudicatnrns cst vims
' "• Tim. iv. i.
et mortuos , et manifcstatioiicm et rcgiium eius. Constrinxit illum testili-
catione, et subiecit : jjracdipa vc.rhum, iiista oportuuc b) inportniic.
1.
Hoc audientes et nos pro modulo nosti-o oportuni sumus volentibus,
inportnni nolentibus. Oportunus est esnrienti qui panem porrigit
; impor-
tunus est aegroto qui ad escam cogit : illi cibus porrigitur, illi inpingitur;
p. i:,,.
uni est grata, alteri est amara refectio
;
sed utrumqiie non deserit dilectio.
Accipiamus ergo in exemplis merita apostoloium : passiones autem non
solum non timeamus y
sed etiam si necesse fuerit snbeamus. Audite quid
dicat idein apostohis
*
: cgo ciiim iam immolor. bnmolatio ad sacrificium
li- nm. n. 6.
jiertinet : passionem suam , sacrificium esse noverat Deo 2).
Non illi qui oc-
cidebant, sed ille offerebat patri tale sacrificium sacerdos. Cur dixerat
:
ne
tinuieritis eos qui corpus occi(Umt ? Tempus , iiKjuit c) ,
resolutionis mcac
instat. Quid ei'go , o Paide , in illa resolutione speras , o laboriose, pro
quiete ? Tempus , inquit , resolutionis meae instat. Quid egisti ? cjuid spe-
ras? Bonuin ccrtamcn certavi , cursuin consummavi
,
Jidcm
scrvavi. Unde
servavit fidem , nisi quia non est territus a persequentibus ? Praedica vcr-
v. 2.
buin opportune d) inportune e). Quam ei*go sceleratum nobis est, ut cum ti-
memus , iidem non servemus , ei
f)
praesertim qui nos docet et amare me-
liora, et timere maiora ? Qiiid([uid
f^)
potest dulee habere ista vita, non est
p'""
paradisus
,
non est caelum, non est regnum Dei , non est societas angelo-
rum , non est consortinm illorum civium supernae Hierusalem. Susum
//)
cor feratur , terra carne calcetur. Docuit nos Dominus contemnere trans-
itoria , diligere aeterna : docuit nos , curavit nos : et curat , fpiia digna-
tur : non enim sanos invenit , sed ad
/')
aegrotos medicus venit : calix passio-
nis amarus est , sed onnies morbos poenitus k) cvn-at : calix passionis amarus
est , sed prior eum bibit medicus , ne Ijibere dubitaret aegrotus. Ergo bi-
batur calix iste , si ille eum dederit qui novit quid det , cui det. Si autem
non vult ut bibatur, alio modo sanet , dum tamen sanet. Nos tamen tanti
medici manibus securi subdamm'; omninocerti, nihil
/) eum adhibiturum
quod nobis non expeclit. Debitum enim quod exigebat Paulus , tamquam
ex merito repetebat. Et cjuod meritum ? cursuin consummavi , honum
ccrtamen certavi
,
Jiclcin servavi. Haec egisti ; c[uid speras ? Dc cctcro su-
,,, ,77.
percst mi/ti corona iustitiac , (juci.m rcddct mihi Doininus in illo die in-
stus iude.v. Non ait , dat, sed reddet : si reddet , debebat. Et num quid
a) L>. m. annunt. — b) Ita coil. lieic et postea , cum unica /i, quod et in aliis vidi codicilius
— c) 1. m. inqukl. — d) Ita heic
cod. opp. — e) 2. m. hnp. —
/)
Ita recte cod. I. m. At 2. meudose et. —
g) 2. m. qnmjvid.
— h) Archaismu?. pro sursiim. Confer
iiulicem uostrum ortliograpliicum ad Frontonem. — i) aii 2. m. apponilur. —
A) Ita cod. cum diphtliongo ve. — l) 2. m. nichit.
I) In codice Inuresali. (Spicil. T. V. p. 1G7.) ser- molari .te dixit, no7i mori.: non quia non moritur
mo .lugustini de sancto Pefro
,
iibi dicitur -.
pa- qui iminolatur ; sed non omnis qui moritur immo-
scc oi-es meas. Blemorat et Possidius in indic. latvr. Ergo immolari , est Deo mori ; diicfum est
cap. IX.
enim rerbum a sacrificio. Omne quod .sacrijicaiiir,
1') Augustiiuis idein in senu. cd. CCXCIX. 3. /m- Deo occiditur.
G
'^2
SKitMO XX.
imitiumi iiccoperat, ut deberet ? Debet coronain
,
reddit eoi-onain , non la-
ctus debitor ex mutno nostro , sed ex proiuisso suo i). Necjue eniin ciim
eius nierita coronabat , non dona siia (;oronaI)at. Propterea ergo , Fratres
karissiini
,
propterea Deus debitor qiiia proinissor.
Kxplicit de natale apostolorum a).
XX. IXCIPIT l)K tlAPITULO ECCE EGO SHTTO VOS SICUT OVES
% ET CETEllA.
DE NATALE JIARTYRUM 3).
1 . Oolleiiuiitas iiiaityriun
, dilectissimi
,
(pia passionis eorum memoriam
celebramus
,
ad imitandum nobis proponitur, ut si qiiid fbrte durae teni-
ptationis acciderit, usque in linem perseveremus , nt salvi esse possimus
,
sicut modo ex evangelio lectum simul axidivimus : qui persevcravcrit iisqiic in
Jlncm, hic salvns crit
*.
Et finis a) quidem huius saeculi fortasse longe est,
tbrtasse prope est. Vohiit antem Dominu
s
, ut lateret quando luturum sit,
ut homines semper parati expectent qnod ignorant quando venturum sit.
'^^ed ille iit (hxi iinis saeculi , sive pro])e sive longe sit , unicuiusque hominis
finis qiio ab ista vita in aliam pro merito suo transire cogitur, propter
])revitatem mortalitatis hiiius, longe esse non potest. Ad hnem uti(pie suum
iinus({uis(|ue nostrum praepaiare se del)et4): nihil h) quippe nocebit ultimus
dies ei qui omnem diem tamquam ultimum cogitans ita vivit, ut securus mo-
riatur; dum ita moritur
,
ne in aeternum moriatur. Ista cogitantes marty-
res sancti, quomodo audierunt vocem Domini dicentis : eccc cgo mitto vos
vciut ovcs iii mcdium iaporum ! qiianta hrmitate rol)orati erant, iit hoc
non timerent c) ! Ex hoc enim apparct
,
quam multi essent lupi , et paiicae
oves, quia non hipi missi sunt in medium ovium , sed oves in medium lu-
poriim 5). Neque enim ait Doininus : ecce ego mitto vos sicut leones in me-
diiim iumentorum, sed oves dicens in mediuin luporum , satis ostendit pau-
citatem ovium
,
greges luporum. Et cum unus lupns quam libet magnum
gregem soleat perturbare, missae oves in medium innumerabilium luporum
,
ibant et non timebant
;
quia qui eas mittebat , non dimittebat c/). Quid enim
timerent ire inter lupos , cum ((uibus erat agnus qui vicit lupum?
2. In ea quippe lcctionc audivimus* : « cum tradiderint vos, nolite cogitare
w quid loquamini ; non enim vos estis qui loquimiiii, sed Spiritus patris ve-
« stri qiii locpiitur in vobis.» Unde dicit alio loco : «ecce ego vobiscnm sum
a) I. m.Jincx. — h) 2. m. nichil. — cj Cod. timireid. — rf) I. m. dcmiltebal.
1) Ingeniosa et veia definitio reimiiieratioiiis a Deo! sermones fuerunt etiam incodd. lauresiiamensibus
,
Conferatur autem euarratio ia ps. CII. n. 7. et seqq. Spicil. rom. T. V. p.
168.
Item serin. 2. in ps. LXXII. n. 5: cum praemiitm 1) Consonat sibi Augustinus iii sennone ad ca-
venerlt, sua elona coronabit , non merita tua. teciiumenos n. 8. Finis mundi in proximocst: rt
2) Sermo .Augustini lialiitus de die natalicia apo- si , ut quidam putant in proxtDto non est
,
dies
stoloruni Pelri et Pauli , fuit etiaiii in codice ve- nltimus uniitscuiusqtte nostrian incertus esl. Ea-
tere laureshamensi, Spicil. rom. T. V. p. 173. Deni- dem dicit allis verbis in serm. ed. IX. 2.
que moneo, initium sermonis.58. inter S. Fulgentio .'.) Non .semel delectatus videtur lioc mentis suae
adscriptos, cum hoc S. Augustini de duobus apostolis conceptu Augustinus ; naimiue et iii serm. ed. LXIV.
congruere, sedreliqua ibiomniadeincepsdiscrepare. eundem repetit ; nec nou de serpeutis astutia
,
et
3; De natali martyrum
,
et de nataliciis martyrum de columbae simplicitate.
PE NATALE MARTYRUM.
43
5) nsc[ue in con.snnniiationeni saecnli. » Numquid illi fjni tnno istani voceni
Doiiiini audiebant , hic erant futuri usque in consuiniiiatioiiein saeculi ? Sed
nou solum illos decessui'os , verum etiam ceteros
,
et nos ipsos , et qiri post
nos in liac \ ita futuri snnt , successuros Dominns attendebat , et oiiines in
uno corpore suo videbat. Hanc ergo vocem
,
qvia ait*: vobiscnm snni usque
^Maiiiixxviii,
in consnmmationem saeculi , non sobnn ilU , sed et nos audivimns : et si
tunc non audiebamus in nostra scientia, audiebamus in illius praescientia.
Quapropter ut securi vehit oves inter hipos, teneamus praecepta eius ad-
monentis nos ut simus simphces ut cobunbae , astuti ut serpentes : siinphces
ut cohimbae
,
ne cuiquam noceamus
;
astuti ut serpentes , nt ne nobis no-
ceatur caveamus. Sed cavere ne tibi noceatur non poteris , nisi in quo tibi
noceatur inteUexeris. Sunt enim qui pro rebus temporahbus resistendo di-
p. m.
i>ladiantur, et cuin repraehenderis quod magnopere resistant , cum debeant
magis , sicut Dominus ipse praecepit, non resistere malo , respondent ilhid
se facere
,
quod dictum est , astutl ut serpentes. Attendant ergo quid ser-
pens faciat, quomodo circulos corporis sui pro capite obiciat ictibus ferien-
tium, ut illud custodiat in quo vitam habere se sentit : quomodo cetera
,
quibus longus est, contemnat, ne caput eius a persequcnte caedatur. Si
ergo vis imitari serpentis astutiam , caput tuum custodi i). Scribtuni a) est
autem; caput \'iri Christus est
*.
Vide itaque ubi liabeas Christum
,
quia per i. cor. xi. ?..
lidem in te habitat Christus. Hahitare, inquit, Christuin per
fidem
in cor'-
dihus vcstris
*.
Ut ergo fides tua integra permaneat
,
persecutori cetera op- •
tphc. iii 17.
pone, ut ilhid
/^)
ubi vivis, incohime perseveret. Nam Christus ipse salvator
caput universae ecclesiae dominus noster , sedens ad dexteram patris , iani
p. ,5^,
feriri a persequentibus non potest ; tamen conpatiens nobis , et in nobis se
esse demonstrans , Saulo ilh qni postea Pauhis ajjostohis factus est , de cae-
lo c]an\A\ 'it : Saule , Saule, quid nie persecpicris* P ¥x ipsum qnidem nemo
» Aot. .xxii. r.
tangebat, sed pro calcatis in terra membris snis desuper tamquam caput
clamavit. Qiiod si per fidem Christus habitat in corde christiano
,
nt ipsa
fides saiva sit , id est Christus in credente permaneat , contemnenda sunt
quaecumque percutere vel auferre poterit persecutor, ut illa potius pro fi-
de
,
non fides pro illis intereat.
3. Hanc astutiam serpentis martyres imitati, quoniam caput viri Cliri-
stns est, pro Christo tamquam pro capite suo persecutoribus obiecerunt
quidquid c) mortaliter possidebant , ne ibi morerentur nbi vivebant. Hog
praeceptum Domini tenuerunt monentis , ut essent astuti ut serjientes ; ne
quando iubebantur capite caedi , tunc se caput perdere crederent ; sed car-
nis capite praeciso
,
caput Christum integrum retinerent. Qualibet enim
p. iw.
saevitia membra corporis tortor invadat, qualibet crudelitate lateribus exa-
ratis
dilaniatisque visceribus, ad omnia carnis interiora perveniat, ad ca-
put nostrum non potest pervenire
,
quod non permittitur vel videre. Per-
a) -1. m. scripliim. — b) Cod. I. m. iUut , sed infra I. m. illml. —
c) 2. m. quicquid.
1) Coaferatui' locus Augustioi siinilis in enarratioue psalmi I.II. n. 10.
44 SEKMO XXI.
venit saiic, si velit, iion saeviendo iii nos , sed credendo quod nos. Qno-
luodo autem feniinae ut coronani niartyrii niererentur
, hanc astutiani ser-
pentis imitari potuerunt ? Caput enini viri dictus est Cliristus , caput autem
nndieris vir : neque enim pro maritis passae sunt
,
quando ut paterentur
vicerunt etiam revocantium blandimenta maritorum ? Quia et ipsae per ean-
dem fidem membra sunt ecclesiae ; ac per hoc Christus qui universae ec-
clesiae caput est , onniium niembrorum suorum caput est. Tota erj^o ecclesia
p
ifli-
et feniina appeliatur et vir; nam et una virgo dicta est. Apostolus dicit*:
' Ti. cor. XI. -2.
optavi vos uni viro virgincin castaui exhibere Christo*. Et vir intellegitur
Ephcs. IV. i;.
cum idem apostolus (Ucit : doncc occurramus onines in unitafem Jidei in
agnitionein Jilii
Dei , in virum perfectum , in mensurain aetatis plenitudi-
nis Christi. Si ergo femina est , vir eiiis Christus est : si vir est , caput eius
Christus est. Cum itaqne caput muUeris vir est , et vir ecclesiae Christus
;
cum pro Christo etiam feminae passae sunt , serpentis astutia pro suo capite
pugnaverunt. Custodiamus ergo adversus persecutores caput nostrum , astu-
tiam serpentis imitemur , et pro ipsis persecutoriljus nostris ingemescannis
ad Deum , ut et cohimbarum innocentiam teneannis.
Exphcit serino ubi dicit: ecce ego mitto vos sicut oves in medium hiporum.
p. Mi.
XXI. INCIPIT DE RESPOASORIO PSAEMI LXXXIII.
^- 3-
Beati qui hal)itant iu domo tiia !
*
et cetera. Felieiter.
Cod. val. Tw.-.s.
p. UI2.
i.X raesentem psalmum simul nobiscum cantavit caritas vestra. Adiu-
vate itaque me orationibus vestris
,
et d) sit friictuosus auditiis, nec inanis
redeat auditor
,
qui intentus adfuit cum audiret
;
respondimus enim : beati
qui habitant in domo tua i). Unde beati ? qiiid habituri ? quid acturi ? Om-
nes qiii l)eati diciintur in terra
,
habent l>) ahquid, et agunt ahquid. Beatus
est homo ille tot praediis, tanta famiha, tanto auro et argento ; habendo
beatus dicitur
,
Ijeatus est ; ad illos honores pervenit, ad proconsulatum
,
ad praefecturam : agendo beatus dicitur
;
ergo aut habendo aut agendo.
Unde autem ibl lieati ? quid haliiturl ? ([iiid acturi ? Qiiid habituri , iam
dixi : heati (pd hcdntant iii domo tua. Domum tuam si habueris pauper
es a) ; si habueris donuim Dei , dives es. In domo tua timebis latrones ; domui
Dei niurus ipse Deus est. Beati ergo qui habitant in domo tiia : possident
Hierusalem caelestem sine angustia, sine pressura c)
,
sine diversitate et di-
visione hmitum: omnes habent eam, et siiiguU habent totam. Magnae ilhie
divitiae : non angustat frater fratrem
,
niiUa ibi intUgentia est. Quid ergo
ibi acturi ? omnium enim actionum humanariim niater necessitas.
a) Ita cod., non ut. —
6) Co<l. hahitant. — c) Cod. pracssiira.
1) Ex hoc loco usque ad n. 4. sermo congruit
,
psalini XXVI. Totuin itaque seimonem lieic ponere
non sine tamen varietatibus cuni edita Augustini opus tuit
,
prout iu omnium antiquissimo bubieus i
enarratione psalmi LXXXIIl. u. 8. Mox sermo no- vat. codice iacet.
ster n. 4. refertur sparsim ad enarrationeiu secundam 2) Male in autuerp. ed. coniuugitur paupercs.
DE RESPONSORIO PSALMI LXXXIII. 45
2. lam ,
fratres
,
breviter tlixi ; currite animo per quaslibet aotiones : vi-
dete «)
si eas parit, nisi necessitas. Ipsae ineniorabiles b) artes
,
quae magnae
videntur in subveniendo
,
patrocinia linguae
,
et adiutoria medicinae ; ipsae
sunt enini excellentes in hoc saeculo actiones. Tolle litigatores
,
quibus opi-
tulatur advocatus ? Tolle vuhiera et uiorbos
,
quid curat niedicus ? et omnes
istae actiones nostrae ad cotidianain vitam quae exiguntur et liunt, ex
necessitate veniunt: arare, seminaie, novellare, navigare, taUa omnia opera
quae parit nisi necessitas et indigentia ? Tolle famem ,
sitim
,
nnditatem
,
cui opus sunt ista omnia ? Haec etiam quae nobis iubentur bona opera
;
nam ista qiiae commemoravi honesta sunt. Sed omnium hominum , exceptis
operibus pessimis loquor
,
detestabihbus operibus , flagitiis
,
et facinoribus
,
homicidiis
,
effracturis
,
adulteriis
,
illa nec deputo inter actiones humanas
;
haec honesta loquor , non parit nisi necessitas : necessitas fragihtatis carna-
'lis haec etiam quae dixi iuberi nobis : frange esurienti panem tuum
;
cui fran-
gis, ubi nemo esurit? Egenuin sine tecto induc in domum tuam
;
quem ho-
spitem suscipis ,
ubi omnes in patria vivunt? Quem visitas aegrum
,
ubi
perpetua sanitate gaudent ? Quem concordas htigiosum ,
ubi pax sempi-
terna est? Quem sepehs c) mortuum
,
ubi semper vivitur ? Nihil ergo horiini
acturus es ex operibus honestis iUis omnium hominum : nihil acturus es
ex istis bonis operibus i).
3. Quid ergo acturus es ? quid habiturus ? Aiidi. Bcati , inquit
,
qui
hahitant in donio tua. Ecce quid haljituri sumus
,
ut in domo Dei habi-
temus. Dicet iam : quid ibi actini suiims ? non enim video ibi ahquas ne-
cessitates
,
quae me impehant ad agendum. Ecce modo quod loquor et
disputo
,
necessitas parit. Numquid enim ibi tahs disputatio erit
,
quasi
quae doceat ignaros
,
qiiasi quae commemoret obhviosos ? Aut vero in iha
])atria evangehum recitabitur , ubi ipsum Dei Verbum conteinplabitur ?
Ergo qiiia dixit iste desiderans et suspirans ex voce nostra
,
quid habitiiri
simus in illa patria, cui suspirat , et ait : beati qui habitant in domo tua;
dicat et quid actiiri sinius ? in saecula sacculoruni laudahunt tc. Hoc erit
totum negotium nostrum, sine defectu laudare Deum
2). Non voljis videatur
,
Fratres
,
quasi fastidium ibi fiiturum
,
qiiia si modo hoc diu dicatis , non
duratis
;
ab iUo gaudio necessitas vos avertit. Et quia non tantum dele-
ctat quod non videtur
,
si tanta alacritate in ipsa pressura d) et fragihtate
carnis laiidamus qiiod credimiis
,
quomodo laudabimus quod videbimus ?
Quum c) al)suinpta fiierit mors in victoriam , et mortale hoc indiierit immor-
talitatem
,
et corriiptibile hoc induerit incorruptionem
;
nemo dicety) diu
steti, nemo dicet diu ieiunavi
,
diu vigilavi : stabihtas enim magua ibi, et
ipsa immortahtas iam corporis nostri suspenditur in contemplationem Dei
3).
a) Cod. vidile. — 6)1. 10. mcmoravitcs. — c) Cod. srpilis. —
rf) Coil. pressura. — e) Cod. ijuam. —
J)
Cod. dicit , sed po-
ttea dicet.
1) Quid in caelo aeturi simus, pulcre dioit Au- 2) ApudMaur. pro/aarfore /)<>«»;, legiturAa//e/;(ja.
gustinus etiain in enarr. ps. LXXXVI.
24, qui locus 3) Augustinus Retract. 1. 2: non esse beatam vi-
praesenti sermoni valde alludit. tam , nisi perjectam cognitionem Dei.
ooil. val. r>7.">«.
p. UI8.
46 SEHMO XXII.
Et si niodo verhmn lioc
,
quod vobis in noiiiino Doniini erogamns, fragilita-
tem carnis vestrae delectat i), quid nobis faciet illud gaudium i' quomodo
nos mutabit? Similes enim ei erimus
,
quoniam videbimus eum sicuti est.
Fam similes illi quando deficiemus
.-^
quo avertemur? Securi ergo siinus
,
fratres: iion nos satiabit laus Dei
[
amor Dei.
]
Si deficies ab amore , deli-
cies a laiide : si autem amor sempiternus erit
,
quia illa iusatiabilis pulchri-
tudo erit, noli timere ne non possis semper laudare , (juem seniper poteris
amare.
4. Krgo beati qui hahitant in domo tua
,
in saecula saeculonnn lauda-
hiuit te. Huic vitae suspiremus
2)
, hanc unam amare dehemus , sicut in
alio psalmo dicit*: iinain peti a) a Domlno , hanc reqiiirani , et iit inJia-
bitent in doino Domini omnes dics vitac mcac. In istis enim terrenis ha-
bitationihus diversis deliciis b) et voluptatihus homines ohlectantur; et unus-
quisque in ea domo vult hahitare , nbi non habitat quod offendat animum
,
et hahet c) multa quae delectent. Si autem subtrahantur ea quae delectabant
,
vult undecumque migrare. Interrogemus quasi curiosius , et dicat iste quid
acturus est in illa domo ubi optat et cupit etdesiderat, et hoc nnum pe-
tiit a Domino habitare in ea omnes dies vitae suae. Quid ibi agis, quaeso
te.^ Quid est quod desideras
.''
Audi quid : ut contempler delectationem
Domini. Ecce quodammodo d)
,
ecce quare volui habitare in domo Domini
per omnes dies vitae meae. Habet ihi magnum spectaculum
,
delectationem
ipsius Domini contemplari : vult finita iiocte sua haerei e in hice illius
lam videte
,
Fratres : si nos delectant bona ista, quae appellantur bona
;
si nos delectant bona
,
quae non sunt per se bona
;
(omnia enim nuitahilia,
non per se bona
: )
qualis erit contemplatio inconnnutahilis boni aeterni
,
semper eodem modo manentis? Quandoquidem ista
,
quae dicuntur hona
,
nullo pacto nos delectarent , nisi essent bona : nec alio pacto essent bona,
nisi ali illo essent
,
qui simpliciter bonus est.
Explicit sermo de responsoi-io psalmi LXXXIII.
XXII. IINCIPIT DE HUMILITATE DOMINI NOSTRI lESU CHRISTI 3).
1 . jnumilitatem doniini nostri lesu Christi commendamus vohis
,
dile-
ctissimi Fratres, immo ipse commendat omnibus nohis
4)-
Quantam humi-
tt) Cod. conlracte peti. — b) Coil. diliciis. — c) Cod. habilnl. —
d) Melius ed. /luod amo.
1) Ergo Augustino coucionanti aderant cum gau- 2) Hocloco abrumpitureditio maurina
, nianifesto
dio auditores. Ipse de se in prologo retractationum
:
propemodinn defectu.
cur>i iuvenis coepi scribere , vel apud populos di- 3) In editione maurina T. V. post Augustini ge-
cere , tantmn miki tributum est , ut ubicumque me nuiaos sermones, inter eiusdem dedorata a variis
praesenle loqm opus esset ad populum , rarissime eclogariis fragmenta
,
nonum quidem loquitur de
tace7'e atque alios audire pernntterer. Item in humilitate Cliristi domini , sed tamen in sernionem
serm. CLXXX. 14. Quasi vero parvus sit fructus huno nostrum inininie incurrit.
Iiuius sudoris mei , si omnes qui mihi dcclama- 4) Sic Augustinus in epistola XIATII. 1: admo-
verunt etc. si tot homines quime adtentissime au- nemus et petimns et obsccramus per Christi al-
dierunt. etc.
tissimam humilitatem.
DE HCMILITATE DOMINI XOSTRI lESU CURISTI. 47
litatem ,
Aidete. Eseias a) propheta claniat
*:
omnis caro faeniim , et omnis h)

is. xl. «.
claritas carnis iit flos Jacni: Jacnnm
arait
,
flos decidit , verhnni autcfn
* cap. m,. c.
Domini manct in aetcrnum
*.
Quomodo contempsit et abiecit carnem ?
Qiiomodo praetiilit et laudavit Verbum Dei ? Iterum dico
,
iterum attendite,
abieotionem carnis aspicite : omnis caro faenum
,
et omnis c) gloria carnis
ut flos faeni. Quid est taenum? quid est flos faeni ? Sequitur, et dicit.
Vis audire quid sit ? Faenum aruit , faeni d) flos decidit. Quid verbum Dei ?
Manet in aeternum. Agnoscamus Verbum quod manet in aeternum. Au-
diamus evangelistam laudantem Verbum : « in principio erat Verbum
, et
^erbum erat apnd Deum
,
et Deus erat Verbum ; hoc erat in principio
aput e) Deum. Omnia per ipsum facta sunt , et sine ipso factum est nihil.
Quod factum est in eo
,
vita est : et vita erat lux hominum. Magna laus
tamquam aeterni Verlii ! excelsa laus tamquam Verbi Dei manentis in aeter-
num! Et quid postea evangeHsta ? Et Verbum caro factum est, et habitavit
p.
210.
ui nobis. Hoc sohim si faceret Verbum Deus, ut caro fieret, incredibihs es-
set humilitas i) : et beati qui credunt hoc inci^edibile ; ex incredibiUbus enim
constat fides nostra 2). Verbum Dei factum est faenum, mortuus resurrexit
,
Deus crucitixus est. Incredibiha sunt
,
quia magnus morbus tuus factus
erat, ut de incredibihbus sanaretur. Etenim venit ille medicus humilis
,
invenit iacentem aegrotum
,
communicavit cum illo infirmitatem suam , vo-
cans ilkim ad divinitatem suam : factus est iii passionibus occidens passio-
nes , et moriens suspensus In hgno est ut interticeret mortem. Fecit nobis
escam
,
quam acciperemus
/)
, et sanaremur. Unde ista esca est, et quos
saginat? qui fuerint imitati humililatem Domini. Tu nec ipsam humilitatem
imitaberis
,
quanto magis
3)
divinitatem ? Humihtatem imitare si potes.
Quando ? Unde ? IUe Deus
,
homo factus est ; tu homo
,
hominem te esse
cognosce. Utinam quod ipse factus est propter te
,
agnosceres
^)
! Agnosce
te propter ipsum
;
videas quia homo es , et tanto tamen vales , ut propter te p. 220.
Deus factus sit homo. Noli ad superbiam tuam id referre
,
sed ad illius
misericordiam : redemit enim nos sanguine suo dominus Deus noster , et
pretium h) animarum nostrarum voluit esse sanguinem suiim , sanguinem
innocentem.
2. Et quod dicere coeperam , Fratres , si tantiim se humilaret
4)
Deus,
iit fieret homo
,
quis ab ipso amplius exigeret ? Non enim tu ad hoc hu-
miliaris i) , ut ex homine elticiaris pecus. Et tamen quid simile, si ad hoc
humilareris
,
ut ex homine peciis lieres ? Non tanto intervallo humilareris
,
a) Ita cod.

b) CoO. omiies. — c) I. m. omms. — d) Cod. faeiniin. — e) Hoc loco 2. ni. apiicl.
—f)
I. m. acceperemiix.
— ij) jrfj/ioscercs suppletur a 2. m. — h) Cod. praetium. —
/) Ita cod. lioc loco, non humilaris.
1) De hac Christi humilitate egregie Augustiniis 3) More graeco, nam latini
|
plerumque dicerent
etiam in serm. ed. CXXIV. 3. quanto mrnus.
2; Contra ratioualis sectae liomines. Conferatur 4) In lioc sermone quinquies Augustinus scribit
autem Augustinus iu serm. ed. CCXLVII.2. quo loco humilo pro humi/io. Sane humi/o adserunt duo cer-
ait : !(6i defuerit ratio , ibi cst Jidei acdificatio. Et tissinia Corippi exempla a cl. Furlanetto in lexi-
tract. XLl. 8. in loli..
/('(/«
livmi/itatem habet. Re- co suo relata
,
quibus nunc suftragatur Augusti-
cole dicta superius p. 34. in adu. nus.
48 SERMO XXII.
(juanto iiilervallo liuinilatiis est Deus : etenim liomo faetus pecus , rationale
quiddain tactum erat inrationale ; tamen mortale et mortale a) : mortalis
enim liomo , et mortale ])ecus : nascitur hoino sicut nascitur pecus : conci-
pitur liomo
,
sicut concipitur pecus : nutrimentis corporis liomo pascitur
et (Mcscit, sicut pecus. Quanta habet cum pecorc communia ! Unam solam
p
221.
rationem mentis habet disparem, ubi posita est imago creatoris i). At vero
Deus qui factus est homo
,
aeternus factus est mortaUs , indiiit se carnem h)
de massa propaginis nostrae , sine peccato lactus est , homo natus est ad-
siimens in quo pateretur pro nobis. Sed ecce iiondum passus est. Modo
inspice quid pro te factus sit , ante quam patiatur. Parva ne ista humihtas ?
Deus homo factus est. O homo , vide quia homo es : propter te Deus homo
est ; et tii non vis agnoscere quia honio es ? Qui nolunt agnoscere quia
liomiiies suiit
,
Fratres , attendamus. Qui nolunt agnoscere quia homiiies
sunt
.''
qui se iustificant, et Deuni culpant. Patiatur aliquid homo durum
aut asperum in ista vita ; nihil tam iii hiigua posituni lialiet
,
qiiam reprae-
liendere Deum
,
et se laudare : et exclamans indignatione tribulationis suae
,
noii confitetur peccata sua
, sed iactat inerita sua
,
et dicit : Deus
,
quid
tibi feci ? quare ista patior ? Deus , ([iiid tibi feci , dicit homo ad Deum ?
Respondeat ilh Deus : bene dicis
,
([uid tibi feci
,
qiiia mihi nihil fecisti
,
i>
2-::. sed oninia til)i. Si eiiim aliquid faceres Deo
,
quod Deuni delectaret faceres.
Hoc est ilh facere. Modo aiitem quidquid c) fecisti
,
tibi iecisti
,
quia tuam
voluntatem secutus, ilhus inqjerium contemjisisti. Plane si sic intellegas
,
recte dicis. Quid eniin potes facere Deo, ut clames quid tibi feci? Qui iii
caeluin hipidem iactat , caelo iactat an sibi ? Quod misisti et tibi non liaesit
,
et in te rediit. Sic et blas[oheniias omnes si iacias d) iii Deum , sic omnes in-
iurias , sic quaecumque movent sacrilegam et im[)iaiii et siqicrbam menteni
tuam
,
quanto iactas sursum e)
,
tanto gravi pondere siqier te recidunt.
3. Quid ergo facturus eras Deo ? Facturus autem ilU esses aliquid, si
faceres verbiim ipsius : si quod iusserat faceres, bene clamares : quid tibi
feci? Et tamen discute iustitiam tuaiii
,
excute conscieutiam tuaiii , intra
cor tuum , noli foris /") clamare , intus ins[nce
,
redi ad [Denetralia cordis
tui. Vide si vere nihil mali fecisti : vide si dignum aliquid pateris pro quo
g)
fecisti in qualibet tribulatione constitutus. Noii cnim [^eccatori debetur iiisi
flagellum ignis ardentis et aeterni. Deseruisti Deum tuum
,
secutus es con-
p. i-ii. cupiscentias tuas. Quid pateris cum flagellaris ? CorrejJtio est , non dam-
natio. Si flagellat te Deus in hac vita, non tibi irascitur. Noli illum of-
fendere flagellantem : noli illum [jrovocare ut parcat. Provocas illuni mur-
murando, et dimittit te. Fuge sub flagellum corri[)ientis ; noli a flagello
,
sed sub flagellum : ubi caedit h) , illuc curre : novit quidem ubi fcriat , et
ubi te inveniat , et sine caiisa te vis abscondere ab oculis eius qui ubi-
(!) Ita coil. —
6) Ita cod. syntaxi graeca.

c) 2. m. guicquid. —
rf) I. m. iaceas. — e) Ita heic cod. quamiiiiam p.
'li.
susum. — /) Cod. fores. —
g) Nempe pro eo quoil. — li) Cod. cedit. Sic el infra.
1) Icter tot de honiine ad imaginem Dei creato haec Ausustini niulto est frequeiitior et certe verior
(Joctrinas atque senteutias veterum ecclesiae patrum ac pofissima.
BH: IIUMILIT.VTE DOMIXI NOSTUI lESU CiiniSTI. V,!
(luo est. Vis fugere ab irato Deo ? fuge atl placatuni Deum : al) ipso nus-
(luain ,
iiisi ad ipsiiin. Ab ipso te putabas fugere cuin cervices superbas
eiigeres : huinila a) eas
,
et ad ipsuni fuge. Flagellat omnem filium quem re-
cipit. Secl (leilignaris flagellari ? Dedignare ergo berecbtari i). Ad beredita-
tem te erudit pater bonus
;
bonus , et cum pascit ; bonus
,
et,cum caedit
:
vere ubique
misericors.
Explicit de luimilitate domiiii nostri lesu CUristi.
XXIII. IKCIPIT DE EO QIOD OPTULIT ABRAUAM 6) FILIU!M.SUUM ISA.\C 2),
I. Adhibete huc aures qui accessistis ad Deum
,
({ui fideles esse vos
co.i. vat :>t5'<
creditis ; et considerate diligentius quemadmodum iidelium lides probatur
e.v bis quae recitata sunt nobis. «. Et lactum est , inquit
,
post haec verba, r.en. xxii. i.
» temptabat Deus Abraham*. Et dixit ad eum : « Abraham, Abrahain. Cum-
» que ille respondisset , ecce ego
;
dicit ad eum : « accipe tilium tuum caris-
» simum
3)
quem diligis Isaac
,
et offeres c) mihi eum : vade, inquain , in c/)
»
terram excelsain , et ibi offer eum holocaustum in uno ex montibus
,
qtiem
» ostendero tibi. » Accenderat animos eius in amorein filii , non sohiin
posteritatis gratia
,
sed et promissionum spes. Sed hunc in quo ei positae
sunt promissiones magnae istae et mirabiles , hunc holocaustum Doniino iu-
betur ofierre in uno c) es montii)us. Quid tu ad haec , o Abraham? Qiian-
tae et quales cogitationes moventur in corde tuo ? Prolata est vox a Deo,
quae discutiat et probet lidem tiiam. Quid ad haec dicis? quid cogitas? quid
retractas ? Putas ne , revolves in corde tuo, quia si in Isaac data est mihi p. 225.
repromissio , hunc autem offero holocaustum , superest ut non speretur
ulla promissio ? Aut magis illa cogitas , et dicisy), quia inpossibile est men-
tiri eum qui repromisit ? Quidquid
ij)
illud fuerit, promissio permanebit.
a. Verum ego
,
quia ininimus sum , tanti patriarchae cogitationes non
valeo perscrutari. JNescire possum , vox Dei quae ad temptandum eum pro-
cesserat
,
qiias ei cogitationes moverit
,
quid animi adtulerit cum iuberetur
unicum iugulare. Sed (pioniam spiritus prophetamm prophetis subiectus
est, Pauhis apostolus qui per spiritum credo didicerat quid animi quid
u) It.T cod. ViJp (licla pag. i7. — b) Cod. hoc loco Abraam. Scd infra ct Jbraam et Habraam. Tanta cst Inconstantia co-
dici» ! — c) I. m. ujfcrs. — d} In supplelur a 2. m. — e) Cod. in timim. -^
f)
I. m. dices. —
g) 2. m. qvicqi,i(l,
1) Nempe /e77 heres. Et aniinadverte verbi sig- ayaTrjjTov. At iiebr. samaf. syr. arab. cum vulgato lat.
iiiDcatum. vniciim. En autem ut Athanasius in editis per nos
2) Idem argumentuni est sernionis inter editps se- fragmentis comment. ad Lucam III. 22. rem eonci-
cundi , sed oratio plane diversa. Confer etiam sermo- liat ita scribens ad vcrba tii es filius meiis dilectus.
nem XL. ad fratres in eremo. Augustini scrmones TauTov {Vt: to ts f/ovoysvs,- ,
-/.al t6 dy^irnra-/. —Ka:'
duo de .Ibrahavw e.\titeruut eliam in codice vetere ta 'A^^xdy. yoov crnij.uixi iiXm 6 Xoyoi- to /iovoy:-
laureshamensi
,
Spicii. rom. T. V. p. 1G8.
yi; , /fniri-
a^oa-iviyx; to-j v!6v aou tov ayan-riTov )rav-
3) Dum SCribit fa;-/.s-.vi»n;;« , sequitur more .SUO t/ Ss S-nXov h r-i; ^dfpx; iaovo-j slvxt to» 'laaay.:
Augustinus italain veterem
,
(juod facit etiam alibi
,
idem est dicere xinirjcnitum et dilectiim.—Nam et
puta locut. lib. I. 67. ubi dilectum \o\ synonyma
,
Jhrahamo sacra scriptura filium wiiger.itum de-
necnonAmbrosius amanlissimum lib. de Abr. I. 8.
notare rolens , ait «filiu7H tiium dilectum.» Porro
J.eclio autem de graeca t«v 6 editioue mauat ubi
constat unicnm ex Surra extitisse fdium Isaacum.
50 SERMO XXIII.
oousilii Abrahaiu gxjsserit , indicavit dicfiis
*:
flde Ahraham iion liacsitavit
ci/in iinicum
ojferrct , iii quo acccperat rcproniiisiones ; cogitans quia et a
mortuis suscitare protens cst Deus. Prodidit ergo nobis cogitationes viri fide-
lis apostolus
,
quod fides resiirrectiouis iaiu tiiuc liaberi coeperit iu Jsaac i).
Ahraliaiu ergo resiirrecturuiu speraljat Isaac, et credebat liiturnni quod ad-
linc uon erat factuni. Quoniodo ergo iilii siint Abrahani
,
qni lactnni non
crechint in Christo
,
qnod iile futnruni crethdit in Isaac ? binno ut apertins
])roIoquar
,
sciebat se Abraham futnrae veritatis iinagincin praeforiiiare.
Sciebat de semiiie siio nascitnruin Cliristuin a), ([ui et offerendus esset totius
muiuh verior hostia , et resurrecturns a mortuis. Sed nnnc interini teinpta-
bat , inqnit , Deus Abraham , et dicit ad eum : « accipe fiiium tnum caris-
simnm
,
(piein diligis. » Non enim siiffecerat a') dixisse filinm
,
sed adicltnr
<( carissimum » Esto et hoc. Quid adhuc additnr? et quem dihgls? Sed vide
temptationis ponchis; caris et dulcibus appellationibus iterum ac saepe repe-
titis paterni suscitantur atfectns , nt amoris evigilante memoria
,
ad immolan-
dinn filium paterna dextera retardaretur
;
et adversum fidem animi , tota
carnis militia repugnaret. Accipe ergo
,
inquit , filiiun tunin carissimum
,
(]uem diligis Isaac. Esto
,
Domine, quia commemoras de filio patrem
3);
addis et carissimum , (juem praecipis iugulari. SufHciat hoc ad snpplicium pa-
tris
;
addis rnrsum et qnein diligis. Sint et in hoc parenti triplicata snpplicia;
([uid ojins est adlinc ut commemores et Isaac ? Nninquid nesciebat Abra-
ham qnia filius suus ille carissimns
,
ille quem diligebat , Isaac vocai'etur ?
Sed ([iiur }i) hoc additur iii tem[iore ? ut recordetiir Abraham quia dixeras c)
ad eum
,
quod in Isaac vbcabitur tibi nomeu , et qnod iu Isaac erunt tibi
re|)romissioues. Fit et commemoratio uoininis , ut et re[iromissionum
,
quae
sul) hoc nomine factae sunt, des[3eratio subeat.
3. Sed haec omnia
,
quia temptabat Deus Abraham. Quid post haec ?
« Vade , inquit, in terram excelsam , in nnuin ev montibus ([uem tibi osten-
dero , et ibi eum oiferes holocaustum. » Intuemini [ler singula quomodo
linnt tem[)tationis augmenta. « Vade in terram excelsam. » Nnnujuid non
[)otnerat duci [)rius Abraham cum [inero ad illam terram excelsam
,
et in-
[)oni [nnus in montem ([uemcumque delegerat Dominus
,
et ibi ad eum
dici, ut offerret hlium snnm ? sed [irius ei dicitur ([uia offerre debeat filium
snuni
, et tiinc iubetur ire iu terram excelsam, et ascendere in montein. Quo
spectat? ut dum ambnlat , dum iter agit
,
per totam viaiu cogitationibus
discerpatnrr/), ut hinc perurguente c) praecepto, hinc vero unici affectu ob-
luctante crncietur. Propterea ergo etiam via iuiungitur/), etiam montisascen-
sio , iit in his omnibns s[:)atium certaminis acci^iiant affectus et fides ,
amor
a) 2. m. racnilose sufjicerat.

6) 2. m. cur. — c) 2. m. dixerat. — <l) Cod. disvrrpatur. — i) Cod. penirgciite , scd mox
ab eadem manu perurgucnte
,
quae cst nota palaeographia. —
f)
l. m. interponitur et.
1) Pulehra Augustini animadversio de futura re- :>(",. Jhraham diem meiim vic/it, ct gavisus est.
surreotione,
cuiusligurani fuisse Isaacuni dicit etiain 3) Aniinadverte latinitatem ; conimemorare ali-
in enarratione psalini LI. 5. quem de aliqita re , id est aliqxdd in memoriatn
2) Christus ipse dominus apud lohanuem VIII. alicui revocarc.
DE ABRAIIAM QVI OPTILIT KIHIM SllM ISAAC.
51
Dei et ainor cariiis, praesenliiim i;ratia et expectatio fiitiiroriini. Mittitur
ergo in terrain excelsam
;
et non siiflicit patriarchae, tantum opus Doinino
j)eracturo, terra ex.celsa , .sed et moiitem iubetur ascendere , scilicet nt fule
elatus, terrena derelinquat a), et ad superna conscendat. Surrexit ergo Aljra-
liam inane , et stravit asinam suain
,
et concidit liona ad liolocaiistum , et
accepit filium snuin Isaac et diios pueros , et pervenit ad locuni
,
quem di-
xit ei Deus, die tertia. Per triduum iter protenditur, et jier totum triduum
recurrentibus curis paterna viscera cruciantur, iit omni hoc spatio tam pro-
lixo intueretur filium pater , cibnm cum eo sumcret , tot noctibus puer pen-
deret in amplexibus patris , inhaereret Z')pectori, snbaret i) in gremio. Vide
in quantum temptatio cumulatur. Tertia tamen dies semper apta fit sacramen-
tis. Nam et populus cum exisset de Aegypto
,
tertia die offiert sacrificiuiu
Deo ; et resurrectionis Domini tertia est dies ; et nuilta alia intra hanc diem
mystei'ia concluduntur. Deinde cum venisset ad locnm, accepit ligna ad
holocaustum
,
et superposuit ea Isaac filio suo ,
et accepit ignem in manibus
suis, et gladium, et abierunt ainbo simul. Qnod ipse sibi ligna portat ad
liolocanstum, illa figura est quoil et Christus ipse sibi baiiilavit criicem. Ae-
dificat altare Abraham, imponii; ligna super altare , conligat piierum
,
prae-
parat se ad iugulandum
2).
4.
Mnlti estis patres in ecclesia Dei qui haec auditis. Putas aliqui c)\e-
strum ex ipsa historiae narratione tantum constantiae tantuin animi i-obur
adquirit, iit cum forte amittitur filius inorte communi et omnibus debita
,
etiam si sit unicus, etiam si sit dilectus, adducat sibi in exemphim Abra-
hain
,
et magnanimitatein eius ante oculos ponat ? Equidem non a te exigitur
istud animi magnitudinis, ut ipse alliges f/) filium
,
ipse constringas, ipse gla-
diuin pares, ipse unicum iugules. Haec oinnia a te ministeria non quaerun-
tur. Proposito saltem et mente constans esto, fide fixus, laetus offer filium
Deo : esto sacerdos animae filii tui . sacerdotem autem immolantem 13eo , non
decet flere
3).
Vis videre quia exigitur hoc a te ? In evangelio Dominus dicit*:
si
filii
Ahrahae essctis , opera ntiqiie Ahrahac faccretis. Ecce istiid est opns
Abrahae : facite operam
,
quain fecit Abraham
, sed non cum tristitia : hi-
larein cnini datorem diligit Dens
*.
Quod si et vos tam prompti fueritis , ut
fortior sit fides in Deum
,
quam carnis affectns
,
deputabitur et vobis
Finis octonarii xr. Dccst auteni foliuni prinium scquc/itis octonarii
.\ri,
in
qna lacuna pcrierunt hnius scrmonis ultima. verha
,
et sequentis in codicc
sermonis de alleluia initium
,
quac est narratio editapsalmi cxuiii.
a) I. m. dereVmqat. — b) Cod. siue diplith. — c) .4liqtH pro aU(juts etiam apud Cic. de rep. et allbi in niss. — rfi 1. la.
vllvges.
1) Ita cod. pro fK6a?-e^ Et animadverte lieic sen- tur dedurtio Isaaci ad sacrificium
,
prout fit iii no-
suin pudicum verbi subo.
stro, quem : ine dubio intelligebat Possidius.
•2) Possidius in indiculo operum S. Augustin;
3) Ideo veteres etiam etiiniei velati sacrificabant
,
cap. VIII. recitat sermonis titulum ; de filio Abra-
ne quid triste inter eum ritum sibi forte occurreret.
hae duclo ad sacrifichim. laaurini auteni sermone Vide Dionysium lialic. in nostris addilanientis Script.
hoc nostro careutes, adsignant sermonem inter edi- vet. T. II. p. 476, ubi in adnotationc complura liu-
tos secundum. Verumtamen ibi reapse non describi- iusmodi exempla exposuimus.
n. <;or. IX. T.
52
XXIIII. I.NCIPIT SKRMO I)E PSALMO CXLVIIII.
p. 287

(.al. V. 10.
Rom. Vll!. 13.
Culoss.m. 10.
cod. >;ii. 5758. ,
i^ollemnitas nascliae liaec est, et iiilumiiiationis mv.sterioinnwO dies
n. 5S7.
^-^ 1 • '
iste , in qno propheta nos cohortatur et dicit : « cantate Domino canticum
novum i). » Sed sicut bona arhor honos fructus aftert , ita et novus homo
novum canticum
canit. Et iterum sicut non potest arbor mala fructus facere
bonos ,
ita nec vetus homo cantare potest canticum novum. Propterea ergo
nobis hominihus propheta dicit: cantate Donunu canticuni novnni
,
laus
cius in ecclcsia
sanctorani.
Sollemnitas paschae est, et innovatio mysterio-
rnm dies iste
,
in c[uo deponeutes in l)aptismo veterem hominem, novi ho-
miiies effecti
sanctum altarem b) circumdant , et de secretioribus thalamis
nuper "cnitos
novos iilios ecclesia mater educit. Et ideo propheta ad vos
maxime lofuiitur: o novi homines cantate Domino canticum novum 2). Sed
sicut beatum est , ablata veteri conversatione , et tenebrosis actibus, factum
esse hominem
lucis et hominem novuni , ita infelicissimum est, si qui per
Domini iam gratiam ronovatus, ex novo homine rui'sum convertatur in ve-
terem. Vetus autem homo dicitur, qui secundum carnem est, in quo sunt
opera carnis
,
quae enumerat apostolus
*
,
fornicatio
,
immunditia
,
concupi-
scentia mala , et avaritia. Si enim , inquit
*, spiritu aetus carnis mortiiicetis,
vivetis. Novus autem homo est, sicut dicit apostohis
*
,
qui secundum Deum
creatus est ad imaginem eius qui creavit eum ; et iste est novus cpii cantare
potest Domino canticum novum.
2. Sed et ille novum
Domino canticum cantat
,
qui necpie ut gentilis
plures deos ,
neque ut ludaei Deum sine fiho confitentiu-
,
sed unum ve-
rum Deum sul)
mysterio praethcat Trinitatis. Cantet ille canticum novum
,
(uii sacramentum
novi suscepit testamenti : et ille novum canticum cantat,
qui in dilectione
perfectus implet mandatum Domini dicentis r)
:
nuuidatunt
nonnn do vobis nt inviccm
diligatis
*.
Vlde denique ubi vel a quibus can-
ticum istut (/)
novum Domino c) cautetur. « in ecclesia
,
inquit, sanctorum.»
Non dixit quia potest hoc umis sanctus
implere aut duo vel tres, sed ec-
clesia et
congregatio
multornm sanctorum. Sicut enim multi malignantes in
unum
convenientes , ecclesiam faciunt
malignantium
3),
ita multi sancti in
unum congregati
faciunt ecclesiam
sanctorum. Licet mihi difficile videatur
«) Ka (•(id., non nnislcriiim.
-
!') Ita cod. cuius gencns cxeniplum nos protuUmus in nostro glossario ex ilala v(Hcrf.

C) diceiitcs.

d) Ita cod. — c.l Cod. a Uomino.
i) De hoc psalmi versiculo asuoscebat Ausustiiii
seniione Ori-eneiu expresserit.
Expresserit
,
iuquaui
,
sermoues Possidius in iadieulo cap. VIII. et IX. Sic ue<iue enim ita Origeuis fragmeuta cun. sermone
etiam cap IX. habet Possidius
titulum sermonis
adauiussim congruunt
,
ut Augustinus interpres po-
augustiniaui de versu psahni septuagesimi m tua
tius, quam auctor sermonis credeudus sit. Heic ita-
iusUUa crue me , et exime me
,
qui omnino est
que Origeues :
oJtoj ai-=. xa.vov arraa rov 7r«Xa.oy
noster XV; id quod illi adnotari obliti fuimus.
av9e...7rov a,ro9s>£>05 ,
tov ^Ss.eo,y.£vov xara r«,- ..;r.-
•1) In calcc iiuius sermonis legitur ORICE.yiS no-
Su^-iaj r^; a;r«7»? ,
xai' avSatra/xsvoj Tov vjov vov y.o:-'^
iiieu
, ut uos reapse ex codice in librum nostrum
Ssijv zTxrSsvra. Confer infra.
traustulimus. En autem fragmeuta Origenis ad ps. 3)
Origenes; oCSi h h.y.Xriaia n-ov>,5;!jo,/svuv
.
aXX'
149. apudRuaeum collecta T. II. 846. seq. belle de- h iy.r.X-naic/. iViiiv xxi' sv mrjrri ^.ixxov
,
r,' h hl
,
niorstrant quomodo Aiigustiuus in suo conciunando 17 tv oX/yoij.
SERMO XXHII. DE PSALMO CXLVUII.
53
in terris ecclesiam inveniri sanctornni : dicit enini
propheta
*
,
qnia conta-
• os. iv. 2
ininata est terra in sangnine
;
et adulteria et homicidia effusa sunt super
terram. Quomodo ergo videbitur ecclesia sanctorum haberi posse in terris,
apostolus docet dicens
*
: quia in terris ambnlantes
conversationem liabe-
•pmi. 111. 20.
mus in caehs. Et iterum
*
: in carne autem ambulantes , non secundum car-
-iLCor. x.s.
nem miUtamus. Sic ergo efficitur , ut in terris positi , caelestem
ecclesiam
faciant sancti. Sicut rnrsns e contrario peccatores , cnm neqniores se fue-
rint effecti , atque a) in uUima flagitla devohiti , non iam in terris esse di-
cuntur , sed in infmora terrae demergi
,
sicut propheta dicit de eis : in-
ps. lxii. 40.
troibunt in inferiora terrae. Et ideo , Fratres carissimi , operain demus co- p- 2«'.
tidie
,
deponentes veterem liominem cum actibus suis
,
per spiritum reno-
vari, ut possimus cantare Doinino canticum novum
,
imltationem tenere
caefestium , olilivionem sumere terrenorum. Sicut et apostohis dicit
*
: « quae
' coioss. iii. 5.
sursnm sunt sapite, non qnae super terram , ubi Christus est in dextera
Dei
,
ut cum Christo regnare possimus. » Ne forte si terrenis semper in-
cumbamus , et de terra semper cogitainns b)
,
et de terra loquimnr , et iu-
teriora terrae gravins peccando
,
serpentum more , defodinuis , serpentis
etiam nos sententia condemnemur.
3. Lacletur , inqnit, Israhcl in co qui fecit euin. Quaestio videtnr ex,-
urgere
,
quomodo putetur , tamquam ceteris hominif)ns ab alio factis , Is-
rahel super proprio factore deliere laetari ? Sed si dihgentius requiramiis
quae scribta sunt in genesi de factura liominis, inveniemus iota unimi vel
apicem in lege Dei non esse mysteriis vacunin. Dicit ergo in genesi primo
:
« faciamus hominem ad imaginem et simihtudinem nostram. y> Et jDaulo post p 211
addit
: « et plasmavit Deus liominem de hmo terrae. » In quo utique qui
diligentius perspicit , videt illum interiorem, qui ad imaginem Dei est, qui et
Israhel nominatnr
, factum dici. Israhel autem interpretatur c) videns Deum.
Non autem posse videri Deum his ocuhs
, evangelista admonet dicens
*
:
' Maiiii. v. s.
« ])eati mundo corde
,
quoniam ipsi Denin videbunt. » Ilhim vero, qui de
terrae limo est
,
plasmatum vel fictuin nominari. Quod et propheta in alio
!oco simul utrnmque repetit dicens
*:
« manus tuae fecerunt me, et plasma-
'Ps.cxvih. 7.5.
verunt me.,
« Laetatur ergo Israhel, qui est interior homo secundum ima-
ginem Dei creatus
, snper eo qui fecit ipsum
;
non qui plasmavit , sed qui
fecit; qiiia hoc ad rationabilem spiritiiin pertinet , illud ad materiam corpo-
ralem i) «Laetetur ergo Israhel in eo qui fecit eum; et fili d) Sion exultent e)
in rege suo.» Sed et fili Sion exultare dicuntur in rege suo. Qui illi snnt/),
operae pretium
g)
noscere. Sion specnla interpretatur
2);
specula vero est lo-
cus excelsns et editus, de quo longe prospicitur quod ventiirum est. Si ergo p.m.
et tu vitam tuaiu altius a terra et longe sublimius ab humanis vitiis conlo-
n) Cod. adque. — h) Synchysis temporum incumbamus , cogitamus etc.
— c) Cod. interpraetatur. —
di Ita cod.

e) 2. m.
exsull. Sed infra exs ct ex variant. —
/) Ita cod., non sint. —
g) Cod. operc praetium.
1) Ongenes
: itifi //-=•/ toO zy.r iizova, To eTroiiKTiv et: t.v noiriaayri ai/To'/ a-go(TTa(r-7?Tai fOipgaiViO-Sai.
si^-iiT'xi. irs^i si Tou as-o -ou y''^ '
'° ijrXao-r xai ij 2) Confer , si libet , S. Cvrillum apud nos com-
i^yia rj;^po(TCyri iv ru axt siy.oyx hri- Six TO'jTo'Io-gsc-/j.\ nient. [IS. IX. 12.
54
SEKMO XXV.
caveris pei" virtutein ficlei
,
et per iiitelle^enliae rationeni
,
])rocnl qiiae sunt
yentura prospiciens
,
recte Sion iilius appellajjeris a). Ex liis crat ille, ad qiieiu
imh. III. 17. dicit sernio divinus
*
: « fili hoininis
,
speculatorein dedi te domui fsrahel. »
Quaerere ergo qiiae sursumsunt, et specidari non praesentia
,
sed futura :
et aspicei'e non quae videntur , sed quae non videntur : quoniam quae vi-
dentur , temporaha sunt
;
quae auteni non videntur
,
aetei^na sunt : lioc
est, filium esse Sion. Exultent h) ergo filii c) Sion in rege suo. Quo rege ? illo
*
ps. II. G. sine dubio qui dicit
*:
«ego autem constitutus sum rex ab eo d) super Sion c)
monte sancto eius. » Sed ille rex non super omnes regnat , nisi super eos
tantum qiii se ei exponte/") et voluntate subiecerint. Vis autem scire quo-
modo regnet Christus in luioquoque? Ex scribturis discamusg). Christus ve-
p. 243. ritas est
;
veritas in mendace non regnat. Christus iustitia est ;
iustitia non
regnat in iniusto. Christus sanctificatio est ; sanctitas in peccatore non reg-
nat , in quibus Christus non regnat i). Si autem vis et hoc discere qui in

Rom. vr. 12. illis regnat , in quibus Christus non regnat , audi apostolum dicentem
*
:
« non ergo regnet adhuc peccatum in vestro mortali corpore. » Ex quo
declarat quod liii qui non sunt sub rege Christo
,
possideantur a rege pec-
cato. Qui tamen exitus h) sit eorum qiii noluerunt regnare super se
,
ex
•i.uc.xix.i:.
parabola evangelii edoeeniur. Ait enim
*
: « istos autem qui nohierunt me
regnare super se ,
adducite huc et interficite; sed et civitatem eoruin igni
consumite. » Filii autcm Sion cxiiltcnt in rcge s/to; id est fibi ecclesiae
christiani fideles exultent non in saeculo sed in Chri.sto suo. Conversi etc.
Explicit sermo de alleluia psahni cxLvnn. origenis. a).
'
Maiii,. IX. 20. XXV. DE MULIERE QUAE FLUXUM SANGUIMS PATIEBATUR
*.
cmi. vai. 57:.s.
j ecclcsia Dci , ecclesia sancta, cui est ille caput. Si enim ille
p. 2:.9.
' '
'
_
caput , nos corpus ; si tamen tales ut pressuram i) a turbis patiamur
,
non
pressuram Domino faciamus. Magna multitudo confluit ad ecclesiam dit-
fusa per onuies terras : credunt oinnes gentes ; et in omnibus gentibus alia
pars premit , alia premitur : quae pars premitur, ipsa tolerat : quae tolerat
,
ipsa percipiet mercedem
,
perveniens ad fructum tolerantiae , de quo dicit
i.nc. \iii. I-, Dominus in evangelio
*
: fracium affcrt
cum tolcrantia. Ipsa est enim
pars sanctorum
,
ubique dif fusa
;
quia frumentum est , et oportebat frumen-
tum per totum agrum seminari , id est per totum mundum.
Dominus enim
agrum mundum dixit. Omnes autem fideles suos , non labiis sed corde ac-
cedentes ad Deum, fruinenta esse dicit : omnes vero qui sic accedunt, ut
corde non accedant, paleam ut zizania numerat. Per totum agrum vel per
a) Cod. appellavcris.

b) Cod. exsultans.
— c) Ita lieic coil. — d) Cod. habco. — c) Cod. Iioc loco Xion. —
/)
Ila cod. pro
cx sponle. —
g) Cod. dicamns.
— li) Cod. exsitus. —
/) Cod. lieic et mox praessuram. Sic etiam poslea pracjnit el praemitur.
1) Origenes: o.Jv Si 2i«'v (Sao-iXtus. Xo.o-Tti?, tou- nos Spicil. T. V. p. 167. Aiigustini serino dcprofla
-scTi <rs>pi'a,
XoVo?, aX»!'Ssia , i<p' J ayaXXiao-Swtrav. vio muHeris. Et p.
lOS. de prqfluvio saiiguini:!. \)e
2) Memorat hunc adamussim tituUiin Possidius argumento eodem extant duo Clirysologi sermoues
in indiculo cap. YIl!. Iteni in cod. lauresh. apud »5. ct 3G, ct S. Fulgentii lalso uomine uuus.
DE MULIERE QLAE FLUXUM SANGUIMS PATIEBATUR. 55
totam
areani utruiiiqiie est et triticum et palea ; sed paleae maior pars
,
tritici
niiiior sed solidior, minor sed gravior, minor sed pretiosior a); pro-
pter quod laboratur, propter (piod oavetur
;
cui horreum, non ignis prae-
paratur.
Non sibi ergo quisque gratuletur quia intrat intra parietes istos : p- -w-
revocet ad se intentionem
,
interroget eor suum ,
sit sibi severissimiis iiidex
ut illum sentiat misericordem patrem : non sibi blandiatiir
,
non accipiat
personam suam, sed eat in tribunal mentis siiae
,
adhibeat conscientiae
suae tortores timores, tateatur Deo qui sit : si se triticum videt
,
prema-
tiir b) , tritiiretur , toleret , non sit anxius quod commixtus est paleae : in
area cum illo potest esse : palea in horreo non erit.
2. Verumtamen quia diximus , Fratres dilectissimi
,
pertineamus ad
membrum ilUus , cuius typum gerebat illa muHer : expectat vero caritas
vestra c) cuius typum gerebat ilia mulier
;
dicimus enim illam d) signifi-
casse ecclesiam quae venit ex gentibus : nam Dominus ad fiUam archisy- p
:«i
nagogi ibat resuscitandam. Filia archisynagogi iudaeam gentem significat
;
non enim venit Dominus nisi ad ludaeos dicens: non sum missus nisi
ad oves qnac pcricrnnt domus Israhel. Venit ille tamc|uam ad fiUam ar-
chisynagogi. Tunc iUa velut de traverSo e) nescio unde veniens ignota
,
cpxia ignorabat , et tetigit Dominum fide dicens : si tetigero fimbriam vcsti-
menti eius
,
salvabor. Tetigit , et salva facta est. Erat autem iii ea morbus
detestabiUs ,
fluxus sanguinis. Et tamen exhorrent hoc omnes vel audire
vel pati : fluxum sanguinis
,
horrent in corpore
."^
non ergo patiantur iii
corde. 3Iorbus pkis in corde vitandus. Nescio quo autem modo perversitas
habitatricis animae, conversa ad habitaculum suum, discessit a se. Fhixum
corporis cnrari vult/") dominus
^)
, id est animus corpus siium
,
quam qui
habitat ipsam domum, id est se ipsum. Quid prodest domus marmorata et
laqueata
,
ubi paterfamiUas sanus non est ? Quid cUxi ? Quid prodest corpus
saniim et incolume
,
ubi auimus aegrotat et inhabitator est corporis ? Fhi-
xus itaque sanguinis in animo
,
hixuria est. Quomodo avari hydropicis
similes siint ; ajjpetunt enim bibere; sic kixuriosi fluxui sanguinis similes p. 262.
sunt. Avari enim appetendo laborant, hixuriosi erogando : iflic appetitus,
hic fluxus
;
sed utrumque occidit. Opus est habere medicum
,
qui venit
ad morbos animarum : sed ideo voluit sanare morbos corporum
,
ut se
ostenderet animi salvatorem
,
quia utriusque creator est. Non enim creator
est animi
,
et corporis non est : et ideo afhnonere voUiit animam
,
ut intus
sanaretur. Ideo curavit corpus. In corpore intenta fuit anima , ut quod vidit
foris operantem lesum , intus optaret operari. Quid est quod operatus est
DeusPSanavit fluxiim sanguinis, sanavit lebrosum h), sanavit paralyticum.
Omnes isti siint morbi animae. Clodum i) et caecum; nam claiidicat omnis k)
qui non recte ambulat in via vitae : et caecus est cjui non credit Deo : et
huxum sanguinis Uixuriosus patitur, et maculas leprae omnis
/)
varius et
<i) Cod. praciiosiuT. — 4) Cod. pracmatur. — c) Cod. caritatem vestram.
— d) Cod. illa. — e) Ita cod. — /) Tidetur scri-
bcudum mavult. —
g) Cod. dominum. — A) lla cod. *, non p. Sic nuiic Ilali dicimus. tcleroqui infra leprae. — i) Ila cod.
— I') l. m, omiics. — l) Cod. oTmifs.
56 SERMO XXVI.
inendax. Et opns est nt intns sanet ille
,
qni propterea foris sanavit , nt
intns sanare desideraretnr.
3. Ergo ista mnlier fluxnin sangninis patiebatnr, et sanatnr ab affeetii
carnali
,
qnia proflnebant oiunes viies eins. Sic aninia sectando desideria
carnalia omnes vires erogat: et consiiinit in niedicos oinneni substantiain
ista muHer. Sic de ifla scribitnr. Quomodo i^entium ecclesia misera qnae-
rens beatitudinem
,
quaerens aliquas vires iiabere , vel quaerens niedicinam
,
quanta consumpsei-at in medicos falsos , in mathematicos , lin sortilogos
,
in arrepticios
,
et vates teniplornm ? Onines enim promittunt sabitein, sed
dare non possunt, quia nec ipsi liabent quod dent. I^ffuderat ergo onniia
,
et non curabatiir. Dixit : tango fiml)riam eius ; tetig it , et salva facta est.
Quaeramns quid sit fimbria vestimenti. Intendat caritas vestra. Vestimentnm
Domini intefleguntur apostoU adhaerentes ei. Quaerite qnis apostohis mis-
sus sit ad gentes : invenietis Pauhnn apostohnn missiim
;
eius enim niaxiina
operatio fuit in apostolatu gentium. Ergo Pauhis apostolus missus ad gen-
tes , ipse est fimbria vestimenti Domini
,
qnia ipse erat novissimns aposto-
lornm. Nnmquid- est ahud fnnbria vestimenti et novissima et minima ?
Utrumque de se dicit apostolus
*
: ego antem snm novisslnuis apostolo-
rum ; et ego sum minimus apostolornm. Ipse novissimus, ipse minimvis. Ipsa
est fimbria vestimenti , et gentium ecclesia tamquam muher quae fimbriam
a)
tetigit, patiebatnr fluxnm : tetigit, et salva hicta est. Et nos tangamus
,
id
est credamus , nt salvi esse possinuis b).
ExpUcit sermo de ninhere quae fluxum sanguinis patiebatnr.
XXVI. IPsCIPIT SERMO DE EVAINCELIO UBI DOMINUS DICIT :
nolite dare sanctum canibus , neque miseritis raargaritas vestras antc porcos
';
et cetera quae sequuutur.
p.2-
cod. vat. 5758.
I .
J[^
ovit caritas vestra
,
quandoquidem fihi estis ecclesiae Clu isti in
catholica Ude radicati atque fundati , mysteria Dei non ad Jioc celari
,
quia invidentur discentibus
,
sed ut non aperiantur nisi quaerentibus. Ad
hoc autem de scribturis sanctis clausa recitantur , ut ad quaerendum eri-
gant animnm. Modo nobis evangelica lectio recitataest, ubi praecipit Do-
minus ne proiciantur margaritae ante porcos. Cum enim hoc moneret
p. 27S. Dominus servos et discipnlos suos dicens : nolite darc sanctum canihus
,
neque proieceritis margaritas vestras ante porcos
,
hoc quidem illos prae-
monuit ; sed quia non possent ipsi facile cognoscere qui essent canes et
porci
,
qni vitandi erant , ne illis margaritae proicerentur ,
ne sanctnm
talibus daretur , et ne clauderetnr etiam dignis , continuo addidit et ait
:
« petite et accipietis, quaerite et invenietis, pulsate et aperietur vobis : om-
» nis c) enim qui petit , accipit ; et qni quaerens
,
inveniens d^
;
et pulsanti
y> aperietur. » Ergo nolite dare sanctum canibus , neque proieceritis marga-
M) CoiV Jlmtrria. — ii) Cod. posstmus.

c) I. Bi. omms.
— cf) Ita coil. l. in. at •:. H (lui qiicierit invaiit.
DE EVANGF.I.IO ETC.
57
rltas vestras ante porcos ; dispensatoribus praeciplt
discipulis suis
,
quos
evangelii praedicatores faciebat. Quod autem addidit : «
petite et accipietis
,
M quaerite et invenietis, pulsate et aperietur vobis
;
« populo praecepit, ut
cum petit et quaerit et pulsat, tunc intellegatin- quia iam
non est canis
et porcus
,
cui non del)eant proici margaritae.
a. Hoc evidentissimo testimonio evangelico in alio loco satis apparet, p. r».
quando se Dominus in partes contulit Tyri et Sidonis
*.
Mulier chananaea a) a -Matth. xv.21.
linibus illis egressa coepit petere salutem filiae suae i).Dominus eam non audie-
hat; contemnenti simihs videhatur , ut eius fides appareret. Vide quemadmo-
(hun differat : datum
,
quod tamen vult dare
,
dissimidavit ab illa
,
ut educeret
de corde eius vocem
,
qua digna esset accipere. Nam cum etiam chscipuh
dicerent Domino : « dimitte illam
,
clamat post nos;» ait Dominus : « non est
honum toUere panem fihorum et mittei'e canibus. » Videte , simihs b) est ilh
praecepto*: « nohte dare sanctum canibus
;
neque miseritis margaritas vestras Matth. vn. c.
ante porcos. » Non sum missus nisi ad oves quae perierunt domus Israhel
:
iha enim de gentibus erat. Futurum erat ut etiam evangehvmi gentibus prae-
dicaretur. Missus est Pauhis apostolus adgentes; maxime ipse missus est
,
sed post passioncm et resurrectionem Domini , eundum erat ad praedica-
tionem evangehi in gentibus. Dominus autem ad eas oves venerat corpo- p. 280.
rah praesentia quae perierant domus Israhel : quia et inde multi crediderunt.
hlx eo numero enim apostoli erant; ex eo numero ihi centum viginti , in
quos supervenit Spiritus sanctus die pentecostes
,
quem promiserat Domi-
nus in evangeho dicens
*
: « mitto vobis Spiritum veritatis. » Et quidquid c) 'loh. xiv. n.
de ipso Spiritu promisit , exhibuit post passionein et ascensionem suam die
pentecostes. Erant autem ibi centum viginti , super quos venit Spiritus
sanctus , et inpleti sunt , utique de numero ludaeorum. Quomodo eligun-
tur oves quae perierant domus Israhel , hoc insinuo sanctitati vestrae. Di-
cit etiam apostohis Paulus
*
resurgentem Dominum esse phis quam quin-
*
i. cor. xv. e.
gentis fratribus visum
: de ijiso numero erant. Cum etiam Dominus praedi-
caretur post ascensionem suam , crediderunt muka miha hominum iudaeo-
rum. Idem d) ipsis qui crucllixerunt Dominum, dominatus est eis sanguis
Domini
:
saevientes pretium e) suumfuderunt ; ipso enim sanguine comparati
sunt quem fuderunt; et quia non vacabat vox illa pendentis in cruce
, p. asi.
qua dixit:
« pater, ignosce ilhs quia nesciunt quid faciunt
*.
»
IHi ergo san- •Luc.xxiii..r..
guinem pretium prius siium fuderunt, post et ])iberunt/). Ergo ad has oves
se dixerat missum. Sed tamen credituras etiam gentes praedixerat. Non
enim ahquid quasi novi fiebat, quod non esset ante praedictum. Nam et
prophetae adnuntiaverunt fidem gentium ; et ipse cum hic esset adhuc ante
passionem ait
*
: « habeo ahas oves quae non sunt ex hoc ovih : oportet me
' '"'• xvi. ig
et eas adducere
,
ut sit unus grex
g)
et unus pastor. » Propterea dictus est
a) Coil. heic canamea, sei postea chananea. — h) i. m. vidite, similes. — c) 2. m. quicqnid. —
,h An pro /*i-»(
.' —
c\ Coci
praetium.
Sic et mox. —
/)
I. m. posi ebiberunt. —
y) Cod. gres, e\ vitio pronunciaUonis.
1) Recoleudus est apud nos quartus de sernio
, ijui est de inuliere cliananaea.
58 SERMO XXVI.
etiaiii lapis angularis : ia aiinulo enim duo parietes conectuntur a)
,
nec fa-
ciunt anguluni nisi duo parietes
,
et hoc ex diverso venientes. Nam si ex
una parte veniant ambo , angulum non faciunt. Veniens ergo plebs ex lu-
daeis , id est ex circunicisione : venientes ex diverso , id est ab idolis et ex
praeputio. Gentes ex divcrsitate quidem venerunt, sed in luio lapide copu-
P- JS2-
latae sunt. 'fLapidem quem reprobaverunt b) aedificantes , hic factus est in
XXI. .2. caputanguU*. )) Nondinu eigo gentes venerant, et una iam erat ex gentibus
illa cliananea praefiguraiis ccclesiam gentium.
3. Petit ergo
,
et dicitur: « non est lioiuim panem filiorum toUere et mit-
tere canibus.» Cum vehementer peteret, canis est appellata. Illa si , acce-
pto quasi contumeliae verljo quod processerat ex ore veritatis, stomacha-
retur, et discederet accepto convicio, dicens in corde suo : ego beneficium
veni petere ; si datur , detur ; si non datur
,
quare sum canis ? quid enim
mali feci quia petivi
,
quia veni ut acciperem beneficium ? Noverat a quo
j)etel3at beneficium
;
quod ab ore ipsius processit , excepit , non respuit
,
et institit acrius petendo , confitens se esse quod audierat. Ait enim : ita
,
Domine , iclest: verum dixisti quia canis sum. Et quia panem filiorum di-
xerat
,
parum est quia confessa est se esse canem ; et dominos suos confessa
v-m. est qnos ille dixerat filios :
«
panem enim filiorum, inquit, non est bonum
toUere et mittere canibus, » Et illa : « ita
,
Domine , inquit ; nam et canes
edunt de micis quae cadunt de mensa dominorum suorum. » Quid videtis,
Fratres .^ veliementer petivit, vehementer quaesivit, valde pulsavit. lam ergo
quia petivit
,
quaesivit
,
pulsavit , non est canis. Non ergo cani modo dat
sanctum Dominus. Ostendit enim illam non canem
,
quia affectu quaesivit
:
pulsavit, ut confirmet quod dixerat. Cum enlm praecepisset dispensatoribus,
nolite dare sanctum canil)us
,
neque proieceritis margaritas vestras ante
porcos, eos reprehendens c) qui volebant accipere, ut non essent canes , si
antea fuerunt canes. Petite, inquit
,
quaerite, pulsate. Hoc ergo ostendit iu
muliere chananaca <:/)
,
quam ipse primo canem appellavit, quae cum audito
convicio non indignaretur , sed suscepto opprobrio humilitatem fateretur;
iam et Dominus ipse tulit ab illa convicium. Ipse dixerat canem, ipse prae-
p
28i.
ceperat nolite dare sanctum canibus. Quare tulit convicium
,
quod ipse di-
xerat ? nisi quia illa accepto convicio
,
per humilitatem mutata est : et magis
quia confessa est quod audierat , destitit esse quod audierat.
4. Quid est quod dixi ? quia confessa est cjuod audierat, destitit esse quod
vifi.Ki.
audierat? Sicut ille publicanus
*
qui erat in templo
,
pliarisaeus autem qui
iactabat merita sua, et insultabat quasi peccatori longe stanti. Ille oculis de-
iectis ad terram
,
nec faciem audebat levare ad caelum
,
quia iion audebat
conscientiam levare ad Deum
;
sed percutiebat pectus suum dicens :
propl-
tius esto mihi peccatori. Et quid, 13ominus ? Amen dico vobis
:
descendit
iustlficatus publlcamisiste magls quam ille pharisaeus : quoniam omnis
^)
qui
II) i. m. conn. Sed cum simpllci n mclius scribitur i» 'anti(|uis mss.
— b) Cod. rcprovaberunt. — c) Ita lieic cod. rcpre. At
alibi rcprae. — d) Alibi can. — e) l, m. vmnes.
u"
3
'^
^
(^
§
pl^'
'T-,
td
^^
3 L ph ,n
c==l
^
c//^
y
^
f=
F=3
o
y
,y
k&^^t^.
g
e
^
b
© y e
<^
p
y
G
^
^
^^
4==ji^
^
I
^
=J
^
f
^
S
'^
^
^
g
y
g
Ci^
«^ 3
,^
^
._
_
c=.
(^,
i^
e^
(^
^^
^
H
^
^
t^
i
<
fy^i
<
g
^
^ O^^
^^
.
fe
y
^ u^ £
s
-
F= 5 n tNi^ f^
^^
^
^ y, h .j
t^^
(=3
y M
^^
ta
(=H C=3
^}i)
c
r
1 g
1 m
^ efpARi'=;
p. n
^
2
&.P5
g
g
Hl ^ ^ ^ <r' c^ F^'. ,
^
2 ^
B
^3
^
y
y <
(t. ^
/?^-
P=^
C=1
^
^ g
^
- ^
fc=3 W
i=7?
-
£ 5
^
^
R
^
m o.^
"^^
R r^
P n
^
E
G O
fV
^
%
y ^
L3 S
p^
^m
a
ft
?!^
S
^
L,
^
^^
^ R
^
Cz=l ^'
/?=^
_
ii
u
3
^
^.^
^
^i)
2
) ©
^
B"'^
!^'
^
M h
?^
p^
=
y
t^
3
fe
fe=%
§
^
h
=. >.
^ P
^
^
^
^y 2
3
f^
(^
^^
s^ ^ Q H a
e
f-
1=^
^
' ^
^
)^,%
^.
^
f^
•=
>>
^y
^
^^
^
3
fe
3
Q
^
c^
g C^
g
^
^
L
2 ^
f^
y^
^
S © .
?
-^
y .%^y
P ^
fi
y
^ ^
y
&
f
g
= p
3
(^
^ y
^
^
<
^
4^'^
p^
h
C:^
^ fc
h
S
h
^ .h
u
LX=
r
1^'
y
^y
y
DE V. FERIA PASSIONIS.
59
se exaltat, humlliabitur; et qui se humilat a), exahahitur. Si iliceudo se pec-
catorem, iustificatur h)
;
diceudo se peccatorein , destitit esse iam peccator.
Quare
.^ quia descendit iustificatus pubhcanus magis quam
pharisaeus. Quo-
modo ergo iste fatendo se peccatorem , amisit esse quod erat
, sic et illa
fatendo se canem , amisit esse quod erat. Qiiid audit a Domino
? iam non
p-^»-
canis. Sed quid ? « O miilier , magna est hdes tua ! fiat tibi sicut vis. » Pro-
iecit panem
;
immo dedit , non proiecit
;
quia iam non cani sed homini c)
dabat. Dedit enim fidei petentis , fidei quaerentis , fidei pulsantis : et ideo
laudavit fidem
,
quia iUa non respuit humihtatem. bitendat sanctitas vestra
verba Domini dicentis : « nolite dare sanctum canibus , neque miseritis mar-
garitas vestras ante porcos. » Et canes quos vult intellegi ? Canes sunt cahun-
niosi d) latrones
;
porci autem sunt contaminati caeno vohiptatum carna-
hiim. Itaque non simus canes et porci, ut mereamur a Domino fili e) appel-
lari. Sicut et illa Chananea ex cane meriiit muher appehari , dicente Do-
iiiino : « o muher magna est fides tua ! fiat tibi sicut vis. »
Exphcit sermo ubi dicit discipuhs snis :
nohte dai'e sanctum canibus, et cetera i).
XXVII. SERMO SANCTI AUCUSTINI 2) DE V- [FERIA] PASSIOiMS DOMINICAE 3).
Jl ecundum sahitaris propositi munus
,
et spiritahs remedii sacramen-
p°^!;
l"^-
=«^-
tum divina dispositionc completur
,
dum Christus ad passionis triumphum
ab impiis provocatur. Nam cum discumberet cum -xii- discipulis suis , et
manducantibus eis diceret
*
, amen dico vobis quia unus ex vobis tradet
;,^"'""
^^^
'
me, ascendit Christus propriae deitatis tribunal , et illud convivium
, velut f.3«. ij.
catastam ante se constituens, conscientiae tormento confiteri conpulit reum,
ut in auctorem conceptum posset revocare peccatum. Turbatiir discipulo-
rum omnium sensus
;
et licet nossent propriam conscientiam , timuerunt
tamen Christi sententiam. ludas tamen ea fiducia ausus est interrogare Salva-
torem, quia implere posset/) evidentissimiim traditorem. Verecunda Christi
sententia
: ostendit suam maiestatem , nec refugit passionem. IMira patientia
est. Petrus
condemnat
Ananiam mentientem
;
Salvator ludam patienter susti-
net traditorem
: dupplicatg-)
sacrilegii principatum, dum propositum festinat
implere peccatiim
:
et qui scelus paenitere debuerat, urgetur h) conceptum
a] Ita cod. Recole autem dicta in
p. 47. adn. i. - 6) i. m. iustiflcatus. -
c) In codice penerse qnia iam non hor.uni scd
cam.
- d) l. m. calomn. - e) 2. m. ftlii. -
f,
Cod. 3.S2.S. possit. -
g) Ita cod. 1835. At. 3828. duplicat.
-
h) Al. cod. nrguere.
I) Hactenus ex antiquissimo omnium bobiensi
,
ptis, uomen Au^ustini semel apponere satis fuit, quo-
nunc vaticano
,
codice 5758, Augustini serniones niam is codex nihil praeter Aucustinuni continebat.
sumpsimus.
3, Possidius in indieulo cap^ X. memorat Augu-
2;
Quia in hoc pervetere codice 3835, cuius splen- stini de Domini passione tractatus duos. In prisco
didam callieraphiam m adiuncta tabula exposuimus
, codice laureshamensi , apud nos Spicil. rom. p. 172
nec non in sequente
3836, aliorum quoque patrum
sermo Ausustini extitit ile quinta feria inpassione
sermones scribuntur, idcirco nomen Augustini, in Iteni hic ipse sermo legitur a nobis iu vat. 3828
codicibiis scnptum
,
ad editionem hanc perpetuo f. 127. saec. XI. vel XII; quem cum contulerimus
,
transfero, ut certiores faciam lectores de sermonis meliores interdum lectiones pro oflicio nostro edi-
auctore. Secus veio sermonibus ex codice 5758. suin- toris praetulimus.
60 SEUMO XXVII.
implere eogitatum. Qiiemcumque, inquit a), osculatus fuero, ipse est, tenete
eum. Detuit , luda , aliucl tuis sceleribus argumentum
,
ut instrumento pacis
traditoris impleres officium ? Sed plus patientia divina condemnat obnoxium
,
ut officio pacis ostenderet reum. Venerunt, inquit, cum fustibus , ut con-
prehenderent eum. Non sic conprelienditur iustitia, nec sic alligatur sa-
pientia : volenti iniciunt manus , cui si evadere placuisset
,
numquam an-
r. 31). a. gelorum officia defnissent. « Et eduxlt , inquit , Petrus gladium
, et per-
cussit auriculam principis servi b). » Servum dixit non condicione sed
culpa. Denique ita scriptum est
*
: fjifi
facit pcccatum , servus cst peccati.
Moh. Mii. 34. Nam si audisset aliquando verba sapientiae, nec cruentum vulnus excipe-
ret , nec peccati servus testimonio scripturae mansisset. lubet tameii Domi-
nus in vaginam gladium retorqueri , ne forte agnita legis patientia , sapientia
posset adquiri. Adducto Salvatore, sparsis universis discipulis
,
Petrus se-
quebatur a longe. Si enim prope sequeretur , semper Dominum fateretur.
Negat Petrus se esse discipulum Salvatoris
,
quando nullas poenas, nulla
tormenta pertinuiit. Quaerendum tamen est ubi negavit ? Ibi negavit , ubi
(]hristus tenetur inclusus. Negat in domo Caiphae. Ubi negat ? ubi potest
valere mendacium ; et tamen secutus est per amorem
,
quem negaverat per
timoreni. Cum respcxisset , inquit, eum Icsus
,
jlevit amare. Pretiosus c) est,
Fratres karissimi, paenitentiae fructus
,
quia quod defendi nonpotest, ablui
potest. Lavant lacrimae cougeriem peecatoruin. Quam pretiosae lacrimae
,
quae extergunt culpam et exigunt veniam ! Profuit illi vere ista amaritudo
,
f. ."I. 1,. quoniam quidquid in eo delicti cl) tabiduni fuit, ferramento paenitentiae
resecavit; per lesum Christum dominum nostrum, cui est honor et gloria
in saecula saeculorum. Amen.
XXVIII. SERMO SANCTI AUGUSTINI DE VI- FERI A PASSIONIS DOMIMCAE. l)
I . Jlivangelicae series lectionis, qua per ordinem passionis dominicae
gloriam didicistis ,
credo quod affatim non solum aures sed et corda vestrae
devotionis expleverit. Nos quoque quantum tenuissimae capacitatis vires
ammittunt e) ,
cum divinis vocibus nostra verba iungamus
;
atque eandem
nostri redemptoris inclytam passionem veritatis indagine retractcmus. Sed
nescio quo pacto , karissimi, ubi sermo se prodere incipit ,
causam sensus
horrescit. Quomodo enim animus non turbetur infirmus ,
in quo totus ter-
ritus et conturbatus est mundus ? Condemnatur ecce in concilio ludaeorum
Dominus: Pilato traditur alligatus, et sacras manus sacrilegae catenae vin-
xerunt. Ad/)tribunal dehinc praesidis sistitur, non ut reatus in illo
,
sed ut
innocentia panderetur ; ut reportaret testlmonium iudicis
,
qui sub crude-
a) Codd. inquid. Sic eUam deinceps constanter.
-
b) Cod. 3835. servum. Tuuc autem dicas :
in auricula principis servum.
-
c) Cod. praeliosus. Sic et mox.
-
d) Ita uterque cod. deHcti. - e) Ita codd. -/) lla prior cod et secui.dus eUam I. m.
Sed hic 2. m. ante.
1) Extatetiam in cod. 3828. f. 127. b. Immo ser- vetere laureshamensi ,
ut vides memoratum in Spi-
mo Augustini de sexta feria fiiit etiaiu in codice cil. rom. T. V. p.
172.
DE VI. FERIA PASSIOMS.
(51
libus vinculis meritum non amiserat innocentis.
Consiste mecum in hac
actione comminus a) , ludaea consiste : ede milii litis tuae titulum , accusa-
tionis genus crimenque denuntia : producito testes in medium , causae ne-
cessarios adhibeto
,
nihil cognitioni iudicis desit , nihil
praesidis subtraha-
tur examini: paratus sum pro domino meo convictus ipse
dapmnari. Ecce
f
interim in facto praeiudicata es traditoris : auctor tuus confugit ad la-
queum
,
ultimum capiens ex poena solacium b)
;
reum se silii ipse constituit
;
et post iudicium tuum , de se ipse continuo iudicavit. Remansit ecce cum
voce impii traditoris inefficax paenitudo facinoris
;
nec confessionis meritum
optinuit , sed magis sceleris sarcinam in paenitente congessit. Peccavi , in-
quit, tradens sanguinem iustum
;
et pi'oiecta pecunia in teniplo c) , abiit,
et laqueo se suspendit. Pependit inter caelum terramque d) medius vago
funere suffocatus, et cum flagitio suo tumefacta noxii o) viscera crepuerunt,
nec cadaveri terra sohtam exhibuit sepulturamy).
2. Habes , ludaea
,
quod vere imiteris exemplum ; sed digna non eris
quae conceptum non perficias sacrilegiuni. « Sedenti inquit *, Pilato pro
jg
tribunah
, misit ad eum uxor eius dicens : nihil sit tibi et iusto iUi
;
multa
enim passa sum hodie in sonniis propter eum. » Ecce iudex terretur in
coniuge
;
et ut crimini ludaeorum non praebeat in iudicando consensum
,
pertuht in uxoris adflictione iudicium. Tudicatur ipse qui iudicat , torque-
tur ante quam torqueat
; et ut nihil mah in perniciem operetur insontis
,
f.
insomnio exagitatur uxoris. lam quid ibi ageret iudicis conscientia
, cuius
sic torquebatur et costa i)? Denique quem vultis, inquit, demittam
g)
vobis, Barabban an lesum qui dicitur Christus.^ At A) ifli dixerunt, Barab-
ban. Dicit fllis Pilatus
: quid ergo faciemus de lesu qui dicitur ChristusP
Dicunt illi
: crucifigatur. Quid agis
, synagoga damnabilis i) ? lustum sangui-
nem ducis ad victimam
, et absolvi manifestum postulas homicidam
.^
Ea-
tronem iudicas innocentem
, et innocentem poscis ad crucemPIlIe, qui vos
occidit
,
tuo suffragio morti subtrahitur ; et qui mortuos ab inferis susci-
tavit, te insistente
damnatur? Reus fit, qui reus non fuit ? et indemnis
tivadit
,
qui olim damnari iam debuit ? In utrumque rea teneris X)
,
et exitio
innocentis
,
et absolutione latronis. Et quamquam sacrilegium inpactae cru-
cis omne nefas
excedat
, tamen et illi adversum te iudicium divinae ultionis
expectant,
quorum
Barabbas latro sanguinem
fuderat
;
quia participasse
est scelus homicidii
,
veniam meruisse lalroni.
3. Tunc,
niquit, accepit aquam, et lavit manus coram populo dicens
:
mundus sum ego a sanguinc huius iusti ; im videritis. Illi autem dixe-
runt
:
sanguis huius super nos ct super
filios nostros. O quam bene furor
f ,;
caecus es
! quam digno
praecipitio iactaris, insania? Quaenam ex te ratio
est pertinacissimae
mentis
,
sic velle alium perdere
,
ut piior malis ipsa
a) Ita corW - b) Cod. 3828. suppUcium. - c) Cod. 3828. lemplum. -
d) Cod. 3828. et terramquasi metlius.
-
e) Cod. 38-8
ept.ontfacta » x:r.
v^cera.
-/) Exin codcx 3828. liiat. -
g) Ita cod.
-
h) Cod. ud.
-
i) Cod. dam„avilis. -
ft) In ipso co-
aice ponitur gi- aiis accentiis supra altcram e.
1)
]Vimir:i:;:uxor,
quoniam Adnmo
u.xoreinEvain de costa produxit Deus.
62 SF.KMO XXVIII.
perire! Siib alieno exitio tuis iugiilis parricidales dexteram suam movere!
Currit ecce per prosapies generis vena lacinoris ; et cum crimine radicis
suae pullulant iniqua plantaria. Egreditur ex metallo uteri sui tam cruenta
progenies , et infesta sanguine nascitur infavista posteritas. En quae hona
ad heredes tuos quodam sacrilegii testamento transmittis ! Macula sanguinis
innocentis te perfundis, et posteros perimis. Pertinaciter quidem in mor-
tem nostri redemptoris insistis, sed crudehter tuos natos mucrone impieta-
tis extinguis. Quaere iam cui possis videri non noxia
,
quae erga filios tuos
extitisti pertinax parricida. Tunc dcmisit a) illis h) Barahhan
,
lesum vcro
flagcllis cacsum tradidit illis ut eum crucifigerent. » Ileu me miserum !
quil)us aiuMbus hoc audio
,
vel quaUter sensibus meis tam funesta com-
mendo ? Ecce Dominus meus optatur ad verbera ; ecce iam caeditur
;
rum-
pit sanctam cutem violentia flagellorum , et repetitis ictibus crudelia vulnera
scapularum terga conscindunt. Pro dolor ! lacet extensus i) ante hominem
Deus , et supphcium patitur i'ei , in quo nnlhim vestigium peccati potuit in-
veniri. Ad victimani vita ducitur , et ad crudehssimuin mortis occasum addi-
cta jii^tas evocatur. Ambitur sacrum caput aculeis spinarum
, et divinum
verticem poenahs coronae pompa c) circumdat. Sed in spinis ilhs nostra
eum peccata pungebant.
4. Ventum tandem est crucis ad capum
3),
ubi pias manus terebrant
saeva vuhiei^a, et conpaginem palmarum rumpit violentior foratura
3)
clavo-
rum. Figuntur cruce clavis effossa d) vestigia , officia pedum impedimenta
poenaha nexuerunt. Adhaesit quietum corpus stipiti , et immobiie hgnum
inconcussa membra portavit. Fert poena ipsa pendentem
,
et tormentis suis
nexi artus incumlHuit. Sed festinate
,
oro
,
et incitatis cursibus properate.
Sentio enim mohri nescio quid creaturam , et intestinis motibus nonniliil
elementa intehego parturire. Minatur ecce propria nuindus excidia , et re-
rum natura inusitato pavore terretur. Dies methus tenebrarum tyrannide
dischiditur , et perdidit cursum fugitiva luce fraiidatum. Sol abscondit ra-
dios suos , et orbem globus luminis o])scuravit , atque incubatricem
4)
noctem
dissimulato iure contradictionis ammisit e). Dies ecce non dies est , et nox re-
pentina non nox est : importunae tenebrae ahena tempora pervaserunt
:
mo-
riente vero die, novum dies sensit occasum. Expectabant cuncta elementa
exitum proprii conditoris : axem suum nuindus extreiHiiin vergere cupiebat
in hmitem. Volebat , credo
,
saeculum ire protinus in ruinam, ne auctoris
sui tacens praeteriret iniuriam. At/) ubi consunnnatis omnibus sacramentis
,
sua sponte spiritum quiete cum victoria mortis exposuit , ihco rumpuntur
sacrario dicata velamina, et in pulilicum temph secreta mittuntiir, iit am-
missig) sacrilegii clandestina machinatio //)panderetur.
Agitatur intcrnis terra
a) Ita cod.

6) Cod, illi.

c) Cod. ponpa. — d) Cod. crum clavi H cffossa.
— c) Ua cod. pro admisil. —
/)
Cod. a<l.

g) Ita cod. pro admissi. —
h) Cod. macinalio.
1) Nenipe Dominiim humi pronum , non stantem .3) Animadveite latinum vocabuliiiii
,
quod in vul-
ac rectum , verbera excepisse dicit
,
quem sacrae pas- ^»''^111 postea Italorum sermonein tiaii.siit.
sionis modum apud alios quoque me legere memini. 4] Rursus novuin videinus latinitatis vocabulum
2; Observa ccqnim pro capulum , id ferelrum. incubatrix.
DE VI. FERIA PASSIOXIS.
63^
concussibus , et molis suae nutante fundamine fluctuabunda
i ) commotione
iactatur. Dederunt petrae crepitum fragore sonigero, et viscerali motu dis-
rupta saxa crepuerunt. Patuerunt portae protinus inferorum,
et monumen-
torum secreta claves proprias perdiderunt :
vacui facti sunt
carceres sepul-
chrorum, et rediviva corpora Dominum agnoverunt. Explicit.
XXIX. ITEM SERMO S. AUGUSTIM DE VI- FERIA.
i^ufticit quidem
,
Fratres carissimi , ad testimonium venerandae pas-
cod. vat. m
sionis elementorum inopinata turbatio
,
fiiga siderum , terrae mexpertus tre- i. 54. b.
moro), solidorum fractura saxorum
,
pavor insolitus inferorum, et spontanea
reseratio sepulchrorum. Haec sola pubhcant Dominum nostrum , haec ma-
iestatis eius testantur arcanum. Ecce insuper, infehx ludaea, etiam traditor
tibi rehquit testimonium facti sui
,
qui supphcium non potuit videre dam-
iiati ; et cum ammissum b) non possit excusare peccatum
, ad te revocavit cum
pecunia sacrilegium. Dixit eniin : peccavi , tradens sanguinem iustum. Sed
non potuit vitare peccatum. Sic enim de eo ait Spiritus sanctus
*
: et oratio
'
ps. cvm.
:
eiiis
fiat
in peccatum : ut in eo quod paenitentiae festinavit ad portum , ibi
incideret aeternum et sine reparatione naufragium. Responcht igitur omnis
turba ludaeorum : sanguis huius supcr nos et super
filios
nostros. Magna
plane vis criminis, quae nec prohxitate temporis aboletur, nec saeculorum
obhvione sepelitur. Sanguis ecce Domini nostri pohuit in praesenti reos
,
de futuro obhgat nascituros. En , ludaea crudehs , te perpetratum nefas in-
nexuit
, et natos tuos elogio
2)
criminis imphcavit : et cum soleat crimen cum
persona deficere
,
pergit magis et posteros innodare. Udant en dominicos f. n. a.
vultus sputa sacrilega ; maxihas inpurae verberant pahnae ; cerebrum tun-
dit ictus arundinis
; et per omnes currit iniurias atrocitas saevientis. Portans
umeris c) crucem praetorium egreditur , et tah onere coha innocua praegra-
vantur cf). Laetus quidem et absque uha suspicione formidinis moriturus ibat;
sed nostra peccata in iha cruce portabat. Deinde fel in escam pendenti of-
fertur
,
et aceti potio in patibulo propinatur. Uhum ! Hoc de te
,
ludaea
,
Dominus noster promeruit
,
qui te in deserto per -XL- annos panibus ange-
hcis annonavit
3),
et ex petrae visceribus cum sitires aquam potus sahitaris
exhibuit ? Et qui aquam in nuptiis pretiosum e) mutavit in vinum , meritus
profecto fuerat ut in siti sua abs te accepisset acetum ! Inter haec ecce subito
tenebrarum caligine tota passionis indignitas tegitur, et omnis iniuria novae
iioctis obscuritate celatur. Indixit sibi mundus inopinata auctoris sui morte
funereum luctum
,
cunctarumque confusio naturarimi; et sacrilegium suum
a) Cod. iraemoT. — b) Pro ndmissum. — c) Ita cod. sine adspir. ut eUam apud Fronlonem.

rf) Cod. praegrabantur.
— e) Cod. praeliosum. Sic et iufra , et passim.
1) Fluctuabundus, et mox soniger, vocabula le- id est cum vituperatione.
xicographis colligenda.
3) En voeabukim
,
quo confirmatur voc. anno-
2) Augustinus serm. ed. CCCLV. 3: ambos ex- nari Capitolini , de quo nonnulli frustra hactenus
heredavit; illam cum laude , istum cum elogio , dubitabant.
64 SERMO XXX.
non agnoscit caecitas Indaoornni ? Rnmpnntur spiritalium scissa velamina
,
et sacrarii facies sacrilegio spoliante detegitnr. Reddunt inferi corpora re-
f. 55. b. diviva sanctornm , et in occnrsum auctoris inferos penetrantis temporalem
accipiunt beatae animae commeatum. Convenite iam christianae gentes
,
concurrite fidelissimae nationes : Dominus enim noster non in patibulum
crucis , sed in tribunal ascendit : expandit ecce manus , et alas extensas
aperuit , nou ut crucis supplicio satisfaceret , sed ut nos ex omni orbe ad
credulitatem ecclesiae congregaret.
Spicil.
i>.
(7i. XXX. ITEM SERIMO S.A.NCTI AUGUSTINI DE FERIA VI-
cod. vat. 3833. I . X
ostea quam virginei partus orbe toto miraculum caeleste resplen-
I ''i^o" M
^*'^'
^^"i'^' ^^ gaudia sunt dominicae nativitatis expleta
,
epipbaniae o) quoque
procurata est veneranda sollemnitas , Domlnus discipulis suis passionis suae

Maiii., XX. 18. praedicit oi'dinem
,
loquitiu- qualitatem
*.
« Ecce , inquit , ascendimus Hie-
» rosolymam
,
et filius hominis tradetur summis sacerdotibus
,
et condem-
)) nabunt eum morte , et tradent eum gentibus
,
et inhident ei
,
et con-
» spuent eum , et post tres dies resurget. « Qui futura praecHcare h) po-
tuit, potuit et cavere : ignaros adversa praeveniunt, non scientes; pati vo-
luit, qui sponte eam i) ubi pateretur ascendit : mors invitis imperat, volen-
tibus servit. Ergo cum volens c) moritur , non casus est sed potestas, « Po-
loii X. is. testatem habeo , inquit
*
,
ponendi animam meam
;
et potestatem habeo
,
1.36. a. inquit, sumendi eam : nemo tollit d) eam a me. » Ubi animam ponendi pote-
tas est et sumendi , ibi moriendi non est necessitas sed vohuitas. Nemo
,
inquit, tollit eam a me. Si nemo
,
utique nec mors. Denique nec mors
tollere, nec inferus e) potuit hanc tenere; qua iubente, tremens etiain vin-
ctas animas cpias tenebat amisit. Et monumenta , inquit, scissa sunt, et
multa corpora sanctonun resurrexenmt. Sieut nascente Christo conceptus
nescivit ordinem , suum partus non agnovit usum ,
non tenuit ius natura
;
ita moriente eo , dicione tartarus perdidit quos tenel)at :
abiecit infernus
ius potestatis antiquae : inveteratae legis cautum
2)
novo sanctionis ordine
mors amisit. Sed ad coepta redeamus.
2. (cEcce, incpiit, ascendimus Hierosolymam , et lihus liominis trade-
» tur summis sacerdotibus , et condemnabunt eum morte, et tradent eum
» gentibus » et eetera. Sciens scientiarum Deus , sciens quia pretiosa sunt
futura
;
quod ad crucis scandahim
,
ad passionis procellam ,
ad auctoris
iniuriam, terra tremeret
,
paveret caehun , fugeret lux,
refugeret sol, hor-
reret infernus , tota moveretur atque ipsa se confunderet
creatura
;
mundus
enim qui corpore nostro tectam non potuit snfferre deitatem ,
nudatam
f. -,6. b. carne quod portaturus non erat praevidebat , cum
cognovisset praesertim
a) Cod. 3828. epiphiinia.

b) Ila uterque cod. non praejiceri: —
e) CoJ. (IdIl-iis. — d) Iii coJ. 3828. repetitur inqiiiJ.
— e) Ita codd. At infra infernus.
I) Nempe Hierosolymam . —
2) Id est pactum, syngrupham. Coiiler Coripiiuni apud Forcelliauni.
nP. VI. FERIA PASSIOMS.
G5
qjiod tanta f[uae iii lioinhu' siint conmissa piacuia, putabantiir cxorcira in ij)-
sani fuisse divinitatis iniuriain. His discipulos snos Domiuus
seinel et iteruin
praemonebat
,
ponens aute oculos eornni, et velut iiarenani suae constitueus
[)assionis, et inducens in eam. Quot a) contumeiiarum e,enera , tot genera
bestiarum: quot expectatores i), tot persecutores adfuturos esse signabat;
qui de conflictu iioii victoriam , sed voluptatem
2)
qnaerentes de sola morte
vincentis h) ,
adclaniando crucifige crucifige , sic truces oculos , sic voces fu-
nestas ad caelum, immo in caeUnn usqne levaturi ; donec crudeli sagnitio
3)
se ac posteros, j^io dimicantes involverent et volutarent in sanguine
,
vo-
ciferando sauguis huius supcr nos ct supcr
filios
/lostros. Filius
,
inquit c),
hominis tradetnr snmmis sacerdotibus , et cetera. Depingebat dominus le-
sus passionis suae spectaculum saepissime sic dicendo ; ut expectata expe-
ctantes discipuli non subiti ponderis mole premerentur , non repentino ob-
xuerentur incursiw/). Aiiimum scita parant , conlirmant nuntiata, monent
expectata, et reddunt per omnia fortiores. Sicut miles de superventu hostis p. c-. l
habet periculum; ita si hostem praesciat
,
fert triumphum. Rex fortis quam-
vis fortium munitus accinctu
,
non valet cavere ignota
;
nota agmina etiam
singularis nescit timere bellator. Hinc Dominus disci[^ulos suos tempestatem
totam jiassionis suae ante scire voluit , ut in ipso turbine niagnanimos face-
ret, redderet fortiores. Ecce ascenclinius Hierosolymam, et cetera. Sicut qui
una vice lai:)sum magnae domns susci[)it et ruinam
,
ita et Christns post
magna et multiplicia ^iassionis siiae ["jondera , unum resurrectionis suae sub-
jDOsuit fulcimentum, ut ajiostolorum fidem iamque la[isuram snsciperet, et
ad aeternam dirigeret firmitatem.
3. Post trcs dics resurget. Non satis est al)scessus tristis, ubi veloclssimus
est regressus. Post tres dies. Hoc abire sic fuit et redire , nt ibi eum non
defuisse perluceat. Deus cum vadit, hic est ; cuin hic est , nusquam deest:
iit e) Christus, sed ab a|:)Ostolis non abiit: accessit ad mortem , sed a vita
Dominus non discessit : descendit in infernum, sed non defuit caelo
;
ipso
[irobante cum dicit*: nenio asccndit in caclum , iiisi qui dcscendit dc caelo ,
-
loii. i
filius hominis qui est in. caelo. Nolle mori
, est timoris humani ; mori et
resnrgere est solius deitatis insigne. Et post tres dies. Quare non post quat-
f- ". '>
tuor
? quare non post quinque , sed post tres.^ Ut in passione filii totius
trinitatis
monstraretur assensus. Triduum trinitatis loquitur in figuram, qiiia
trinitas quae per operationeni Christi in principio fecerat hominem , ipsa
in line hominem per Christi reparat j)assionem. Faciamus
,
inquit , homi-
ncm. Ite
,
inquit
, haptizate omnes gentes in nomine patris ct
filii
ct spi-
ritus
sancti in rem.issione peccatorum. Si in remissione {leccatorum commn-
a) Cod. nwid. — h) Ita coild. — c) Cod. iMtukl. Sic et iiifra. —
;/) Cod. B. oi-rursu.

e) Cod. B. ivil.
1) Pro apectatorex. Sicut infra expectuntes pro et vohiptas permutari
,
plurihus exeiiiplis ego con-
sppctctnfes. iNain et verbi e.rpecto pro specto , exem- firniavi in nieis adnotationibu criticis ad Ciceroaeiu
pla protuli in meo glossario. Quid plura .' Sic lo- de rep. 1.2.
(jnitur etiam Cicero de rep IH. 7.
3) Uacodd. Et noten)us voc. sagnitlum pro swji-
1') Cod. voluntalem. Et quidem vocabula ro/««te wa, ut videtur. iSisi inalunuis criidelis ayiiilio.
G() SKKMO XXX.
iiis pietalis tiiiiitas, qnoniodo nou in [)assione filii totiiis iina est voluntas
trinitatis? «Siciit lonas a) {\\\t m ventre ceti trihiis tliel)iis, iiu[uit, et trihns
;iiiii.xii. 10. » noetihiis; ita erit et liliiis lioininis in eorde terrae*« Jn eorde terrae dixit,
non dixit in [lotestate terrae
;
ut terra siuiin sentiret , agno.sceret , tremeret
,
et non teneret auctorein ; ohsecutura susciperet, non de corriiptione pulsa-
ret
/;) : nec doininicum corpus partem siiaiii eredcret terra , .sed supernae so-
cium susciperet maiestatis. Sed movet animum c), cur pater (iliuin mortem
vohierit vel permiserit sic suhire ? quiir c/) Domimis tali c) et tam contumeHosa
morte vitam vohierit reparare mortaHum ? Cur Spiritus sanctus consenserit
f.
•'<
a.
divinitatem descen.^lere ad tantam carnis iniuriam
,
ut phires de scandalo
jiereant
,
quam de credulitate salventur? Nasci et mori Deiim , non capit
/)
mens hiimana. Fratres , lioe si seire voluinns , hodie differamus, ut inqiiisi-
tioni maximae ji;) sermo latior, ipso Christo satisfaciente , respondeat.
Explicit.
XXXI. ITEM SKUMO SAXCTI AUGUSTI.M DE -Vl- FERI.4.
1 . 1. roxime eum dominicae passionis multas et acerhas A) contumehas
audiremus, coi;itatione subito incicHinus
/)
in iihid
,
qiiare Deus qui totum
qiiod hahet caelum, quod terra portat, quod eapit mare
,
quod tartartis ce-
lat /i), iu.ssu fecit, imperio distinxit, numdum tantnm composuit ad deeorem
,
et nt sententiam mortis solveret, imhrem saerati sanguinis desndavit ? Origo
rerum
,
anctor naturae, quare nasci voluit, nisi quia mori voluit? Quare
T\^us carnis inbecilla
/)
suscepit, nisi quia carnis elegit iniurias? Quare totius
dominus creaturae formam servitutis intravit, nisi ut totas servitutis iniu-
rias sustineret ? Adiudicari iudex, cognitor diligit addiei , <[uando se a per-
ditis passus est iudicari. Quae patiendi necessitas
,
ubi salvandi ni) inest et
possibilitas et potestas ? Aut quae ibi moriendi eausa est
,
uhi vivificandi
virtus est et facultas?. Ecce ascendimus liierosolymam , et lilins hominis
tradetur
«)
.summis sacerdotibus, et condemnahunt eum morte
,
et tradent
eum gentibus, el inludent ei, et conspuent eum, et post tres dies resiirget.
Ascendimus Hierosolymam , et in die paschae, ut o) ad passionis ])ompam,
et ad spectaculum mortis , atqiie
/;)
scandalum crucis, iudaicae urbis uni-
versitas eonveniret. Non sufficit passio communis , non mors secreta
,
non
mors simplex ,
non mors morti similis ; nisi ut quanta erat patientis singu-
laritas, tanta esset et singularitas passionis. Aetum est ut auctor saeculi
,
saeciilo teste moreretur; et a mundo mundi dominus ante j)er poenain
quam per gloriam nasceretur. Pax caeli traditiir doli osculo
,
tenetur tenens
omnia
,
alligatur omnium nexus, ducitur adtrahens universa , a falso veritas
accusatur, sistitur cui adsistunt oinnia: ludaei gentihus tradunt
,
leddunt
n) Cocld. lana —
b) Ua codJ.

c) Cod. B. movetur aiumus. —
d) B. ctir. — e) Cod. 3S35, seu A. tahin ct titm contiinu-
liiisaiii vtorlcin. Nam cum pluiium codicum lit collatio, ita nnljis designnntur littcris A. B. etc. —/) .K. capcl. — gt Coil. ma-
ximc — li) Codd. acervas. —
i) A. iiicc-limii.-i.
— k) Cod<l. scicbut. — I) A. inveciUa.
— in) A, salbandi. — ii) A. a stiinmis.
— o) Decst til in B. —
j>) A. adijitc.
DE VI. FKRIA PASSIO.MS.
67
STentes ludaeis : Herocli niittit Pilatiis
,
reniittit Ilerodes Pilato: et eoniner-
cium fit inipietatis, pietas : sanctitas in uundinain
crndelitatis pertlncitiir:
flagellatur remissio, condemnatur venia
,
inluditur maiestas
, ridetur virtus,
i.
perfunditur largitor imbrium sputis ,
clavis ferri caeli strator
affigitur
«)
,
mellis dator cihatur felle
,
propinator fontinm potatur aceto
; et cuin niliil
iain restet ex poenis
,
mors refugit , mors moratur
,
quia suum ubi esset
nil sentit. Suspecta est vetustate novitas : huuc primum
,
hunc sohun vidit
hominem peccati nescium, noxa liberum
,
iuris sni legibus nil debentem.
^liratur in terra
,
quein de terrenis conspicit nil habere. « Primus, inquit
,
homo de terra terrenus, secundus homo de caelo caelestis
*.
» x\ccedit tamen -i
confederata iudaico mors furori , et desperata tnnc vitae tangit l>) et invadit
auctorem, volens perire tota , tantam ne perdeiet praedam.
2.
Sed iam qnae promissa sunt, inchoemus. Quare ad mortem , et ad
talem mortem Dens pater miserit fihum suum ? quare tam contumehosae
siibcubuerit passioni ? quare Spiritus sanctus conregnantem una sibi dei-
tate c) Christum ad carnis iniuriam tantam permiserit jiervenire? Orate
,
Fratres , ut dignatione qua passns est, passionis suae revelet arcanum , et
causam nobis cf) omnibus tam sacratae mortis inspiret. Priinum quidem nobis
est intuendum, rex quando gloiiosior ? quando indutus purpura , diade-
mate decorus , aspersus auro , solio sublimis
,
ad ponpam tantum e) parat f.
ire , sedens in secreto/") ? An quando in campo^'), connnunis cultu
,
honore
ultinuis, periculis primus, onnstus
//)
ferro
,
gravis armis, pro patria
,
pro
civibus, pro hberis
/),
pro vita omnium
,
jierimit hostem, discriinina despi-
cit, contemnit vulnera
,
ipsam hbens mortem suorum suscipit ad sahitem ? ut
maiorem contemtum mortis
,
quam de ipso hoste victoriam referat et trium-
l)hum? Et quare dispUcet A) si Christus de sinu patris , de deitatis secreto
,
ad nostram servitutem venit , ut nos suae redderet lil)ertati ? nostram mor-
tem snscepit, ut nos eius niorte viveremus? qnando nos
/) despectu mortis mor-
tales in deos retuUt, terrenos caelestibus aestimavit? Et quomodo Deus Chri-
stum ad iniuriam vocat tantam, quod homines tantam tolht et extollet m) ad
gloriam?Sed dicit aliquis: habet hoc necessitas humana, divina n) non habet
hoc potestas. Verum dicit : divina non habet hoc potestas
,
sed necessitudo
habet et recipit hoc divina. Nemo , inquit, habet maiorem caritatem, ut qnis
aniinam suain ponat pro amicis snis. Miraris o) si pro nobis posnit, quod su-
scepit ex nobis? qui fecit propter nos tanta , et talia largitiis est nobis? Quan- f. c
tuin virtus, potestas, magnificentia creantis operiim conteniplatione lucebat,
tantiini latebat dilectio Dei , tantum Dei/?) caritas habebatur obscura. Sul)ie-
ctis dare, donare servis , est adsuetum donantis indicium : pati pro subie-
ctis, proservis mori , insignc est caritatis iinmensae, documentum singularis
est hoc amoris. « Commendat, inqiiit , caritatein suam Deus in nobis
;
quia
a) Corl. A. straclor quasi slruclor. — li) Cod. vila et angit. ludicent critici. — c) Cod. uiiam xibi dcitatcm.

<l) B. iii no-
Ws. — c) Codd. tanii.
—f)
Codei utcrtjue snht
( vel scd et) in sccretum. — rj) Codd. cumjmm. —
h) B. haniislus.

i) A. ;/-
trris. — h) A. displicit. — l) Codd. noti. — in) B. crtvUit. — n) A. tlivinitas. Sic et mox.

o) Cod. A. mirulus, B. mirnti^

p) B. Oci. At A. Deiis.
68 SHRMO XXXI. DE VI. PERIA PASSIOXIS.
' Rom. V. s.
ciini iinpii tautiiin a) essemus, Christus pro noljis inortuus est
*.
» Et alibi
:
loh. III. rc.
« sic dilexit Deiis luiiic munduin , ut iiliuin suuin unigenitiim traderet
*.
»
Praestet quivis lieneticia
,
largiatur dona, sit l)enef"actor in prosperis
,
di-
ligat obsequentes ; niiinquid iili poteiit comparari
,
qiii in se suorum su-
scepit adversa ? qui se periculis anteponit suorum
,
qui se pro suis dat
poenis
,
ore h) obiectat morti , ut illos neci sul)trahat , illos i'eservet ad vitain?
Adversis probatur amor; altectio pensatur periciilis
;
poenis examinatur
dilectio
;
morte, pertecta caritas miinitur. Hinc est qiiod Cliristus intrat
carnis iuiuriam
,
subit contumelias passionum
,
poenarum genera percurrit
,
f. 00. b.
niortem "suscepit peramaram : quia damnari voluit
,
qui quod fecerat sic
amavit. Deitatis autem non est voluntas haec nova : antiquae legis prima
vo.K lioc quaesivit : diliges c) , inquit, domiuum Deuni tiium, ex toto corde
tuo
,
ex tota anima tua : quia vera dominatio est ipsa quae ainore imperat,
non timore : quae per affectum sibi et corpora siibdit et corda: quae amando,
non invitam sed voluntariam sibi instruit servitutem. Haee ergo prima causa
est dominicae passionis
,
qua sciri voluit quantum amaret homineni Deus,
qui plus amari Aoluit quain timeri.
3. Seeunda causa est, ut senteutiam mortis
,
quam iuste dederat , iustius
aboleret. Statutum suum Deus patiendo implere voluit , ne compelleret im-
Mattii. V.I7. perando: sicut fatetur ipse
,
non Aeni solvere legem sed adimplere*. Nutat<:/)
bonis promissio boni a Deo , si a Deo malis quae statuta sunt evanescunt.
« lota unum
,
inquit , aut unus apex de lege non praeteribit c), donec omnia
M.itiii. V. is.
» fiant*.» Apertay), prudens tiuicumque sapit, qui sentit, intellegat. Si pro-
pter sententiam suam proprio filio non pepercit, contra sententiam suam
I r,i. a.
ciii possit ignoscerc ? Qui mentiri nescit , nescit ignoscere. Ergo quia pri-
nuis liomo adiudicante Deo de reatu incurrerat mortem , et eam delegavitg-)
suo geuei'i, transmisit ad posteros
;
quia corpore iam mortalis
,
generaret
niortales obnoxios non liberos
,
non absolutos sed addictos ; venit de caelo
secundus liomo , venit solus peccati nescius , venit soliis reati h) nostri alie-
nus ; venit qui peccato nihil debebat et morti; venit ut fieret i) inter mortuos
liber , ut mors morte damnaretur
,
quae rapere iussa reos ,
innocentiae
ipsum pervadere praesiimsit auctorem ; nt sic transiret a morte reatus ho-
niinis
,
homini innocentia sic rediret A) ; et mors praevaricatrix facta addice-
retur Christo , cui ante Adam fuerat praevaricator addictus: essetque Chri-
stus origo nova, origo vitalis
,
pater viventium
,
siciit dixit apostolus : « si-
» cut in Adam omnes moriebamur, sic omnes vivamiis et vivificemur in
i.cor. xv.i2.
»
Christo*. » Et quia multae causae sunt dominicae passionis
,
et noster
iam claudendus est sermo , hodie differamus
,
ne obscuret festina discussio
,
quod latior poterit aperire tractatus. Explicit.
u) Ila uterque coilcx ex italica, ut puto, vetere.
— b) Ita uterque cod. — c) X. diliijis. — d) Cod. uterqae nuti'.. — c) A.
praeterivit. —
J)
Ita codil.

y) A. ddigavit, B. dilcgavU. — h) Ita uterquc cod. ludiccDt graDiDiaUci. — i) A. Jicrit.
— /i) A. rcderct.
G9
XXXII. ITE.M SEPvMO SANCTI AUGUSTL\I DE LATRONE IN VI- FERIA PASSIONISl).
i.l-Jectio evangelii tlocet nos queniaclniodinn nniltis
peccata sua Do-
f;"r,'i. "lu!!'"'
mino confitentibus , cito possit venia proniereri a). Unde exemplum acci- l.^iTs.
"""'*'
pianius, Fratres karissimi, latronis illius qui cum Domino fuerat crucifixus
,
qui cum in poenis esset pro snis facinoribus affixus, non sui curam liabe-
bat , sed Domino propria peccata pandeliat , dicente scribtura : « confessio
et pulchritudo in conspectu eius*. » Foedaverant illum propria facinora
, sed
' ps. xcv. d.
confessio ei paradlsum palefecit, dicente Domino : « amen dico tibi , hodie
» mecum eris in paradiso. v Paradisum enim , Fratres mei
,
quinque vel eo
amplius miha annorimi
2)
fuisse praeclusimi scriptura testatur. Ex illa primi
hominis b) transp;ressione procurante , exinde non proiectum sed dimissnm
scribtura testatiu"; et inmortahtate carens , factus est mortahs morti subie-
ctus. Nunc autem Dominus noster, qui propria morte mortem occicht, latroni
paradisum patefecit. Uno enim tempore duo beneficia videmus esse con-
cessa , unum in quo paradisnm patefecit
,
alterum quo latroneni in eum c)
introduxit; hodierna namque die antiquam nobis patriam reddidit, paternam
civitatem ostendit , domiuii pristinam redonavit : hodie namque , ait , me-
cum eris in paradiso. Quid ais , Christe ? Crucifixus es, clavis retineris, et
f- "2 »•
paradisum facile polliceris
.•'
Valde , inquit; ut in cruce possint meam om-
nes invenire virtutem; ut in ligno mea largitas demonstretur. Et quoniam
crux dedecoris fuerat signum , et apud omnes ignominia putabatur , crucis
infamiam mirandis beneficiis decoravit. Et ex hoc magis magisque virtutes
eius ostenduntur: non enim iho in tempore mortimm ahquem reddidit hjci,
nec mare a suo tumore compescuit , nec expulit daemones , sed cruci siis-
spensus, clavis affixus, omni subiugatus dedecori, subcumbens infamiae r/),
insukantium derisione delusus, latronis adversam mentem valuit commn-
tare
,
ut ex omni parte eius divinitas sentiretur. Etenim nniversam terruit
creaturam
,
et ad mehora conveitit , et honore summo decoravit. Hodie
,
inquit, mecum eris in paradiso. Sed fi^amea totius ignis ardore succensa ver-
satur
*
:
sed ipse qui et ignis , et ipsius gehennae , et vitae mortisque im-

cen. ni 2,.
periuni tenet, ingrediendi concessit potestatem. Si enim homines
,
quibus
corpori e) medendi cura est, amphus animiiamur /')
cum aegrotos omni spe
desolatos arte propria curaverint et sunnnae reddiderint sanitati
,
quantum
Christum nostrum iustum est ammirari donantem vulneribus sanitatem
,
pu-
r. a. b.
bhcano et meretrici remedium poUicentem, et eis sahitem perpetuam lar-
gientem, dignos eos caelorum
amoenitate donare?
2. Sed dicit aliquis
: Unde tanta beatitudo latroni ? quid egit tale nt
post crucem paradisum mereretur ? Vis eius citius audire virtutem? Quando
rt) A. veniam promireri. — b) A. primo hmiinc. —
c) Cod. uterqiie iii eo.

rf) Codd. infamia.

c) Codd. corpore.

f)
Ita uterque cod. et mox ammirari pro adm.
1) Apud nos in Spicil. rom. T. V. p. 172. codex
2) Scilicet seeundum LXX. inteipretum supputa-
laureshamensis habuit 5. Jiigustini sermonem de tionem. Adi hoeloco (loctissimi Baronii adnotationem
J l.Jeria et latrone.
ad Martyrologiuni rom. die 25. decemhris.
70 SEKMO XXMI. BE I.ATEOXE.
eiiin Pclriis iiegal)at in terra , lalro eonfiteliatur in cruce. Primiis discipii-
lus puellae vilissimae minas tolerare non valuit , et latro suspensus undicpie
populum circumstantem despiciens , oculis iidei caelorum nominum pura
niente cognovit dicens : memento mei Domine cuni veneris in regnum tuum.
Nec transitorie istum praetereamtis latronem
;
neque eruhescanuis talem ac-
cipere magistriim, fpiem nou eiiil)uit Dominus noster primum introducere
in paradisum : nec pudeat nos eius magisterium
,
qui eaelestem conversa-
tionem ante omnes meruit primiis. Non dixit ad eum, sicut ad Petrum , veni
sequere me, et faciam te piscatorem hoininum ; nec dixit ad euin sicut ad
•XII' discipulos
,
sedehitis a) super 'XIl" sedes iudicantes -Xir trihus Israhel
;
I. G3. a.
niliil ammirationis ostendit, non mortuos resuscitavit , daemones non fu-
gavit , non martyres provocavit , nec ullum ei fecit Dominus de caelorum
regno sermonem
;
nihil de gehenua locutus est ; et ante omnes eius impe-
rium confitetur. Nam ludaei fainam gloriamqne eius infamare cupientes
,
et ex onini parte temptantes , universa pervertebant. Sed undique veritas
praefulgehat , et illis insultantihus insultahat et latro.
3. Vidisti latronem et latronem ? uterque pendent in cruce, utrique fa-
ctis sihi similes, una in eis conversatio , sed non uiia mentis confessio , nec
eo utricjue sensu perdurant , nec eis similis donatur eventus ; sed honus
,
caeli beatitudinem hereditario iure promeruit , alter inhaesit gehennae tar-
taris deputatns. Duo etenim latrones cum Domino erant crucifixi, ut imple-
retur scriptura , et cum inicpiis deputatus est. Unde unus insultat, alter
adorat ; unus blasphemat, alter benedicit, et hlasphemantem prohihet b)
dicens : nec Deum tu times
.-^
Vidisti credulitatem in cruce? vidisti perseve-
rantiam, in tormeutis et poena ? prudentiae vidisti magistrum, (de cruce
f. 6.1. 1).
subito evolavit ad caelum i), et in poena positum caelestis iudicis secreta
narrantem? Quod enim sui memor fuit , cjuod sana mente vigilavit, cjuod
clavorum confixione constrictus alium c) increpahat dicens : «nos c|uidem
» iuste , nam digna Ihctis recepimiis ; hic auteni nihil mali fecit ; « nohis
iidei magistrum demonstravit. Ait ergo : « Doniine , memento mei dum ve-
» neris in regnum tuum. » Nisi confessione peccati sarcinam dimisisset , in-
chilgentiam uon meruisset. Deniciue audire meruit : « hodie mecum eris in
» paradiso. » Ecce quantum praestitit confessio, ut sine dilatione inti^oduci
latro mereretur in paradisum d) !
XXXm. ITE5I SERMO SANCTI AUGUSTI3NI DE LIOKO CRUCIS ET DE LATRONE 2)
L\ SABBATO SANCTO.
I.
3J
ratres carissimi <?). In primorcho ex virginis terrae limo factiis est ho-
'"f' gf^a
mo : sed postcjuam praevaricatione propria serpentis veneno [)er mulierem
u) \. sedcvilis. —
b) A. proltibit. — c) A. aliuil. — d) A. paradiso. — e) Ita cod. moilo car. raodo har.
1) Videtuv prope extra vagans Iiaec pericopa, ut ne. Item dede duobus latronibus. En ut sermones,
etiam asteriscus in codice A positus inuuit. qui a noLis nunc eduntur, testinionium Cdelc lia-
2) In codice laureshamensi
( apud nos Spicil. ijent a diversoruni locorum temporumque codicl-
Tom. V. pag, 172.) AugitsUni de cruce et lalrv- bus!
SKRAiO XXXII!. I)E LIGNO CRICIS ET I)E LATRO.NE.
71
(leceptns
penlidit vitaiii, per vii-i^iaeiii ^lariam et regmiin reeepit et vitain i).
Contempsit Adain praeeeptinn, aeeipiens ex arliore poiniiiu; sed di\ ina pietate
qiiidquid Adain perdidit, Ciiristiis iuvenit; et priino latrouein, (pii conressus
est, in ligno crucis redemit. Quantum ergo valeat lignum erucis , advertat
sanctitas vestra. Primo
,
de diluvio
«)
aquarum liumanum genus arca lignea
liberavit : de Aegypto Dei populo recedeute , JMoyses mare
/;) virga divisit,
Pharaonem prostravit, et populum Dei triumpbali malagma
2) redemit ad-
versus Pharaonem regeni exercitumque, et dracones eius sola virga levavit.
O potens virga
,
quae terram imbribus inundavit , caehun tenei)ris obduxit,
siccavit et niare fhictibus ! Cinxerant Hebraeos Aegyptii: IMoyses tamen ora-
bat , et Dominus respondebat ei. Divisum est mare ,
et popuhis intravit : et
secutus Pharao impius pertinax cum curribus et quadrigis in profundo de-
fecit ; et Moyses virgam c) tenens
,
quod hgnum praefigurabat crucis , de
mediis fluctibus liberatus , incolumis cum populo Domino decantavit. Ergo
ut hgnum, quod hguram ostendebat crucis, laudibus proferamus , ordinem
consequamur.
2. Dum venissent in jMerra
,
non poterant bibere aquam Merrae
,
ainara
enim erat , idem iussu Dei Moyses hgnuin iu aqua misit , et amaram aqiiain r. 90.
in dulcedinem comnuitavit. Ex lignea virga de spiritah petra sahitaris unda
profertur. Et ut Amalech gens barbara vinceretur
,
circa virgam Moyses ex-
pansis manibus extenditur. Scalae hgneae patriarcha lacob incumbentem ange-
lum somniat, et per eandem ahos descendere
,
alios cernit ascendere. Et lex
Dei arcae testamenti creditur ligneae ; ut his omnibus quasi per gradus quos-
daiu ad lignuni crucis salus hominum perveniret. Quapropter lignum crucis
caeli sustinet machinam , terrae fundamenta conroborat, omnes homines sal-
vat; maxime quibus est in frontibus fixa tropaea d), et inmortali conpage eos
restituet, et aeternam perducit ad vitam. Et cjuia iam ad lignum crucis 01-
dine venimus, karissimi Fratres, habent diversas intellegentias Dei sermones.
Eatro de ligno vindemiat inmoi-tahtatem , latrocinatur caeleste imperium
,
vim facit regno caelorum , virtute propria per fidem vincens ; ipso Domino
dicente : regnum caelorum vim patitur ; et qui vim faciunt , diripiunt ; hoc
est , accipiunt ihud. Adam eiectus est de paradiso
,
et latro mittitur in
paradisum
;
exivit fur
,
et introivit fur. Quid est hoc
,
FiMtres ? Utique exi-
vit qui fnratus erat , accipiens pomum ex arbore
;
et introivit e) latro, qui
furatus est de cruce salutem. In cruce duo Jatrones ; imago ostenditur lu- t. jo.
daeoriun et gentiuin. Latro, quem paenituit, imago gentium est, qui per
vanitatem ambulaverat prinnun
,
et post haec veritatem cognovit in Jigno
/).
Latro qui usqiie ad crucein non credidit , imago ludaeorum est. Sed sicut
virga in rubro maii vias dividens, Pharaoui iinpio nauiiagium fecit, popu-
hnn autem Dei de eaptivitate redemit ; sic et nnnc Christi crux vias divisit
;
a) Cod. tlilubio. — b) Coil. cle virrjrc. — c) Coil. r/ry«. —
d) Ita cod.
— c) Coil. intndbit. —
f)
Coil. Ii'jnum.
I) Recole priimiiii liuiiis no.slrae oollectionis no- 2) Ita cotl. Est autein lioc ,\ugustini cxemplum
vae sermonem.
lcxicis addendum.
72 SERMO XXXIII.
ludaeis viani perditionis, qui uon credideriint
;
gentihns vero et nationihiis
viani sahitis, qiiae a) credideriint. Sient seriptuiii est : novit /!>) nominus viain

ps. I. (i. iustoriim
,
et via impiorum peril)it
*.
Perpendamiis ergo
,
examinemus iustiuu
Dei iiidicium, et dicamus cuiu propheta : iiistus es Domine, et rectum iu-
•P5.CXY1U.137.
(hcium tuum
*.
Propter iinam Hdei vocem latro salvatur , et in paradisum c)
introduci meretur. O prohuida Dci iuchcia! o altiludo chvitiarum! o ammira-
hihs d) rerum materies ! Adam ante quam de inleris hheraretur
,
paradisum
latro iam possidere meretur. Unum peccatum Adam de paradiso eiecit , una
iustitia latronem paradisum possidere permisit.
t. !)i. a.
3 Discutiamus, karissimi Fratres, chlii^entius scrutemur vetera et nova.
Neminem sa.ictorum invenimus ante latronem per vocem in paradisum iu-
troire
,
non Abraham
,
non Moysen ,
non prophetas
,
non apostolos. Quo-
modo per momentaneam confesslonem latroni dicitiir : amen amen chco til)i
,
hodie mecum eris in paradiso i)? Vocavit Deus Abraham , et dixit ei : exi de
" ccn. xu. I.
terra tua et de cognatione tua
,
et vade in terram quam tibi chxero
*.
Et
tamen non ei dicitiir in paradisum c). Et lati'o meretur audire: hodie mecuiu
eris in paradiso? Primo Deus legem Moysi dedit, et fructum legis promisit,
hoc est bona terrae , loquente Domino ipso Moysl : si custodiei'itis legem
•^Lev. XXVI.
3.
fJQf^iij^i Dq[ vestri, bona terrae mandiicabitis
*.
Nulli tamen fit ante latronem
promissio paradisi. Ut impleatur illud quod scriptum est : meretrices et

M:iuii. XXI. publicani praecedunt vos in regna caeloriun
*.
Credidit Abraham Deo, ere-
didit ei per sanctos angelos sermonem mittenti, de propria auctoritate le-
gem proferenti regalem. Credidit et Esaias
,
sed videns Deum in maiestatis
gloria. Vidi , inquit , Dominum sedentem super thronum excelsum et eleva-
'Ezech.x. ',. tum*. Credit et Ezechiel, sed considerans eum super cherubin igneum*.
Crediderunt et prophetae ,
sed diversis modis uniisquisque sicut possibile
f. 01. b.
erat videre humanae naturae. Vidit et 3Ioyses , et credidit Deo de igne
loquenti , et globum , et tiibam
,
et tonitruum
,
et fulgura c[uae iidem ei
poterant stal)ilire/). Et latro credidit Christo pendenti in cruce
;
cognovit
Deum, et accepit paradisum propter unum sermonem. Solus iste latro vidit
filium Dei salvatorem, non super sedem regalem
,
non in templo radiantem
,
non de caelo loquentem , non per angelos disponentem
,
sed cognovit eum
inter latrones in cruce pendentem. Vidit eum in iniuria , et adoravit in
gloria. Vidit condemnatum quem distraxerat ludas , et ipse eum regem
agnovit. Et postulat medicinam : «Domine, inquit , memor esto mei ciim
» veneris in regnum tuum. » Numquid iam , Fratres , latro iste legem aii-
dierat? numquid prophetas legerat ? Homicidia exercebat , et latrocinii gla-
dium acuebat. Sed occansione
g)
inventa , sub momenti hora confessionis de
Infernis h) evadere
,
et ad requiem pervenire toto corde
quaerebat. Ergo et
u) Cod. 9«!.

b) Cod. nobit.

c) Cod. paraiUso. — d) Ita cod. pro adm.
— e) Cod. paradiso. —
f)
Cod. slabiterc

01 Ita cud. — /i) Cod. dc iufcrna,
1) Sermo fuit-etiam iu vetere codice laureshamen- ciim titulo S. AMjusllni, ex eo quod Dominus di-
si, teste indiculo a nobis edito Spicil. T. V. p.
163. xit ad latronem : hodie mecum eris in paradiso.
DE LIGSO CltUCIS ET 1>E LATRONE.
73
HOs , Fratres , custodiamus fidem crucls innobis, et accipiemus praemium
iniiiiortalitatis. His nos praecedentiuni virorum fides ad arcana venerandae
legis invitet. Publicani illius et centurionis credulitas firinet, ut pura mente,
devota conscientia ad caeUim semper aspiciamus. A Cliristo semper expe-
ctemus auxilium. Cliristi venerandum nomen inploremus. Pro sahite nostra
salutari Deo spiritales victimas otTeramus. Sic nobis feliciter cuncta prove-
nient. Sic victoriae
,
opulentia
,
pax
,
sanitas
,
et triumplii , iii saecula sae-
culorum. Amen. ExpHcit.
XXXIV. LN FERIA. III PASCHAE SERMO 1}
uKLesurrectio doinini nostri lesu Christi forma est cliristianae fidei.
Quod enim natus est ex homine , homo certo tempore
;
Domiims autem
ex Domino est sine ahquo tempore. Quod ergo natus est in carne mortali
,
in similitiidinem carnis peccati
,
quod portavit infantiam , transgressus est
pueritiam
,
pervenit ad iiiventutem
,
et lianc perduxit ad mortem
, hoc
totum resurrectioni mllitavit. Non enim resurgeret, nisi mortuiis esset :
mortuus non esset , nisi natus esset : ac per hoc quod natus est , et mor-
tuus est, resurrectioni profecit. Natum hominem de homine Christum do-
niinum , multl et alii crediderunt. Quamvis de virgine non noverunt , ta-
men hominem natum crediderunt (jhristum. Et amici et inimici crucifixum
et mortuum crediderunt Christum ; sed inimici resurrexisse non noverunt
,
nisi soU amici. Hoc autem propter quid ? Ille autem Dominus quod nasci
voUiit
,
quod mori volnit , resurgere intendit , ibi nobis definlvit fidem.
In genere eniin nostro
,
hoc est in genere humano
,
duas res non nove-
ramus : suscepit (piod noveramus, nasci et mori. Nam ut doceret quod non
noveramus, suscepit quod noveramus. Itaque cum fuit in regione terrena,
in conditione mortaUtatis nostrae
,
prorsus ita eum decuit nasci et mori.
Nam usitatum est
, ut in caelo esse liomo non posset
,
in terra esse non
desineret. Resurgere autem , in aeternum vivere
,
quis noverat ? Hoc novum
attuht ad regionem nostram qui venit ex Deo factus pro homine homo
,
factor hominis Dens. Non erat magnum Christo esse quod erat , sed mag-
niim esse voUiit, se fieri quod coeperat. Quld est fieri qiiod coeperat ?
Fieri homo
,
qui hominem fecerat. Haec est miseiatio cius.
a. Totiim igitur in ista vita
,
in qua volunt beati esse homines , et
non possiint
:
bonum est enim valde quod volunt, sed in regione siia non
quaeritiir quod cupiunt. Certa quaeque enim in suis regionibus quaerun-
r Hunc ego sermonem legebam in codiee vat. tiir quod tot fiierint Auaustini sermones paseliales
;
G4.5-(. f. 22.5, qui saue reeens est , sed ex antiquo nam praeter quam quod quadraginta per anuos con-
aliquo exscriptus. Erat autem liic aliis Auguslini ser- cionatus est , non unicus erat pasclialis in anno ser-
monibus interiectus, quamquam ipse anonymus
,
mo, sed complures toto illo sollemni tempore, et in
ut saepe in eiuscemodi collectionibus fit. Ceterum vigiliis etiam atque octa\is , et usque ad ascensionem
persimilis est tiic sermo tot illis paschalibus qui vel pentecosten. Possidius certe Inter scripta Augu-
in Augustini leguntur editionibus. Nemo vero mire- stini legebat per vigilias paschue tractalus X.MIL
&
10
74
SERMO XXXIV. IN FHniA III. PASCIIAE.
liir in tcrra : noii nbiqiie nascitnr argentnm
,
non nhique nascitur aii-
riim
,
non ubique plunibum ; et ipsae fruges aliae alibi proveniunt, sicut
regio qnaeque tulerit vel recnsaverit : alia poma in illo loco, alia in illo
,
diversa per diversa ; et nihil iibique , nisi nasci et niori. Non de universo
niundo (dico) sed de ista parte infima mundi: in caelis enim non est nasci
et niori. Ex quo ibi condita sunt omnia
,
cadere inde potuit priniiis quidem
angelus cum sociis suis ; sed pro ipsis qui ceciderunt angelis, homines il-
liic ventmi sunt , et implebunt iocum eorum qui ceciderunt. Quia ergo
diabolus vidit hominem ascensurum unde ipse ceciderat ; vidit, et invidit
;
cecidit, et deiecit. Totum vicit (Christus) sed descendit. Cecidit homo ; nisi
enim ille descendisset , de captlvitate diaboli homo liberatus non fuisset.
3. Studeamus ergo , Fratres mei , habere hanc temporalem bonam vi-
tam : si enim liona fuerit in opere , beata erit in mercede. Si autem re-
cusas opus
,
qiia fronte mercedem quaeris ?' Si non potes dicere Christo
,
feci quod iussisti
,
quomodo audebis dicere , ledde quod promisisti.^ Ideo-
que
,
Fratres , devote sinceroque cordis affectu iugiter omnium sanctoriim
suffragio Domini misericordiam postulemus : ut qui digna etiam petere ne-
scimus, digniora gratis aeternae felicitatis gaudia percipere mereamiir. Per
dominum nostrum lesiim Christiim
,
qui ciim Patre et Spiritu sancto vivit
et regnat dominus per omnia saecula saeciilorum Amen.
A n N O T A T I O.
I\'on snnrl diximus, novos AugusUni sermones his annis Vindohonar , Komae, et Parisiis edi-
tos , nostris quoque plerumque ocviis occurrisse in vaticants codicibvs
;
et tamen cos a nohis tam-
gttatn iam vulgatos
,
fuisse i)raetermissos. Vcrumtamcn tanta crat saepe in jmrisiensi pracsertim
libro
,
propter itulorum amanucnsinm socordiain , corruptcla
,
ul aliqui saltcm rejiciendi prorsus cs-
sent, et ad vaticana cxcmplaria revocandi
;
qvodfuturi editores non negligcnt ;
st certe honori Au-
gustini consukre volent. Exemplum variarum non dico lectionum sed faciendarum emendationuw
in parisiensi sermone XXIII, (qui cst item dr resvrrectionc Donnni
)
ponemus ,
collato cum codice
ral. ollob. 977. /.
26-2.
Ed.
extendcbatur
operabatur
potest poteiitiain lae-
dere
sanguinis beati
sola carue
et quamvis passam
gloriae crucifixus
captiva
Cod.
cxpendebat.
coniparabat.
potentiam laederet.
sanguinis arca beati.
sola caro
liomo sit passus cru-
cifixus.
gloriae dicitur.
captura
Ed. Cod.
correptus delunctus.
maiiubria
manubias.
pliaretratus faleratus
compelluut eompellabaut.
eripuit potentes «ruit potenter.
mundum
mundum immuudum.
Atque haec lectio admonet me ita esse scri-
betuium e.tiam apud nus
p.
1.37. ncmpe: plus
penset cruor muiidiis
,
quain mundus im-
mundus. Elsi in codicr dfrsi iinmundus.
XXXV. ITEM SI".nMO SANCTI .VUGT^STINI L\ P.\SCIL4..
1 . lTJ.aria veuiens ad Chri.sti (lomini monninejituiu,
annellat nomlnnm
fod. vat. !sr,r,.
. ,, ,,,.,.
^
^
f. ii7. a, t!t b.
liortnlaniHU, quia nitantum plautana Ilornennit. ixee lina renatonnu ornaut
"''l",,^"'-
•'**-''
altare dominicum candidis turbis o) gaudionnn
;
ecce lilia nova de fonte plan-
!!'!.".
''"' '""
tata
,
gratia nutrita , et sanguine candidata, quia isti sunt qui laverunt stolas
suas , et candidas eas fecerunt in sanguine agni
,
qui tollit b) peccata nuuidi.
Ecce snrrexit caro Cliristi, et flos campi de scrobe c) sepulchri : et apparuit
in horto lilium convallium, cum ad sepulchri novam scrobenw/) gaudiorum
nuntii descenderent angelornm. Venit Alaria, se})ultnrae portans aromata
, et
iuvenit in sepulchro suavia resurrectionis unguenta
,
non unde ungueret c)
corpus dominicum, sed ut chrismate periunderet capita renatorum. Venit
ad monumentnm, extimat clausum , et iuvenit ad ianuani sepulchri, paradisi
v.ela pendentia linteorum. Dicunt ei angeli : mulier
,
quid ploras? aut cjuem
quaeris .3 lesum c[uaeris intra petram, qui iam confregit mortis gehennamy)?
Quid quaeris, IMaria ? plautatam vitem veram ? Ecce de palmitibus mortuo-
rnm paratur tibi in horto renovata vindeniia. Non audisti David j)rophe-
tam dicentem : « filii tui sicut novellae olivarum in circuitu mensae tuae*?»
iJ^V^vv.i ,
Qui siuit noAellae olivarum ? Ecce circa altare dominicum sunt infantes i)
per medium florescentes aqnarum
;
tjuia isti desideraverunt sicut cervus ad
fontes aquarum. Quid est ergo, IMaria ? quem qnaeris? non est hic; surre-
xit enim
,
sicnt dixerat vobis. Vide , aspice linteamina
;
nihil est quod te
terreat. Linteamina enim Christi, sepultura est peccati tuiji,'), unde exter-
gas lacrimas luctus tui , et in sudore refrigeres //) desiderii tui. Videbis i)
in paradiso
,
quem quaeris in monumento.
2. Accessit, recessit, prospicit A), quem quaerebat invenit. Aspicit et ex-
timat hortulanum , cjuia vere ab ipso suscepit nova plantaria renatorum. Do-
mine
, inquit , requiro a te , doce me. Et si aestimo hortulanum , non facio
calumniam, dum requiro vitam meam. Si tu sustulisti Domiuum meum , in-
dica id)i posuisti eum. Numquid vidisti , (juem dilexit anima mea ? Si tu es
lur corporis Domini mei , csto consolator Inctus mei. Si tu sustulisti
/),
par-
tiamiu' simul, et de te et de me gaudebit
/?/)
genus humanum. Si tulisti , non
avaritia n) appetisti , sed misericordia dilexisti : perge
,
ostende locum : ego
paro humeros meos
, et tollo tecum. Stat hortulanus, et tacet. O vere (,) hor- f. "s. b.
tulanus domiiuis Christus
,
qui levavit plantaria de gehenna
,
quae antiqua
obnierat sepultura ! O vere hortulanus, qui eradicavit mortem
,
et intro-
diixit secum ad paradisum collegam latronem ! O hortulauns vilis specie,
a) A. turribus. — b) A. I. m. UiWt. — c)K. scrove. — d) A. noni scrnve. —
c) Ita cod. B. ft C—/)A. ijehcuna. — g)B.
.«•-
ptiUura suiit pecloris tui. — li) A. rcfrii/ereiis. — i) \. viilc-vis. —
!t) A. iirafecit.
~
I, B. si tiilisti.

m)k. gmidnit. —
v) K. abu-
ritia. —
0) B. verus.
1) E.v Augustini serinone CCLX. constat dictos vitam ingrc.<<.s! estis, rt ad rifam vitam aetcrnnm
fuisse in/antes quicunique recens baptizati erant
,
renali e.s7«. Mo\ perijit dieere : (/ui habetis uxo-
etiamsi adulti fuissent et coniuuati. Infantes , inquit, rcs , nihil ma/i fuciatis praeter u.cores.
appetlamini
,
qiiuniam reijcnerati estis , etnocam
7G SERMO XXXV. ITEM XXXVI.
dulcis 111 voce ! lain siniplex est hoiti ianiia , miila ihi de terrore cnstodia.
Ideo Hhenter interroj^at aecura ^laria : suspicor aiiteni quia ludaei tuleriint
Doniinum ineum , et nescio uhi posuerunt eum: sed q«ia te video , te iiiter-
rogo ; a te discere desideio, qiiod requiro. Et Dominus Mariae dat vocem
,
et indicat veritatem : laliia eius destillant nielle ; et ohumhrantur unguenta
Mariae
,
quae cum meliorem accepisset odorein , exctaniavit in voce , rah-
honi !
(piod interpretatur magister ; et adoravit eum
,
effundens lacrimas,
et quaerens tenere genua eius. Dicit ad eam lesus: noli me tangere , non-
duin enim ascendi ad patrem i). Hoc est , iam lide vive ; spiritus est qui vi-
vilicat. Ilcsurgens Christus a moituis , credi dehet
«),
non tangi : qui eius
desiderant tenere genua , accedant ad eius altaria. Noli me tangere , nec
diim enim ascendi ad patrem. Et illa dixit: Domine, quare non mihi permittis
ut te tangam ? Vel fimbriam vestimentorum tuorum ego non deheo tangere
,
quem /;) tangehant aegroti et sanahantur ? Tu in ligno pependisti , et in se-
jiulciiro iacuisti : tu paradisum reserasti ; admitte me ad liortum deliciariim
tuarum. Sanasti Evam
,
iucunda c) Mariam. Ostendisti milii vitem meam
;
lae-
tifica me de vindemia tua. Et Dominus : vade, inquit, ad palmites meos apo-
stolos et ad Petrum : occurrant in Galilaea cl), et ilji tijji aj^pareliit plena
vindemia. Ecce igitur de Cliristo resurgente, et de sarmentis apostolicis
triumphavit Galilaea : ecce de Doinino et infantibus tamquam de vite et
palinitihus hodie laetatur nostra mater catholica ecclesia. Exjilicit a).
XXXVI. ite:\i sermo sancti augustini de resurrectione do.mlm tn pascha.
cod. vat 3S3i.
1 . xJe resurrectione Domini nostri lesu Christi, quantum valemus lingua
j;'','!;.
*"' ^*-**-
humillima, vesti^ae dilectioni narravimus: deponentes lugubre maeroris c) pal-
liuin, accipiamus laetitiae indumentum, cum de resurgentis vita gaudemus.
f. ui. a. Testautur elementa rediviva, quae erant funereo tegmine iam sepulta. Ad
exsequias Domini , relictis cursihus suis ohseqnio famulante migraverant
;
nunc nobiscuin laetantur
,
quia nohiscum resurrexisse Domimim profitentur.
Propter laborem vigiliarum brevi sermone currimus evangelium 3).
Maria fe-
stiiiat ad tumiilum; xMaria, non mater Domini quae virgo genuit, et post par-
tum virgo permansit ; sed aliam Mariam nominamus
,
quae fugientibus apo-
stolis, ad sepulchrum Domini sola pervenit. Apparuit ei Salvator rediens ah
inferis victor, de diaholo triumpliator. Lugete animae miserorum, quae non
meruistis post tartari carcerem superos revidere
4)-
Apparuit ergo mulieri
:
oportuit enim ohviare sponsam sponso , ecclesiam Chrlsto
,
redemptori ca-
ptivam , domino famulam , creatori creaturam Adliuc illa carnis nebula
o) k. devet.

l) Malim quam.

c) B. etC. ioc. et sic ctiam .4.. 2. ra.
— d) k. Gcdilca. Sic et DIOX. — i-j Coil. A. mcmoris.
1) Dicti huius prolixam Sadoleti Cardinalis expla- Parisiis editos ex monasterii casinensis codicibus.
nationem ad Clemcntem VII. P. M. edidimus nos in 3)Siraili locutione Auyustiuusserm.ed.CCXXVIIl.
Spicil. rom. T. II. in pascliate : post laboreiii noctis 2'raeteritae , diti
2) Dcinde in codice A. sequebatur serrtio Au- vos tenere sermone non debeo.
gustini de resurreclione Domini , incipiens tina 4) Adde hoc exemplum verLi revidere plautinae
subbati
;
qui est serino XXV. inter illos nuperius auctoritati apud Forcelliuum.
is PASCiiA.
77
fnerat caligata
,
et liebeteni a) corpoi-is caecitatem
gerebat in niente
,
nt non
agnosceret queni noverat , non aspiceret quem videbat , non crederet cui
crediderat. Mox reddita est sanitas nientis, fugatae sunt tenebrae falsitatis
:
vade, inquit, die Iratribus nieis. Non dixit, dic errantibus, dic trepidantibus,
dic fugitivis, dic latentibus
,
dic negantibus ; die, inquit , fratribus meis.
2. Pbu-es namque Marias, Fratres karissimi
,
fuisse quis ambigat?
quae
pro quabtate meritorum
,
post resurrectionem Dominum videre meruerunt.
Una denique cum luiguento prima sabbati , aba sine unguento vespere
sabbati , venisse ad sepulchrum Domini designantur. Sed haec admlttitur
pedes Domini tenere , illa tangere prohibetur. Haec (hscipulis Dominum
niuitiavit resiurexisse; illa extimans b) furatum esse, congenuiit. Illi in gloria
sua Christus occurrit , haec adhuc Dominum cum mortuis quaerit : nec
inmerito tangere prohibetur, quae viventem cum moituis requirebat. O
annnirabihs c) bonitas Salvatoris ! Appellat fi-atres
,
quos noverat negatores !
Perrexit muher, nuntiat apostohs Dominum resurrexisse. Solvite, fugitivir/),
vincula tarditatis : redite ad Dominum , redite ad magistrum : quia mulier
niuitiat, non sit opprobrium c). Thomas unus de discipuhs andjiguae mentis
increduhis
,
de resurrectione dubius, et paene perlidiae laqueo suffocatusy)
,
aspicit Christum corpore vestitum, quod fuerat passione nudatum. Ipse ex
integris genetahbus
g)
virginis niembra infantis eduxit
,
qui clausis ianuis iu-
venem intro(hixit. Expavit apostohis culpam suam, et confessionis paeniten-
tiam jiubhcavit. Veni , infpiit Dominus
,
tange vestigia vuhierum meorum :
festina etcuriose, festina per fidem, ut vulnera tua vulneribus meis sanentur,
et mens tua sauciata perhdiae iaculis , indulgentiae medicamento curetur.
Thomas reus , a quo fuerat Deus offensus
,
prostratus pedibus Salvatoris
hunentabiles
//)
gemitos i) fudit: Dominus meus , ait, et Deus meus. Semper
mitissimus Christus confitentem non contemsit. Nolo, in([uit, sis incredulus
sed fidehs. Bona est paenitentia, Fratres , si tarda non fuerit : et si fuerit
sera
,
in'opere videatur esse perfecta. Facile i) aguoscimus veniam creatoris,
quam paenitentiam peccatoris. Exphcit.
.P
Sf\eri;ino.
XXXVII. ITEM SERMO SAKCT) AUGUSTIISI IN PASCHA.
ost custodias saevas et vincula dura
,
post inlusiones et verbera
, f;°''i„.,.''\ uem
post aceti et fehis pocula mixta
/),
post supplicia crucis et vuhiera, postremo K^maSm.
.
^ ^

c
1 /. .1. ^ 1. 17. 1j. in quii
|)ost ipsam mortem et uireros, surrexit de suo funere caro nova recidiva 2)
»"'"«" postremo
. .
'; / tribuilur sancto
foenicis, quam ultunus sol et cinnamae coxerant pietatis 3): redit ab occiduo
ft) A. chelem. — li) li. rxisUmam. — c) Codd. ammiravilis. — rf) B. cttplivi. —
c) B. obpr. —
f)
A. sufftiaitus.
— tjj B. ;/(>
nilalibus. — A) A. lamcnlaviks. — i) Ita codd. pto fncilitis. —
Aj B. mista.
1) Ge»tift/.s, ti. Addc lioc Aiimistini exemplum plau- hulo usque ad redit lacunaiu fecit , non intelligens
tino uuico apud Forcell. Alter tamfiu cod. fjcmitus.
iuteriecta.
2) Ita A. n. recidira
,
idqiie latine dicitur recte
3) Cod. A. cinnamae 7)ioxeriiif.lu B.suhem 2. m.
pTorcdiviim, quani postiemam lectionem maluit t7M««;»r7, quodhenese liabet; etenim ex cinnami sur-
codicis 1270. scriptor
,
qui etiam a phoenicis voca- culis sibi roguin struere phoeniceni , veteres tradunt.
SEUMO XXXVil.
latens vita , et in morte salus servata resiiigit, pulclirior reditura post fii-
nus. Quid caenani illani lil)erain coinmeinoreni , iibi tingebat discipuUis iiien-
dax digituiii, edebat cuni pane eaedein
, et sorbeijat cum sanguine potio-
nem ? O ciudele ])roditoris convivium ! Rogo
,
qiiibns oculis aspiciebat,
(jiiein sii!) dente preiiiebat
,
parricida pariter et conviva? Vendidit argento
Dominum
,
fecit de magistro terale coninercium , accepit aurum
,
et per-
didit Deum. Ipsc aiitem ludas inter epulas carnifex
,
inter nectareos cibos
amarus, vipei^eam cruentat animam
, et caecuin alit sub pectore vulnus i).
Accepit mox a Cliristo biicellam
,
quam male sibi conscia mens ferre non
potuit: cucurrit ad ludaeos, pensat iii pretio mortem suain , et dum alienum
sangiiinem veudit, proprio laqueo disperiit «). Ecce traditur Christus
,
ecce
diicitur, ecce llagellatur, ecce suspenditur. Quid tibi profiiit, o Iiida, ut mor-
tem alienam tuo sanguine mercareris? Christus redivit ab inferis, et tii iii
poena torqueris: tlli nihil nocuisti , tu vero pretium h) simiil et animam j)er-
didisti. Cur ludaca ferox
,
quem occideres comparasti? Servares tibi qiiod
emeras, non perderes qiiod habebas! Tollis de innocente consihum
,
ducis
sicut ovem c) ad gladiuni, cruentas membra , dividis vestimenta. Quid hicri
invenisti
,
quia sic saevisti ? Ecce Christus ex oceauo inortis tamquam ro-
seum iul)ar ascendit , et super te fiinerea caligo ])ermansit. Aspice solem no-
strum radiare per orbein. Ubi est quod (f) iamtbidiim ligebas in cruce ? Spi-
nas etiam capiti elus et coronam de vepribus e) texuisti ; acetuin quoque aina-
rum felle propinasti commixtum. IUe tameu accepit nou quod bibei^et, sed
quod potius reprobaret. Denique gustavit merum tuuin, et ampiitavit frii-
ctum tuiim. Ego , inquit*, te [)lantavi vineam friictiferam totam : quomodo
conversa es in amaritudinem, vitis aliena/)? Sustinul ut faceret uvas^»^), fecit
autem splnas.
2. Riiit siibito nox medio die
,
et mortem Domini omnis creatura ne
videret effugit. Tcxit facieni suam lugubri nube omne caelum, et totus orbis
tenebris obvolutus occultavit viiltum suum
,
ne videret in cruce dominiun
siium. Elementa A) ipsa tiirbantur etrugiunt, saxa rumpuntur, sepulchra pa-
tescunt, mortui revivescunt
«). Factum est interea chaos, tiniet omnis natura
periculum
,
et ludaea perficit parricidiiim. Unus erat latro et corpore et
mente proximus; alter alteri qiiidem vicinus , sed multum corde divisus.
Pendebat Christus in medio
,
et tamquam rex fulgebat in throno : confite-
batur unus et honorificabat, alter k) incredulus blasphemabat. ludex mox di-
ctat uni sententiani , alteri porrigit indulgentiam. O mira rerum conversio
!
Latro credit, et ludaea fremit. Fecit latro de cruce impetum et intravit para-
disum rhomphaea /) framea 2)
circumdattiin, ludaea vero amisit lumen quando
a) B. lUsperit. Cod. C. insiguiter varians prejjriue linrjuac oilus perclidit. —b) Ita A. C. at B. corpi/s. — c) K.obem. —il) Ha
li-es codd. qnod. — e) A. vebribus. —
f)
B. 2. m. et C. alienue. —
y) A. ubas.
— h) A. acl. — /) Ita A, at B. C. reviviscunt.
— A) A. ulteri. — I) A. rumfea phramea,
1) Agnoscis lieic auctorem lat. Augustinum Vir- Jl. frameam iion lynceam sed gladium esse conten-
gilii aen. 1. 3. IV. 2. X. 733. iinitatorem , uon graecuni dit. Agitur enim iieic de clierubini custodis (lammeo
Severianum. Sic etiufra ruitnox, ex aen. II. 250. gladio Geu. III. 21. Ceterum cod. 1270, seu C. Iiabet
2) Jia sibi constat Augustinus
,
qi;i iu epist. 140. rhoiiiphuea Jluinmea
,
quae oplima lectio cst.
IN PASCHA.
79
peallclit solem. Sicut scriptiim est : super eos cecidit ignis ct non vidcnuit
solem
*.
O violentus latro ! o artificiosus effractor
! ipsum clavic!ilaiiuni te-
f ^,i'-^"'
''
nuit, et per ipsum ad paradisi interiora pervenit. Ecce snrrexit liodie Ciliri-
.stus, et post supplicia multa inlaeso corpore coruscavit. Non enm nmbrosa
voi"ago
,
noii aerea claustra, non indomabilis rt) mors morte opprcssit : dirae
cessere formae, imperiumque tartarenin/>) omne succubuit. Non ibi praescnte
Chri.sto ultrices flammae
,
non saeva supplicia resonabant
:
gemitus ille tii-
stis omnisqne hictuosus clangor obstipuit : captivorum disrupta sunt vin-
cnla : nox ipsa infernusque resplenduit : vomuerunt anfractae c) cavernae
captivos, et animas tabidorum i) iain tenues antra caeca de suis custodiis
laxaverunt: ceciderunt ferales illae cruentae nianiis, atque rubiginosi torto-
res viso Domino tremnerunt. Coeperunt sentire quod fecerant, et suis se
poenis carnificina torquebat.
3. Mox resointos populos reducit Christns in hicein
,
alloquitur saucios
,
reficit fatigatos. O mea quondamr/), inquit, creatura
,
opificium iiieum ,
non
te ea sorte condideram , nt in has plagas et in haec exitia c) pervcnires :
para-
disum tibi paraveram, non infernum : deUcias praeparavi, vitauKpie bcatam
,
non mortem constitui. Ecce quo te perduxisti , et hic me dcsceiidere com-
puhsti ; ut paukilum de maiestate humihs ad hunc carcerem huc usque f. m. h.
venirein
,
dum in mey) te his tormentis et tenebris hberarem. ludicem me
esse culpa tua fecit ; ut te ita derelinquerem necessitas dehcti tui compulit.
Quid agerem iustus , nisi damnaretiir iniustiis ? Si te per potentiam eri])e-
rem, iustitiain utique amisissem ; coactus suin amore tuo pugnare cum ad-
versario tuo. Sustinui globos uteri virginahs
,
accepi sortem tuam , auspi-
catus sum infantiam
,
iacui in praesepio, flevi , dormivi , crevi , esuriem
sitimque snstinui
i^). Quae fuit, rogo
,
tanta cupiditas pomi
,
nt meoruin
praeceptorum obhti inter ipsa primordia periretis
.'^
Debui quidem ingratos
aeternis donareA) supphciis ; sed, fateor, vicit me pietas : non angclum misi
,
sed ego ipse propter te descendi
,
permisi me occidi, et sic ad istos inferos
veni. Exite nunc vincti , exurgite miseri , respirate captivi : ecce vobis ig-
nota hix fnlgeo
,
ecce rores infundo , ecce nodos omnes catenasque dis-
rumpo i); ecce tartari sedes noctemque profundam foetithimqne chaos ex-
termino. Sufficiant exactae poenae, fovebit k) vos semper maiestas mea
,
cuin in caelo fuerit caro mea. Explicit.
XXXVni. ITEM SEinio saxcti augustini in pasciia.
i.J_/omini resurrectio indiixit miindo laetitiam. Quanto fulget in aspe-
^"'{i-j b''e(Mi*ii
cto
2)
, tanto fervet in affectu. Vetus homo migravit, novus advenit. Prae-
"
M) k..indomnvilis. — 6) Deest hoc vocahulum iii B. At in k. mendose rnim. —
c) Ita in B. anfracttie. 1. m. At A. atijTacta.
C. aiifractae. — d) Tres codd. concordller quuedam. Scd malui scribere quondam.

e) A. exidia. —
J
) k. immc. B. crgo. C. m
""'• —
?! k.sustcinii. — A) Ita tres codd. ilouare , iion dniimarc. — i) C. dirumpn. — k) A. Jovevit.
l) Labedoruiii evidenter legitar in utroque cod. Luli non iutelligebat. Scripsi autem tahidorum
, ut
A. B. At vero ia cod. C. seu 1270. relinquitur la- sanus aliquis, noa taltidus , sensus fieret.
cuna, quia librarius, aeque ac ego, id geaus voca- 2) Aspectus , i, refert Forcelliuus ex Accio.
SO SKKMO XXXmi. ITEM XXXIX.
varicatio Adae confVisa est , ciiin nobis gratia Christi donata est. Dndum
catena erroris trahel)at animas miserorum, niuic caritatis vincuhim redem-
ptos ducit ad caelmii. Erulniit (habolus in furoribus suis. Christus occi-
(htur , et muiuhis al) erroribus hberatur. Christus resurgit, et hostis eva-
nuit. jMiracula virtutum a])[)aruerunt
(0 >
'^on ut homines perfidi confunde-
rentur, sed ut perditi rediiuerentur. Quanto maeret luctilms synagoga lu-
daeorum, tantum iucundatur />) ecclesia christianorum. Triumpiiemus in
Christo qui nobis donavit misericordiae medicinam
,
dum per hgnum tri-
buit tropaea gloriosa. ludas vendidit dominum suum , Petrus negavit niagi-
strum suum : ludas desperavit , Petrus titubavit : latro paradisum meruit.
Inter traditorem mercatoremque sanguinis Cliristi , et negatorem magi-
stri , et confessionem latronis , sigiiacuhim meruimus redemptoris. Suffi-
ciant caritati vestrae quae pro eruditionibus animarnm dedit dominus Deus.
Exphcit.
XXXVIIII. INCIPIT SERMO SANCTI AUGUSTINI DE HOSPITALITATE
IN SAKCTO PASCIIA.
,
1 . X^ ratres karissimi , hospes c) in terra esse vohiit Dominus caeh
,
pei^e-
grinus in mundo
,
per quem factus est mundus; non quia ille indigebat cum
liospes intrabat, sed hospes esse dignatus est , ut tu haberes siiscipiendo be-
nedictionem. Eliam sanctum famis tempore per corvnin «?)Dominus pascebat*,
et quem persequebantur homines , ei serviebant aves : adferebat corvus
servo Dei mane panes, et ad vesperam carnes. Non indigebat ergo ille, quem
Deus ministris avibus pascebat. Et tamen quamvis Eiias non indigeret ,
mit-
titur ad viduam iii Sareptam , et dicitur ei : vade ad illam viduam
,
pascit e)
te. Defecerat Deus , ut Ehas ad viduam mitteretur ? Sed si Deus servo suo
sine humano ministerioy) semper praeberet panem, vidua unde liaberet mer-
cedem ? jMittitur ergo non indigens ad indigentem
,
non esiuiens ad esu-
rientem. Et dicit : vade , adfer
g)
mihi. Illa modicum habebat
,
quod cop.-
sumtura fuerat , et moritura respondit
,
quantum liaberet intiinavit Eliae.
Et ait ilh : vade
,
prius adfer mihi. Illa non dubitavit , sed adtulit. Optulit
refectionem, et meruit benedictionem. Benedixit sanctus Elias liydriam fa-
rinae et capsacen olei. Ilhid in domo repositum erat consumen(hun : et
illud h) oleuin in palo pendebat fmiendum. Accessit benedictio, et ilhid quod
erat modicum, thensauri facti sunt : laguncula olei facta est fons olei :
farina
parva uberrimas i) segetes superavit. Si Ehas non in(Ugebat ,
Christus in-
digebat
.*'
2. Ideo
,
Fratres
,
admonet nos scriptura sancta
,
quia plerumque servos
suos potest pascex^e Deus ; sed ideo facit indigentes , ut \nveniat operantes.
Nemo superl)iat , fpiia dat pauperi ; Christus pauper fuit. Nemo superbiat
,
quia hospitem suscipit ; Christus hospes fuit : melior est susceptns, cpiam
a) Cod. apparmt. —
l) 2. m. ioc. — c) Cod. ospes hcic el inlrn. —
rf) CoJ. corbiwi , b pro v, cUani infra. — <) lla cod.

/)
Cud. tnijitcrio. —
g) Cod. ail/crs. — A) Cod. itlul hoc loco et postca.

/) Cod. huverrimas.
IN PASCIIA. Sl
susclpiens ;
clitior accipiens
,
qnam tradens : qni accipiel)at , ciincta })os-
sitlebat : qiii dabat, ab illo acceperat quod dabat. Nemo ergo superbiat
qnando dat pauperi. Non dicat in animo sno
:
ego do , ille accepit : ego
suscipio, ille indiget tecto. Foite quod tu indiges
,
plus est : forte qncm
snsce])isti , iustus est : ille indiget panem ,
tn veritatem : ille indiget tectum
,
tn caelnm: ille indiget pecuniam , tu iustitiam. Fenerator esto, eroga quod
recipias : noli timere ne te feneratorem iudicet Deus. Prorsus
,
prorsus esto
tenerator. Sed Deus tibi ({uid dicit ? Quid vis ? ienerare vis ? Quid est fe-
nerare ? minns dare et pbis accipere. Ecce mi da
,
dicit tibi Deus : ego
accepi minus ,
et do phis. Quid? Centumpbcia a), et vitam aeternam. Quem
quaeris? Vides unde crescat pecunia tua. Hominem qucm quaeris, quando
accipit gaudet i); quando reddet
,
plorat : ut accipiat
,
precatur; ne reddat
,
caknnniatur. Da quidem et homini ; et noli te avertere ab eo qui mutuum b)
petit ; sed tantum accipe
,
cpiantum dedisti. Non ploret cui dedisti
,
nam
beneticium perdidisti. Et si hoc ipsum, quod daturus es, vel quod accepit, et
exigitur, fbrte ad manum nondum habet; pertulisti petentem
,
expecta ha-
f- 1"' .i-
Ijentem. Cum habuerit, dat tibi. Noli facere angustias ei, cuius angustias
relaxasti : ecce tn dedisti , et exigis : sed non haljet unde reddat ; cum
Iiabuerit , reddet tibi. Noli clamare et dicere : numc[uid fenus c|uaero ? tan-
tum peto
,
quantum dedi: quod decli, hoc accipiam. Bene facis , sed non-
dum habet. Non es fenerator , et vis cui pi aestitisti , ut cjuaerat feneratoreni
ut tibi reddat ? Si propterea fenus non exigis
,
ne te feneratorem patiatur,
cjuare vis ut propter te alium feneratorem patiatur? Premis , siiffocasc): etsi
tantum exigis quantum dedisti, suffocando tamen et angustias taciendo, non
beneticium dedisti, sed potius maiores angustias intulisti.
3. Sed forte dicis : halDet, unde reddat : habet domum , reddat : habet
possessionem
, venclat. Qnando a te petivit, ideo petivit ne venderet : pro-
pter te non faciat, cpii snbvenisti ne fieret. Hoc s\t d) ita circa homines
:
lioc iubet Deus , Iioc vult Deus. Sed avarus es ? Dicit tibi Deus : esto avarus,
esto cpiantum potes avarus
;
sed me conveni pro avaritia tua. Dicit tibi
Deus
, me conveni : ego filium meum divitem
,
paupcrem pro te feci. Pro-
f. n". ^
pter nos ^iim pauper factus est Christiis , cum dives esset*. Aurum cpiaeris? •ii.cor.viii.
ille fecit. Argentum quaeris? ille fecit. Familiam, pecora, quaeris? ille fecit.
Possessionem cpiaeris? ille fecit. Quid quaeris tanta cpiae fecit? Jpsum cpiaere
qui fecit. Cogita quemadmodum te dilexit. Omnia per ipstim tacta sunt,
et sine ipso factum est nihil : omnia per ipsnm , et ipse inter omnia : crui
fiecit omnia
, factus est inter omnia : qui fecit hominem , tactus est homo
,
factus est cpiod fecit, ne periret quem fecit. Adtende divitias. Qiiid divitius e)
eo per quem facta snnt omnia ? Et tamen ille cum dives esset , mortalem
carnem accepit in utero virginis
: infans natus est
,
pannis infantilibus in-
«) Ita cod. —
4) Cod. mvtum. — c) CoJ. suf/ucas , se<I mox suffocumlu. — il) Cod. .ik. —
e) Cod. iliulius.
1) Siiiiiliter Virgiiius aen. I. 573. urbetn quani
gustimini
p. 75. interpungere fortasse licuisset : ^wpm
statuo , vestra est. Sic etiam apud uostrum Au- quaerls
,
non vst hic ; surrexit enim.
11
82 SERMO XI..
volutiis i^st , iii piat-sepe positus est, patieiUer expectavit aetates, patienter
teinpora pertulit j)er ([ueiu faeta suut tenipora
,
suxit, vaguit a) , intans ap-
paruit , setl iaeel)at et regnabat : in praesepe erat , et nuuuluin eontinebat
:
a iiiatre iuitrie!)atur
,
et a j;entibus adorabatur : a inatre nutriebatur , et ab
angelis niintiabatur : a niatre nutriebatur
,
ot stella fulgente declarabatur.
r iii a.
Tales divitiae
,
tabs paupertas
;
divitiae ut creareris
,
paupertas ut restitue-
reris. Ille ergo pauper susceptus est hospitio quasi pauper : dignatio fuit
suscipientis , non niiseria egentis.
4. Forte dicis tibi : o licati qui nieruerunt Christuni suscipere ! o si ego
i.iii XXIV.15.
tunc essem ! o si unus fuissem de duobus illis quos invenit in via
*
1 Tu
esto in via , non deerit hospes h) Christus. Putas enim iani nou tibi Ucere
suscipere Christum? Unde
,
in([uis
,
licet ? lam resurgens manifestatus est
disci|)uHs snis ; ascendit in caehim ; ibi est ad dexteram [>atris
;
non est
venturus nisi in ukimo saeculo ad iudicandos vivos et mortuos : venturus
autein iii claritate , non in iniirmitate ; daturus regnum , non quaesitu-
rus hos[)itium. Quando dabit regnum ? Excidit c) tibi (|uod dicturus est ?
Cum uni ex minimis meis fecistis , mihi fecistis. IUe dives , egens est usque
in tinem saecuh : eget prorsus non in capite sed in membris suis : ibi eget
in quibus doluit : quando dixit : Saule Saule, quid me persequeris ? Obse-
quamur ergo Christo : nobiscum est in suis, nobiscuni est in nobis. Nec
frustra (hxit: ecce ego vobiscum sum usque in consuinmationem saeculi.
f ui. ii.
Haec faciendo cognoscimus Christum
;
in bonis operibus misericordiae , non
corjoore sed corde , non oculis carnis sed oculis fidei : quia vidisti , credi-
disti , ait cuidam disci[)ulo suo incredulo
,
qui dixerat non credam nisi
tetigero. Veni , tange, et noli esse incredulus. Tetigit, etclamavit, domi-
nus meus et Deus meus I Et Dominus, quia vidisti me, credidisti :
i[)sa est
tota lides tua, quia credldisti quod vides : laudo eos qui non vident et
credunt
;
([uia cum viderint
,
gaudebunt. Explicit.
XL. ITEiM SERIMO S.iNCTI AUGUSTIM DE PH.VR.VGNE d)
Diceudus iu diebus azymorum
,
et de resurrectioue Domiui.
rmi. '.A. 3s:!:..
1 . jf^
ratrcs karissimi. Auditus lectionis sensum excitat auditoris. Dum
audivimus in mare mersum fuisse [)0[iulu!n riiaraonis, [:)0[iulum suum Deus
iulaesum perduxit ad litus. Nam Pharao cum suis in mare mansit obrutus
;
populus Domini marino campo undas c) sulcabat: et naufragium
Pharaonem
ad mortein [jroximabat. Stat jMo}ses contra mare, clamoribus concutlt cae-
lum
,
qiiia Pharaonem cernebat committere bellum. Qul ait
:
modo [lerit
po[iulus tiuis, Domine. Cui Dominus dixit : Moyses , Moyses
,
([uid voci-
feraris? Modo de inimicis tuis gratulabis i). Ego caelum mensus sum palmo,
f. i>3. a. ct terram conclusi pugno; et putas quia cum Pharaone non pugno ?
Ingre-
"1 Ita cua. pro varjivil aut vitfjiit.

l) Cod. ospes. — c) Coil. csculU. — <l) Cod. F<ir. Sic ex iiifra. — c) Cod. iw<ia.
i; tn (jratido , as , termiuatioue activa.
DK PIIAUAONE.
83
(litur mare israheliticus populus
,
et Pliaraonein ad naufragium proximat
diabolus. Dominus ad ripam iulaesos perduxit Hebraeos. Nam Pliaraonem
et rt) sesceiitos /^)
currus electos i) in mare reliquit deceptos.
Ingreditur mare
Pharao proserutus
;
et tamquam si c) dicerent undae
: salvum te venisse
,
viator ! maguum est quod existi praesumtus :
magnum est quod te invadit
sudor ; sed magniticentius est quod d) te modo magnus invadit frigor. Nobis-
cum venisti pugnare : modo populum Dei portamus ad ripam
,
et postea
tecum revertemur ad pugnam. Veni : nos tibi paranms eampum
,
et tuae
animae inferimus damuuni. Veni securus, ad tuos non reversurus. Dant
luidae venienti fallacem pelagi tranquillitatem : ingreditur mare securns
,
scatentibus unguhs quadrigarum
,
et violentiam patitur undarum. Ecce
sidiito luida vehiti a somno experrecta e), tij: durae noctis imago teterrima
,
et adversus Aegvptios inmutatur : obhgat/) litus, praeparat sinns unda ad-
versarium popidum exceptura, et crispantibus flnctibus obruit omnes in
vigiha matutina. Dicunt ei : unde tu
,
viator aquaruni ? Quare violentiam
pateris undarum ? Nemo pugnat, viator. Percute undas
,
si poies ; iugula
fluctus
,
si praevales. Ante omnes exivit Pharao ad ripam, quando perdidit
vitam. Nam popuhis Dei pervenit ad terram promissam. Exphcit i).
XLl. ITEM SERMO SANCTI AUGUSTIM DE OCTAVA g'; PASCHAE.
,P
aschahs soUemnitas
3),
dilectissimi , hodierna diei festivitate con-
eod^^vat. ssar,.
cluditur; et ideo hodie etiam neophytorum habitus comnuitatur
,
ita tamen ottibl^^y-f"''''''
ut candor qui de habitu deponitur , semper in corde teneatur. Ju qua
quidem re optinenda primum id nobis iam nunc agendum est, chlectissimi
,
ut quia quinquagesimae dies sunt, id est indulgentiae ac remissionis ; ita
nobis sanctorum dierum festivitas agatur , ut relaxatione corporum puritas
non corrunq^atur animorum; sed potius abstinentes ab omni luxu h), ebrie:
tate
,
lascivia
, dantes operam sobriae remissioni ac sanctae sinceritati , id
efficere temtemus
,
ut c[nidquid nunc corporali abstinentia non adipiscimur
,
mentium puritate quaeranuis. Et sane debemus hoc non utilitati tantum
nostrae nunc et saluti, sed etiam festivitati ipsi ac tempori. His enim diebus
Dominus post resurrectionem videndum se apostohs suis, tenendum, am-
a) Cod. cuni pro el. — b) SesceiUi pro sexcenti etiam in codice Cic. de rep.
,
quod videtur ruslicae pronunciationis vesti-
gium. — c) Cod. qui, et mox unde. — </) Cod. qiw. — e) Cod. ezpaia. —/) Cod. obiigaiil. Scd corrigo , et intelligo occitput
vel obsidet. —
g) Cod. oclabas. — h) Ila codiccii duo, at tertius 2. m. liixuria.
i)AnimM]\enefrigor\)rofngus.
subsequentiLus , attexitur in codice liaec inedita
2) Post hunc sernionem (queni aegre genuinum clausula. Miserere ergo , liomo
,
.fratri , tuo, qid a
diceiein
,
nisi sumnia codicis antiquitas, litteris un- Deo qnaeris misericordiam ; vt fisus valeas cum
cialibus scripti, suaderet)sequitur in codice f. 128. prop/ieta clamare : adiutor meiis tibh psallam
,
b. sermo saiicti Augustini in die octararum pa- quia Deus susceptcr meus, misericordia mea. Et
schae
,
qui incipit
: hodiernus dles mayno sacra- iterum : confitemiiii Domino, quoniam bonus
,
quo-
mento
;
et est sirmondianus
19, seu maurinus 159. niam in saeculum misericordia eius.
Non desunt aliquae varietates, quas singitlatim ad- 3) Sic incipit etiam editus sermo CLXXII. in edi-
notare non vacat. Sed illa est insignis
,
quodinn. 3. tionis niaurinaft appendice. Sic iteni in iiomiliario
post illa verba qnomodo exigit misericordiam
ab Aleuini f. 160. I). Xoster tamea vaticanus statim
itlo, qui numqitum erit miser\ omissis oninibus prorsusque decurrit diversus.
84 SEIIMO XLI. ITKM XLII.
plccteiiduin perfriieiuluinque {'oncessit. Unde ciiiii solleniiiitas qiiinfpiage-
t. 13S. b. siinae ex eo constet
,
quod iiunc Doinimis cuin discipulis pracsens 1'uit; scii"e
nos, dilectissinii , convenit
,
qiiod ita deniuni nos Aere solleinnes siinius
,
si sollenuiitate sic utiniur, ut praesentem Deuni liahere niereaniur. Qiiaeris
forte unde id fieri, aut quoniodo possit, ut Deus praesens sit ? Neque te ain-
niiratio
«)
rei buius ac niagnitudo deterreat. Actiis h) tantuin vestros et con-
scientias cogitate. Res haec in vitae probitate consistit. Scitote quod si vos
praesentiae Dei iain dignos redditis
,
praesentem Deuiii iain bal)ere coe-
2)istis. Invocautes sc Deus sequitur : et traliit
,
et non repngnantes san-
ctos diligit , liagitiosos fiigit. Nenio de possibiUtate rei biiius queratur: is
tantum praesentein Deum non hahet
,
qui [a] se abesse conij)ellit. Nemo
absentiain Christi snstinet, nisi qui praesentiam non requirit. 31ulti se quae-
rere putant ; sed aliud est vere quaerere
,
aliud praesumptionem hahere
quaerentis.
, 2. Nonnulli enini ex fratrum nostrorum nuniero, dilectissimi , festivos
se esse dubitant , nisi gulae , nisi ventri , nisi Iiixiiriae satis feceriut. Di-
cendum vobis cum lihertate est : non esthoc, Fratres , festivitatem colere
I. nx a. Dei , sed coinquinare. Vultis ergo scire quid sit hominem festivum esse
.''
imitamiui in aliquo illos
,
qui primi hac festivitate usi sunt, sanctos Dei;
quorinn semper fiierunt, ut legimus ,
dies sobrii , noctes pudicae, sanc-
tae vigiliae , sopor castus , actus probi , conversatio honesta , vita sibi ex

1'iui. III. 1). omni paite consentiens. Neqiie illos seqiiamur
,
quorum ut apostolus ait
*,
liuis est interitiis
,
qiiorum Deus veuter est, et gioria in confusione ipso-
rum, (pii terrena sapiunt. Hi enim , dilectissimi , divinis sollemnibus non
intersunt , hi diei festa non sapiunt. Quamvis enim quis praesens esse vi-
(leatur , re tamen ipsa abest , c|ui conversatioue disiunctus est. Horum lae-
titia
,
dilectissimi , lacrimaLilis c) est, horum exultatio hictiiosa, nou placans
Dominum sed exacerbans
;
quia quamlibet (juis sollenniitatem pro honore
divino celebrare secredat, festivitatem Dei quod in probris agit , iniuria est.
Vultis scire, me verum dicere ? Audite de hoc loquentem Deum : si attulc-
ritis , 'inc]\.ut si/nilagi/iern , i'anum cst ; incensnni aboniinatio est nii/ii; nco-

is. i. u.
mcnias vestras et sabhata vestra odit amima niea*. O infelix talium miseran-
da perditio ! Et qua tandem alia re Deo placere poterunt, qui etiam ipso
se cultu faciunt displicere? Quae ergo his propitiandi reatus spes est, qui-
bus propitiatio ipsa vertitur in reatum? Videtis ergo, Fratres, qiianto aliud
est vera, aliud falsa festivitas : aliud Iionor, aliiid contumelia :
aliiid pla-
care Deum , aliiid offfendere. Si vultis ergo Aera sollemnitate uti
,
si veris
• pi.ii IV.
1.
oaudiis frui
,
gaudetc; iit apostolus ait
*,
sed gaudcte seniper in Domino.
Sicut enim quaedam ,
iit scitis , sunt tiirpia gaudia, et ideo qui iii Domino
gaudere optat , flagitiosa oportet gaudia non requirat. Et nolitc
,
incjuit
' Epiies. V. is.
apostolus
*
,
j/ieZr/fl/Y w«o , in quo cst luxuria d) ; secl implcmini spiritu,
hquentes vohismct ipsis , hymnis et canticis spiritalibus, cantantes ct psal-
u) Ua cod. pro aiJin. — b) Coil. A. uclos. Sed B. ct C. arliis. — c) k. C. lacrimnvilis. — il) A. luxoriu, ut uliLi.
DE OCTAVA PASCHAE.
85
lentes in conUhiis vestris. Haec est finua mentium laetitia vera ; haec est
exultatio
sancta ; liaec Deo digna festivitas. Sic plane sollemnes sumus : sic
in aliqua
apostolornm similitudine festa celebramns : sic etiam illud ;ipo-
stoHcum munus adsequimur, ut praesentem Deum liabere mereamur
,
per
<lominum nostruni lesum Christum.
XLII. ITEM SEIOIO SANCTI AUGUSTIM DE OCTAVA PASCIIAE.
vat.40Dl.f.I46.1).
'. 977.f.32C.
ost (hes octo iterum erant discipuh eius intus , ct Thomas ihe
, f."l3'3.b!ai34.a:
,
. . ,..,.. _ .
Item vat. 382S
qui tunc cum eis nou fuerat, quando gavisi sunt discipuh viso Uonuno
;
f^joOjjh.
et qui referentilms j^ostea discipuhs dixerat , nisi videro lixuras clavorum ,
°"°''
et mittam digitum meum in latus eius, non credam. Hoc ergo hodie, id
est octavo post resurrectionem die
,
cum discipuhs rehquis posito
,
venit
Tesus ianuis chansis. Sic oportuit venire , ubi cor increduhtate clausum erat
fidei luce reserandum. Non inmerito ergo etiam octavus dies pari aut paene
pari devotione ceJe})ratur , cpia ille celebratus est, a quo octavus iste nu-
meratur. In iho enim resurrectio acta
,
in hoc confirmata est. Nec minus
dura atcjue tenebrosa hic incredulitatis ianua
,
quam ihic inferni porta
,
perrumpitur. Venit ergo
,
inquit , lesus ianuis clausis. Est quod nos qtio-
que cum Thoma dubitemus , nisi facti respiciamus auctorem. Sed si Deum
esse, de quo loquinmr , cogitemus, cui nihil inviinn , cui humanum quo-
que pectus pervium confitennu- , nuha prorsus dnbitatione tenebinuu'
,
quoniinus hoc idem corpus clausis introductum est ostiis , sicut clausis
et incorruptis virginis matris ednctum visceribus genitahbusque
credumns.
Unde in ipsa statim sahitatione
,
pax inquit voljis. Hanc ergo nobis semper
afferat, hanc a nobis reposcat , lianc in nobis inveniat, hanc rehnquat.
Deinde dicit Thomae : infer digitum tiuuu huc ,
et"" vide manus meas
,
f lai i
et pedes meos, et affer manum tuam
,
et mitte in latus meum ,
et noh
esse increduhis sed fidehs. Non est meum meos hidifacere a)
phantasmate
:
vanam imaginem visus timeat , veritatem corporis manus et chgitus exploret.
Potest fortasse ahqua oculos cahgo decipere
;
palpatio corporahs
verum
corpus agnoscat : spiritus , inquit, carnem et ossa non habet,
sicut me
videtis liabere. Quod ostia clausa penetravi , sola est virtus divini
spiritus
,
sed uon sine vera carnis substantia. Alioquin quid profuit me
suscepisse
hominem
, si piguit suscitasse.^ Respondeanius ergo et nos, et fateamur cum
Thoma , id cjuod miraculum divinae virtutis exposcit. Tn dominus
meus et
Deus meus ! Nobis oiim ille dubitavit , nobis exploravit ,
nobis credidit
,
nobisin illo Dominus manus et lateris vulnera
contrectandapermiiit.
Dicit ei
Ie.sus: quia vidisti me, credidisti
;
beati qui non viderunt et crediderunt.
Habemus igitur et firmitatem palpata credentium , et beatitudinem non
visa credentium. Scripta sunt haec , inquit
*,
ut credamus quia lesus est
loi.. x:
Christus fihus Dei. Et ut credeutes , vitam habeamus in nomine eius.
o) Ita cod. A. Seil tamen B. C. D. ludijlcarc.
8G SERMO Xr.II. DE OCTAVA PASCIIAE.
2. De consequenti vero ([iiain legi auclivinms inanifestatione eins , illud
advertisse snfficiet
,
qnod qni nocte tota inaniter retia arbitrio suo niissa
,
indifferenter incerto latere traxerant a), in verbo Doniini , luce iam reddita,
inissa in dextrnm latns ])lena traxerunt. Illud vero quod in hac eadein nia-
nifestatione h) cuin discipulis, siciit c) etiani aliis evangelii locis ante pas-
siouem refertur, cibuin sumpsit , suspiciouem pliantasiae penitus avertit.
Neque enim post resurrectionem corpus illvid sustentaculis ciborum indi-
e;nisse credendiim est
,
qiiod iam maiestas sola vegetabat. Traxeriint ergo
iu terram rete plenum non promiscuis piscibus
,
sed magnis piscibus
,
e.v
quibus nulluin proiceret electio. Quid autem significet tam sublimis ista
piscatio , sequenti relatione clarescit. Et cum tanti , inquit , essent non est
scissnm rete. Sic trabuntur retia
,
quae in Dei verbo ac vohintate mittuntur.
Captura magna est , scissura nulla. Illi piscatores erant , ([uibus Salvator di-
xerat : venite post me, et taciam vos fieri piscatores hominiim. Quae ergo istis
homininn piscatoribus retia , nisi doctrina fortissima veritatis
,
quam men-
dacii scissura non violet
.^
Movet me in istis piscatoruin verbis consentiens
subalterins i)loci relatio. Nec simpliciterf/) in passione Domini refertur , tu-
nicam ipsius ab his, qui sibi vestimenta eius dividebant , non fuisse scissam :
ergo nec doctrina apostolica, quae in his apostoloriim retibus figuratur ; nec
vestis dominica, quae ecclesia pura, sancta, catholica, j)ati umquam potest
scissurae ullius foeda dispendia. Ubicumque igitur ali([ua doctrinae scissura
conspicitur , il)i non potest dominica vestis, nec magnorum , ut ait, piscium
captura cognosci. Cavete itacjue, dilectissimi , scissa illa ab integritate catho-
licae fidei haereticorum dogmata 2).
Dominum nisi integra vestis non capit.
Fideles Doniino nonnisi integri retis captura constringit r). Cavete, dilectissi-
mi; multae enim scissurae sunt, ne C[uis alic[uanclo ad schismatum [)annos ab
hnius vestis integritate desciscat. Multi fidelium iu ca[)tivitatem deveniunt
;
niulti haereticos dominos sustinere coguntur 3).
Sed si uon cogiintur ad sa-
crificia
,
quid refert , si coguntur ad sacrilegia ? Sit ergo fidelibus etiam in
ca[itivitate cor[ioris, fidei libera [irivata confessio. Ilaec singulis, et c[uocl
peiiis est, frequens ac familiaris est ca[itivitatis [jersecutio. Si non desit fi-
des
,
[ootest adesse martyrium. Per doininum uostrum lesum Christum.
Explicit
4)-
u) A. dctraxerant. B. tmxerint. C. traxerunt. — h) A. i« hanc candcm mani/estationem. —<•) Cod. C. sic. — <l) Cod. A. B.
simplicitas. Desunt tameii verba nec simplicitas in codd. C. D.
— e) Ila cod. C. Sed. A. B. conslringat.
1) Ita evidenter codd. A. B. Num ergo novum vo- saueti Ambrosii de octava paschae
,
suinptus e\ com-
cabulum subalter, sinni hahemns subalternns? Co- meiitario in Lucam X. 1G8. Hoc auteni ideo adno-
dices tamen C. D. a//em.s-. to,'ut dicam conigi a nostro codice illum locum
2) Dicuntur haec contra scliismaticos Donatistas. ff. 173, de quo lis est Maurinis cum Petavio. INam-
3) Vides heic tenipora Augustini
,
quilms barbari que ubi in editione maurina legitur .tmmaoni ef
ariani praevalebant in Africa. C/f«jj/me , iu codice habetur Cleoj^ae et alio, omissa
4) Post huuc sermonem sequitur in codice sernio jllo mendoso .iminaoni.
87
XLIII. IKCIPIT SERMO S.\JsCTI AUGUSTINI DE ASCEXSIONE
DOMIiM AOSTRI lESU CHRISTI.
i.X^ratres dilectissimi, cortinae hodie nubium per aethera a) tendun-
f"^.:,,"';
'"*'"•
tur, quia imperator angelorum revertitur ad caehim. Praeparatur cheru-
bin aurea, e.\. utroque latere miro aethere gemmata, quam i) ante iam vaticina-
batur propheta, et cantabat caele.sti harmonia per divini splritus lyram: ascen-
dit super cherubin, et volavit super pinnas
^)
ventorum. O cherubin
,
quae
e.st meritorum tuorum sacra conlatio? In te Dominus sedet, al)yssos videt.
Et ubi videt abyssos
,
tres audivimus pueros
*:
qui intueris abyssos
,
sedens • Dau. m. «.
super cherubin. Ascendit ergo Dominus post sepulchrum caelum
,
post cru-
cem thronum. Deducamus ocuhs cordis usque ad consistorium maiestatis;
quia deduxit EUsseus magistrum Heham
*
, cimi eum videret in curru flam-
'iv.rig.ii. n
meo c) volantem
;
et accepit geminati spiritus hereditariam potestatem
;
quem cum videret equis vectatum ignitis , emisit clamorem validae vocis in
dolore cordis de ascensu doctoris : pater mi
,
pater mi , currus Israhel
,
et
quadriga
*
eius ; et non vidit euni amphus. Tunc accepit ab eo meloten
' "ta co.i.
pelhciam, quam Ehsseus sumeret
*
arma ,
et divideret ripam iordanicam. -
ita cod.
2. Hoc faciebant et dilecti apostoh domino Salvatori , cum conscende-
let caekun caelorum
,
portatus nubibus candidatis ad orientem regni cae-
f- 1^- »•
lestis. Clamabant post eum apostoli omnes tamquam passeres dulces: Chri-
ste domine , domiuetur casta speciosa cohnnba : clamasti nobis de ulmo d)
crucis, gemens pro nobis gemitum pietatis. Huc hodie liabes nidum in dextra
patris ; colhge puUos tuos a mahs acceptoribus 2)
iudaeis , nos quos rege-
nerasti in carne assumpti hominis ; congrega nos sub alarum tuarum teg-
Mtacoci.
mine specioso , ut non dissipennu^ a iudaico argumento
*.
Tu enim promi-
sisti dicens: «Hierusalem, Hierusalem, quotiens volui colhgere fihos tuos
» sicut galhna pullos suos!» Promisisti in terris : ascendis victor in caelos e):
memento Domine
i^retiosiy) sanguinis tui : colhge ad te, quos emisti, in illo
glorioso habitaculo tuo, ubi tu sempiterna praesides maiestate , ubi et nos
mercedis nostrae recipiamus honorem. Tu dixisti non rehnquam vos orpha-
nos
g"). AscendisA) hodie laureatus , et contristatur noster apostolatus, nisi
jjaracletus i) veniat advocatus. Ascendit Dominus super caelos caeh ,
ut caeli
enarrent k) gloriam Dei , et angeh dicant angehs quod Spiritus sanctus can-
tabat in psahnis
*
: « adtolHte portas principes vestras
/),
et elevamini portae
• ps. xxiii. 7
» aeternales , et introibit rex gloriae. Quis est iste rex
gloriae ?
Dominus
» fortis et potens , Dominus potens in proelio
: » praedestinatus in evan-
gelio , exuhans pater in fiho
, simul cum Spiritu sancto.
Ipse est gloriae
rex , et caput ecclesiae : ipse redit ad nos qui numquam
deserit nos
;
quia
a) I. m. aera. — b) 2. m. pcnnas. —
c) Citrrum Jlammcum.
— <1) -2. n). culmo.
— e) Cod. caelis. |— /)
Cod. praetio.

g) Cod. or/. — h) Cod. ascendes. —
i) •>.
m. mendose paraclylus.
— /.•) Cod.
enarrarent.
— l) Cod. vcslri.
\) Videsfemineo generi dari cheruljin.Graeci soient buluiii , testis est Charisius ,
iit iam ohserravit For-
neutri.
cellinus. Addatur nunc lexicis exemplum Augu-
2) Acccptor pro accipiter fuisse Lucilii voca- stini.
b» SERMO XMII. ITKII XLIV.
sic iloscendit ad inferos, non descrens caelos. Ascenrlit ergo in altum a),
caelo patelacto
;
nuindo redcinj)to
,
captivain diixit captivitatein
,
paternani
perficiens voluntateni. Ascendit in iubilatione, elevatus candida nube , in
voce tnbae caelestis , in throno qiiietae salutis, communi
/>)
gloria patris.
Supplicemus ut niittat noljis Spirituin sanctum paracletum t) huius comitem
ti'initatis ; ut psallaimis ei dicentes alleluia; celel)rantes cottidiana sollem-
nia
;
quia facta est caelis et teriis una consortio d) , ad caelos revertente
paternamque substantiam e). Explicit.
XLIIII. ITExM SERMO SANCTI AUGUSTINI DE ASCENSIONE DOMINI.
I. vJlorificatio domini nostri lesu Christi i) resurgendo , et in caelos ho-
f.°"i5-.'l'
^'
die ascendendo completa est. Resurrectionis diem
/
) ipsius paschae dominico
celebravimus
;
ascensionis vero diem hodie celebramus. Festus nobis dies
uterque inluxit: ideo enim resurrexit , ut nobis exemplnm resiu^rectlonis
ostenderet: et ideo ascendit in caelos
if)^
ut nos desuper sua misericordia
protegeret. Christi enim resurrectio , cnnctorum est populorum redemtio.
Ergo Salvator redivivum corpns assiunpsit , et inter florentes arbores , in-
ter candentia lilia , carne iam mortua refloruit. Resurrectin-i sunt enini et
homines de sepulchris suis , ut cuncta vii'entia quae videmus ligna
,
re-
deunte anno i^esurgent
,
quodammodo ut iniago Dei niuic resurrectura.
Sic enim post hiemalis rigoris frigidam quodammodo sej)ulturam, pnllulare
elementa omnia festinant , ut resurgente Domino et ipsa resurgere videan-
f. 107. 1). tur. Nam utique ex resurrectione Christi lesu aer salubrior, sol calidior,
terra fecundior. Ex eo surculns virescit in frutice, herba crescit in segete
,
vinea laetatur in palmite. Si igitur cum reflorescit Christi caro, omnia flo-
ribus vestiuntur , necesse est ut homo aliquando credat se esse resurrectu-
rum. Floruit igitur Dominus cum resurrexisset detiimulo, fructificat cum
ascendit in caelum. Nam a.scendens in caelum , ad patiein scilicet, fructum
suae carnis reportavit , et ipse in se per spem iio:;tiam nos conlocavit
,
et
in discipulis iustitiae semina dereliquit. In resurrectione namque Christi
tartarum aperitur, neophyti A) ecclesiae sinu suscipiuntur , innovatur terra,
caelum per Spiritiim sanctum reseratur: aj^erto enim tartaro i) niortui re-
deunt ad vivos, iunovata A) terra germinat resurgentes, caelum reseratum su-
scipit ascendentes
,
sanctorum corpora ingrediuntur in sanctam civitatem.
2. Habemus ergo dominum et salvatorem nostrum lesum Christum :
credimus enim illum prius pendentem in ligno ; nunc credimus iam seden-
tem in caelo : pretium nostrum dedit cum penderet in ligno ,
collegit quos
f. iM. a.
redemit cum sedit in caelo. Cum enim omnes collegerit, quos utique per
a) Cod. alto. —
b) Cod. commune. — e) Cod. paraclitum
; sed ante paraclelus lectum cst. — tl) Cod. loiisorlia. — e) A.
paiernaque substantia. —
f)
Cod. C. resurrectionem ipsius. —
g) A. B. caelis. — li) B. ncopliytus suscipitur. — i) A. B. apir-
tum tartarum. — Itj Coilcx uterque inendose iiivocata,
1) Sie ineipitsermo CCLXIII. ineditione maurina, stro. Ceteroqiii denuo maiiriinis redit ad nostrum
,
qui tamen paulo post plane fit diversus ab lioc no- qui rursus dissidet a mauriuo iii tola clausiila.
DE ASCESSIOXE DOMIXI.
gQ
tempora
collegit
,
in linem temporis veniens ipse
restitiiit. Et qiiomodo
scriptum est, T)ens manitestus a) veniet*, non queiiiadinodum
oociiltus venit
;

Ps. xi.ix
occiiltiim enim oportebat eum venire
,
ut propter iios
iiidic;iretiir.
IMani-
festiis veniet , ut noii iam iudicetur
,
sed ut ab omnibus
iiidex
videatiir.
Si enim prius manitestus veniret iudicare, quis eum aiideret b) tenere ? Nisi
ille humiliter veniret , nostrum nullus redimeretur.
Quandoquidem
de ipso
dicit apostoliis ]'aulns
*:
si enim eognovissent
,
nunupiam
dominnni
^loriae •,
o.r n
criicilixissent. Sed si ille non occideretur, mors non moreretur.
Trophaeo
c)
suo diabolus victus est. Exultavit enim diabohis quando hominem
primum
seducendo in mortem deiecit. Secundo , sine causa mortem infereHdo
,
pri-
mum hominem occidit ; occidendo , causam quam tenebat amisit ; novissi-
mum piimuni de laqueo perdidit.
3. Eacta est ergo vera victoria doiiiini nostri lesu Cln isti , cum ad in-
feros descendit, et universorum vincula dissolvit. Alligavit fortem, et vasa
f. i5i. ii.
eius diripuit. Resurrexit et ascendit in caelos d). Et impletuiu est quod au-
distis eum apocalypsis legeretur : vicit leo de trilm Tuda
*.
Tpse leo dictns
' '^p'"' ^'
est ; ipse agnus occisus est : leo propter fortitudinem
, agnus propter in-
nocentiam ; leo quia invictus
,
agnus quia mansnetus. Et iste agnus occisus
morte sua vicit leonem illnni ; leonem qui qiiaerit qnem devoret. Dicitur
enini et dial:)olus leo feritate non virtute.' Apostolus quippe ait Petrus
*:
vi-
• ' rdr.
gilare nos oportere adversus temtationes
;
quia adversarius , inquit , ve-
ster diabolus circuit sicut leo quaerens qiiem transvoret i). Sed quomodo
circuit, dixit
:
sicut leo rugiens circuit quaerens quem devoret. Quis non
inciirreret in dentes leonis huius, nisi vicisset leo de tribu luda ? Contra
leonem leo
,
contra lupum agnus. Exultavit
diabolus quando mortuus est
Christus
;
sed in ipsa morte Christi est diabolus victus : tamquam in mu-
scipula mortein Christi escam accepit.
Gaiidebat ad mortem Christi
,
quasi
praepositiis mortis
: de quo gaudebat , inde illi tensum est ; et nesciebat
qiiia ibi laqueum tensuin habebat. Muscipula
diaboli crux Christi est : esca
f- 1 .^' .•>•
qua caperetur,
caro Domini fiiit. Et ecce
resiirrexit dominus lesus Chri-
stiis, in caelos e) ascendit
, et viam nobis
perveniendi ad caelum osten-
dit. Ubi est, mors, qui pependit in ligno ? ubi est insultatio ludaeorum ?
ubi est typhus
2)
et superbia caput ante crucem agitantium et dicentium:
si filius Dei est
,
descendat nunc de cruce.
Ecce plus fecit
,
quam illi iii-
sultando exigebant
:
plus est enim de
sepulchro resurgere
,
quam de ligno
descendere.
4.
lam vero quanta gloria est, quod
ascendit in caeliini, qiiod ad dexte-
ram patris sedit! Sed hoc oculis carnis non cernimus, quia nec pendentem
jn hgno vidimus
,
nec resurgentem
de sepulchro conspeximus. Totum hoc
a) lt.1 cocl. .\. B. m.mi/cstui. - b, k. audiret. - c) .\. trnjmc., -
,/) A. in raelo.
-
cj A. B. ca,:Us.
l) Ita codice.s duo antiquissimi A. B. Porro hoc eco
afris auc-foribus Caelio Aur., Arnobio
, atque Apu-
wjcabulum;ex italic^a vetere; libenter observo apud
leio, refert exenipKn Forcjellinus. Nunc vero illic
afrum liominem
Auuustinuin
;
quandoquideni voca-
addatur haec quoque Augustini auctoritas.
biilorum Iransvoratio
,
H Iraiisvoro, nonnisi ex
2) Typhus pro fastu. Vpqiifinter apud Augustinum.
12
90
SER.MO XLV.
fide tenemns
,
et oculis cordis intuemur. Laudati quidein siiiims qiiia noii
vidimus et credidimus. Nam Cliristum viderunt et ludaei , sed crucifixerujit
eum. Non est magnum videre Christiim oculis carnis, sed magiuim est
tenere Christiim ociilis cordis. Si modo Chiistus noliis praesentarelur
,
et
stans ante nos nihil nobis loqueretur , unde scire poteramiis qiiis csset ?
Deinde tacens
,
quid nobis prodesset? Nonne mehus in evangeho absens
loquitur
,
quam praesens taceret ? Et tamen non est absens a nobis , si
corde quidem teneatur. Crede in ilhim , et intus est i). Non est quidem ante
oculos tuos , sed possidet cor tuum. Nam si absens esset a nobis , cpiod
modo audivimus
, non verum sed mendacium esset : ecce ego vobiscum
sum omnibus diebus usque ad consummationem saeculi. Explicit.
XLV. IJSCIPIT SEUMO S.A.^CTI AUGUSTINI DE NATALE SANCTI lOUANNIS BAPTISTAE.
I. vJTratias agimus domino Deo nostro •2), Fratres karissimi
,
qui nos ad
videndum sanctitatem vestiam sua miseratione peixluxit , et donavit nobis
hoc gaudium quod mutuo a) invicem habemus affectum. \n cuius ergo nomi-
ne vos salutamus
,
ipse debet esse auctor nostri sermonis, qui est largitor
nostrae salutis. Nam [de] quo alio aliud loquamur vobis b), nisi de illo qui
niodo ex evangelio loqtiebatur omnibus nobis? Zacharias itaque sacerdos
Dei summi cum in ordine vicis suae sacerdotio fungeretur, intrat in sancta
sanctorum , et poj)uius sequebatur eum , ut cum illo nominum orarent in
templo. Cumque sacris altaribus adsistens Deo munera devotus offerretc),
apparuit illi angelus Domini stans a dextris altaris in illa hora supplica-
tionis. Cumque Zacharias viso eo formidine turbaretur ,
ait illi angehis :
ne tinieas Zacharia , exaudita est enim deprecatio tua ; etenim Elisabeth
uxor tua concipiet et pariet tibi fihum, et vocabis nomen eiiis lohannem.
Et Zacharias respondit : luide mihi hoc? ego enim siim senex
,
et uxor
mea sterilis r/) et processior
3)
in diebus siiis. Angelus a Domino nuntiat
Zachariae filium nasciturum ; et ille
,
se suaque coniuge aetate provectis c)
dubitat esse futurum: et cum hoc negat aetati
/)
, non credidit maiestati.
Oblitus quippe
,
nihil inpossibile Deo. Cui angelus respondit :
quoniam
non credidisti verbis meis, qiiae implebuntiir in tempore suo
,
ecce eris
mutus, nec loqui poteris, donec impleatur verbum Dei
4)-
a) Ita cod. 2. m. Sed malim mntunm. — h) Cod. num qiio alio atiiitl loquebamur nobis. — c) i. m. ujfererct. — tl) Cod.
A. saepe sterel. sed non semper.
— e) Cod. se suamqne coiiiurjcm aetatc provcctus. —
/)
Cod. uctatc.
1) Gravissinie conimendat necessitatem utilitatein- iustitiani absque vera relisione affectant.
que fidei uoster Augustinus in ps. XXXI. enarr. II. '2) Diversus est liic sermo Augustini, a XXIV.
n. 4. Nemo comptttet hona opera sua ante fidem : maur , et ab illo qui est inappendice n.CCCllI,quam-
ubi
fides non erat , bonum opus non erat. lionum quam eadem initii verba sint.Patet aulein dictum iuis-
enim opus intentio facit., intentionemfidesdirigit. se liunc serinonem ab Augustino reduce ad suuin
Non valde attendas quid homo faciat, sed quid populum
,
post iter aliquod, cujusinodi ab eo inter-
ctim facU udspiciat. Praeterea iu libro de fide et dumsuscipiebanturvel eoncionandi apud exteros cau-
operibus n. 11. Quidquid homo velut recte fecerit
,
sa ,
invitantibus episcopis
,
vel ut synodis interesset.
nisi ad pietatem quae ad Deum est , referatur
,
3;
Animadvertenovum
vocabulum;j;-ofMsiorcomp.
rectmn dici non oportet. Haec legant pseudo-phi- a processa.
lanthropi , et qui pompaticam quaudam vanamque 4) Praeluditur lieic fidei cbristianae. Namque ut
DE NATALE S. lOlTANNIS HAPTISTAE. 91
1. Quld d) piitanius,
Fratres kaiissinu.^ cjnia sacerdos ille ideo iutraverat
iu sancta
sauctorum ,
ut iilios
precaretur a Domiuo ? Absit. Dicit ali(|uis:
vnule lioc probas ? Uuum est
,
quod breviter h) dico. Si petisset lilium
,
crederet
aduuutiatum.
Augehis ei dicit quod filius uasceretur, ille nou
credidit. Certe boc probaverat.
Quis rogat siue spe ? aut quis nou credit
iu spe?Si nou speras
,
quare petis? Si speras, quare noncredis? Tnterea
Elisabeth couceptum
portabat infautem : (in) pubhcum prae pudore munus
e<^redi uolebat
,
quia quod habuit
erubescebat :
nou condicione erubescebat
pariUtatis ,
sed pudor eam revocabat
provectae aetatis : munus iuveututis
teuquis protiilit senectutis : non peperit tempore quo volebat
,
et geuuit
aetate quando uolebat : lactavit iufoutem iu senectute
,
quae fuit sterihs
in iuveutute. Hoc uon fuit commuuis carnis affectio ,
sed erat divinae ma- t.m
iestatis promissio. Zacharias enlm fihum ex se uasci non credebat
:
Deus
autem prophetam mittere
dispoueliat. Natus ergo lohannes ex semiue vi-
rih , sed praecepto verbi diviui. Natus est ,
inquit
,
propheta uon sine
[)atris invidia
,
quem suae mentis praepedivit perfidia i). Non credidit divino
praecepto
,
et vinctus est huguae iupedimeuto. lufans iu utero matris exiil-
tavit, et de ventre prophetavit. Uude , iucpiit, hoc mihi ut mater Domiui
mei veniat ad me ? Magua humihtas , Fratres mei ! mater Salvatoris venit
ad matrem Praecursoris. Salutal)at Christum lohanues , et ambo non vide-
ijantur iu carue. Christus enim iu utero Mariae hospitabatur c) ,
et lohannes
iu ventre Elisabetli r/) portabatur. Deuique et ipsa vox prophetica ex persona
Christi cecinit diceus
*:
« prius cpiam te formarem iu utero novi te ,
et aute
.
uj,,
c|uani exires de veutre sauctificavi te , et jirophetam in gentiljus posui te. »
Keatae sunt talium matres , cpiae sauctorum factae sunt genetrices ^)!
et bea-
tae semper erunt , cpiae talium matres dici merueruut
2)
!
3. Agnoscamus itacpie amborum nativitates, et discernamus singulorum
admiral)ilesy) generatioues: iste de sterilig), ille de virgiue : sterihtas conversa
r. a»^
est iu fecuuditateiu
,
virginitas mausit post fecunditatem : sterilis genuit
praecouem
,
virgo genuit iudicem. Elisabeth geuuit lohauuem
baptizatorem
,
Maria peperit Christum salvatorem. Haec duo
,
Christus et lohanues : domi-
nus et servus : humilitas et claritas: Deus humilis in claritate, homo humilis
in iniirmitate
3):
Deus humilis propter hominem
4),
homo humilis propter se
homiuem. Deus enim humilis ut prodesset h) homini, hoir.o
huniilis ut non
obsit i) sibi
5). Agnoscat servus humihtatem suam, osteudat Deus maiesta-
o) Cod. quod. — h) Cod. irehiter. —
c) Cod. osp.

iT) Cod. hoc loco et iufra Helisahclh. — e) 2. m. gcmtrices.
—f)
Cod,
(iilmiraviles. —
g) A. slcrile. — h) Cod. proclesse. —
!) Cod. obset,
nit AugustiQus confess. lib. VI. 7. Doctrina cathotica menHat Augustinus his verbis (de s. virginitate n. 3.)
iiibetut credatur etiam id fpiodnon demonstratur. Beatior Maria percipieoido ftdem Christi
,
quam
Durus esi, hic sermo, inquit idem Aug. serm.CXXXI, concipiendo carnem
Christi.
sed duris ;hoc est incredibilis , sed incredulis. Et 3) Pie Augustinus confess. lib. XI. 41. O quam
de quant. animae n. ',1. Auctoritati credere ,ma(j- excelsus es , Domine
,
et humiles corde sunt do-
num est compendium. Confer serm. vat. XXII. mus tua
!
1) In serm. LVI. ed. Paris. ex cod. casin. locus est 4) Augustinus serm. ed. CXXIII. 1. Medicina tu-
huic similis, sed cuiii niendo/)r«e67V/ia pro^fr/(V/(a. 7noris hominis ,
humilitas est Christi.
2! Audacter propcmodum SS. Mariae lideui com- ;>) Kursus iuvat recitare Augustin. Ep. CXVIII. 22.
92 SEIiNO XI,V. lTi:.M M.VI.
teni suain. Dicat ideni loliannes
j
non siiin (lii;iius eorrii>iain caleianiento-
nini eiiis solvere. iUnltinn se Iniiniliaveiat , si diceret digniis suni. Quid
ciiiiii si dicerct digniini , niiniqiiid sederet in iudicio ad dexteram patris ?
Nunupiid veniret ad iiidicandos vivos et inortiios? Sed qiiid dicit? « Ale
loh. m. ;iii.
" o])ortet niiiuii, illiun aiitem crescere*. Qui post me venit, ante me laclus

.loii. 1. 17.
» est ; cuius non sum dignus corrigiam calciamenti solvere
*.
» Magna liumi-
litas! Et hic a) est dignus amiciis sponsi ; dicturus enim erat amicuin se esse
sponsi. Et ne illa amicitia aequalitas forte ab aliquo inprudente intellcge-
f. 2o:.. ii.
retur, dicit se amiciiin proptcr amorem
,
deiecit se ad vestigia propter ti-
morein.
4. Agnoscamus ergo haec diio, et ia ipsa diflerentia passionum intcl-
legannis
,
quid est, illum oportet crescere , me auteni minui. Ijegimus lo-
hannem passum martyrem pro legis veritate, non pro Ghristi nomine
;
non
oinnino pro ipso nomine Christi ; neque enim ideo decollatus est lohannes
,
quoniam confessus est Christum , aut quoniam cogebatur Z») negare Chri-
stuin
;
sed qiioniam monebat temperantiam , monebat iustitiam, et dicebat
Herodi : non tibi licet habere nxorem Fhilippi fratris tui ; ideoque occisiis
est. Si ergo occiditur noii pro Christi noniine
,
tamen pro legis veritate
,
(piia veritas Christus est. Loquantur ergo ambae istae passiones ,
illum
oportet crescere , me autem miniii : illum dicit in cruce exaltari , se aiitcm
capite decoUari : ille crevit in ligno, liic est deminutus iii gladio. Locutae
sunt passiones hoc mysterium : loquantur et dies : nascitur Christus i)
,
et
augetur dies ; nascitur lohannes , et minuitur dies. IMinuatur ergo lionor
hominis
,
et augeatiir bonor Dei, ut honor hominis inveniatur in honorein
Dei. Explicit.
XLVI. ITEM SERiMO SAiNCTI AUGUSTIXI DK N.\TALK SANCTI IGHANNIS BAPTISTAE 2).
cod. vat. 1835. A.
f. 2un. a. Et 38^8.
B.f. is:i.a. Et4H0.
i.VJum et patriarchas pariter ct pro]iliotas , et universos dcnique san-
ua^TO.a.urbin.' ctos qui sub antiqua lege vixeriint, ecclcsiae Christi sancto honore vene-
rentur c), scire nos convenit fZ), dilectissimi, quur solius tantum c) lohannis
])rophetae nativitatis diem colat populus christianus
,
praesertim cum nuiltos
])rophetariim passos et interfectos pro Dei nomine atqiie honoie
manifestum
sit; secundum illud Domini dictum, (]uo per Stephaniim ludaeos incre])at
a) Cocl. hoc.

h) Cod. A. oiijiluhaliir. — c) C. D. ecclesia vencrclin: — il) D. vos. — e) Ila A. B. Al tumcii.
.\ec aliam tibi ad capessendam et obHiiendum ve- srieiitla ete. Passim vero ,
dQetissiiiuis aiiixiuiii iii
ritatcm i'iam munias
,
qiiam quae miinila est iih oiniii seieiitia Aiij^ustiiuis,-in
seriptis suis cliristianain
illo, qui gressmi>nnostronim tamqiiam Ociis lidit iiuinilitatem impense
eommendat. i)e humilitate
infirmitutem, Ea est autem prima humilitas , se- Cliristi liabes sermonem vatic. XXII.
cunda liumilitas, tertia /lumilitas ; et qtioties inler- l) Idem Augustiniis ia serin. niaur. CXCII. 3.
rogares , hoc dicerem. Quoties me interrogafes de Uodie natus est (
Christus) quo die minor dies nul-
praecepfis cliri.stianae religionis , nihil me aliiid lus in lerris ,
a quo tamen incrementa dies sumunt.
respondere,
nisi humilitatem ,
liberel. Iluic liumi- 2) Sermo qui sequitur multain habet similitudinem
litati saluberrimae
,
quam Dominus noster lesus eum serin. XVUI. a nobis itein edito. Porio leetio
Christus, ut doceret , humiliatus est , maximc ad- eodieis B. paulo reccutioris, nielior saepe est quam
versatur quaedam
., ut ita dicam , imperitissima antiquioris A.
nE NATALE S. lOIIANXIS BAPnSTAr:.
93
dicens
*:
(luem proplietarmn nou sunt persecuti patres vestri ? Cum er^o \ri. vn 6-
agnoscamus etiam tunc sanctos Dei persecutionem
sustinuisse atque mar-
t\ rium
,
(jiiid est ([uod ecclesia Christi non defert liis nataliciis sollem-
nitatem ,
(piorum suscipit atque amplectitur passionem? Illnd scilicet , di-
t. -lia. u.
lectissimi
,
quia iidem populi h) dies illos
,
quilius a) prophetas persecuti
sunt et interfeceruut , tradere cultui ac memoriae noliierunt;
scilicet ne
religiosa posteritas
, diim passiones sauctorum coleret , seehis
persecutoruni
semper horreret : ac sic oblitterando martyrum dies , fecerunt memoriam
sanctorum nataUum non esse diutiirnam, dum timent recordationem nialo-
ruin siiorum esse perpetuam. Sed nihil tamen egerunt hoc iaciendo. Quid
enim eis prodest, quod dies martyrii eorum ignoramus , dum r) ipsos martv-
ves novimus? Nihil ergo profecerunt. Natales (piidem sanctorum pro Christo
passorum cl) scire non possumus , sed cottidie tameii prophetas , (jui pro
Deo passi sunt , honoramus
;
ac sic grandi compendio exigua detrimenta
pensantur
;
cuni , cpiibus singuli dies sulilati sunt per ol)hvionem , teinpus
omne tribuitur ad Iionorem.
2. Quid ergo est ? Cum haec ita sint, (juid est quod natale tantiim
sancti lohannis , aut per odium aut per neglegentiam ludaeorum , fidelilnis
non delevit e) obUvio?Illud scilicet qiiia eoy)tempore, rpio beatus lohannes
passus et interfectus est , iam coeperat nasci populus christianus ; et ideo
f. 210. .-,.
cultum martyris
,
quem neglectura ludaeorum fuerat impietas , Christiano-
rum pietas consecravit : inaxime ({uia eiim licet sub vetere lege vixerit
ij) non
tam ludaeorum prophetam (piam suum esse martyrem iudicavit; quia prae-
dicans Udem Christi
,
eius iitirpie confessor fuit., cuius praecursor advene-
rat ; et doctrinam iam evangelicam primus inchoans
//),
pro eo utique passus
est martvi-ium, cuius adnuntiavit adventum. Nec inmerito legem ac prophetas
usque ad lohannem Baptistam fuisse legimiis
,
rjuia in eo iitique lex vetus
desiit, a (|uo jiraedicatio primum novella surrexit. Quod si vultis j)lenius
intellegere
, videte evangelistam qui lectus est
,
j)rincij)ium scrijoturae sa-
crae a beatissimi lohannis jiraedicatione sumentem. Videtis i) (juam congriie
usque ad lohannem lex esse memoretur : recte eniin finis esse veteris legis
dicitur,
quia exordium est evaiigelii. Nec solum hoc. Quid enim evangelista
subiungit?
Fuit , in(juit, lohannes in deserto baj:)tizans et jjraedicans. Hoc
quod in deserto sanctus lohannes scribitur jjraedicasse , non otiosum est, dile-
ctissimi. In deserto enim, lioc est /)
ia occulto loco, gentilis jiopuhis designa-
f. 210. i,.
Ijatur
;
(jui utirjue adhiic tunc solitarius et sine Deo errans
,
ferino jioenitus
ac beluino
/) more vivebat. lohannes ergo missus ad praedicandum adventum
Domini et ad nuntiandam omnibus fidem Christi , ideo ludaeorum civitates
reJiquerat, (jiiia in deserto ecclesiam requirebat ; secundum illud : laetetiir
desertiim ac floreat sicut lilium. In deserto ergo , ut di\imus, dilectissimi
,
jjopulus gentilis; iii liliis m) sancti (juidem homines ac fidelissimi designan-
o) Codd. ih-ferel. — b) Al. pt-r eundem pnpulum. — i-\ A. B. qui. —
d, A. B. sanrturum passionum. —
c) A. delebit.

f)
C. D. ex. — rj) A. B. niciidose dixerit. C.D. direxerit. — h) A. B. incoum. — i) D. C. videle. —
/.) A. B. et.

l) A. ve-
luino. —
m) A. tilcis.
94 SERMO XLVI.
is. XXXV. I
tur. Et ideo « laetetur, inquit, (leseituni, et floreat sicut liliiun
*.
»
Bene
liliis sanctos scriptura conparat, Iial)entes utique et nitorein slmul et suavita-
tem
;
nitorem ex castitate
,
suavitatenw/) ex mansuetudine. Sancti enim quasi
lilia Dei b) sunt, dilectissimi , et odoris boni et candoris eximii : candoreni
1
cor. 11.15.
quidem habentes ex puritate , odorem ex suavitate; sicut apostolus ait
*
:
quia Christi l)oinis odor sumus Deo. Haec er^o lilia in dcserto , id est in
ecclesia prophetis atque apostolis inserentihus nata , mutua sibi pace et
caritate coniuncta , coronam Christo candidam texuerunt ; secundum illnd
piiii. IV. I.
apostoli quor)ait, sanctos coronam suam esse dicens
*:
Fratres, gaudium et
f Mi. a.
Qoj.oiia mea , sic state in Domino. Fuit ergo
,
inquit , lohaniies praedicans
in deserto
;
in deserto ntique, sicut et alius evangelista dicit : factum est
Dei verbum super iohannem Zachariae filium in deserto.
3. Bene evangelista nativitatem volens incipientis ecclesiae demonstrare
,
licet praedicare in hirdaue r/) dixerit, verbum tamen Dei iii praedicantem ve-
nisse memoravit; ut intelligeremus e) scilicet , ecclesiamy') non tam ab homine
quam a divinitate coepisse. Factum est enim
,
inquit , verbnm Dei super
lohannem. Ergo licet lohannes tunc praedicaverit , ecclesia tamen a verbo
Dei coepit ; signiflcans ecclesiam in verbo Dei et fide Christi tundatam
g).
Fuit
ergo, inquit , lohannes praedicans
//)
baptismum paenitentiae. Plenius hic
iam , dilectissimi , et apertius typus ecclesiae demonstratur ; erat enim , inquit,
praedicans baptismum paenitentiae ; et baptizabantur ab eo confitentes pec-
cata sua. Visibiliter hoc quidem , dilectissimi , agi in ludaeorum populo
videbatur, figura tamen rei ipsius ad ecclesiam pertinebat. Qui enim
agunt paenitentiam
,
nisi ecclesiae tantum filii et christiani liomines ab er-
lore conversi? Numquid enhn hoc perfidis nunc ludaeis prodest
,
qui non
modo se errasse ante non paenitent , sed cottidie errores suos augent? Quo-
modo enim peccatoriim suorum pacnitentiam agunt
,
qui Cliristum etiam ho-
t. 211. 1).
die persequuntur? Baptizabannir ergo
,
inquit, confitentes peccata sua. lu-
daeus itaquepopulus tunc baptizabatur , sed terra iam sanctae i) ecclesiae
purgabatur. Videtis ergo ,
dilectissimi , hoc christianis et sanctis tantummodo
convenire
,
qui peccata sua et in baptismo confitentiir i), et post baptisnium
emendare contendunt
/>);
quorum pro])ositum paenitentia est , (piorum vita
confessio, qui incessabiliter /)
se purificantes cottidiano baptismo lavantur m).
Quod ut faciatis, dilectissimi, liortor et obsecro ; et vel quasi praepositus
vester salubriter moneo ,
vel ([uasi pater amabiliter exigo.
«) H«m inconstantiam Iieic sualitalem
,
quum pnulo nntp .«criptum sit suaritatcm. — b) in C. D. (lecst Dei. — c) AI. guod.

d) Ita codd. Num pro lolianne ? — e) Etiam A. hoc loco inlclluj. .\t alUji passim iiilelleg. —
/)
Deest ecclesmm \n B. —
g)
No-
vcm praec. verba dcsunt in codd. A. B.

h) A. B. baptizans. — /i Dcest sanctae in B. C.
— k) C. D. satagunt. — I) A. inves-
savililer. —
»n) A. labantur.
1) Ad adultorum baptisiimm requiri peccatorum snl. Cateeli. I. 6, ubi videsis Toutaei adnotationem.
paenitenttani , tum per se patet , tuin et Tertullia- Ceteroquin, quia plenissimam peccatorum ablutionem
nus adlirniat de paen. cap. 6. Luvacrum illud obxi- tiuit liaplismus, confessione verbali apud iudicem sa-
gnado esf Jidei
,
quae Jides a paenitcntiaefide in- cerdotem opus non est, quia niliil ab eodem iudice
cipitur et
commcndatur. Quin etiam peccatorum in baptismo posset retineri. Atque haec est catholi-
confessionem
aute baptismum e.xigebat Cyrillus hiero- cae ecclesiae pra.xis coinmuuis.
95
XLVII. SANCTI AUGUSTINI IN FESTO TRANSLATIONIS RELIQUIARUM SS. MM.
i.\_jnm loco hoc
,
dilectissimi , beati Stepiiani et lohannis reliquias i)
muitorumque aUorum conditas noveritis , videtis antem hodierna hic festa
celebrari ,
forsitan quidam vestrum
,
natalem eorum quos nominavi esse
existimant
;
quod non ita est, dilectissimi. Natalem enim illorum
sequenti
,
si Deus annuerit , tempore honoraturi sunuis; nunc autem translationem
ipsorum honoramus. Praeclare ergo , ut videtis
,
dilecti , ecclesiae nostrae
Deo donante concessum est, ut sanctorum martyrum cultum a) alio tempore
in natahbus colertt
2),
etiam nunc geminata festivitate celebraret. Gratias
ergo Domino
,
quod vincimus obsequio eorum ceteras civitates. Multae ur-
bes natalem tantum illorum^) celebrant, nobis etiam translatio quasi natalem
alterum dedit. Peculiaris itaque est nobis frequentatior ista sollemnitas.
Pecuharius abis obsequiis beatissimos martyres nobis reddidistis debitores.
Illi semel pro Deo passi sunt, et nobis contigit duphcata festivitas. Haec
ergo de sollemnitate praesenti ; nunc etiam de psahiio ahqua dicamus.
2. Cantate Domino canticum novum , laus eius in ecclesia sanctorum
^.
Nemo vestrum , dilecti, cum invitari nos a propheta ad canticum novum
audit, voces tantum nostras desiderari Deo credat. Deusenim, ut credimus,
iion tam hnguae auditor est
,
quam fidei; nec tam dulcedine cantuum, quani
cordium delectatur affectu. Sicuti idem psalmista ahbi docet dicens
*
: cla-
mavi in toto corde meo , exaudi me Domine. Videtis , dilecti
,
quod pro-
pheta eloquio vocis placaric) voluit
,
quem fide ac pietate animi subphcavit;
et ideo clamavi , dixit , in toto coi^de meo, exaudi nie Domine. Fiducialiter
utique exaudiri se a Domino postulavit
,
qui toto ad Deum corde clama-
verat. Unde intellegitis
,
quod cum psahnus qui lectus est, novum a nobis
canticum exigat, ad profcctum nos ac devotionem cordis invitat. Cantate
enim, inquit , canticum novuin. Quid est novum canticum , dilecti ? nova
utique
viventium discipHna
3),
secundum illud quod apostolus dicit*: ve-
tera transierunt, facta sunt omnia nova , omnia autem ex Deo. Quomodo
omnia nova facta sunt ? quia Christus ad terras veniens, antiquae legis
observantiam leppulit , et novae fidei gratiam consecravit. Cantate ergo
,
inquit,
canticum novum. Bene canticum novum in ecclesia dixit esse san-
etorum : nam cantico novo vitae sanctitas indicatur. Necesse est ubi can-
tatur
canticuiu novum ,
novam il)i esse ecclesiam sanctorum.
3. Ac per hoc, dilecti , cum inteilegitis (piod ad emendationem vos psalmi-
sta et profectum vocat, incipite et vos cantare canticum novum , ut incipiatis
(») Cod. cuttu. — b) CoJ. ittitm. — c) Coil. i)tticcri , fortasse pro placcre. — d) Ita co(f.
1) Animadvertannis sancti quoqiie loliannis (Bapti- S. Stepliani apud eandem urbem memoria et tnira-
stae puto) reliquias apud Hipponem regium. ISam ciili.s lib. XXII. 8. de C. D.
de sancto Stephano qnidem sic Uippone loqnebatur J] Adnotent lieic heterodoxi martyrum cultum.
Augustinus serm. ed. CCCXVIII. I. j\o.i in hto loco :; Confer Augustiuum in sermone ed. XXXIV.
non arain fecbnus
Stcphano, sed de rclic/iiiis Ste- qai est de cantico novo. Item in enanatione psai-
phani aram Deo. Plura dicit idem Augustinus de mi CXLIX.
11. Cor. V. 17.
96 SKUJIO XLVII. DE TRANS. lUCLIO. MM.
et vos omnes ecclesia esse sanctorimi. Unde et vos
,
dilecti , si novuni can-
taie canticmn vtiltis, novain vitae sinceritateni l)eo debetis. Nemo enim
j. 138. b.
novum canticum cantat
,
qui in antiqiiitatis vitiis perseverat. Hoc autem a
christianis longe abesse debet, quia oninis qui ad ecclesiam catholicam ve-
nit, novum se canticnm cantatnrum , id e.st novam vitam acturum se esse
promittit. Cum enim gentilis fiierit
,
iit christianus fiat , sicut mutatur vo-
cabulo
,
sic debet mente mutari. Et ideo quod novnm nomen accepit, no-
vam vitam ingredi debet : quia miserum et perniciosum est
,
quod qui chri-
stianus sit nomine
,
paganus sit pravitate : et cvun nova est professio in re-
hgione , sit vetus error in moribus. fdeo siquidem et Dominus noster in
Matth. X. 5. evangeho *, quod paiilo ante audistis legi , in viam a) inquit gentium ne abie-
ritis. Quae est via gentium
,
dilecti ? Gentilis utique pemersitas. Ac per hoc
paganorum viam ingreditur, qui paganitatis vitia h) sectatur. Quae est via
gentium
,
dilecti ? Omnis scilicet error , omnis libido, omnis inpuritas. Unde
•Epii.iv. 17. 10. etiam monet nos apostohis dicens
*:
hoc ergo dico et testificor in Domino,
ut iam non ambuletis sicut et gentes am!)ulant. Et paulo post : qiii despei'an-
tes , semet ipsos dederiuit in inpudicitiam , in operationem erroris i) et in-
munditiae omnis
,
in avaritiam c). Et avaros pariter et inpudicos
,
gentiles esse
•Eph.v. 5. apostolus dixit
*.
Videtis ergo quod quicuinque christianus avarus est, genti-
lium vias sequitur: quicumque inpudicus est, in gentium pravitate versatur.
Fugite hanc viam , dilecti. Gentihs utique via est lascivitatem
2)
sequi
,
ebrietate pollui. Gentilis via est, inpudicitia sordidari. Vitanda est ergo haec
via, dilecti
,
quia via tahs perniciosa est
,
quia tahs nou est via. Jllaenim,
dilecti, illa recta via appehatur, quae ambulantem errare non sinit, quae
itinerantem recto itinere perducit. Haec autem , de qua diximus
,
vitiorum
via; cpiia viatorem suum non ducit, sed inducit 3).
Fuglte ergo lianc viam
,

loh. XIV. (1.
tlilecti. Habetis eniin et vos ducem Dominum
'.
Via vestra ,
fides est
;
via
vestra , sobrietas est ; via vestra ,
caritas
;
via vestra
,
sinceritas
;
via vestra
,
Dei timor
;
via vestra ,
Dei amor ;
via vestra
,
aeterna vita est; via vestra
,
aeterna felicitas est. Hanc dihgite , hanc sequimini
,
hanc tenete. Grande
enim praemium huius viae est , dilecti. Quicumque hanc viam non reh-
querit, Christum j^^erpetuo possidebit
.j).
0) Cotl. W.i. — b) Cod. oliu. — e) Cod. aviiriltn.
1) Ita cod. Kt observenius bouam apud Pauluni ronimimi inai'tyruni, exeeptis tantuni quatuor piiniis
leetionem errorh, qune tamen neque iu graecis ue- vcrbis iiatale beath.^iimi martyris Slephani, et clau
que in latinis editiouibus extot. su!a quae ita se liabet. Sanclii.'! admirdbili.f martijr
1) Adde boc novum exempluin vocabuli lasciritas Stpphanus , cuiiis hudie sollemnitas celebralur
,
illis atVi Coelii Aureliaui et Firmici Materui. (juam bunam vitam habiiil\! Israhelilicam vitavit
A: ?iempe decipit , ut grammatici sciunt. cuusahi , dimisil sijimjogam Salanae
,
Chrislo cre-
4) Hunc sermonem subsequitur in codice alius eius- didit, calholicae ecclesiae ordinatus est diaconus
,
dem Augustini dictus in natali S. Stephani; qm le- muiuis capili ipsiiis posuer^iint apostoli
,
coronam
apse idem est ac sermo ed. CCCXXVII, dictus de in capite u Christo accipere meruit.
97
XLVIII. ITEM SERMO SANCTI AUGUSTINI DE NATALE SANCTI lOHANNlS BAPTISTAE.
,.Vox Doniini in virtute , vox Domini in niagnificentia
, vox Domini
{'"iu.^^tiiiavf'.
c. r. ni.n.
humanae sapientiae conterens cedros. De contractis senio viseeribus et vi-
tio sterilitatis adnstis, hodie, Fratres karissimi ,
nasci lohannem iussit a)e
Inde lectio sonuit, quae per saeculum totum viribus summis increpuit,
et
obsurdescentem nuin(hnn, atque terreno h) marcore sohitum , novo melh-
fluo pulsans c) sonitn
,
nunc clamore fortissimo suscitavit. Hic est enim lo-
hannes, de quo annuntians propheta dicit : vox clamantis in deserto. O va-
stum saecuh desertum ! o formidolosa vdjique viantibus sohtudo ! Nulhis
f ^i^ ' •
namque iam hebraeam terram patriarcha
,
nuhus proplieta calcabat. Patidae
enim fauces Leviathanf/)adpei'niciem: iudaeus paratus itinera cruenta serva-
bat , in quibus saepe veridicos ad se missos vates lajiidibus oppresserat
:
universa quoque geutiiuii terra sine rege Christo
,
sine accola verbo
,
infecun-
dis hgnis et duris lapidibus habundabat, ([uia hoc erat quod colebat. Texe-
rant eam undique silvae vitiorum
,
atque crescentium ex se criminum rupis c):
taetra et aspera facies spinosae foeditatis horrebat. Non iha falcem legis sen-
serat , non ibi vomer caelestis agricolae sulcos semitae rectioris induxerat
:
nuhum semen gratiae spiritahs foecunda manus sparserat : sed , sicut cani-
tur in psahno *, terra erat deserta et sine via et sine aqua. Nou enim apud
*
p»- "
gentes antea aut aqua erat aut via , ubi homines falsus error incerta sem-
per confusus varietate falleliat : ubi nulhis imber indulgentiae ardentia
scelera undis succurrentibus restinguebat.
2. In hac ergo heremo ludaeorum seu gentiuni senticosa, vox clamavit:
praeco imminentis iudicis venit, Salvatorem et ipse occidendus annuntians,
homines ad viam disciplinae mehoris exhortans
,
parate inquit viam Do-
f '^'s. ».
mlno
, rectas facite semitas Dei nostri. Omnis valhs implel^itur/), hoc est
oninis humilis exaltabitur
;
et omnis mons et colhs humiliabitur
, hoc est
omnis
altus ehdetur
;
qiiia omnis qui se exahat humiliabitur , et qui se
humihat
exaltabitur. Et erunt quae prava sunt, directa ; et aspera, in
vias
planas : scilicet ut quidquid^) tortuosi serpentis anfi-actuosus et lubricus
error
invexit
,
quidquid scabrosae naturae claudicosa durities h) aperuit,
rectae et inoffensae viae securioris ac semitae fidelis planities adaequaret.
Hoc ergo vox ista clamat ,
hoc universo mundo praeco tantiis insinuat
parate, inquit
, viam Domino
,
rectas facite semitas Dei nostri. lam siqui-
dem ]\Iaria Christum Spiritu sancto maritante conceperat , iam sine alieno
semine
inpollutus virginis venter excreverat. lam hinc i) evangelistarum
cur-
rebat
quadriga candentis alvi k), plenum Deo cursum per orbem
ductura Z).
sonabat.
Ideo vox iudicem, tuba praeibat regem , ut saecuhmi
conveniret,
et muudiis totus audiret
,
terrificisque
clangoribus surdas aures
hominum
sonus gr^ivissinuis aperiret.
<) OuiuquR pracravl.T.tia vcrLa desiderantur In A. B. — b) A. B. tenerum.—c) Al. cod. puhavil.

d) Deest haec vox in A. B.
— t) Bupis deesl in C. —
/)
A. implevitur
,
et raoi exaltavitur , humiliavitur. —
g) A. quulquod

h) lla cod. A. At B. clau-
Injsas duritiat. C.
ca!licu$as duritim. — i, K. B. hic. — Ai Ita codd. A. B.

/) A. ductalura.
13
m. et 480.
9''^
SEUMO XLVIII, ITEM XLIX.
(. 2ir,. 1).
;}. Cuni igitur sacerdos Zacliarias adstaret altariljus
, annuntiato caelestis
regis praecone, confestini incredulus pater obniutuit ff); sensit vox genuina
sileiitiuni ; vetus lingua conticuit ]udaeor\un. Zadiarias sacerdos a sacrifieio
revertitur inutiis
,
quia verus erat sacerdos ilico nasciturus. Toi-puerunt
iii cnbili ^;) suo meinbra verborum , vox in suis succisa radicibus aruit, atque
in ipsis conatibus victa defecit. Nihil aperto ore sonabat
,
quia intra cae-
cuni uteri deliiscentis chaos al)sortus et interceptus sermo perierat. Ante
verbum vox i) nascitur. Perdidit itaque ludaea sermonem patriimi , et ius
novae vocis transivit ad iihum
;
quia lohannes Christo erat exhibiturus ob-
sequiuni. Verum incredulus ille pater, qui Gabriheli c) a thronis regaUbus
veuienti nohiit accommodare fidem, post incarceratam vocem
,
quam vasta
faucium profunditas , et hiulca viscerum secreta receperant , ubi mater,
naturae vincula nodos uteri et impHcamenta resolvit
,
generali more d) pater
recepit vocem. Fundit novum partum anus sterihs
,
et sohita sunt ora pa-
tris. O mira rerum et naturae conversio ! Hic recidivo calore virescunt
emortua aevo viscera , liic verbum arescit in hngua : hic concipitur vox
,
1. 216. a.
hic tolhtur vox : sed cum nascitur quod coiicipitur
,
confestim solvitur
quod hgatur.
4. Ad mysterium redeamus. Erat igitur ecclesia priscis temporibus in-
is.Liv. I. fecunda , de qua dicitur
*:
laetare sterihs quae non paris
,
erumpe et ex-
clama quae non parturis
,
quia muhi filii desertae magis quam eius quae
babet virum. Quae postea quam divino repleta munere salutis spiritum
is.xxv. 18. jDarturivit, sicut .scriptum est*: « propter timorem tuum in utero accepimus
,
et parturivimus spiritum salutis; » obstipuit lingua eius qui genuit , id est
in synagoga propheticus serino defecit. Idcirco iudaeum, quem increduhtas
fecerat mutum , vox nata perducit ad verbum; ut in partu suo agnoscat
fidem, qui noluit agnoscere annuntiatum sibi dominum Salvatorem. Mi-
nuantur nunc dies
,
crescant noctes : humihetur in carne Deus : exuperetur
tenebrosus in cruce iudaeus. Necesse est ut dies resurgendo iterum crescat
in hicem , et nox victa in sua permaneat caecitate e)
;
id est synagoga ve-
lamento excaecetur perfidiae , donec plenitudo gentium introeat ;
et sic om-
nis Israliel salvus fiat , miserante domino nostro lesu Christo
,
qui vivit et
regnat in saecula saeculorum. Amen.
XLIX. ITEM SERIMO SANCTI AUGUSTIM DE NATALE SANCTI lOHAISNIS BAPTISTAE.
Coil.vat. 183?,. A.
1.1 ersuasum habet ac tenety") error dubiae vetustatis ,
religionem di-
nlJo.eu™; vinam superstitionibus fingere , usu insinudare
,
ratione decolorare
,
quiii
ni.a. Drbin.77.
.
^
, .. . . .,., .
ivT ^
etiam mendaciis verisimihbus veritatem protegere. J\am ut nox
,
quae per-
a) k. B. omm.

b) A. Kitvili.

c) A. B. Gabriheto. — it) A. B. generala voce. Sed confer serm. 58. n. 3. paris. ex cod.
casin. — <•) Sequentia omnia desunt in codd. A. B.

/)
B. D. hactenus pro ac tenet.
1) Iiiter Augustini serinones de S. loli. Baptista tus CCLXXXVIII. Sed tamen niiiii v(«tat, quomi-
Possidius in indiculo cap. VIII. legebat etiam cuin nus ad liunc quoque uostrum idein Possidius re-
titulo de vvce et verbo
,
qui sine dubio est ille edi- spexerit.
DE NATALK S. lOlIANNIS BAPTISTAE.
99
sequitur diem
,
diesque vicissim noctem snscipiens
, dissipat et excludit
,
ita remissam paululum veritatem, densus horror errorum a) insequitur, iiii-
manis
ingeniis tenebras infusurus. Sed cum splendens refulserit ratlo ,
ve-
ritas
propellit errorem. Nain hic vel inaxime dies , cum lohannis Ba})tistae
natahs sit, tantis erroribus dehonestatur b) , et paganica credulitate c) vana
polhiitur , ut sacri baptismatis gestiant d) stagni vel fluminis puritate mun-
dari i). G tama
,
quantum adiuvas e) fidem! quae dum incognita pervaga-
ris, natalem chem sancti lohannis Baptistae gentibus publicasti, et a nonchim
christianis celebrari fecisti. Quid tibi loquax faina non liceat ? quae res veri-
similes adigis/') testimonium reddere
g)
veritati. Videmus nainque dihiculo,
prius quam sohs ortiis inrumpat, redire nudos It) a fontibus iuvenes
?): vide-
mus quoque superstitiosis matrnm manibus gestari velatis capitilius unctos
infantes •i). Sic catechumeni temeratis quod sanctum est ? Sic lideles erratis ?
Ignosco gentibus quod ignorant, vobis autem non ignosco christianis quod r. 217, a
optime scitis. Gentes enim quod nesciunt simulant', vos qiiod cohtis pro-
fanatis. Apostolus Pauhis hoc dicit
*:
« gentes quae legem non habent, na-

Rum 11
turahter quae legis snnt faciunt: huiusmodi legem non habentes, siljimet
ipsis sunt lex
,
qiii ostendunt opus legis scribtum in cordibus suis , testi-
monium sibi reddente conscientia sua. » Popuhiin autem christianum sic
corrigit ab errore
*:
« qui al)ominaris idola , sacrilegiiun facis ? qui in lege
• ihi ^jj.
gloriaris
,
per praevaricationem legis Deiim inhonoras ? noinen enim Dei
per vos blasphematur in gentibus. »
2. Sed ut Baptistam lohannem Iiodie natum esse perdoceam
,
iaiiiias
temporum et metas breviter explicabo. Duo sunt anni solistitia k) , aeqiiino-
ctiis duobus interpositis separata : unum solistitium hodie geritur , alterum
autein -Vlir kal. ianuariarum die similiter celebratur. Aeqiiinoctiiiin vero
unum est •VIII- kal. octobrium die : aliud 'Vlir kal. aprilium repperitur.
llis ergo quattuor anni cardinibus constitutis, lohannes, et dominus noster
lesiis Christus, singulis aeqiiinoctiis concepti sunt , ut solistitiis singuli nasce-
rentiir.
Utriusque autem conceptum uativitas indicat singulorum. Nam lohan-
217. i'.
nes hodie natus, •VIII- kal. octobriiiin dievidetur esse conceptus ; Cliristus .
antein filius Dei •\\\l- kal. aprilium die Verbo maritante conceptus est, nt
•VIII-
ka!. ianuariarum die legitime nasceretur. Teinpora tunc obsecuta na-
turae,
hodie ineritis singulorum. lohannes cum dies inchoat minui, natus est,
iit
Christus filius Dei , cum dies crescere incipit , nasceretur, eodem lohanne
dicente
*
: ipsum (juidem oportet crescere
, me auteni minui. Recte lohannes

loii. m.
Christum iit diem constituit, quem prior David propheta psahnographus
diei comparavit
*.
« Hic est , inquit , dies quem fecit Dominiis, exultemus
• ps. cxv
a) Coilices irrnr astrorum. — h) A. B. oneratur. — c) Codd. crarlclHalc. — d) Ita cod. A. B. At. C D. indicjeant , cum
aliis
varietatibus. — c) A. adiubas. —/) C. compellis. — ij) A. B. dicere. — li) A. udos.
— i) A. inbcnvs. C. cphebos. —
/i) Ita
A. B. I. m. At i. solstitia. Sed paulo post solistitium sine ulla emendatione.
1) Est hi(' locus in rodd. A. B. corruptissimus. nix aut matutinis /iori.1 xe larare praesumat: quia
2) Augustiniis in rippend. serni. CCI,XXVII. 4. ixta infeli.r consuetudo adhuc de parjanorum ob-
ye uUus in /e.stirifate .mncti lo/iannis aut in fon- sercatione remansit. Confer serm. CXCVI.
4, et
tiiius aut in paludibus
,
aut in Jluminibus
,
noclur- videsis adnotata ad sernionem nostrum XVIII.
100 SEKMO XLIX.
et iocuntleniur in eo. » Dieni i)qneni meniorat , Cliiistus est
,
qui et natus
est , et occisus, et post obilnni resun-exit. Audite hoc viHgi sapientes. Si
alia a) vobis temporuni ratio est , nostrae tamen fidei acci])ite rationem.
Baptistam loliannem nos hodie natum cohmus
,
quo [vos solem niiramini
ae(juipondio /*) contineri. Et si vol)is ulla temporum ratio est, nobis tamen
eoncordat : quia c) aut ratio rationi
,
aut religio religioni consentit.
3. Audite vos quoque qui corpora vestra gurgitibus fluminum matutinis
horis lustratis. Nolite haec inrite d) facere : nolite hngcre quae nescitis. Quod
si aliqua vobis hviius purgalionis est fides , sacrosanctam ecclesiae aqnam
petite: errores c) ablcite, et accipite veritatem. Vos autem, christiani , hunc
diem non solinn loannis Captistae , sed natalem quoque baptismatis exi-
mate. lohannes enim Eaptista hodie natus est, a quo idem ba))tizatus est
Christus. Magnus (piidem iste qni dare potiiit baptisma
,
sed maior est
ille qui sumsit. Denique humilitatem dantis advertite, et accipientis pote-
stis agnoscere veritatem
,
evangelista dicente :
«
qui post me venit , fortior
inquit lohannes , me est, cnius non sum dignus solvere corrigiam calcia-
nienti. « Ego quidem baptizo vos in aqua , ipse auteni vos baptizabit
/)
in Spiritu sancto.» Postquam igitur Aenit lesus ad lohannem, idem lo-
hannes hoc dixit : « ecce agnus Dei , ecce qui tollit peccata mundi. Hic
est, de quo dixi : post me veniet vir qui ante me factus est
,
quia prior
me erat. » Et postqiiam venit lesus ad lordanem , ut baptizaretur a lo-
hanne , respondit ei lohannes dicens : ego a te debeo baptizari , et tu ve-
nis ad me ? Et dixit ei lesus : sine modo ; sic enim oportet
g)
nos implere
omnem iustitiam. Tunc deposuit illum in aquam, et baptizatus lesus ascen-
dit de aqua
,
et aperti snnt ei h) caeli
,
et ecce Spiritus sanctus i) descen-
dit de caelo tamquam columba, et mansit super eum. Et vox de caelo
audita est : « hic est filius mens dilectns , in quo mihi bene conplacui. »
Hic est ergo natalis dies lohannis datoris sacri baptismatis
,
quem omnes
christianos decet honorare. Tenete , Fratres, hanc lidem. Et ne aliquis du-
bitet, estote christianae iidei subiecti 2). Ilic est, inquam, sacri baptisinatis
(dies)j quem A) vos homines ignorantes aquis mendacibus exercetis. Det
ffl) D. autem pro ulia.
— li) D. ai-iiiiipcniUn — c) A. <iUiii\ — d) C. D. ;« irritum. — e) A. crgo res. —/) A. B. biiptizai-il
.

g)
C. D. decet.
— li) Ei dfest iii A. B, — i) Sanrtiis deo.st iii A. B. — /() A. quum.
1) Ita cod. A; quod latinitas coucedit, ut dixi p.
81
.
pietatein. In qua atlicismi inipietate, ut pergam verliis
Ceterum B. C. D. dies. Augustini loqui
,
quantain vorairiuein aperiant se-
2)
Miriflce noster Augustinus" epist. CXVIII. 32. ctandis perditis moribus
,
quis non videat .' Et ta-
Qni non possimt ista (liiudicare R.iTIONE , FIDE men illorum argumenta non sunt fulininea
,
sed t'u-
vredant.—Audent haeretici imperitos quasi R.4- mea : et si scientiam fortasse liahent
,
carent tameii
TIO.XE tradiicere, qitando maxime cum ista me- sapientia.. Denique idem Augustiuus de nioribus ec-
dicina Dominus venerit , ut FIDEMpopulis impe- clesiae catliolicae num. 47: niliil in ecclesia cafholi-
raret. Conantur ergo auctoritatem stabUissimam ca salubriusfit
,
quam ut rationem jyraecedat au-
fundatissimae ecclesiae qitasi n.4TIONlS nomine cloritas. Audiaut postremo eundein Augustinum de
et pollicitalione superare.—Illa rectissima disci- vera religione nuiii. 14: rationi ad credendum prae-
l)lina esf , in arcem FIDEI quam maxiine recipi cedit aiictoritas. Denique serrn. CCCLXI: auctori-
infirwos. Legant liaec liodierni rationis sectatores
,
tatis pondere christianus ilucendus csf, qui Chri-
qui totius fidei christianae fundameuta evertere mo- sto credidit. ubi estis foutes lacrymarum
,
qui
liuntur; et certe omnein eradicant ex animis suis liodiernae fidei defectum salis defleant!
DE NATALE S. lOlIANNIS BAPTISTAE.
101
vobis sacrosancti baptismatis Dominns veniam
,
quia ignorantes quod ve-
rum sit , lacili simplicitate peccatis. Explicit.
L. ITEM SERMO SAKCTl AUGUSTINI DE KATAI,E APOSTOLORUM
1).
i.v^ piscator ! cui iubebat non dico curator
,
sed infimus
obsonator
, ^"jlic"^ ct m^"
modo genibus provolutus eum adorat imperator 2).
O duo luminaria
,
qui
"'
'
*"'
omnium tenebras inlustrant ! quorum triumphi diem hodierna
devotione
(idelissima celebramusrt), ut per quos initium divinae cognitionis accepimus,
per eos usque in finem saecuU capiamus regni caelestis augmentum : qui
in conspectu generis humani mirabiles apparuerunt. In eorum agnitione
mutatio/^): quia praevalendo deficiunt persequentes
,
et deficiendo praevalent
interempti. Nec potest uUatenus explicari quibus modis haec interfectio
pretiosa pensetur. Moriuntur abiecti , et orbis terrarum capiunt principa-
tum 3).
iMoriuntur mundanae eruditionis ignari, et existunt doctrinae caele-
stis auctores. Sloriuntur captores piscium , et efficiuntur liominum pisca- f. im. a.
tores. Moriuntur soliti maria perscrutari mediocris c) artis officio, reddnntur
saecuh examinatores et iudices. Moriui:tur poenis tormentisque defecti , et
fiunt curantes hominum passiones. Moriuntur terrenae dignitatis extranei,
et eorum pontificio caehim aut reseratur aut clauchtur. Moriuntur aliquando
morituri , et pretiosae mortis efficiuntur aeternae d). O admiranda commer-
cia, quae nulla possunt extimatione taxari ! per quos imigeniti sacrum cor-
pus Deus exornans f), et unius ecclesiae suae fundamenta constituens. Nam
unus dies duorum martyrum est et duorum apostolorum
,
quantum eccle-
siae traditione percipimus : nam non diverso , slcut quidam garriunt , sed
uno tempore, uno eodenique die
4)
gloriosa morte in urbe Roma sub Caesare
iVerone agonizantes coronati sunt , et jiariter sanctam romanam ecclesiani
Ghristo Deo nostro consecraverunt. Aequavit meritum in passione
,
qui
eos unum quidem de aequoris piscatione , alium vero ex praedictae sanctae
ecclesiae persecutione , ad aeternam vocavit redemptionem. Hoc enim egit
f 247. 1,.
in eis qui erat in eis
,
qui in eis patie])atur, qui adiuvavity) certantes , et
coronavit vincentes. Explicit.
a) A. Jklelissime celchremus. — b) B. mututi. — c) A. mediocre. —
f/)'.Ita B. ubi tamen rxpunnitur neternae. At A. prae-
(losae mutis efjiciuntur aclernn. Locus mendosus. — e) A. exorans. —
/) Cod. adiubavit, et raox corunabit.
1)
In
appendice ni.iurina senno CCIV. extat inci- ad sepulchrum phcatorls Petri submisso diademate
piens: Filioli mei, qui congruit cum nostro vat.
5?</;p//cfH-e. Confer etiam append.niaur.serm.CCIV.3.
usque ad verba : 7iam istr heatissimus Petrus. Post
3) Nempe lioc sensu dicit Augustinus epist. XLIII.
quae verLa postreina edita
,
non sine sermonis , vel 7. [ii romana ecclesia semper apostulicae cathe-
adsuti segnienti indicio
,
sic prosequitur codex vati- drae viguit principatus.
canus. Attameu app:iret additamentum factuni esse 4) Augetur suspicio adsuti fragmenti, quia contra-
Romae potius quam in Africa. Quamquam igitur ria Augustini senteutia legitur in liis vatie. sermoni-
omittendum fortasse fragmentum lioc videl)atur
,
ta- bus XIX. etLIII. Ceteroqui et S. Gaudentius hrix.
men retinuimiis propter Romam, et apostoloruni lio-
serm. XX, de uno die cogitasse videtur. Et quidem
norem, et ob summam codicis antiquitatem. Quin
in codice etiam G454. sic tantummodo scribitur:
immo fiagmentum hoc sermonis extatetiam in cod.
nam uno die passi sunt: hodie prior passus est
vat. 64j4. f. 300.
Petrus , hodie posterior pa.^sus est Paulus. De
2) Consonat sibi Augustinus epist. CCXXXII. 3. Jiac controversia docte scribit Baronius ad an. Cli.
FiUetis imperii nobilissimi eminentissimum culmen
LXIX. uum. 4.
10-2
LI. INCIPIT SERMO SANCTI AUGUSTIISI DE EVANGELIO, UBl DICIT lESUS PETRO
:
SIMON lOHANlNIS, AMAS ME*?
1 . \/ii'iiitniu nos recitatae evangelicae lectionis textus doeuit hoc in
;,
"'
'*•''
loco , tertio apparuit lesus discipulis suis postquam resurrexit a inortuis
;
f. 2-.1. b. qui cum pranderet, dicit ad Petrum : « Simon loliannis, amas me ? Dicit
ille : Domine
,
tu scis. » Adsidua ergo domini nostri lesu Christi post i'e-
surrectionein praesentia maiorem fiduciam credulitatis dedit. Nam humanae
infirmitati consulens Deus a)
,
saepius se discipulis suis voluit exhibere
,
ut de resurrectione eiusdem nihil dubitationis adferret. Frequens enim
conspectus Doniini plenum indicium veritatis effecit. Et licet plurimum ad
fidem sufficeret semel visum , tamen quo resurrectionis suae manifestius
testimonium proderet, in apostolorum suorum intulit frequenter aspectu.
Non enim apostolos suos praesentiae suae celebritate perstrinxit , sed con-
spectus sui praesentia satiavit , ut cum his escas ederet b)
,
non quasi indi-
gens cibo
;
quid enim iam necessarium corpori redivivo ? sed ut manifeste
ex mortuis resurrexisse monstraret , cum ea quibus vita humana sustentatur
cap. X. 41. alimenta pei^ciperet. De qua re et in actibus apostolorum scriptum est
*:
u 252. a. « ]ier -XL* dies , inquit
,
postquam resurrexit a mortuis , manducavimus
cum illo
,
nos testes sumus. » Et tam iugis Domini et tam continua post
resurrectionem praesentia , et fidem credulitati addidit , et locum perfidiae
denegavit.
2. Sed praetermittendum nullo genere est, quod dominus noster lesus
Christus hanc evangelii partem ita conplexus est dicendo : Simon lohan-
nis , amas me ? quam interrogationem trina propositione dilatavit i). Quid
est ergo quod Dominus Petrum ter scrutari voluit, et responsum sibia Petro
voluit ter adhiberi? Hoc in loco sic Petrum Dominus (interrogat) quasi qui
secretum humanae cogitationis ignoret. Et dixerat : quid cogitatis in cor-
iiaith. IX, 4.
dibus vestris nequam*? Et alibi : videns lesus coiritationes eorum
*.
Qua de
LUC. V. 22. 1
"
».
causa Petrum utrum ab eo diltgeretur interrogat trinae vocis officio , cum
diviivirum partium fuerit cuncta praescire ? Scriptum est enim
,
quia Deus
ier. xvu. 10. scit quid sit in homine. Et ipse alibi dicit
*
: ego sum (qui) scrutor r) renes
et corda. Quomodo ergo de Petro utruni in amore Dei esset expensus ex-
quirit ? Neque enim fieri poterat
,
ut Petrus eum Deum esse
,
probata sibi
f, 252. b. eiusdem resurrectione , non crederet
,
quem ante passionem et Christum
esse et Dei filium credidisset. Dixerat enim: tu es Christus filius Dei vivi.
Dein qui amoris sui erga Dominum dedisset documeuta non minima
,
dum
se usque ad mortem comitem pollicetur. Quam ergo hoc in loco Petri
dilectionem vult Dominus habere conpertam, quam iam plurimis docunien-
tis Petrus dederat conprobatam ? Nou ergo fruslra dilectionem suam ter
Dominus
proposuit, nec sine causa ter Petrus quod Dominum amaret si-
d) Ita coU., non Dumhius. —
l) Cod. Iialerel. — c) Cod. 1. ni. pme.vrutor ,
•>. pruescrulator.
1) Conferatur sermo vatie. XIX. ubi similiter loqiiitur Augustinus.
i
SERMO LI. I)E EVANGELIO, VBI DICIT lESUS PETRO ETC.
103
mili ratione respondit. Non ergo liic vel scientiae vel
igiiorantiae locus a)
est, quocl Doininiis Petruin f're([uenter interrogat.
rsilii! est eniin quod di-
vinam possit latere virtutem qua dicit
*
: prius quam te formarem in utero
Hipr. i. 5.
novi te. Et apostolus ait
*
: « quos praescivit
,
et
praedestinavit
; et quos

i'"ni. vin. 2,,.
praedestiuavit, hos et vocavit; quos' vocavit, hos et sanctificavit. » Mirum
ergo quod probari sil)i voluit in voce
,
qui sciret quid Petri
versabatur
in pectore. Non ergo hic Dominus propter amorem proprium
apostolum
suum trina interrogatione examinat, sed quia Petrum nodus trinae inter-
rogationis adstrinxerat sub ipsa Domini interrogatione , ideo ter interro-
f. 2r,3. ,1.
gatur post resurrectionem a Christo , ut cum trina confessione crederet,
quem sub ipso tcmpore passionis tertio denegasset. Ipso utique numero
confesslonis apostokun suum Dominus voluit absolutum
,
quem trinae per-
fidiae noxa fecerat religatum. Et quia dixerat*: « qui me confessus fuerit

Maiiii. x. 2-2.
coram liominibus
,
confitebor et ego eum coram patre meo qui in caehs
est » propter confessionem nominis sui apostolum Petrum Christus dominus
noster voluit reformari , ut eum ipse possit coram patre suo et angelis
confiteri. Explicit.
LII. ITEM SEWIO SA^CTJ AUGUSTIXI IN NATALE SA^CTI PETRI,
ubi dubitavit
1) ia fluctibus cum ad eum venit super aquas
*.
•Maith.x1v.2s.
i.X^ratres karissimi, aut erroris freus) est aut delicti
,
qui Petro apo-
cod.vat.ms.A.
... .
1 I. 265. b,
stolo, lioc est ecclesiae fundamento a), aliquid infidehtatis adscribit ; sicut
^3^1'"'^"''^"
temerarium est, dilectissimi, eum incredulitatis h) arguere, cui solvendorum
et ligandorum criminum ])Otestas est pro meritis divinitus adtributa. Aut
quis potest aUus tam idoneus inveniri , si apostolo culpa inuritur c)? si Pe-
tro praecipue , cui ipse Dominus testimonium perliibuit
,
quod sit culpa-
bile d) inrogatur. 3hilti enim sensu indocibiles
<?),
qui rei gestae rationem
ignorant , laqueos non minimae offensionis incurrunt, ut credant hoc loco
fidem
certain et solidani in apostolo non fuisse , ubi ei dicitur a Domino : o
modicae fidei, qiiare dubitasti? non considerantes magnitudinem ipsius fidei
,
qua dictum est a Petro: Domine, si tu es, iube me venire ad te super aquas. f. 206. a.
Utique qui dicit iiibe, credidit potestati. Ingens ergo hic credulitasy) fuit, ut
audaci saltu, et de navi intrepido descensu, profundo se ciederet elemento,
et inusitatam gressibus viam securus intraret, non metuens quod et hone-
a) Cod. loaihis. — b) Cod. A. iiicrediilitas. — c) Mcntlose A. At recte B.

(/) A. cuJpavite. — c) Cod. A. indociviles. —
/) A.
criidelitas, et sic B. I. m.
1) Legebat liunc sennonem Possidius indie. eap. Iianc petrain etc. Tum serm. ed. CXVII. 2. In uno
VIII. sed pro chihitarit , seribebat in titulo titu- Pefio ftjurabatur unitas nmnixtm pastorum. Po-
bacit. Nenipe : de eo quod Petrus iii mari titu- stremo de baplism. lib. II. 2. de Petri apostolatu
bavit.
loquens ait : guis nescit illum apostolatus princi-
2) Animadverte vocari ab Augustino Petrum ec- patum cuilibet principatui praeferendum ? Deni-
clesiaefundamentum. Eant nuncimpii, et adhuc ro- que praeclare remensis Hincmarus praef. capitul.
manae Petri sedis lirmitatem
,
et Capitolii immobile ad archid. Beatus Petrus apostolus, cuius vice in ec-
saxum, oppugnent! Scilicet tu esPetrus, et super clesiajumjuntur episcopi.
20 V SEUMO LII.
rosiim a) csset Iiumani corpoi'ls pondiis ; et liquidiim niaris , soliflum non
poitaret ingessum. Tantum enim fiduciae Domini verbo conceperat , di-
centis veni
,
ut crederet vestigiis suis non pelagi infidam mobilitatem b)
subditam, sed tamquam terrenam soliditatem esse subiectam. Nam cum Do-
minus super mare iter ageret , ita eius subditum pedibiis obtemperabat ele-
mentum, ut nec se mare subtraheret , et venerandas Domini plautas non
tangeret. Nec mirum, karissimi , si ei natura aequoris serviebat , cuiiis est
arbitrio et dispositione perfecta. Soli ergo Christo del)itum c) erat , ut siccis
per aquam vestigiis ambularet, et fragilitatis liumanae ratio postulabat nt
Petrum turbaret ventns
,
pluvia terreret. Inde est ergo quod ex parte
aliqua mersus est , ne inter Deum et hominem nihil inciperet discrepare
;
essetque inter homines non minima dubitatio, si Petrum hoc d) vidissent
fecisse quod Christum; nec honor Deo debitus c) redderetur, quia non
esset mirum a Deo gestum, qiiod et ab homine videbatur effectiim.
2. Et quia in hoc saeculo tamquam in aliquo mari positi sumus, in
quo utique et spiritalium nequitiarum turbldines
/")
sustinemus , omni sol-
licitudine naufi-agium declinantes
,
teneamus lidei nostrae solida
g)
et sta-
bilitatis vestigia
,
ut saeculum //) lioc quod domiiius noster lesus Christus
pedum suornm
,
hoc est adventus sui , virtute calcavit, nulla nos ex parte
praecipitet vel demergat, Certe si aliqua nos velut ingruentia i) periculo-
rum temptare coeperit, exemjDlo k) apostolorum clamemus ad Dominum
,
dicentes: Domine libera nos quia perimus
/). ^Melius enim est nobis inter-
pellando Dominum liberari
,
quam dissimulando et non orando periculum
mortis incurrere. Sed ut ad coepta m) redeamus
,
plurimum ergo sibi hu-
mana usiirpatio licentiae daret, si virtutem cum Deo coejDisset habere com-
munem. Idcirco ergo Petrus apostolus visus est hominilius in fluctibus du-
bitasse , ut sciremus nihil dandum esse nostro actui ; sed totum quod
recte gerimus, divinae adscribendum esse virtuti. Cui est honor et gloria
in saeciila saeculorum i).
a) Coii. A. honorosiim. —
6) A. movilitatem. —
c) A. devitum. — d) Codd. hic.
— e) A. devitus. —/) B. tuTbidinem. —
j)
A.
folidam. — h) .\. saeculorum. — i) Codd. ingruenti
,
quod videtur ineiidosuin pro ingruentia , ctiius sunt exempla in Caiigii glos-
sario. — A) A. exemplum. — l) k. peribimus
, Id est pcrivimus. — wi) A. accepla.
l) Ilacteaus eode.x autiquissiiiuis vatieanus 1835. sciscere lapldibus obruebat. Huncnobis ipse Domi-
At in alio reoente 64.54. prosequitur sermo
,
altsque nus apostolum condonacit, tribiiitque nobis ex Saulo
u)la iuterruptione , ut inlVa subiicimus. Verumta- Paulum ,
ex apostatci fecit apostolum , et fccit ec-
men alienani esse a praesenti sermone, quiestde clesiae ex persecutore doctorem. /tmator passionis
Vetro tautum
,
lianc conlinuatiouem
, nemo non factus est, qui persecutionis auctor extiterat: et
videt. Conferatur autem sermo LITI. 2. paris. ex cod. qid in alienis afflictionibus prius grafulabatur
,
casin. qui est de Pauli conversione. Sic ergo codex in suis postmodum persecutionibus laetabatur. Ipse
noster ti4.S4. Et quiadiijmnn etconyruum est , Fra- qui tunc in apostolo suo virtutem istam exercuif,
tres , ut gaudia nostra cum sanctis apostolis con- ipse nunc de ipso infernorum conclavi , et ex ip-
feramus
; et kis annuntiemus domiidcae resurre- sis draconis faucibus animarum nostrarum capti-
ctionis gloriam
,
qui consortes sunt dominicaepas- vitatcm eripuit; et nobis a tcnebris ud lucemre-
sionis. Nam ipse
,
quem vas [facere] electionis meanfibus aeternae vitae ianuas patefecit
;
prae-
suae dignatus est , et voluit magistrum gentium stante domino nostro lesu Christo , cui est honor
,
dare, non sQlnm
ftdelium animos a pietatis pro- laus, et gloria per infinita saecidu sacculorum.
posito rerocabat,
sed etiam nolentes a Christo de- .tmen.
Il
105
LIII. ITEM SERMO SA.NCTI AUGUSTINI DE UBl BEATUS PETRUS
U\ MARI TEMPESTATEM SUSTINUIT IN NAVI 1).

Matlh. .\IV.21.
i.L^iitritos liiruiulo piiUos siios cuni volandi arti disponit
,
paulnluni
quideni in aere diinittit
,
quibus tainen ipsa vieina est, ne forte decidant
trepidando ,
adliuc infinui volando. Jta et salvator noster lesus Ghristus
discipulos suos quasi teneros pnllos de nidulis quietis emittens niarinis flu-
ctihus adprobandos
;
at a) ubi coepit pinnas devotionis eorum niarina pro-
cella turbare
,
et ventosa tempestas dissipare , i{)se potens est sequi navigio
qui iniperat vento. Fecit sibi potentissimam monopedam
2),
singularem qua-
drigam, mirandam suis vestigiis plateam componens, noii marmoribus or-
natam sed fluctibus pictam , non saxis sed plantis. Non longe recetHt
,
qni
pie praemisit. Ambulabant soli et non soh
,
temptandi
,
probandi
,
visi-
tandi. Invenit occasionem quasi subtilis fur effractor
,
qui excitat tempe-
statem
,
qui non amat tranquilhtatem ; et quasi absente magistro discipulos
temptat, ventos inflat, excitat niare, et sequentem non videt guliernatorem.
Fit servis, absente domiuo, ergo tantum b) sine causa naufragium , sed tene-
tur pietate navigium. lih interea manus extendunt , lacrimas fundunt, vehi
deponunt, strident funes et restes , ut Petrus solvatur et diabolus aflige-
tur. Ubi exclamant, inquit, Doinine salvator noster ? Praemisisti nos , et
dimisisti nos. Ecce naufragator
,
ubi es tu potentissime gubernator ? Ecce
tempestas , ubi es pietas ? Eece mare latrat
,
iibi es tu agnus Dei qiii tu-
Jisti peecata mundi ?
2. Continno advenit Dominus , ciini pietate subridens ad teneros pul-
los. \entis turbantibns dissipatis, venit potenter, appellat clementer , suos
quoque reficit sapienter. V^ident et tiiibantur, qiii non videndo turbalian-
tur. O inenarrabiha , Fratres mei ! Ubique metus , aut de periculo , aut de
miraculo. Sed tuht iUis timorem
,
qui mitigavit tempestatem. Nohte , in-
quit, timere; ego sum. Magna fit eis consolatio , Domini personae inter-
pretatio c). Domine
,
clamant ; securi snmns , si tu es : non timemus , si tu
es. Et Petrus ait : possuin facere quod facis
,
si tu es; sed proba mihi vere
si tu es; et iube me venire ad te super aqiias , si tu es. Domine ad te
dixi : sine te non praesiimpsi
;
si iubes , dixi
;
sed si iuvaveris
,
quod dixi.
Si non iuvas, noli iubere
;
sed si iiivas , dignare iubere , et iube me ad te
a) Cod. ad. — b) Cod. argulatiuii
,
quocl .sic cmendandum puta\i. — c) Iiilerpnlntio pro mitigatio
, iiotus tropus.
1) Hunc ego sermonem sumpsi ex codice 55. bi- attanien Possidii veiba tituluni liunc inter Augustini
bliotiiecae rom. SessorJanae.saeculi sexti vel septiini. sermones recitantis
, duliitare nos haud sinunt.
Edideram ante lios annos in spiciiegio rom. T. VIII;
2) Adnotent vncabujuni lexicograpbi. Sic autem
nunc rursus inspecto codice
,
eundeni imprimo, tum loquitur Augustiuus ob denotandani divinorum gres-
quia Augustini novos sermones coadunare placet, tum suum velocitatein. Cangius iu "loss. nied. et inf. lat.
quia est argumenti similis praecedenti. .A Possidio laudat Odonis baec carmina : sunt homines vno tan-
quidem in iudiculo cap. IX. egregium babet testi- tum fulti pede , cursv—auram vincentes
,
gui re-
monium bis veibis : de ecangelica lectione
,
ubi Do- cto nomine dicti

monopedae. INon erco Odo crea-
mino iubente Petrus super tnare ambulacit. Etsi tor buius vocabuli fuit, quod nunc apud classieum
ergo serinbDis stilus videtur bumilis et argutulus, auctorem Augustinum legiinus. Cf. Gell. lib. IX. 4.
14
106 SERMO LIII. ITHM MV.
^enire super aqiias. Et Doininus e contra : veni ad nie , si praesuniis de
me. T.aetus Doininus vultuque iucundo favens , expectans piscatorem suuni
,
coidessoreni suiim, praesunitorem i) suum ,
confessorem siium , et primum
carhunculum lapidem pretiosum -x) , non lonj^e expectans
3)
sed prope pro-
pter pietatem.
3. Petro itatpie niare a) siibripit trej)idanti. Sensit mare in Petro iideni
deficere , et coe])it maiore />) nndariim lingiia latrare. Solvitur (piod erat
(irmatum
,
quia fidei solutum est firmamentum. Velut cera sole calente so-
luta, sic coepit unda laxari mollita. Sensit petram pelagi Petrvis vacillare
iam c) debilem fluescentem : et depressis vestigiis atqiie palpitantibus mem-
biis, extensis palmis, exclamat et dicit : adiuva me, Domine , et miserere
mei. Semper mihi timor est sine te
,
et in navicula et super unda prae-
sunqasi venire ad te. Quare tollar a te ? yVdiuva me , ad navem revoca
,
ascende meciim , veniam tecum. Ille ille
//)
Dominus virtutum nobiscum, su-
scej)tor noster Deus lacob, Petrum allevavit , lirmavit, ambulare intrejiidum
lecit , trepidantes discipulos refecit , comjjescuit j)rocellam
,
gubernavit na-
viculam. Ij)sam suam sj:)onsam, nostram niatrem
,
tranquillet ecclesiam ! et
inter istam temj)estatem ijisum habeamus semj:)er gubernatorem
,
quem Pe-
triis hal)uit defensorem ! Amen.
LIV. ITEM SERMO SANCTI AUGUSTINI DE NATALE APOSTOLORUiM.
"•';.
vat. 1S35.
I . xxudiaiiius ,
Fratres karissimi , hunc jiiscatorem j^rincijiem omnium
aj)Ostolorum
,
qui fideli resjionso meruit ianitor esse regni caelorum. Ac-
cejiit solvcndi ligandique potestatem
,
quia invenit latentem Domini niaie-
statem in pcrsona
4)
hominis. Jnterrogat dominus Christus discijiulos suos,
quid de eo vulgi aestimaret oj:)inio , dicens : quem me dicunt esse homines
filium hominis ? At c) ille divino ignitus sjiiritu resjiondit , non quod fuerat
interrogatus , scd quod desuj^er fiierat insj^iratus: « tu es , inquit , Chri-
•Maiiii.xvi 17. stus iilius Dei vivi. » Cui Dominus ait " : « beatus es Simon Bar lona quia
caro et sanguis non revelavit tibi , sed jiater meus qiii in caelis est. » In-
carnationis
mysterium et tam jDrofundi altitudinem sacramenti , humanns
sensus et carnis sajiientia non potest intueri , nisi a Domino fuerit reve-
L-i(,i.h. latum. Ecce , Fratres , ajjostolus humilis et j)aujier invenit investigabiles/)
divitias
Domini joer confessionem
g)
gloriae nominis Christi. Invenit divi-
tias caelestes ,
credendo non discutiendo
j);
seniper enim credidit
//);
nec
II) Cod. maris.

b) Cod. inaiora.
— c) Cod. vutitarc iiaiii. — <1) Ita cod. — c) Cod. «t/. — /) Cod. iiwcstigavilos. —
g) A.
rmifessioms.

k) Ita lieic cod. quamquam alibi saepe creclcjit.
t) lUuminat liuuc locum ipse Augustinus ep. CXL. Et Luc. XXII. Gl . />7 (oticer.iii.'< Doiniiius respexU
36. Petrusex egretjio praeswntore tam creber ve- Petruin. Etenim et lieic et supra expecfans poni
gator effectus. Item alibi sic de Petro loquitur. videtur pro .ywlnns
,
ut interduiu uiibi.
2) Ko^uifti Tou SajiizjAiiou 6 aVoff-oXo? WsT^oi , in- -1) Id est in furma.
^iuit S, Soplu-oiiius in comm. liturR. p. 35.
•'>) Hoc quoque contia rationis liumanae plus aequo
3) Haud scio an Ausustinus innuat locuin Mattli. sectafores; qua de re tam mirus est nostri Ausustini
XXVI. 58. Pefrus aiitem sequebatur eum aloiige. locus Retract. I. 2, ut lieic prorsus recitandus vi-
DE NATALE APOSTOLORCM.
107
aliquando discessit i), cuius fides tantani gratiam nieruit
,
ut etiain per
niare Domintnn sequeretur. Quando auteni hic unda calcasset , si liuinanani
rationem tractasset ? Quando liquido elemento vestigia solidae carnis inpres-
serat, nisi verbis Doniini credidisset? Non ergo discussit
, scd credidit a);
et ideo illi alta Dei niysteria revelata sunt. Revelavit Doniinus discipulis
suis inettabilia «)
fidei sacramenta
,
et nianifestavit eis odorem notitiae suae.
INIanitestavit se piscatoribns Dominus, ut universus niundus evangelii reti-
bus caperetur. Ecce ul)ique docent piscatores sapientiam , et errant gram-
matici et oratores sequentes stultitiam 3). In simplicitate cordis Dominum
quaeramus ,
Fratres karissimi , et eius adventum tamquam cottidie ventu-
rum esse credamus ; ut correcti a vitiis , vanam spem saeculi relinquentes
,
ad palmam supernae vocationis attingere mereamur.
2. Natalem igitur celebramus sanctorum apostolorum
,
primi et novis-
simi. Scio quidem vos scire quod dixi ; sed numquid quia vos scitis, nos
silere debemus ? ut reddentibus vobis quod vestrum est , nos remaneamus r
innoxii. Vos enim redditis sollemnem protessionem b), et nos del)emus facere
qualemcumque sermonem , ut omnes pariter celebremus devotionem. Petrus
itaque primus est apostolorum, et Paulus novissimus apostolorum
*.
Deus
m
autem qui eos sua vocatione sanctificavit , ipse illos in passione coronavit
,
primus et novissimus
;
primus videlicet , ante quem nihil ; novissimus, post
quem nihil : nec originem eius aliquis antecedit , nec finem eius excedit.
Origo eius non habet initium
,
finis non habet finem. Ita ei^go ille
,
qui
est primus et novissimus , aeternitatem perpetuam commendavit. Ipse apo-
stolos suos primum et novissimum aequaliter coronavit. Vita eoruni prae-
dicat caritatem , mors eorum consecrat sollemnitatem. Una dies
4)
dlis oc-
currit coronandis , civitas una tumulandis. Non sunt in terris corpora eo-
rum saparata
,
quorum merita sunt in caelis aequata. Viventes in carne
plantaverunt ecclesias sermone suo ; morientes pro Christo rigaverunt
san-
guine suo
;
adiuvant c) nos orantes merito suo
5).
3. Bene sibi occurrerunt ad unum diem
,
ut quibus fuit communis
prae- f.
dicatio civitatis
,
una esset sors individuae caritatis. Sane , sicut traditum
a) Cod. iiifffavilia
.
— l) Cod. processionem
,
quod vix retineri poterit.

c) Cod. adiubaiil.
deatur. In hominls quidem natura nihil est me- minantur
,
qiiod illis qui ad eam veniunt, prae-
lius
,
quam mens et RATIO. Sed non secundum cipifur ui credant\; se autem non iugum crede^idi
ipsam debet rivere
,
qui beate vult vivere
;
alio- imponere , sed docendi aperire fontem gloTiantur.
quin .lecundum hominemvivil;ctim secundum Deum Sed de hac re praedare sanctus Leo PP. disserit in
vivendum sit
,
itt possit ud beatitudinem perveni- epistola CXXXIII, cuius verba
,
quasi trabale te-
re: propter quam consequendam
,
non se ipsd de- lum , irrationales rationis amatores percutiunt.
bet esse contenta
,
sed Deo mens nostra subden-
3) Augustiaiis in loli. VII. 17. Magnus Cijpria-
<f^ **'•
nus orator, scd prior Petrus piscafor. Melius est
1) Confer retro sermonem vat. LII.
( inquit idem Aug. serm. ed. CXXXIII. C. cum pie-
2) Hinc S. Hilarius de Trin. lib. I. 37. Ultra na- fate nescire
,
quam cum insania iudicare.
turalem opinionem fidei obedientia nos provehit.
4) Uaa dies , sed non idem annus : prinio Pe-
Tum noster Aupustinus de util. cred. n. 21. Cafho- trus, deinde Paulus. Confer serm. vatic. XIX.
liraecclesiavenientibuspraecipit FIDEM,haerefici
j) Vides fidem de intertessione sanctorum. Sane
promittunt R.ITIONEM se reddituros. Et postea : martyres favore suo interesse relms humanis nar^
Manichaei Cafholicam iecdesiam
j
vel maxime cri- rat Augustinus de cur. ger. pro mortuis n. '22.
108 SERMO LV.
liahemiis, primus beatiis Petnis passns est : oportebat enim vocationis or-
(linem et in morte servari. Deinde beatissimiis Paiilus, novissimus quidem
apostolorum
,
sed magister gentiiim. Paulus ergo parvus, tamcpiam domi-
nici iuiibria Aestimenti, sed tamen quae possit salvare tangentes. Elegerunt
ambo Romam principem romani nominis civitatem
;
Petrus propter prin-
eipatum apostolorum , Paulus proj)ter magisterium gentiuni. Sed illic tan-
tum corpora posuerunt ; ubi([ue autem merita sua disperserunt , siciit motlo
cantavinuis: « in omnem terram exivit sonus eorum
,
et in fines orbis terrae
verba eorum
*.
w Quicumque bominum iu quacumque parte terrarum no-
vit lesnm Cbristum dominum nostriim, necesse est Petrum sciat et Pau-
lum. Hoc est
,
in omnem terram exivit sonus eorum. Quocumque enim
non venerunt viventes pedibus suis , mortui pervenerunt in litteris suis
;
ex quo a) nobis cottidie apostolica verba recitantur. De ipsis instruuntur ec-
clcsiae catbolicae
;
exinde confunduntur baeretici
;
inde confutantur ini-
mici. Quia ergo non potuimus ubique corpora eorum babere , eloquia eo-
rum possumiis tenere. Corpora enim eorum necesse fuerat ut in.uno loco
ponerentur, sed virtutes eorum ubiqne exercentur ; in Cbristo lesu domino
nostro, qui vivit et regnat ciim Patre in unitate Spiritus sancti , Deus per
omnia saecula saeculorum. Amen. Expbcit.
LV. ITEM SERMO SAKCTI .AUGUSTINI IN b) KATALE BEATI PAULI APOSTOLI.
Mi\^^XX\'Ji
^" ^ i'atres karissimi
,
gubernator in tempestate dinoscitur i), miles c) ux
3828.'
B. ffsol.'"'
acie probatur
,
delicata d) iactatio est ubi periculum non est. Sicut enim
gubernator eruditus inter niarina discrimina , inter minaces fluctus
<?),
inter
extollentium se aquarum metuenda cacumina fretus, flxus gubernaculo suo
intentis ocubs baeret ad caelum , et inpetu non frangitur tempestatis, sed
gubernans in periculis navem/) propitiante Domino perducit ad btus ; et
sicut miles inter cruentos gladios, inter hostium feroces aspectus intrepidus
pro regis sui iure
g)
decertans , si mori illlc contigerit , laudabiliter Ii) mo-
ritur ; si vero vicerit
,
palmis victi-icibus et honoribus decoratur
;
ita et
beatissimi apostoU Petrus et Paulus velut gubernatores et mibtes contra
adversarias potestates omni tolerantia i) perstiterunt , nec victi sunt, sed
potius vicerunt. Ergo Petriis et Paulus sanguinem fuderunt.
a. Sed videanuis ,
Fratres, causani
,
quare ista perpessi sunt, scilicet qiiod
inter cetera miracula etiam magum illum Simonem a) de vacuo aere unius
n) Malim sx quibus.

b) Ita cod. in , ul iii serm. vat. LII, iion de. — c) A. milex. Sic et iiifra. — d) k. ddictn. — e) K.
Jlucl.is. —
f)
A. nabem.

g)
A. B. iura.
— h) A. laudavililer. — i) A. menJose omnem tollenrantiam.
1) Videbam hoc iuitium in tabula aenea excusum bieviario rom. ad diem quintam iulii.
)
Ceteroqui co-
editionis romanae uovorum serni. S. Ausustini; iiJ- liex noster antiquissimus , uncialibus litteris scri-
sum tamen hacteuus sermonem nusquam. ptus, banc reliquamsermouis partem Ausustiuo mag-
2) Qui sequitur traetus de Simoue mago, extat na cum auctoritate viudicat. Nam Brunum, quidquid
eliam iu appeudiee mauriua serm. CCII. De eo dis- potest ad Maxlmum suum unguibus fidiculisque tra-
serit ad serm. LXXU. S. Maximi Bruuus
,
quem vide here solitum ,
valde sciiuus : quo luorbo alios quoque
cuni sua aduotatione. '
Et quidera legitur etiam in alioruui auctoruin editores laborasse, alibi docebimus.
IN NATALE BEATI PACLI APOSTOLI.
109
solumniodo orationis \>i, praecipitio)ruina, in terra
prostraverunt. Cum enim
Sinion magus atque maleficus Christum se diceret, et tamquam iilium atl
i. 3ii. a.
jjatrem adsereret et ad caelum volando se posse conscendere
, atque elatus
subito magicis artibus i) per aera volare coepisset
;
tunc Petrus et Paulus
iixis in terra genibus precati sunt Deum
,
et precatione sua vicerunt magi-
cam levitatem. Primum enim ascendit ad Deum sanctorum oratio
,
quam
magi Simonis falsa volatio ; et ante pervenit iusta petitio
,
quam iniqua
praesumptio. x\nte Petrus et Paulus in terris positi optinuerunt quod pe-
tebant
,
quam Simon perveniret in caelestibus
,
quo numquam pervenire
valebat. Tunc igitur Petrus et Paulus oratione facta Simonem magum vi-
ctum de sublimi aere rapuerunt , et quodam praecipitio in saxum elidentes
eius crura confregeriint b). Et hoc in obprobrium facti illius , ut qui paulo
ante volare temptaverat , subito plantas amittens ambulare non posset : et
qui diabolicas pinnas adsumpserat ut in caeliim ascenderet , divisis mem-
bris in terra conlisus, coram omni populo turpiter iaculsse monstratns est.
Sed ne forte, Fratres, hoc mirum videatur , c{uod magus iste atque male-
ficus praesentibus apostoUs per aera aUquantuhim volaret, hoc jjatientia
Petri et PauU fecit. Permiserunt enim iUum subUmius ascendere, ut de alto i. 314. i..
eum ostenderent cecidisse. Vohierunt eum aliquantukun aeris in excelSo
levari a conspectu omnium populorum , ut iUo cadente , unde fuerat gavi-
sus c) a turba fideUum , inde terreretur sequentium numerus perditorum.
3. Nam cuius meriti sint, Fratres dilectissimi , ])eatissimi Petrus et Pauius,
hinc possumus intellegere
,
ut cum dominus noster lesus Christus orientis
regionem propria inkistraverit passione , occidentis tamen plaga ne inho-
nora fuisset in aliquo dereUcta
,
istorum exhibuit sub suo imperio sanguine
purpuratam. Et Ucet illiiis passio nol)is sufficiat ad protectionem
, tamen
iiorum apostolorum simulque martyrum memoriam noliis contulit ad saki-
tem. ]Nam ecclesia Domini , sponsa Christi
,
quae est una et vera regina,
ipsa genuit Petrum , ipsa genuit Paukim , ex ipsa nati sunt, ab ipsa nu-
triti sunt; postea nutritores et defensores eius effecti sunt. Nonne ipsa
Paulum pariebat, ut ex kqio fieret agnus ? Natus est Paukis, crevit , et
factus est magnus. Natus est, sed difficile satis , ita ut omnia membra con-
tremescerent
(!) matris. Natus est quando baptizatus est a fratre , et inki- 1.3,5.3.
minatus a Deo patre continuo coepit defendere matrem, et coepit velle
Petrum videre
2). «Audivit enim Petrus quia Saulus eum quaerebat, et plus
» eum formido tenebat. Noli timere
,
beate Petre
,
quia magnus tibi natus
» est frater: habes qui te honoret, habes cpi tecum laboret : non enim
» Saulus te quaerit, sed Paulus vas electionis te cupit videre.. Benedic
a) Cod. praccipith. — b) A. confrigcrunt. — c) Ita cod. —
d) In B. 2. m. contremiscerent.
1) Augustinus in ps. IX. n. 2^. De Simone dif- bulissupplicium fuisse eonstitutuiii, teste eodem .4u-
Jamatum est , cnm sceleratis artibus caeium se gustino de C. 1). 11. 19.
putasset adepturinn
,
et de humana geueratione in
2) Totus qui sequitur tractus, uncis a noliis iii-
dioiuam generationem rebus magicis transiturum.
clusus, oniittitur in codicibus A. 1S.35, et C. 12G9,
Obiter autem adnoto, magicae artis reis iu XII. ta- sed tamen legitur in satis antiquo. 8.3828.
110 SERMO LV.
» Deuiii patreni, et suscipe fratrem, et hahes cum quo defendes matrem,
)) O heate Petre, quia conversus est Saulus, miraris? qualis es tu, erit et
)» ipse talis , et unus vohis erit natalis. Prior es , sed aequalis est i). Qui
)) iUum fecit ex Satdo Paiihun , ipse te fecit ex Simone Petrum. Unus vos
)) mutavit , unus vos honoravit , uniis vos coronavit : mutavit persecuto-
)) rem , mutavit et piscatorem : et si te priorem
,
et ilhnn posteriorem , ta-
)) men ambohus unum dedit honorem. ))
4.
Heia a) sancte Paule , veni veni , sequere Petrum
,
sed docentem non
fugientem; fugiehat te, quando nesciehat te; sed nunc audivit quia evangehzas
fidem, quam aliquando expugnahas, et in te clarificat b) Deum. Feci, confi-
teor , feci ; sed pecoatum non iiaheo
,
quia ignorans feci ; ego feci , sed ipse
non sum qui feci. Si quaeris, ego feci « si discernis non ego feci 2).» Et quid
agimus c) sancte Paule, quia fecisse te, et non fecisse, utrumque testaris l! Dicis
quia fecisti , dicis quia non fecisti. Haesitat cor nostrum , cpxia amhiguos nos
dimisisti. Dicis cpiia tu fecisti ; cpiis est qui Paulo non credat? Iterum dicis
quia tu non fecisti
;
quis aiideat dicere Paulo
,
mentiris? Maxime quia tan-
tus videris , ut quidquid dixeris , indiscusse d) ci'edaris. Ego feci , incjuit
,
quando Stephanum lapidibus interfeci : sed ex quo caehtus Christi nomen
novum accepi , «statim peccatum meum ego cognovi c). )) Fecit Saulus, num-
quid fecit Paulus? Multuni distaty) inter Saulum et Paukun. Et vere, Fratres,
vultis scire quia multum distat inter Saulum et Paulum? Saulus lapidavit,
Paulus lapidatus est. Saulus persecutus est ecclesiam, Paulus persecutio-
nem passus est propter ecclesiam. Sauhis Christianos virgis affecit, Paulus
pro Christo f{uinquies cpiadraginta una
g)
minus aecepit. Sauhis persecutus
est sanctorum congregationem A), Pauhis per fenestram in sporta summissus
est. Propterea nuiltum inter Sauhim et Paulum. IUud nomen a parentibus
in httera legis accepit ; istud nomen novum a Christo semel accepit.
5. Dicamus aliquid ,
Fratres, etiam de sancto Petro, qui fuit piscator
,
cui iubebat , non dico curator , sed infirmus i) obsonator ; et modo genibus
fixis eum adorat imperator 3).
Ideo mundi sapientes evanescunt, quia per-
diderunt mentes : quia placuit Deo per stultitiam pi-aedicationis salvos fa-
cere credentes. Duo hnuinaria magna, qui omnium gentium tenebras in-
lustrant, et omnihus veneratoribus suis bona beneficia praestant
,
Petrus
et Paulus
,
primus et novissimus
;
sed tamen ambo aequales. Scimus quia
non est in ilhs maius et minus. Primus cum Simon esset , et hgare et sol-
vere noverat retia piscatorum ; factus est Petrus , et coepit hgare et solvere
vincula peccatorum. Novissimus cum Saidus diceretur
,
nuiltos de Christia-
nis k) iniuriis afflixit , nudtos crudehter interfecit. Factus est Paulus
,
et
n) Ita coU. A. B. cum adsp.
— 6) A. rlariflcabat , C. gtorijieal. — c) C. aimus. — (?) B. mendose iiulc. — c) Haec desuiit
in B.

/) Vocab. dislat deest in A. C. Sic et infra. —
g) C. quadragena.i , uitam miiius. — h) B. eliam heic ecclesiam. — i) Ita
codd., uon infimus. lam infirmus pro infimus interdum dici , novit latinitas. — k) A. C. tnultos Christianos.
1) Apostolatu, non primatu ; electione , non prae- , piti ecclesiae culmine ,
Petro ac Paulo.
rogativa. Et sic iutellige etiam inferius. Et qui- 2) llaee item desunt in codd. A. C.
dem satis nota est daranatio propositionis de bici- 3) Reeole apud nos fragmeutum sermonis L.
IX XATALE BEATl PAILI APOSTOLI. 111
propter Christiim peiora passiis est, quam quod feeit. O divina providentia!
o divina mysteria ! o divina clementia ! o divina secreta ! Quomodo Christi
ecclesiam aedificaverunt Petrus et Paulus ! Et celebramus hodie eorum
festa sollemnia in laude divina ,
« a) praestante domino nostro lesu Cliristo
,
» qui vivit et rei^nat cum Patre in unitate Spiritus sancti
, Deus per omnia,
»
saecula saeculorum. Amen. » Expliciunt sermones de secunda h) vigilia
beati apostoU Pauli num. X. i).
LVI. ITKM SERMO SANCTI AUGUSTliM DK NATALE SANCTI LAURENTII MARTYRIS 2).
1. Xnter laurigerosS) confessores, quos ad caehnn provexit perennis glo-
ria triumpliorum
,
sanctus Laurentius variati decoris fulgore coruscat
;
quo-
niam et leviticam candidam ,
et niart\ rialein sortitus est in passione coro-
nam 3).
Quosdam igitur sanguis roseus cruentavit , aUos flamma tamquam
in fornace succendit; in his rutihis , in istis purpureus color effulsit. In-
ter omnes beatus Laurentins jiahnis versicoloribus radiavit: sicque verbera
,
ignis, et gladius
,
et omnis officina saevitiae
,
laudis titulos martyribus pe-
pererunt
,
quoniam non sunt in certamine victi
,
sed ascenderunt de sae-
culo coronati. Quid igitur dolor
,
quid poena, quid mors homines terretis?
Coii. \at. i.siG.
a) Deest sequens clausula in B. C.
— b) Cod. tantum sec.
1) Sic in codice antiquissimo 1835, qui f. 329.
e.xplicit cum liac pretiosa adnotatione litteris maio-
ribus scripta:Qui legis, obsecro ut OBES(eod.
OaiS) PKO SCEIPTOBE, UT PEB APOSTOLOEUM PBIN-
CIPEM ;COd. PB1>C1PUM) SOLVAXTUR (COd. SOL-
VATUB) VINCULA AGIMU.NDI PRESBVTERI PECC4T0-
RIS ( COd. PECCATORI.) DEO CAELI GHATES. ( Liber
eSt) EASILICAE APOSTOLOBUM PHILIPPI ET lACOBI.
Nunc Roniae dicitur ecclesia ss. apostolorum, Porro
in dicta basilica recitavit S. Gresorius PP. bomiliam
suain XXVI in evang. Sequitur in pluteis vat. codex
1836. eadein aetate eademque nianu scriptus, qui est
prioris continuatio. lam vero in boc cod. I83G. f. 12.
leaitursermo,inter maurinos LXV.incipiens:Fra/rM
(lilectissiini, admonent no.t eloquia dirina etc. qui a
nobis idcirco
, ut ceteri editi , omittitur. Verumtnmen
in eo sermone ff. G-S. tanta occurrit varietas , ut iianc
particulam salteni in scholio recitare, prout est in
codice
,
pretium operae sit. <> Redeamus ad causam
,
> qiiod paulo ante dicebam. Quare mortuum est eor-
• pusPquia discessit vita eius , boc est auima. Quare
» inortua est anima ? quia deseruit eam vita eius
,
" Deus. Bre\iter enim bis cognitis, seitote certum-
» que retinete, corpus mortuum esse sine anima,
" animam mortuain esse sine Deo : omnis siue Deo
" mortua babetur aniina. Planiris mortuum ? plance
T
peccatorem
, raagis plange impium, plange infide-
» lem. Scriptura est: luctus mortui, V//.
dies;fa-
••
tui autem et impii, omnes dies vitae illorum' . Au
" vero non in tesunt viscera iniseratiouis christia-
' nae , ut plangas corpus a quo recessit anima ?
» et non plangas animani a qua recessit Deus? Hoc
» tenens niartjT respondeat comminalori: quid me
» cogis ut negem Christum ? Ego ut negein veri-
» tatera? Si noluero, quid facis ? Percutis corpus
» meum ut recedat inde anima mea. Non timens,
» martyr
,
gladium persecutoris; animam time.ne
» moriatur in geiienna. ludex ergo Dominus habet
» potestatem et corpus et animam occidere in ge-
>' henna ignis. Vis nosse quae sit mors animae
,
» intellege prophetam dicentem : tollatur irapius
,
» ut non videat claritatem mundi. Timeat ergo ani-
» ma mortem sunm, et non timeat mortem corpo-
» ris sui. Illam niortem timentes , et illara vitani
» martyres diligentes
,
promissa Dei expectantes
,
» minas pereecutorum contemnentes
, et ipsi aput
>• Dominuin coronari nierueruut, et uobis eelebran-
» da ista sollemnia reliquerunt.
>
2) Ante hunc sermonem leaitur in antiquissimo
nostro codice 183G. f. 43. b sermo maurinus CCCV.
qui incipit : .4(jnor,cit fides vesfra. Attamen in no-
stro cod. babetur clausula inedita sic . . Christus
teneatur. His vncihus e.rcellentissiml Salvatoris
,
et (jratia eius in.tpirati , amore eiits accensi sunt
inartyres: tubd reritatis vicerunt promissa vanita-
tis
,
pervenerunt ad gloriam aeternitatis.
3) Hoc initium cum lata parlicula lesebat olim in
in mss. etiam auctorMilleloquii T. I. col. 11.50.
4) Martyrii laudes .Augustinus in enarrationibus
psalmorum praeclpue. praedicavit. Extant item insi-
gnia de martyrio sunimatum veterum scripta , Ter-
tulliani , Clementis alex., Origenis , Cypriani.
EccIi.XXlI.i.'?.
{ J2 SKIIMO I.VI.
Vicit vos fules , superavit martyrmn fortitiido
,
iam non poteslis timeri post
f. 47 a. linein
;
provexistis martyres , non vieistis; evaiuiit virtns veslra
,
laeta siint
cle vobis lucrativa conmereia
,
nt per vos iretur ad gloriam
,
quia tenuerunt
martyres in passione constantiam. F2n , ubi est mors victoria tna ? ubi est
mors aculeus tnns ? Totum trani^it
,
qui mori non timet : totiim superat,
<pn ad Christum moriendo festinat. Non enim potest foiinidare poenam
,
qiii se seit a morte transitiirnm ad vitain. Qnando igitur beatus Laiirentius
illa snpplieia , i!Ia ineendia toleraret, nisi cuperet ad eaelorum palatia laeta
mij^rare ? Noverat namqne victiirum se esse post funus, post ignes refrij>;e-
ria repperturnm a). Solvebatur namqiie eorpus eiiis, et delluebat ardentibus
prunis exustum : ibat in cineres et favillas quod de terra fuerat procrea-
tuin : reddebat miserae genitrici partuin suum : refundebat limosae materiae
vascnbnn snum : quod de terra acceperat , terrae reddebat
;
quod de hu-
mo increverat b), flamma conflabat. Qiiid igitur inter haec tormenta spi-
ritiis faciebat , nisi ad caeli partes se snblevabat? Non enim poterat anima
igne torreri
,
quia in carne non poterat superari.
•P9.CXXVII1.7.
^' Vox ergo omninm martyrum est illa
,
quae canitur in psalmo
*;
anima
, 47 1,
nostra sicnt passer ]il)erata est c) de nniscipula venantium : nuiscipiila contrita
est, et nos liberati sumus : adiutorium nostrum in nomine Domini
,
qiii fecit
caehnn et terram. Cremata est igitur angusta et fragilis corporis cavea, et si-
cut passer de vincuhs evasit martyris aninia. Liberata est a corporis poena
,
receptura in fine corpus sunm
;
quia Deus artifex qui dignatus est hominis
adnumerare capillum, spopondit nihil ei de ipso corpore periturum i). Capil-
-Lao XXI 18. lus, inquit, de capite vestro non peribit
*.
Erubesce d) iam, incrednle Mani-
chaee, qui resurrectionem futuram esse diffidis 2).
Chi^istus dixit, veritas di-
xit, qui mentiri non potuit , hominis nec quidem capillnm esse |>eriturum.
Non potest discuti
,
quod omnipotens voluit polliceri; nec est animarum, ut
Plato putavit
3),
in alia corpora transitus
;
quia non potest esse homo asinus
aut camelus
,
sed erit unusquisque hominum in suo corpore iudicandus. Ut
video
,
perfide
,
qui non vis credere , times surgei-e : sed velis nolis ,
necesse
est ut resurgas, et agnoscas verum esse quod negas. Sed o
,
pace eius
,
prae-
teri contradictionis vetustissimam faecem e) : nunc, homo
,
compendio va-
a) ita cod.
— I') Cod. increbcrat. — c) Cod. Uverata es. —
rf) Cod. pa-ivit , eruvcscc. — c) Coii. fecem.
1)
Huc USque etiani Milleloquiuni. Xoiffdv rri; jroXiTfia? Xoyof, xai ruv ^iwTixii;» Eg-
2) Coutra Maniciiaeos lesurreetionem corporum •yuv Exj^^tigiav ex^i , n-agaSfaf*oo'o-rii tm; fVnrovou i^-
tuetur Augustinus eliain Jib. IX. ndversus Faustuni yacn'a{ xai tu Savaiw iiria-x^^siani haec autem
manicli. eap. 3. Iiisuper iu piisco ad lobiini comnien-
dicit , haudquaquarn destruens resurrectionis do-
tsrio adhuc iuedito, cuius ego veruni auctorem pro-
ctrinam ,
ut Manichaei falcntinique existima-
prioinloco patefacturussuni,cap. VU.O. adea verba:
runt ; sed qitia ,
inquil
,
qui obiit , haud in hu-
nam si hotno descenderit ad injeros
,
haud amplius
ius vitae coiwersationem redibit , neque morta-
ascendet , nec reverteiur ultra in domiim suam
,
Ha attinget ulteriiis negotia
,
quoniam aliam sta-
neque eum recognoscet lociis eiiis ; sic comineutarii
tionem sortitus cst : namque eius civilis vita de-
I
auclor ait. TauTa oi XEyEi, atjx'
''^^
^'^s
avaffToio-sii;
giif ^
gt mundanoTum operum vacationem adeptus
'
aSsTiiv Xoyov , M? svdfiio-av Mavi;£aioi xai OdaXsvTi-
est , dilapsis iam et u morle iithibitis laboriferis
nai , aXX' oTi , tfrnrit , d TEXsnTijoa; odx eti iiravri^st
CUris.
si'? TauTjjv T?)v ayuy-nv, ou teSvijtuv ffd^sTai sti jrgay-
3) Legatur circa hoc AugustiBUS Hoster de civ. Dei
fiZTwv , sTspa^
XijI^wj TDy^avwV TzinaUTai yai^ a>jTu lib. XXII. Cap. 27.
DE NATALE S. LAURESTII MARTYRIS. il3
dis ad caelum ,
si nolueris declinare martyrium : seu velis enim seu nolis
,
eris in isto saeculo moriturus. Quid igitur dubitas patl pro Christo
,
qui te
nosti minime duraturum in mundo ? Laudemus ergo
,
Fratres karissimi , et f. w.
lionoremus
Laiuentium sanctiuu
,
qui pretiosum lidei margaritum etiam in-
ter fumiferas flammas servavit inlaesum. Omnes igitur divitiae et omnis
sensus, gemmarumque decor , et lapidum multicolor pulchritudo
, aut ante
moi'tem eripitur , aut certe si usque ad mortem servatur
,
tamen in ipsa
morte penitus non tenetur. Tliesaurus vero a) fidei, cui nullae opes poterunt
coniparari, in baptismo adquii-itur, in passione servatur, post passionem
immortaUter possidetur. Hic igitur aurum in tormentis h) si confessus fue-
ris i), perdis; si negaveris, servas: ibi Christum inter uncatos torvosque c)
carnifices , tunc perdis si negaveris ; si vero confitearis, adquiris. Explicit.
LVII. LXCIPIT SERMO SAJSCTI AUGUSTLM DE SUSANNA ET SEMORIBUS 2).
1 . X^ilectissimi Fratres, pratum nobis liHorum dominus noster lesus
cuii is36. f. ;o.
Christus in evangehco campo plantavit
,
quod numquam venti urentis aestu
marcescit. Libet istos campos ocuhs circumlustxare canescentes; et per sin-
gulas turres liliorum, civitatem lucidam videre regni caelorum , sanctorum
adornatam agininibus angelorum. Inter ista lilia caelesti immortalitate ni-
tentia
,
aspicimus exiguum lilium , castain illam pudicamque Susannam
,
quam velut lilium indicat nomen
3);
ut cum coniugalem custodit castitatem,
amplectuntur et cooperiunt istud tC) lilium lilia illa caelestia
,
quae diligunt
r. ir. a.
sanctitatis suae imitatoriam disciplinam. Ibi jMichahel, ibi Gabrihel
,
ibi Ra-
phahel
,
ibi throni
,
virtutes
,
dominationes
,
principatus
,
et potestates
,
Cherubim quoque et Seraphin e): et aquae illae quae super caelos sunt, quae
circa piscinam pomerii, ubi intrat Susanna lavare , dulciter requiescunt.
De quo pomerio inpudici prosiliunt seniores, ora inverecunda ])andentes
,
ut
inter teneram ac delicatam
/)
j)lanitiem circumflagellantium
g)
liliorum con-
creparent' fauces spinarum de labiis seniorum. Esto
,
inqniunt , nobiscum
,
quia in tui sumus concupiscentia : clausimus iam ostium propter commune
secretum : nullus testis est qui accuset , nuilus arbiter qui comlemnet.
2. Et expavit subito lilium candidcntum
,
quod .Susannae vocabulum pro-
testatur et meritum. Et expavit ., inquam , et tali coepit voce senioribus
respondere. Vae mihi ! quid h) estis ? Vos agnosco et non cognosco : volo
o) Cod. hero. — b) Cod. tcrmenta — c) Cod. torbosrjiie. Et Dota uncatos pro vmh armntos-

d) Cod. islum ; sed paulo
iofra istml. — e) Ila cod. cum terminatione n, non m. —
f)
Co^, dil. —
g) Malim circumjlagraittmm. —
/«) Malim qui.
t) Respicit ad uotissiraam liistoriam S. Laurentii, a scriptum Iioc triLuissem: de quo nondum omuera
quo iudex etiinicus ecclesiae pecuniam sii)i nianile- duljitationem deposui , ex vix ab eo iuvene , et ad-
stari flagitabat. luic scliolae colores refinente , dici potuisse iudico.
2) Sermo bio inscribitur diserte Au^nstino
,
prout
^^'" nibilominus a tam vetusto codice milii exliibi-
est heic in titulo
, extatque iu antiquissimo codice
'"'" ne^l^gere non sum ausus. De Susanna et lo-
litteris uncialibus seu rotundis scripto , de quo iam
'''>''' *'^''''' Augustiui sermo ed. CCCXLIII, qui valde
dixi in adn.
pp.
59. et 111. Certe nisi haec argumen-
"''''^«^ ™'" '""^ conferetur.
ta me permovissent , numquam ut puto Augustino
•^'
Sciiicet hebraiee n3'.l'Vw idhim.
l.i
I 1 i SERMO X.\ll
.
b.
oculis satisfacere
,
sed timeo istud de senioribus eredere. Vos estis iudices
mei ? An falluntur oculi mei ? An torte ille qui transfigurat se velut angelum
lucis
,
et ministros suos sicut ministros iustitiae , ipse mihi vestros vultus a)
voluit similare ? Nos
,
inquiunt
,
sumus iudices Israhel , nos seniores po-
puH
,
nos habemus potestatem ut istud non sit crimen, si nobis tradideris
vohunptatem b). Vae mihi! non estis iudices sed latrones: mutastis actatem,
mutastis et vocem
,
quia mutastis et mentem : plus de vobis erubesco
,
quam
de me pertimesco. Unde procedit iudicium
,
cur inde pudoris aheni adpe-
titur furtum? Clausistis pomerium, numquid clausistis et caelum? Scriptum
"'
est enim
*
: « oculi Domini suji^er iustos, et aures eius ad preces eorum. Vul-
tus autem Domini super facientes mala». Caehim conhistrat, terram visitat
,
inferos penetrat , inspicit dormientes; et non aspicit fornicantes ? Horren-
dum est incidere in manus Domini
,
quia horribihs est expectatio futiuM
iudicii. Cogitate ilhid divinum iudicium, caelestem vobis pingite thronum.
»
Ego expecto Dominum ; adiiuc modicum
,
donec veniat qui venturus est
,
et non tardabit c): et si facit moram, sed meam non deserit pugnam : Spi-
ritu sancto suo meam iiistruit conscientiam i).
3. Reclamant spinae contra lihum : si non consenseris nobis, inquiunt,
dicemus conti-a te testimonium
,
quia fuit tecum iuvenisr/), et lapsus est de
manibus nostris. O angustiae mihi undique! Si non consensero , non ef-
fugio manus vestras : si autem e) hoc fecero , non effugiam iudicium Dei. Sed
mehus est mihi in manus A^estras incidere
,
quam in manus Domini mei
falsa/") stare. Mehus trado animam meam pro testamento et legibus Domini,
et moriar in innocentia mea. Teste
3)
est caelum super me , cpiia sine causa
adpetistis me. Testimonio suut mihi loca ista
,
prata sonantia ,
nemora
concinentia , cantus avium diversarum
,
quae pudoris mei consohuatur ei-
fectum. Garrit inihi turtur , ab ulmo crucis gemens , ut coniugale non
violem
rr)
sacramentum
,
sed slin istius turtnris imitatrix.
,
quae nec viventis
mascuh violat torum , nec recedentis damnat affectum. Turtur est casta
;
•>
ego, si dignum est , ero inpudica? Et vincit me avis exigua? Testis est enim
Dominus meus
,
numquam me cum aheno viro causa hixiu-iae commiscuisse
conloquium. Tabulas coniugii mei teiieo
,
quas sum in divino lectura iu-
dicio, ne ipsae tabulae meae h) sponsionis accusent, ubi seniores intererant
,
principales praesto fuerunt , fides consciipta , hdes promissa
,
scribae adno-
tarunt, angeh subscripserunt. Date veniam , angeli Dei mei, et afhuvate
?')
pugnam pudoris mei. Tu sancte Michahel
,
qui stas pro fihis populi mei
,
non sit tibi indignum a meo pudore in isto jiomerio repulsare serpentes,
qui piignans et vincens de caelo proiecisti draconem.
Audeo te in auxi-
ui Cod. rullos.

b) Ita scribitur in cod.

e) Cod. iardavit.

d) Cod. ii(hems. — e) Cod. enim. —
f)
Ita cod. Sed t.iiiieB
o secundum a 2. raanu est.

g) Cod. violet. — h) Cod. mei, tortasse pro me. — i) Cod. adiubaie.
1) Idem Augustinus serm. cit. u. 1. sic loquilur tesie , de eodem lioc Susannae arguinento agens
,
et
de Susanna: contemnebat qiiod midiebat
,
qiiia li- Augustinum fortasse spectans
,
poem. lib. VI. 576.
mebat qiiem non videbat. Caelum teste voc.nt. famanique recu.^at inanem
2) Similiter omnino Alcimus Avitus, saeculi nu- iudicio contenia suo. Addatureigo iexicis huc etiam
gtntiniani Eciiptor, genere neutro ponit 1. casum Augustini exemplura.
DE SISANNA ET SEMORIBUS.
115
llum postulare
,
beatissime Gal)rihel :
qui venturus es ad virginem i), veni
ad coniugalem : qui salutaturus es sanctitatem, protege
castitatem. Tu , san-
cte Raphahel , adesto Susannae pugnaturae
,
qui interiuisti virgini mox
nupturae : tu copnlasti Tobiae Sarram : tu Helciae serva
Susannam. Re-
dite ad vos , o iudices Israhel
,
quia mecum est Deus Emmanuliel.
Non
sum factura quod dicitis : non timeo quod obicere cogitatis : non deduco
f as »
canos patris mei cum luctu ad inferos. Non me accusabunt ubera matris
meae
,
et lactis praebiti
«)
iudicaria nutrimenta. Non potui esse virgo sacra,
ero vel casta matrona. Non potui esse virgo
,
non ero vel casta meo ma-
rito ? Habeo militiam meam
,
non perdo victoriam meam.
4- Inter istas advocaioriae orationis voces
,
quas angeli mirabantur, et
ad quas stupebat chorus omnium prophetarum
, inter spissos arl)orum ra-
mos dum suavis avium inmurmurat sonus
,
inmanis a senioribus iiilsis con-
citatus est strepitus , ita ut pomerium clamantium vocibus repleretur. Pro-
siliunt servi patris et coniugis
,
omnis domus spoliata
*
concurrit, videntes
'
it» cod
Susannam stare velut columbam simpliciorem gementem
,
illos tamquam
accipitres b) fingentes criminis falsitatem
,
quia polluere nequiverunt c) casti-
tatem. Totius domus familia ad testimonia seniorum maesto ore dependent d):
inclinatur omnium vultus in terram. Sed de casta Susanna minime permittit
erubescere c) maritum vel parentes [isl qui fecit caelum et terram. Differ-
tur
y)
in crastinum de fraude iudicium. Facta est parentibus, marito, pro- r. =3. b.
ximis, familiae toti vel alumnis Susanna quasi
g)
cadaver mortuum : plan-
gunt eam
,
et nulla mortis est causa. Transigunt parentes atque maritus
totam pervigilem noctein in crastinum cogitantes : pudore operit caput pa-
ter , crinem dissipat mater , maritus gemit et fremit , miscetur in eo pu-
dor et furor, orant Deum flebilibus tota nocte querellis
//)
, utrumnam
certa est conpactio falsitatis ?
). lam dies albescit i), et matntinum rumpitur iubar: expavescit mater,
contremit pater
,
quia lux iam causam ad publicum revocabat , ubi omnis
patria confluebat. Exeunt parentes atque maritus Susannam deducentes
non ad iudicium sed potius ad sepulchrum, quia conrumpunt mores bo-
nos conloquia mala. Circa onuies pareutes dolor , circa ouuies populos
tiiror. Famosa nobilisque matrona adducitur audienda : non vir, non fe-
muia domi remansit
: exit sponsus de cubiculo suo , et nova nupta de
thalamo suo
:
iuvenes A) et virgines
,
seniores cum iunioribus conveniunt ad
iudicium
,
sicut scriptum est ; et iit ibi non criminis magnum
/)
sed laudis
theatrum.
Seniores praecipiunt nudari Susannam
,
quo suam possint explere r. m .v
concupiscentiam
: patet oiiuiibus vultus ille in Siisanna securus , effigie
a) Coil. pran-ili. - i) Cod. anccpitm. — cj toil. iicguicveniit. -
d) Cod. dependunl.

e) Cod. eruvescere. -/) Ccd. dif-
Jmntur. —
g)
Cod. mendosissimc : famitia ct tolius vcl alumnis Susanna quasi ad cadaver.

h) Ita cod. qui eal archaismUB.
— <) Cod. Cod. atvescit. — A) Cod. iubcnes. — t) Malim scribere magnum non criminis etc.
1) Etiam in serm. cit CCCXL1\ . 3. ab Au<rustino purgavit. Tum ibidem num. 4. rursus loquitur de
eomparatur Susanna liberata a propiieta Daniiiele , castitate coniugali .Susannae , et de virginali deiiw-
«um Maria quam angelus a viri losepiii suspieione rae Mariae.
IIG
^
SKUMO LVII. DE SLSAXXA ET SENIORIBLS.
hilari proclamabat
: non genae pallentes : ibat secnra et castitnte mnnita
:
ibat, inqnit, matronali gressn constans et lortis , ita nt omniuni ocnlos
libertate snornm deiceret oenlorinn
,
qnia nescit scire a) poenas, quem con-
scientia non fatigat. Illi accnsant, illa tacet i); expromitnr b) iam al) illis sen-
tentia tamqnam in ream
,
quam Dominus sciebat a crimine alienam. Illa
autem tacito cordis gemitu Dominum intnens , ad illum suspirans dicel)at
:
Domine indica et vindica cansam meam. Deus , etsi taces ad suspirinm
meum
,
saltem snseipe Ael spiritum meum. Sequitur populus et vulgus igno-
bi!e c), alii ducentes, alii frementes; a/« expectaturi r/), alii sepulturi. 'Alteri
prudentiores et verecundi non sequebantur, nolentes tantimi honestae fe-
minae videre suppHciuni. Concrepat totum parentum vocibus eaelum.
6. Exclamat puerus c) Danihel , in quo Spiritus sanctus calamum cordis
instrucxeraty): sic fatui estis , filii Israhel , non iudicantes, neque quod ve-
rum est agnoscentes ? Condemnastis liliam Israhel : revertimini tandem ad iu-
diciiim
,
quia falsum adversus eam locuti snnt testimonium. Ad haec verba
,
populi omnes ardentiore aviditate
g)
fervescunt, parvuli indlcis expectaturi
iudicium. Paratur thronus iudici , iunior i'esidet : audit, discernit , et punit
:
inbet eos ab invicem separari
,
quo possit falsitas adprobari. Separat eos iu-
stitia, quos iuncxerat inpudentia. Et interrogat prinuun, quanam sub arbore
in pomerio viderint eos? Respondit, sub lentisco. Eo remoto , alioque addu-
eto
,
dicit facinus sub ilice
/?)
commissum. Discrepant verba
,
quae firmave-
rat serpentis malitla , ut possit omnibus casta doceri Snsanna. Confestim
exclamat Deo laudem , et seniornm postnlat ultionem. Sed de poena illorum
nihil est opus dicere. Sed de victoria Susannae delectat, dilectissimi ,
nova
lingua cantare
,
quia convertit Dominus luctum in gaudinm ,
conscidit
/)
saccum parentum
,
et praecincxit eos de Susannae laetitia. Facta est domus
parentnm simul et coniugis cjuasi ecclesia sanctitatis : canitur ubique laus
alleluia : resnltat amen
,
quia non tradidit Dominus animam sibi confiten-
tem
, sed clariorem fecit suo adiutorio in certamine sanctitatem
;
quia ca-
stitas Deo dicata potest A) mori , nam non potest superari. Conversi
2)
ad
dominnm Denm nostrum gratras agamus ei
,
qui vivit et regnat in saecula
saeculorum. Amen. ExpHcit. Deo gratias. Amen
3).
a) Cod. Itwxire. — b) Cod. expremitur. —c) CoiL iqnovHe,

d) Id esl spectatnri; nam expecto pio specto apud varios au-
ctores Nirtimus. — e) Ita cod. Et fiuidem non desuiit alia cxempla v. gr. Plauti.

/) Ita eod.

ff)
Cod. tibiditatc
, et mox
parbitli. — h) Co(L hilice. — i) Cod. comdiKlit. — 1;) Cod. heic et mox possc.
1) Adamussim Augustinus in ps. CXXXVII. 2. evangelium ,
desinitque inWWs sed Deits r/iii incre-
Clamnbant certe qul Susaimam accusabant , et mentum dut. Ibi veio code.v ^ne ulla iuteniiptione
ad caelum oculos non /evabant : illa tacebat , et prosequitur, expiic.ins illud LucaeXI.27.sic-: «Extol-
corde clamabat : unde illa meruit exaudlri, isti » lens voceinquaedaiii nuiiierde turba, dixitilli: bea-
puniri. Itein serin. ed. CLVl. 1.5. Clauso ore , la- » tus venterqui te portavit, et uberaquaesuxisti.Vere
biisque immotis Susanna istd voce clamabat. ..
heata SIaria,qiiia (liabuit) in sacrario ventris sacer-
2) Hanc clausulam vidiinus Augustino usitatam » dotein. IS'am quidquid in saeeulo futuium erat
,
id
in aliis
etiam sermouibus. Reeole dicta a uobis in » totum deeius beato vcutreprocessit.Processit eniin
adn.
p. 26. Adde et serm. de discip. cbr. inT. VI. » sacerdoset hostia ,Deus resurrectionis, et sacerdos
3) Post
sermonem de Susanna , sequitur in co- » oblationis , et bostia passionis. Hoc autem totum
^ice f. 58. sermo de Martita et Alaria
,
qui est CIV. » in Cliristo aa;noscimus. Deusest, quod ad patrem
in editione
niaurina
; incipitque a verbis sanctum »
redit; pontifex, quod se ipsuin victimam obtulit
!I7
LVIII. I^CIPIUNT H05IILIAE IN NATALE SA^CTI
ANOREAE
APOSTOLI 1).
I . «iVi-mbiilaiis autein lesiis iuxta mare Galilaeae vidit duos fratres Si-
monem qui vocatur Petrus
,
et Andream fratrem eius mittentes
retem
2)
in
mare ; erant enim piscatores ; et ait illis : venite post me, faciam
vos fieri pi-
scatores hominum
*.
» Prinius Simon
,
qui dicituf Petrvis , et Andreas frater
eius. Ordinem apostolorum et meritum uniuscuiusque
,
illius fuit
distribuere,
qui cordis arcana riinatur. Primus scriljitur a) Simon cognomento Petrus
, ad
distinctionem alterius Simonis
,
qui appellatur chananaeus , de vico Gali-
laeae Channa b), ubi aquas Dominus vertit in vinuni. Et apostolorum paria
iuga conSocians c), iungit Petrum et Andream , fratres non tani carne quam
spiritu. Simon pone maerorem
3)
vel oboediens
4)
interpretatur , eo qiiod
oboedivit voceni Domini dicentis cum Andrea : venite post me, faciain vos
lieri piscatores hominum. Petrus agnoscens interpretatur
5),
eo quod agno-
vit unde ahi discipuU dubitabant. Domino interrogante : vos quem me dicitis
esse? ipse Petrus subripiens cogitationes discipiilorum , respondit
6): tu es
Ghri»tus fihus Dei vivi. Pro quo et noinen d) hoc accepit. Et Cappadociam
atque c) Galatiam
,
Bithyniam pariter et Pontum
,
provinciasque confines
,
dum ludaeis praedicans circuit
,
posterumy) Romam inhistratui^us accessit.
2. Andreas graecum est, latine virihs dicitur
7),
eo quod robustus in
praedicatione sive ad persecutiones pro iustitia tolerandas fuit , et Sc\ tliis
g)
praedicavit. Isti primum vocati sunt ut Dominum sequerentur. Piscatores
et inhtterati mittuntur ad praedicandum
,
ne fides credentium , non virtiite
Dei, sed eloquentia atque doctrina, fieri putaretur. Vocat quippe eos , ut
qui erant piscatores pisciiim, fierent hominum. Sicut enim pisces elevantur h)
de profundo per retem, sic praeeepto Dei homines isdem praedicantibus de
(i) Co(f. snibelur. — b) 2. m. Chanaam. -» c) Cod. 71(1; social. — (l) Cod. iiomiite. — e) Coil. adjiie. Sic e( infra

/) Ita
eod. pro postremiim. —
g) Cod. Scytlias. —
h) Ccd. elebantur..
» pro nobis. Mariae ergo Leatus uterus, sed templuin quinta ia evang. S Grejjorii PP. sed diversa ab liae.
w
ftiit Cliristi. Quid est autem in iIlo,nisi quod su- 3) Huius interpretationis saltem vestidum est in
" per caelos aestimandus est.' ubi quasi in secretiore glossario, quod citat Schleusnerus iii lex.T.N i:;f/.iv
,
" tabernaculo inysterium divinitatis disponitur su-
ay.o-Jut X-Jzr,-/. (?i'oster a
'"^'•c:
po--iiiit.]
»
per caelos. Plane beatus uterus .Alariae oestiman-
4} A
-j^yo obedivit. hmobedio cum accus. ha-
.
dus est qu,a victorem filium Dei ad caelos re-
,,^„,„5
apud alios duos afros scriptores Apuleium
»
misu. Inde ven.t ut pateretur
;
hinc redit ut reg-
«1 Frontonem. Videsis Forc. lex.
»
naus adoretur Inde humiliatus descendit
,
hinc
5) Reap.se apud Hesvchium in lexico : n;..,,- .V.-
•' ad jxitrem glonhcatus ascendit. .Me ius tainen teni- , . r» " •
1 r> 1
•'
j
-
.
..
'u
>'
cii iciu
^^^.^ £!riyr/a)<7ziuy. Et quidem Oriu^enis lexicon red-
»
plum corporis, quam caeli
: residens enim Chri-
j-.t
« •
c;„ Ti

„„.„
.....
.,.,..
ait cmy/uij.i;-j
,
tirra/.o^jx/. Smz dubio entiii ex ori-
» stus m caelis
, ibi est terribilis , nc autem inan-
• 1 • • 1 . j •. • .
„ , . ,.
V- uuiciii iuau
cenianis lexicis haec sunt , de quibus nos in adu.
» suetus; ibi peccata vindicans , hic peccata con- „it; /- n i 1 »• t,
.1 ... .,..'.
i":^^''">
•-""
adS. Cvnllum in psalinos lociiti suiinis. Porroetiam
» donans
;
ibi potestate ludtcis utitur
, hic ner dile- /- •n
'
, x,,r, , , t. 1 ,• .
„»• •
, ,
,
' ^
Cvnlhis in Luc. M 19. apud nos in hac Bibliothe-
» ctiouem inter tratres houoratur ; atque ut simus
„"
nn i- .t -/.., 1 t. . 1 . .
•.,„of
j- . . T.
• .
""""=
ca PP. T. H.
p. 192. Iianc Petri vocabuli interpreta-
» neati qui audiunt verbuin Dei et custod unt. »
, ,•/ . , . - , .
r, . j
tiouein tradit, zttO.-ju-/ r, srr//o-jc. Porro haec di-
1)
Sennonem hunc inter auiriistinianos
retineo,
cimus, non quia nos hisce tricis valde delectemur
,
quia sequens, qui item est inter illos de S. Andrea
,
sedut Auaustini hunclocumluce aliqua aspergamus.
sine dubio ausustinianum se esse demonstrat.
6} .\ugustinus .serm. ed. LXXVI. Petrus aposfo-
2}
Ita cod. In autiquo :.Iatthaei textu
,
quem nos lorum in ordine primu.-! etc. iiiius pro iiudtis de-
edidimus Script. vet. T. IH. pait. 2. p. 257, legi- dit responsorium : tu es Cliristus etc.
tur retiam. lam de hoc ipso te.xtu extat liomilia
7) "Av5e=/« virilitas, d-/S^,io; virilis.

Mallli. IV. is.
118 SERMO LVm. ET U\.
profundis sacculi erroribus rediniercntur. Tres igitur evangelistae piscatores
r. iia. a
dixerunt i)^ nominis innuitationciii solus lolianncs
«)
intulit a). Mcrito crgo
piscatorcs dicuntur, quibus oCliciinn piscandi Icsus ademit
/p),
et misit ut ho-
mincs ad sahitem et crcduhtatcm perducercnt sua praedicatione
;
quia per
• Micr XVI iii
prophetam sio dictnm fuerat de ipsis: mittam piscatores, et piscabuntur eos*.
Totum crgo lioc in apostolis complctum est
,
qui cx piscatoribus cffecti
sunt piscatorcs hoinininn. Sicnt eniiu pisces retibus de marc auferuntur
sic praedicatione apostolica homincs de saeculo toUuntur, et per>'enhint ad
crcdulitatcm hhi Dei. Altera die stabat lohannes, et ex discipuhs eius duo.
Et rcspiciens lesuin andiulantem , dicit : ecce agnus Dei. Et audierunt eum
duo discipuh loqucntcm, ct sccuti sunt Icsum. Istos duos discipulos lohannis,
Andrcain ct Pliihppum fuisse
,
manifcstum cst
,
qui ideo secuti sunt Chrl-
stum dominum
,
ut ahquid ab eo discerent; quod eis ipse dicit: venite post
ine
;
ac si apertius diceret : credite et videte , id est intcUegite. Die quoque
iho inhnninati credidcrunt dominuin Icsum Christum Deum essc. Quod di-
cit
,
hora erat quasi decima
,
quid aliud liora iha decima significabat , nisi
finem testamenti veteris et initium novi ? quia et lohannes figuram legis ve-
teris gestabat ; duo vero isti discipuli dilectionem Dei ct proximi figurabant.
Relicto ergo lohanne , duo discipuh secuti sunt Dominum, quia praete-
f 06 b.
i'euntc legis ligura , advenit novum testamentum
,
quod est evangehum lesu
Christi.
LIX. ITEM UT SUPUA.
coii vat. IS3B..
I . JL/ixit lesus discipulis suis : <c.ecce ego mitto vos sicut oves in medio
Matthx.iG.
hiporum*. » Quia ipse est pastor ovium et maglster, in cvangclio tcstatur
dicens : « cgo suin pastor bonus
;
pastor bonus animam suam ponit pro
loh.xi n.
ovibus suis
*.
)) Merito discipulos suos propter innoccntiain ovibus conpara-
vit ; lupos autem cos signiiicat
,
qui post passiouem Domini apostolos et
ceteros crcdentes propter filium Del persequuti sunt ; inter quos qualiter
ambulare dcbcrent t), praemonet ; estote , inquit, simphces sicut columbae.
Vult ergo Dominus, i/t sicut columba est sine dolo , sine felle, quod cst ama-
ritudo peccati , obhti iracundiae et iniuriarum praesentis saeculi vivamus
,
iter angustum vitae aeternae ingressi
,
(quam, inquit , angusta via est quae
ducit ad vitam
!
) deposita superficie veteris, id est pristinae , ut promissa
divina capianuis. Et astuti , inquit, sicut serpentes. Hic cst quem imitari d)
debemus. Scrjjcns enim certo tempore per foramen angustuni fulcire e) se di-
. citur, ubi cum magno labore deposita exuvia/") veteri, velut novus efficitur.
Cuius astutiam nos imitantes, inter angustum conversationis, velut novi ho-
mines ia saeculo apparcre debemus , in novitate ambulantcs. Est et aha astu-
tia serpcntis. Si venerit in manus se volentis occidere ,
totum corpus suum
plagis et vulneribus tradit , et nihil ahud gestit , nlsi caput integrum custo-
a) Cod. lohannis. —
b) Cod. adimit.

c)Cod. deverent. — rf) Cod. haee est qui imitare. — c) Cod. fuleiri. —/) Cod. ezubiii.
1) Matth. IV. 18. Marc. I. 16. Luc V. 2. 2; loh. L 12.
IX XATALE SANXTI ANDREAE APOSTOLI.
Il9
dire i). Ad quod exemplum et nos proYocainur, ut si tempore praedica-
tionis in manus inimicorum devenerimus a)
,
pro capite nostro , id est pro
filio Dei , totum corpus tormentis et suppliciis , etiam ipsi morti b) . subi-
ciamus; quia caput nostrum Christus est.
2. Iterum alibi dixit lesus ad discipulos : «vos testimonium
perhibebitis c)
de me
,
quia ab initio mecum estis*. Haec locutus sum vobis ut non scan-
loh. x>.2
dalizemini. Absque synagogis facient vos*; sed venit iiora
,
ut qui iiiterficit
' loh xvi
vos , arbitretur obsequium praestare se Deo
;
et baec focient
,
quia non
noverunt patrem neque me. Sed haec locutus sum vobis , ut cum venerit
hora eorum ,
reminiscamiui quia ego dixi vobis 2).» Qiiid? Hoc pertinet ad
iUud quod dixerat : « nunc autem et viderunt , et oderunt me et patrem
meum. Sed ut impleatur sermo qui in lege eorum est
,
quia odio me Iiabue-
f- s^' »
runt gratis. » Eos qui viderunt et oderunt cum testimonio manifestiore con-
"vincit ^/). Imino vero etiam ahquos ex illis, qui Aiderant et adhuc oderant,
ad fidem
,
quae per dilectionem operatur, sui c) manifestatione convertit ; et
tanti sanguinis impie atque inmaniter fiisi indulgentiam perceperunty), ipso
redempti sanguine quem fuderunt. Christi enim sanguis sic in remissione
peccatorum oinnium fusus est, ut ipsum etiam peccatum possit delere /ro-
ptcr quod fusus est. Hoc ergo intuens Dominus dicebat : odio me habuerunt
gratis. Tamquam si diceret: odio me habuerunt, et occiderunt videntes.
Sed tale de me Parachtiis testimonium perhibebit
,
ut eos faciat in me
credere non videntes. Et vos, inquit , testimonium perhibebitis, quia ab
initio mecum estis. Perhibebit Spiritus sanctus
,
perhibel)itis et vos. Quia
enim ab initio mecum estis
,
potestis praedicare quod nostis; qiiod iit modo
non faciatis, ilHus Spiritus plenitudo nondum adest vobis. Ille quippe te-
stimoniuin exhibens
,
et testes fortissimos faciens, abstulit Christi amicis
timorem. Et vos testimonium perhibetis , id est quia Dens sum
,
qiiia ab
initio mecum estis ; hoc est al) initio praedicationis. Haec locutus sum
vobis, id est liaec verba , ut non scandaUzemini , id est ut non negetis. r w. h.
3. In his exempUs praecedentibus docuit Dominus discipulos suos, ut
eum imitando fierent fortiores ; adiciens et promittens eis
,
quod venturus
esset Spiritus sanctus
,
qui de iUo testimohium perhibebit. Et adiciens
quod et ipsi fierent testes eiiis, operante hoc ubique in eis Spiritu sancto.
Deinde quae passuri essent etiam exprimens ait : extra svnagogas facient
vos. Quid aiitem maU erat apostolis expeUi de iudaicis synagogis
,
quasi
non inde se fuerant separaturi , etiamsi eos nuUiis expeUeret ? Sed nimi-
lum lioc voluit deniintiare, quia ludaei Christum non fiieiant recepturi
,
a quo isti non fuerant recessuri : et ideo futurum erat ut foras mitteren-
tur cum illo hii qui esse non possent sine iUo , ab eis qui esse nolent in
«) Cod. devfnimus. — b) Coi. mnrte. — c) Cod. pcrhihitis. —
d) Cod cmvincti.

e) Cod. suae. —
f)
Cbd. perciperunt.
1) Hoc exemplum de columba et serpente pluri- columbae, astttti ut serpentea. Videtur ergo hunc
bus tractat Au;»ustinus in serm. ed. LXIV. Imniodi- quoque suum sermonem deuotare Augustinus.
itrXtaxtM: e.vponendum est vobis
,
quamiis hinc
2) Conferantur sequentia cum Augustini tract,
iam saepc dixerimtis
,
quid sit esse simplices ut XCII. et XCIII. in lohannem.
120
SEUMO LIX.
illo. Discipuli ergo sic in eiini credentes , iit mipleti Spiritii sancto
,
Iioc
est tloiio i;,Tatiae Dei , non sint de nuinero eonim
,
qui ignorantes Dei
iustitiam, et suam volentes constituere
,
iustitiae Dei non siint siihiecti
;
• M.. Mi. '.;!
(ie ({uibus dictiim est
*
: dilexerunt ^loriam Iiominis mix^is quam Dei. Illis
congruit prophetia, quae de ipsis invenitur impleta : « Doniine in Iiimine
viiltus tui ambulahunt
, et in nomine tuo exultabunt tota die , et in tua
jPs. Lxxxviii.
iiistitia exaltabuntiir
;
quoniam gloria virtutis eorum tu es
*.
»
Merito eis di-
cetur
:
extra synagoi^am facient vos
;
illi scilicet qni zeluniDei Iiabent, sed
non secundiim Dei scientiam
;
propter quod ignorantes Dei iustitiam, suamrt)
volentes statuere; et eos expellunt
,
qui non in sua sed in Dei iustitia exal-
tabuntur. Nec expulsi ab hominibus erubescnnt b); quoniam gioria virtiitis
eorum tu es.
4-
Deinde siibicit : sed venit hora, ut omnis qui interfecerit c) vos, ar-
bitretur se obsecjuium praestare Deo. Et hoc facient qiiia non cognoverunt
patrem neque me ; hoc est noii cognoverunt Deum nec ciiis lilium
,
cui se
in vobis occidendis praestare arbitrantur obsef[uium. Qiiae verba Dominus
ita siibicit, tamquam ex hoc consolaretur suos
,
qui de synagogis iudaicis
pellerentur
; renuntians enim quae mala essent pro eius testimonio perpes-
suri. Quid sibi ergo vult extra synagogas facient vos ; sed venit hora.'' Tam-
quam hoc dictiirus fuisset : separabunt illi , inquit , vos ; sed ego vos col-
ligam. Aut separabunt illi quidem vos, sed venit hora vestrae laetitiae. Sed
cum dixisset, absque synagogis facient vos , ideo addidit d): sed venit hora,
et cetera ; ut intellegerent atque gauderent , multos se Christo adquisitu-
f. 100. ),. ros , cum de ludaeorum congregationibus pellerentur; ut eos non suffice-
ret pellere , sed non sinerent vivere , ne onnies ad nomen Christi sifa prae-
dicatione converterent. Iste itaque sensus est in his verbis , extra synago-
gas facient vos. Sed nolite solitudinem formidare : separati quippe a congre-
gatione eoruni , tam nuiltos in meo nomine congregabitis t'), iit illi metuen-
tes ne tenipliim quod erat aputy) eos, et omnia legis veteris sacramenta de-
serantui- , interticient vos, sic fundentes sanguinem vestrum ut Deo se prae-
stare arbitrentur obsequiuin. Nam mori pro Christo nondum erant idonei
apostoli
,
quibus dicebat : non potestis me seqiii modo. Unde primus eorum
Petrus, qiii hoc se iam posse praesumpserat , aliiid expertiis est quam pu-
tabat. Et tanien postea viri et miilieres , et pueri et pnellae, iuvenes et vir-
gines , senes cuni iunioribus innumerabiles i) martyrio coronati sunt.
5. Si ergo in caritate proficiatis
,
quam diffiindit in cordibus Spiritus
sanctus docebit
g)
vos omnein veritatem. Proinde ait, quod vel vos docebit
onniem veritatem , vel deducet h) vos in omnem veritatem. Sed cum disci-
puli prohiberentur , ne docerent in nomine lesu ; sed ipsi dixerunt eis
:
si
iustum est in conspectu Dei vos potius audire quam Deum, iudicate. Non
a) Cod. sua. —
b) Coil eruvcscunt.

c) Cod. iiitcr/kirit. —
rf) Cod. adilcdit. — e) Cod. congregavitis
, et infra provati.

f)
Ita heic cod. ut saepe in alUs codicibus. At in serm. seq. upud. —
g)
Cod. docevit. — A) Cod. deducit.
1) Adhuc observa testinionium Augustini de inO- eypr. XI. de pauc. inartyr frustra niinuere nisus
nito raartyrura
numeio
,
quem Dodwellus dissert. est ; recte in lioc a catliolicis scriptoribus refutatus.
DE NATALE SANCTI ANnBEAE APOSTOI.I.
121
enim
possumus nos quae vidimus et audivimus non loqui
*.
Et illi convocantes

m. iv .,,
eos ,
caesos dimittebant. Et illi quidem ihant yaudentes a conspectu concilii , r. loi. ».
quoniani diii,ni habiti sunt pro nomine lesu contumehas pati. Omui autem
(iie in templo ciiTa domos non cessaljant docentes et evaugehzantes Chri-
stum lesum. Sicut scriptum est
*:
« obturaverunt ora leonum
, extinxerunt

Hei.r. xi. m.
impetuni ignis
,
eftuoerunt aciem gladii , convahierunt de infirmitate
,
iortes
facti suut in bello. Nam et ahi hidibria et verl)era experti insuper et vincula
et carceres , lapidati sunt , secti sunt , temptati sunt , in occisione
gladii
niortuisunt: circumierunt in melotis et in pelhbus caprinis , egeutes , an-
gustiati, adflicti : quibus dignus non erat mundns : in sohtudinibus erran-
tes, et in montibus , et in spekuicis , et in cavernis terrae. Et hii omnes
testimonio fidei probati suut. Sicut scriptum est
*
: non veni pacein mittere Matui. x. 33
in terra sed gladium. Quomodo non venit pacem mittere Dominus, cum
ipse pacem attulerit generi humano ? Et cum ipse diversarum gentium homi-
nes, iuimicos sibi invicem
,
in unitatem fidei adductos
«),
pacificos fecerit b)?
Quando et apostolis hoc rehquerit dicendo
*:
pacem meam do vobis, pacem Moh, xiv.57.
meam rehnquo vobis. Sed hic gladiuin Spiritum sanctum dicit , sicut aho 1. loi.b.
loco manifestat*: et qui habet , iuquit , tunicam
,
vendat , et emat sibi gla- -luc. xxu. 3(
dium. Et Pauhis apostolus gladium Spiritum sanctum ostendit dicens*: ad-

F.piies. v. u
sumite scutum fidei, et gladiuin Spiritus. Hic ergo gladium
,
id est Spirituni,
missurum se in orbem terrarum Dominus diceliat
,
per quein inter parentes
et proximos eos qui crediderunt
, et ihos qui credere nohierunt, inimici-
tias fore c) propter verbum veritatis demonstrat. Et omnia completa tam
in actibus apostolorum , et diversis temporibus facta invenimus; praestante
ipso domino nostro lesu Christo
,
qui vivit et regnat cum Patre in unitate
Spiritus sancti in saecuha .saeculoruni. Amen. Esphcit
1).
«) Coil. adilictus. — b) CoA.fecit.— c) CoJ. viri pio /orc, \e] fieri.
i) Post sancti Augustini serinonem
,
qui est editiis
CCCXXXV, sequitur in co(li'-'e f. 172. !>. sernio
alius, a stilo Augustini prorsus alienus, iniino afri-
cana quadam barbarie totus liorrescens , et intoleran-
dis scripturae mendis scatens. Incipit : inlustris huius
diei praeclara sollemnitas, dilecfissimi Cliristiani,
omnem afidelibus, mentis asperitatem amitlit
,
dum etc. Atque liic sermo non in codice tantum
antiquissinio vat. extat, verum etiam in casinensi
et in florentino, sed ubique iisdeni mendis obscu-
ratus et obrutus. Attamen geinma in iioc latet, no-
inJDa scilicet duorum mnrtyrumiTheogenissociorum,
quae uullum iiactenus ecclesiae monumentum reve-
lasse videbatur ; ac ne Boliandiani quidein in no-
titia S. Theogenis ad diem 26. ianuarii. Theogenes
quidem videtur fuisse martyr hipponensis; quia certe
Theogenes episcopiis hipponensis nominatur a SS. Cy.
priano et .^.ugustino , apud praedictos Bollandia-
nos. Tum vero memoria seu altare S. Theogc-
nis diserle appeilatur in Augustini sermone edito
CCLXXIII- 7. quando audistis dici apud memoriam
sancti Theogenis
, u me vel alj aliquo fratre vel col-
lega meo,ofl'ero tibi sancte Theogenes. Idem vero .\u-
gustini testiinoniuin de ineinoria sancti Theogenis Ilip-
pone, occurret in alio a nobis edendo semine. Xunc
in serinone vaticano cognoscitur illorum martyrium
igne fuisse peractum: hii qui icjnium sua tradiderunt
memhra calori. Tum deuique beatorum martyruni
nomina recitantur : scitote ergo , beati inartijres
Hildaevora, fihila, et Theogcnes. Priora utique duo
nomina barbaricam patriam denotant. ludicent porro
lectores nuin hi duo tantummodo socii fuerint Theo-
genis, an potius plures
, sex nimirum aut etiam tri-
ginta sex,utvarie legitur in martyrologiis. Exin in
codice 3836. post alia inulta,sequebaturin fol. 199. b.
sermo Augustini f/e die iudicii, et illis verbis di-
scedite a me maledicti, qui tainen paene totus ex-
tat in appendice inaur. serm. LXXVIII,ideoque omit-
tendum putavimus. Idem serino legitur etiam in
cod. vat 'i-l.3l. p. 69.
16
1-22
LX. SERMO SANCTI AUGUSTINI DE EPIPIIAMA 1).
cod vat 3Sis
i.X estivitatis nostrae.ut nrobahiliter celebritatem colamus, ratiouem
l. 117. n. h.
'1 '
nosse debemus. Epiphania
,
quam liodie ohservamus
,
graeco nomine ap-
pellata, ostensionem vel apparitionem nostro sermone significat. Ideo au-
tem ostensionis vel apparitionis hic dies dictus est
,
quod se in hac die
manifestis signis Christus Deus noster ostenderit. Hodie enim vel a Magis
stellam illam sequentibus nostri
«)
Christum dominum adoratum esse confir-
mant ; vel aquas illas in Galilaea a Domino in vinum esse conversas. Pro-
xime ergo celehravimns diem
,
quo natus est Dominus ; hodiernimi vero
colimus
,
quo est manifiestatus. ^lanifestavit itaquese, cum inaudito et miri-
iico opere acjuas vertit in vinum. Sicut enim divini operis est naturam con-
dere
,
ita et commutare. Itaque eiusdem rei
,
cuius creator erat , etiam re-
creator
2)
effectus est : quia facile ex alio in aliud transferre opus suum potuit
,
qui hoc ipsum potuerat ex nihilo proferre. Nam cum ageretur celebritas
Mnh. Mp n. nuptiarum, et ut evangelium loquitur*, cum vinum epulantibus defecisset
,
vasa Dominus aquis iussit impleri
,
quae cum impleta essent , iussit hau-
riri. O insigne miraculum
3)! Inter nianus atque oculos ministrorum latenter
caelestis virtus oj)eratur. Res agitur , nec tamen quemadmodum agatur
,
agnoscitur: latet ratio, effectus apparet. Unde istud ? nisi quia omnia quae
vult Deus efficit; nisi quia illius totum posse, solum velle est. Unde , nisi
quia tam magniiica potestas eius est ? Ut non immerito de eodem in ordi-

Ps. xxxu j.
natione totius creaturae propheta testetur
*
: ipse dixit, et iacta sunt; ipse
mandavit, et creata sunt.
2. Mirum hoc quidem ; sed quid non mirum in omni opere suo Domi-
inis noster ostendit ? Sed ut haec ipsa altior mysticus intellectus requirat
,
quid illae siguificabant nuptiae
,
quibus Christus intererat ?
nisi illas utique
quibus ipse Christus ecclesiae iungebatur
,
qui tamquam sponsus procedens
e thalamo suo
,
ad sponsatam sibi promissi iure veniebat ? ubi utique ex
aquis vinum , id est ex gentibus fideles conversione divini operis efficit. Fit
ergo ex aquls vinum, cum fiunt de gentibus clnnstiani ,
de rapacibus largi
,
de superbis humiles, de inpatientibus patientes , de cnidelibus pii
,
de adul-
teris casti. Sic itaque lesus in vinum aquas convertit ,
cum divina opera-
tione qui fuerat iniidelitate vilissimus , fit religione
pretiosus. Et sane audeo
dicere, quia cum utrumque opus Christi sit ,
admirabilior est tamen Do-
mini ista conversio ,
cum ex peccatore facit iustum
,
quam cum ex aqua
reddit vinum.
Quantum enim est in hac operatione homo ipse pretiosior
,
tanto est conversio ipsa praestantior. Ibi mirificas
admovit manus aquae
elemento suo ;
hic homini , id est imagini suae. Ibi aquae species in jvinum et
colore et sapore transfertur , hic vero in hominem b) quod magis mirum sit,
0) Ita cod. — l) God. hnminc.
i] Conferantur in maurina editione sermones sex 2)
Animadvertant
grammalici recrealM- proprio
,
de epipiiania, a CXCIX. ad CCIV, (item noster non trauslato, seusu.
Tat. CXL.
)
qui eiusdem coloris sunt.
3) Conier apud nos serinouem CXVIII. 4.
SERMO LX. DF. EPIPIIAMA.
123
idem lioino : nec tamen idem est, cum exterior
pernianeat in interiore muta-
tus. Dicit Dominus : ego occido ,
et vivilicabo
*.
Quomodo vivificat , sic oc-
cidit. Sed ista est occisio Domini , ista et vivificatio
, cum in uno eodem-
<jue liomine occidit impium , et vivificat innocentem.
3. Igitur , sicut supra diximus
,
hodierna die lcsus Christus adoratus
a Magis creditur
,
qui quidem inusitate refulgentem steham
sequentes , am-
hulaverunt per terram pedibus, per caelum oculis i). Hii itaque
dominum
nostrum lesum Christum cum repperissent
,
procidentes adoraverunt, atque
ohtulerunt numera , aurum , thus
,
et myrrham ; myrrlia hominem indi-
cantes
,
auro regem fatentes
,
Deum thure venerantes. Sed dum offerunt
munera ,
ipsi Deo munus effecti sunt. Tunc adimpletum est quod dictum
est per prophetam : prius quam sciat puer vocarc patrem aut matrem
,
ac-
cipiet viitutem Damasci , et spolia Samariae
*.
Damascenorum gens potens
divitiis , virtutem utique suam Domino dedit , cum ab ea Christus aurum
,
quod gentibus dominatur , accej)it. Spolia vero Samariae , id est genti-
litatis
;
id enim significat accepit
,
dum per ci-edulitatem Magorum vide-
tur utique spoliata gentilitas. h\ Magis enim primitiae gentium consecratae
sunt : in quibus ilhid praefigin-atum est, quod etia postea probatum vide-
tur a Domino salvatorB nostro
, compulsos fide venturos esse gentiles , et
occursuras ex remotis terrae partibus gentes
,
quae Christum lesum domi-
mum et Deum faterentur. Magi eum longe a se posltum expetierunt, lu-
daei apud se natum reprobaverunt. Illi eum adoraverunt adhuc pannorum
obscuritate humilem
,
isti crucifixerunt iam signorum virtute fulgentem.
Quem utique idcirco primum prophetae, et deinde etiam IMagi adnuntia-
verunt
; ut omnis homo inexcusabilis esset qui Christum lesum dominum
non confiteretur. ludaei utique inexcusabiles essent , si non confiterentur
,
(paem etiam prophetae eorum praedixissent. Gentes inexcusabiles essent
,
si non crederent , in quem etiam Magi credidissent.
4.
Sunt quidem qui hoc eodem die Dominum salvatorem nostrum bap-
tizatum putent
2): quod si ita est, nou parvam dies ipse observationis no-
strae celebritatem meretur ; si Dominus et salvator noster nos quos prius
iusserat nasci
,
in hoc die docuit et renasci. Et qnia primum nobis ortum
I) Renedictus XIV. in tonio sno de festis lib. I. qui erat caniis ciim barha pi-olixa et cum coma
;
vap. 11, quod est de Epipluniiia, de .S.S. Magis ioquens, tunicam liabcns hijacinthinam
, et sagitm milleum
;
inemorat etiam ti-aditionem de illoruni iioniinibus, etindiitus erat calciamentis , hyacinthino et albo
quae in ecclesia praeseitim Coloniensi sequioribus commixtis opere pohjmitario varie compositis ; au-
saeculis didita sunt, citato praesertim Bollando T. I. rum quasi regi obtulit. Secundiis Cas/jar nomine
,
pp. 8. 32.3. G64, qua super re Baronius prudenter si- iurenis imberbis , rubicundus , tunicam millenicam,
luit. Ego in vetere codicefvat. qui fuit olim Reginae
et sagum rubeum habens , calciamentis et hiacin-
svecae, in anonymo de Epipliania sermone
, curio- thinis vestitus
, tus secum afferens quasi Deo
,
dig-
sum tractuni legebam
,
quo bonus ille
,
quicumque
ne Deum adoravit. Tertiiis Patizarn nomiiie
,
/«-
fuerit,oratornonuominatantummodo,verumetiam
sciis , iiiger , integre barbatus , tunicam rubeam,
illorum vultus et Testimenta describit. En eius verba. et sagiim album habens , et calciamentis millenicis
ilodie III. Magi ab oriente venientes cum miineri-
indutus, per mijrrham filiiim hominis moriturum
'jHs fesum Christum dominum nostrum invenerunt.
confessus est. Omnia autem vestimeuta eorum se-
J/aec est autem interpretatio nominum de his III. rica erant.
.Uagis. Primus eorum senior
,
Melchior nomine
,
2) ConferanturBen.XIV.in citato opere et capitulo.
12'(
SERMO LXI.
indulserat, ipse qiiotpie instituit etiani nativitatem secundam, in qiia ipse
nostrae salutis anctor sanctificavit aquas
,
quibus homines sanctificarentur.
Honoreinns itaque diem
, Fratres dilectissimi , in quo Dominus sive admi-
ratione signoruni, sive jMagorum occursu lionorificalus
est. IJonoravimus
diem natalis sui
, honoremus et hunc claritatis suae. Sicut enim neqiia-
(juam lex profuerat, nisi secundum altiim Dei consilium
Christns natus pro-
eessisset, ita paruin hominibus contulisset natus
,
nisi fuisset et creditus.
Quamobrem
,
Fratres karissimi, creatorem nostrum , creatorem omnium
,
qui ad nos venire dignatus est , et egit quo possemus credere cum venis-
set
,
qui se filium Dei per prophetas denuntiavit, per Magos ostendit, ver-
bis admonuit
,
signis probavit , iugiter metuamus
,
amemiis
,
desideremus :
hunc salubriter et semper quaerentes, ocuhs et corde flagremus: et quem
IMagi invenerunt in jjannis
,
nos quaeramus in caehs : quem si adoraverunt
adhuc in obscuris latentem , nos glorificemus in sublimi sede regnantem.
LXI. IINCIPIT SERMO AD AEDIFICATIONEM ANIMAE 1).
I . J_/um de bonis operibus frequentius admonemus
,
abquos ex nostris
ad iustitiam vel ad eleemosynam pigros , et ad hixuriam vel avaritiam prom-
tos a) esse cognoscimus
;
paene est ut suspicemur eos, qui tales sunt, futu-
rum iudicium non timere. Et re vera h) , Fratres
,
quando neglegentes et
tepidos Christianos, nec peccata vitare, nec praemia sibi aeterna videmus
bonis operibus providere, qiiid superest nisl ut eos opinemur credere
,
quod
nec bonis praemia , nec mahs supphcia iusto sint Dei iudicio repensanda
"^
Et
vere, Fratres, ipsum in veritate intellegimus Dei iudiciAim timere
,
quem bonis
operibus videmus iusistere. Illi vero qui nec bona opera conantiu- iinplere
,
et lectioni et orationi vacare dissimulant, quid eis prodeest c) quod verbis
adserent fidem , cum probentur <C) factis destruere veritatein
"^
lacobo apostolo
lac.pp. 11.
dicente*: «quid prodeerit, Fratres mei , si fidem quis dicat se habere
,
opera
autem non habeat
.^ Niimquid fides poterit salvare euin ? Si autem frater
aut soror nudi sunt , et indigent victu c) cottidiano
;
dicat autem aliquis de
vobis ilhs , ite in pace , calefacimini et saturamini ; non dederitis eis quae
necessaria sunt corporisy), quid prodeerit ? Sic et lides , si non habeat ope-
ra, mortua est in semetipsa. Ait enim talibus Deus , et omnem infidelita-
tem illorum redarguens dicit : o homines increduli , si non creditis quod
n) Cod. prumtos.

b) Cod. re bera. Item infr.i hitare , bere , hacare ,
biventem , boa ,
ohlibisrar , Intia ,
brebiter
,
bolebas
,
inbitaris , corbus.—c) Ita cod. prudeest, quod et alibi vidiraus. — d) Cod. priventur. — e) Cod. vieto. —/) Ita cod.
4) Inter sermones nominatim in codice S. Augu- Ad tituli voeabulum aedijicationem quod adtinet
,
stino inscriptos , interiacent quatuor cum titulo ad ea ecclesiastica nee insolita locutio est
,
derivata ex
aedifieationem animae
;
quoruni tertius quidem
,
Paulo ad Rom. XIV. 19, et 1. Cor. XIV. 3. et l.
qui incipit rog^o vos , occurrit in editione maurina Tim. 1. 4, ubi oi!(c;?o,u.v; intelligitur i</i7(7«s. Ergo heic
Augustini in appendice num. CCXIX, cum titulo ad iitilitateyn , seu ad
pro/ectum animae. Sic lo-
de extremo iudicio : quem lanien sermonera etsi quitur ipse .\ugustinus epist. CEXXXIX. I. ()uod <e
ceteri editores Augustino deputaverant , Maurini aedificet ad aeternam
salutem.VAe\>\it. CCLW\.^.
rnalunt
coniecturaiiter Caesario donare. lam vero Matrona pia, dives, a monachis non acdifirata sed
hos etiam Taticanos si quis forte Caesario pariter spoliata. Quin etiani capitulum IV. regulae S. Be-
malet inscribere
, is per me quidcm suo libito utatur. nedicti dicitur ia hoc eodem codice vat. 383fi. f. 198.
Cetgruniaugustinianocolereprorsus videnturimbuti. scriptum ad aedificutioncm animac.
AD AEDIFICATIONEM ANIMAE.
125
promisi ,
considerate quod feci caeliim et terram
;
dixi , et facta sunt.
Tu ,
cui promitto
,
non eras , et factus es. Non existentem
facio
,
et vi- t. -m. ,.
ventem decipio ?
2. Adtendite ergo quae dico, et excepturos vos credite
quod promisi.
Sed infirmata et aegrota
,
infelix et ignara
,
dissoluta ac paralytica
cogitatio
et inferior a) incommodaque , mentis obstruit claustra
,
ut cottidie
peccata
transire putentur. Transibit hodie , transit et cras , et aliud cras addes ad
crastinum , et alterum crastinum. Et converti dissimulas ? et non metues
ne tibi mors repentina subripiat ? Nonne homines sub ictu moriuntur ?
QuidZ») tu adtendis ut differas agere paenitentiam, et divinam dissimulas quae-
rere misericordiam ? Dicis quidem : converti lionum est. Si lionum est, cito
liat. Si bonum est cito accipere
,
malum est nunc accipere ? Quare
,
dic
mihi , et bonum confiteris , et accipere non festinas ? Forte dicis milii :
securum me Deus facit. Unde te securum facit ? Quia scriptum est
*
: pec-
jezc«ii xxxin
cator et inicus c) in quacumqtie die conversus fuerit , omnes iniquitates
eius obhviscar. Ecce ubi me Deus securum facit. Habui hesterna r/) die
decem peccata, hodie qnindecim e), crastina forte -XX* Cum ergo verum
sit quod Dominus dicit
,
quandocumque conversus fuero
,
omnia peccata
praeterita et omnes iniquitates meas obhviscitur; quid
/)
me terres? Deus f. m. i.
mihi promittit indulgentiam
,
et tu mihi disperationem
g)
facis ? Negare hoc
non possum , Deum promisisse
;
quare ergo hodie non converteris ? Quia
etsi tardius conversus fuero
,
sic mihi promittit plura dimittere h)
,
quo-
modo hodie pauciora. O securitas vana ! Certe faciebas me securum. Vi-
deo quidem per jiromissionem Dei , indulgentiam tibi promitti ; diem vero
crastinum quis tibi promisit? Et ideo couvertat se unusquisque ad Deum
;
sicut dicit
*
: convertite vos
,
quaerite Deum
;
et cum inveneritis eum , de-

is lv. c.
rehnquat impius viam suam. Convertite vos , male sperantes.
3. Duo sunt enim vitia generis humani
,
quibus pei^eunt
;
ahi sperando
pereunt, alii disperando i). Non estAocmirum; magis miraculum est, perire
homines sperando. Videamus itaque
,
et breviter consideremus
,
qui pereat
sperando
,
et qui disperando ; utrisque quam medicinam offerat Deus.
Disperando perit qui dicit : ego scio facinora , et ego novi scelera mea
;
quando fieri potest ut illa quae feci , dimittat mihi Dens ? Disperando pe-
rit qui dicit : quid prodest i) quod dicis ? iam faciam quidquid possum ; lioc
perdo quod non facio. Sic me damnaturus est Deus pro uno p^ccato
,
quomodo pro multis peccatis. Et ideo si illam vitam non habiturus sum
,
vel istam perdere nolo. Qnare ergo non faciam vokintates meas ? quare r. 2.,*.
.
iion expleam lil)idines meas? Disperando perit. Alius timens praecipitiuni k)
disperationis, incipit perire sperando.
Quomodo sperando?Quandocumque,
inquit
/),
fuero conversus, totum mihi Deus promittit dimittere /tz). Spero
1) Loquitur eodein fere sensu Augustinus cnarr. in ps. CXLIV. n. 11.
a) Cod. intcrior. — b) Coci. qiiiu. — c) Ila cod pro iniquus. —
d) Cod. extcrna. — e) Cod. quindeci , ut nunc etiani Ilali
pronunciant.
-/) Cod. quit. Contra inferias derelinquad. —
g) Ita cod. disp. ut Itali loquuntur. —
h) Cod. demittere.
-
i)ita
lieic cod. non prodeest. — k) Cod. praecipitio, — l) Cod. inquid. —
vi) Cod. demittcre , et mox demitlit.
126 SERMO LXI. ET LXII,
in ipsius misericordia quia totuni milii dimittit. Et differt
«)
de die in diem
,
et subito intrat illi dies extremus mortis , et perit dilatio
,
et restat dam-
natio. Ad ambos itaque scriptura loquitur. Disperando volebas perire ?
jEzccii.xxxiii
^yf]j nominum dicentem
*
: nolo mortem impii
;
quantum ut revertatur
,
et vivat. Mori volebas? redi , et vive. Si te Deus perire velit, peccantem
tolleret, quando tanta peccasti. Sed adhuc vivis , ad paenitentiam invita-
ris
;
et haec tibi disperanti Deus dicit: nolo mortem impii. Tu vis mortem
tuam, ego nolo. Non te fecisti , et disperando peristi. Deus autem et cum
non esses fecit te
,
et postea perditum quaesivit te
;
et per sanguinem tilii
sui invenit , et redemit te , et ipse tibi clamat remedia ad praecipitia di-
sperationis
;
redi
,
quia nolo mortem impii
;
quantum ut revertatur et vivat.
Coepisti perire, redisti a praecipitio disperationis. Sed velut /») in medio sta
;
nolo te ire in contrarium c) : nec de peccatis tuis desperatione d) diffidas,
nec de vita longiore confidas. Convertere ergo.
f. :i>4. b.
4. Sed dicis: cras, inquit , me converto c). Quare non hodie.^^Et quid
mah si cras? Immo quid mali si hodie? Ego scio quia longa erit vita mea.
Hoc scio quia Deus non promisit. Mathematicusne forte longam vitam tibi
promisit
,
qui cum quo pereat quaerit ? Sed ad extremum dico : longa
erit vita tua , concedo
;
si longa erit , bona sit ; si brevis , et ipsa sil bona.
Nam quid te offendit vita tua
,
quam solam vis habei'e mahun , ut inter
omnia bona tua sohis sis malus ? Sed dic mihi , Frater : numquid nosti
quantum temporis victurus sis ? Aut ubi mihi legis , indulgentiam te acce-
pturum , si te non correxeris ? Legis ahquando longam vitam tibi esse
promissam ? Aut forte cum morte pactum fecisti ? Fero
,
quia centum annos
vivis
;
adde et decies -C'; quid prodeerit ? Nam et ipse Adam si adhuc
hodie viveret
,
paucos annos vixerat
,
quia omnes finierat. Esto ergo cor-
rectus , esto paratus , et non timebis diem ultionum tamquam furem qui dor-
mienti effodiat parietem. Ergo audi qui disperando volebas perire
;
audi
•itacod scriptuiam quomodo disperando cum
*
perire vehs. Aitautem: nolo mor-
tem impii
,
quantum ut revertatur et vivat. Si redisti ad reparationem ,
sic
f. 305. a. audi ut redeas a perversitate , et constituaris in spe bona. Audi quid tibi
dicit Dominus male speranti et cottidie differenti : ne tardes ,
inquit
,
con-

Eccii. V. 8. verti ad Deum, et ne differas de die in diem
*.
Verba Dei sunt i), non mea
;
non a me haec auditis
,
sed ego vobiscum audio : ne tardes , inquit ,
con-
verti ad Dominum. Tu vero respondesy) cras. O vox corvina 2)!
quomodo
a) Cod. dif/erel.
— b) Cod. velud. — c) Cod. contrario. — d) Ita heic cod. desp. — e) Cod. mc convertor. —
/)
Cod.
rcspondis.
1) Vides ab Augustino librum Ecclesiastici ver- Cras cras,corvivoxest.hem
serm.ed.CCXXW. 4.
bum Dei appellari; cuius auctorilatem recipit , eum- Quanclo corrigis? quando mutaris? Cras
,
inqitis.
que inter proplieticos collocat etiam de doctr. cli. Ecce quotiens dicis , cras cras
;
factus es corvus.
II. 13. At hodierni l)iblicae sectae homines
,
libruin Ecce dico tibi.facis vocem corvinam
,
occurrit tibi
hunc de sacro corpore abscindere audent. ruina. Denique enarr. in ps. CII. n. 16. Sunt qui
2) Augustinus serm. ed. LXXXII. 14. Ipsa res praeparant confessionem et differunt , etfitinillis
est qttae multos occidit , citm dicunt , cras cras
,
vox corvina, cras cras. Corvits de arca missus
,
et subito ostium clauditur. Remansitforis cum voce non est reversus. Non qitaerit Deus dilationem in
corvina, quia non habuit gemitum columbinum. voce corvina , sed confessionem in voce columbiiia.
AD AEmFICATIONEJI AXIMAK. 127
corvus de arca dimissus nou est reversus. lam senuit, et dicit cras cras.
Vox
corvina est , caput
«)
album, et cor nigrum. Corvus de arca dimissiis
non redit , columba redit. Pereat ergo strepitus corvinus
,
et adsit gemitus
columbinus.
Clamat tibi , et consulit h) tibi
, ne tardes c) converti ad Domi-
num
,
et ne
differas de die in diem. Subito enim venit ira eius , et tem-
poi-e vindictae
disperdit te. Haec enim, Fratres karissimi , si cum grandi
timore et
soUicitudine cogitatis
,
ad paenitentiae d) remedia et eleemosyna-
rum medicamenta
animas vestras Deo auxiliante convertatis
,
ut ante tri-
bunal Christi non damnandi sed coronandi feliciter veniatis. Amen.
LXU. ITEM ALIUS SERMO AD AEDIFICATIONEM ANBIAE.
I. JL/ocet nos Salvator noster in sancto evangelio
*
,
quod nunc lectum
fMlttri.^virii:
est : intrate per angustam portam
,
quia lata porta et spatiosa via quae
ducit ad perditionem, et multi sunt qui intrant per eam. Quam angusta
f- iw.. b.
porta et artata via e) quae ducit ad vitam , et pauci sunt qui inveniunt eam
!
Duas esse , ut videtis , Dominus' vias docuit , unam angustam
,
alteram
latam
;
unam vitae
,
alteram mortis. Fugite ergo vos, dilectissimi ,
viam mor-
tis , ne in aeternum pereatis ; eligite viam vitae , ut in aeternitatem vivatis.
Lata enim
,
inquit/), et spatiosa via quae ducit ad perditionem. Quae est
haec via lata.-^ Quae.'' nisi saecularium voluntatum
g)
atque vitiorum? Quare
lata dicitur ? quia per eam a A) phirimis ambulatur. Sicut enim tei restris via
quaecumque lata est , multas ad ainbnlandum turbas hominum recipit et
invitat
,
sic vitiorum via ideo- lata dicitur
,
quia multos in vitiis ambulare
delectat i). Ergo, dilectissimi , fugite viam latam, hoc est fugite viam turpem
atque vitiosam. Fugite viam ebrietatis ; et ipsa enim lata est
,
quia omnes
recipit ebriosos. Fugite viam inpudicitiae ; et illa enlm lata est
,
quia omnes
recipit inpudicos. Fugite viam cuj^iditatis
,
quia omnes qui ahena
rapiunt,
per viam cupiditatis incedunt. Fugite illam viam quam multi secuntur,
quam
multi diligunt; multi enim, inquit Domiuus
*
,
vocati, pauci autem electi.
• Matii.. xx. i«.
Non vos societas atque exempla delectent hominiim
plurimorum
,
quia
plures sunt qui peccata amant, quam qui iustitia
delectentur.
Sed nielius
f. aou. a
est cum paucis ire ad regnum caeleste atque perpetuum,
quam cum
multis
ad mortem et supplicium sempiternum. Melius est ut vos paucos
sequa-
mini bonos
,
quam multos malos
;
quia melius est cum
paucis ire ad vi-
tam, quam cum multis in gehennam.
Quam arta ergo ,
inquit
Dominus,
et angusta via quae ducit ad vitam ,
ct pauci sunt qui invenmnt
eam
.
De
illa enim superiiis lata via dicit : midti sunt qni
ambulant
per illam. De
hac autem angusta via, pauci sunt qui inveniunt
eam.
Unde intellegere de-
bemus
,
quod haec angusta via non sohim
laboriose
ambulatur
,
sed etiam
«) Cod. capud.
-
b) Cod. comolat.
-
c) Cod. lardis.
-
d) Cod.
paemtenUam.
- e) Co.l. bia
,
et mox bitae
,
bos.
-f)
Cod.
inquid,
et mox adtjue.
-
,j) roluntas et voluptas , non raro confundi in codd. vidi. - h) Dcest a in cod.
I)
Tractat hoc aroumentuni
Augustinus
etiam in seriiioue
edito CXI.
128 SERMO LXII. ET LSIII.
tlifficile inquiritur. Nam cum dicat, pauci sunt qui inveniunt cam , osten-
dit quod multi sunt qui eam quaerere videntur, sed pauci sunt qui eaiii
invenirc mereantiir. Quare pauci inveniunt , cuni multi quacrant a) ? Utique
quia niulti quaeruntZ»), sed non aequaliter quaerunt ; alii enim quaerunt
diligenter, alii neglegenter: sed non inveniunt, nisi qui diligenter quaerunt.
2. Ecce enim nunc multi sunt in ecclesia , et omnes aut
<?)
per ipsum
,
quod ad ecclesiam veniunt, salutem quaerere videntur. Sed numquid ae-
qualiter quaerunt? Non enim quaerit viam salutis
,
qui ebriosus est, etsi
ecclesiae limen ingreditur : non quaerit viam salutis, qui avaritiam cl) sequi-
tur
,
licet in ecclesia esse videatur : non quaerit viam salutis
,
qui liomi-
f. 2uii. b. cidio, polluitur e): non quaerit, qui inpudicitia sordidatur. Omnia enim haec
vitia , viae mortis sunt. Et ideo qui in via mortis ambulant , viam vitae
penitus non requirunt. Unde est quod Salvator dicit in evangelio, paucos
esse qui invenianl angustam viam. Si pauci autem sunt , ergo vix inve-
niuntur; ergo quasi abscondita cst ac latet. Et verum , dilectissimi , latet
quidem non in una re , neque in uno loco , sed in rebus multis et in
virtutibus multis. Latet enim primum in fide , et in credulitale
;
quia in-
venire viam' vitae non valet , nisi qui fideliter credit ; secundum illud :
nisi credideritis , non intelligitisy). Sicut ergo intellegere aliquis Deum non
potest , nisi ante crediderit, sic pervenire ad vitain non potest, nisi fide
ducente
g)
penetraverit. Hac ergo ratione., dilectissimi
,
latet via vitae in
I. cor. VI. 10.
fide
,
latet item A) in castitate : inpudici enim, inquit apostolus
*, regnum
Dei non possidebunt. Ergo si inpudici ad vitam non veniunt , nisi quis
castus fuerit , vitam peqDctuam minime videbit i). Latet quoque haec via vi-

Toi). xu. 9
tae et in eleemosynis k) et largitate. Eleemosyna , inquit scriptura
*, a morte
liberat homines. Ergo avaritia mittit in mortem. Si ergo ,
dilectissimi
,
unam vultis quaerere et invenire bonam viam , haec diligite, haec tenete
,
quae in se continent viam vitae. Qui per viam vitae istius ambulaverit,
(.207,1.
in lumen intrabit aeternum, et vitam possidebit perpctuam. Amen.
LXIII. ITEM ALIUS SERMO AD AEDIFICATIONEM ANIMAE 1).
cod. v.jt.^ 383(!.
j Jp ratres karissimi , caritatem vestram admoneo ,
et consilium dare
praesumo, et licet ad plures , Domino inspirante, profecerit admonitio no-
stra , timeo tamen ne sint aliqui qui aut minus faciant quam possunt
,
aut forte nec faciant. Sed dicit aliquis
,
pauper sum etc.
a) Cod. quacTunt.

h) Cod. quaermt. —
c) Ita cod.

d) Cod. iibarUiam. Nam b pro v saepe etiam in siiperioribus
itemque iu sequentibus.

e) Cod. polluetur.

f)
Ita cod.

g) Cod. dkentL: — h) Cod. aulem. — i) Cod. videvit
,
ct mox
liverat
, et inlravit possidevil , v pro b. — K) Cod. elem. heic et alibi.
1) In appendiceS. Augustini ed. maur. n. CCCVI. cognoscimus, liunc in aliis codicibus reapse Augu-
legitursub titulo de eleemosyna sermo, quem Mau- stino fuisse iuscriptum: deinde inter primam etse-
rini e sermonum corpore ad calcem quasi impro- cuudam editi sermonis sectionem ,
codex noster in-
batum reiecerunt. Atqui in nostro antiquissirao co- teriectam habet aliam sectionem
,
quae in editione
dice idem legitursub titulo ad aedlficationem ani- desideratur. Superest igitur ut dos partem saltem
mae. Quid ergo hinc sequitur? Videlicet primum omissam iuiic sermoni restituamus.
AD AEDIFICATIONEM ANIMAE.
129
3. Fratres dilectissimi , si laboi^amus pro carne nostra , laboremus et pro
anima nostra. Si currimus jjro carne, j/ ornamus carnem
,
quam post pau- f.i cod. vat.
cos annos, aut forsitan a) dies, vermes devorabunt in sepulchro; quanto nia-
gis non debcmus despicere animam nostram
,
quae Deo et angelis in caelo
praesentatur ? Cogitemus, Fratres, quia quod caro copiosis deliciis satiatur
t- iii »
et abundanti vino inficitur, nimls pabulum luxuriae ministratur , esca vei"-
mium ministratur ac providetur. Item rogo vos , Fratres, aspicite ad sepul-
chra divitum
,
et quotiens iuxta illa transitis, considerate et diligenter respi-
cite ,
ubi sunt illoriuu divitiae
,
ubi ornamenta
,
ubi anuli vel inaures , ubi
diademata pretiosa, ubi bonor vanitatis, ubi luxuriae voluptas, ubi expecta-
cula b) vel furiosa vcl cruenta vel turpia.'' Gerte transierunt haec omnia, tani-
quam umbra. Et si paenitentia non subvenerit c), sola in perpetuo obpro-
bria et crimina remanserunt. Considerate dihgenter et videte superborum
sepulchra , et agnoscite quia nihil in eis ahud , nisi soh cineres et foetidae
vermium rehquiae remanserunt. Haec ergo, o homo , diligenter «idtende,
et dic tibi , tu ipse loquere tecum : o miser ! et iste ahquando pro cupi-
ditate currebat ; et iste dum viveret in saeculo , hbidini serviebat ; et ecce
niliil ex illo
,
nisi foetidi et horribiles pulveres remanserunt. Si velis , o
homo
,
audire , ipsa ossa tibi arida poterunt praedicare. Clamat ad te piil-
vis alterius de sepulchro. Ut quid infelix
,
tantum pro saeculi cupiditate
' ^'^. b.
discurris ? Ut quid superbia vel luxuria infelicia colla sumitis ? Ut quid
te ad serviendum crudelissimis dominis, id est vitiis et criminibus tradis?
Clamat ad te mortuus de sepulchro : adtende me
,
et agnosce te ; consi-
dera ossa mea , et vel sic te horreat luxuria vel avaritia tua. Quod tu
es
,
ego fui
;
et quod ego sum
,
tu eris. Si in me permansit vanitas
,
vel
te non consumat iniquitas. Si me luxuria inquinavit , vel te castitas ornet.
Vide pulverem meum , et relinque desiderium malum. Rebus ergo ipsis
ad nos claniat mortuus de sepulchro; et ideo quantum possumus auxiliante
Domino laboremus , ut aliorum vulnera nobis conferant sanitatem
;
et pe-
reuntium mors nobis proficiat ad salutem. Sed hoc tunc optime iieri potcst,
si plus pro anima quam pro corpore solliciti sumus ; ut cum caro nostra
vermibus devorari coeperit in sepulchro, anima ornata bonis operibus ab
angelis elevetur in caelum. Nam si nos deceperit conscientia nostrae car-
nis
,
duplicem ruinam et animae et corporis sustinebinuis ; ut et d) caro
nostra putrescat in sepulchro , et anima nostra torquenda tradatur in tar-
taro. Ecce quales nobis praedicationes c) cottidie mortuorum cineres vel ossa
proclamant i).
3. Et ideo
, o anima
christiana
,
etc. r. :ji3. a
«) Cod. forsitam, quod pt alibi vidi. — b) Ita cod. pro sperlncula
, ut alilu cxpecto pro speclo. — c) Cod. suhrciiirit. —
(() Cod.
el cum, — e) Cod. qualis nos praedicationis.
1) Hactenus codicis vaticani additamentum
,
quod ab aliis
, taniquani Aiigustino suppositus. iNondum
quomodo in iioc vetus exemplar irrepserit, vel ab tamen lii viderant antiquissimum codicem vat. Ce-
aliisexfiderit,
divinare non possumus. Nihilominus teroqui ne nos quidem hunc pugnaciter Augu-
sermo
suspeetus fuit Lovaniensibus ,
reiectus utdixi stino vindicanius.
130
LXIV. I^XIPIT SKRSIO SANCTI VUGIISTIM DK NATALE SANCTI CVPRIANI 1).
vat. 1836. I . JL^uplex gemnia in sancto Cypiiano praefulsit , Fratres dilectissinii
,
f. -2.3. a.
sacerdotii pariter et niartyrii : et invicem se decorant , dum in episcopo
clara est vita , et mors in martyre pretiosa. Quam beatum gessit sacerdo-
tium
,
cui conclusionem fecit dulce martyrium , et securitatem dedit victoria
triumphorum ! Ut qui ante pro populo sacrificium Deo ofTerebat, modo au-
tem se ipsum offerret a) quod hal)ebat. Assolens h) angehis veniens, de turibu-
lo c) precum eius offerebat incensum ad supernum altare ante sedis tlironum.
Modo autem ipsum levavit in aula caelorum. Praecedunt ceterae potestates
pontificem simui et martyrem , ut quem circumdabat popuhis sacrificium
offerentem , modo eum coronaut d) angeh confitentem. O delicata e) passio,
et gloriosa confessio ! Unus ictus gladii secantis separavit caput a niembris
,
et iunxit capiti Salvatoris. Absolvitur vinculo carnis
,
et cum triumpho in
caelo levatur ab angehs. Interrogatus sub lenitate crudehter , respondit sub
patientia fortiter. Sacrifica , inquit, diis romanis secundum praeceptum im-
peratornm. Ad haec sanctus Cyprianus i'espondit : chi'istianus suni et epi-
scopus , et non cognovi ahum Deum nisi unum et verum
,
pro quo paratus
r 523. b. sum diversis poenis iudicari in saeculo/"), quo possim in futura resurrectione
habere spem in perpetuum. ludex. dixit : vis ergo exsul Curubi
2)
proficisci
,
an romanas colere caerimonias ? Sanctus Cyprianus respondit : proficisci
Corubi impelhs, sed nego quod suades : exsihum meum comitabitur Chri-
stus, qui est princeps martyrvim et pontifex sacerdotum. Proficiscitur exsul,
sed virtus in martyre iam destinata
g)
non defecit in sohtudine
,
quia Chri-
stum habuit comitem. Contenisit terrena , ut iin^eniret caelestia ; reliquit
temporaha
,
ut possideret aeterna. Stetit in proelio miles h) Christi, fidoi arniis
indutus, et contra atroces hostes fortiter dimicavit : fidei lorica vestitus pu-
gnavit
;
et vicit non feriendo , sed patiendo ; vitamque nioriendo, quam op-
tabat, accepit a Deo aeterno. in precibus suis cotidie
/)
dicebat cum pro-
XXVI. 13. pheta David
*
: credo videre hona Domini in terra viventium. Et iteruni di-
ps. xLi 3. cebat
*
: quando veniam et apparebo ante faciem Dei ? Ut acciperet ilhid
quod nec oculus vidit , nec auris audivit , nec in cor iiominis ascendit
,
quae praeparavit Deus diligentibus se.
2. Revocatur ab exsilio
,
ut auditus fuisset in secundo. Erat in custodia
r. 221. a.
carceris , et satagebat de custodia castitatis. lubet sacras virgines custo-
n) Cod. offerH.

6) Ita cod.

c) Cod. turabulo.

d) Cod. coroncnt.
— e) Cod. dedicata. Sed in vita Cypriaivi legitur
delicala cuslollia
,
quasi Ubera, aut iucutida.

J)
Cod. meculum.

g) Cod. distinala.
— h) Cod. milex
,
ut alibi iuterdum.
— ()
Alibi cotlidie.
1) In cod. f. 21G. sermo S. Augustini de S. Cypria- 2) Pontius in vita S. Cypriani. Ut iioii. exulem fan-
no: Frater kar. diel tam grati etc. qui est mau- lummoclo Curubi, secl et martijrem possideret.
rinus editus CCCXII. Deinde f. 219. item de S. Cy- Item in actis passionis eiusdem S. Cypriani. Pafer-
priano : sanctissimus et solleinnissimus etc.
,
qui est nus proconsul dixlf: potcris ercjo cxul ad iirbem Cu-
maur. ed. CCCXIII. Postea de eodem : gloriosissi- rubitanam proficisci?
Cijprianiis episcopus dixit
:
m?w!o)Vym, idestniaur. ed. CCCX. Quartolocohic proficiscor. Conferatur etiam sermo edit. CCCIX.
ineditus duplex gemma etc. Ex quo sermone multa Porro de liac urbe, quae fuit in provincia proconsu-
sumpsit auctor passionis S. Cvpriani ( vel viceversa ;. lari , legatur Morcellius Afr. cli. T. l. p.
149.
T)E XATALE S. CYPRIANI. ITEM SS. C. ET I).
\']\
diri , ne esset iii illis observatio caritatis , naufragiuni castitatis i). Ante ia-
nuam carceris iacebat populus christianus excubias tacientes pro pastore
,
somnum a) contemnentes pro patre , cupientes decollari cum martyre sa-
cerdote. Iteratur episcopi audientia , ut possit consummare
coronain : ae-
gre
2)
index loquitur, et martyr fortissime confitetur. Scribitur in tabula
sententia capitalisS)
calamo crudelitatis, et corona ei reservatur in caelis. Agit
Deo gratias decoUandus , eo quod de saeculo fuerat transiturus. Clamabat
turba fideHum diceiis : et nos cum eo decollemur, ut in die redemptionis
cum illo invenianiur. Optabant filii in affectu caritatis perferre cum patre
martyrium
;
sed nonnisi ipse praecessisset ad Deuni , cupiunt iilii sequi pa-
trem. Cupiunt dulces ramusculi sequi radicem
;
et ad locum sententiae cum
lacrimis deducentes , extremum patris spiritum amore excipere cupientes.
Expoliatur birrum^), et vestitur martyrium: fixit passurus genua in terra,
qui liber stabit ante tribunal Christi , ut recipiat mercedem plenissimam
pro sanguine , et repetat capiit b) a capite. Explicit
5).
LXV. INCIPIT SERMO SANCTI AUGUSTLM DE >ATALE SA^CTORUM COSMAE ET DAMIA.M.
1 . j3eatorum germanorum Cosmae et Damiani celebremus hunc diem
non profanis ritibus paganorum
6)
, sed tranquilla devotione fidelium ; in
quo alieni cives , nostri facti sunt patroni
;
quia qui misit primum apostolos
in carne , ipse nunc hos misit in spiritu viventes
;
quia illas terras in
corpore inlustrarunt
,
istas mortui visitarunt. Sed mortui non visitarent
,
nisi et inortui viverent. Ideo cinis latet , beneficia patent. Et quia nos in
grandi vaUtudine eramus , ideo tales mefUci missi sunt
,
qui nos et ab
incursionibus diaboUcis
,
et a morbi infirmitatibus Uberarent. Nam divina
potestas cum discipulos post resurrectionem mitteret
,
hoc primuni con-
mendavit , ut in eius noniine intirmos curarent , mortuos suscitarent , dae-
monia eicerent , caecos inUiminarent , semper de nostra infirmitate
,
utpote
misericors , itineris sui curas gerens : et tales post suam ascensionem ele-
git, qui per artem terrenam conferrent c) l)eneficia divina. Hoc utj)ote sum-
ma peregit potestas
,
qui sua ineifabiU voce pro
7)
ni Cod. somnium. —
b) Cod. ciipud.
— c) Cod. conUreiit.
1) Passio cit. ///«c ( ad carcerem )
«/itfmH'; /)o/>i^- rum seu birrus laceriiae genus fuit.
lus fiatrum convenit. Et cum hoc sancius Cijpria-
.j' Postliinc sequitur in codice senuo alius de nat.
nvs comperisset,
custodiri puellas praecepit. S. Cypriani , incipiens: isfum nobis fcstum cliem
,
2) In altero passionis exemplari : proconsul sen- qui est editus maur. CCCXl, in cuius c-ilce ita co-
tentiam vix et aegre dixit.
dex noster f. 2.31. explichist sei!MO.\es sancti'
.3) Sententiae verba fuerunt: Thascinm Cijprianum augustini de natale sancti cvpriani ^umero
gladio animadijerti placet.
qui.xqde; quot admussim lesebat 1'ossidius. Po:to
4] Birruin
, seu bijrrum , ijenere neutro usurpat legendus est etiam pulclier S. Eulsentii de S. Cy-
S. Augustinusetiam insernioneed. CCCLVL !3.
Of- priano sermo , in eius editione n. VI.
ferat mihi bijrrum pretiosum
;
forte decet episco-
6) Augustinus epist. XXIX. 9. Turbae gentilium
pum
,
quamvis non deceat
.4ugustinum, id est ho- dies festos ciim idoHs'suix solebant in abundaiitia
minem
pauperem
, de
pauperibus natum. Ilinc epularum et ebrietate cousitmere.
etiam apparet, nonnisi glossam esse in passione Cy- 7) Deest abliinc in codice integer quateriiio. Do-
priani : ibi se lacerna hirro expoliarit ; nam bir- lemus autcm liuius dcfectum sermonis, ex cuius
Cod.
Cod. vat. .W3B.
132
LXVr. INCIPIT SKIOIO SANCTI ATIGUSTINI DE NATALK SANCTAE VICTOUIAE I).
I . Xiefiili^et et piaeminet inter comites et martyres et nieritum et no-
men sanctae Victoriae Domini lamulae : nam ibi est corona gloriosior, ubi
sexus infirniior
;
quia profecto virilis animus in feniina maius aliquid fe-
cit
,
quando sub taiito pondere passionis fragilitas feminea non defecit.
Bene inliaeserat uni viro, cui virgo casta unica exhibetur ecclesia ; bene
,
inquam
, inhaeserat illi viro
,
a quo virtutem traxerat qua resisteret dia-
bolo
;
iit femina prosterneret inimicum
,
qui per feminam prostraverat vi-
rum. Ille in ea apparuit invictus
,
qui pi'o ea factus cst innrnuis. Ille
enim eam, ut meteret, fortitudine implevit, qui eam ut semmaret, semet
ipsuni exinanivit. Ille eam ad hos honores laudesque perduxit
,
qui pro
ea opprobria et crimina audivit. Ille fecit feminam fideliter et viriliter mori
,
qui pro ea dignatus est de femina misericorditer nasci. Delectat autem pia
mente tale spectaculum contueri , beatam Victoi'iam in viruin perfectum
adversus diabolum in illo certamine currere in mensuram aetatis plenitu-
dinis Christi. JMerito et ille vetus ac veterator inimicus , ne ullas praeteriret
insidias
,
qui per feminam vicerat virum
,
quia viriliter secum agentem
feminam sensit
,
per virum eam superare temtavit
,
per iudicem scilicet
saevum
; cui beata Victoria nec ad tempus cessit : opitulabatur enim ei
quem virgo pepererat
;
et ideo illa interioris hominis cautissimo et firmis-
simo robore omnes eius optudit insidias
, impetusque confregit in militia
regis Christi.
2. Quid gloriosius liuic feminae
,
quam viri mirantur ? Sed hoc illius
potissimum laudis est , in quem credens secundum interiorem hominem
,
nec masculus nec femina invenitur
,
ut etiam in liis qiiae sunt feminae
coi'pore, A-irtiis nientis sexuin carnis abscondat ; et in membris pigeat co-
gitare, quod in factis non jDotuit apparere. Calcatus est draco pede casto,
et caput serpentis antiqui
,
quod fuit praecipitium feminae cadenti
,
gra-
dus factus est ascendenti. Qiiid hoc spectaculo suavius.'' (juid hoc eerta-
mine fortius? quid hac victoria gloriosius.'' Tunc certe cum bestiis sanctum
corpus obiceretur
,
toto amphitheatro fremebant gentes
,
et populi medi-
fragniento cognoscimus, cultum horum inartyrum Jii/c serjid piyet , non vis adkaerere fictoriae? Sic
in Africa quo()ue extitisse. Nec niirum ; sunt enim etiim nobk sanctonim viginti martijrum series re-
hi martyres toto orbe celeberrimi , ut ipsorum histo- citata e.st. Coeplt ab episcopo Fidentio
,
ctausit ad
riae docent ; nosque ipsi iuvenilem orationem de fidelem feminam sanctam fictoriam. Initium a
iisdem olim declamavinius. fide, finis ad victoriam. Ibi vero in paginae calce
1) Victoriam sub Decio Romae martyrem celebrat scribunt Maurini; < in theodoriceusi : et remigiensi.
tum carmine tum prosa Athelmus de laud. virg. in
» ms. post superiorem sermouem ( id est CCCXXV.
)
Bib PP. Lugd. T. XIII.
pp.
19. et 47, sed gladio » subsequitur cento quidam diversis constaus Au-
interfectam, non oblatam feris in amphitheatro, dicit. » gustini excerptis, cui tittilus: item scrmo beatiAu-
Inter memoiatos a Possidio Augustini sermones po-
» (justini episcopi in natati sanctae l ictoriae marty-
stremo prope loco ponitur in natale sancti / ictoris. » ris.« Reapse in serraone edito CCLXXX, qui est de
Nuin ergo suspicari lieet scribendum esse ibi rictoris SS. Perpetua et Felicitate, suiit insignes aliquot huius
pro fictoriae? Sed certe de hac S. M. Victoria lo- nostri sermonis partes: neque tamen dubitamus quiu
quitur Augustinus in serm. ed. CCCXXV. I. Iinpar Augusliuus de sancta quoque Victoria coneionatus
es piiellis? impar es sancfae /alerianae? Si ad- sit, ut citata eius verba satis innuunt.
SEUMO tXVI. DE NATALE S. VICTORIAE. 133
tabantur inania. Sed qui habitat in caelis inridebat eos , et Dominus sub-
sannabat eos
*.
Nunc autem posteri illorum, quorum voces in carnem niar-

ps ii.
:
tyrum impiae saeviebant , merita martyrum piis vocibus laudant. Tunc
tanto concursu hominum ad eos occidendos cavea crudeUtatis impleta est,
quanto nunc ad eos honorandos ecclesia pietatis impletur. Omni anno
spectat cum reUgione caritas
,
quod uno die cum sacrilegio commisit impie-
tas.
Spectaverunt et ilU
,
sed longe dissimiU voluntate : ilU clamando facie-
bant
,
quod mordendo bestiae non implebant ; nos autem et quod fecerunt
impii
miseranuir
,
et quod pii passi sunt veneramur. lUi mortua laetati
sunt corpora martyrum
,
nos mentes mortuas dolenius iUorum. lUi sine
hmiine fidei martyres putarunt extinctos, nos fidelissimo intuitii cernimus
f 2«. b.
coronatos.
Denique illorum insultatio , facta est nostra exsultatio. Martyres
Christi pro nomine ac iustitia Christi
,
nec mori nec dolere timuerunt
:
vicit in eis
,
qui vivit in eis ; ut qui non sibi , sed iUi vixei'unt , nec mortui-
morerentur. Ipse eis exhibebat spiritales deUcias , ne sentirent molestias
corporales, quantum non defectioni sed exercitationi sufficeret. Quibus cum
resohxtae his vincuUs animae martyrum quievissent, post labores periculosi
certaminis triumphis angeUcis refectae , non eis dicetur , implete quod
iussi
,
sed accipite quod promisi. Qua nunc iucunditate spiritaUter ejiu-
lantur, quam securi in Domino , et quam subUmi Uonore gloriantur,
quis terreno docere possit exemplo ?
3. Et haec quidem vita
,
quam nunc beati martyres habent
,
quamvis
iam nuUis possit saecuU huius feUcitatibus comparari, parva particula pro-
missionis est
,
immo solacium dilationis. Veniet autem retiibutionis dies
,
ubi in corpore totus Uomo recipiat quod meretur : nbi iUius membra di-
vitis
,
quae quoiidam temporaU purpura decorabantur , aeterno igne tor-
reantur; et caro pauperis ulcerosi mutata inter angelos fulgeat. Quamvis
etiam nunc et iUe guttam ex digito apud inferos sitiat , et ille in sinu iusti
deUciose requiescat ; tamen sicut phirimum distat inter laetitias miseriasve f. 243.3.
somniantium et vigilantium ,
ita muUum interest inter tormenta vel gaudia
mortuorum et resurgentium ;
non qiiod spiritus defunctorum sicut dor-
mientium necesse sit faUi, sed quod alia est animarum sine uUis corpori-
bus requies , aUa cum corporibus
caelestibus chiritas et feUcitas angelorum
,
quibus aequabitur fidelium
resurgentium multitudo ; in qiia gloriosissimi
martyres praecipua honoris sui luce. fulgebunt ; ipsaque corpora in quibus
indigne tormenta perpessi sunt, eis digna in ornamenta vertentur i).
4. Unde soUemnJtates
eorum ,
sicut facimus
,
devotissime celebremus
,
sobria hilaritate, casta
congregatione , fideU cogitatione. Non parva pars
imitationis
est , meUorum
gaudere virtutibus : iUi magni ,
nos parvi. Sed
benedixit Dominus
*
pusiUos cum magnis. Praecesserunt
,
praeminuerunt
:
-ps. cxin u.
1) Eii ut Auaustinus explicat dilatam usque ad los et Orientales
,
qui aninias veluti dormituras in
corporum resurreetionem gloriam sanctorum. Omni- abditis sedibus existimant, usque ad carnis resur-
no insignis bic loeus Augustini est contra Graecos il- rectionera.
13t SERMO LXVII.
Si eos sequi non valemns aetu , sequamur affectu: si non ^loria , certe
laetitia ;
si non meritis
,
votis ; si non passione , conpassione
;
si non ex-
cellentiu, conexione. Non nobis parum videatiM-, quod eius corporis mem-
bra sumus , cuius sunt et illi
;
quia si unum membrum patitur
, compa-
tiuntur
«)
omnia membra
;
ita cum glorificatur unnm membrum
, congaudent
onuiia membra. Gloria capiti , unde consulitur ct superioribus manibus et
inlimis pedibus. Siciit ille unus animam suam pro nobis posuit , imitati sunt
et martyres , et animas suas pro fratribus posuerunt. Atque ut ista po-
pulorum tamquam germinum copiosissima fertilitas surgeret, terram suo
sansuine ri"averunt. Fructus ersfo laboris illoriun etiam nos svunus. Mira-
mur eos, miserantur nos: gratulanuir eis, precantur pro nobis. lUi corpora
sua tamquani vestimenta substraverunt , cum pulhis Dominum portans in
Hieriisalem cbiceretur. Nos saltim h) vehit ramos de arboribus caedentes c)
,
ita de scripturis sanctis hymnos laudesque decerpimus
,
quas in communi
gaudio proferanuis. Omnes tamen eidem Domino parenius , eundem magi-
strum sequinuir
,
enndem principem comitamur
,
eidem capiti subiunginuir
,
ad eaudem Hierusalem tendimus, eandem sectamur caritatem , eandem am-
plectimur unitatem. hi hoc ergo tanto agone, et sancta Victoria , non sexu
invahdo retardata, non feminea cogitatione enervata , non mundo blau-
diente molhta ,
non minante perterrita duritie d) , infirma fortiter certavit
;
spiritu carnem , spe timorem , diabohim fide , mundum caritate vincens.
His armis cxercitus nostri regis invictus est. His armis accincti mihtes Clui-
sti
,
non conservatis sed trucidatis corporis membris , nec occidendo sed
moriendo , triumpharunt ,
et victoriam de diabolo merueriint. Kxplicit san-
ctae Victoriae.
LXVIl. INCIPIT SERMO SANCTl AUGUSTINI DE NATALE SANCTI GENESI 1).
I . VJum
frequenter nataliljus martyrum festivis intersumus
,
scire nos
convenit, omue quod in ecclesia Dei agitur, ad profectum ecclesiae per-
tinere.
Neque enim hoc solum in sauctorum sohemnitatibus agitur
,
ut
laetemur, sed ut proficiamus; qiiia ipsa laetitia ita vere magna atque per-
fecta est, si gratulationem laetantium conseqiiatur. Primum ergo intelle-
gere debemus, nomen ipsum natalium causam esse profectuum.
Quid enim
sunt natales hominum , dilectissimi ? dies illi iitique quibus
nascuntur ad
vitam. Videte ergo
,
quod martyres qui eodem die natales habent
,
quo
pro Cliristi amore patiuntiir, non moriiiutur in martyrio sed nascuntur
in regno. Magna itaque ex hoc ipso sanctorum natalium
nomine spes ec-
clesiae , magna sccuritas demonstratur. Non debemus talem timere mor-
a) Coil. compatmnt.

b) Ita cod. quod ct alibi in codd. vidi — c) Cod. cailentes. — d) Cod. duriter.
1) De lioc S. Genesio arelatensi M. extat sermo nius iu martyrologio ad diem 25. augusti. Sed co-
Eusebii enieseni (ut inscribitur) in B. Lusd. PP. piosior multo notitia et acta extant nuncapudbene
T. VI. p. 670, sed ab hoc Augustini plane diversus. merentes Bollandiaaos in tomo quinto augusti die
Legatur ;aulem S. Genesii notitia, quam tradit Baro- supradicto.
DE NATALE S. GESESII.
135
tem
,
in qua reiiascimiir ad salutem. Et ideo Salv.itor in evangelio
*
quod

Maiti,. x. >s.
legi audistis hoc die , nolite inquit eos time^e qui occidunt corpus
,
ani- i 2u. t.
mam autem nou possunt occidere
;
sed potius euin timetc qui potest et
animam et corpus
perdere in gehenna.
•X. Ita ergo et sanctus Genesius evangeUci praecepti memor , noii timuit
mortem coi-poris
,
dum tiinet animae : non timuit tyrannum temporarium,
dum timet iudicem
sempiternum. Mira eius fides ! mira devotio ! Ita passio
in eo fuit
,
quod tinior non fuit. Ante persecutorem assisteLat , sed animo
ante dominum lesum Christum erat. Cervicem subdebat gladio , sed men-
tem habebat in caelo
;
sciens utique veram esse illam quam audistis hodie
Domini praedicationem
,
qui ait
*:
qui amat animam suam
,
perdet illam,

i..ti. xn. -,
et reliqua. Iiitellegens absqne dubio non esse perditionem hoc
,
sed ad-
quisitionem. Ita voluit suscipere speciem praedicationis a), ut acciperet fru-
ctum adquisitionis. Ncgotiatus est ergo beatissimus martyr, negotiatus
,
dilectissimi : minus dedit , ut phis acciperet. Kmit commercio sanguinis
regnum salutis
;
dedit pretium pro se, ipsuni se. Itaque ditatus est nego-
tiatione liac
,
quam diximus, dilectissimi. Facta est brevis passio
,
perpetua
beatitudo. InUisus est crudeiissimus tvrannus: dum putat se beatum mar-
tyrem mittere ad mortem
,
niisit ad vitam. Vere secundum iUud apostoU
qui ait
*
: diUgentibus Deuin omnia quooperantur
6)
in bonum. Versa c) est
?j,-*f„ "v,,,
„^
sancto martyri in aeternum praemium brevis poena. Dum punire eum putat
percussor impius
,
consecravit.
3. Hinc ergo est
,
quod natalem iUius coUmus
;
natalem utique , dile-
ctissimi , non quo est natus in terra , sed quo est renatus in caelo ; non
quo est pannis viUbus involutus , sed quo divinis floribus coronatus ; non
quo plorans veiiit in mundum
,
sed quo cum gloria triumphavit ^d) mundo.
Ceati ergo
,
dilectissimi
,
qui sic nascuntur
,
quorum natales ct laetitiam
mundo et coronam tribuunt etexemplum! MuUi dum mirantur martyres
,
meruere martyrium. Unde et vos, dilectissimi
,
])ro Ude vestra virtutes
sanctornm
arbitror admirari e). Sanctorun. opera si vuUis imitari ; si vultis
etiam
martyrum facta imitari
;
praeclara iinitatione poteiitis. lUi eniin su-
peraverunt
tormenta , vos superatis vitia ; iUi vicerunt criiciationes suas,
vos singuU
temtationes vestras. Desunt quidem persecutores cum quibus
dimicetis
,
sed nou desunt inlecebrae quas subiugetis i). Explicit.
LXVIII. ITEM SERMO SANCTI AUGUSTINI DE NATALE SANCTI GENESl
/,.
i.v^uamvis sanctiis
Genesins, dilectissimi
,
pecuUaris Arelatensium
{:*').,"'
u.*"''
martyr sit , ubi eum certum est triumpliasse martyrio , tamen etiam nos
eum nostrum existimare
debemus
,
quem passum esse pro Christo cogno-
a) Cod. pracdkationcm.
— h) Ita coU.
— c) Cod. vera. — d) lla ccd. c, non rfc. — e) Cod. ummirari. — /) Ita cod. pro
Cenesii, etiam iu praec. senn. Sic / pro ii pnssim in vetustis codrt.
I) Sic praeclare , immo et explicatius ,
loquitur inalio item serm. CCCXVIII.
3,
quos locos videre
Augustinus etiam in sermone edit. IV. 37, nec non pracstabit.
130 SEnitfo LXix.
scimus. Cum enini una fides et unus populus cbristianus sit , in quacum-
(|ue ecclesia passus qiiis pio Christo fuerit
,
omnium ecclesiarum martyr
esse credentlus est. Ergo licet sanctus Genesius uno loco passus sit, om-
nem tamen Dei populum decoravit : licet uno in loco sanguinem fuderit,
omuem tamen ecclesiam sanctificatione perfudit. Non enim eadem est san-
ctificatio mensuraque corporis
;
quia corpus in uno loco ponitur, sancti-
ficatio autem amplius dilatatur. Tantum est , dilectissimi , ut studeamiis
digni effici eius benedictione
,
quam ferventi fide et conversatione perfe-
cta quaerere debemus. Quod si ita fecerimus , dilectissimi , sanctum Ge-
nesiiim apud nos liabemus
,
qiiia etiamsi alibi in corpore est a nobis , ta-
men spiritu nou recedit. Quid ergo de martyre illo plus addo , dilectis-
^imi ? Si dignos vos Christo redditis
,
Christum ipsum vobiscum habetis.
Auditis enim Dominum in evangeho praedicantem : « ubi
,
inqiiit , fuerint

Matih. xvui. duo vel tres congregati in nomine meo
,
et ego sum cum illis
*.
y> Sed et per
ii.cor. VI. 16. beatum apostolum ita locutus est
*:
« vos enim estis templum Dei
,
quoniam
/. ais.a. j) inhabitabo in illis
,
et ero illorum Deus, et ipsi erunt mihi populus. Pro-
» pter quod exite de medio eorum , et separamini , et inmundum ne teti-
» geritis , et ego recipiam vos. » Quos receptiirum se , dilectissimi , Dominus
dicit, amiserat. Omnis enim qui per peccatum a Deo alienatur, amittitur a).
Ergo etiam ])ost lapsum vitae
,
qui se facere voluerit bonum servum ,
sta-
tim vertetur in filium. Vultis scire quantum sit quod Deus praestat divina
benignitate ? Terrenis consideremus exemjilis. Quis quaeso, dilectissimi, ad
carnalem dominum fugitivus servus revertitur
,
qui non magnum se acci-
pere indulgentiae fructum putet , si fugae veniam conseqiiatur
.''
Quis ergo
eloqui aut intellegere divinae bonitatis magnitudinem possit.^ Fugitivum
revertentem Deiis non solum non batuit b) , sed etiam muneratur
;
non so-
lum poenis non afficit , sed etiam bonis omnibus donat. Non immerito
•Loc. cii. ergo apostolus post haec dicit*: has igitur promissiones habentes
,
kanssi-
mi , mundemus uos ab omni inquinamento carnis. Mundemus itaque
,
di-
lectissimi , sed miindemus cito ; ut digne valeamus sollemnitates martyruni
in Dei laude et gloria celebrare. Explicit sermo sancti Genesi.
LXIX. INCIPIT SERMO SANCTI AUGUSTINI DE NATALE SANCTORUM
FELICIS ET ADAUTI c)
1)
, VIA OSTIENSI (/).
^'"f.^e.rb: i.ljeatum martyrem inter suspendia fortem, et inter tormenta feli-
cem
,
hoc merito quod vocabulo , hoc nomine c) quod honore,
pio cuncti ve-
neremur oljseqiiio
;
et continuis votis, stiidiis
frequentioribus
honoremus/).
Non hic auro vel argento censiique caduco fielix ,
aut fastigio potestatis
«) Cod. amUtit.
-
b) Cod. p«/.u<.
-
c) Ua cod. quia sic \uIgo proimnciabatur, pro Adauctus. Est et alia corruptio apud
Boldettum
p. 543. Adiutus.

d) Cod. hostense. — e) Cod. numcn. —/) Cod.
honorcmur.
1) De his Baronius die 30. augusti. Coemeterium doctus Boldettus de coemeteriis clirist. lib. H.
liorum martyrum in via ostiensi accurate describit cap. 18. p. 541. et seqq.
DE NATALE SANCTORUM PEIICIS ET ADAUTI.
137
incretae i) siiblimis; rron eum blattea fluxa conspicvuim
,
aut familiae di-
stinctae greges pompaque superba beatum, sed cruor
pretiosus a) purpu-
reum fecerat, et caelestis reddebat gi-atia candidatum. Vario igitur sancta
anima pingebatur ornatu ; fulgebat Christus in capite ; roseus fluor non
horrebat ,
sed micabat in corpoi'e
;
pulchra reddebat membra martvris non
ungula carnificis
,
sed decor rubicundus
;
quia saevitia persequentis
,
gloriam
non potuit maculare Felicis. Cedant /;) nunc insignes procerum trabeae c),
cedant lapidum pretia , cedat turba gemmarum : plus penset cruor mun-
dus d), quam totns mundus. Ampbus valet ille fusus sanguis e) pro nomine
Salvatoris
,
quam tota saecuU magnitudo cum regnis et apparitoribus suis.
Appende nunc in statera iustitiae fragiles opes
,
et martyrum vires
;
evo-
lantes fumos potentiae saecularis, et perennem gloriam confessoris. Ipsani
dealbatae prosperitatis faciem, nostrae causae producimus testem
,
quae ni-
lul aliud appetit simulando veritatem
,
quam se ab omnibus praedicarl fe- r. 247. ..
Hcem. Intuemur ocidis inter theatra plaudentia dira certamlna
,
quae sub-
recti
/")
inartyresg) turl)is lascivientibus exhibebant. Non ibi ferarum classes
,
sed pii christianorum greges /i) producebantur ad pugnam. Laniabatur sine
crimine corpus
,
et populus adclamabat insanus. Tendebantur eculeis
?)
mem-
bra pendentia
,
et cruenti carnificis manus fundebant k) prostratos : ungulis
latera torquebat hominis
/)
poeiia , et non erat culpa. Quem ita reddiderit
natura ferocem , ut cruciari cupiat innocentem? Exphcit.
LXX. ITEM SERMO SA^CTI AUGrSTLM EIUSDEM S.A^NCTI FELICIS ET ADAUTI m\
I. J.
eUx diesinclyta n) et honorabiHs , dies saecuU celebronda, dies quae cod. vat. ssm.
cum nomine sacro cucurrit , et FeUcem coronando perfecit. Quid isto Fe-
lice felicius
,
quem cum materna viscera in istam funderent hicem , tiinc
Christus adnotabat in caelo feUcem ? Adumbratum est praesagium in vo-
cabulo
,
claruit veritas in triumpho. Kt sic certum
,
qiiia nostrum nihil
deperit Deo
;
atque omne datum optimum , et omne donum perfectum
pendet ex illo. Ipse voluit appellari FeUcem, quem praeelegerat martyrem.
Ipse linguam parentuiii vokiit prophetare
,
qui FeUcem iam decrcAerat
f. 247. b.
coronare. Sic Hieremias Deo natus, ante quam nativitatis sumpsisset ini-
tium : laborat inter perfidos o), periclitatur inter incredulos , adfligitur inter
impios
,
hos patitur cives ingratos quos furibundos sustinet fratres. Et
cum sic ludaea fremeret, et adversus Dei prophetam insaniret, odio im-
mani
p)
aestuaret ; non potuit delere iudaeus quod scripserat Deus ; nec
valuit subripere humaiia
machinatio
,
quod divina fundarat electio. « Prius
a) Cod. prctinmm. — b) Cod. sciebaiit.
— c) Cod. trubc. — d) Cod. mundum. — c) Cod. fiisis .langiiinis. —/) lla cod. liitrl-
ligo aatem stanles et expiisitus spcclacvlo. —
y)
Cod. murtyris. — h) Cod. piis-grcgibns. — i) Cod. /iccnlcis —
A) Num pro luii-
4ebanti> — l) Cod. hnminem. — iii) Cocl. yldaiili , iit supra. — n) Cod. incUnata. — u) Cod. Jldos

p) Cod. o dies immanis.
aettuarc.
I) Incretmt
,
pvn impuro aut 5o/(/(V/o, dixit alius cellino laudatus. Ibi crgo in lexico addatur lioc- Au-
quoque afer auctor, id est .\puleius , iam a For- sustiai pxpntnluin.
138 SKRAIO LXXI.
» quaiu te , inquit , forniareni in utero, novi te : et anle quam exires de

HiBr. I. s.
» vulva , sanctificavi le
,
et prophetam in gentibus posui te
*».
O divinae vo-
luntatis iininutabilis orilo
,
et invicta potentia ! Facit esse quod vult; eligit
ante quam formet ; saiictificat ante qiiam creet
;
placet institiiere ipiod di-
ligat
;
iubet nasci quod regat. Quid contra haec caeca inens honiiniim ni-
titur ? Quid contra caelum mahtia debihs et intirma conatur ? Patiebatur
sanctus Hieremias inter propinquos cognatosque pericuhi
,
et divina non
potuit immutari sententia.
2. Veniamus nunc ad fortem militem et felicem , in quo est divini for-
ma iudicii. Incertum igitur penes homines
«)
erat
,
quid de illo tegerent ae-
terni secreta consilii ; saevieJDant frustra et persecutor et carnifex
;
qui au-
f. 248. a.
tem habitat in caefis inridebat eos, et Doininiis subsannabat eos*: crucia-
*ps. II. 4. bant se furore suo insana mente
,
internis doforibus laniabant
,
quia con-
fessorem Dei superare non poterant. Hinc pudor h) ungulas
,
inde flamnuis
cordic) feras admovebant
(();
torquebantur illi
,
qui se torquere putabant;
et nodis insohibihbus alligati , rabiosis stridoribus infremebant
;
quia et fa-
ciebant martyrem , et non poterant superare felicem. Augebant gforiam , cu-
ius excogitaverant poenam
;
videbant fortem
,
quem pntaverant del)iiem
;
ag-
noscebant iilum non posse vinci , et se intrinsecus sauciari e). O magni regales
tituh ! O quam fortis caelestis inscriptio ! Aestimaljant tunc perhdi
,
quod
inter illa tormenta irasceretur Deus servo siio , cum i!!e maxiinam gloriam
praepai*aret servo suo : et ille putabatiir a Christo desertus
,
quia finis la-
tebat occultus. Sed quoniam iain oportebat ut panderetur qiiod Dominus
sancxerat , etiam niinc qiiidem profanus suam sentit et patitur poenam:
Fehx autem raptiis est ad coronam. Dicat nunc igitur Ijeato Felici omnis
•ps. cxxiii. 6. chorus martyrum sociorum
*
: benedictus Dominiis qui non dedit nos in
venationem
/')
dentibiis eorum : muscipula contrita est , et nos liberati su-
mus; adiutorium nostrum in nomine Domini
,
qui fecit caehim etterram,
mare et omnia quae in eis sunt. Explicit sernio in natale sancti Fehcis.
LXXI. INCIPIT SERMO SANCTI AUGUSTINI Ul", AOAM ET EVA.
I . i^
ratres liarissimi
,
felix esset liominum genus
,
si aut verba Dei
XXV1.3.
bene perciperet , aut percepta servaret. Dicit eniin hominibus Deus
*:
« si
audieritis praecepta mea , et feceritis ea , bona terrae edetis : si autem nou
feceritis
,
gladius vos consumet. » Sed quia diabolus fidei depravator secun-
{. 261. a. dum naturam vivere liomines persuadet
,
pecoribus eos similes exliibet,
quos Deus sui similes fecit ; et nihilominus eos relius deterioribus optinet
^^»^),
cum diviuae fidei obicit naturae rationem i). Dum Deus hominibus dicat
:
nohte facere mala , et non vos adpreliendunt ; e contrario diabolus dicere
a) Cod. paene hominis.

b) Ita cod. Nura pro furor ? - c) Ita cod.
— d) Cod. amm. — .e) Cod. sociari. —
f)
Cod. vena-
tione. —
g) Ita cod.
1) Hoc Aiigustiui salubre dictuin
,
quod et po- madvertant Irodierni naturalis ratioais adversus di-
stea inculcat , de iiuinanae uaturae vitiositate, ani- vinam lldein defensores.
DE ADAM ET LVA.
j 39
homines stimulat :
Deum
,
quia vivitis
,
iion curate
;
nam nec mali liomines
viverent ,
nec boni malorum factionibus laborarent.
Et hoc magis liomines
verum esse consentiunt
,
cum sciant et viderint quod mali
homines supphcio
-(mt gladio pcriernnt. Cum Deus hominibus dixerit,
fihum per vir<'inem
natum; diabolus contra per homines adstruit, nec rationem
permittere nec
naturam, esse virginem matrem. Cum Deus Jiominibus dicat , resur^ere
mortuos in praeteritam carnem ; diabolus e contra hominibus
intimat , na-
turam non posse nisi nova tantum corpora gignere , non et morte
perdita
renovare. Quid vobis, homines , faciam, quos ratione diabohis fallit
.^
2. Adam et Evam
*
quomodo deceperit, quaerite et videte quam verl si-

cod. evo.
milem finxerit contra Dei praecepta rationem. Scriptum est enim
*:
« vocavit -Gen.ii. is.
w Dominus Adam, et dixit ei : ex omui hgno quod est in parachso maiidu-
y> caliitis
,
de fructu autem hgni
,
quod est in mecho pai-adisi , non maudu-
'
» cabitis ex eo
,
nec tangetis iHud ne moriamini. jj Lex est , non debuit
praeteriri. Usque adeo enim Deus beatos fecerat homines, ut mala paeni- i. 201. i>
tus ignorarent: usque adeo etiam simphces, ut eis iunocens nuditas nec ve-
recundiam faceret nec pudorem. «Erant, inquit*, nudi Adam et uxor eius,
'Gen. 11. m.
» et non pudebat eos. Serpens autem erat sapientissimus omnium bestia-
» rum
,
quas fiecit domiinis Deus. Et dixit serpens mulieri : quare fhxit Deus
» ut ab omni hguo, quod est in paradiso, non manducetis? Et dixit miJier
» serpenti
: ex omni hguo quod est in parachso manducamus
, de fructu
» autem hgni, quod est in me(ho paradisi, (hxit l^eus : uou edetis ex eo, nec
» tangetis ilhul, ne moriamini. [Dixit serpens: nequaquam morte moriemini:!
» sciel)at enim Deus quia qiia die man(hicaveritis ex eo , aperientur oculi
» vestri , et eritis tanupiam (hi , scientcs bonum et maliim. « Videte iiuuc
diabolum
,
quomodo aput siniphces lioinines Dei verba destruxit. I\'rsnasit
malus interpres, (|uia Deus immortahtatem hominibiis potuit invidere. 1'rimo
elegit femlnam
,
rem utique fragilem
,
cui facile suaderet ; deinde se trans-
tulit in serpentem. Usque adeo autem secura innoceutia fuit, ut serpentem
horrendum
,
quem expavescere debuit, non timeret. c Et sumsit mulier de
» fructu iUo, et manducavit, et dedit viro suo secum; et manducaverunt,
» et aperti sunt ocuh amborum , et cognoverunt (pn'a nudi erant. » O (hi-
f. 202. a.
dum innocens nufhtas, ut eriibesceres profecisti ! « Et fecit Dominus Adae
» et uxori eius tunicas j)ehicias, et vestivit eos
*.
Et (hxit Dominus: ecce •
gcd. ui.
•«
» Adam factus est sicut unus nostrum, ut sciat l)ouum ct malum. » Non
celat Dominus perditos
,
sed deridet. Qui se deos fieri posse consiho dia-
boh credideriiut , facti sunt denique dii, sed diaboh similes, cum a Deo
abiecti sunt, pelhbu^ et dehcto vestiti i). Dixit ergo Dominus sed deridens:
«cce Adam factus est sicut unus nostrum, ut sciat bonum et mahiin.
3. O natura magistra hbifhnis atque omuium delictorum ! Ubi est nunc
legatus ille tuus serpens antiquus ? Ubi tot linguae? Ubi est illa inmoitali-
1) Heic conferetur utiliter fragiiientum alterius serraouis augustiuiani de Jdam ajjud Milleloijuium T. U.
eol. 408.
110 SKIl.MO lAXir.
tas, (piain invidentia Dei deccptis liominibus promisisti ? Si eani non
potes
miseris reddere ,
vel illam revoca quam tulisti. Videte nunc
,
homines
,
quo
duce natura perventum sit. Videtc paradisi cxules, velut naufragos maris
,
foliis ac pellibus vix munitos. Oa si potes, natura, miseris vestes
,
quibus
pro vestibus Deus sanctam fccerat nuditatem. Oves lanis cognatis
«) ut vesti-
bus et conpositae sunt et honustae. Capris capiUus inpexus et tegmen efli-
cit et decorem. Equis, leonibus , tauris, ceterisque feris ac bestiis molhs la-
nugo subtectis h) et cutcm splendicat i) et colorem. Aves diversis coloribus
phunis et pulchrae sunt et munitae. Serpensipse, qui vobiscum danniatus
est
,
quotannis c) tunicas exuit ; diuu veteres abicit , induit novitatein. Vos
solos homines nudos natura suscepit, et propagat iit noverca, non mater •£).
Vos rebus omnibus indigentes, misericordia pubhca pecudum pascit ac ve-
stit ; vobis hinas oves inpertiunt ; vobis caprae
,
boves
,
et cetera pecora ad
victuni aut lac </)
tribuunt aut Liborem : non serviunt vobisista, sed prae-
stant. Aut si inputatis hoc ilhs quod eas pascitis, custoditis, quod ab hisdem
abigitis bestias, quod his pabula vel stabula providetis; nec sic quidem
domini estis
,
qui vestro duro servitio earum meremini servitutem. Et Iioc
emendaverat Deus
,
ut vos dehcatos efficeret ; sed beneficii secundi in(hil-
gentiam ingrati homines perdidistis. Phierat vobis Deus manna de caelo
,
ut quod desiderii fuerat, hoc saperet. Dederat aquam de saxis sponte sa-
hentem
,
ubicumque sitistis , ne vimorem <?) terrae quaerentes, fontes fode-
vetis aut puteos. Dederat terram hicte ac melle fhientem
,
ut nec favos
apum
,
nec ubei^a pecudum premeretis. Dederat botruos ultro nascentes
,
quorum unum homines duo vix conto traversoy) humeris sustinerent. In-
vidistis nobis posteris vestris ; nam et nos possemus haec bona percipere
,
nisi sanctam Dei potentiam sacrilegio kiederetis. Quoniam igitur degradari
nostrac origini coiuigit, si vobis tandem sapiens pudor est , ut liis ((ui
decepti sunt , fuit sapiens paenitudo ; vel niinc Dei iilio credite ;
(piod
vobis ad vitam proticiat et sahitem ! Explicit.
LXXII. ITEM ALIUS SERMO SANCTl AUGUSTINI DE ADAM ET EVA 3).
I. Ljitterarum certamina mundiji,') constitutlonem humano generi testari
videntur, dicentes Ji): in principio fecit Deus caelum et terram. O artifex,
(Tui prinio tectum quam fundamentum extendens, caeli cortinam latumque
orbem velari praecepit ! Cum Deus opifex reruin mundi fabricam totain
a) Nempe connalis. Sic infra cicatrices cogiiatae.

b) Oocl. subiectis. — c) Cod. quodamiis. —
«0 Cod. laeti. — c) Ita coil.
ut et alibi.

/)
Ita cod.

g) Cod. mundiqiie. —
h) Ita cod. Et est soloecum, quia relertur ad certamiiia
,
quud itcm
vocabulum evidciilissimum est in codice. Num corrigendum est in codice litterac certatem.' Vel certimina liUerariim dicltur
pro litterae simpliciter , ut apud Horatium Epist. I. 5. 8. certamina divitiarum ? Sed tamen adliuc soloecum esset illud dicentcs.
1) Addatur hoc Augiistini exempluin verbi .syjtei- apud nos in lioc volumine coufevre
;
et cernere
dico in lexico lat., ubi iiaclenus nonnisi Apuieius quomodo scripla sua Augustiuus ,
dum variis tem-
aeque afer citabatur. poribus concionaretur ,
variare soleret. En auteiu

2) Ex Ciceroue de rep. in prolioeinio libri terlii
,
ut duo auliquissimi codices, bobiensis et romanus,
cuius operis quanla pars apud Augustinum super- praeclarum hoc Augustiui scriptum insigni cum va-
fuerit, alibi docui. rietate servarunt. Couferantur iteiii apud nos sei-
3) lucundum erit sermonein hunc cum priino mones 180. et 187.
DE ADAM ET EVA.
[ ij
\ino artifice refunderet verbo, atque onus a) visceriuu
gravido sernione par-
turiens indigestis sensibus eructaret ; et intra palatium
divini cordis ado-
lescerent cuncta
,
vel in hospitio sacrarum fancium
errabat
totns orbis
intra ianuani vocis
, et in cubiculo sacri pectoris elementa
b)
dormiebant.
Loquitur Deus
,
et cuncta sunt : fabulatur , et procedunt.
Nam
cum uni-
versam fabricam imperando perficeret , caelum pepeudit , terra
iacuit , mare
f- "'• i>
confluxit c): deiude factus est homo simihs Deo
,
cui amicabihter
i) suam
imaginem propinavit. Roboratus d) corpore
,
pingitur specie , impletur
spiri-
tu
,
vestitur aspectu
, constituitur dominus orbis , et mundi
possessor intro-
ducitur
,
mox regnat. Sed quia nulla est fehcitas
,
quae non habeat inimi-
cum
,
sic oblectantis diaboh seductus est blandimentis , ut ante disceret
perdere quam habere. O misera simphcitas iiniocentis ! Dum resjiicit dia-
bohun fabuhintem
, sic obhtus est conditorem ? Quas sedes aut ueglexit
,
aut noluit, aut amisit! Perdidit miser paradisum
,
cui iam debebatur et cae-
lum. Paradisum dico, Fratres, ubi fluminum pigra velocitas
amoenato
quodam lapsu discurrens
, dehcatis nemornm fnnditur spatiis
, hixuriatur
unda per sulcos erraticis cursibus fugitiva, permohes inebrians
herbas, pro-
pinat floribus ubertatem : non tumentis vertice labsus e) inflati , nec trans-
fluvii
2)
fragoribus unda crispatur. Et cum iflic iudicium superet oculorum
velocitas
,
tamen non movetur in labsu. Ihic ver teinporibus
amoenatur
,
dies aspirat , et amicis flatibus temperies maritales pingues auras gravidat et
inpraegnat
3).
Luxuriatur in frondibus luxu flexibih/') fecunditas
pronuba,
' -'^*- »•
ac virginei cortices gemmis rumpentibus vuhierantur. Non subornat et
aduherat ramos fugitiva conceptio
,
nec proni foetus aduherant utenmi no-
vercalem ; sed cum aditus genitales inrumpunt, coguatae sulcantur cicatri-
ces. Ihic maritahs aura violat flores
,
et amoenitas gravida rore tepido me-
ditatur
g).
Ihic semper copia est , ubi quod cupias non est : cnm nihil desit
,
omnia cupiuntur : nata praesunt
4)»
iunata
5)
praegnantur : et qnidquid na-
scitur, plus est; et vetus est nihil. Paradisi copia non lial)et terminiun: il-
lic etiam mercatur et caelum.
2. Sed cum haec novum dominum rudis possessio salutaret, serpenti-
nus livor momordit invidia
;
et cum apertius nocere non posset, celavit
facinus in amore. Eritis , inqtiit, sicut dii , scientes bonum et maluin. O in-
geniosa
deceptio, atque artifex homicidium ! Nam cum pcr amoenata palatia
domusque
purpureas ludentem cerneret ac deambulantem
,
ubi per fron-
deas porticus viridesque parietes nativa constructio suboleverat , et inter
spatia virentium columnarum pendens umbrosa inflata /1) amoenitas, ubi ar- 1. aos. i>.
a) Ita cod. At supra honustae cum adsp. — i) Cod. helementa. — c) Cod. conftdsit. — rf) Fortcsse pro rubunitui: — e) Ita
eod. labs. at supra laps.—
f
)Cod. le. —
g)
Ila cod. — h) Ita cod. Confer p. 2.
1) Observa vocabulum novuni amicablli/er.
3) In cit. serni. p. 2: et alumtiis flatibus patro-
2) Animadverterursus est novumvocabulum /mns- na temperies amicas auras impraegnat.
Jluvium
,
quasi jluvius exundans. Furlanettus in 4) Nempe praee.xistunt , ut puto.
lexico, verbum ^;'a7!s/?ia'i«)'e refert ex Conimodiaiio
,
5) Cod. evidenter ifjnata
;
quod emendavi. Psam
sed alio sensu.
voc. innatus pro non nalus liaud caret exemplis.
112 SERMO LXXIII.
tifices rami frondesque flexibiles natiirales cameras explicaverant; vidit
,
inquam , seduxit , decepit , occidit. O muneratio deceptrix
,
et praemium
funerale i)! Et quod Deus dederat
,
perflidit; neque quod promittel)at dia-
bolus
,
accepit. Introducit hostem saeculi in divina palatia debilis inquili-
nus , et in domiciliis caelestibus barbarum mundi suscepit. Praedatur po-
moerium, possessor invaditur. Novum corruptelae genus , nova proditionis
infamia : dum se])onitur pignus
,
remansit creditor nudus. Quibus ille arti-
liciis decepit insontes! qua siinplices
«)
subtilitate prostravit ! Nunc caput ac-
cidereZ»), nunc iactare cervices , nunc inflatn pectus erigere , nunc obvolutis
orbibus conplicare , atque rotatis cursibus sua colla inflectens c) veneno fran-
gebat. Errabat in corde latronis simplicitas aliena, et ex ore venifico d) de-
stillabat dulcedo inortifera. Paciscitur a) de interitu viri ctun femina , subar-
rat e) inferos, seponit mortem. Tale praemium dederat coniugi , unde et ma-
ritus posset occidi. O summum malum atque acutissiuuim diaboli telum
mulier! Quae sit femina
,
Fratres , agnoscite
;
vel qualis sit , audite; mu-
scipulum est animae , latrocinium vitae , suavis mors
,
et dulcis interitus
,
malum libens
,
et sapida iugulatio. Femina munerat inferos
,
et spoliat cae-
los. Quanta calamitas rerum ! Quando non deciperet mundum
,
qui pec-
care fecit et caeluin.'^ Viscarium
3)
serpentis est femina; inde diabolus aucu-
patur. Execranda est mulier ista dum decipit. O iterum recolenda dum sal-
vat ! Plus eniin dedit gratiae quam doloris/"). Quod enim ipsa vulneraverat
,
ipsa iterum sanat. Licet Eva genuit mortem , sed tamen Maria peperit Sal-
vatorem. Explicit.
LXXIII. ITEM SERMO ALIUS SANCTI AUGUSTINI DE DECIMIS INFERENDIS.
i.k^criptum est , Fratres dilectlssimi : Domini est terra et plenitudo
xxiii. I. eius.
*
Servi Doinini siimus pariter et coloni : et nescio quomodo non omnes
agnoscimus. « [Agnovit bos] possessorem suum et asinus praesepem
g)
do-
is V. 2. » mini sui , Israhel autem ine non agnovit, et populus me non intellexit
*.
»
O honiines stulti ! Quid mali imperat Deus , nt non inereatur audiri ? Dicit
XXII. un. enim:
*
« primitias areae tuae, et torcularis tui , non tardabis offerre mihi.
»
f. 205. b. Si tardius dare
,
delictum est, quanto peius est non dedisse ? Et iterum
>y. ui. i>. dicit
*:
« honora dominum Deiim tuum de tuis iustis laboribus
,
et deliba ei
» de fructibus iustitiae tuae , ut repleantur horrea tua frumento
,
vino
» quoque torcularia tua redundent. » Non praestas hoc gratis :
quod enim
cito recipies cum magno foenore , non donasti. Quaeris fbrte ,
cui proflciat
quod Deus accipit redditurus ? Si credis , tibi proficiet ; si dubitas
,
perdi-
xxvi.ii. disti. Audi tamen ,
incredule
,
Domino ipso reddente rationem
*.
«Offeres h),
a) Cod. simpticis.

6) Pag. 2. addiccre.
— c) Cod iniechns. — d) Cod. bcnifico. Vulgo vcmfico. — e) Cod. subarranl.
— /) Cod. dolori. —
g)
Ita.cod.
— h) Cod. offers.
1) Observa vocabulum. At p. 1. funestale. 3) En praeclaruin lexicisque inferenduin vocabu-
2) Vides nuuc confirniari coniecturani nostraiii lum novum viscarium.
p. 2. adn. 2. de lectione paciscitur.
Cod. vat. 3838.
f. 203. a.
I

Exod. XXX. 12
seq.
BE DECIMIS INFERKNDIS.
143
y) iiiquit, decimas omniiim tiuctuum tuorum : et veniet levita
,
qui non
» est illi portio neque sors tecum, et proselytus et orphanus et vidua man-
» ducabunt et saturabuntur
;
et benedicet te dominus Deus tiius omni-
» bus diebus vitae tuae. » Audi etiaiu sacramentum : sacrinciis libamen
inponitur ; decimae vero tributa sunt egentium animarum. Redde ergo tri-
buta
pauperibus, offer libamina sacerdoti.
2. Quod si decimas non habes fructuum a) omnium terrenorum, quia
non es agricola
;
quodcumque te pascit ingenium , Dei est; inde decimas ex-
petit, unde vivis. Aliud enim pro terra dependimus
,
aliud pro usu vitae
pensamus. Redde igitur
,
homo
,
quia possides
;
redde
,
quia nasci merui- r. 28c. a.
sti. Quae ut vera esse cognoscas
,
procuratorem suum Dominus sic praemo-
iiet sacerdotem
*.
« Accipies oljlationes fdiorum Israhel : quod dabunt in vi-
» sitatione sua
;
daljunt et pro redemtione animarum suarum
;
et non erunt
» in eis morbi neque casus. Haec autem erit oblatio : onuiis veniens a vi-
» cennali anno et supra, dabit oblationem Deo.» Ecce legitima est offerendi.
Si tecum senex avare b) consideres, numquam Deo vixisti. Idem idem c) Do-
minus dicit : placate pro animabus vestris. Et iterum sacerdoti : accipe pe-
cuniam fiUorum Israhel obhitionis; quod dabunt in placatione sua. Et dabis
ea in opus tabernacuh testimonii ; ut sit liliis Isi^ahel in memoriam et in
placationem pro animabus suis. Audi ergo, indevota mortalitas i). Nosti quia
Dei sunt cuncta quae perspicis
,
et de suo r/) non commodas rerum omnium
creatori. Non eget doniinus Deus ; nou praemium postulat, sed honorem;
non oblationibus pascitur
, sed viae nostrae vectigal est quod offerimus
pro sakite. Non de tuo aUquid petit, sed de suo accipit quod refundis.
Primitias rerum omnium et decimas petit ; et negas , avare ? Quid faceres
,
si novem partibus sumptis, solam tibi decimam rehquisset e)? quod certc iam
factum est , cum messis tua ieiuna deiecerit , et vinum digesserit crapula
siccatae vindemiae/). Quid est ergo
,
avide supputator ? Novem partes tibi
retractae sunt
,
quia decimam dare nohiisti. Constat quideiu quod ipse
aon dederis , sed Deus tamen exegit. Haec est enim Doinini consuetudo
,
ut si decimas ei non dederis ,
tu ad decimas revoceris. Scriptum est nam-
que. Haec dicit Dominus : quia decimae agri et primitiae terrae vobiscum
sunt : video vos
,
et fallere me extimatis. Annus iam consumptus est, et
decimas meas intuhstis in thesauris vestris. Quisquis ergo avare
,
divina
praecepta contemnis, dabis impio mihti
,
quod dare neglegis sacerdoti.
3. Convertimini itaque
,
haec dicit Dominus omnipotens
*, et aperiam
cataractas caeh , et
effundam vobis benedictionem meam desuper
,
donec
abundent vobis omnia bona , et separabo vobis ad cibum
,
et non con-
rumpam fructum terrae vestrae , neque langucscet
if)
vitis in agro vestro. Et
beatos vos dicent h) omnes gentes* Bene facere Deus semper paratus est , sed
a) Cod. fructum.
— b) Cod. senes abare. — c) Ita repetitur in cod. — d) Ita cod., noa tiio. — e) Cod. rdinq. —
f)
Cod.
vindimiae. —
g) Cod.
languescit.
— h) Cod. dicuitt.
1) Haec partiin lesuntur etiam in sermone ed. duni omissurus eram Iiunc sermonem, nisi permulta
Augustini append.
CCLXXVII. Etquidem propemo- varietas in antiquissimo nostro eodice apparuisset.
ii^ SERMO LXXIV.
hominum nequitia prohibetur
,
qui a domino Deo sibi dari vohint oninia
,
f. 2GT. a.
et noiunt ilh quod poscit offerre. Quid si diceret Dominus : nempe meus
est homo quem feci , mea terra quam subigis
,
mea sementa i) quae spargis
,
mea pecora quae fatigas; mei sunt imbres et phiviae , et ventorum flamina a)
mea sunt ; mei sunt sohs ardores; et cum omnia mea sint b) elementa vi-
vendi
, tu qui manus solas adcommodas
,
solam decimam merebaris. Sed
quia pie nos pascit omnipotens Deus
,
amplissimam tribuit laboranti mer-
cedem : sibi tantum decimam vindicans
,
nobis onuiia condonavit. Ingrate
fraudator ac perfide
,
divina te voce convenio : ecce annus consummatur
,
et incipit alius. Redde Domino phienti pensionem. Cur redditis Caesari
,
et pluere non potest Caesar? Non habes , debitor, per Caesarem quod ex-
cuses. Sic et ipsi pars facta est , ut decima Domino non negetur. Dicit enim
•Mattii.xxii.ji. dominus Christus
*:
« reddite Caesari quae Caesaris sunt , et Deo quae Dei
sunt. » Caesar non particeps Dei est
,
quia debitum percipit , vel prior est
nominatus. Sed homines perfidos Christus ini'idens
,
praetuht rehgioni ter-
rorem. Redime te , homo
,
dum vivis ; redime te ipsum, dum potes. Dum
pretium habes in manibus
,
redime te. Nam si te mors avara praevenerit
,
f. 267 b. vitam simul et pretium perdidisti. Frustra hoc avaris legas heredibus : fru-
stra nupturae forsitan coniugi : frustra marito mandas haec , muher
,
qui
aliam ducere cupit uxorem : frustra parentibus aut propinquis iniungis c).
Nemo te fidehter redimit
,
quia tu te redimere noluisti. Explicit.
LXXIV. ITE:W ALIUS SERMO SANCTI AUGUSTINI DE ELEEMOSYNIS 2).
.P.
erire multi extimant quod pauperibus datur. Perit profecto, sed
illud (f) quod aut non datur miseris, aut quod eis impenditur cum tristitia
largitorum : non est enim misericors
,
qui miseretur invitus , Solomone dl-
•ii.cor. IX. 7.
cente
*
: hilarem datorem diligit Deus. Quaerimus forte cui bono proficiat
•Prov. XI. 17.
quod pauperibus damus ? Ipse rursus hoc dicit
*
: « animae suae bene facit
'
Ps. xj,. 2. homo misericors». Quomodo
,
inquies ? Davld planius manifestat
*:
«beatus,
inquit
,
qui intellegit super egenum et pauperem; in die malo liberabit e) il-
•Ecci. XXIX. I.-;, lum Dominus.M Iterum Solomon*: «include eleemosynam in corde pauperis,
et ipsa pro te exorabit
/)
ab omni malo. Hoc est solum quod a miseris
emimus ; hoc pro nobis inopes vendunt. Non magno felicitas emitur, sed

i-uc. XVIII. 2i. eam emere pauci sunt qui noverunt , dicente domino Christo*: «o qui di-
f. 268. a. vitias habent , difficile intrant in regnum caelorum ! » Duae hic oriuntur
sibi contrariae quaestiones ; una
,
cum dicunt : cur damus cui dare noluit
o) Cod. fliimimi. — b) Cod. sunt. — c) Cod. itinr/ii. — d) Cod. illut.
— e) Cod. liberavit. —/) Cod. exorabunt.
V, Adnotemus (si philologis aut gramniaticis pla- CCCXII. Est enim hic solieninis sacrorum concio-
cet)
\ocah\i\\im sementum
, i. Quamquam locus si- nantium mos. In codicibus etiamlaureshamensibus,
milis in serm. edit. CCLXXVII. 2. habet semina
,
apud nos Spicil. rom. T. V. p. 171, fuerunt Augusti-
non sementa.
ni sermones his titulis. 1. Jdmottitio de divitibus
,
2i De
eleemosynis faciendis disserit Augustinus ut cupiditatem devitent , et facile tribuant paupe-
in sermonibus
ed. LX. LXI. CCCLXXXVHI. ad ribus bona sua. 2. Ubi dicit in evangelio de elee-
CCCXC, etin append. serra. CCLXXllI. CCCVI-ad mosynis /aciendis.
BK ELEEMOSYXIS.
145
Dcus ? Alteri dicunt : qnid nobis mereri possunt
,
qui silji niliil pcnitns
meruerunt ? Aut quid in illis respicit Deus
,
quos ex felicihus miscros panni
simul et sordes pariter obruerunt? Primum dico : ideo miseri tacti sunt
,
quia miseris dare noUierunt. Deinde proljo
,
quia ideo illis Deus omnino
non dedit, aut quod dederat aljstulit, ut causarum latentium velut tcstcs aut
rei i), a nobis cottidie in exenqilum nostrae tormidinis pascerentur. Non est
igitur nostrum scire cur eos pascimus, quorum exemplo constringimur , ut
dicamus : Deus inde viderit
,
quid de singidis iudicet. Nostrae tamen tidei
nihil est, nisi pascere quos praecepit. INIendicitas enim non est suae inno-
centiae meritum
,
sed nostroruni probatio meritorum. Non est honor aut
dignitas aput Deum. Mendicitas enim vorago est omnium criminum
,
vel
digestio vitiorum. Nam .vita hominum ita est vehit navis plena bonis om-
nibus
;
natans sane
,
si sentinae sordibus careat
;
nam mergitur, si grave-
tur. Sic est vita hominum
,
ut campus hostium cadavcrilms plenus , nisi
aves et beluae ex eo cuncta'consumserint. Vivos niorbo interimunt funera f. sos. b.
mortuorum. Aut ut ager horridus spinis edaci flamma pingatur, sic nos
purgat mendicitas dum vitia nostra consumit
;
aUtur enim prctio criminum
,
et levi commercio venia venditur. Si deesset mendicitas, detiiisset inpuni-
tas delictorum.
2. Nolite ingrati esse pauperibus , divites. Quis enim vobis veniam ven-
deret , si omnes divites fuissetis ? Solomone
2)
dicente
*:
« eleemosyna ex fide • eccuiii. m.
jjeccata piu-gantur. » Et dominus Christus in evangelio sic ait*: k Deus qui • luc. xi. lo.
fecit quod est intus in homine, et quod foris est ipse fecit. \erum date pau-
peribus, et intus et foris mundi eritis. » Probat nos cottidie
*
omnipotens •coii.quoritidie.
Deus
,
et tamquam vicarios suos examinat , utrum hominxun miserorum pos-
sumus misereri. Dicit namque Deus vobis divitibus et avaris : a vobis pau-
peres mei panem, et, ut satis, vestem miseri petunt: vos a me aurum petitis,
et argentum
,
gemmas, vestes auro textas
,
tiindos in aUo dominio constitu-
tos
,
et omnia genera divitiarum
,
vitam petitis et salutem, bonas valetu-
dines
, coniugium , spes florentissimas tihorum pariter et nepotum
,
servu-
lorum maximos greges , rei tamiUaris augmenta : me contra hostes , me
contra morbos , me contra omnes incursus cottidie petitis et habetis. Ego r. 2«« >
tamen vix de vobis inpetro quod praecepi. Vestrum vobis animiun reddo.
Ita demum vestri non misereor , nisi misericordiam feceritis
,
Solomone di-
cente*: « qui obturat aurem suam, ne audiat inbecillem et pauperem
,
et -Pnn.xxi.n.
ipse invocabit Dominum
,
et non exaudiet eum. » Pascite , inquit , vestris
opibus miseros
,
sicut ego vos totius riaturae viribus pasco
;
pascite illos quos
habere nolui quod habetis
;
pascite quos in carcere lucis huius Interim te-
neo
,
aliquos dandos supplicio
,
aliquos statui reformandos. Videte singulos
vitiorum vincuUs innodatos, iUis oculos
,
illis aures ,
ilUs manus , illis pedes
poenitus abstuli. IIU ut debiUs lieret partem corporis addidi , illi subduxi.
1) CoDfer iB append. gerin. ed. CCCVIII. I.
2j Liber E«clesiastK-i iuseribitur licic Sohjinoui.
19
146 SERMO LXXIV. BE KLFEMOSYXIS.
Ut illnm ex paupcre (livitein facereni
,
illuin ex divite piuiperem feci. Sr
aniicus vohis quispiam fiiit
,
susteutate aniici miseriam
;
sin vero iniinicus
extiterat , satis vohis iam fecrt infelicitas inimici : non est ([uod ei ainplius
jmproperai^e possitis
;
qui meruit niiser esse , iam vicit. Dicit enim omnipo-
tens Deus : pascitis meo iussu pratis armenta, pascitis lierhis ac frondihus
f. M!) b. «^reges
,
he.stias (juoque si dicerem cadaverihus pascite, pasceretis. At nunc
nihil aliud inpetro : pascite hominem imaginem nostram et suhsiinilem
,
ve-
strae naturae consortem, participem sanguinis, sociumque substantiae cor-
poi'alis
;
animal docile , capax rationis pariter et consilii , sagax i), perspicax
,
sapientia pervestigans penetralia secretorum. Quici multa ? Imagines vestras
in miseriis fames decolor ininutavit; nam tales et ipsi sunt, quales estis.
3. Ad vos e contra divites sermoiiem hahet omnipotens Deus : auro pa-
scendas hestias emitis
,
ut maiori dispendio quas pascitis occidatis : gladia-
tores sui a) sanguinis pastos usque ad mortem dapihus alehatis , eosque nii-
seros cogitis arte voluptatis occidi. Vos aniinas aiienas vestrarum h) periculo
perdetis, cum ego vobis praecipiam, ut servando animas pauperum vestras
animas redimatis
.^
Negatis nudis poscentibus vestem , ut equis et canibus
,
quihus pilos pro vestibus dedi , non necessaria sagula praeheatis. Negatis
poscentibus cihum , et fjeluas atque feras
,
qulbus certas escas et pahula
pro suae naturae varietate concessi, usque ad mensas vestras venire cihos-
f. 5-0. a. que vestros vobiscum contra rerum naturam sumere docetis. O inhumanum
perversae liumanitatis officium ! fame homines niori non plangitis
,
et cum
feris et bestiis vos manducare gaudetis.^ Pascite iniseros
,
pascite naufragos,
pascite peregrinos
,
pascite pauperes quos divites noveratis. Pascite inopes
cives
,
ne versa vice substantiae , vos ab ipsis imperem pasci , David pro-
ps.xxxiii. 10.
pheta dicente
*:
timete Dominum sancti eius
,
quoniam non est inopia eis
(pii eum metuunt. Divites egueriint et esurieruut
;
qui autem misericordiam
faciunt, replchuntur omnihus honis. Responde nunc Deo
,
qui pauperibiis
dare noluisti. Anui friictus ubi sunt
,
quos fecisti ? Utrum nihil inde per-
dideris , hoc dio sane Deo
,
quia iudici dicis et testi. Dicit auteni dominus
Christus homini cuidam di\iti
,
cui cum niultos fructus dedisset ager , co-
•Luc. xii. 18.
gitavit intra se dicens
"
: destruo horrea mea ,
ut reaedificem c) ampliora
;
et
dicam animae meae : habes bona omnia , iucundare. Dixitque illi continuo
Deus : stulte
,
hac nocte expostulatur anima tua
;
quae praeparasti ,
cuius
erunt
.'^
Ad haec enini qnid respondes? Heredibus servas? Qtii simt ? Fili d)
siint , aut propinquiPSi fili
, delega pauperihus aliquid, fac tutorem liheris
f. 270. )..
Deiim. Si propinqiii , Deus te namque proxiniiori gradu contingit, iure pa-
tris et doinini vel patroni sursiim versuin vadat hereditas tua
,
et ut pa-
ter aut dominus
,
in ea quae e) praestat, filio vel servo succedat. Tunc
enini Deo proximus eris, cum Deiim tibi proximum facis. Alioquin bona
omnia tua ab aliis poterunt conpeti
,
quia caduca a) omnia reliquisti. Explicit.
(I) Ita coil. — h) Cod. veslrorum. — c) Cod. rciiificnn. — d) Ita cod. itrofdii.
— e) Cod. caqiie.
I) E}i. Cicerone Je legibus lib. I. 7. 2) Lonuitur inore iurisconsultoruin.
147
LXXV. 1TE:\I SF.RMO SANCTI AUGrSTIin DE VIRTUTIBrS D. N. lESU CIIRISTI 1}.
i.Anter cinictas doniini Christi virtutes
,
priinaiu iianc dico csse virtn-
okl vat. ssas.
tem, quod in terris videri sc voluit, prius quani de viii^nne nasceretur.
Nec miruni est autem quod potuit videri post mortem
;
nam si aute c[uod
non erat , visum est ; multo magis postea potuit agnosci
,
quod fuit. Ecce
visus est in foruace , cum pro trilms acceptis
,
quattuor sul)lto pueros ve-
nerabilis
«),
flanuna monstraret. Cum pueris Christus puer ap})aruit
,
quem
Herodes postea fuerat in infantibus elisurus. biterrogo vos ,
saecula uni-
versa, vos dicite, ab initio Christi usq»:e dum natus est, qualem illi uostis
aetatem? Visus est ergo in fornace iam iuvenis Z») , multa post saecula nasci-
tuius. Quid te rumpis liumana fragiHtas , caeca semper in hmiine veritatis;'
Sicut m fornacis flamma ad pueros Christus incorporahs ingressus est
,
ita i. 271. a.
quocpie post mortem ad discipulos suos corporeus ianuis clausis intravit.
Quid male curiosi de divino mysterio, quod secretum est, disputatis.-' Qui
(juaerit ubi caro crucifixa remanserit, dicat prlinum necesse est ,
ubi cor-
pus sit positum quod iuvenis Jiabuit. Qui postea j^arvuhis dignatus est
nasci ,
visus est inquam regi ipso c) exclamanti
,
qui vidit inuno d) per eum
diabolo cognoscenti
,
qui iam nov^rat quem timeret , sicut scriptum est
*: • oan. iii st.
« surrexit rex in festinatione , et dixit principibus suis : nonne tres viros
misimus in fornaceiu vinctos ? Et dixerunt ei : vere
,
rex. Et dixit rex :
ecce video viros quattuor sohitos et ambulantes in medio ignis , et corru-
ptio iiuna e.st in iihs
, et aspectus quarti simihtudo fihi Dei ? » Videte po-
tentiam perpetuae maiestatis ; videri se prixnitus vohiit , ut natus per v^ir-
ginem postea posset agnosci. Videte miracula ; rex ipse sacrilegus credidit,
oum in eius frigido incendio
,
quarto filio Dei trium nunierus augeretur.
Flamma vero fornacis taindiu ieiunavit , donec laudes Dei tres puerl cum
elementis omnibus decantarent.
'2.
Quae cum ita siut, Fratres
,
qui nondum nati corpus intellegit , in-
tellegat resurgentis. Corpus autem quod Dei est , non potest extimari.
f.
r.i. b
Scriptum est enim
*:
« post pridie sabbati venit lesus ad discipulos suos •lm. xxiv. js.
clausis ianuis
,
stetitque in medio eoruin
,
et dixit iilis
,
pax. vobiscum.
»
Quid est hoc, pax vobiscum ? Sit in vobis una credendi concordia : aspicite
vulnera , et cognoscite resurgentem : corpus ^nim cpiod al) eo non mutua-
tum est , sed profecit , hoc et apostohis adseverat e)*: « nostra
,
inquit , con-
' i'ii'iip "' »
versatio in caelis est ; unde etiam salvatorem expectamus dominum lesum
Christum qui transformabity) corpus huinilitatis nostrae , conformatum cor-
pori claritatis suae^, ut posset subicere sil)i omnia.» Diximus , Fratres, visuni
filium Dei
,
prius quam de virgine na.sceretur. Diximus etiam , visum fuisse
post mortem corporis corporalem ; dicimus quoque similiter
,
ut viros et
i) Ita cod. pro vcnnrabiles. — b) Cod. iubcnis. — c) Ita cod. ab iptus pro ipse. — d) Cod. inmo. — <) Cod. adsenerit.

/) Ita cod., non iTuns/orinavit.
1) Sermo hic Augiistip.i <le virhitibus Domini , ut vldes in catalogo apud nos Spicil. rom. T. V.
iis occurrebat etiam in codicibus laureslianiensibus
, pp.
4Gi. el l.SO.
148 SERMO i.\\\.
mortnos iiidicet , in eodeni corpore esse ventiirmn. Tnnc erit incrednlis sacra
rredendi neeessitas, cnm iii (]liristo cognoverint vnlnera qiiae a) fixernnt.
Dicemus quin etiam qnas virtutes effecerit in hominis eorpore constitutns.
Fructum enim maximum dedit paternae virtuti , iit esset verbo lioininnm me-
dicus
,
qui verbo est generatus. Kvangelinm enim qnadriiidnm, divinariim
1. 274. a. rerum thesaurus
,
domini Christi virtutes vehit gemmas inlgidas continens
,
quae dum invicem sese mutua luce perfundunt , alia hicet in altera
;
<juae
' aemulo b) fulgore concordes, splendore proprio radiant , et lumine consorti
ignescunt. Harnm nnam de caeeo inlnminato niinc dicinuis, quae honori-
•Lu<. XV1II..35.
bus emicat ocnlornm. Sieut namqvie in evangeho scriptnm est
*:
« cum ve-
» nisset lesus Hiericho, caecns quidam niendicns sedebat circa viam. Cvnii
» audisset turbas praetereuntes , interrogavit quidnam esset illut c). Dixe-
» runt autem ei, quod lesus nazaraens cl) transiret. Et exclamavit voee mag-
» na dicens : lesu fili David, miserere mei. Qni vero praecedeliant , ob-
» iurgabant eum ut taceret. At e) ille mnko magis elamabat : fili David
,
» miserere mei. Stans lesns iussit eum addnci ad se
;
et cum adpropin-
» quasset , interrogavit eum dicens : quid tibi vis ut faciam ? Qui respon-
» dens ait : ut videam , Domine. Dixit ei lesus ,
vide
;
fides enim tua te
» salvum fecit. Et continuo videre coepit , et sequeliatur eum magnificans
» Dominum. Et omnis populus videns dedit fandem Deo.
»
3. Profecto , lcarissimi Fratres
,
qnisquis non fide nec corde
,
sed tantum
oculis credet
,
quos tiabet in facie
,
non Jiabet lumen. Quisquis ergo caeens
f. 572. h. obtutibus, fide pectoris ducitnr , habet lumen in tenebris , et quibusdam
ocuhs ducitur sed secretis, luvenis caecus eorde vel auribus credidit , et
fides niaxima aperit octilos caecitati. Pura namque et sola fides est , Deum
non vidisse et credere ; maiorque colendi reverentia pavet videre quod
coUt i). Quippe cum ipse Dominiis omnipotens timeri se voluit, non videri.
Thomas ille namqne diseipulus parum oculis credens , et nostra vice cu-
riosus , cum fidem suam posuisset in digito
,
nihilque vellet cordi trans-
mittere
,
nisi qnod curioso taetn tantummodo didicisset, eum sacra vulnera
haberet ante oculos, et hnmani generis pretium domini Christi in lateribns
ac manibus conspexisset
;
quamquam hoc non tam incrediile quam sollicite
faciebat ; neque ipse dubius fuit, sed metuebat in posterum ab aliquo du-
bitari ; tamen admonitns potins quam i-epraehensus est
,
qnod nec corde
nec oculis , sed manus indicio credere voluisset. Simnlque (]hristus edocuit,
quia fidem non fecerunt ocnli , sed fides ocuios facit 2).
Denique sic ei re-
spondit: quia vidisti , credidisti ; felices qui non viderunt, et crediderunt! »
4- Igitur revertamur ad caecum, qui non vidit ut crederet, sed credi-
dit ut videret; qui cum seniper in via positus minimam stipem a mortafi-
f. :73. a.
bus posceret, domino Christo transeunte, non eibos sed oculos postulavit.
o) Cod. qua. — b) Cod. aemulos. — c) Ita cod., ct sacpe ia aliis priscis codd. — d) Cod. nazareus. — e) Cod. ad.
1) CoDsiderent increduli homines hanc apud Au- 2) De fidei divinae genere recole quae nos ad-
gustinum saciae Cdei laudem. notavimus p.
90. Ol.ex eodein Augustino.
DE VIUTCTlBrS D. N. lESU CnRISTI.
149
Scivit unde quid peteret , vel unde lunien sumere
potuisset. Nec enim
obstat aliquid caecitas , ubi fides est occulta. Fuit namque iuveni gemiiumi
malum , fames et caecitas ,
id est cadaveris facies, et turpis ine<lia pau-
pertatis, animusque eius, velut carceris imo
«)
conclusus
,
penuria pariter et
tenebris angebatur. Vivum funus fecerat iiominem vita misera sine luce.
Libet prefecto , karissimi Fratres , vidtus caeci paululum sermone depinge-
re i). \ ultus
,
inquam ,
caeci semper adtonitus
,
et ad omnem b) strepitum
i'umoremque suspensus
;
qui caeli faciem lucemque communem audiendo
didicerat ; et omnem fabricam mundi soUsque fulgores
,
quos oculi trepi-
dant , non oculis sed auribus extimabat. Ilabuit igitur caecus resupinatum
vultum
,
rictumque c) risui similem , et maesta cura sollicitum, semper secum
quasi oinnia meditantem : habuit orbes concavos oculorum , atque (f) ut
verius dixerim stationes huninum vacuas , venturis ocuhs praeparatas. Ha-
buit inter genas et frontem ruinam quandam geminis fbssis abruptam, et
raptis in intimum cutlbus : egenae roribus
2)
margines, foveas ambierant
caecitatis. Habuit trepidos gressus et semper incertos , nunc tardos, nunc
timide celeres , vago quodam saltu festinos , in ipso initio impetus sid)sisten-
tes. Habuit manus metantes itinera
,
quae quasi alae vel remi, totam mo-
lem corporis gubernabant. Ubi vos
,
ocuU
,
ubi tunc fiieratis ? ubi vos fides
habuit ? unde produxit ? aut unde subito prosihiistis ? cum repente in facie
tenebrosa tamquam fuscae noctis in tempore sidera nata fulsistis. Christum
quidem tamquam fuscae noctis in tempore sidera nata fulsistis. Christum
quidem videbitis , sed prior eum caecitas vidit.
5. Ecce domino Christo transeunte , circum circa strepentibus popuhs
,
caeco proximam turbam strepitus ipse nuntiabat. Gumqiie interrogans sci-
ret iHuin medicum venientem
,
qui membra truncis corporiI)us adderet , et
morbos excluderet
,
qui nihil ab hominibus posceret , sed fidem sumeret
pro salute
,
subito in voce repenti exarsit , deprecans Christum ut oculos
ei iuberet dari vel fidem
,
quibiis noctem riimperet caecitatis. O mira cre-
dendi curandique celeritas ! Meruit caecus habere quod credidit , et lumen
sibi fidcs exegit. Nec mora fit fidei
;
sed ut arborum gemmae ciitem qua
tectae e) sunt rumpunt ; aut ut sol matutinus ignescens luce sua ubique dif-
fusa orbem quo claiiditur sublevat
,
et statim dum nascitur , totus est ; sic
ocuU nascel)antur
,
sic ex intimo pectore consurgentes
,
orbes suos in facie
fulgidi confluxerunt ; et laeta nigredinis gratia circumsepti , cautis palpebris
velut armigeris muniuntur. Muneribus suis Cliristus adtenditur
;
et faciem
propi'iam tiruncuUis oculorum in ipso Salvatoris intuitu velut in speculo
meditatiir. FeUcem te hoc loco
,
caecitas
,
dixerim
,
quod oculos novos iu
Christi faciem dedicasti ! Explicit
3).
a) Cod. ima. — b) Cod. onvie. — c) CoJ. ritumque. —
(t) Cod. adque. —
e) Cod. eaetc.
1) Admirentur rhetores lianc graphk-aiii caeci lio- arida. Numquis mavult prbifm.i? ludicent critici.
minis imaginem.
3) liactenus ex antiquissimo codice vat. 3836,
2) Cod. evidentissime rosihus. Scripsi roribxis
,
litteris magais scripto, e.xcerpsimus. INunc ad insi-
intelligeiis oculi humiditatem
,
qua carct caecitas gnera itera aliura transimus vat. 4951. saecuii sal-
150
LXXVI. SKRMO BEATI AITGUSTIiM 1) DE ^ATALE DOMINI.
^oi.
»»'-j^»^,j- I. V^lementissimus pater omnipotens Deus cum doleret saeculum coenu-
vil\k"m-s.v)l'.
l<2ritis eiToribus involutuin
,
Iiominemqiie mortiferis criminibus catenatum
,
Ottol). S)75.f.S6. 1 K
•!. •
1 .
•!
i .
!•
I rp
I.. naDuit cum sna pietate consiluun
,
totum rcdimere mundum. lunc promen-
tibus
«)
caelis delapsus est in viscera virginis Deus Dei filiiis, magister et ami-
cus, qui in principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat
Verbum. Hoc erat in principio apud Deum. Omnia per ipsum facta sunt
,
et sine ipso factum est nihil. De isto autem mundo rjuid dicit scriptiira
.•^
In principio fecit Deus caelum et terram. Quaeris per quod ? In principio
erat Verbum. Tale ergo Verbum quis explicet verbis ? Omnia per ipsum
facta sunt ; et fit ipse
;
fit, inquam ipse
,
sed hoino ; non solumapatre,
•froy. IX. I. sed etiam a seniet ipso. Sic enim scriptum legimus
*;
sapientia aedificavit
sibi domum. Noli separare a tanto opere etiam Spiritum sanctum. Mini-
stri Christi, magnum Dei opus, sunt angeli ; et tamen carnem Christi se-
dentis ad dexteram patris adorant angeli. Ergo quod dicebamus , advertat
sanctitas vestra , Fratres. Tantus Deus, Deus apud Deum , Verbum Dei per
quod facta sunt omnia
,
quomodo in utero concluditur? Primo , ut ibt
esset , deseruit caelum ? Et unde angeli viverent? etenim Verbum Dei sicuti
est apud patrem
,
angelos pascit. Sed ut panem angelorum manducaret
Iiomo
,
Deus angelorum factus est homo 2). Adhuc humana cogitatio eat
,
per nebulas suas volitet et quaerat , deticiat et dicat : quomodo Verbum
Dei quod angelos non deseriiit, in illo utero includi potuit ? Advertat ca-
ritas vestra , Fratres : humana fragilitas esse potuit; includi non potuit.
Sed quomodo
,
inquis , esse j)Otuit in loco tantillo ? Et quomodo cepit ute-
rus virginalis
,
quem non capere potiiit templum Solomonis ? Ergo hunc
cepit uterus
,
quem non capit mundus ? Uterus cepit , mundus eum non
cepit ? Nec minoratum eum putes
,
ut esset in utero. In utero erat , et
tantus erat. Quantus erat ? In principio erat Verbum , et Verbum erat
apud Deum, et Deus erat Verbum. Non comprehendo, inquis. Et ego
scio; et qui tecum loquor, nec ego comprehendo. Sed cogitatio humilis
et fidelis facit nos cottidie extendi, et dilatari , et capaces fieri. Sed nec
capaces facti, totum comprehendere poterimus, cum ex parte se dicat scire
•i.cor. xiii. 12. sanctus apostolus
*.
2. De verbo humano vobisciim ago, quod dicturus sum ; de verbo meo,
hoc est de humano verbo
3). Hoc comprehendite. Si autein hoc nec com-
a) Ita cod.
tem XII, qui novos item multos egregiosque ser- 1) Codex tanUim vnde .mpra. Sed qui praeeedunt
mones uobis suppeditat. Soripturae formam nos ex- quinque sermones sunt Augustini ,
et quidem editi.
Iiibebinius
cusam sermonis integri in ordinatione 2) Sententiam hanc ipsis verbis habet Augusti-
episcopi. IJunfi autein codicem ex Anglia olim ad nus etiam in sermonibus
ed.CXXVI.G. et CXXX. 21
.
uos advectum
, satis docet inscriptio in prima pa- 3) Confer sermonem ed. CLXXXVII. 3.
Sed et
gina : Liber de ctaustro RoJJensi ( nune Roche- alii de nalali Domini sermones Aiigustini ,
sive in
ster.
) Venisse porro in potestatem Cardinalis Sirleti
,
editione maurina ,
sive in posterioribus supplemeu-
patet pariter ex ali.a inscriptioiie. tis , utiliter cum hoc vaticano oonferentur. .
I
SERMO LXXVI. DE NATAI.E DOMIM.
151
prehendere potestis, videte inde quani longe sitis.
Aiunt quidam : lioc
'
u.a.
oerte nos niovet
,
quoniodo Christns carnein accepit , de viri>ine natus
est , et a patre non recessit. Advertite , Fratres. Ecce ego loquor vobis
;
ante (piani ad vos proferani verbuni , apud ine habeo verljum ; non enim
dicerem vobis , nisi ante cogitareni. Intende ergo , homo
,
ciii loqni volo.
Jain apud nie erat verbinn , et quaerebam quomodo perveniret ad te quod
erat in me. Adtendi te, cuius hnguae esses
;
inveni te latinum ; latine tibi
])rol'erendum est verbum. Si autein graecus esses
,
graece tibi loqui debe-
rein. Ad ilhim ,
verbum latinum
;
ad ilhim
,
graecum. Et quaero ilh sonum
tanqnam vehicuhnn ,
unde perveniat ad te qiiod erat in me. Ecce audi-
stis , Fratres ; et qiiod erat in corde meo
,
iain est et in vestro ; et in meo
est , et in vestro
;
et vos liabere coepistis , et ego non amisi. Sicut ergo
verbum meiim assuinpsit sonum
,
per quem aiidiretur ; sic Verbuin Dei as-
sumpsit carnem
,
per quam videretur. Quantum potui dixi. Et qiiid dixi ?
Quantum dixi ? Homo loqiii vohii de Deo
;
ihe autem tantus et tahs est
,
ut nec loqui eum jjossimus, nec eum tacere debeamus i).
3. Sed quia non desunt haeretici
,
qui dicunt non potuisse fieri ut
Christus de Maria nasceretur , asserentes cnm sint immundi
,
quod iha
pars corporis fuerit turpis
;
quod si etiam ahqiiid ibi fuisset immundiciae
;
sua praesentia Dominus purilicaret ; attendat caritas vestra
, Fratres
,
solem
ubique esse
,
radios suos mittenteiu in sordibus , in cloacis
,
in locis etiam

squaJidissimis. Ecce coram oculis nostris sol iste visibilis mittit radium
suum in cloacis
;
cloaca siccatur , radius autem sohs non coinquinatur
2).
Audi etiam aham simihtudinem , immunde haeretice. Anima tua impia in-
fidehs et tenebrosa
,
quae ista sibi confingit , credens spiritibus erroris
;
nbi est anima tua ? responde niilii
,
iibi est aniina tiia ? Nunquid tantiim
in capite
,
in manibus, in ocuhs, et non etiam in intestinis tuis
,
ubi sunt
stercora tua ? Stulte , stuke , anima tua non coinquinatur ab stercore tuo;
et Deus inquiuari potuit ab opere suo ?
4. Sunt etiam qui dicunt
,
quod sancta Maria habuerit fihos ex loseph
post partum Doinini
3);
quod ii^fas est credere. His breviter respondemus.
Genitaha , ex quibus in mundnin jDrogredimur
,
portae dicuntur
;
nec tan-
tum dicuntur
, sed etiam scribuntur. Sanctus enim lob sic dicit de die
nativitatis suae : qui non clausit portas ventris matris meae , ne me pare-
ret
*.
lam videte
,
Fratres
,
quomodo porta
,
per quam ingressus est Doini- • luii m. 10.
iius
,
semper fiierit clausa. Sic dicit Ezechiel proplieta
*
: « converti me, in-
•i>nh. xuv.i.
qiiit , ad viam portae sanctuarii exterioris
,
quae respiciebat ad orientem
,
et haec erat clausa. Et dixit Dominus ad me : porta haec
,
quain vides
,
clausa erit , et non aperietur
;
vir non transibit per eam
,
quoniam do-
minus Deus Israhel ingressus est per eam , et semper erit clausa
4)-
» Ecce
)) Eodem prorsus modo setl diversis verbis Jo- 3) Soilicet Antidicoinaritae, lovinianistae, et Hel-
quitur Augustinus eli:ini in loli. tract. XIV. 7. vidiani , apud ipsura Augustinum de haer. 06.
2) Sic loquitur .iugustinus etiam in sermone 82. 84.
VII. 1.5, ex iliis qui liis annis suut editi PansJis 4) Comparetur cum diclo sermoneVII. 25.
152 SERMO LXXVII.
ubi evidenter ostendit nobis, quia sancta Maria seniper virgo fuerit, virgo
permanserit , virgo ante partum , virgo in partu
,
virgo post partum. Con-
cepit , et virgo est. Maria sancta
,
o haeretice
,
mater esse potuit , mulier
esse non potuit i). Intumescunt ubera virginis , et intacta manent genitalia
matris. Utique corrumpi non potuit
,
quae integritatem genuit. Magnum
meritum ! magnum donum ! magna gratia ! Ancilla peperit Dominum
,
crea-
tura peperit creatorem , filia peperit patrem : filia est divinitatis
,
mater
Jiumanitatis : quia Verbum caro factum est et liabitavit in nobis.
LXXVII. UNDE SUPRA DE NATALE DOMINI 2).
.0
^"^f/To. "V)!
i.V.^nines scripturae, quas nunc audivimus , karissimi , laeticiam nobis
(.'wi.b! publicam et commune "audium nunciarunt. Psalmista enim di.\it in ijsalmo*.
•Ps.LXXX.i.
^
,T-wi-- *,•

Phii. IV. 4. qui lectus est : exultate Deo aduitori nostro. Apostolus vero : gaudete iri

Lnc n. 10. Domino semper. Evangelista autem ait*: evangelizo vobis gaudium magnum.
O beatam diein hanc , in qua iuxta auctoritatem scripturarum gaudentes
et exultantes natalem domini nostri lesu Christi et cum psalmista agimus
,
et cum evangehsta cohmus , et cum apostohs prophetisque celebramus!
Magna est utique hodie christiani popuU exultatio
,
quae scripturarum sa-
crarum exemplo agitur. Et ideo l)eatum est hodie gaudium nostrum, quia
hoc facit gaudens populus (|uod iubetur. Quain sancta erit plebs eccle-
siae istius
,
si semper hoc faciat quod imperatur a Christo ! Unde obsecro
vos , Fratres , ut semper iussionem Domini facientes
,
possitis in omnibus
eius aeternitate gaudere. Sicut enim hodie in hac festivitate natahs domini
Jaeti sumus , sic qui voJuntatein domini Cliristi fecerit in Jioc saecuJo , ven-
turain aeternamque cum angelis festivitatem celeJiraJjit in caelo
3).
2. Fratres diJectissimi
,
hodie dies illuxit , in quo Christus ex virgine
carnem suscepit , liumilitatis voluit induere Jorinam , ut a peecatis libera-
ret animas nostras. Trangiessio illiiis priini hominis totum deceperat mun-
dum , ut nullum esset sahitis remedium
,
nisi Christus adveniret de caelo.
GaudelDat et teterrimus draco
,
quia venenum praeparaverat Iiomini novo.
Sed ad Jioc descendit CJiristus in uterum virginis , ut exinde Iiumana su-
sciperet memlira quae traderet cruci , et mortem induceret antiquo dra-
coni. Usus enim Jiierat dialiolus consilio malo, ut per serpentem mulieri
loqueretur , et diabolus non agnosceretur. Sed hinc ad nihilum redegit
illum
,
(jui de caelo descendit , ut Deus Dei lilius humanum susciperet
corpus, tendens ei Jafpieum niortis
,
per visionem videlicet carnis : quasi
ad Iiominem soJum tentator accedcret, et domiiuim j)eiiitus ignoraret. Vi-
- 1) Conferin appendice S. Maximi sernionem XII. 2) Praecedit sermo Aiigustini, qui est CXXI. ed.
Hoc autem non dicit sensii appellativo. Nani ipse in appendice.
lesus tnutierem non semel dixit Mariam. Hinc Au- 3) Hactenus tautum scribitur in codice vat. Atia
gustinus serm. ed. 1,1. 18. Mariamulier dicta est, codice R. pergit sine ulia interruptionc sermo. Fra-
non corrupta rirjinitate , sed uppellatione prupria tres dilectissimi , hodie ctc.
gentii suae.
DE NATALE DOMINI.
153
del)al carnem, sed ignorabat Doniini inaicstateni : ccrnebat infirmitatcm
,
et non videbat divinitatem : remansit coniiisus dialjolus,
dum in homine
apparuit Dominus. Sic a Deo patre descendit
,
unde
nunquam discessit.

joh. m,
In terris erat , et caelos non deserebaj
;
sicut ipse Dominus
ait
*:
nemo
ascendit in caehim
,
nisi qui de caelo descendit
,
filins hominis qui est in
caelo. In terris ut homo loqnebatur homnibus , in caelo se esse {'atebatur
ut Deus. Et divinitas non minoratur , cum inlirmitas assumitur ; et illud
,
quod non erat, accepit , et Deus mansit quod ab initio fuit. Quod enim
liomo fnit , nobis profuit
,
silii nihil minuit : exinanivit plenitudinem di-
vinitatis, formam suscepit humilitatis et patri manens aequahs.
3. Talis igitur virgo devoto
*
scihcet mnndo
,
quae tantinn haberet me-
^- iil'';.J'{
ritiim
,
ut Dei fiUum in scmet ipsa susciperet
,
et post partum omnimodo
virgo permaneret. Ave
,
inquit angelus
,
ftlaria gratia plena, Dominus te-
cum , benedicta tu inter muheres : quia ecce concipies
, et paries filium
,
et vocabis nomen eius lesum. Ipse enim salvum faciet popuhim suum a
peccatis eorum. Virginitatis iura servabis ; fihum habebis , et nomen vir-
ginis noii amittes. Tanta est enim il!a divina potentia
, ut et matrem red-
dat fecundam , et virginem servet illaesam. Ideo jjenedicta tu inter mulie-
res
,
quia ex Spiritu sancto concipies, ubi non est carnalis maritus
,
sed
divina dignoscitur virtus : lactabis infantem proprium creatorem : sucum
porrigis lactis
,
et cibis caelestibus satiaris : pannis involvis puerum
,
qui
tibi immortale condonavit indumentum : in praesepe ponis infantllia mem-
bra
,
qni caelestem tibi praeparavit mensam : omnia quae causa nutricis
debentur circa puerum celebras , ut quod ipse promisit sanetis suis
,
et
tu ipsa libentins consequaris. Quid mnlta.^ Exulta , virgo , de tanto pro-
misso. Nuncius discessit angehcus , et ventris hospitium ingreditur Deus
,
qui \i\it et regnat in saecula saecuJorum. Amcn.
LXXVni. UJNDE SUPRA I\ DE QUADRAGESIMA.
i_joquens Dominus ad beatisslmum Abraham, sic ait in lectione quae
Jecta est
:
« exi de terra tua
,
et de cognatione tua
,
et de domo patris tui
,
» et veni in terram quam monstravero tibi
*.
» Hoc quod tunc ad beatissi- -Gen.ixir. i.
nium Abiaham locutus est Dominus , cotidie ad omnes loquitur christia-
i. oc. a.
nos. Quae est terra haec, quam sancto Abrahae promi.sit Deus
,
vel nunc
promittit omnibus ehristianis ? Qiiae? nisi paradisus ? liaec est possessio
vitae perpetuae, et regnum beatitudinis sempiternae
;
de qiia etiam psal-
mista dicit
*:
placebo Domino in terra viventium
, ubi nuUa erit participatio

vs. cxiv. •)
mortuorum. Et idco Dominus dicit: exi de terra tua
,
et veni in terram
quam monstravero tibi. Hoc est dicere : exi tle tena tua
,
et veni in ter-
ram meam. Omnibus lioc nobis Deus cotidie dicit : relinquite corporis di-
1} Praecedunt Augiistini sermones
,
elsi proxinuis p. 411, quem taiiien Ballerinii nei;nnt esse Leonis,
ille est, qui legitur in editiont' veron. S. Leonis T. I. el augustiiiiauis similpin non difiitentur.
Cod. val. 4051.
!. (S. 1>.
Ottoh. UTO. f. IS'J.
loi SEHMO LXXVm. ITEM LXXIX.
lectioiKMii
,
et accipitc animae posscssioiieiii : relinquite volnptatem hanc
temporalem, et accipite heatitndinem semj)iternam. Quod qnidem in onuii
tempore christianis laciendnm sit , nnnc praecipne his quadragesimae die-
hus
,
quae nohis liinc gratior esse dehet
,
quod et tempus illius non est
longum , et est praemium longum : quod lahor illius celerrimum finem
hahet, fructus autem illius finem non habet. Quadragesima , Fratres ka-
rissimi
,
quasi decima pars anni est. Si ergo alii offerunt decimas posses-
sionum, offeramus nos saltem decimam ieiuniorum : oiferamus cum ieiu-
niis sohrietatem
,
jnisericordiam , castitatem. Quia si illae Deo gratae sunt
decimae
,
quae de terrenis fructil)us dantur
;
quanto magis gratae sunt de-
cimae
,
quae de ipsis hominum corporihus ac mentihus offeruntur
"^
Has
ergo decimas ahstinentiae
,
misericoidiae
,
sohrietatis , atque iustitiae , ita
plenas et copiosas bonis omnihus ahundantes Deo offerre dehemus ,
ut
quicquid peccatorum totius anni diuturnitate coutrahitur , \el ex aliqua
liorum dierum placatione purgetur
;
praestante domino nostro lesu Chri-
sto
,
qui cum Patre et Spiritu sancto vivit et regnat Deus per omnia sae-
cula saeculorum. Amen.
LXXIX. SERWO IN PASSIONE DOMINI 1).
Cort. vat. 496r.
f. 80. b.
Olt0b.D76.f.3Ii.
h.
I .
A.
assio nohis recitata est Salvatoris ad peccatorum nostrorum i"e-
missiouem admissa
,
non quae vitam mortificaret , sed quae mortis imperia
subiugaret. Nam qui infirmantes
2) ludaeos salvaverat, leprosos mundaverat
,
paralyticos curaverat , caecos illuminaA^erat, mortuos ^uscitaverat , daemo-
nia quoque fugaverat , hanc ab illis mercedem suae virtutis accepit , ut
crucis patibulo traderetur , et impleretur carmen David patriarchae can-
tantis
*
: retrihuebant milii mala pro bonis, et sterilitatem animae meae.
Invenitur interea ex pedissequis unus
,
qui avaritiae colla prosternens
,
iuiustae caedis insaniam argenti pretio inflannnaret. O cunctarum lerum
malarum genitrix avaritia
3)
! Ditas Domini proditorem
,
et vendis saeculi
redemptorem. Venalis Dominus a servo nequam proponitur
;
ita ah iis qui
iura dictabant , contra legum suarum iustitiam pretio comparatur iniusto.
Ostende inquivuit nohis , luda
,
quem emimus; ostende illum
,
pro quo de-
finitum pi'etium accepisti. At ille inquit : in vigiliis solet et in orationibus
pernoctare , ad quem simul oraturus soleo advenire ; cui osculum paritei-
et amplexus obtulero , ne alium pro alio teneatis , hunc indico quem
emistis. Quid agis importuna cupiditas
.^*
Qui sunt isti novi complexus
.^
quae ista sunt oscula
,
quibus caedes bellica geritur , et armata manus
extenditur
,
gladiis simul et fustibus pugnatura ? Nullus in conventu vestro
1) Sequitur Iiic in codice sermo post alios Au- pla protulimus Alcuiui et Anastasii bibliothecarii iii
gusti sermones de passioue Domini : ideoque ad nostro glossario.
eundem auctorem referendus est. 3) Similiter loquitur Augustinus de lib. arbitr
2) Vocabuli infirmans pro infirmus iam nos exem- libro III. 48.
IN PASSIONE DOMINI.
155
sit
,
Fratres karissimi
,
quem huius serpentis venena commaculent. Sinceram
cordis pacem exliibeat
,
qui non vult pacem lialiere cum luda.
2. Interea fraudulentis osculis traditur Cliristus , tenetur et ducitur.
Quid non servis suis exhibeat Dominus
,
qui pro nobis vohiit esse captivus.^
Nulla
,
discutiente praeside, culpa conspicitur
,
nnllum facinus Pharisaeis
(piaerentibus invenitur, et nihilominus reus mortis dicitur
,
qui et reatus
et mortis damnator invenitur. Lavantur iudicis manus ab effusione sangui-
nis innocentis, et manus ludae eiusdem pretio sanguinis onerantur; ut in-
ter venundantem ,
clamantem
,
et iudicantem , alienus a culpa
,
ahenus a
crimine nosceretur. O seditiosae plebis non ferenda vesania ! Barabban
liomicidam dimitti postulant
,
qni vivos mortificavit
,
et crncifigi Dominum
qui mortuos suscitavit. Sed facto pavescunt omnia ,
tremor terram invadit,
saxa scinduntur et montes , scinduntur ipsa templi fastigia
,
devicta morte
monumenta solvuntur, fugit dies , ordo temporum vertitur, luna nigratur in
sanguinem , stellae metuunt , elementa formidant , flammiger caeh fuscatur
intuitus
;
et cum sol obscuritatis semper declinaret aspectum, in cruce Chri-
sto suspenso, cum tenebris maluit habere consortium. Sed postquam my-
sterii virtus , humana passione et divina maiestate completur, mors a Chri-
sto constringitur , et amissis suae nexibus potestatis didicit esse captiva per
Christum.
3. Ad obsequium igitur resurgentis Domini imiversa caelorum virtus
occurrit , nubiferae regiones albescunt , aurora rutilo cum sole domlnum
suuni adoratura progreditur ; luna simul laetantur et sidera
;
virginea ma-
tris Mariae fugatur tristitia ; currunt apostoU
,
festinant pechssequi
,
uni-
versa credentium turba iam gaudet ; soius iudaeus tristis est
,
quia Dominns
iam resurrexit, Servat iudaeus corpus
,
et iam deambulat Christus. O in-
perspicax i) cahiditas , et inconsiderata versutia ! Acciplte
,
aiunt militibus
,
pecuniam
;
et dicite quia dormientibus vobis liirati sunt discipuli corpus
cius. O semper siiii contrarium liumanae falsitatis ingenium ! Tuo nodo
te
,
dum absolvere existimas , ligasti. Si dormisti , furantes discipulos mi-
nime videre potuisti. Magis quod vidlsti et tremuisti commemora
;
angelum
Dei descendentem de caelo , ab ostio monumenti lapidem revolventem
;
iioc est quod vidisti
2).
Quid conaris affirmare quod non est.^^cum veritas
a morte teneri non potuerit
,
quae veritas Cliristus dominus- noster est:
<|uae vestrum cotidie suppleat pectus , ut prolixa sanitate et sanctitate ad
eiiis mereamini annua festa pertingere ; et omnium petitionum vestrarum
cupientes effectum
,
matrem vestram catliolicae serenitatis antistite
3)
glorio-
sam ecclesiam iustis vcstris munerilius adornetis
,
per ipsum Ciiristum do-
minum nostrum. Amen.
1) Animadverte vocabulum i«/;e«/)icaj. concioanbutiii- Aui;usti;ius , sive adliuc presbvter
,
2) Sic loquitur, etsi diversis verbis , Aujjustiaus sive etiam episeopus , vel Hippoiie regio , Valerii
etiam in sermooe ed. XLIV. 7. Item in enarra- ndiutor; vel in alia qualibet civitate , ad quam
tione psalmi LXIII. 1.5. invitatus persebat haud raro vir saactus conciona-
3; Dicit boc de episcopo cius civitatis , in qua turus
, ut tradit Possidius.
156
r.XXX. SERMO DE a] PASSIONE DOMIM t).
cojiK vat. 49M.
i.j.Xoclie incipiaiiius
,
kari.ssinii , de crucis tropliaeo praedicare, et
Ollob.OTO.f. 3211.
I 1
1- •
11 11-
I). Iioiioremus hunc diCni , niagis aiiteni coronemur celebrantes hunc (hen».
rSec enim ex. verbis nostris honorificatur crux
,
sed ex fideli no.stra con-
versatione coronas meremur crucis. Hodie crux exaltata est , et saeculum
sanctificatum est. Hodie crux fixa est , et mors subversa est. Hodie crux
fixa est, et daemones dispersi sunt. Hodie crux vicit, et niors devicta
est. Hodie diabohis victus b) est , et homo absohitus est , et Deus glorifica-
tus est. Hodie apud ludaeos terra tremuit , et apud nos orbis terrae fir-
matus est. Hodie apud ludaeos, quia mente audaci contra Dominum va-
dunt
,
petrae scissae sunt. Hodie amabihs Deo pietas universum conspersit
orbem. Decebat enim ea quae pietatis erant coniungi , ea autem quae in-
'Ps. xxxiv. 16.
fidelitatis erant disiungi. Et David dicebat
*:
« dirupti sunt , et non sunt
coinpuncti. » Hodie apud ludaeos ab hora sexta usque ad lioram nonam
sol obscuratus est ; non enini feri-e poterat creatura iniurias creatoris : re-
traxit radios suos , celavit igneum iubar ne videret impiorum faciiiora
;
non quod deitatem iniuria tangeret, sed quia quae audaci superbia fie-
bant, in contumeliam eius reputabantur. Hodie apud ludaeos tenebrae
sunt, apud nos autem nox in diem conversa est. Etenim pietatis pi'oprium
est , ut in tenebris fnlgeat
;
impietas autem , etsi in lumine fuerit , tene-
lirescit. Et fidelibus quidem nox in diem mutatur , infidelibus autem etiam
jPs. cxxxvm.
ipsa ]ux tenebrescit. De fidelibus Aero scriptura dicit
*:
quia tenebrae non
obscurabuntur a te
,
et nox sicut dies illuminabitur. Infidelibus autem et
dies in noctem mutatur
,
dicente scriptura : palpabunt sicut caeci parie-
tem, et ambulabunt in meridie tamquam in mcdio noctis. Hodie Adaiu
eiectus est de paradiso , hodie et latro paradisum ingreditur 2).
Exivit fur
,
et introlvit latro : exiit contemptor veibi , et ingressus est confitens Ver-
bnm : exiit contemnens salutem
,
et introivit de cruce mercans salutem.
2. Scio et antea de latrone me dixisse
3) ,
sed diversas habet intelligen-
tias, ideo dicit sermo iste
*:
latro de ligno mercatus est salutem, latro fu-
ratur caeleste imperium ; vini facit maiestati, non virtute propria sed fide
• M.ittii, XI. 12.
vincens. Ipsius Domini vox est
*:
regnum caelorum vim patitur
,
et violenti
rapiunt illud. In cruce duo latrones , imago est iudaeorum et gentilium
;
latro qui paenituit, imaginem obtinuit populi ex gentibus congregati, qui
prius in errore ambulaverat , et post hoc veritatem agnovit. Imaginem
u) 11.1 heie cod. de. At idem codex sermone praec. in. —
4) Majim riiicttis.
1) Sequitur hic sernio in eodice serraoaera Au- lum tam de terrestri quam de caelesti intelligitur.
gustini
,
qui est in appenJ. ed. CLVI. Et quidem Adamus culpa illa sua utrumque pa-
2) Sic adamussim loquuntur etiam G. Kyssenus radisum aniisit.
atque Atlianasius
,
ille in orat. I. pasch. p. 393, 3] In codicibus laureshamensibus (apud nos Spi-
hic in Cdei exposltione ed. venet. Maur. p.
79. Et cil. rom. p. 167. et 172) fuerunt Augustini ser,
sic in Armeniorum quoque liymnario legitur. Haud niones his titulis. De latrone cum Christo criicifi-
sane quod latro in paradisura illum terrestrem et xo. (Videsis fulgenti.inum septimum. ) De iatrone
adamiticum sit receptus ; sed quia paradisi vocabu- De duobus latronibus. Dc cruce et latrone.
1)E PASSIONE DOAIINI.
157
vero latro ille obtinuit luclaeonim
,
qui visque ad finem perseverant in
errore, ef usque ad tempus quidem crucis; viam malignitatis gerunt i). Crux
autem divisit utrumque
;
viam namque malignitatis et perditionis, qui non t.m.],.
«'edidit ingressiis est ; viam autem salutis, qui credldit adeptus est. In cruce
didicit latro dilterentiam viarum
,
quoniam novit Dominus viam iustorum
,
via autem impioruni peribit
*.
Vide Dei iustum iudiciiun
,
ut dicas et tu
• ps. i. o.
cum propheta
*:
« iustus es Domine, et rectum iudicium tuum. » Propter
•ps.cxvhi.ut.
unum peccatuni damnatus est Adam , et propter unam fidei vocem lalro sal-
vatus est a). Unum peccatum deiecit illum, et una iustitia introduxit istum.
Adam eiectus e.st de paradiso, et latro habitator factus est paradisi. O
admiranda rerum materia ! Nec Abrahae per vocem data est repromissio
paradisi. Hereditavit quideni per fidem , repromisslonem autem paradisi
nemo ante latronein accepit. Hic attendite cUhgentius perscrutantes vetus
testamentum et novum : nulhim ante latronem invenietis repromissionem
paradisi meruisse
,
non Abraham
,
non Isaac
,
non lacob
,
non jMoysen
;
nou prophetas
,
nec apostolos , sed ante omnes reperietis latronem. Au-
chte igitur doniinicam vocem chcentem
*:
amen chco tibi, hoche mec*m eris
'.luc.xxiii.s3.
in parachso. Vocavit quippe Deus Abraham chcens ; exi de terra tua et
de cognatione tua. Et non dixit ilh : hereditatem capies paradisi , sed veni
in terram cjuam monstravero tibi. Et Isaac quidem typum Christi portavit
,
et lacob colluctatus in flgura cum Deo est ; et Moyses legem accepit, et
repromissionem auchvit, bona terrae a) se esse manchicaturum , si legem
domini Dei sui custochsset : et nuscjuam repromissionem paradisi ante la-
tronem inveneritis.
3. Necessarium ergo est quaerere
,
cur huic- ante ahos , et ante tales
viros fide dignissimos potissimum repromisit. Credidit Abraham Deo , sed
credidit non sub taii conditione positus, sed credidit ilh de caelis locpienti
,
et de propria auctoritate legem danti. Credidit et Isaias Domino
,
sed in
gloria consistenti : vich enim, incjuit *, Dominum sedentem super thronnm

is vi. i.
excelsum et elevatum. Credicht Ezechiel
,
sed et ipse Dominum super clie-
rul)in contemplatus est
*.
Crechderunt et relicjui jirophetae , sed diversis

ezccIi. x. i.
modis Dominum intuentes gloriae , sicut videre possibile humanae fuit na-
turae. Ciedidit sic[uidein Moyses
,
sed de medio ignis locjuenti
,
et in tu-
bae clangore , et in tonitruo
,
cpiae et infidelem poterant provocare. llaec
autem dieo non ut sanctis derogem, quod ab.sit , sed propter eum cpii so-
lus per verlium meruit paradisum. Iste ergo vidit Salvatorem non super
thronnm regaiem
,
non adorare b) in templo , non locpientem de caehs
, non
per angelos chsponentem
,
sed in poena sociatum latronibus ; vicht in tor-
mentis
,
et Lamc]uam in gloria adorat ; vidit in cruce , et rogat cpiasi in
n) Cod. honam tcrTam. — h) Malim arlnrantem.
1) Confer sermonein ed. CCXVIII. 4. licaui in D. PP. lugd. T. VI. p. fi')4. De hac niirabili
2) Conferantur sanoti JMaximi de latrone serino- latronis conversione liber extat egregius Blarango-
nes duo , id est LI. et LII. Item alius Eusebii eal- uii nostri.
158 SERMO LXXX.
caelis sedentem
;
vidit condemnatiim , et regem vocat dicens : Domine me-
mento mei cum veneris in regnum tuum. Crucifixum vides , et regem prae-
dicas ? In ligno pendere cernis , et caelorum regnum meditaris
.''
4. O admirandam latronis confessionem ! Numquidnam scripturas legi-
sti , al) iniquitate non cessans ? jNumqui(biam prophetas audisti
,
liomicidia
exercens? Numquidnam divinum audisti sermonem
,
quando ad caedem
gladium acuebas ? Unde eruditus es talia philosophari de Christo ? ludaei
crucifixerunt, qui noverunt legem et prophetas legerunt ; et tu horum igna-
rus Deum vides crucifixum, et adoras condemnatum i)? Quis te erudivit , o
1 90. .1. latro , taha de eo dicere? Non me , inqult , lex docuit , sed sol occultans
lumen suum. Vidi quidem crucifixum , sed et terrae motum sensi, et pro-
pter parricidas ludaeos elementa indignantia intellexi. Et petrae quideni
scindebantur , et corda bominum non metuel)ant. Scissae sunt petrae
,
di-
ruptum est velumtemph, et ludaeorum secreta patuerunt. Et boc quideni
vebun erat , sed pretiosum, quod in diebus celeberrimis suspendebatur
,
pretiosum valde de purpura et bysso et cocco auro et liiacyntho contextum.
In illo enim tempore crucis, terra mota est , sol fugit , et petrae scissae sunt,
velum diruptum est , monumenta patuerrat. Et sicut gloria domus est ubi
velum pendet , babitante intrinsecus domino domus
,
sic ignominia templi
est unde recesserit Spiritus sanctus. Postquani impietas infidebum Deo in-
tuht manus
,
iniuria Domino facta est qui habitavit in templo. Et ideo re-
•Maitii. xxiii.
cedente Domino , deserta remansit domus
,
sicut ipse dixit*: ecce rebnque-
tur vobis domus vestra deserta. Egresso rege gloriae , dirupta sunt singula
regna
,
aperta sunt monumenta , et surrexerunt mortui , et intravenint in
sanctam civitatem
,
nt inexcusabilem relinquerent causam , et Domini re-
stn-rectio firmaretur.
5. ludaei inquiunt : si filius Dei es ,
descende de cruce , et credimus
tibi. Considera nunc vocem fihorum diaboli
,
quomodo imitantur vocem pa-
ternam. Diabolus dicebat: si fihus Dei es, mitte te deorsum. Et ludaei di-
cunt : si fihus Dei es , descende de cruce
,
et credimus tibi. Pariter cruci-
figunt latrones , non tamquam inimici latronum
,
participes enini erant sce-
leris eorum, sed ut infamarent dominum suum
,
qui non sine causa cru-
cifixus sit, sed quasi facinorosus inventus sit. Non tacuit Isaias proplieta
•is. Liii. 12. huius narrationem
,
dicens
*
: ol) iniquitatem j)opuh ductus est ad mortem,
et cum iniquis deputatus est , lioc est cum latronibus
;
qiiibus ideo sociave-
runt Christum , ut macnlarent Domini passionem. Ut autem scias quia non
oderunt latrones
,
audi Pilatimi dicentem : quem vultis ut dimittam vobis
,
lesum an Barabban ? qui propter bomicidium in vinculis tenebatur. Et ilU
dixerunt : dimitte nobis Barabban. Latrones petierunt latronem ; Dominum
autem crucifixerunt , non virtute sua vincentes, sed dispensationis et prophe-
tiae implebatur voluntas. Dicit ilbs Pilatus : regem vestrum crucifigam ? At
ilh dicebant : nos non babemus regem nisi Caesarem. Abnueiunt Dei reg-
1) Confer Augustiui iaindiu editos sermones XXII. 3. CCXXXII. 6. CCLXXXV. 2.
DE PASSIOJJE DOMINI.
j 59
miin , et traditi sunt regno Ronianoruin
;
quia quod
habebant non intellexe-
runt , et ideo quod petierunt acceperunt. Coronaverunt
spinis, crucifixe-
runt , obtulerunt ei fel et acetum. Et haec ipsa futui-a oHm praedixerat Moy-
ses dicens*: generatio prava et exasperans, haec Domino tribuis ? Et qui de-
•Deut.xxxii.r,.
derat tibi manna in deserto , huic tu fel obtulisti ? Et qui tibi delicias de terra
produxit , tu ilU spineam imponis coronam ? Ideo clamat Isaias propheta
dicens
*
: sustinui ut facerct uvas , fecit autem spinas. Dicunt ludaei : san-
• i". v. i.
guis eius super nos et super fihos nostros ; illis ad condemnationem , nobis

autem ad iustificationem : sanguis Christi ilhs ad mortem
,
nobis vero ad
vitam. Non est enim sanguis Christi deterior babylonio igni. Ille scivit san-
ctorum in camino honorare corpora, et Chaldaeos comburere
,
quanto ma-
gis sanguis ille scivit perdere incredulos et salvare fideles ? Decuit a) enim
splendori crucis obcaecare infideles , et ilhmiinare credentes. Sola enim Chri-
f- w. h.
sti crux est
,
quae vere solvit tenebras , et regnum daemonum dissipavit
,
et omnem terrorem mahgnantium abstuht. Crux sanctitatem providit , crux
sol iustitiae facta est, ut illuminati misericordia eius glorificemus Patrem
et Fihum et Spiritum sanctum
,
qui vivit et regnat Deus per omnia saecula
saeculorum. Amen.
LXXXI. L.NDE SUPR.A. 1}. ITEM DE P.4SSI0SE DO.MINL
S.
. „ , - „ . . ... . Cod. vat. 4951.
apientissnnus Saiomon
2),
lons sapientiae, censor lustitiae, et magi- '• ms. a.
ster disciphnae , in canticis canticorum sic fatus est dicens
*
: ubi pascis ,
ubi
{ o^otiob.'»:!!'.
manes 2)?In meridiano. Quis interrogabat ? Vox est Spiritus interrogajitis •cfnt.''!. o.
dominum Christum ,
ubi pascis ? ubi manes ? Et ille : in meridiano. Et mi-
ramur, Fratres dilectissimi
,
qiiod interrogat Spiritus sanctus, cui totus no-
tus est mundus
,
qui et ante tempus fuit , nec initium habuit , sed nec ah-
quando finem habebit. Neque enim aeternitas habet aetatem
,
aut ab-
quando finem, quia nescit originein. Sed hoc Spiritus sanctus cogit de pas-
sione sua Christum dicere
,
ut popuhis qui ignorabat posset audire , ubi
pascis ? id est , ubi pateris ? Et Dominus respondet: in meridiano. Cuni
sexta liora per medium caeU spatium sol igneus in sua hbra penderet , et
axe flammigero divisa mensura caeU , subiectas umbras clypeo breviante col-
ligeret; cum mundi penderet umbra, et inferi siinul in nocte silerent; sic
onniis ludaea vestita est caecitate; quando impetu furibundo clamabant cru-
cifige
, crucilige. Sic omnis creatura sexta hora non vidit solem. Sic quio-
quid sub caelo iacebat, didicit maiestatem. Sic lumen Christi
,
qui in sole
o) Cod. docuit cnim splcndor.
1) Sic evidenter interpungltur in codice ; et sic 3) Praeeedit in codice sermo Augustini
,
qui est
revera legisse .\ugustinum , constat ex sequentLbus. XXL inter editos nuper Parisiis ex codicibus casi-
Africam lieic intellexit Augustinus in sermune ed. nensibus. Kimirum tam hi casinenses
,
quani De-
XLVL et CXXXVIIL At spiendorem veritatis et nisii vindobonenses
,
passim occurrunt etiam in 10-
fervorem caritatis iu serm. ed. CCXCV. 5. dicibus vaticanis : quae res veritatem illorum lueu-
1) Par est initium fulgentiani LXXVII, sed sermo lenter confirmat.
plane diversus.
IGO
SERMO LXXXI.
posiiit tabernaciilum , universas i^entes collej,nt , et conscientias nostras no-
ete torporis repulsa intravit. Pe[)en(lit in eruce sexta liora dominus lesns
Christus, et pependit ut famulus. Cum latus Christi lancea perforatur, ab
hora sexta usque in horam nonam, solis claritas iugulatur. Luxit et cae-
lum auctorem
,
j^t^rdiclit oculum dies, et orl)ata fibula caeli velut nox facta
est dies
,
et subito adveniens nox excaeeavit claritatem. Propterea in j)as-
sione domini Christi velut nox factus est dies, quia in eius resurrectione
j
ps. cxxxviii.
nox claruit ut dies, sicut scriptum est *, quia tenebrae non obscurabuntur
a te , et nox sicut dies illuminabitur. Peccaret enim creatura si non luge-
ret ereatorem , vel si dies suam non conscinderet vestem ; cum ludaea iure
admiserat sacrilegium , si non in crimine suo sexta hora palleret , et si so-
lis caecitas testimonium non perhiberet. Antecedit Dominum ad inferos
dies , nox aeterna quod ignorabat didicit , dies noctem quam ignorabat
•ps XVIII. c. expavit, dicente David
*
: in sole posuit tabernaculum suum.
2. Bene ostendit tabernaculum Christus crucem hospitiiun corporis sui
,
in qua unius materiae destinata a), iugulati sunt inferi. Adhuc pendet in ma-
teiia Christi corpus
,
et iam debellatur infernus : timent tartara maiestatem
peregrinam: mors ab inferis, dum decipit h) , fugit. A sedibus suis mors ex-
clusa , cucurrit ad caelum. Videt quam noverat noctem
,
pallent astra
,
tremit terra , turbantur elementa
,
procedunt ex suis tunudis funera. Ne-
que enim sepulchra aliquam partem corporis tenere potuerant
,
gehenna
simul crepuerat tota. Ad hoc enim reversus est dies ad proprium statum
,
quia ad verum diem reversus est auctor qui fecit hunc diem, sicut scri-
Ps. cxvii. 2i.
ptuni est
*
: hic est dies
,
quem fecit Dominus. Propterea elementa recijDiunt
speciem suam
,
quia si omnia cum ruina mundi perirent , hodie non erat
qui timeret. Et ideo in fide Christi totus mundus unus est locus. Ad hoc
nomen per terras volavit , navigavit per undas
;
quia spiritus non habet
iter , nec fides aliquando quaerit vectorem i). Qiiid dictura est ludaea ad-
vex-sus dominum Christum
,
quem natum stella flammigera demonstravit
,
et passvun solis caecitas declaravit ? lam perdidit aestimationem suam hu-
mana perfidia, cjuia natum Dominum audivit
,
passum vidit. Expavit po-
pulus post resurrectionem videndo novum
,
post inferos sanum , et post
. elavos et mortem iterum ad Patrem vehiculo lucis usque ad caelos eleva-
tum. Populus supinis vultibus adorabat. Et ne totus abiret, per sacra-
mentum corporis
2)
in nostris corporibus sese divisit, dum eum intra con-
seientiam nostram per lidem portamus. Martyria per sanguinem , virginitas
per pudorem , totiusque populi virtus adorabat , noa flentes sed gauden-
tes ; cjuia ostendit nobis iter ad caelos dominus lesus Christus
,
qui vivit
et resjnat in saecula saeculorum. x\men.
I
a) Ita cod. ct refertur ad crucom.
l).Vides denotari gratiam Dei pratuitain. seritur. Libenter autein lios Aupustini et alioiuin
2) Corporalis Cliristi in euciiaristia praesentia ad- patrum de tauto mysterio locos demonstro.
161
LXXXII. ITOI UISDE SUPRA 1). DF: PASSIONE DOMINI.
1 . V_jum inter hominem et Deum diabolus prima fidei pacta vexaret
, f^^^i^^f
"^'-
et homiuem ad perfidiam , Deum
provocasset ad iram , abduxit dereUctum
„"'''"''"•
ab auctore
mancipium, ut sibi hominis manciparet obsequium. A cpio
enim quis devictus est , huic et servus addictus est. Sed cum poenaU iugo
cervices mundi captivator obtineret , et internis doloribus excruciatum
saecuhim immugiret, clementem Deum aerumna operis oui commovit
,
et
ipsum opificem misit. Mox igitur Christus per portam fidei
,
secundum cae-
huu uteri virginaHs ingreditur ,
et homo pro homine confirmatur
,
novus
pro vetusto, iustus pro iniusto
,
dominus pro captivo. Cum ergo in offici-
nam innnbam a) figulus caelestis intraret , et per notatus
2)
viscerum massa
humani generis in novum opus exurgeret , vixit restaurata materies ex on-
gine carnis non crimine peccatoris assumpta ; et hominem liberum auctor
assumpsit, quem ipse pietatis artificio reformavit. Nec conceptio igitnr
simiUs conceptibus ceteris, et partus dissimiUs partubus b) cunctis fuit
,
quia
nec intrans aperuit , nec exiens pudorem virgineum laceravit : et intro sine
conscio , et foras sine vitio
,
sed ubique cum Deo. Egreditvu' itaque de
virgine Deus et homo
,
simplex non duplex
,
unus non geminus
,
natura
quidem diversa
,
sed Dei et hominis persona coniuncta
,
ut hominem sibi
creator redderet, quem Deus per hominem compararet. Suscipiunt dura
praesepia lacteum corpus
,
quod asper tegebat et pannus. Sic sic c) latere
dignatus est Deus , ut cimi diabohis ad escam oarnis hiaret ,
hamum di-
vinitatis deceptus incurreret.
2. O famis vesana, et maUgnitas caeca ! quae nec tunc videre potuisti
uuiscipulam
,
quando insuper infantis cunabula , hicida de caelo refulsit
stella. Proinde cum consurgit aetas in puero , et augmenta sentiuntur an-
norum , ac virum perfectum temporis incrementa consignant , emersit con-
festim mundus in lucem
,
et post funereum primae captivitatis exitium
,
am^am novae salutis aspexit. Adest igitur praescripta dies, quae vetus re-
solvat debitum
,
quae innocentis d) animam offerat , et reos a iugo nialae
servitutis absolvat. Effera itaque rabies conspiratae plebis intiunuit
,
qua
diabolus pium sangiunem concupivit. Traditur Christus a noto
;
flageUa-
tur a Pilato ; crucifigitiu^ a iudaeo ; lancea percutitur a romano
;
et trium-
phus celelu-atur in caelo
;
corpus cruciatur , et incorporeus diabohis tru-
CRlatur
;
anima contristatur
,
et delictum mundi i^edimitur; sanguis effun-
ditur, et chirographi scriptura deletur ; mors oppetitur e)
,
et mors ipsa
necatur ; inferi penetrantur, et ipsa mortis officina prosternitur. Ecce re-
dit opus ad opificem
,
creatnra revertitur ad auctorem. Pienovat pacta
a) Codd. in nube vcl innube. — b) Coclil. purlibus. —
o Ha repetitur in codd. — rf) Cod. quaeie noeeiitis. — e) Cod. ap.
Sed confer p. 165.
1) Praecedunt sermones Aiigustini. Et quidem pro- 2) Ita evidenter ute,T]iie codex. ludieent autem
xime antecedens , est quartus inter editos Vindo- grammatici de boc vocabulo eiusque signilicatione.
bonae a Denisio.
21
{'>)2
'
SERMO I.XXXIII. 1)E PASSIONE DOMINI.
hoiKip fidcl Cliristiis, (jiiae friistiaverat nnindiis. lam iiiinc, lionio, qiii ex-
tilisli perfidus iii arbore , ser\a litlein ei qiii ])ro te est siispensiis in crnee;
iit pro labore eertaininis
,
coroiiain iiistitiae inerearis.
LXXXUI. UNDK SUPRA. DK PASSIONF. nO.MIXI.
Cod. vat. «51. i-'' •
I
V • • •
I I

1- •
(ii2.i>.
i.JL assio Doinini et resiirreetio dnas nohis ostendit vitas
, iinani (luain
Otlol).977.l'. ISH.
'1
toleraimis
,
allerain (piain desideranuis. Potens e.st eniin illan» nobis dona-
re, (pii pro nobis istaiii dignatns est tolerare. Hoc enini ostendit (|uantuin
nos diligat; et voKiit nt credainus qnod daturus sit nobis liona sua pro-
pria
,
qui mala nostra voluit nobiscnm habere coinmnnia. Nati snmus, et
natus est : quia morituri sumus
,
et mortuus est. Ista dno nos in ista vita
iiostra noveramus
,
initiuin et linem
,
nasci et mori : nascendo labores
inelioaie, moriendo ad incerta migrare. Ista dno noveramus , nasci et
mori. lioc abundabat in regione nostra. Regio nostra
,
terra ; regio an-
gelorum ,' caelum. Venit ergo Dominus ad istam regionem ex alia regio-
ne
;
ad regionem mortis de regione vitae
;
ad regionem laboris de regione
felicitatis venit
, afferens nobis bona sna , et j)rius patiens mala nostra.
Bona siia occulta portabat, mala nostra aperta tolerabat. Apparebat enim
honio, latebat Deus : apparebat infirmitas, latebat maiestas : apparebat
caro
, latebat Verbum : patiebatur caro ; nbi erat Verbnm , caro (juando
jiatiebatur? Ver])uin non i^epellebat
,
quia patientiain nos docebat. Eece
resurrexit dominus Christus tertio die. Ubi est insultatio ludaeorum ? ubi
est insania circuiniVementium et insanientium et medicum occidentium?
2. Recolite
,
karissimi, quae audieritis
,
quando eius passio legebatur :
si filius Dei est , descendat de cruce , et credimus ei. Si filius Dei est^,
salviim faciet eum. Audiebat ista et tacebat, pro ista dicentibus petebat
,
et se non ostendebat. In alio (juippe evangelio scriptum est, quoniam ex-
• Luc. XXIII.31.
clamavit pro eis et ait
*:
pater , ignosce illis, quia nesciunt quid faciunt.
Videbat in se continuo credituros, ipsis volebat ignosci. Capnt nostriim
in criice pendebat , sed membra sua in terra cognoscebat : pascit modo la-
boraiites
,
quibiis manet integra merces. Quid enim melius accepturi su-
mus, quam ipsiim ? Si ahquid melius haberet , hoc daret ; sed Deo nihil est
melius. Et Christiis Deus est. Et attende : iii principio erat Verbum , et
Verbum erat apud Deum
,
et Deus erat Verbnm : hoc erat in principio
apud Deum. Hoc quis caplt ? quis colligit? quis intuetur? quis contempla-
tur? quis digne cogitat ? Nemo. Verbum caro factum est , et habitavit iii
nobis. Ad hoc te advoca ; operare hiborans
;
ad Verbum caro factum ad-
voca te. Ipsa i) erit sakis tua: Verbum dominus erit merces tua ,
sine fine
mansura.
1) Niminim Cliristi caro. loii. VI. 52. Caio mea et pro inuiidi vila.
163
LXXXIV. EIUSDEM U>DE SUPRA. DE PASSIOKE DOAIINI.
'
nunicitia.s , Tiatres karissnni, quas cnm Ueo contraxerat imiiuliis ,
i. rno. b.
'
T\-
....
OUol).077.f.2:i'..
solus potiiit dirinnpere Christns. iXeque pater invitus ij^novit
,
qiiia ipse ad
''•
nnindiiin suuin liiiiiin destinavit. Iinago igitur auetori restiterat , et contra
forinani similitudo pngnal)at ; fecit enim Deus lioininem ad iinaginem et si-
juilitudinem suam. Et apostolus dicit
*
: si enini cum inimici esseinns , re-
• Eom. v i...
eonciliati sunuis Deo per mortem filii eins , multo magis reconciliati salvi
erimns in vita ipsius. Jnterea Dens ipse
,
qui inteliigitur potins qiiani sentitiir
a nobis, mens est quaedam soluta ac lihera
,
segregata al) oinni concretione
mortali , omnia praesciens et inovens ipsa, et inovens quae praedita motu sem-
piterno. Hoc genere suinus nos humiles, cpii ad iinaginem et similitudinem
Dei Ihcti sumus. Genus igitur parenti restiterat, et contra creatorem crea-
tura pugnal)at. In paradiso igitur tyrannus se pro caelesti imj)eratore sup-
posuit
,
et principatnin sihi qui miles fuerat vindicahat. Diaholus enini di-
xit*: ponam sedem ineain iu aqiiiione, aseeEidain super niihes ,
ero simiiis
is. xiv. 1:1.
Altissimo. Igitnr novella inens
,
qflae adhuc dexterae Dei molimine cale-
hat , invaditur. Deus eniiu dederat hoinini in paradiso praeceptinn
;
qnod
aiit servaret, et viveret; aut si contemneret, moreretur. Detestahili igitur me-
rito diaholus conversiis in viperam
,
iminemores homines suadet esse de-
<;reti. Homo igitur diaholo consentiens signa contra suum jirincipem torsit,
et in castris diaboli rebelli seinper animo militavit. Vinxit catena prolem
,
et ex origine criinen cucurrit in soholeni. Sic enim apostolus dicit
*
: « per -Kom. v. 12.
» unum hominem peccatiim intravit in innndum, et per peccatum inors,
» et ita per omnes hoinines mors pertransiit, in qno oinnes peccavei.'unt. »
Kx illo igitiir chaos quoddam inter diviiiain liiimanainqiie natiirain
,
sce-
leriiin seciirus
1)
infuderat, et divortium inter caelum et terram nostra ini-
quitas solidarat. Propheta eniin dixit
*
: j)eccata vestra se])arant inter vos
'iJ"li'xj.
et Deum.
2. Qiiis igitur reconciliaret infensos ? quis exules revocaret P ({uis rehel-
ies loedere pacis adiungeret, nisi in Christo utraque sihi suhstantia con-
cordaret? Divinum et liumaniiin qiiiddain sociari dehuit, qiiia aiiter Deus
et homo reconcili.nri non potuit. Divinitati de caelo , luiinanitas de terra co-
pulata est, et Verbiiin caro factuin est, et liahitavit in nohis. Ad nos Deus
«lescendit
,
ad Deuni liomo in Christo conscendit. Vidistis ergo , Fratres
,
(juia Deiis j)rior dilexit, qiii {iliu'.n siiiiiii direxit ad nos , et inter inimici-
tias saeciili et iracundiain Dei fecit pacein filius. Jnde est quod ajjostolus
dicit*: Deiis erat in Christo munduin reconcilians sihi. Hic si Deiiin intelli-

11. cor. v. m.
gimnsa), jjatrem in Cliristo, non erit absiirdiun. Ij).se eniin Cliristiis dicit
*: •
loii x. 3«.
ego in patre, et pater in me. Deus ergo jiater erat in Chrislo
,
qiiando
Christus venit ad nuindum. Et divinitas lilii ubi erat? An pariter erat? Ciir
a) Ita cod., non aulem iiilflhyimiis, ut iii antiquissimis coiKciljus scrilji potius solct.
1) Id est nihili pendens scetera.
164 SERMO LXXXIV.
•loii. XIV. 9.
dubitasPIpsi Clii'isto aiisculta clicenti
*
: qui nie vidit , vidit et patrem. Et
ioii'%n.' le!
iteruin
*:
ego et pater uniun sunius. Et denuo
*; non suni solus, sed ego et
qui niisit me pater. Si ergo et pater erat in Ciiristo , et fdius erat in Cliri-
sto
,
quomodo appellatur solus lilius Cliristus
.'^
Aut quomodo Deus a) Clui-
stus, cuni in Cliristo et pater et iilius liabitasse credatur.^ O liomo, agno-
sce. Non dividitur pater et filius
;
propterea unus Deus dicitur. Hoc et

Marc. XH. 29. apostolus confiriiiat diceiis*: iiullus Deus nisi unus. Si unus est, et alius noii
est, et hic solus pater est, ergo et filius Deus non est.'^ Et quomodo dicit

Rom. IX. 5. apostolus, et eum Deum manifeste conscripsit
*
: quorum patres
,
inquit , et

ibidem. cx quibus Cliristus secundum carnem ? Et sequitur
*:
qui est super omnia
Deus benedictus in saccula. Si autem, ut et tu confiteris , et filius Deus
est
,
quomodo uiius est, cum et pater Deus est ? Ecce et pater Deus , et
filius Deus
;
quomodo unus Deus ? Dixit enim apostohis Paulus : iiullus
Deus nisi unus. O lionio iunge filium patri , et non refragaris unitati. Cre-
de in patre et iilio vinitatem , et non cares veritate.
3. Cum igitur dunieta nostrorum scelerum Christus dominus pervi-
disset , caput suum spineto supposiiit , et omnes vepres nostrorum crimi-
nuiii subportavit. Stat liberreus, et moritur sine crimine Deus; moritur,
inquam , in carnis infirmitate , non in potentiae maiestate. Accedit crux
,
et exaltatur a terra Christus. Instigat diabohis , insanit iudaeus , forat miles
lancea latus , funditur pretium Cliristus , et redimitur mundus qui fuerat
paulo ante captivus. O beatum sacculum lateris, ex quo , Domiiie
,
pretium
fudisti captivis ! Manabat sanguis innocuus , et inundum redimebat effusus.
Cruor descendit in terrani, et eani lavit, et martyria pullulavit i), Statim poena
latronem fecit in patibulo confessorem : et quia iamdudum propter facinus
admissum fuerat condemnatus , meruit paradisuiii in cruce confessus. Do-
mine , inquit , memento mei cum veneris in regnum tuum. Et Dominus
,
amen dico tibi
,
hodie mecum eris in paradiso. Reddidit Dominus dial)olo
viceni , ut quem ille de luda apostolo fecerat traditorem , Christus de la-
trone in cruce faceret contessorem. Statera niundi , crux Christi
;
ibi ap-
pensum est pretium nostruni , et magnitudo pretii sic confudit ipsuni veii-
ditorem
,
ut statim perderet et latronem. Deus ergo erat in Christo , mun-
dum reconcilians sibi. Nam quomodo redimeretur liomo
,
nisi passibilis
caro susciperet mortein , et per saiicta vulnera Deus hominem mercaretur ?
1. 131. b. Deus erat in Christo, mundum reconcilians sibi. Reconciliati ergo per mor-
tem filii eius, salvi erinius ab ira per ipsum. In arbore perivimus
,
in ar-
bore redempti sumus : in ligno mors , in ligno vita pependit. Pro gustu
dulcissinii cibi Christus amaritudinem fellei potavit aceti. Didicerunt et iii-
feri Christum ; et qui lumen contulit vivis , liuiien donavit et mortuis. Pa-
tuit tartarus , clarificatae sunt tenebrae
,
vidit lumen veruni mortuus
,
li-
beratus est a redemptore captivus. Per hanc ergo Christi niortem reconci-
a) In cod. nttob. (ieesl Detis.
1) Activo sensu. Addatur haec Augustmi auctoritas alii exemplo afri itera auctoris Apuleii.
I)E PASSIONE DOMINI.
1(55
liatl sumus Deo. Videamus quomodo caute vivamus in mundo. Temperan-
tei- , inquit apostolus
*,
et iuste et pie vivamus in hoc saeculo , expectantes
illam beatain spem et manifestationem gloriae magni Dei et salvatoris no-
stri Jesu Christi. Tempus est ut et nos invicem nobis
reconcihemur
, ini-
micitiae dissolvantur , suspiciones purgentur. Quod tibi
praestitit Deus
,
debet a te mereri tuus ahquando conservus. Det veniam qui accepit iniu-
riam
;
et tunc vere hberi erimus
,
si fecerimus mandata Christi.
LXXXV. UNDE SUPRA. IN PASCHA.
1. iDialve dies aeternis frequentande conventiljus ; te oi iente
,
vita re- f.°iu
surgit ; te radiante , himen radiat ; et in natale tuo , inferni exckisa cah-
gine , sol iustitiae reviviscit. Non eqnidem moritur Deus , nec aeternitas
fine taxatur , aut himen maiestatis extinguitur ; sed cum a Deo mors op-
petitur
,
per hominem homini subvenitur. Post triumphos igitur crucis
,
post vexilla victricia, Christus ovans inferos petit i) debellaturus et mortem
,
qui mortis captivarat aiictorem. Sed mirabile , Fratres
,
proehum et facies
nova recuperatae victoriae ; de hgno Cliristus vicit, unde diabokis ante vi-
cerat ; et suis armis prostratus est, qui prostravei^at ; ipsaque ilh facta est
poena
,
quae fuerat ante victoria. Pugnavit igitur pro mundo Deus , et ce-
lata pauhdum maiestate
,
ut daret hosti fiduciam
,
virtutem simulavit in-
firmam. Agebatur enim causa saecuH per sapientiam Dei ; tenebatur ut
vinctus , audiebatur ut reus , verbei^abatur et conspuebatur ut ignobihs
et captivus. Ille vero suas vires ad hoe occuhando preineljat , donec mor-
tuus vinceret, quem parabat o); refrenabat potentiam ut totam impleret in
conflictu iustitiam, et plenam caperet in resurgendo victoriam. Hinc atl
arborem venit , unde iura mortis exierant. Ubi vero ascendit arcem sce-
leris
,
ibi subiecit fastigium inimicae virtutis. Iha quondam mater et origo
poenarum , nescia suscejjit iustum , figit, affligit
;
non est ciilpa , et sae^it
poena. O crudehssima iustitia b) ! Amisisti causae tuae subsidia. Reclamat
contra te crux ipsa , niortis et vulneris officina resuhat. Non agnosco , in-
quit
, reum esse quem punio ; non sunt ista mei germinis poma. Nihil
hic capit i)meum: falleris
,
quia foetum mihi conseris ahenum. Niiiil iste
habet ex meo. Quare pendet in me ? Simihtudinem speciei video; nam
virus in eo vernaculum non agnosco. Tunc ille fortis in proelio ,
iustus
in jjatibulo , innoceus in alieno tormento
,
cornua peccati manijjus mun-
dis obtrivit; et duin se totum in ligno figit , aculeum mortis obtudit ; et
peccatum
,
quod arbor generabat , occidit. Sanguis mox fiisus a latere di-
luit quicquid ante crimen infecit , et ex polkitis ramuscuhs crux candida
radiavit. Cucui^it cruor innocuus per poenahs ligni noxias fibras, et me-
o) Ita est in utroque codice. — l) Cod. vat. iusticida. —
c) Cod. ottob. caput.
1) Scimus importunos aliquot calvinisticae sectae bolo abradendum insipienter decrevisse. Attameu
in America miuistros uuper iiunc articulum de sym- et Augustiuus et alii passim Patres confirmant.
Co<1. vat. 4951.
OtlOl). 970.p. 140 .
Cod. vat. /iDJl.
f. 1-20. 1).
Ottob.977,(. 172.
166 SERMO LXXXV. ET LXXXVI.
dicatae pariuat deinceps saciameiita salutis
,
quac praebueraiit laorlis ali-
inciita victuris.
12. Adliuc taineii diaholus nescius,
vicisse se i^lorialur et vicliis. Videt
crucHxum
,
videt niortuum, insuper et percussum
;
et quasi de opima caede
laetus , niliil est iiltra sollicitus. En, inquit , ille (jui se f)ei soljolcm
i^rae-
lerre solehat
,
qiii sihi lidem iniraculis conciliaverat
,
qiii socios et partl-
cipes meos de corporibus meis animisque humanis abiecerat , ([ui nie in-
s^iper proelio temptare ausus , miindum (piem ab orii>ine teneo certaminis
lege et victoriae iure captivum , meis manibus eximere gestiel)at. Modo
,
si fortis est , vincat ; modo si praevalet , surgat
;
modo
,
si Deus est
,
reviviscat. O diabole ignare exitus tui ! Fallit te ista victoria
,
gauclia tua
non erunt laeta sed tristia. In perniciem tuam Indaeorum linguas armasti
;
te illis iaculis pereniisti : Ille qnidein (]uod passus est voluit; nobisque
consuliiit; nam tu cum iustum occidisti , reos quos tenueras amisisti. Sed
pauliilum patere
;
noli insolentins nec imprudentius insultarc. Ecce enim
inleri contremiscunt vivnni
,
queni tu gaudebas occisum. lam ille antirpios
carceres fregit, iam praedas tuas diripuit , et cruentos ministros tuae fe-
rocitatis afflixit. Hoccine est vicisse ? aii vitam ad niortuos transmisisse ?
Pone hic , sceleratissime , rationeni
;
penses iustitiam, magistro iudicio. Mor-
tificasti a principio inundinn
,
quein ipse feceras reum. Cominis,sam noxam
iusta ultio sequebatur. Hunc autem nec sua nec aliena culpa devinxerat. Cur
ingessisti mortem , ubi non inveneras crimen? Cur supplicium intulisti , in
quo delictum invenire non potuisti ? Iniuste ergo iustum pro iniusto ])u-
nisti ; iuste ininstum
,
])ro quo iustum necaveras , amisisti. Mutet iain reus
conditionem
,
quia causa nostra ])artem tenuit meliorem. Orta est in ser-
vitute libertas, et facta est in dominatione ca])tivitas. Suhlatum est iugum
conditionis antiquae , nunc indulgentia regnat ])ietatis et gratiae. Christus
enini resurgens aniortuis, de se]3ulchro nobis hodie radiavit. Nec anima
tardavit in inferno, nec caro remansit in tinnulo. Sicut scri])tum est*: quia
non derelinques animam meam in inferno, neque dabis sanctuin tuiim vi-
dere €orru])tionem. Ecce nunc Christus mox ut voluit , surrexit. Ubi est
mors, quam inimicus ingessit? Magnum est, Fratres, pietatis indicium, quod
sic moriendo Christus vivificavit saeculum, ut eum non teneret mors ipsa
ca])tivum. Krgo et causam nostrain niisericordi bonitate ])eregit, et suae ])o-
tentiae niliil ademit, qiiia statim ut ei ])lacuit revixit.
LXXXYI. UIVDE SUPRA r. IN P.VSCIIA.
1 . l_jectioncs evangelicae de domini nostri lesn Christi resurrectione
solleniniter ex ordine recitantur. Hodie audivimus , dominuin Christum
discipulis siiis ostendisse veram carnem , in qiia ])assus fuerat et resurrexit.
Audiebant loquentem , videbant j)raesentem
,
et tamen etiam tangebant
1; Praecedit in codice sermo Au!;ustini CCLI. inter editos.
j
IN PASCIt.V.
lf)7
«licenteni sibi
*:
tangite
,
palpate
,
et vitlete, quia
spiritns
carneni et ossa lucxxiv.;).,
non liabet sicut ine vifletis habere. Illi enim cum
vidissent eum , dubita-
vernnt ,
et pntavenint se spirituin videre non corpns.
Quisquis eii^o ad-
liuc existimat , noinini resurrectionem non fnisse corporalein
,
scd taiitum
spiritalem, ii^noscat eis l^eus qnia ignovit et apostolis suis
; sed si iion
teneant errorem ,
et mutent cogitationem
,
quia et illi audierunt
et mnta-
verunt. Et quanta illiiis r/) dignatio fiiit, iit cum illis ostenderet
se ipsnm
praesentem in corpore
,
tamen eis de sanctae scripturae Veritate
firmaret
!
Haee snnt , inquit , verba quae locutus sum ad vos , cnm adhnc essem
vobiscnm
*.
Qnare ? Numquid nunc non cnm illis erat , et cum illis loque-
batur ? Quid cst ergo , cum adhnc essem vobiscnm? Sine diibio cum ad-
-luc. xxiv u.
Iiiic cssem mortalis vobiscum sicut vos e.stis. Haec sunt verba quae locu-
tus sum ad vos
,
([uia ojiortebat impleri omnia quae scripta sunt in lege
Moysi et proplietis et psalmis de me. Tunc aperuit illis sensum ut intel-
ligerent scripturas. Ipse est
,
qui usque hodie scripta vitae aperuit nobis
,

qui mortuns est pro nobis.
•2. Sed videamns quid dixit eis. «Quiasic, inqnit , oporte])at Christuin
pati , et resurgere a niortuis tertia die , et praedTcari in nomine eius pae-
nitentiam et remissionem peccatorum per omnes gentes, incipientes ab Hie-
rnsalem. >> Ecce discipuli et Christum viderunt post resurrectionem
,
el hoc
futurnni fuisse scripturas sanctas ore ipsius audiernnt. Nos Christum prae-
sentem in carne non vidimns
;
sed scriptnras
,
quibus et illi firmatisunt,
cotidie cum leguntur audimus. Et qnid de scriptnris dixit ? Praedicari in
in nomine eins paenitentiam et remissionem peccatorum per omnes gen-
tes
,
incipientes ab Hierusalem. Hoc discipuli non videbant ; Christum vi-
debant de fiitura ecclesia dicentem. Dicente itaque Christo quod non vi-
debant, credebant. Caput videbant , corpus nondum videbant. Nos corpus
videmus , de capite credimiis. Duo siint , sponsus et sponsa
, cainit et
corpns
,
Christiis et ecclesia. DiscipuHs se ipsum ostendit, et ecclesiani
promisit. No])is ecclesiam ostendit , de se ipso credere praecepit.- Unum
videbant apostoli
,
aliiid non videbant. Et nos unum videmus
,
aliud non
videmns. Qnomodo ilii a praesenti capite credebant de corpore , sic nos
de praesenti corpore credamus de capite. An negaturi sunuis ? sed negare
nos clamans veritas ipsa non sinet. Videmus enim ecclesiam Christi a soiis
ortn usque ad occasum laudare nomen Domini. Incipientes , inqnit, ab
Hiernsalem. Sic est factnm ; nam dixit illis
*
: sedete in civitate
,
donec
indiiamini virtute ex alto, qnia ego milto vobis a patre promissionem meain.
3. Illis itaque in civitate sedentibus
,
die pentecostes venit Spiritus san-
ctus
,
implevit discipnlos
,
locuti sunt linguis omninm gentinm. Unns ho-
mo loquebatur lingnis omniiim gentium
,
qnia unitas ecclesiae futura erat
in omnibus gentil)us. Conipuncti corde snnt ad hoc miraculnm universi.
Nam ludaei, qni audiebant, stupefacti crediderunt. Viderunt enim a Petro
a) Codd. illis.
Luc. XXIV. ly.
168 SERMO LXXXVI. ET LXXXVH.
fieri tantuin miracnlum, iii nomine Christi queiu suis manibus occiderant
,
et compuncti corde paenitentiam sub momento gesserunt. Donata eis sunt
usque adeo cuncta peccata
,
nt etiam ipsum factum donaretur, quo Chri-
f. 120. b. stus erat occisus. Conversi sunt , inquam , ipsi ludaei
;
et (jui ante cru-
ccm incredulum caput agitabant , ipsum caput Christum credendo habere
meruerunt ; ut deinceps caput eorum non agitaretur , ([uia sedet ad dexte-
ram patris
,
et in aeternum non movebitur. Non rediet i) ad miserias , non
rediet ad crucem , non rediet ad mortem , sed in illa vera beatitudine per-
severat. Ergo ilU qui occiderunt Christum , audierunt et doluerunt ; et
sanguinem
,
quem saevientes fuderunt et Jiiortui sunt , credentes biberunt
et vixerunt. Sciunt fideles quod dixi , et isti neophyti quia iam biberunt
2}.
Qui ergo non biberunt , festinent et bibant , ut aperiatur cor eorum : nunc
etenim clausum est. Itaque sicut scriptum est in libro , cuius nomen est
•\ct. II. o7.
actus apostolorum, qui per hos dies legitur *, compuncti sunt corde , et
niulta miha hominum accesserunt Christo.
3. Tunc propter necessitatem ministerii ordinati sunt septem diaconi
,
inter quos eminebat plenus Spiritu sancto Stcphanus. Illis ordinatis, san-
cti Stephani spiritus a praedicatione veritatis se non continebat, lierve-
bat , scintillabat , accendebat
;
quousque ludaei impleti zelo ipro duintia
cordis sui iniecerunt super eum dnram lapidationem
,
et nobis fecerunt.
martyrem omnium martyrum metatorem 3). Occiso itaque Stephano, perse-
cutionem passa est ecclesia
,
quae nata est in Hierosolymis. Secundum
promissionem ergo Domini incipiebant ab Hierusalem fundamenta eccle-
siae sublevari
«),
et facta est persecutio , et dispersi sunt fratres ; c|uia de
una congerie ignis , ligna ardentia dispersa per terram quocumque venerat
accendebat. Sic impleta est ludaea evangelio , impleta est Samaria , et
itum est ad gentes , et pervenit ad terminos mundi : non migrando a ra-
dice , sed crescendo per mundum impletum evangeliuin intuemur. Ecce
cernimus , ecce tenemus per omnes gentes diffusam fidem , incipientibus b)
ab Hierusalem. Neget qui audet. Non mea verba feriunt aures ipsius
,
sed oculos negantium ipsa veritas percutit , os claudit ; et impletur quod
•psLxu. 12. scriptum est*: quoniam obstruetum est os loquentium iniqua.
LXXXVII. UNDE SUPRA. IN PASCHA.
Prio.^b!"
"^''
I • jLiesurrexisse dominum nostrum lesum Christum a mortuis tertia
ouob.977.(.i77.
^ii^^ evangelia sancta testantur ; et orbis totius terrae iam hoc in sancto
symbolo confitetur. Prophetae
,
qui talia non viderunt ,
futura dixerunt
;
non enim viderunt , sed in spiritu praeviderunt. Et puto iam ceteros
a) Cod. vat. sullevari, ut nunc loquimur Itali. Fuit aulora labdacismus Afris gratus, ut tlixi alibi. — b) Ita raelius heic
codiccs at retto incipientes.
1) Addatiir hoc exeniplum rediet pro redibit , sima eucharistia catholicum testimonium.
ccteris a Foreellino relatis. 3) Vocabulum militare ,
dictum de eo qui exer-
2) Animadvei-te et hoc Augustini pro sanctis- citum metandis castris praecedebat.
,
IN PASCIIA.
169
(juod inde debeant erubescere, qui cum Christi
resurrectionem negare
non audeant , nostram futuram negant i). Dicunt enim : resurrexit ille
,
tanquam ille cui soli resurgere licuit cum ipsa carne
,
quam dignatus acce-
pit. Nunquid ideo est consequens
,
ut resurgat etiam nostra caro, quia
illius resurrexit
.^ Illlus utique potentia et virtus longe distat a nobis. Qui-
bus i-espondetur : longe est a te divinitas Christi
,
sed tibi
propinquavit
infirmitas Christi. Apud se Deus
,
projDter te homo
;
de suo te fecit, de
tuo pro te passus est. Si ergo fecit te de suo
,
resurrexit in tuo. Carnem
quippe Verbuni non habebat: in principio erat Verbiun , et Verlnim erat
apud Deum, et Deus erat Verbum : lioc erat in principio apud Deum.
Omnia per ipsum facta sunt, et homo per ipsum factus est. Sed postea
factus est homo
,
per quem factus est homo
;
et ne periret homo ,
mor-
tuus est Christus. Sed resurrexit Christus. Quid in illo resurrexit ? Ver-
Inun caro factum est, et habitavit in nobis. Verbum accepit quod non
erat , sed nunquani perdi(ht c|uod erat. Verbum ergo mansit. Quid resur-
rexit ? Verbum a). Quare cecidit ? ut resurgeret. Quare mortuiun est Ver-
buin ? ut revivisceret. Sed dicimus mortuum in carne quam suscepit, non
f. 121 a.
divinitate in qua permansit. Ergo in qua re Christus
resurrexit
,
fecit in-
iuriam sibi
,
praebuit exemphim tibi. Ut eniin resurgeret ille
,
humihatio
erat, iniuria erat. Redi ad Verbum , redi ad illud : in princij)io erat Ver-
bum, et Verbum erat ajiud Deum
,
et Deus erat Verbum ; et vide quid
est illi resiu'gere. Nam qui suscitavit carnem suam
,
suscitabit et tuam.
Propterea enim voluit resurgere suam
,
ne tu non crederes iesurrecturam
tuani.
2. Sed dicunt homines qui contra disputant : caro Chrisii resurrexit
,
quia triduo fuit in sejjulchro , nec vidit corruj^tionem , nec tabuit , nec
j)utruit , nec in pulverem dissoluta est. Nostra autem quando forte sepul-
chra jiatuerint
,
vix illic ossa inveniuntur; invenitur j:)ulvis
;
quicquid fuit
caro
,
totum redigitur in putredinem, totum resolvitur in juilverem. Ergo
"
illud resurgere jDoterit
,
quod integritatem suam servare non potuit ? Con-
sidera
,
o hoino
,
qui ista disputas , considera incjuam esse ossa in sejiul-
chro
,
si niliil aliud sunt vel ossa a). In sepulchro est et jiulvis corjioris , i-n
eo loco in quo sinus terrae suscepit. Redi ad originem tuam
, et inquirc
quando seminatns es (juid eras. In utero primordia nostra fudit ; recor-
dare
;
compara hominem sepultum , et hominem seminatum. Nempe omnes
novimus, cjuia mortales sumus. Sicut ergo consideramus viscera terrae
,
in
quibus corpus iacet seminatum ut resurgat , ita consideremus in maternis
a) Cod. ottob. fiicrunl niii ossa.
1) De corporiiin nostrorum futura resurrectione
praecipuam repugnantiam. Et quidem ait idem Au-
copiosissime di-serit Augustintis in permultis qui gustinus initio sermonis CCXLI. Propria fides esl
extant sermonibus tempore paschali ab eo dictis. Christiaiwrum
,
resurreciio mortuorum. Nunc pii
Tum vero eliam sermones eiusdem CCCLXl. et lectores hanc quoque egregiam de eadem re au.cu-
CCCLXII, instar prope voluminum de eodem argu- stinianam mantissam boni consulent.
^iiento agunt. Iseque id iminerito aut absque gravi
2) fsempe resuirexit Christiis
,
qtii erat Ver-
necessitate propter ethnicorum adversus id dogma Luin.
170 SERMO L\xxvii. i:r lxxxviii.
visceribus seniinatos
, unde resurrexerit compositio ista membrorum. Ubi
latebant quinque isti corporis sensus.^ ubi erant in illo humore oculi et
lingua et aures et manus ? Haec olficia distributa membrorum unde pro-
cesserunt ? quis creavit ista ? quis ista formavit ? Nonne Deus ? Ipse ergo
Deus qui potuit tormatum de utero eicere , ipse vult ut ex lactis facienda
consideres, et credas quod possit te vivum de sepuleliro producere i). His
seminari homines , liis inquam formari homines in visceribus matrum , co-
tidiana miracula sunt. Scd adniirationem pro assiduitate nimia perdide-
runt , et pro ipsa consuetudine viluerunt. Rem autem semel futuram , id
est resurrectionem futuram semel , testimonia cotidiana frequentant. Clamat
natura ,
increpat scriptura, credatur res futura. Credatur , Fratres , corpns
hoc nostrum resurgere , bonis ad gloriam
,
malis ad poenain.
3. Quid enim
,
obsecro te
,
qui non vis credere futuram carnis resur-
rectionem
,
quid te movet ? quid tibi in corpore displicet
.''
Quis unquam
Eph. V, 2».
carnem suam odio habuit, dicit apostolus
^.'^
Quid tibi in corpore displicet
.'^
Si describatur omnis coaptatio corporis , noiine hebescit qui audit ? et
nonne sufhcit a) qui describit ? Quid tibi in corpore displicet ? Ego dico :
corruptio
,
mortalitas. Sed cjuae tibi placent , erunt? quae tibi displicent
,
cor. XV. 44. non erunt? Audi apostolum
*:
seminatur corpus animale , resurget cor])us
spiritale : seminatur in contumelia , resurget iu gloria : seminatur in in-
V. 53. firmitate
,
resurget in virtute. Audi plenius
*:
oportet corruptibile hoc in-
duere incorruptionem , et inortale hoc induere immortalitatem. Reviviscit
cjuod tibi placet
,
perit quod cUsplicet ? Noli ergo esse ingratus redemptori
tuo non credendo quod promisit ; sed fac quod praecipit , ut accipias
quod promisit. Redemptor enim tuus totum potest facere
,
quia Deus cst.
Si displicet tibi resuscitare corpus
,
displiceat tibi et modo corpus. Quid
1. 121. 1).
foves quod displicet ? Quid tueris quod displicet ? Quid nutris cjuod di-
sjilicet ? Cur oj^tas incolume ? An jilacet? Age ergo gratias, et crede resur-
rectionem. Resurgent ergo corjiora
,
quia resurrexit Christus , sed non ha-
bebunt aliquain indigentiain
,
quia et Christus, cum resurrexit, j30testate
manducavit, non egestate. Fames ibi non erit. Non ibi stabimus cum tre-
inore et chcemus : j^anem nostrum cotidianum da nobis hodie. Habebimus
semjDcr panem aeternum. Sed semjier joraesto est : non j^rojiter illuni ojjta-
bimus pluviam ,
non contremiscemus siccum caelum
,
quia jianis noster
erit qui fecit caelum. Et ibi non erit timor , non labor
,
non dolor
,
non
corruptio ,
non egestas , non inlirmitas
,
non fatigatio ,
non tarditas. Om-
nia ista non erunt. Sed corpus erit. Omnia eniin mala ista quae sentimus
in corjjore
,
peccato contigerunt, non per conditionem exorta sunt. A
primordio enim per hominem cjui jDcccavit , malam hereditatein accepimus
a patre nostro jieccatore. Sed venit nobis alia hereditas eius qui suscepit
u) Ita codtl., quasi satis laboris habct. Vel quid simile.
1) Idem Auguslinus enarr. in ps. LXII. 6. 5J ZJews loco satis conformia. Confer iteni de fide et opp.
fecit 710S qui nou eramus , magnum illi est repa- num. 23. 24. Et de catecli. rud. n. 46. y4. Nec nou:i.
rare qui eranms? Lege ibi cetera egregia, et liuic serra. ad calecli. n. 11.
IN PASCHA.
171
uos