PERMBAJTJA

Kirilli dhe Metodi - Udherrefyes .

Kryepiskopi i Tiranes, Durresit dhe i qjithi: Shqiperise, Prof dr. Anastasi

Berati - qyteti qe rrezatoi .

Prof dr. Shahan Sinani

Shenjtorja orthodhokse Shqiptare Angjelina Araniti

(Komneni) .

Prof as. dr. Pirro Prifti

Urat letrare dhe roli i tyre ne formimin e letersise .

Prof as. dr. Spiro Gjoni

Shteti i mireqenies sociale .

Luan Shahollari

J oakim Martiniani .

Dr. Dion Tushi

Paradoksi i genjeshtres .

N. A. Berdyaev

Trashegimi i korrupsionit, genjeshtres e mosbesimit ne

Shqiperi dhe lufta e te krishtereve orthodhokse .

Anastasia Pamela Barksdale M. Diu.

5

21

31

39

47

59

71

81

4

KERKIM

Historia e jashtezakonshme e nje katedraleje . . . . . . . . . . . . 93

Xhorxhi Trebicka

Tradita e doreshkrimeve te artit psaltik ne Shqiperi . . . . . . . 103 Meri Kumbe M. A.

Cdo person eshte pjesez e kontinentit . . . . . . . . . . . . . . . . . . 115

Pierre- Yves Brandt

Botime te mbishkrimeve kishtare ne Shqiperi . . . . . . . . . . . . 135 Andi (Andrea) Rembeci M. A.

/'

Burimi:

Arkivi personal

i Dr. Jorgos Jakumis

THEOFAN POPA (1914-1986)

Theofan Popa lindi ne Elbasan me 1914. Kreufillimisht studimet ne Seminarin Hieratik ne Cetinje te Manastirit, me pas ne Shkollen

. Orthodhokse Serbe dhe, me ne fund, ne Fakultetin Teologjik te Aihines me burse nga Kisha Orthodhokse e Shqiperise. Vazhdoi, gjithashtu, Kolegjin e RingjaIljes ne Louder. Njihte shkeIqyeshem qjuhen greke dhe ate angleze, per shkak te studimeve te tij. Gjithashtu, zoteronte serbokroatishten, rusishten dhe mjaft mire frenqjishten.

Nga 1959 deri me 1967, punoi pa u lodhur per kerkimin.faktimin, studimin e kujdesshetn dhe ruajtjen e pasurise sone kulturore. Ky zell i madh e shoqeroi Theofaniti qjate qjith« ueprimtarise se tij, madje edhe atehere kur u ndalua cdo shprehje e besimit fetar.

Jane botuar dhjetera artikuj shkencore te tij, qe Iidhen me ceshtje te artit bizantin dhe pasbizantin, te piktures murale, te kodikeve dhe miniaturave.

Vend te ver;ante ze puna e tij monumentale per mbIedhjen e te gjitha mbishkrimeve te kishave dhe krijimin e nje corpus-i mbishkrimesh, ulera e te cilit mbetet e padiskutueshme per shume disiplina shkencore.

Botimi nga Akademia e Shkencave i uepres se r;muar te Theofanit "Mbishkrime te Kishave ne Shqiperi" do te perbeje hapin e pare dhe kryesor ne rimekembjen e personalitetit te Theofan Popes, martir te shkences dhe besimit.

BOTIME TE MBISHKRIMEVE KISHTARE NESHQIPERP

Andi (Andrea) Rembeci M. A.

HYRJE

N xjenja ne driten e. botimit, nga Instituti i Historise, me 1998, e punes se nje jete te te ndjerit, teologut dhe bizantinologut shqiptar Theofan Pop a per mbishkrimet ne Shqiperi, ishte me te vertete nje kontribut tejet i cmuar ne plotesimin dhe pasurimin e njohurive per shkencen e historise ne pergjithesi. Theofan Popa lindi ne Elbasan me 1914. Kreu fillimisht studimet ne Seminarin Hieratik ne Cetinje te Manastirit, me pas ne Shkollen Orthodhokse Serbe dhe, me ne fund, ne Fakultetin Teologjik te Athines me burse nga Kisha Orthodhokse e Shqiperise, Vazhdoi, gjithashtu, Kolegjin e Ringjalljes ne Lender. Njihte shkelqyeshem gjuhen greke dhe ate angleze, per shkak te studimeve te tij. Gjithashtu, zoteronte serbokroatishten, rusishten dhe mjaft mire frengjishten.

Sic eshte e ditur, me vendosjen e regjimit komunist ne Shqiperi, filluan edhe kufizimet e adhurimit fetar. Me 1949, Theofan Popa ishte caktuar ne Sektorin e Historise se Artit dhe Arkitektures prane Institutit te Shkencave. Kesisoj, qe nga 1959 deri me 1967, punoi pa u lodhur per kerkimin,

1. Falenderoj perzemersisht prof dr. Eleni Angjelomati, Universiteti i Jonit, Korfuz, doktoret Jorgos dhe Konstandinos Jakumis dhe kolegun Sokol Cunga per leximin e tekstit dhe sugjerimet e tyre konstruktive,

faktimin, studimin e kujdesshem dhe ruajtjen e pasurise sone kulturore. Ky zell i madh e shoqeroi Theofanin gjate gjithe veprimtarise se tij, madje edhe atehere kur lufta kunder fese mori dimensione te thella per te perfunduar me mbylljen definitive te vendeve te adhurimit fetar dhe ne ndalimin e cdo shprehjeje te besimit fetar. Atekohe, Theofani se bashku me kolege te tjere, G. Strazimirin, A. Meksin dhe P. Thomon, duke ndjere pergjegjesine historike, reaguan menjehere dhe fort per ndalimin e shkaterrimit te metejshem te monumenteve kishtare me vlere duke arritur te shpetojne thuajse te paprekura rreth 120 kisha dhe manastire.

Gjithashtu, pervec kesaj pune te madhe, Theofanin e priste edhe regjistrimi e grumbullimi i ikonave dhe objekteve te tjera kishtare me vlere nga kishat dhe manastiret qe nuk ishin karakterizuar si monumente kulture, pune qe e mori persiper i vetem, Vetem duke pasur parasysh numrin e ikonave dhe objekteve te tjera te mbledhura, vendndodhjen e kishave nga ku u moren keto objekte dhe kushtet e veshtira ne te cilat u krye grumbullimi, vetem atehere do te mundte dikush te konceptonte punen kolosale te Theofanit.

Portreti i Theofanit do te ishte i manger pa permendur vepren e tij shkencore. Jane botuar dhjetera artikuj shkencore te tij, qe lidhen me ceshtje te artit bizantin dhe pasbizantin, te piktures murale, te kodikeve dhe miniaturave. Artikujt e tij kane hedhur drite per piktoret dhe familjet e piktoreve qe kishin kryer veprimtarite e tyre artistike ne monumentet e vendit tone. Ka shkruar artikuj per Onufrin dhe Nikollen, Joanin dhe Onufer Qipriotin, David Selenicen dhe vellezerit korcare Kostandin dhe Athanas Zografin, Kostandinin nga Shpati dhe Cetiret nga Grabova, si dhe per shume piktore te tjere. Por nje vend te vecante ze puna e tij monumentale per mbledhjen e te gjitha mbishkrimeve te kishave dhe krijimin e nje corpus-i mbishkrimesh,

vIera e te cilit mbetet e padiskutueshme per shume disiplina shkencore.

Njeriu, qe meritonte cdo falenderim dhe mirenjohje per kontributin e tij ne shpetimin e thesarit kulturor, vIera e te cilit tejkalon kufijte e nje vendi dhe klasifikohet ne teresine e vIerave boterore, u gjend ne banken e te akuzuarve perpara "gjykates popullore" si te ishte keqberes, Ne dosjen e tij i ishin ngarkuar shume akuza te pabazuara, si shfrytezimi i punes se tij shkencore per te bere pro pagan de fetare ne vendet ku shkonte, ushtrimi i fshehte i besimit etj ... Me 1980 iu konfiskuan doreshkrimet dhe iu ndalua cdo lloj hu- , Iumtimi dhe veprimtarie kerkimore per monumentet.

Me 1986, Theofani nderroi jete i perulur dhe i harruar nga bashkatdhetaret e tij, duke pare nga njera ane djalin e tij te vetem ta burgosin per propaganda fetare e ta shpien ne minierat eSpacit, ndersa, nga ana tjeter, familjen e tij te perndiqet per mungese perkushtimi ndaj partise,

Jeta dhe veprimtaria e Theofan Popes - sic pohon edhe kolegu i tij Pirro Thomo - ngjet me nje diamant, te cilin edhe po ta hedhesh ne balte nuk e humbet vleren dhe shkelqimin e tij. Botimi nga Akademia e Shkencave i vepres se cmuar te Theofanit Mbishkrime te Kishaue ne Shqiperi besojme se do te perbeje hapin e pare dhe kryesor ne rimekembjen e personalitetit te Theofan Popes, martir i shkences dhe besimit.

Duke vleresuar kete botim dhe duke marre pjese ne qellimin e tij, sjellim kete punim tonin ne periodikun e porsaformuar Kerkim te KishesOrthodhokse Autoqefale te Shiperise, Ky artikull ka si synim te sjelle nje perqasje kritike Iidhur me botimet e mbishkrimeve dhe shenimeve kronike, qe gjenden vetern ne monumentet e Shqiperise, Me gjithe botimet shqiptare ne qarkullim mbi mbishkrimet=, studimi

2. Pas nje hulumtimi mbi botimet e mbishkrimeve ne bibliografine shqiptare, evidentuam referenca epigrafike (fotografi dhe tekste) ne buletinin "Monumentet" 1/1987, fq. 63-72; 2/1985, fq. 95-96; 14/1977,fq. 153; 11/1976,fq. 104;4/1972,fq. 113, 131;

yne do te fokusohet kryesisht ne botimin "Mbishkrime te kishave ne Shqiperi" te Theofan Popes. Nga njera ane, do te cmojme rendesine e shumanshme qe kane burimet ne fjale, si thesare te pacmuara historike, kulturore e shkencore dhe, nga ana tjeter, do te vleresojme se sa ky botim i pergjigjet nevojave bashkekohore te shkences se historise, duke i dhene studiuesit mundesine per te pasur nje perqasje shkencerisht te pranueshme tek cdo burim.

1. Te dhenat pragmatologjike te botimit

Ky punim i vyer i Theofan Popes u botua me 1998, nga Akademia e Shkencave e Republikes se Shqiperise - Instituti i Historise, Botimi perfshin pothuajse te gjitha mbishkrimet kishtare te monumenteve te krishtera te Shqiperise, duke inkuadruar edhe mbishkrime te botuara nga autore me te hershem, si Jan Papa, Papa N. Gliqi, J. G. Hahni, Th. Ippen, Stojan Navakovic, P. Pulicas, etj. Keto mbishkrime, rreth 1000 ne numer, paraqesin thuajse te gjithe materialin epigrafik te monumenteve te tundshme dhe te patundshme te besimit te krishtere (kisha, manastire, shpella eremite, varre te vendosura brenda kishave dhe hajateve, ungjij, libra te tjere liturgjike, veshje prifterore dhe ene te shenjta).

Mbishkrimet datohen duke filluar nga shekulli i IX deri ne fundshekullin e XIX. Materiali epigrafik klasifikohet ne gjashte kategori, te cilat i perkasin gjashte juridiksioneve te rendesishme kishtare te mitropolive ne Shqiperi gjate periudhes se Mesjetes-, .d.m.th. mitropolise se Durresit, te

3/1972, fq. 27, 43, 200-201; ne "Buleiin i Universitetit Shteteror te Tiranes, Seria e Shkencave Shoqerore (BUSHT, SSHSH) 1/1958, fq. 218 e ne vijim; 2/1957, fq. 14 e ne vijim; 311962, fq. 20 e ne vijim; 211962, fq. 54 e ne vijim; 2/1963, fq. 154 e ne vijim; 2/1959, fq. 257 e ne vijim; 111959, fq. 23 e ne vijim: ne buletinin "Studime Historike" 4/1965, fq. 39-46.

3. Pop a Th., Mbishkrimet e kishave (1998), fq. 4.

Belegradit (Beratit), te Korces, te Gjirokastres, te Delvines e Himares dhe te Shkodres, Mbishkrimet ndjekin ne cdo grupim rendin kronologjik, ndersa numerimi i tyre vazhdon ne menyre progresive, pavaresisht dallimit te materialit ne grupime. Mbishkrimet qe nuk kane kronologji jane klasifikuar pergjithesisht ne fund te materialit epigrafik te kategorise perkatese.

Nje numer i konsiderueshem i mbishkrimeve shoqerohen me fotografi ose klishe te transliterimit te mbishkrimeve+, me transkriptimin e tyre, me perkthimin dhe komentet respektive. Per cdo mbishkrim jepen te dhena te monumentit ku gjendet mbishkrimi, per menyren e paraqitjes dhe cdo e dhene tjeter qe lidhet me mbishkrimin. Ne botim paraqiten, gjithashtu, edhe disa mbishkrime te cilat sot nuk ekzistojne, por qe jane mbledhur e botuar nga autore te tjere.

Se fundmi, botimin e paraprin Parathenia- e autorit (te cilen autori e kishte shkruar para vdekjes se tij), Hyrja e botuesve", Treguesi kronologjik i mbishkrimeve? (me renditje te sakte kronologjike te mbishkrimeve, shoqeruar me emrin dhe vendndodhjen e monumentit qe i mbart); e pas on Pasthenia e redaktoreve" Nestor Nepravishta e Konstandinos Jakumis, Treguesi i emrave te vendeve? dhe te njerezve'? .

4. Autori perdor klishete e mbishkrimeve ne rastet kur fotografia eshte e nje cilesie te dobet, apo kur nuk kishte mundesi te fotografonte mbishkrimin, apo kur mbishkrimi nuk ruhej fizikisht, por ishte regjistruar nga deshmi me te hershme.

5. Popa Th., Mbishkrimet e kishave (1998), fq. 3-4. r

6. Si me lart, fq. 5-18.

7. Si me lart, fq. 19-48.

8. Si me lart, fq. 335-337.

9. Si me lart, fq. 339-342. 10. Si me lart, fq. 343-353.

~I

2. Dobishmeria dhe vIera e mbishkrimeve

a) Vlerat e perqjithshme

Mbishkrimet e mbledhura (ne botimet e lartpermendura) jane pergjithesisht tekste te shkurtra, qe permbajne te dhena lidhur me ndertimin, rindertimin, pikturimin dhe zbukurimin e kishave. Ato perrnendin, gjithashtu, edhe emrat e ktitoreve, piktoreve, mjeshterve te monumenteve arkitekturore kishtare si edhe emrat e klerikeve ose laikeve te huaj apo vendes, qe administronin apo kryesonin kohe pas kohe ne pozita te caktuara vetadministruese apo kishtare, qe luanin nje rol te rendesishern ne qeverisjen e vendit, ose qe paten qene pronate apo dhurues te monumenteve te ndryshme ku 'gjenden mbishkrimet. E gjithe larmia e mbishkrimeve ndahet nellojet ne vijim: mbishkrime ktitorike" (fig. 1, 2, 3, 4), te cilat gjenden ne vende te

Fig. 1. Mbishkrim me germa kapitale greke (viti 1600), i incizuar ne gur ne manastirin e Shen Marise, ne Ravenje te Dropullit.

(Burimi: Popa Th., Mbishkrimet e kishave (1998).

l l.Behet fjale per mbishkrime-identitete te kishave. Shih p.sh. mbishkrimin e manastirit te Ravenes: « ... ,1E~exl Sinotv E~ EfJOU, TOU aou aouA-ov, TOU aOfJ~aexvTOr:; TOV aov vexov EK rr68ov, Kpurtoqopoo iEpOfJovexxou ... » «<00. Prano lutjen prej meje, sherbetorit tend, priftmurgut Kristofor, qe ndertoi tempullin tend me deshire.: »}, qe eshte shkruar me 1600 me shkronja te medha (kapitale) greke (fig. 2).

MBISHKRIMET KISHTARE NE SHQIPERI ~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~ 141

Fig. 2. Mbishkrim ktitorik mural ne kishen e manastirit te Shen Sotirii, ne Catiste te Pogonit. (Burimi: Itcxouunc r., Mvnueia Dp8ooo~iac;, (1994).

Fig. 3. Mbishkrim ktitorik mural ni: kishen e manastirit te Profetit Ilia, ne Stegopull. (shek: i XVII-te). (Burimi: Itcxouunc f., Mvnueia Dp8ooo~iac;, (1994).

Fig. 4. Mbishkrim

ne gjuhe greke ne pjesen e siperme te hyrjes jugore te kishes se Shen Mehillit, ne Gjirokaster.

(Burimi: naKoull~C; f., MV'lfAEla Dp8ooo~iac;, (1994).

dukshme te kishes, Pothuajse ne te gjitha kishat qendrore te manastireve dhe kishat e famullive ruhen deri me sot mbishkrime ktitorike, te cilatjapin te dhena te rendesishme lidhur me gjendjen ekonomiko-sociale, me administrimin kishtar dhe me peripecite historike te vendeve, duke regjistruar ktitore dhe pronate, dhurues dhe perkushtues, piktore, datime te ngritjes se monumentit, klerin, peshkope dhe, here-here, epitrope, igumene, murgj etj. Mbishkrime liturgjike (fig. 5), te cilat zene nje vellim te konsiderueshem ne lernin e mbishkrimeve. Keto mbishkrime, duke qene pjese e pandashme e pikturave murale, titullojne kompozimet pikturale, emertojne figurat e shenjtoreve, permbajne citate agjiografike, paraqesin pjese himnologjike, pjese nga urtesia e eterve etj. Mbishkrime dhurate (fig. 6, 7), te cilat ndodhen kryesisht ne siperfaqet e kufizuara te mureve te kishave (ne pjesen e kryerjes se Blates se Shenjte), ne arkitraret e manastireve, ne pikturat murale, ne objekte te levizshme te kultit te krishtere (ikona, veshje prifterore, epitafe te qendisur etj.), ne llojet e ndryshme te metaleve te perpunuara (kuti lipsanesh, ene kishtare, bazamente kryqesh, kambana, temjanica), etj.". Keto mbishkrime permbajne, gjithashtu, informacione lidhur me menyren dhe masen e shtrirjes se fenomenit te islamizimit, me marredheniet mes te krishtereve dhe te islamizuarve, me sjelIjen e ketyre te fundit ndaj monumenteve te hirshme dhe zakoneve te zones, me taksat, dheniet e ndryshme, onomatologjine e banoreve, emertimet populI ore te grave dhe burrave, shqiptimin e toponimeve, lidhjet farefisnore etj. Shenimet kronike ose kujtimet (fig. 8, 9, 10, 11), te cilat ndodhen ne muret e kishave, ne regjistrat dhe "pllakat", ne kodike dhe i referohen ngjarjeve te shumta, si uri, epidemi, luftera, ndryshime peshkopate, roberime, taksa, marre-

12. Pop a Th., Mbishkrimet ne monumetet (1958), fq. 218 e ne vijim.

Fig. 5. Mbishkrim liturgjik ne ilitar, ne apsiden e hierores se kishes se Shen Mehilut, ne Gjirokaster. (Burimi: nUKOUf1~C; L, MVY//-lEfa 'Opeooo~[ac;, (1994).

Fig. 6. Mbishkrim urator me emrat e dhuruesve ne hieroren e kishes se Shen Nikolles, ne Leshnice (shek. i XVIII-teJ. (Burimi: nUKOUf1~C; L, 'Emypacpi:c; (1999).

Fig. 7. Mbishkrim me emrat e dhuruesve ne kishen e Shen Nikolles, ne Leshnice (shek. i XVIII-teJ.

(Burimi: nOXCtAuC; T., LTfT ylj TOo Tbippou (1993).

KERKIM

dhenie mes vendeve me bejleret apo pashallaret, ngjarje te rendesishme, shitje-blerje, etj.

Se fundmi, duhet te theksojme ne kete pike se pergatitja e studiuesve te rinj ne fushen e Epigrafise dhe Paleografise

Fig. 8. Shenim kronik, i shkruar ne faqen e pare te Ungjillit te kishes se Shen Mehillit, i cili i referohet shkaterrimit te Vithkuqit.

(Burimi: Popa Th.,

Mbishkrimet e kishave (1998).

Fig. 9. Shenim kronik ne anen e majte te kishes se Shen Mehillit, i cili ben jjale per gjendjen e rrenuar te Vithkuqit: «f3Atno OAW ra ottltux (xwpic;) ... av8pwnovc; ...

onoii anOfAE(t)vav EK(K)AtaiatC; I Kat uovaoinoux iplua ... Kat E8wprtaEfAEV ra attm xalAaafAEva Kat ava-

atccvcdauev » «d shah te gjitha shtepite

(pa) ... njerez ku kishat dhe manastiret u

shkretuan ... dhe i pame shtepite te shkate-

rruara dhe psheretime ... »], (Burimi: Popa Th., Mbishkrimet e kishave (1998).

,

Fig. 10. «Pllaka» triptike e manastirit te Drianos, ne Zervat te Dropullit, nje monument fort i cmuar me emrat e fshatrave te islamizuara. (Burimi: naKoufl~<; r., MVIJIlEla Dpeooo~iae;, (1994).

Fig. 11. «IIoAEIlIJODV KVPIE rove; et'Aovme; TryV t'p1Jllwmv I Tile; lepia; uovnc mVTIJe;. 'Ev ETEI LWTIJpiw 'YCX< >KIJ' I Makn) Kf3'» (<<Lufto, 0 Zot, ata qe deshirojne shkretimin I

e keti] manastiri te hirshem. Ne vitin shpetimtarl<>2S! maj 22», Mbishkrim-shenim kronik ne kishen qendrore te manastirit te Shen Thanasit, ku permenden peripecite e manastirit. (Burimi: naKoufl~<; r., MVIJIlEfa Dpeooo~iae;, (1994).

do te sillte mundesine e mbledhjeve dhe studimeve sistematike te mbishkrimeve te botuara, por edhe te mjaft te tjerave, qe ende gjenden te pagrumbulluara. Kjo gje besojme se do te kontribuonte per t'u dhene pergjigje te kenaqshme shume problemeve lidhur me antroponimet, toponimet, kronologjite, ngjarjet historike, kufijte kishtare, ofiqet, profesionet e kohes, etj.

b) Rendesia e mbishkrimeve per historme kishtare

Mbishkrimet per vete nga natyra e monumenteve, ku ato gjenden, kane pike se pari rendesi per historine vendore kishtare. Te rendesishme jane te dhenat qe na ofrojne ato lidhur me peshkopatat e vjetra'" dhe peshkopet= ne ter-

l3. Ne nje mbishkrim, ku perrnendet emri i peshkopit Kalisto, rezulton se Gllavenica, me 1373, ishte nje qender shume e rendesishme peshkopate, aq sa nga ajo varej edhe peshkopata e Beratit, qender e njohur per traditen kishtare [Popa Th., Mbishkrimet e kishave (1998), nr. 90, fq. 84]. Gjithashtu, nga mbishkrimet e kishave ne Shqiperi, te shekujve XVII-XIX, marrim te dhena per peshkopaten e Durresit, Beratit, Korces, Drinopojes, Delvines dhe Himares, Gores dhe Mokres, Stefaniakes dhe Bendes. (Shih Popa Th., Mbishkrimet e kishave (1998), nr. 926, fq. 333 etj., IlouAlma II., 'ETClypacpat Kat Evevfl1JaEu:; (1928).

14.Ne mbishkrimet e periudhes se fundit bizantine perrnenden vetem dy peshkope te peshkopatave ne territorin shqiptar, Kalisti i Gllavenices e Beratit (l373) dhe Nimfoni i Devollit e Kolonjes (1389) [Popa Th., Mbishkrimet e kishave (1998), nr. 90, fq. 84 dhe po aty nr. 290, fq. 151].

Mbishkrimet e shpetuara te shekullit te XVI-to nuk flasin per peshkopata apo peshkope, me perjashtim te dy mbishkrimeve: te kishes se Shen Marise ne Peshkepi te Siperrne, ne Rrize te zeze te Gjirokastres (1510) dhe te kishes se Sheri Dhimitrit ne Pelican te Pogonit, te cilat perrnendin si peshkop Simeonin e Drinopojes. [Popa Th., Mbishkrimet e kishave (1998), nr. 520, 523, fq. 220-221]. Mungesa e emrave te primateve te peshkopatave mund te kete ndodhur per shkak se, pas pushtimit osman, peshkopatat ne territorin shqiptar mbeten per nje periudhe te gjate kohe pa primate, por edhe per shkak se ne raste te caktuara iniciativat vendore ekzekutoheshin pa informuar per to primatet e peshkopatave.

Nga mbishkrimet rezultonse kohe pas kohe peshkopet e peshkopatave ne territorin shqiptar kane qene:

• Kalisti i Gllavenices dhe Beratit, viti 1373 [Popa Th., Mbishkrimet e kishave

(1998), nr. 90, fq. 84]

• Nimfoni (pa titull), viti 1389 [po aty, nr. 290, 291, 292, fq. 151-153]

• Simeoni i Drinopojes, viti 1510 [po aty, nr. 520, 522, fq. 220-221]

• Laurenti (pa titull), viti 1604 [po aty, nr. 16, fq. 56]

• Lefteri i Beratit, viti 1630 [po aty, nr. 558, fq. 233]

• Niqifori i Korces, viti 1750 [po aty, nr. 352, fq. 176]

• Meleti i Ohrit, viti 1873 [po aty, nr. 461, fq. 206]

• Vonga (pa titull), viti 1826 [po aty, nr. 873, fq. 318]

• Meka i Stefaniakes dhe Bendes, (pa kronologji), po aty, nr. 926, fq. 333]

• Mattheu i Drinopojes, viti 1614/1617 [po aty, nr. 537, 540, fq. 225, 226]

• Ignati i Iustinianes se Pare te Ohrit, viti 1759 [po aty, nr. 306, fq. 158]

• Gjedeoni (titulli i demtuar ne mbishkrim), viti 1659 [po aty, nr. 565, fq. 236]

• Mitrofani i Drinopojes, viti 1756/1758 [po aty, nr. 584, 586, fq. 221, 242]

• Neofit Haxhikosta i Durresit, viti 1756/1768 [po aty, nr. 358, 359, fq. 178, 179]

• Dositeu i Drinopojes, viti 178811793 [po aty, nr. 627,635, fq. 253, 255]

• Gabrieli i Drinopojes, viti 1799 [po aty, nr. 668, fq. 263] .

• Qirilli nga Veria i Korces, viti 1847 [po aty, nr. 440, fq. 202]

• Anthim Aleksudhi i Belegradit (Beratit), viti 18641188311885 [po aty, nr. 246,

261,265,fq. 137, 140, 141]

• Dhorotheu i Korces, viti 1868, [po aty, nr. 271, fq. 143]

• 10 nga peshkopet qe permendin mbishkrimet jane shqiptare:

• Arsen Vako i Gores dhe Mokres, viti 1685-1714 [po aty, nr. 20, fq. 58]

• Metodi i Belegrait (Beratit), viti 1736-1751 [po aiy, nr. ll5, fq. 96]

• Ioasafi i Belegradit (Beratit), viti 1752-176011765-1801 [po aty, nr. 138, fq. 103]

• Joasafi II i Belegradit (Beratit), viti 1802-1855, [po aty, nr. 194, fq. 120]

• Ignati i Iustinianes se Pare te Ohrit, viti 1693-1695 [po aty, nr. 306, fq. 158]

• Joasafi i Korces dhe Selasforit, viti 1709-1745 [po aty, nr. 329, 331, 336, 345,

fq. 165, 166, 168, 173]

• Neofit Kekezi i Korces, viti 1845-1847 [po aty, nr. 413, 440, 506, fq. 194,202,214]

• [oaniqi i Durresit, viti 1845-1858 [po aty, nr. 63, fq. 73]

• Visarioni i Durresit, viti 1867-1899 [po aty, nr. 63, fq. 73]

Shih, per sa me lart, edhe AA£~Ol)OT]C; A., 'Emoxomxol KlXraAoyol L1pViVOV1T6AEW~ (1892), cpo 6916 dhe (1892), cpo 6796; APXlfL t.EAlKavT] K., IIlXrpllXpXIKwv'Eyypacpwv (1905), fq. 782-928; Iepuuvoc L:apo£wv, 'Enunconixot KaraAoyol (1937), fq. ll-I03. Mouorcoclorjc B., 'E1Tl(JK01TlKOi KaTiXAOYOI, (1936), fq. 139-238; Darruzes J., Notitiae Episcopatuum (1891); Gelzer H., Das Patriarchat von Achrida (1902), fq. 48-144.

ritorin shqiptar, me kufijte kishtare», ofiqet kishtare", me manastiret dhe veprimtarite e tyre etj.

c) Rendesia e mbishkrimeve dhe shenimeve kronike per htstordne e Shqiperise

Mbishkrimet e kishave te Shqiperise perbejne nje burim te vyer per historine e vendit, pasi rendesia e tyre shtrihet ne historine e pergjithshme, lokale, politike dhe kulturore. Edhe pse keto te dhena te mbishkrimeve jane te kufizuara, disa prej tyre paraqesin nje rendesi te vecante, per shkak se mbeten te vetmet burime mbi ceshtje historike te Shqiperise, Permendim ketu se jane mjaft te rendesishme te dhenat qe najapin mbishkrimet lidhur me zoterimin e prin-

15. Per shembull, Pogoni shqiptar nuk varej nga administrimi kishtar i Kryepeshkopates se Pogo nit, sic konstatohet nga mbishkrimet e Policanit dhe te Siatishtes e Skorese edhe pse, vetem pak kilometra me ne jug, ne mbishkrimet e Pogonit grek, permendet si kryepeshkop peshkopi i Pogonit. (shih edhe referencen 42) [Iuncoupqc r., 'Emypa<pi:c; (1999), fq.511.

16. Ne mbishkrimet murale jane te regjistruara ofiqe te ndryshme kishtare si: «Geo<plAtaTaToc;» (fort i perendidashur), «ai8wlf-lOTaTOC;» (fort i respektuar), «ooubtccroc;» (fort oshenari), «navieptbtaroc» (i perrnbihirshern), «Ka8'lyovf-levoc;» (udherrefyes, igumen), «OiKOVOf-lOC;» (ikonom, titull prifteror per klerike qe merren me menaxhimin e ceshtjeve ekonomike), «aaKeAAaplOC;» (saqellar, ofiq i vjeter kishtar, qe i jepej prifterinjve ose dhjakeve qe kishin detyre te mbikeqyrnin manastiret e nje peshkopate), «f-l'lTponOAtra8ec;» (mitropolite), «Seonoinc» (dhespot), «avayvwotnc: (anagnost, titull i ulet kishtar qe i jepej ndihrnesit te priftit apo te psaltit), «E~apxoc;» (ekzark, perfaqesuesi i nje patrikane ne nje periferi te rendesishme kishtare), «apTo<pvAa~» (artofilak, titull kishtar qe i jepej nje kleriku, i cili kishte per detyre te perkujdesej per en en mbi Tryezen e Shenjte, ku ruhej buka qe perdorej per Kungaten) <<TCpOTwa~yyeAOC;» (protosingjel, i pari mes peshkopeve, ose zevendesuesi i peshkopit), «uououcokovuataroc. (muzikant fort i ditur, titull qe u jepej atyre qe merreshin me artin e muzikes), «xapTo<pvAa~», (kartofilak, titull qe i jepej nje kleriku, i cili kishte per detyre te kujdesej per arkivin e kishes) «ttaviepokoyuoTaroc;» (fort ditunaria e perrnbihirshme), «<plAoXP'laroc;» (filokrisht) etj.

cit shqiptar Karl Topia". Por nuk mungojne edhe te dhena te tjera interesante historike per periudhat e mevonshme, si disa mbishkrime apo shenime kronike (kujtime) qe lidhen me Ali pashe Tepelenen'", me kontributin e mbreterve dhe arkondeve te ndryshem'v, me shkaterrimin e qytetit te

17. Nga mbishkrimet ktitorike te kishes qendrore (katholikonit) te Manastirit te Shen Joan Vladimirit, prane Elbasanit, rezolton se Karl Topia, prinei shqiptar i shekullit XIV, ndertoi kishen e manastirit <me te 22-tin vit te zoterimit te tij dhe e mbaroi ate ne te 24-tin vit te zoterimit te tij» [Popa Th., Mbishkrimet e kishave (1998), TIr. 4, fq. 51]. Nga dy mbishkrime te tjera [po aty, TIr. 2, 3, fq. 49-50] te po se njejtes kishe rezulton se viti i 22-te i zoterimit te Karl Topise perkon me vitin 1381, nga ku del se Karl Topia u be zoterues i Shqipersise se Mesme me 1359. Burimi me i hershern arkivor permend fillimin e zoterimit te Karl Topise vitin 1362. Nen keto rrethana, mbishkrimi i kishes qendrore te Manastirit te Sheri Joan Vladimir it mbetet burimi i vetem historik, qe sqaron nje date te rendesishme te historise se Shqiperise.

18. Ne nje mbishkrim te kishes se Sheri Kollit ne Sopik tePogonit, botuar ne 'Eniypacpai Kai iv8vwiom; (1928) te P. Pulieas, ruhet nje ngjarje e vitit 1787, qe lidhet me prezencen e Ali pashe Tepelenes ne fshatin Sopik: «fhi{ltOlV ovra<; ~p8E 0 nccttitx) Iwav\vlJ<; rov nania) KVPKOV ottu ijrav I {IE rov aAry {lnatYIJ cpaomvl1: Kai rov Ef3aAE o aAry {lnatYIJ<; I npoeotov OE GAO ro f3IJAairr/>, (<<Me kujtohet kur erdhi papa loani (i biri) i papa Qirkut, kur ishte me Ali bej Frastanin dhe e vendosi Ali beu Koxhabash (kryetar) ne te gjithe vilajetin») [Ilouxlroc II., 'Emypcapa! taxl iv8v{I~OEt<; (1928), fq. 71]. Gjithashtu, nje tjeter mbishkrim i se njejtes kishe jep te dhena mbi nje ngjarje tjeter, datuar me 1785: «exivo rov KEpOV itav Kat 0 aAIJ ttacca; {IE ro f3di f3yaA{liVOt yt(a) ra toaVEVa {IE rpt<; XtAtaOc<; Kat [. .. JpOVTO {liya X,af3aro anpt -19-» (<<Ne ate kohe ishte edhe Ali pasha me veliun, te dale nga Janina me tre miji: [. .. J e Shtuna e Madhe, prill-19-» [Popa Th., Mbishkrimete kishave (1998), TIr. 616, fq. 250; IIouAlTau II., 'Emypacpai Kai iv8v{I~OEt<; (1928), fq. 70].

Mbishkrimi i kishes se Fjetjes se Sheri Marise ne Sopik te Pogonit perrnend, gjithashtu, per suvatimin e kishes nga prifterinjte papa Kostandini, papa Panajoti dhe papa [ani, te cilet «iCPOVWOEV 0 AU~ Totoxac eu; KaKoAaKov Maiou It.' 177S» (<<i vrau Ali Toska, ne Kakollako, maj 14, 1772») [Popa Th., Mbishkrimet e kishave (1998), fq. 244, TIr. 597; II. IIOUAlTOU, 'Emypcopa! Kai iv8v{l~OEt<; (1928), fq. 69].

19. Ne nje regjister te manastirit te Drianos ruhej, deri me 1940, katalogu i dhuruesve qe nga viti 1640 e ne vazhdim, mes te cileve perrnendeshin «ovouata f3aatAiwv Moorof3ia<; Kat av8ivrwv MOAOof3Aaxia<; Mtxa~A, AAE~iov, Iletpou» (<<emrat e mbreterve te Moskovit dhearkondeve te Moldavise dhe Vllaqise, Mihali, Aleksi, Petro») [Shih KoAu~61TOUAO<; f. X., MnOVAtapan t.ponoAIJ<;, Athine 1975]. Gjithashtu, nga katalogu

Vithkuqit=', me islarnizimin=, etj. Si rrjedhim, eshte e qarte se disa mbishkrime hedhin drite mbi ngjarje te panjohura te tradites shumeshekullore kulturore te popullit shqiptar dhe mund te sqarojne pjeserisht probleme te caktuara historike, kryesisht kur mungojne burime te tjera arkivore, duke perbere keshtu deshmite e vetme autentike dhe te pakontestueshme.

i dhuruesve, te ruajtur ne Kodikun e Mitropolise se Korces dhe Selasforit, rezulton se «fAEra~v TWV 8WpIJTWV nov aT11pl~av T~V eKnai&vTIK~ avimTV~IJ TaU npcatou EUIJVIKOU axoAdov raije; Kopiiotu; ~£XWpi(EI Kat yt etoqoo« TaU ytYEfAova Tije; Ovyypof3Aaxiae;, 'IwaVVIJ MavpoKop8aTov, a ottoioc, rao 1724, '~ .. arplEpwaE 8la xpvaof3ovAov Av8EVTlKOU TfJ aVTfJ aYlwnXrn fAIJTponOAEl Kopnii«; Kat Ldaarpopov vpooux EKaTOV nevtnxovux Ka8' EKaaTov eioc, de; cuataatv axoAdov EUIJVIKije; yAwaaIJe; ... " «mdermjet dhuruesve qe mbeshieten zhvillimin arsimor te shkolles se pare greke ne Korce, ver;on kontributi i igjemonit te Hungrovllahise, Joan Mavrokordhatit, i ali, me 1724 '~ .. i dhuroi nepermjet krisovules autentike kesa] mitropolie shume te shenjte te Korces dhe Selasforit njeqind e pesedhjete groshi: per cdo vit, per themelimin e shkolles ne gjuhen greke ... ") [Rernbeci A., D Kw81Kae; Tije; MIJTponoAEWe; Kopttaca; ''EK8oaIJ «cd'Ietoptxi; TEKfAIJpiwaIJ (170' -.19"' akbvac), Fakulteti i Historise, Universiteti i [onit, Korfuz 2009, fq. 151-152,208,341-343].

20. 1) «Ek; Toii~' aWKY oKrof3piov 25. Bl8EKOlJKLOV I Kat« ro EvaYYEALOv EpXEral yt OPy~ TaU 8wu ana roue; icmoroi»; I r~v i8tav ErOe;. txaAaa8IJ IJ I nepkpnuoc Xwpa KaAov I fAEVOV Bl8EKOVKLOV xca EfAElVE nav ipiuoc» «<Ne (vititn) 1823, tetor 25 Vithkuq. I Sipas Ungjillit, zemerimi i Perendise vjen nga te pabeset I Ne te njeitin vit u prish vendi i [amshem i quaijtur Vithkuq dhe u be cdo gje e shkrete ... » 2) «awKIJ noosloo 1y I ijp8a tyw 0 8aaKaAoe; taootiucu oiinec I ana f3dEypa8ov Kat ijrpf3pa r~v xciJpav IxaAaafAivIJ EplfAa roue; ol'Kove; K£XAaafAEVIJ Kat tyw aV#LOe; I f3Aino CiAw ra anltux (xwpie;) ... av8pwnove; ... » «<1828 korrik 13 I Une dhaskali, Kostak Cepi, I erdha nga Belegradi (Berati) dhe e gjeta vendin I te rrenuar, te shkretuar, shtepite te prishura dhe une i padenji I i shah te gjitha shtepite (pa) ... njerez ... »), Sipas shenimit te pare kronik, te shkruar ne faqen e pare te Ungjillit te kishes se Sheri Mehillit ne Vithkuq (shih fig. respektive 11, 12), qyteti i Vithkuqit u shkaterrua me 25 tetor 1823. Sipas shenimit te dyte kronik, Vithkuqi, deri me 1828, vazhdon te jete krejtesisht i rrenuar, me shtepi te prishura dhe pa njerez,

21. Te rendesishrne jane edhe perfundimet, qe dalin nga mbishkrimet, lidhur me fazat e ndryshme te islamizimit ne territorin shqiptar. Nga mbishkrimi i kishes se Sheri Marise, ne Dushan te Oparit [Popa Th., Mbishkrimet e kishave (1998), nr. 302, fq. 157], del se, deri ne kohen e pikturimit te kishes (1610), te gjithe banoret ishin te

d) Rendesia e mbishkrimeve per artet

Te bollshme jane edhe mbishkrimet, qe paraqesin interes lidhur me kronologjine e ndertimit te kishave gjate shekujve dhe me historine e arkitektures, Kesisoj, per veprimtarine ndertimore te kishave perpara pushtimit osman ne Shqiperi jane ruajtur pak mbishkrime=, Te dhena per ndertime kishash ne shekullin XI marrim nga mbishkrimi i kishes se Fjetjes se Sheri Marise ne Lubonje te Kolonjes23• Mbishkrimi i kishes se Shen Dhimitrit ne Potkozhan te Mokres jep te dhena per nje ndertim tjeter ne shekullin XIF4. Mbishkrimet flasin, gjithashtu, edhe per dy ndertime kishash ne shekullin XIII: njeri mban daten 1240 dhe i takon kishes se sheri Ndout ne Lezhe=, ndersa tjetri mban daten 1290 dhe i perket kishes se Sheri Sergit dhe Bakut ne Shirq te Shkodreszo. Per shekullin XIV, mbishkrim.et flasin per ndertimin e vetem tri kishave: te Lindjes se Shen Marise ne Maligrad te Prespes me 136927, te kishes se Ma-

krishtere, ndersa nga nje mbishkrim tjeter [po aty, nr. 127, fq. 101] rezulton se, deri me 1751, qyteti i Ballshit ishte ende i krishtere, Ne te famshmen «pllake te Drianit» (shih fig. 13) gjenden te regjistruara fshatra, te cilat, ndersa, gjate shekujve XVIIXVIII, benin dhurata dhe perkushtime ne manastir, po ato, gjate shekullit XIX, gjenden plotesisht te islamizuara, si Lobohova dhe Nepravishta ne Dropull.

22. Datimet me te hershme jane te regjistruara ne dy mbishkrime te kishes se Lindjes se Sheri Marise ne Labove te Kryqit, qe rnbajne respektivisht datat 525 dhe 551, ne nje mbishkrim ne kishen me te njejtin erner ne Peshkepine e Siperme, qe mban daten 619 dhe nje tjeter ne kishen e Shen Sergjit dhe Bakut ne Himare me date 786 [Popa Th., Mbishkrimet e kishave (1998), nr. 517-518, 519, 801, fq. 219-220, 293; II. Ilouxlrou, 'Emypacpai Kat f.v8v/lrww; (1928), nr. 1, fq. 64]

23. Popa Th. Mbishkrimet e kishave (1998), nr. 398, fq. 190.

24. Si me lart, nr. 1, fq. 49.

25. Si me lart, nr. 912, fq. 329.

26. Si me lart, nr. 913, 914, fq. 329-330; Meksi A., Arkitektura (2004), fq. 202-205.

27. Pop a Th. Mbishkrimet e kishave (1998), nr. 287, fq. 150; Meksi A., Arkitektura (2004), fq. 195.

nastirit te Shen Joan Vladimirit prane Elbasanit me 138128 dhe te kishes se Ristozit ne Mbroje te Korces me 138929• Per shekullin XV,nuk ndeshen mbishkrime qe i referohen ndertimit te kishave, pervec njerit te kishes se Shen Markut ne kalane e Vaut te Dejes>. Nga te dhenat epigrafike, veprimtaria ndertimore e kishave shfaqet serish ne shekuIlin XVJ31 dhe vazhdon deri ne shekullin XIX. Mbishkrimet permendin se gjate shekullit XVII jane ndertuar 24 kisha, 10 prej te cilave shquhen per nga madhesia=. Shekulli XVIII karakterizohet nga nje rritje e veprimtarise ndertimore te kishave. Nga mbishkrimet e shpetuara ne ate zone numerohen mbi 50 ngritje kishash.

28. Popa Th. Mbishkrimet e kishave (1998), nr. 2, 3, fq. 49-51; Thomo P'-Stratoberdha J., A7rOKan'xaraaYf uvnuelurv (2005), fq. 29.

29. Popa Th. Mbishkrimet e kishave (1998), nr. 290, fq. 152; Meksi A., Arkitektura (2004), fq. 211-213.

30. Popa Th. Mbishkrimet e kishave (1998), nr. nr. 917, fq. 331; Meksi A., Arkitektura (2004), fq. 211-213.

3l. Bazuar ne te dhenat e mbishkrimeve, ne shek. XVI ndeshim kisha me arkitekture kryesisht te thjeshte, me forme katerkendore, me cati dhe me dy hajate te hapura, pa kupole, si kisha e Sheri Gjergjit ne Leshnicen e Siperme (1525), kisha e Sheri Dhimitrit ne Pelican te Pogonit (1526) dhe kisha e Shen e Premtes ne Valesh te Shpatit (1554) etj. Gjithashtu, ne po te njejtin shekull, verehen ndertimet e kishave me arkitekture me komplekse, me qemer dhe kupole sipas tradites bizantine, por edhe me vecori qe i perkojne kushteve te epokes. Shembuj te tille kemi kishen e manastirit te Sheri Marise se Drianos ne Dropull (1569), kishen e manastirit te Sheri Marise, ne Kamene te Delvines (1580), kishen e manastirit te Shen Sotirit, ne Catiste te Pogonit (1584) etj. Shih Thomo P., Kishat pasbizantine (1998), fq. 38-40, 237-24l.

32.Veprimtaria ndertimore peson rritje graduale, duke shenuar kulmin e saj gjate fundit te shekullit XVII dhe fillimit te shekullit XVIII, ku brenda nje periudhe shume te shkurter ndertohen tri bazilika, te cilat perbejne jo vetem nga madhesia e tyre, por edhe nga vellimi dhe struktura teknike treguesit me te arrire te arkitektures pasbizantine. 'Ie tilla jane kishat e Voskopojes: kisha e Fjetjes se Hyjlindeses (1712), kisha e Shen Nikolles (1721-22), kisha e Taksiarkeve (1722) dhe kisha e Sheri Thanasit (1724) [Thomo P., Kishat pasbizantine (1998), fq. 57- 79; Thomo P.Stratoberdha J., A7rOKaraaraaYf uvnuelcov (2005), fq. 149].

Kronologjite qe paraqiten ne mbishkrime jane te sakta.

Ky fakt na jep mundesine, duke u bazuar edhe ne karakteristika teknike, te percaktojme meafersi kronologjite e ndertimit te kishave qe paraqesin keto karakteristika, por qe sot ekzistojne pa mbishkrime dhe datime.

Te rendesishme jane, gjithashtu, edhe te dhenat qe burojne nga mbishkrimet lidhur me traditen shumeshekullore ne fushen e pikturimit kishtar. Punishtet e ndryshme dhe shkollat e ketij artivgjate periudhes mesjetare dhe te pushtimit osman, qe ne disa raste paraqesin shume rendesi, u zhvilluan nga piktore vendes dhe te huaj, te cilet e ushtronin veprimtarine e tyre artistike ne trojet shqiptare. Keshtu, burimet epigrafike japin te dhena te rendesishme historike, qe e njohin studiuesin me pikturen kishtare 10- kale. Ne mbishkrime paraqitet kuadri i pergjithshem i veprimtarise artistike ne zonat ne fjale, e deshmuar me emrat e artisteve dhe kronologjite e veprave te tyre, duke bere keshtu te mundur edhe perpilimin e nje katalogu te te gjithe piktoreve me emer te monumenteve fetare te Shqiperisev.

Prane piktures nje vend me peshe ze edhe arti i aplikuar.

Ne shume objekte te kultit te krishtere, p.sh. ikonabartesa, amvone, frone peshkopale, lutesore (proskinitare), polielej, kryqe, diskopotire, ungjij, temjanica, veshje prifterore, epitafe, mbulesa etj., gjejme mbishkrime te gdhendura apo te pikturuara ne dru>, te incizuara ne metale= ose te qendisu-

33. Katalogu i pare i monumenteve te pikturuara dhe i piktoreve pasbizantine ne trojet shqiptare, bazuar vetem mbi te dhenat e mbishkrimeve, eshte botuar nga J. Iakumis ne 'Etuvpcapi«; (1999), fq. 55-57.

34. Sot jane ruajtur mbi 50 ikonabartesa bashke me amvone, frone peshkopale dhe lutesore, te gjitha te gdhendura me mjeshteri ne dru. Mbishkrime te tilla gjejme te gdhendura ne ikonabartesin e kishes se Sheri Nikolles ne Voskopoje (1743) [Popa Th. Mbishkrimet e kishave (1998), nr, 344, fq. 173], te pikturuara ne Porten e Bukur te ikonabartesit ne kishen e manastirit te Shen Petros ne Vithkuq (1773) [Popa Th. Mbishkrimet e kishave (1998), nr, 375, fq. 183; Shkupi, F., Zbukurimorja (1983), fq. 123- 144], te gdhendur ne amvonin e kishes se Fjetjes se Hyjlindeses ne Kalane e Beratit (1849), (shih fig. 14) [Popa 1h. Mbishkrimet e kishave (1998), nr. 226, fq. 130], etj.

35. Te dhena per nje forme tjeter te artit te aplikuar paraqesin mbishkrimet e incizuara

ra ne pelhura=. Ekzistenca e mbishkrimeve me te dhena te ndryshme biografike dhe historike ka nje rendesi te madhe, sepse na njeh me mjeshter te shquar dhe kontribuon ne promovimin e tradites se vendit, ne artin e perpunimit te metaleve, te gdhendjes se drurit, te qendisjes, te teknikes dhe veprimtarive te tjera kulturore.

(vijon ne numrin e ardhshem)

ne objekte metalike te kultit te krishtere, Perrnendim mbishkrimin ne kryqin e argjendte te kishes se Shen Spiridhonit ne Gorice te Beratit, i punuar me 1616 nga mjeshtri Dhimiter Argjendari [Popa Th. Mbishkrimet e kishave (1998), nr. 101, fq. 91-92], ne kapaket e argjendte te Ungjillit te se njejtes kishe, punuar me 1729 nga Gjergj Voskopojari [Popa Th. Mbishkrimet e kishave (1998), nr. 109, fq. 94], ne kapaket e argjendte te Ungjillit te lare me ar nga Voskopoja [BiIbili A., Kapake Ungjilli (1983), fq. 105-112]' ne kandilet e argjendta te kishes se Manastirit te Ardenices (1725,1740,1745,1765) [Popa Th. Mbishkrimete kishave (1998), nr. 122, fq. 99], etj.

36. Mbishkrimet na japin te dhena edhe per artin e qendisjes n¢ pelhure me ar dhe argjend. Sot ruhen pak objekte te tilla, per shkak te prishjes natyrale qe peson pelhura me kalimin e kohes, Nje vlere te madhe ka epitafi i Gllavenices (fig. 15), i cili eshte punuar, me 1373, me qendrisje te holle me fije ari nga mjeshtri Gjergj Arianiti [Popa Th. Mbishkrimet e kishave (1998), nr. 90, fq. 84-85]. Shembull tjeter perben mbishkrimi, i qendisur me fije argjendi ne nje rnbulese kungate, ne kishen e Sheri Pjetrit ne fshatin Sheri Pjeter, Fier (1737) [Popa Th. Mbishkrimet e kishave (1998), nr. 112, fq. 95-96].

BIBLIOGRAFI

A£~01)OTj~ A., 'ETtl(JKOTtlICOi KanxAoyol L1pvivov1TOAEW~ (1892), = AA£~oU8Tj~ A., «Em<JKomKoL KaTuAoyOL L1pu'lvounoA£wq>, NEOAOyO~ Kwv(JTaVTlVOV1TOA£W~, <po 6916 (20.04.1892) dhe <po 6796 (10.03.1892).

APXl!l. L1eAlKUVTj K, IIaTplapXIKwv 'Eyyp(XcpWV (1905) = APXl!l. L1£AlKUVTj K, IIaTplapXIKwv 'Eyyp(hpwv, 'HTOI EV TOI~ KWOI~1 TOU Ilcctpuxoyucoi) APXELOrpvUaKiov (Jw(o{u:va E1Ti(JY//4a EKKAy/ma(JTIKa fyyparpa, Ta arpopwvTa elc Ta~ (JXE(JEI~ TOU OIKOV/4EVIKOU Ilcctpuxpveiou 1TpO~ Ta~ 'EKdy/(Jia~ 'Ptooolca; BAaxia~ teal MOAoaf3ia~, LfPf3ia~, AXPIOWV «ca Ilexiou 1564 - 1863, ole 1TpO(JTieETaI7(JTopIKr, Mdt.Ty/ 1TEpi Tq~ APXIE1Tl(JK01Tq~ AXPIOWV, vell. 3, £V Kcovorcvnvoorros.a 1905.

Bene N., «KaTUAoyo~ nilv xnpoypa<pwv KWO[KWV T~~ uYlwTaTTj~ Mnrporroxeo»; APYUPOKU<JTPOU», 'E1TETy/pi~ TOU Meaauovtxoi) APXEiov, vell. 4 (1951-52), fq. 129-200 dhe fig. 1-9.

Iepucvoc LUpOeWV, 'ETtl(JKOTtlKOi KaTaAoyol (1937) = Ispucvoc LUPO£WV, <<Em<JKomKOt KaTUAOYOL TWV tv 'Hrrelpco Kat AA~av[a £napXlWV TOU Ilurpicpyelou Kovcrcvnvounoxeroc», 'H1TElpWTlKa Xpovix« 12 (1937), fq.11-103.

naKou!l~~ r., MVY//4Ela Dpeooo~ia~, (1994) = naKou!l~~ r., MVY//4Ela Dpeooo~ia~ (JTr,V AAf3avia, £KO.'EKnaLOw-rTjp[wv L10YKA, Ae~va 1994.

naKou!l~~ r., 'ETtlyparpe~ (1999) = naKou!l~~ r., <<Emypa<p£~ <J£ Mvnueto T~~ 'OpeoM~ou'EKKATj<Jia~ T~~ AA~av[aq>, Albanohellenica 1 (1999), fq. 43- 65.

naKou!l~~ K (2000) = naKou!l~~ K, «Kpmxn £KOO<JTj £mypa<pwv <Juv£PYelWV uno TO Aivorom <JTt~ 1t£pl<ptpn£~ T~~ 6peoM~ou 'EKKATj<Jla~ T~~ AA~avlaq>, botim ne fashikull nga L1dTiov Tq~ Xpt(JTlaVIKq~ ApxaLOAOYIKq~ETalpEia~, periudha IV, vell. 21, Athine 2000, fq. 249-265.

nOXuAa~ T., LTr, yq TOU Iloopou (1993) = Tiroc nOxaAa~, Al~a"E~£pT, LTr, yq TOU Iluppo», bot. A<JT£pl<J!l0~ 1993.

KOAu~onouAo~ r. x., M1ToVAIapaTl L1po1TOAy/~, Athine 1975.

MOUa-rUKL81l<; B.,EnUJKomKoi KanxAoyol, (1936) = MUa-rUKL81l<; B., «Ernoxonncol KUTUAOYOl», EEB}; 12 (1936), fq. 139-238.

IIouALTau II., 'Emvpoxpai teal Ev8vflYWW:; (1928) = IIouALTau II., «Ernvpctpcl Kul £v8ufl~a£l<; £K T~<; BOP£Lou'Hm:[po\J», EEB}; 5 (1928), fq.53 etj.

Touprc 1991 = Toupra A., 01 vaoi roD Ayiov NIKOACWV (Jr~ BiT<Ja «a! toi) Ayiov MIJva (JTI) MOVOOEVOPI, Athine 1991.

Darruzes J., Notitiae Episcopatuum (1891) = Darruzes J., Notitiae Episcopatuum Ecclessiae Constantinopolitanae, Institut Francais d'Etudes Byzantines, Paris 1891.

Gelzer H., Das Patriarchat von Achrida (1902) = Gelzer H., Das Patriarchat von Achrida, Geschichte und Urkunden, Leipzig 1902, fq. 48-144.

Meksi- Thomo, Nje nefshe = Meksi A. - Thomo P., «Arkitektura pasbizantine ne Shqiperi: kishat njenefshe», Monumentet 19 (1980), fq. 89-115.

Meksi- Thomo, (1976) = Meksi A. - Thomo P., «Arkitektura pasbizantine ne Shqiperi», Monumentet 11 (1976), fq. 127-145, fig. 1-10.

Meksi A., Arkitektura e kishave (2004) = Meksi A., Arkitektura e kishave te Shqiperise (shekujt VII-XV), bot. Eugen, Tirane 2004.

Osmani T., Histori e Alfabetit, (1987) = Osmani T., «Histori e alfabetit te gjuhes shqipe», SHBLSH, Tirane 1987.

Pop a Th., Mbishkrimet e kishave (1998) = Popa Th., Mbishkrimet e kishave ne Shqiperi, pergatitur per botim nga N. Nepravishta, K. Giakumis, bot. I Akademise se Shkencave-Instituti i Historise, Tirane 1998.

Popa Th., Mbishkrimet ne monumente (1998) == Popa Th., «Mbishkrimet ne monumentet kishtare te vendit», BUSHT 5 (1958), fq. 218.

Rernbeci A., D KwolKac; r~c; MIJrpomHEwc; Kopitaac: 'EKOO<JIJ xa! 1(JropIK~ TEKflIJpiw(JIJ (I Zoe - 19oC; aliovac), Fakulteti i Historise, Universiteti i [onit, Korfuz 2009.

Shkupi, E, Zbukurimorja (1983) = Shkupi E, «Zbukurimorja e ndertimtarise se kultit ne qytezen e Vithkuqit gjate shekujve XVIII - XIX», Monumentet 2 (1983), fq. 123-145.

Thomo (1998) = Thomo P., Kishat pasbizantine ne Shqiperine e lugut, bot. Kisha Orthodhokse Autoqefale e Shqiperise, Tirane 1998.

Thomo P.-Stratoberdha J., AnoKarct<JTa(J1J flvIJflEiwv (2005) = Thomo P.-Stratoberdha J., AnoKarcX(JTa(J1J uvnuekov r~c; Dp8ooo~ov EKKAIJ(Jiac; rfiC; AAf3aviac;, bot. Kisha Orthodhokse Autoqefale e Shqiperise, Tirane 2005.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful