i

Hugonis de Sancto Victore †

DIDASCALICON

ii Praefatio Multi sunt quos ipsa adeo natura ingenio destitutos reliquit ut ea etiam quae facilia sunt intellectu vix capere possint, et horum duo genera mihi esse videntur. Nam sunt quidam, qui, licet suam hebetudinem non ignorent, eo tamen quo valent conamine ad scientiam anhelant, et indesinenter studio insistentes, quod minus habent effectu operis, obtinere merentur effectu voluntatis. Sunt alii quoniam summa se comprehendere nequaquam posse sentiunt, minima etiam negligunt, et quasi in suo torpore securi quiescentes eo amplius in maximis lumen veritatis perdunt, quo minima quae intelligere possent discere fugiunt. Unde psalmista: Noluerunt, inquit, intelligere ut bene agerent. Longe enim aliud est nescire atque aliud nolle scire. Nescire siquidem infirmitatis est, scientiam vero detestari, pravae voluntatis. Est aliud hominum genus quos admodum natura ingenio ditavit et facilem ad veritatem veniendi aditum praestitit, quibus, etsi impar sit valitudo ingenii, non eadem tamen omnibus virtus aut voluntas est per exercitia et doctrinam naturalem sensum excolendi. Nam sunt plerique qui negotiis huius saeculi et curis super quam necesse sit impliciti aut vitiis et voluptatibus corporis dediti, talentum Dei terra obruunt, et ex eo nec fructum sapientiae, nec usuram boni operis quaerunt, qui profecto valde detestabiles sunt. Rursus aliis rei familiaris inopia et tenuis census discendi facultatem minuit. Quos tamen plene per hoc excusari minim posse credimus, cum plerosque fame siti nuditate laborantes ad scientiae fructum pertingere videamus. Et tamen aliud est cum non possis, aut ut verius dicam, facile non possis discere, atque aliud posse et nolle scire. Sicut enim gloriosius est, cum nullae suppetant facultates, sola virtute sapientiam apprehendere, sic profecto turpius est vigere ingenio, divitiis affluere, et torpere otio. Duae praecipue res sunt quibus quisque ad scientiam instruitur, videlicet lectio et meditatio, e quibus lectio priorem in doctrina obtinet locum, et de hac tractat liber iste dando praecepta legendi. Tria autem sunt praecepta magis lectioni necessaria: primum, ut sciat quisque quid legere debeat, secundum, quo ordine legere debeat, id est, quid prius, quid postea, tertium, quomodo legere debeat. De his tribus per singula agitur in hoc libro. Instruit autem tam saecularium quam divinarum scripturarum lectorem. Unde et in duas partes dividitur, quarum unaquaeque tres habet distinctiones. In prima parte docet lectorem artium, in secunda parte divinum lectorem. Docet autem hoc modo, ostendendo primum quid legendum sit, deinde quo ordine et quomodo legendum sit. Ut autem sciri possit quid legendum sit aut quid praecipue legendum sit, in prima parte primum numerat originem omnium artium deinde descriptionem et partitionem earum, id est, quomodo unaquaeque contineat aliam, vel contineatur ab alia, secans philosophiam a

iii summo usque ad ultima membra. Deinde enumerat auctores artium et postea ostendit quae ex his videlicet artibus praecipue legendae sint. Deinde etiam quo ordine et quomodo legendae sint, aperit. Postremo legentibus vitae suae disciplinam praescribit, et sic finitur prima pars. In secunda parte determinat quae scripturae divinae appellandae sint, deinde numerum et ordinem divinorum librorum et auctores eorum et interpretationes nominum. Postea agit de quibusdam proprietatibus divinae scripturae quae magis sunt necessariae. Deinde docet qualiter legere debeat sacram scripturam is qui in ea correctionem morum suorum et formam vivendi quaerit. Ad ultimum docet illum qui propter amorem scientiae eam legit, et sic secunda quoque pars finem accipit.

iv

Humorem liquido. sectaque in orbes geminos motum glomerat. VI De tribus rerum maneriis. ex omni substantia atque natura. et ex utroque commixta natura. id est. aethera flammis. quo universitas designatur. quam sit nihil. X Quid sit natura. cognosce te ipsum. Sapientia illuminat hominem ut seipsum agnoscat. nullatenus omnia comprehendere posset. Scriptum legitur in tripode Apollinis: gnoti seauton. VII De mundo superlunari et sublunari. quia sive per sensus ad sensibilia exeat sive per intelligentiam ad invisibilia ascendat. quia et invisibiles per intelligentiam rerum causas comprehendit. quo similitudinis repraesentet figuram. II Quod studium sapientiae philosophia sit. .1 liber primus I De origine artium. XI De ortu logicae. Pythagoricum namque dogma erat similia similibus comprehendi. practicae. cui quod ipse est. et visibiles actualium formas per sensuum passiones colligit. omne quod mutabilitati obnoxium est. qui ceteris similis fuit cum se prae ceteris factum esse non intellexit. IX De tribus operibus. ut scilicet anima rationalis nisi ex omnibus composita foret. agnosceret. itemque eadem et diversa. Ipsa namque et initia et quae initia consequuntur capit. V De ortu theoricae. satis esse poterat. secundum quod dicit quidam: Terram terreno comprehendimus. ut extra se quidquam quaerat. Ad seipsam rerum similitudines trahens regyrat. III De triplici vi animae et solum hominem ratione praeditum. quia nimirum homo si non originis suae immemor esset. mechanicae. coaptatur. Probata apud philosophos sententia animam ex cunctis naturae partibus asserit esse compactam. et hoc est quod eadem mens. entelechiam formavit. nostro spirabile flatu. I De origine artium Omnium expetendorum prima est sapientia. Immortalis quippe animus sapientia illustratus respicit principium suum et quam sit indecorum agnoscit. VIII In quo homo similis sit Deo. IV Quae res ad philosophiam pertineant. quae universorum capax est. in qua perfecti boni forma consistit. Et Timaeus Platonis ex dividua et individua mixtaque substantia.

sapientes dicebantur. sed illius sapientiae. quia nil aliud fuisse se meminit. quae in ferramentis quibusdam. quam qui invenit felix est. nil praeter quod videtur esse credit. et haec est illa naturae nostrae dignitas quam omnes aeque naturaliter habent. quia nimirum adeo latet omne verum. difficile tamen ipsam ut est veritatem comprehendere queat. sed. ipsum quidem non extrinsecus. Reparamur autem per doctrinam. ut eius amore quantumlibet mens ardeat. Videmus cum paries extrinsecus adveniente forma imaginis cuiuslibet similitudinem accipit. sed ipsa potius eam in se et ex se nativa quadam potentia et propria virtute capit. Cum vero impressor metallo figuram imprimit. aut aliquid aliud et diversum extrinsecus quod non habuit assumere. atque ex omnibus compositionem suscipere. dicebant ex omnibus naturis constare. corporeis passionibus consopitus et per sensibiles formas extra semetipsum abductus. Philosophiam autem earum rerum. sapientiae vero non huius. vivax mens et sola rerum primaeva ratio est. sed virtualiter atque potentialiter continere. id est. et in aliqua fabrili scientia notitiaque versatur. quantumlibet ad eius inquisitionem assurgat. maluitque philosophos dici. . Est autem hic amor sapientiae. quae nullius indigens. ut nostram agnoscamus naturam. disciplinam constituit. Pulchre quidem inquisitores veritatis non sapientes sed amatores sapientiae vocat. ut apertius mirabilem eius demonstrarent potentiam. ut necesse sit quidquid variatur. sed ex propria virtute et naturali habilitate aliud iam aliquid representare incipit. omnia esse dicitur.2 Nec tamen existimare debemus viros in omni rerum natura peritissimos hoc de simplici essentia sensisse. et qui possidet beatus. Neque enim haec rerum omnium similitudo aliunde aut extrinsecus animae advenire credenda est. Nam sicut Varro in Periphysion dicit: Non omnis varietas extrinsecus rebus accidit. et. oblitus est quid fuerit. intelligentis animi ab illa pura sapientia illuminatio. sed non omnes aeque noverunt. et ut discamus extra non quaerere quod in nobis possumus invenire. quod ulla se partium quantitate distenderet. Sic nimirum mens. II Quod studium sapientiae philosophia sit Primus omnium Pythagoras studium sapientiae philosophiam nuncupavit. quae vere essent suique immutabilem substantiam sortirentur. non secundum compositionem sed secundum compositionis rationem. Animus enim. nam antea sophos. non integraliter. aut amittere aliquid quod habuit. rerum omnium similitudine insignita. Summum igitur in vita solamen est studium sapientiae. Est autem philosophia amor et studium et amicitia quodammodo sapientiae.

nascendi scilicet atque nutriendi. ei prima quoque vis animae. et nutritur. nutriendis alendisque corporibus praesto sit. Tertia vi mentis et ratione subnixa est.3 et quodammodo ad seipsam retractio atque advocatio. non etiam sentit. ac multiforme iudicium capit. Quarum quidem primae id officium est. Quoniam vero humanis animis hoc excellentissimum bonum philosophiae comparatum est. Secunda vero composita atque coniuncta est. quae secum priores alendi ac sentiendi trahit. Sensus vero diversi sunt. ut dictum est. ut viae filo quodam procedat oratio. eadem tota in ratione est constituta. explicat atque confirmat. et sancta puraque actuum castimonia. et ad propriam naturae vim puritatemque reducit. Haec autem est herbarum atque arborum. hisque velut famulis atque obedientibus utitur. quidquid vero sentire potest. cognitarum sensu formarum imagines tenent. Futuri vero his nulla cognitio est. etiam alitur. Haec tantum humano generi praesto est. Sed vis animae tertia. et usque ad quinarium numerum crescunt ita quidquid tantum alitur. et alitur. Itaque. huic divinae naturae non ea tantum in cognitione sufficiunt. memoriamque conficiunt. III De triplici vi animae et solum hominem ratione praeditum Triplex omnino animae vis in vegetandis corporibus deprehenditur. Omne enim animal. ac primam sibi sumens. idem et nascitur. et quidquid terrae radicitus affixum tenetur. Sed eas imaginationes confusas atque inevidentes sumunt. Hinc nascitur speculationum cogitationumque veritas. ut nascendo crescat. ut nihil ex earum coniunctione ac compositione efficere possint. probatur esse subiecta. Alia vero sentiendi iudicium praebet. sed abscedente quoque sensu sensibilibusque sepositis. quae non solum sensus imaginationesque perfectas et non inconditas capit. non tantum eas rerum capiunt formas quibus sensibili corpore feriuntur praesente. et prout quodque animal valet. quod imaginatio suggessit. quae subiecta . eaque vel in rerum praesentium firmissima conclusione. et in partem constituens varium de quibus potest capere. vel in absentium intelligentia. longius breviusque custodit. sed etiam pleno actu intelligentiae. atque idcirco meminisse quidem nec aeque omnia. vel in ignotarum inquisitione versatur. Quibus vero sensus adest. ut videatur sapientiae studium divinitatis et purae mentis illius amicitia. quarum una quidem vitam solum corpori subministrat. ab ipsis animae efficientiis ordiendum est. alendoque subsistat. nullum vero praestet rationis sensusve iudicium. Haec igitur sapientia cuncto animarum generi meritum suae divinitatis imponit. quod sensu viget. ut creandis. amissam vero oblivionem recolligere ac revocare non possunt.

aut si esse constiterit. ut dictum est. et absentibus rebus nomina indere potest. aut in absentium intelligentia. sed moderatrix semper sapientia praecedat. IV Quae res ad philosophiam pertineant Sed ut video. quale sit unumquodque vestigat. vocabulorum quoque positionibus aperit. alterum vero. Quia enim de studio sapientiae loqui suscepimus. motus suos secundum solas sensuum passiones diffundit. ut ad scientiam prius veniat. verum etiam omnium humanorum actuum seu studiorum rationes. Quibus cognitis. hominum natura sortita est. et ratione nihilominus vestigat. duo sunt in quibus omnem operam vis animae ratiocinantis impendit. Quam triplicem animae vim sola. atque in eo cetera accidentium momenta perquirit. quae nullo regitur rationis iudicio. Quod. Quod si verum esse constiterit. cur ita sit quaerit. ut est architectura. quod post gravitas moralis exerceat. ut per ea quae sibi nota sunt. et quod intelligentiae ratione comprehendit. Secundum quam acceptionem sic philosophiam definire possumus: Philosophia est disciplina omnium rerum humanarum atque divinarum rationes plene investigans. sed res obscura difficultatem pariat. quid sit addubitat. Aut enim aliquid an sit inquirit. qua in his quattuor proprie vim rationis exercet. Nec movere debet quod supra diximus philosophiam esse amorem et studium sapientiae. cuius animae vis intelligentiae motibus non caret. iam non solum ea studia in quibus vel de rerum natura vel disciplina agitur morum. aut in ignotarum inquisitione atque inventione versetur. oportet agnoscere. unum quidem ut rerum naturas inquisitionis ratione cognoscat. et in appetendo seu fugiendo aliquid non intelligentiae utitur discretione. Illud quoque ei naturae proprium est. non incongrue ad philosophiam pertinere dicemus. Si enim brutorum aninalium natura. consequenter nunc omnium humanorum actuum moderatricem quandam sapientiam posuisse videmur. inextricabilem iam ipso loquendi ordine labyrinthum incidimus. non huius quae instrumentis explicatur. Cum igitur hic actus sit humani animi.4 sensibus comprehendit. et cetera huiusmodi. restat ut rationalis animae actus caeca cupiditas non rapiat. nec non et cur sit. sed eius sapientiae quae sola rerum primaeva . et quale sit. agricultura. sed caeco quodam carnis affectu impellitur. ubi nobis non perplexus sermo. idque solis hominibus quodam naturae privilegio competere attestati sumus. ut semper in praesentium comprehensione. si etiam utriusque scientiam ratione possidet. verum etiam ex sensibilibus imaginatione concepta. ignota vestiget. sed quid sit etiam. et non solum unumquodque an sit.

opera artificum. quia corruptum est. Et haec est ultima pars rerum. natura et vitium. V De ortu theoricae. In primo ordine id constituimus cui non est aliud esse. temperetur necessitas. et id quod est id est. secundum unam partem suam quae potior est. quae sola his. mortalitati et mutabilitati obnoxius est. ad quas ipsam pertinere constiterit. quoties amittere id quod est. ut apertius id quod oportet dicam. Vides iam qua ratione cogimur philosophiam in omnes actus hominum diffundere. et ab ea excludi secundum administrationem. Integritas vero naturae humanae duobus perficitur. practicae. scientia et virtute. et haec sunt temporalia. ratione exprimunt. et haec aeterna nominantur. administratio rustici. cum simplex natura non sit. ut de praesenti loquamur: agriculturae ratio philosophi est. Quod si funditus exterminari non potest. quibus praesens subiacet vita. quae sapientia moderatur. Potest namque idem actus et ad philosophiam pertinere secundum rationem suam. qui nisi sensibus fidem praestare nesciunt. bonum et malum. quia minus est. Malum quia vitium est. et. quae natura est. imitantur tamen naturam. ut natura reparetur et excludatur vitium. excludendum est. etsi natura non sint. quia corruptio est. quae principium et finem habet. immortalis est. mechanicae Omnium autem humanarum actionum seu studiorum. Dicam apertius quod dixi. verbi gratia. et dicuntur perpetua. sed nullo fine clauduntur. Duo sunt in homine. quod non aliunde . ut vel naturae nostrae reparetur integritas vel defectuum. VI De tribus rerum maneriis Sunt namque in rebus alia quae nec principium habent nec finem. cuius causa et effectus diversa non sunt. Praeterea. quia natura non est. quae ipse est. alia quae principium quidem habent. exercitio reparandum est. quae nobis cum supernis et divinis substantiis similitudo sola est.5 ratio est. ubi toties mori necesse est. Nam homo. saltem adhibito remedio temperandum est. ut iam necesse sit tot esse philosophiae partes quot sunt rerum diversitates. cognita est. et sui exemplaris formam. qua imitantur. Bonum quia natura est. finis et intentio ad hoc spectare debet. Secundum alteram vero partem quae caduca est. alia quae et initium habent et finem. sed gemina compactus substantia. Hoc est omnino quod agendum est.

nullo movente ad actum prodit. quae mundum continet omnem. divina appellata sunt. ut esse inciperet. Et superlunarem mundum. eo quod nulla essentia pereat. ut est solus naturae genitor et artifex. Idque in gemina secatur.6 sed a semetipso subsistere habet. Eiusmodi sunt rerum substantiae. Non enim essentiae rerum transeunt. Tertia pars rerum est quae principium et finem habent. De illis dictum est: De nihilo nihil. ita etiam finis aliena non sunt. sed variari potius. vel quae separata erant. in quibus omnibus esse rerum nihil detrimenti patitur. quod fuit ante nihil eo quod omne opus naturae sicut temporaliter ex occulta causa in actum profluit. sicut principium habent. sed sunt opera naturae. tunc subsistant. quas Graeci ousias dicunt. non sic intelligendum est. id est quod aliunde ad esse venit. quod a causis suis primordialibus ut esse incipiat. et cuncta superlunaris mundi corpora. . et per se ad esse non veniunt. Cum vero forma transire dicitur. vel quae hic erant. ut aliqua res existens perire omnino et esse suum amittere credatur. vel sic fortassis ut quae iuncta fuerant. natura est. eo quod cuncta naturae opera. qui vi quadam descendit in res sensibiles procreandas. quod non mutentur. De his dictum est: Omnia orta occidunt. et ex causa praecedente in actum profluxit. et id quod est. illuc transeant. De illis ergo dictum est: Nihil in mundo moritur. quae oriuntur super terram sub lunari globo. movente igne artifice. coniungantur. VII De mundo superlunari et sublunari Hinc est quod mathematici mundum in duas partes diviserunt: in eam videlicet partem quae est a circulo lunae sursum. ibique immutabile omnis finis atque vicissitudinis expers consistit. De his dictum est: Et redit ad nihilum. et aucta senescunt. eo unde venerat reversurum sit. et in eam quae deorsum est. Est quiddam. in nihilum nil posse reverti eo quod omnis natura et primordialem habet causam et subsistentiam perpetuam. sed formae. eo quod ibi omnia primordiali lege consistant. ita eodem actu temporaliter destructo. vel quae nunc erant. solo divinae voluntatis arbitrio. Illud vero cui aliud est esse. quae etiam ideo. ab invicem separentur.

sublunarem.7 naturam appellabant. opus naturae. Haec paulo latius prosecuti sumus ut ostendamus hominem. speculativam. Scientia vero. primum. ille immutabiliter et sapiens et iustus est. id est. elysium. Eundem etiam superiorem mundum tempus vocabant. quia de inferioribus habetur. id est. id est. quia secundum motus superiores agitur. tertium. Illarum vero actionum quae huius vitae necessitati deserviunt. eam in duas species dividimus. munit. id est. intelligentiam appellare. trimodum genus est. et practicam. humana. secundum. temporalem. in ea vero. quae etiam ethica. intelligentiam et scientiam. Ex quo colligi potest id quod supra dictum est. Item superlunarem. congrue mechanica. scientiam vocare. cum vero illi quod infirmum in nobis est necessaria providemus. dicamus. in theoricam. quod videlicet omnium humanarum actionum ad hunc finem concurrit intentio. et quasi quodam consilio indiget. quod contra iam illata praestat remedium. vel huius vitae necessitudini consulatur. moralis appellatur. Si igitur sapientia. Quia in hoc homo Deo similis est. ut supra dictum est. superioris. id est. quod naturae nutrimentum administrat. qua in parte mutabilitatis particeps est. Omnis igitur actio vel divina est vel humana. non solum ut nascendo crescant. hunc autem propter inconstantiam et confusionem rerum fluctuantium. qua immortalis est. sed iste mutabiliter. eo quod de superioribus habeatur. divinitati esse cognatum. cunctas quae ratione fiunt moderatur actiones. propter cursum et motum siderum quae in eo sunt. id est. a superioribus per invisibiles meatus infusum nutrimentum accipiunt. quia omnium genera animantium. quod sapiens et iustus est. sed etiam ut alendo subsistant. . quae in eo vitalis spiritus infusione vegetantur. hanc vero. quia opera humana prosequitur. VIII In quo homo similis sit Deo Duo vero sunt quae divinam in homine similitudinem reparant. ut vel divinae imaginis similitudo in nobis restauretur. id est. quae quo facilius laedi potest adversis. Cum igitur ad reparandam naturam nostram intendimus. eo magis foveri et conservari indiget. inferiorem. consequens est iam ut sapientiam has duas partes continere. speculatio veritatis et virtutis exercitium. propter perpetuam lucis et quietis tranquillitatem. possumus autem non incongrue illam. in ea quoque necessitati esse obnoxium. adulterina vocatur. quod contra molesta. activam. Rursus intelligentia. divina actio est. quoniam et in investigatione veritatis et in morum consideratione laborat. quae extrinsecus accidere possunt. infernum nuncupabant.

hac equidem ratione illa quae nunc excellentissima in studiis hominum vides. montem respexit. Possumus tamen exempli causa in paucis id demonstare. quod natura non est sed imitatur naturam. texendi. ebur elephantem iacula non timere facit. Multo enim nunc magis enitet ratio hominis haec eadem inveniendo quam habendo claruisset. ut ait propheta. piscem squama operit. quae ceteris naturaliter data sunt. quod latuit ad actum producere. Nec sine causa proverbium sonat quod: Ingeniosa fames omnes excuderit artes. Nec tamen sine causa factum est quod. cum singula animantium naturae suae arma secum nata habeant. qui nec palmum ad staturam suam addere potest. hominem intuitus est. Opus artificis est disgregata coniungere vel coniuncta segregare. vel homo herbam producere. Oportuit enim ut illis. Ita domus in altum quoddam cacumen levanda fuit. Cortex ambit arborem. quod non erat creare. penna tegit velucrem. longum est et onerosum prosequi per singula. Neque enim potuit vel terra caelum creare. In his tribus operibus convenienter opus humanum. natura consuleret. intra medium montium perstransibunt aquae. infinita genera exorta sunt. concha testudinem excipit. adulterinum nominatur. Qui domum fecit. lana ovem induit. cum illa. Qualiter autem opus artificis imitetur naturam. Unde illud: Consuerunt sibi perizomata. Eminentia montium aquas non retinet. ut iam cum natura ipsum miremur artificem. ut irruentium tempestatum molestias tuto excipere posset. Unde illud: Producat terra herbam virentem etc. propria ratione sibi inveniret. Qui usum vestimentorum primus adinvenit. reperta sunt. consideravit quod singula quaeque nascentium propria quaedam habeant munimenta quibus naturam suam ab incommodis defendunt. Hac eadem pingendi. opus naturae. Opus Dei est. id est. quae sibi providere nesciunt. Quia enim. opus Dei. sculpendi. . mechanicum. qui emittis fontes in convallibus. homini autem ex hoc etiam maior experiendi occasio praestaretur. id est. Unde illud: In principio creavit Deus caelum et terram.8 IX De tribus operibus Sunt etenim tria opera. opus artificis imitantis naturam. solus homo inermis nascitur et nudus. Opus naturae. pilus iumenta et feras vestit. Qui statuam fudit. quemadmodum et clavis subintroducta mechanica dicitur. fundendi.

Tertia definitio talis est: Natura est ignis artifex. necesse fuit saepe falli eos. qui atomis mundum consistere putat et honestum voluptatem mentitur. superest logicae quoque originem investigare. omnia ex calore et humore procreari. aquam humectare. Naturam definire difficile sit. quam idcirco ultimam annumero quia postremo inventa est. Neque. singulis suam definitionem assignando. ut in multis evenit Epicuro. a qua non solum esse sed etiam talis esse habeat. non tamen huius vocabuli significatio omnino silentio praetereunda videtur. tribus maxime modis huius vocabuli significatione uti solebant. . levia alta petere. et dicebant naturam esse unius cuiusque rei primordialem causam suam. quoniam nemo de rebus convenienter disserere potest. id quod possumus tacere debemus. ignem urere. Plura veteres de natura dixisse inveniuntur. ex quadam vi procedens in res sensibiles procreandas. quia vocum et intellectuum discretionem non habebant. Physici namque dicunt. sed nihil ita ut non aliquid restare videatur. quod in mente divina est. licet. Progenitor genitrixque Deum verum unus et idem XI De ortu logicae Postquam igitur theoricae et practicae et mechanicae ortum demonstravimus. Cui significationi talis definitio assignatur: Natura unamquamque rem informans propria differentia dicitur. Secundum quam significationem dicere solemus: Natura est omnia pondera ad terram vergere. quia non omnia quae volumus dicere possumus. sed necesse fuit logicam quoque inveniri. Ceterae prius repertae fuerant. Nam sicut dicit Boethius: Cum primitus antiqui circa naturas rerum et morum qualitates investigandas operam impenderent. Huic significationi talis definitio assignatur: Natura est quae unicuique rei suum esse attribuit. nisi prius recte et veraciter loquendi rationem agnoverit. Quantum tamen ego ex eorum dictis conicere possum. Primo modo per hoc nomen significare voluerunt illud archetypum exemplar rerum omnium. ut ait Tullius. Unde Vergilius Oceanum patrem appellat et Valerius Soranus in quodam versu de Iove in significatione ignis aetherei dicit: Iuppiter omnipotens rerum regumque repertor. Secundo modo naturam esse dicebant proprium esse uniuscuiusque rei.9 X Quid sit natura Quia vero iam toties naturam nominavimus. cuius ratione omnia formata sunt.

quae dissertiva dicitur. Logica rationalis. quod ante eius inventionem nulli fuerint sermones. Omnes enim scientiae prius erant in usu quam in arte. quam quartam post theoricam. atque id fieri impossibile videretur. et inde logica sermocinalis sive rationalis scientia dici potest. rerum incorrupta veritas ex ratiocinatione non potest inveniri. dialecticam atque rhetoricam. Hic vero magnus est error. ut dictum est. id est. In numeris enim quidquid in digitis recte computantis evenerit. quod nomen geminam habet interpretationem. ut si ex calculo centum contigerit. sed nondum ratio sermonum et litterarum in artem redacta fuerat. consuetudinem quae partim casu. posset intelligi. quae sibi dissentiens ratiocinatio conclusisset. Nulla adhuc recte loquendi vel disputandi praecepta data erant. ut quae ratiocinatio nunc quidem vera. Cum igitur veteres saepe multis lapsi erroribus. de rerum natura perquirerent. ita etiam in ratiocinationibus habent. Quare necesse est falli. id sine dubio in res quoque ipsas evenire necesse est. coeperunt. Sed considerantes deinde homines usum in artem posse converti et quod vagum fuerat et licentiosum prius certis regulis et praeceptis posse restringi. Haec tempore quidem postrema est. partim natura exorta fuerat. Nec putandum est ideo logicam. esset ambiguum. Hinc igitur profecta logicae peritia disciplinae. Neque enim quidquid sermonum decursus invenerit.10 Hoc autem idcirco huic atque aliis accidisse manifestum est. propterea quod in ea docetur vocum et intellectum natura. et quasi homines mutuas locutiones prius non habuerint. et continet sub se dissertivam. quidquid ratiocinatione comprehenderant. tum illud quoque. et agnoverit quae fida. centum quoque res illi numero subiectas esse necesse est. sermocinalem dici. quae possit esse suspecta. ut de eadem re contraria conclusione facta. sine quibus nullus philosophiae tractatus rationabiliter explicari potest. nunc autem falsa. utraque essent vera. cuive ratiocinationi credi oporteret. Erant prius et sermones communes et litterae. hoc in res quoque ipsas evenire arbitrabantur. mechanicam annumeramus. Neque enim sese res ut in numeris. an vere comprehensum esset. quae vero semper falsa. Dicitur enim logos sermo sive ratio. quoniam per imperitiam disputandi. Hoc vero non aeque in disputatione servatur. quae numquam falsa possit agnosci. Logica sermocinalis genus est ad grammaticam. quae ratiocinatio veram teneat semitam disputandi. Et haec est logica sermocinalis. Nisi enim prius ad scientiam venerit. Qua cognita. quod per disputationem inveniretur. continet dialecticam et rhetoricam. practicam. sed ordine prima. visum est prius disputationis ipsius veram atque integram considerare naturam. id in natura fixum tenetur. quae disputandi modos atque ipsas ratiocinationes internoscendi vias parat. qui abiecta scientia disputandi. id quod . ad artem reducere. falsa quaedam sibi et contraria in disputatione colligerent. Haec enim incohantibus philosophiam prima legenda est. Logica dicitur a Graeco logos. quae verisimilem.

Unde et illud dictum est: Per qui nostrae animae numerum dedit ille quaternum Hae qualiter sub philosophia contineantur. ut facilior fiat transitus ad sequentia. Priusquam esset arithmetica. quod superfluum habebat resecantes. quod minus habebat supplentes. Sed venerunt artes. quae in speculatione veritatis laborat. sed volo quadam prius philosophiae divisione singulas a se invicem discernere. quae reliquas omnes continent. et rursum quas sub se contineant. . Priusquam esset grammatica et scribebant et loquebantur homines.11 pravum usus habebat emendantes. Priusquam esset astronomia. Huiusmodi fuit origo omnium artium. et mechanicam. Priusquam esset dialectica. repetita breviter definitione philosophiae ostendemus. usu tamen meliores sunt. logicam quoque. Priusquam esset geometria. quae morum disciplinam considerat. et de cetero singulis certas regulas et praecepta praescribentes. Priusquam esset rhetorica. iura civilia tractabant. scientiam numerandi habebant. quae recte loquendi et acute disputandi scientiam praestat. quem ob reverentiam sui antiqui in ius iurandum asciverant. Hic locus esset exponere qui fuerint singularum artium inventores. quae licet ab usu principium sumpserint. agros mensurabant. Quattuor tantum diximus esse scientias. aut quomodo per eos disciplinae exordium sumpserint. quando extiterint aut ubi. per cursus stellarum discretiones temporum capiebant. quae huius vitae actiones dispensat. ratiocinando verum a falso discernebant. Oportet ergo breviter recapitulare quae supradicta sunt. et practicam. id est. theoricam. Priusquam esset musica. Hic itaque non absurde ille quaternarius animae intelligi potest. hoc per singula currentes verum invenimus. canebant.

12 .

XXIX De grammatica. Vivax mens idcirco appellatur quia quod semel in divina fuerit ratione nulla umquam oblivione aboletur. quae propterea nullius indigere dicitur. quae artis praeceptis regulisque consistit. VII De arithmetica. Quod autem additur. Philos enim Graece. Ars dici potest scientia. disciplina. XV Definitio quadrivii. XII De musica. quod in eius ratione semper fuit. XXVII Septima: theatrica. Hoc ergo omnes artes agunt. XXI Prima: lanificium. Quam differentiam Plato et Aristoteles esse voluerunt inter artem et disciplinam. Haec definitio magis ad etymologiam nominis spectat. . et sola rerum primaeva ratio est. quod fit in subiecta materia et explicatur per operationem. XXIV Quarta: agricultura. quae dicitur plena. X De astronomia. XVIII Collatio supradictorum. divina sapientia significatur. XVI De physica. ut est in scriptura. XIV De astronomia. Aliter: Philosophia est ars artium. XX Divisio mechanicae in septem. id est. amor sapientiae. XXV Quinta: venatio. quae nobis forma est. sed semel et simul omnia intuetur praeterita. XVII Quid sit proprium uniuscuiusque artis. Primaeva ratio rerum est quia ad eius similitudinem cuncta formata sunt. et inde philosophia tracta est. III De mathematica. Deo natura. quae nullius indigens. VIII De musica. ut est in dotrina. vivax mens. quodque in nobis transit. I De discretione artium Philosophia est amor sapientiae. VI De quadrivio. V De quaternario corporis. Vel ars dici potest. XIX Item.13 liber secundus I De discretione artium. sophia. IV De quaternario animae. cui quanto magis conformamur tanto magis sapimus. Dicunt quidam quod illud unde agunt artes semper maneat. et disciplina disciplinarum. sapientia. XI De arithmetica. quae aliter se habere non possunt. IX De geometria. amor dicitur Latine. apud illum incommutabile consistit. hoc intendunt. quia nihil minus continet. veris disputationibus aliquid disseritur. vivax mens et sola rerum primaeva ratio est. ad quam omnes artes et disciplinae spectant. XXIII Tertia: navigatio. id est. Tunc enim in nobis incipit relucere. quae nullius indigens. ut divina similitudo in nobis reparetur. XXX De ratione disserendi. XXVI Sexta: medicina. quando aliquid verisimile atque opinabile tractatur. ut architectura. quando de his. XXII Secunda: armatura. disciplina. praesentia et futura. Vel ars dici potest. II De theologia. XIII De geometria. XXVIII De logica quae est quarta pars philosophiae.

conversatione disciplinali. physicam. logica. practicam. moralem dicunt. Hae quattuor omnem continent scientiam. inquit. eo quod mores in bona actione consistant. per intelligibilem. qui fata hominum in constellationibus ponunt. quam. per naturalem. qui saeculi ambitione calcata. Theorica interpretatur speculativa. quam alio nomine ethicam. mathematicam. mechanicam et logicam. quia de vocibus tractat. id est. quando aut ineffabilem naturam Dei aut spirituales creaturas ex aliqua parte profundissima qualitate disserimus. Aliter: Philosophia est disciplina omnium rerum divinarum atque humanarum rationes probabiliter investigans. Abstracta . Philosophia dividitur in theoricam. Haec autem est.14 disciplina vero. Sic omnium studiorum ratio ad philosophiam spectat. activa. nullis umquam sensibus. quae in speculatione consistit et per solam explicatur ratiocinationem. theoricen secans in intellectibilem et intelligibilem et naturalem. logos sermo vel ratio interpretatur. et significat superstitionem illorum. similitudine futurae patriae vivunt. Theologia igitur est. mechanica. mathematicam et physicam. per intellectibilem significans theologiam. doctrinam sonat. II De theologia Intellectibile est quod unum atque idem per se in propria semper divinitate consistens. Unde et huiusmodi mathematici appellati sunt. Quando autem thabet aspiratum. quia circa humana opera versatur. Graeci theologiam nominant. sed sola tantum mente intellectuque capitur. Mathesis enim quando thabet sine aspiratione. Theorica dividitur in theologiam. Dicta autem theologia quasi sermo habitus de divinis. et ideo philosophia aliquo modo ad omnes res pertinere dicitur. quae abstractam considerat quantitatem. adulterina. Administratio non omnis philosophica est. Quae res ad speculationem Dei atque ad animi incorporalitatem considerationemque verae philosophiae indagatione componitur. theos enim Deus. sermocinalis. Aliter: Philosophia est meditatio mortis. III De mathematica Mathematica autem doctrinalis scientia dicitur. ut logica. Hanc divisionem Boethius facit aliis verbis. quod magis convenit Christianis. Denique intellectibile ita definit. interpretatur vanitas. practica.

quoties aliquibus contrariae passionis qualitatibus informatur. Eadem igitur res diversis respectibus intellectibilis simul et intelligibilis est. intellectibilis substantiae particeps est. idemque evenire videbis. cogitatione atque intelligentia comprehendit. Rectissime autem simplex animae essentia unitate exprimitur. quam intellectu a materia separantes. quae primam partem. sicut quaternarius. et huiuscemodi. ut non magis ipsa intelligantur. dic: ((ter novem fiunt viginti septem)). quae ipsa quoque incorporea est. quo compositionis rationem amittit. Intellectibilis eo quod incorporea sit natura.15 enim quantitas dicitur. et intelligentiae puritate tunc beatiora sint. si usque ad infinitum duxeris multiplicationem. Cum vero ab hac distractione ad puram intelligentiam conscendens in unum se colligit. nec similitudo sensibilis. par. sed non solo intellectu percipit. eorumque similitudinem per imaginationem ad se trahit. Dic: ((ter unum fiunt tria)). Ternarius quoque propter indissolubile mediae unitatis vinculum congrue ad animam refertur. et quidquid sub lunari globo beatiore animo atque puriore substantia valet. toties a sua simplicitate scinditur. dum invisibiles corporum formas per sensuum passiones procurrit easque attactas per imaginationem in se trahit. Tangendo ergo corpora degenerat. quae sunt omnium caelestium operum supernae divinitatis. corporum tactu ab intellectibilibus ad intelligibilia degenerarunt. quod composito simile est. Neque enim omnimodo simplex dici potest. fit beatior intellectibilis substantiae participatione. Intelligibilis vero ideo. Hanc Boethius intelligibilem appellat. quia imaginationem vel sensum habet. Ecce tibi in quarto gradu unitas prima occurrit. et postremo humanarum animarum. Sed quia per instrumenta sensuum non uniformiter ad sensibilia comprehendenda descendit. Spirituum namque et animarum natura. quod similitudo quidem est sensibilium. impar. ut est. dic: ((ter viginti septem fiunt octoginta unum)). vel ab aliis accidentibus. Intelligibile autem quod ipsum quidem solo percipitur intellectu. et nullo sensu comprehendi possit. IV De quaternario animae Huius quoque progressionis regressionisque rationem ipse etiam numerus docet. quia incorporea et simplex est. in sola ratiocinatione tractamus. in eo quodammodo suam simplicitatem deserit. quo ea quae sensibus subiacent comprehendit. quia duo . quia. quod nec sensibile est. ut semper in quarto gradu unitas emineat. quae omnia cum prioris illius intellectibilis substantiae fuissent. quam intelligant. intellectibilem. dic: ((ter tria fiunt novem)). quod doctrina facit. nec tamen sensibilis. non natura. quoties sese intellectibilibus applicarint. Intellectibile est enim.

qui solidus numerus est et trina dimensione ad similitudinem corporis extenditur. inquit. id est binarius. cum nec aliud. Dic: ((bis duo fiunt quattuor)). dic: ((bis sedecim fiunt triginta duo)). Et recte a monade in triadem profluere dicitur. quae per viginti septem. . ad unitatem suae simplicitatis redeat. a quo multiplicatio initium sumpsit. proprie ad corpus pertinet. figurantur dispensanda. Hic quoque ordo est. Prima igitur progressio animae est qua de simplici essentia sua. quod eadem unitas in ternario multiplicante ter invenitur. Hic in quarto loco similiter idem numerus. Rursum. ita dias corpori congruit. nec minus concupiscentia quam anima. quae novenario componitur. quaternarium animae appellatum. quia prius naturaliter anima potentias suas habet quam corpori commisceatur. qui per octoginta designatur. Neque enim vel rationem solam vel iram solam vel concupiscentiam solam tertiam partem animae dicere possumus. in virtualem ternarium se extendit. hoc significat. et amplius eorum labor et dolor. ad differentiam quaternarii corporis. quia novem sunt foramina in humano corpore quibus secundum naturalem contemperantiam influit et effluit omne quo idem corpus vegetatur et regitur. nec minus sit in substantia ratio quam anima. ideoque in quarta multiplicatione. per infinitas actiones dissipatur. per rationem inter utrumque discernat. ut evidenter clareat quod anima post huius vitae terminum. ubi iam per concupiscentiam aliud appetat. nec aliud. sed tota in singulis suis potentiis consistat. quoniam anima non per partes. Sicut monas animae. monas in summo apparet. quidam intelligendum putant cumque. propheta declarat: Si. idemque si in infinitum processeris. nec minus ira quam anima. quia omnis essentia naturaliter prior est potentia sua. tibi occurrit. dic: ((bis quattuor fiunt octo)). Deinde a virtuali ternario secunda progressione ad regendam humani corporis musicam descendit. in valetudine octoginta anni. sed una eandemque substantia secundum diversas potentias suas diversa sortitur vocabula. in quarta autem progessione soluta a corpore ad puritatem simplicitatis suae revertitur. de quo supra locuti sumus. V De quaternario corporis Nam corpori quoque suum assignant quaternarium. a qua prius discesserat cum ad humanum corpus regendum descendebat.16 media habet ideoque dissolubilis est. Postea autem in tertia progressione per sensus iam extra se profusa ad visibilia haec. Quod autem in octoginta meta humanae vitae naturaliter consistat. dic: ((bis octo fiunt sedecim)). aliud per iram contemnat. Hanc quadruplam progressionem illum quaternarium animae. quae monade figuratur. nec aliud. ubi ter viginti septem in octoginta unum excrevit.

quae in imaginatione consistit. quae multitudo appellatur. quae nulla corporum fuscatur imagine. musica. Intelligentia vero est de solis rerum principiis. componuntur. in quo intelligi datur omne quod a solubilibus compositionem accipit ipsum quoque esse dissolubile. Mathematica igitur dividitur in arithmeticam. alia ad aliquid ut duplum. musicam. pura certaque cognitio. intelligibile vero id quod est imaginatio. illam autem quae ad aliquid est. ut supradictum est. in partibus quantitatis species eius quaerere oportet. lapis. Quantitas abstracta nihil est aliud nisi forma visibilis secundum lineamentarem dimensionem animo impressa. . sesquitertium. ad mathematicam proprie pertineat abstractam attendere quantitatem. ad visibilium imaginationem descendunt rursumque beatiores fiunt. intellectibile in nobis id quod est intelligentia. populus. Et hic est quaternarius corporis. Magnitudinis vero alia sunt mobilia. quattuor. ut terra. cuius geminae sunt partes: una continua. Immobilis magnitudinis geometria pollicetur notitiam. astronomiam. Est igitur. et hyle. quae magnitudo dicitur. ideis. id est. Imaginatio est memoria sensuum ex corporum reliquiis inhaerentibus animo. geometriam. Sensus est passio animae in corpore ex qualitatibus extra accidentibus. ut puto. ut apertius dicam. alia discreta. Mobilis vero scientiam astronomicae disciplinae peritia vindicat. quando a puritate simplicis intelligentiae. ut grex. Vides nunc satis aperte. ut tres. dimidium. principium cognitionis per se nihil certum habens. ut sphaera mundi. et de incorporeis substantiis. ut arbor. VI De quadrivio Cum igitur. vel quilibet alter numerus. Deo. sesquialterum. alia immobilia. quando se ab hac distractione ad simplicem naturae suae fontem colligentes. Rursus multitudinis alia sunt per se. quomodo animae de intellectibilibus ad intelligibilia degenerant. vel quodlibet tale. quasi quodam optimae figurae signo impressae. Multitudinem ergo quae per se est arithmetica speculatur.17 indubitanter continget ut quarto semper gradu binarius emineat.

quorum terminos cum Nilus inundatione sua limo obduceret et confunderet limites. et cur unumquodque ita vocetur. partim superstitiosa. quae secundum superiorum contemperantiam variantur. Ita astronomia videtur esse quae de lege astrorum et conversione caeli disserit. in contingentibus et his quae libero arbitrio subiacent. aegritudo. X De astronomia Astronomia et astrologia in hoc differre videntur. id est. VIII De musica Musica ab aqua vocabulum sumpsit. rithmus numerus. astrologia autem dicta est quasi sermo de astris disserens. eo quod haec disciplina primum ab Aegyptiis reperta sit. Deinde a sapientibus etiam ad spatia maris et caeli et aeris et quorumlibet corporum mensuranda deducta sunt et extensa. naturalis in complexionibus corporum. quod astronomia de lege astrorum nomen sumpsit. Nomia enim lex et logos sermo interpretatur. superstitiosa. cursus. circulos. sine humore fieri possit. serenitas. Astrologia autem quae astra considerat secundum nativitatis et mortis et quorumlibet aliorum eventuum observantiam. ortus et occasus siderum. Virtus autem numeri est. quae partim naturalis est. fertilitas et sterilitas.18 VII De arithmetica Ares Graece. . regiones. quod ad eius similitudinem cuncta formata sunt. quam partem mathematici tractant. ut sanitas. investigans. bona sonoritas. tempestas. IX De geometria Geometria mensura terrae interpretatur. virtus interpretatur Latine. inde arithmetica virtus numeri dicitur. eo quod nulla euphonia. perticis et funibus terram mensurare coeperunt.

ut ametur caro. in planetis. alia in mensura. alia in flatu.19 XI De arithmetica Arithmetica materiam habet parem et imparem numerum. ad alios comparatus primus et incompositus. ut foveatur corpus. XII De musica Tres sunt musicae: mundana. et concupiscentia. alia in operationibus. pietas. secunda secundus et compositus. aliud quod instrumentis agitur. quae sensibilibus communis est. magnique penates submovisse hiemem tecto: pretiosaque vestis Hirtam membra super. si modum non excesserint bonae sunt. alia in situ. secundum quam amicitiam nemo carnem suam odio habuit. alia in mensibus. ex quorum complexione humanum corpus subsistit. mutatione veris. ad movendum et sensificandum ipsum corpus. alia in anima. quibus mechanica praeest. tertia per se secundus et compositus. ut in carminibus et cantilenis. alia in planetis. Impar quoque numerus tres habet species. alia in elementis. Musica in anima alia est in virtutibus. quae. alia in diebus. Mundana. . vicissitudine lucis et noctis. instrumentalis. alia in motu. alia in connexu utriusque. alia in potentiis. Tria quoque sunt genera musicorum: unum quod carmina fingit. tertium quod instrumentorum opus carmenque diiudicat. ut est iustitia. alia in pondere. autumni. alia in natura. alia est in vegetatione. in elementis. alia in annis. alia est in humoribus. crementis detrimentisque lunaribus. prima est primus et incompositus. alia in temporibus. quae specialiter rationalibus congruit. ira. Musica inter corpus et animam est illa naturalis amicitia qua anima corpori non corporeis vinculis. sicut Lucanus in laudem Catonis refert: Huic epulae vicisse famem. ut in tibiis et organis. ut fit in tympanis et chordis. alia in corpore. aestatis. induxisse togam. sed affectibus quibusdam colligatur. Romani more Quiritis. Musica instrumentalis alia in pulsu. ut inde non nutriatur cupiditas unde infirmitas foveri debet. alius impariter par. Humana musica. non perimatur virtus. et temperantia. in corpore. sed plus spiritus. alia in numero. humana. ut est ratio. in temporibus. Par numerus alius est pariter par. alia in voce. Musica haec est. secundum quam crescit quae omnibus nascentibus convenit. et hiemis. alius pariter impar.

20

XIII De geometria Geometria tres habet partes, planimetriam, altimetriam, cosmimetriam. Planimetria planum metitur, id est, longum et latum, et extenditur ante et retro, dextrorsum et sinistrorsum. Altimetria altum metitur et extenditur sursum et deorsum. Nam et mare altum dicitur, id est, profundum, et arbor alta, id est, sublimis. Cosmos mundus interpretatur, et inde dicta est cosmimetria, id est mensura mundi. Haec metitur sphaerica, id est, globosa et rotunda, sicut est pila et ovum, unde etiam a sphaera mundi propter excellentiam dicta est cosmimetria, non quia tantum de mundi mensura agat, sed quia mundi sphaera inter omnia sphaerica dignior sit.

XIV De astronomia Nec contrarium est, quod superius immobilem magnitudinem geometriae attribuimus et mobilem astronomiae, quia hoc secundum primam inventionem dictum est, secundum quam etiam geometria mensura terrae dicitur. Vel possumus dicere quod id quod geometria in sphaera mundi considerat, id est, dimensio regionum et circulorum caelestium, immobile sit, secundum hoc quod ad geometricam considerationem pertinet. Geometria enim non considerat motum, sed spatium. Quod autem astronomia speculatur mobile sit, id est, cursus astrorum et intervalla temporum. Sicque universaliter dicemus immobilem magnitudinem geometriae esse subiectam, mobilem astronomiae, quia, licet ambae de eadem re agant, una tamen contemplatur id quod permanet, altera id quod transit speculatur.

XV Definitio quadrivii Arithmetica est igitur numerorum scientia. Musica est divisio sonorum et vocum varietas. Aliter, musica sive harmonia est plurium dissimilium in unum redactorum concordia. Geometria est disciplina magnitudinis immobilis formarumque descriptio contemplativa, per quam uniuscuiusque termini declarari solent. Aliter, geometria est fons sensuum et origo dictionum. Astronomia est disciplina investigans spatia, motus et reditus caelestium corporum certis temporibus.

21

XVI De physica Physica causas rerum in effectibus suis et effectus a causis suis investigando considerat. Unde tremor terris, qua vi maria alta tumescant. Vires herbarum, animos irasque ferarum, omne genus fruticum, lapidum quoque reptiliumque. Physis natura interpretatur, unde etiam in superiori divisione theoricae physicam naturalem Boethius nominavit. Haec etiam physiologia dicitur, id est, sermo de naturis disserens, quod ad eandem causam spectat. Physica aliquando large accipitur aequipollens theoricae, secundum quam acceptionem philosophiam quidam in tres partes dividunt, id est, physicam, ethicam, logicam, in qua divisione mechanica non continetur, sed restringitur philosophia circa physicam, ethicam, logicam.

XVII Quid sit proprium uniuscuiusque artis Cum vero omnes artes ad unum philosophiae tendant terminum, non una tamen via omnes currunt, sed singulae suas proprias quasdam considerationes habent, quibus ab invicem differunt. Logica consideratio est in rebus, attendens intellectus rerum, sive per intelligentiam, ut neque sint haec neque horum similitudines, sive per rationem, ut non sint haec sed horum tamen similitudines. Considerat ergo logica species et genera rerum. Mathematicae autem proprium est actus confusos inconfuse per rationem attendere. Verbi gratia, in actu rerum, non invenitur linea sine superficie et soliditate. Nullum enim corpus sic solummodo longum est, ut latitudine vel altitudine careat, sed in omni corpore haec tria simul sunt. Ratio tamen attendit sine superficie et crassitudine lineam pure per se, quod est mathematicum, non quia in re ita vel sit vel esse possit, sed quia ratio saepe actus rerum considerat, non ut sunt, sed sicut esse possunt, non in se, sed quantum ad ipsam rationem, id est, ut ratio pateretur esse. Secundum quam considerationem dictum est continuam quantitatem in infinita decrescere, et discretam crescere in infinitum. Talis est enim vivacitas rationis, ut omne longum in longa dividat, latum in lata, et cetera, utque ipsi rationi nihil carens intervallo intervallum

22 generet. Physicae autem est proprium actus rerum permixtos impermixte attendere. Actus enim corporum mundi non sunt puri, sed compositi ab actibus purorum, quos physica, cum per se non inveniantur, pure tamen et per se considerat. Purum scilicet actum ignis, sive terrae, sive aeris, sive aquae, et ex natura uniuscuiusque per se considerata, de concretione et efficientia totius iudicat. Hoc etiam praetereundum non est, quod sola physica proprie de rebus agit, ceterae omnes de intellectibus rerum. Logica tractat de ipsis intellectibus secundum praedicamentalem constitutionem; mathematica vero, secundum integralem compositionem, et ideo logica quandoque utitur pura intelligentia, mathematica autem nunquam sine imaginatione est, ideoque nihil vere simplex habet. Quia enim logica et mathematica priores sunt ordine discendi quam physica, et ad eam quodammodo instrumenti vice funguntur quibus unumquemque primum informari oportet antequam physicae speculationi operam det, necesse fuit ut non in actibus rerum, ubi fallax experimentum est, sed in sola ratione, ubi inconcussa veritas manet, suam considerationem ponerent, deinde ipsa ratione praevia ad experientiam rerum descenderent. Postquam igitur demonstravimus quomodo divisio theoricae, quam ponit Boethius, superiori conveniat, breviter nunc utrasque repetimus, ut singula utriusque verba divisionis invicem conferamus.

XVIII Collatio supradictorum Theorica dividitur in theologiam, mathematicam, et physicam. Vel aliter, theorica dividitur in intellectibilem, intelligibilem, et naturalem. Vel aliter, theorica dividitur in divinalem, in doctrinalem, et philologiam. Eadem est igitur theologia, intellectibilis et divinalis, eadem est mathematica, intelligibilus et doctrinalis, eademque physica, philologia, et naturalis. Sunt qui has tres theoricae partes mystice quodam Palladis nomine, quae dea sapientiae fingitur esse, significari putant. Dicitur enim Tritona, quasi tritoona, id est, tertia cognitio, videlicet Dei, quam intellectibilem nominavimus, et animarum, quam intelligibilem diximus, et corporum, quam naturalem appellavimus. Et merito ab his tribus tantum sapientia vocabulum sumit, quia, licet tres reliquas, id est, ethicam, mechanicam, logicam, congrue ad sapientiam referre possimus, expressius tamen logicam, propter vocis eloquentiam, mechanicam et ethicam, propter circumspectionem morum et operum, prudentiam sive scientiam appellamus. Solam autem theoricam, propter speculationem veritatis rerum, sapientiam nominamus.

23 XIX Item Practica dividitur in solitariam, privatam et publicam; vel aliter, in ethicam, oeconomicam et politicam; vel aliter, in moralem et dispensativam et civilem. Una est solitaria, ethica et moralis; una rursum, privata, oeconomica et dispensativa. Eademque publica, politica atque civilis. Oeconomus interpretatur dispensator. Inde oeconomica dicta est dispensativa. Polis Graece, Latine civitas dicitur; inde politica dicta est, id est, civilis. Quando ethicam partem constituimus practicae, stricte accipienda est ethica in moribus uniuscuiusque personae, et est eadem quae solitaria. Solitaria igitur est quae sui curam gerens cunctis sese erigit, exornat augetque virtutibus, nihil in vita admittens quo non gaudeat, nihil faciens paenitendum. Privata est quae familiaris officium mediocri componens dispositione distribuit. Publica est quae reipublicae curam suscipiens, cunctorum saluti suae providentiae sollertia, et iustitiae libra, et fortitudinis stabilitate, et temperantiae patientia medetur. Solitaria igitur convenit singularibus, privata patribus familias, politica rectoribus urbium. Practica actualis dicitur, eo quod res propositas operationibus suis explicet. Moralis dicitur per quam mos vivendi honestus appetitur, et instituta ad virtutem tendentia praeparantur. Dispensativa dicitur cum domesticarum rerum sapienter ordo disponitur. Civilis dicitur per quam totius civitatis utilitas administratur.

XX Divisio mechanicae in septem Mechanica septem scientias continet: lanificium, armaturam, navigationem, agriculturam, venationem, medicinam, theatricam. Ex quibus tres ad extrinsecus vestimentum naturae pertinent, quo se ipsa natura ab incommodis protegit, quattuor ad intrinsecus, quo se alendo et fovendo nutrit, ad similitudinem quidem trivii et quadrivii, quia trivium de vocibus quae extrinsecus sunt et quadrivium de intellectibus qui intrinsecus concepti sunt pertractat. Hae sunt septem ancillae quas Mercurius a Philologia in dotem accepit, quia nimirum eloquentiae, cui iuncta fuerit sapientia, omnis humana actio servit, sicut Tullius in libro rhetoricorum de studio eloquentiae dicit: Hoc tuta, hoc honesta, hoc illustris, hoc eodem vita iucunda fiat. Nam hinc ad rem publicam plurima commoda veniunt, si moderatrix omnium praesto est sapientia. Hinc ad eos qui ipsam adepti sunt, laus, honos, dignitas, confluit. Hinc amicis quoque eorum certissimum et tutissimum praesidium

quae in usum vestimentorum. quae fiunt manu. adulterinae. quantum quod de praeiacenti alicuius massae materia aliquod. calamistro. vel quia liberi tantum antiquitus. pilorum. bipennis. subula. retorquendi genera. argillarum pertinet. Hae mechanicae appellantur. Tela autem sunt quibus iaculari possumus. id est. cortinarum. architectonicam et fabrilem. consuendi. galea. pectine. substratoriorum. aut alia qualibet re huiuscemodi. Mechanica est scientia ad quam fabricam omnium rerum concurrere dicunt. id est. XXI Prima: lanificium Lanificium continet omnia texendi. filtrorum. cassium. stramina quoque ex quibus galeros et sportulas texere solent homines. alibro. Armatura igitur quasi instrumentalis scientia dicitur. id est. vel quia liberos. quia subtiliter de rerum causis disputant. ut ita dicam. prolongare dicitur. id est. ex quacumque lini vel lanae materia et omni genere pellium erasarum vel pilos habentium. bracchio. id est. Tela autem dicuntur a Graeco telon. ut scutum. arma navis. unde et protelare. matularum. girgillo. chordarum. expeditos et exercitatos animos requirunt. quia bracchium muniunt quod ictibus opponere solemus. Haec duas habet species. linteorum. Dicta autem arma ab armo. acu. lignorum. redigi potest. sagitta. funium. plebei vero et ignobilium filii in mechanicis propter peritiam operandi. metallorum. sarisa. vel quibus percutimus. instrumenta belli et navis. Arma aliquando quaelibet instrumenta dicuntur. sed omnia sub certis regulis et praeceptis stringere. longum. harenarum. sicut dicimus arma belli. thorax. cannabis quoque. qui nihil intentatum linquere voluerunt. quia de opere artificis agunt.24 est. chilindro. Ad hanc omnis materia lapidum. . vel suberis. operimentorum. Haec omnia studia ad lanificium pertinent. nobiles. In quo magna priscorum apparet diligentia. in eis studere consueverant. ut hasta. id est. quod a natura formam mutuatur. id est. non tantum ideo quod instrumentis operando utatur. sagmatum. sive aliis quibuslibet instrumentis. instrumentum efficiat. Ceterum proprie arma sunt quibus tegimur. eo quod longa sint huiusmodi. floccorum. sagorum. iuncorum. Sicut aliae septem liberales appellatae sunt. ut gladius. XXII Secunda: armatura Secunda est armatura. fuso.

quasi mercatorum kirrius. tesqua. id est. retibus. hamo. examussi. limantes. deserta horrida lustrat. Aucupium fit laqueis. mutandis. indagine. domesticis sive peregrinis mercibus negotiationem. pacem firmat. lima et assiculo.25 Architectonica dividitur in caementariam. quae feriendo massam in formam extendit. XXIII Tertia: navigatio Navigatio continet omnem in emendis. latere. aliosque huiusmodi utriusque artifices. laqueis. linientes in qualibet materia. arcu. pomaria. nemora. retibus. XXV Quinta: venatio Venatio dividitur in ferinam. Haec secreta mundi penetrat. Haec rectissime quasi quaedam sui generis rhetorica est. aucupium et piscaturam. et in carpentariam. Huius studium gentes conciliat. pedicis. ut vineta. tempe. Fabrilis dividitur in malleatoriam. hamis. calce. serra et terebro. artavis. runcinis. Ferina multis modis exercetur. canibus. XXIV Quarta: agricultura Agricultura quattuor species habet: arvum agrum. pedicis. ut horti et rosaria. sculpentes. Unde exclusores dicti sunt. dolantes. quae fundendo massam in formam redigit. ligno. trulla. Unde et hic qui facundiae praeesse dicitur. in dolabris et securibus. iaculis. qui sationi deputatur. eo quod huic professioni eloquentia maxime sit necessaria. vendendis. gurgustiis. Piscatura fit sagenis. compingentes. Mercurius. quae ad latomos et caementarios. visco. . et consitum. accipitribus. floridum. et in exclusoriam. gypso. lapide. cuspide. bella sedat. arcu. litora invisa adit. polientes. qui arboribus vacat. praecipitiis. pascuum. qui de confusione massae noverunt formam vasis exprimere. et si qua sunt similia operantium. ut prata. scalpentes. osse. retibus. luto. et cum barbaris nationibus et linguis incognitis commercia humanitatis exercet. quae ad carpentarios et tignarios pertinet. pennarum odore. et privata bona ad communem usum omnium immutat. sabulo. Dominus appellatur.

vel attrahendo sumuntur. ut cervisia. ut aqua. si temperata fuerint. adeps. Aliae dicuntur succidia. Carnes aliae sunt assae. id est. vel quasi ponis. Holerum et fructuum nomina enumeret qui potest? Sapores alii calidi sunt. rubigus. Quae ideo occasiones esse dicuntur. emplastra. chirurgia. naribus. cataplasmata. Cibus in duo dividitur. Rursum. fermentatus. et accidentia animae. siligeneus. perna vel petasunculus. Pulmenti item multa sunt genera. somnus et vigiliae. si intemperata fuerint. Et sunt quae commovent naturalem virtutem intus et extra. ut angustia. quia faciunt et conservant sanitatem. colostrum. Mulsa habent lac. medones. spongia. fructus. Obsonium dicitur quasi adiunctum pani. . butyram. babdutam. XXVI Sexta: medicina Medicina dividitur in duas partes. Occasiones sex sunt: aer. alii frigidi. et cetera multa. dulcia. carnem pro cibo et mulsum vel aquam pro potu habent. ut vinum et sicera quaelibet. alii dulces. azymus. simila. aliae salsae. ut ea quae ore. in osse. quia aliquando vel commovent calorem impetuose. vel attrahunt et celant aut impetuose. placenta. qui cibus sunt. quia omnibus mensis apponitur. ubi rarissimus usus panis est. quae duplex est: in carne. Huius multa sunt genera.26 iaculis. holera. serum. alii humidi. cauponum officia. carnes. carnificum. quia antiquitus plus venatione vesci solebant. ut incidere. lardum quoque sive taxea. aut leniter. non nutriunt. cibus et potus. clibanicus. vel masticando.. inanitio et repletio. ut vinum. suere. ut est tristitia. alii sicci. quod est omne. Accidentia animae ideo dicuntur occasio sanitatis vel infirmitatis. pulmenta. mortisia Galatiae. coquorum. caseum. vel leniter. Panis multa sunt genera. aliae frixae. minutal. occasiones et operationes. ut solidare et iuncturae reddere. arvina. alii accidentaliter. id est. afrotum. quae bibendo. ut delectationes. alii amari. sicut adhuc in quibusdam regionibus. alii potus et cibus. aliae crudae. ut potiones. et potuum apparatus. Ad hanc disciplinam pertinet omnium ciborum. Omnis operatio medicinae aut intus fit aut extra: intus. Panis dictus est. ut ira. foris. subcinericius. qui humectant et nutriunt. Nomen tamen accepit ab una parte sua. infirmitatem. ut epitimata. auribus sive ano intromittuntur. et cetera quaecumque princeps coquorum excogitare potuit. vel a Graeco pan. alii naturaliter sunt cibus. quia nullum convivium bonum sine pane ducitur. motus et quies. urere. pulveres etc. Venatio igitur continet omnia pistorum. mulsa. in panem et obsonium. ut terror et timor. axungia. aliae elixae. saporum. Potus alii tantum sunt potus. amolum. qui humectant tantum. Lucaniae farcimen. vomitationes. quod nos cibarium dicere possumus.

Grammatica simpliciter agit de vocibus. lingua. manus. quod magis videtur.27 Nec moveat quemquam quod cibum et potum inter attributa medicinae annumero. quia necesse fuit populum aliquando ad ludendum convenire. inde dicta est grammatica. In theatro gesta recitabantur vel carminibus. sicut pes. vel curruum. id est. voluerunt determinata esse loca ludendi. ne in diversoriis conventicula facientes probrosa aliqua aut facinorosa perpetrarent. ut et vocem et scripturam intelligamus. id est. non quia in theatro tantum ludus fieret. Vinum namque in botro agriculturae est. elementum. secundum se inventionem et formationem. utrumque enim ad grammaticam pertinet. alii in gabulis. De ratione autem disserendi Boethius dicit quod et pars esse possit et instrumentum ad philosophiam. alii in arenis. Ceterum hic large accipienda est littera.. sonus qui pronuntiatur. Fiebant autem ludi alii in theatris. rhythmis et musicis instrumentis et odis psallebant et alea ludebant. alii in amphicircis. In gymnasiis luctabantur. inflectionem. partes sunt corporis et instrumenta. in peno. In fanis tempore solemni deorum laudes canebant. In amphicircis cursu certabant vel pedum. alii in fanis. prolationem. Quidam dicunt grammaticam non esse partem philosophiae. vel equorum. Similiter ciborum apparatus ad pistrinum. Littera proprie est figura quae scribitur. virtus saporis. compositionem. medici. sed quia celebrior locus fuerat ceteris. XXVIII De logica quae est quarta pars philosophiae Logica dividitur in grammaticam et in rationem disserendi. in arenis pugiles exercebantur. oculi. macellum. vel. In conviviis. celararii. in gustu. alii in conviviis. Ludos vero idcirco inter legitimas actiones connumerabant. sed quasi quoddam appendicium et instrumentum ad philosophiam. alii in gymnasiis. ad medicinam. quae superius venationi attribui. Ratio disserendi agit de vocibus secundum intellectus. littera interpretatur Latine. quia secundum diversos respectus hoc factum est. litteralis scientia. et cetera ad pronuntiationem tantum pertinentia pertractans. vel oscillis in gabulis choreas ducebant et saltabant. quia temperato motu naturalis calor nutritur in corpore. Gramma Graece. XXVII Septima: theatrica Theatrica dicitur scientia ludorum a theatro ubi populus ad ludendum convenire solebat. etc. vel larvis. . vel personis. et laetitia animus reparatur. coquinam pertinet.

necesse est ut in compositione omnium specierum eius simul inveniantur. dictionem et orationem. neque sub practica. Quaeri potest. metaplasma. glossas. Probabilis pertinet ad dialecticos et ad rhetores. ut tantummodo quoddam principium doctrinae lectori conderetur. sophisticam.28 XXIX De grammatica Grammatica dividitur in litteram. integraliter constituunt. Probabilis dividitur in dialecticam et rhetoricam. Demonstratio est in necessariis argumentis et pertinet ad philosophos. quia et prolixior esset quam huius schedulae brevitas expetat. id quod scribitur. Vel aliter. et voces. praepositionem. verbum. historias. de qua magis videretur contineri. pro aliqua disciplinarum. Sicque philosophia non omnem scientiam continere videtur. soloecismum. schemata. divisiones tantum rerum et nomina investigare proposui. sicut cum dico dialecticam esse scientiam. neque sub mechanica. legat Donatum. orthographiam. etymologiam. participium. adverbium. divisivas vero demonstrationem. Sed sciendum quod scientia duobus modis accipi solet. et quia etiam in hoc opusculo. pedes. analogiam. quae de utroque iudicare docet. Per dissertivam non continentur. coniunctionem. tropos. sicut cum . id est. et Isidorum etymologiarum. Sub logica non continentur. si inventio et iudicium sub philosophia contineantur. pronomen. accentus. id est. vitia. dissertivam. Quorum idcirco expositionem transeo. quia neque per grammaticam neque per dissertivam. syllabam. Quia enim ipsum genus. Servium. id est. probabilem. fabulas. neque sub logica. cum integraliter eam constituant. sophistica. id quod pronuntiatur. Scientia iudicandi. artem vel disciplinam. interiectionem. id est. quarum utraque integrales partes habet inventionem et iudicium. Vel aliter grammatica dividitur in litteras. Nulla autem res esse possit simul integralis et divisiva pars eiusdem generis. notas. syllabam. Qui autem haec scire desiderat. Videntur enim neque sub theorica. metra. ad sophistas et cavillatores. vocem articulatam. prosas. barbarismum. litteram. Inventio est quae docet invenire argumenta et constituere argumentationes. grammatica dividitur in nomen. XXX De ratione disserendi Ratio disserendi integrales partes habet inventionem et iudicium. et pro qualibet cognitione. id est. differentias. Priscianum De accentibus et Priscianum De duodecim versibus Vergilii et Barbarismum. posituras.

si scio dialecticam. disputatio acuta verum a falso distinguens. Grammatica est scientia loquendi sine vitio.29 dico scientiam habere eum qui scit aliquid. quia neutra per se absoluta est. Dici ergo potest has duas voces aequivocas esse ad partes dialecticae et rhetoricae. scientiam habeo. id est. . Sed tamen aliud est. Et universaliter omnis qui aliquid scit. Rursum quaeritur si inventio et iudicium eaedem sint partes dialecticae et rhetoricae. cognitio. dialectica est scientia. id est. et si scio natare. quod omnis scientia quae est cognitio. ars vel disciplina. vel. sed partes disciplinae. in inferioribus tamen huius generis quibusdam proprietatibus. Quae tamen differentiae per has voces non discernuntur. De omni scientia quae est ars vel disciplina. sed secundum hoc quod partes sunt generis significantur. non autem universaliter dici potest. a se invicem differre. quia per eas non secundum hoc quod species componunt. cum dico. vel divisiva vel integralis. scientiam habeo. quod scientiae inveniendi vel iudicandi non convenit. atque aliud cum dico. quod inconveniens videtur. ut duo opposita genera eisdem prorsus constituantur partibus. scientiam habeo. quod fortassis melius est. dicamus inventionem et iudicium proprie partes esse dissertivae et sub his vocibus univocari. pars sit philosophiae divisiva. et si scio Socratem esse Sophronisci filium. et ideo disciplina dici non possunt. Rhetorica est disciplina ad persuadendum quaeque idonea. Disciplina autem est scientia quae absolutum finem habet. dialectica. potest dici scientiam habere. Verbi gratia. Est tamen prorsus omnis scientia sive disciplina sive quaelibet cognitio pars philosophiae. in quo propositum artis perfecte explicatur. verum est dicere quod sit pars philosophiae divisiva. scire quod Socrates est Sophronisci filius est scientia. id est dissertivae.

30 .

V Unicuique arti quod suum est tribuendum esse. Mathematica dividitur in arithmeticam. apud Graecos. invenies xxi. logicam. rhetoricam. deinde Boethius transtulit. Thales Milesius unus de septem sapientibus repperit. Ioannes Scotus de decem categoriis in Deum. probabilem. navigationem. In hac divisione solummodo divisivae partes philosophiae continentur. si gradus computare volueris. VI Quid sit necessarium studio. II De auctoribus artium. privatam. agriculturam. XIV De studio quaerendi. Alii incipiendo. XIII De humilitate. II De auctoribus artium Theologus apud Graecos Linus fuit. Physicam naturalem. XVI De quiete. mechanicam. XIX De exsilio. VII Hoc ad naturam de ingenio. XII De disciplina. alii perficiendo artes invenerunt. Auctores harum scientiarum diversi leguntur. sophisticam. VIII De ordine legendi. practicam. XV De quattuor reliquis praeceptis. sicque eiusdem artis plures saepe referuntur auctores. physicam. Mechanica dividitur in lanificium. . Dissertiva dividitur in demonstrationem. X De meditatione. Logica dividitur in grammaticam. IX De modo legendi. XVII De scrutinio. Probabilis dividitur in dialecticam. xxviii reperies. armaturam.31 liber tertius I De ordine et modo legendi et disciplina. III Quae artes praecipue legendae sint. Sunt aliae adhuc subdivisiones istarum partium. sed istae nunc sufficere possunt. Theorica dividitur in theologiam. dissertivam. Apud Latinos primum Apuleius. Nicomachus scripsit. publicam. Ex his paucorum nomina subter annumerabo. et nostri temporis. apud Latinos. alii augendo. XVIII De parcitate. Varro. musicam. apud Latinos. geometriam. venationem. medicinam. In his igitur si solum numerum respicis. XI De memoria. I De ordine et modo legendi et disciplina Philosophia dividitur in theoricam. astronomiam. Arithmeticam Samius Pythagoras invenit. IV De duobus generibus scripturarum. Practica dividitur in solitariam. theatricam. mathematicam. Plinius descripsit.

Liber apud Indos. qui fuit de stirpe Cain. Isis in Aegypto. conscripsit. et ipse post eam fabricam fecisse creditur. Aemilianus sive Columella insignis orator. Ninus rex Assyriorum primus bella movit. Astronomiam Ptolomaeus rex Aegypti reparavit. alii Linum. de qua viginti quattuor libros secundum positivam iustitiam scripsit. Musicae repertorem Moyses dicit fuisse Tubal. Navigii usum Pelasgi primi invenerunt. Ceres primum in Graecia apud Eleusim usum frumenti invenit. deinde Cornelius et Iulius Atticus. Huius artem transtulit Boethius. Iosephus autem asseverat Abraham primum instituisse Aegyptios astrologiam. Geometriam apud Aegyptum primum dicunt esse repertam. id est. propter quod etiam caelum sustinuisse fertur. Ethicae inventor Socrates fuit. Lanificii usum apud Graecos primam Minervam monstrasse ferunt. Tubal. Deinde Tullius in Latino sermone libros De republica ordinavit. qui primus tetrachordum instituit. Graeci dicunt hanc artem ab Atlante prius excogitatam. et qualiter inde vestimenta fierent. Primus Prometheus ferreo circulo lapidem imprimens usum anuli invenit. Vergilius quoque Georgica fecit. Aiunt quidam Nemroth gigantem summum fuisse astrologum. vel Amphionem. Tagus in Hispania ritum serendi. qui ambitum orbis repperit. sub cuius nomine etiam astronomia invenitur. Pilumnus in Italia usum frumenti et farris et ritum molendi et pinsendi. qui totum corpus disciplinae huius complexus est. Similiter lanae usum ibidem ipsa repperit. naturalem scilicet et positivam. alii Mercurium. Ab ipsa Daedalus didicit. apud Romanos primus Cato De agricultura instituit.32 Hic etiam Pythagoras Mathen tetrados fecit. In Lybia primum usus lanae exortus est a templo Ammonis. qui tandem in ea. Fronto quoque philosophus scripsit librum Strategematon. Daedalus primus mensam et sellam fecit. Chaldaei primum astrologiam docuerunt. Deinde Plato discipulus eius libros multos De republica secundum utramque iustitiam. vel Zetum. Dicunt quidam quod Cham filius Noe astronomiam primus invenerit. Graeci Pythagoram. secundum nativitatis observantiam. quod deinde Marcus Terentius expolivit. Eratosthenes quoque sagacissimus in geometria. Hanc etiam primam telam ordinasse. cuius auctor apud Graecos optimus Euclides fuit. consumptis bonis. divina autem historia. militaris suavitatis. id est. olivae quoque et fabricae inventricem fuisse credunt. Apud Aegyptum autem Isis filia Inachi usum serendi lini repperit. lanas colorasse. et Y (?) ad similitudinem vitae humanae invenit. Magnus quoque Carthaginiensis in viginti octo voluminibus studium agriculturae conscripsit. deinde Democritus. . Hesiodus Ascraeus primus apud Graecos in describendis rebus rusticis studuit. Hic etiam canones instituit quibus cursus astrorum invenitur. Apicius quidam primus composuit apparatum coquinae. Mechanica diversos habuit auctores. Vulcanum primum fabrum fuisse credunt. monstravit. Palladius De agricultura. Vitruvius quoque De architectura. Osiris apud Aegyptum cultum vinearum repperit. librum de doctrina quadrivii.

ad aliarum notitiam postea inquirendo magis . mariti Isidis. Diu medendi cura intermissa est latuitque per annos paene quingentos. qui ex Asia venientes in Etruria consederunt sub Tyrreno duce. Tisias apud Latinos. quam in foliis palmarum ab eo scriptam esse ferunt. Latinas litteras repperit. Medicinae auctor apud Graecos Apollo fuit. fabri filius. discipulus eius. Athenas rediit. Fabulas primum invenisse creditur Alcmon Crotoniensis.33 morte voluntaria periit. mater Evandri. Tunc eam revocavit in lucem Hippocrates. inde in Graeciam. Phoenices. In ea quoque dialectica primum inventa est a Parmenide. ampliavit. villam suam. Chaldaeorum et Syrorum per Abraham. Graecorum. Post Daretem. III Quae artes praecipue legendae sint Ex his autem omnibus scientiis supra enumeratis. Hic primum logicam rationalem Graecis instituit. Postea Cicero Topica invenit. Demosthenes. in Graecia Herodotus historicus primus habitus est. quam postea Aristoteles. quas Cadmus a Phoenice in Graeciam attulit. septem specialiter discreverant antiqui in studiis suis ad opus erudiendorum. Carmentis. perfecit et in artem redegit. deinde in Italiam venerunt. post quem Pherecydes hisdem temporibus claruit quibus Esdras legem scripsit. Quintiliano et Titiano. sicque dialecticam excogitavit. quisquis harum disciplinam firmiter percepisset. Ludi a Lydis initium sumpsisse creduntur. Divinam historiam primus Moyses scripsit. apud Graecos rhetoricae repertor creditur. Marcus Terentius Varro primus dialecticam de Graeco in Latinum transtulit. Litterae Hebraeorum a Moyse per legem initium sumpsisse creduntur. Corax apud Syracusas. ibique inter ceteros superstitionum suarum ritus spectacula instituerunt. ibique perceptis liberalibus studiis. accersitis inde artificibus. in quibus tantam utilitatem esse prae ceteris omnibus perspexerunt. Apud gentiles primus Dares Phrygius Troianam historiam edidit. coadunatis discipulis. qui civitates et coetus hominum fugiens in rupe consedit non modico tempore. translata in Latinum a Tullio. quem morem Romani imitati sunt. ut. indeque ludi a Lydis vocati sunt. hanc filius eius Aesculapius laude et opere ampliavit. unde et rupes Parmenidis appellata est. philosophiae studiis operam dedit. Asclepio patre genitus in insula Coo. quae proprio nomine Nicostrata vocabatur. Aegyptus mater est artium. Aegyptiorum litteras Isis invenit. usque ad tempus Artaxerxis regis. qui postquam fulmine periit. Plato autem post mortem Socratis magistri sui amore sapientiae Aegyptum demigravit. Haec ab Aristotele et Gorgia et Hermagora in Graeco scripta est. et apud Academiam. In ea primum grammatica reperta est tempore Osiris.

ac deinde de modo quoque discendi pauca adnectam. quae in aliqua extra philosophiam materia versantur. ut sunt tragoediae. Huiusmodi sunt omnia poetarum carmina. fabulae quoque . secundum numerum videlicet septem liberalium artium. quae scripturae mihi utiliores videantur. id est. viam ad philosophiam praeparant. Primum genus est earum quae propriae artes appellantur. idcirco. Pythagoras quoque hanc in studiis suis consuetudinem servasse legitur. ut plane omnes ita in memoria tenerent.34 et exercendo quam audiendo perveniret. satirae. heroica quoque et lyrica. ut intelligant quid sibi expediat. nullus discipulorum suorum de his quae ab ipso dicebantur rationem poscere auderet. Nemo tunc temporis nomine magistri dignus videbatur. peius est in vanum labores multos expendere. ut usque ad septenium. ut. sed fidem dare verbis magistri quousque omnia audivisset. Has septem tanto studio quidam didicisse leguntur. Sunt enim quasi optima quaedam instrumenta et rudimenta quibus via paratur animo ad plenam philosophicae veritatis notitiam. Hinc trivium et quadrivium nomen accepit. Hinc profecto accidit tot eo tempore fuisse sapientes ut plura ipsi scriberent quam nos legere possimus. lectori breviter demonstrabo. et ceterae huiusmodi. Secundum est earum quae sunt appendicia artium. paucos sapientes invenimus. quascumque quaestiones solvendas aut comprobandas proposuissent. IV De duobus generibus scripturarum Duo sunt genera scripturarum. vel si simplex narratio est. et didascalica quaedam. ut est grammatica. ex his regulas et rationes ad definiendum id de quo ambigeretur folia librorum revolvendo non quaererent. eo quod his. quasi quibusdam viis. dialectica. Aliquando tamen quaedam ab artibus discerpta sparsim et confuse attingunt. quae aliquam certam et determinatam partem philosophiae materiam habent. Artes sunt quae philosophiae supponuntur. quascunque scripturas deinde ad manum sumpsissent. comoediae. Sed quia non omnes hanc discretionem habere possunt. ne in studiis inutilibus operam suam expendat quam ne in bono et utili proposito tepidus remaneat. Appendentia artium sunt quae tantum ad philosophiam spectant. et iambica. vivax animus ad secreta sophiae introeat. qui non harum septem scientiam profiteri posset. id est. sed statim singula corde parata haberent. Scholares vero nostri aut nolunt aut nesciunt modum congruum in discendo servare. et idcirco multos studentes. sicque iam per semetipsum rationem eorum posset invenire. Mihi vero videtur non minori cura providendum esse lectori. Malum est bonum negligenter agere.

materiam laboris. qui licet ex his quae legenda sunt nihil praetermittant. Denique artes sine appendiciis suis perfectum facere lectorem possunt. Sic in medio fabulae cursu inventam sententiam avidius aliquando retinemus. nulli tamen arti quod suum est tribuere norunt. et quod magis irrisione dignum est. in his se posse fieri perfectos putant. neque quisquam in eis quaerat nisi quod artium est. In grammatica de syllogismorum ratione disputant. ita ut quicumque ad scientiam pertingere cupit. qui et brevem materiam longis verborum ambagibus extendere consueverunt. quae prae ceteris omnibus ad manum habendae sunt. Sed inter haec tanta mihi distantia esse videtur. si vacat. maxime his septem quas praedixi. plurimam inveniat et fructum exiguum. legantur.35 et historiae. Non alios docent huiusmodi. illa sine artibus nihil perfectionis conferre valent. illorum etiam scripta quos nunc philosophos appellare solemus. in titulo totum paene legunt librum. Quapropter mihi videtur primum operam dandam esse artibus ubi fundamenta sunt omnium. Unde mihi errare videntur qui non attendentes talem in artibus cohaerentiam quasdam sibi ex ipsis eligunt. Deinde cetera quoque. ut ille ait: Lenta salix quantum pallenti cedit olivae. Puniceis humilis quantum saliunca rosetis. et pura simplexque veritas aperitur. ut non dicam infinitam. Nota quae tibi distinxi. sed in singulis legunt omnes. quem summopere vitare oportet. sed ostentant suam scientiam. ceteris intactis. quae totius philosophiae instrumenta sunt. Sed utinam quales . V Unicuique arti quod suum est tribuendum esse Est rursum alius error non multo minor isto. unam picturam facere. in dialectica inflexiones casuales inquirunt. si relicta veritate artium reliquis se implicare voluerit. quasi de multis coloribus et formis. Duo sunt. maxime cum nihil in se expetendum habeant unde lectorem invitent nisi traductum ab artibus et accommodatum. Verumtamen in septem liberalibus artibus fundamentum est omnis doctrinae. Vel etiam diversa simul compilantes. et facilem sensum perplexis sermonibus obscurare. artes et appendicia artium. et raritas pretiosum facit bonum. utpote sine quibus nihil solet aut potest disciplina philosophica explicare et definire. et ((incipit)) tertia vix lectione expediunt. et. ceterae philosophum facere non possunt. Sunt enim quidam. ut si vel una defuerit. Hae quidem ita sibi cohaerent et alternis vicissim rationibus indigent. quia aliquando plus delectare solent seriis admixta ludicra.

qualiter oporteat de ipsa arte agere. qualiter oporteat ipsius artis rationes quibuslibet aliis rebus accommodare. ne minus utiliter dicantur ea quae dicere debemus. omnibus. exercitium. Distingue haec duo. et agere grammatice. disciplina. agere per artem. Non omnia dicenda sunt quae dicere possumus. Noli multiplicare diverticula quoadusque semitas didiceris. ut Prisciano. De his tribus per singula modo introductionis pauca perstringemus. primum. maxime in docendo. Cum igitur de qualibet arte agimus. agere de grammatica. agere de arte. In natura consideratur ut facile audita percipiat et percepta firmiter retineat. in exercitio. magis turbemus quam aedificemus lectorem. Grammatice agit omnis qui regulariter loquitur vel scribit. Deinde cum legeris artes. . secundum. VI Quid sit necessarium studio Tria sunt studentibus necessaria: natura. ut est agere de grammatica. et quid uniuscuiusque sit proprium agnoveris disputando et conferendo.36 mihi. cum profecto quanto magis superflua aggregaveris. agere vero grammatice. ne si alienas nimium rationes multiplicaverimus. ubi omnia ad compendium restringenda sunt et ad facilem intelligentiam evocanda. De grammatica agit. Servio convenit. Securus discurres cum errare non timueris. tanto minus ea quae utilia sunt capere possis vel retinere. qui regulas de vocibus datas et praecepta ad hanc artem pertinentia tractat. ut laudabiliter vivens mores cum scientia componat. sufficere debet id de quo agitur quantum brevius et apertius potest explanare. Id tandem in unaquaque arte quaeras quod ad eam specialiter pertinere constiterit. tunc demum rationes singularum invicem conferre licebit. Verbi gratia. ut labore et sedulitate naturalem sensum excolat. ut est agere grammatice. in disciplina. tales omnibus apparerent! Attende quam perversa sit haec consuetudo. Donato. et agere per artem. In qualibet igitur arte duo nobis maxime discernenda sunt et distinguenda. agere de arte. et ex alterna consideratione vicissim quae minus prius intellexeras investigare. Agere igitur de grammatica quibusdam tantummodo scripturis. Duo sunt.

VIII De ordine legendi Ordo consideratur alius in disciplinis. .37 VII Hoc ad naturam de ingenio Qui doctrinae operam dant. Ingenium invenit et memoria custodit sapientiam. Ingenium est vis quaedam naturaliter animo insita per se valens. sicut nulla prodesse possunt lucra ubi deest custodia. Sensus est facilis quaedam et aperta significatio. alius in libris. In lectione maxime consideranda sunt ordo et modus. quando id quod postea gestum est prius narratur. quae est in continua serie. neminem alterum ad perfectum ducere possit. videlicet quando res eo refertur ordine quo gesta est. postmodum dicitur. Ordo in disciplinis attenditur secundum naturam. quam littera prima fronte praefert. deinde sensus. Unde satis eleganter a quodam dictum est: Volo tandem tibi parcas. perfecta est expositio. et quod prius. Sententia est profundior intelligentia. Expositio tria continet. immoderato labore retunditur. curre per aera. quae nisi expositione vel interpretatione non invenitur. sententiam. Duo sunt quae ingenium exercent: lectio et meditatio. et artificialis. cum ex his quae scripta sunt. Dicimus enim ((lego librum illi)). in expositione consideratur ordo secundum inquisitionem. Trimodum est lectionis genus: docentis. deinde sententia inquiratur. labor est in chartis. usu iuvatur. regulis et praeceptis informamur. naturalis. lectio est. quod etiam constructionem vocamus. in narratione secundum dispositionem. Ingenium a natura proficiscitur. vel per se inspicientis. in libris secundum personam auctoris vel subiectam materiam. In his ordo est. et ((lego librum)). litteram. sensum. ut si dixero Catilinarium Iugurthino priorem. ut si desit alterum. et temperato acuitur exercitio. id est. alius in expositione. ut si dixerim grammaticam dialectica antiquiorem vel arithmeticam priorem musica. quae duo in omni studio et disciplina ita sibi cohaerent. ingenio simul et memoria pollere debent. et incassum receptacula munit qui quod recondat non habuerit. ut primum littera. alius in narratione. quae duplex est. Quo facto. discentis. et ((lego librum ab illo)). Littera est congrua ordinatio dictionum.

quanta sint admiratione digna. aliud in scrutatione mandatorum. ubi liberam contemplandae veritati aciem affigat. ad quam proprie pertinet dividere. tunc animum pariter et scientia erudit et laetitia perfundit. Mandatum divinum. tanto magis quisque novit. et quod cooperatur gratia. Opus Dei est. quae causam et originem. et quod moderatur sapientia. et maximam in tribulatione praestat consolationem. Principium ergo doctrinae est in lectione. aliud terrens. aliud praecipiens. Tria sunt genera meditationis. quam si quis familiarius amare didicerit eique saepius vacare voluerit. Omne autem finitum magis notum est et scientia comprehensibile. Cumque iam per ea quae facta sunt eum qui fecit omnia quaerere didicerit et intelligere. Delectatur enim quodam aperto decurrere spatio. quae animam a terrenorum actuum strepitu segregat. et in hac vita etiam aeternae quietis dulcedinem quodammodo praegustare facit. Meditatio principium sumit a lectione. Omne namque universale magis est determinatum suis particularibus. modum et utilitatem uniuscuiusque rei prudenter investigat. nihil obscurum relinquere. et quod creat potentia. Mores sunt in vitiis et virtutibus. nunc illas rerum causas perstringere. et per divisionem singula distinguendo. iucundam valde reddit vitam.38 IX De modo legendi Modus legendi in dividendo constat. eorum quae continentur naturam investigare. ab his incipere debemus quae magis sunt nota et determinata et complectentia. et ad infinita usque progreditur. tertium in investigatione divinorum operum. quando ab universalibus ad particularia descendimus dividendo et singulorum naturas investigando. aliud promittens. . et nunc has. Ea enim maxime est. Unum constat in circumspectione morum. Omnis divisio incipit a finitis. nullis tamen stringitur regulis aut praeceptis lectionis. Quando ergo discimus. quanto attentius Dei mirabilia meditari consuevit. nunc autem profunda quaeque penetrare. Quae omnia. Doctrina autem ab his quae magis nota sunt incipit. consummatio in meditatione. Praeterea ratione investigamus. X De meditatione Meditatio est cogitatio frequens cum consilio. sicque paulatim descendendo. et per eorum notitiam ad scientiam eorum quae latent pertingit. unde fit ut maximum in meditatione sit oblectamentum. nihil anceps.

praecepta quoque vivendi. brevis recapitulatio supradictorum appellata est. scrutinium tacitum. ut et modum vitae suae et studii sui rationem lector agnoscat. cui tota rei veritas et vis sententiae innititur. XII De disciplina Sapiens quidam cum de modo et forma discendi interrogaretur: Mens. puto. et ad ipsum cuncta alia referuntur. sed si multa intellexeris nec tantum intellexeris sed retinere potueris. Colligere est ea de quibus prolixius vel scriptum vel disputatum est ad brevem quandam et compendiosam summam redigere. ut non negligat disciplinam. Debemus ergo in omni doctrina breve aliquid et certum colligere. Audierat. Oportet ergo ut. quod sicut ingenium dividendo investigat et invenit. paupertas. haec reserare solent multis obscura legendi. Hoc idcirco dico. et ideo praeceptis legendi. studium quaerendi. quae a maioribus epilogus. Hoc quaerere et considerare colligere est. quid anfractus fluminum sequeris? Tene fontem et totum habes. vita quieta. fit minor in singulis. cum res exigit. quoniam memoria hominis hebes est et brevitate gaudet. ne nimium laeteris si multa legeris. terra aliena. Et idcirco summopere cavendum ei qui quaerit scientiam. Quare superius me dixisse recolo eos qui doctrinae operam dant ingenio et memoria indigere. et. Hoc etiam saepe replicare et de ventre memoriae ad palatum revocare necesse est. inquit. id est. . Illaudabilis est scientia quam vita maculat impudica. reliqua deriventur. unde postmodum. quae discendo divisimus.39 XI De memoria De memoria hoc maxime in praesenti praetermittendum non esse existimo. quod in arcula memoriae recondatur. Unus fons est et multi rivuli. quod dictum est: Mores ornant scientiam. Habet namque omnis tractatio aliquod principium. commendanda memoriae colligamus. ne longa intermissione obsoleat. o lector. nec intelligere. humilis. Alioquin nec legere multum prodest. ita memoria colligendo custodit. adiungit. si in multa dividitur. Unde rogo te.

sed putari putant. Ab omnibus libenter disce quod tu nescis. secundum meam aestimationem. quod diligens verbi scrutator . ut iam et simulare incipiant quod non sunt et quod sunt erubescere. Non ego sum Plato. non personam. cuius cum multa sint documenta. ((vidimus illos. Sufficit vobis: ipsum philosophiae fontem potastis. Eiusmodi multos novi. si ab omnibus discere volueris. nullam scripturam vilem teneat. qui incedit ordinate. qui. sapientes videri volunt. Aut quid summa affectas cum tu iaceas in imo? Considera potius quid vires tuae ferre valeant. Hinc namque in quendam elationis tumorem prorumpunt. nec quantum sciat. cum primis adhuc elementis indigeant. Hinc illud Platonicum aiunt: Malo aliena verecunde discere. et nescire non verecundaris? Pudor iste maior est illo. Hoc modo citius ad sapientiam pertinges. ceteros non contemnat. Aptissime incedit. inquiunt. quam mea impudenter ingerere. Quid erubescitis? Platonem audistis. sed utinam adhuc sitiretis! rex post aurea pocula de vase bibit testeo. Puto indignum vobis est deinceps ut me audiatis. omnia legit. Nullam. Noli ergo nimis festinare. non doctrinam spernit. In proverbio dicitur: Quod tu non nosti. neque quisquam rursum cui aliquid speciale a natura accepisse non contigerit. eoque longius a sapientia recedunt quo non esse sapientes. Nemo est cui omnia scire datum sit. nec perdis aliquid. Quidam dum magnum saltum facere volunt. maxime cum nulla scriptura sit. omnibus ditiores sunt.40 XIII De humilitate Principium autem disciplinae humilitas est. Prudens igitur lector omnes libenter audit. Sed utinam me nemo agnoscat et ego cuncta noverim! Platonem vidisse. Saepe nobis loqui illi solebant. Multos hoc decipit. Nullam denique scientiam vilem teneas. Qui ab omnibus accipiunt. non intellexisse gioriamini. scripturam vel saltem legere contemnas. non nisi summis interesse dignantur. ((Nos)). Sapientior omnibus eris. illi famosi. non scripturam. ut a nemine discere erubescat. Si nihil lucraris. nec Platonem videre merui. quae aliquid expetendum non proponat. quia omnis scientia bona est. fortassis novit Ofellus. quia humilitas commune tibi facere potest quod natura cuique proprium fecit. ut nullam scientiam. considerat. si convenienti loco et ordine tractetur. si magnorum et sapientium vel scripta legerint vel audierint verba. quod ante tempus. et ex hoc solummodo se magnos fieri putant. quae non aliquid etiam speciale habeat. si vacat. cognovertunt nos)). tertium. praecipitium incidunt. ut cum scientiam adeptus fuerit. haec tria praecipue ad lectorem pertinent: primum. Cur enim discere erubescis. Illi summi. Nos ab illis legimus. audiatis et Chrysippum. sed quantum ignoret. Indifferenter ab omnibus quod sibi deesse videt quaerit. secundum.

Sed quaedam ita legenda sunt ne sint incognita. Qui enim diligenter inspicere voluerit quid antiqui propter amorem sapientiae pertulerint. Hinc etiam ebullit. XIV De studio quaerendi Studium quaerendi ad exercitium pertinet. ut. et facilius aestimatur res cuius fructus agnoscitur. posse satis quemque proprio ingenio veritatis arcana penetrare. ultimos recessus et secreta eremi penetrantes. alios. tanto gratius carpat. gloriantes. sed sensu pravo insipida praedicant. ceteros non contemnas. alii poenas spreverunt. nisi quod ipse intelligere potuit. quod nugigeruli nunc quidam. Bonus enim lector humilis debet esse et mansuetus. et ea semper coram oculis quasi speculum vultus sui tenere studeat. Si omnia legere non potes. ut eo contemplationi vacarent liberius. Hoc autem tumoris vitium hinc quibusdam accidit. in quo exhortatione magis quam doctrina lector indiget. quam memoranda posteris virtutis suae monimenta reliquerint. non videri doctus. numquam de scientia sua praesumat. non statim in vituperium prorumpat. diu rem pertractare antequam iudicet discat. et secum natam. alii contubernia hominum deserentes. dicta sapientium intellecta diligat. et non intelligunt quod Deo iniuriam faciunt. alii proiecerunt divitias. priores patres simplicitatis arguunt. Corrugant nasum et valgium torquent in lectores divinitatis. ut in eis magistros audire non oporteat. tales nec esse nec potuisse fieri putant. secum morituram credunt sapientiam. Videre nunc potes quam necessaria tibi sit haec humilitas. Nihil tamen bonum est quod melius tollit. a curis inanibus et voluptatum illecebris prorsus alienus. soli se philosophiae dedicabant. quia aliquando pluris esse credimus quod non audivimus. nescio unde. Haec est humilitas disciplinae legentium. In divinis eloquiis ita simplicem loquendi modum esse aiunt. cum tu aliquid sapere coeperis. Et si qua forte obscuriora intellectum eius non admiserint. Etiam si omnia legere potueris. ut nihil bonum esse credat. Non est mei consilii huiusmodi imitari. diligens et sedulus. cuius verba pulchro quidem vocabulo simplicia. quanto rarius. sed esse quaerat. Parmenides philosophus quindecim . ut nullam scientiam vilipendas et ab omnibus libenter discas. quod suam scientiam nimis diligenter inspiciunt. ut ab omnibus libenter discat. quo nullis quae virtutis iter impedire solent cupiditatibus animum subiecissent. quaedam vero ne sint inaudita. Alii calcabant honores. Similiter tibi quoque expedit. non tamen idem omnibus labor impendendus est. alii acceptis iniuriis gaudebant. ea quae sunt utiliora lege. et cum sibi aliquid esse visi fuerint. perversi dogmatis auctores quasi venena fugiat. quos non noverunt. quamlibet suam diligentiam inferiorem esse videbit.41 alibi non inventum.

et rei familiaris neglegentiam. a filiis accusaretur amentiae. vel. Animadverte igitur quantum amaverint sapientiam quos nec decrepita aetas ab eius inquisitione potuit revocare. Sola Abisag Sunamitis senem David calefecit quia amor sapientiae etiam marcescente corpore dilectorem suum non deserit. iam senex graecas litteras discere nec erubuerit nec desperaverit. quantum mente et intelligentia a ceteris differrent. ut severitatem tribunalium in favorem theatri converteret. Iste igitur tantus amor sapientiae. recitavit iudici. tanta in senibus prudentiae abundantia. inter cetera nec sutoriae peritia eum carere gloriati sunt. Interpretatur enim Abisag. De alio rursum legitur. Cogita si potes. Pythagoram. Quia enim sciebant verum bonum non in aestimatione hominum sed in pura conscientia esse absconditum. aetate fit doctior. Xenocratem. inquit. Et Prometheus ob immodicam meditandi curam in monte Caucaso vulturi expositus memoratur. et eos iam non homines esse. Nec mirum cum etiam Cato censorius et Romani generis disertissimus. ut numquam in eis senesceret sapientia. dixisse fertur se dolere quod egrederetur de vita quando sapere coepisset. ex quo ostenditur abundantissimum. congrue etiam ex ipsius supradicti nominis interpretatione colligitur. Hanc igitur diligentiam in nostris lectoribus esse vellem. et veterum studiorum dulcissimos fructus metit. Hesiodum. decrescunt cetera. qui rebus perituris inhaerentes bonum suum non agnoscerent. quod post omnia disciplinarum studia et artium acumina ad opus figuli descenderit. ideo. Simonidem. Senectus enim illorum qui adolescentiam suam honestis actibus instruxerunt. Oedippi fabulam. Quidam philosopho referebat dicens: Numquid non vides quia te derident homines? et ille: Ipsi me. Democritum. a quibus nec vituperari timuit. Taceo ceteros philosophos. quam nuper scripserat. et crescente sola sapientia. Plato LXXXI anno scribens mortuus est. dulcior melle oratio fluxerit. et tantum sapientiae in aetate iam fracta specimen dedit. processu temporis sapientior. Themistocles. ipsa locorum distantia demonstrabant. ne una teneret habitatio quos non eadem sociabat intentio. et eos asini. derident. Omnes paene virtutes corporis mutantur in senibus. et Eleantem qui iam aetate longaeva in sapientiae studiis floruerunt. patris mei rugitus. quanti aestimaverit laudari ab his. Et alterius cuiusdam discipuli cum laudibus magistrum suum efferrent. pater meus superfluus. Certe Homerus refert quod de lingua Nestoris. et ultra humanam vocem in senibus divini sermonis tonitruum commorari. Verbum namque superfluum . Unde et sapiens ille vir Graeciae. iam vetuli et paene decrepiti. usu tristior. Tersicorum.42 annis in rupe Aegyptia consedisse legitur. Ad poetas venio. Zenonem. cum expletis centum septem annis se mori cerneret. Socrates XCVIIII annos in docendi scribendique dolore laboreque complevit. Homerum. qui grandes natu cycneum nescio quid et solito dulcius vicina morte cecinerunt. Sophocles cum post nimiam senectutem.

ut perficias. philos et kophos. Quod. cum in superiori parte annumeratum sit. quod satis convenienter fervorem sapientiae significare potest. quoniam in his se exercendo promovetur. quia mentem exercent cui sapientia praesidet. Cathedra quippe philologiae sedes est sapientiae. e quibus duo superiora. utraque ad disciplinam pertinet. XVII De scrutinio Scrutinium autem. actu et nomine masculina sunt. videlicet. non redundantiam. consilium pariunt cura et vigilia. amor et labor. Isti sunt quattuor pedisequi qui portant lecticam philologiae. quod ministri quattuor portant. terra et aqua. quattuor elementa componunt. . Videtur autem scrutinium sub studio quaerendi contineri. in vigilia. philemia et agrimnia. Sunt quidam qui putant per cathedram philologiae humanum corpus significari. significat. id est. ut alterum semper ad disciplinam. cui anima rationalis praesidet. Sed sciendum est hanc inter haec duo esse differentiam. ignis et aer. quod interpretatur cura et vigilia. scrutinium vero diligentiam meditationis. ad exercitium spectat. meditatio. quae his suppositis gestari dicitur. Unde pulchre iuvenes propter robur a fronte lecticam tenere dicuntur. quod studium quaerendi instantiam significat operis. puellae. id est. quia intus in secreto consilium pariunt. Opus peragunt labor et amor. ut provideas. quia foris opus peragunt. a posteriori. ut mens per illicita desideria non discurrat. feminina. id est. si verum est. id est. id est. sive exterior. ut agas. alterum ad exercitium spectet. in amore. videlicet. In labore est.43 in hoc loco plenitudinem. Porro Sunamitis in lingua nostra coccinea dicitur. XVI De quiete Vitae quies. In cura est. ut attendas. XV De quattuor reliquis praeceptis Quattuor quae sequuntur sic alternatim disposita sunt. superfluo repetitur. ut otium et opportunitas honestis et utilibus studiis suppetat. duo vero inferiora. sive interior.

hic exstinxit. Sed quid ad haec scholares nostri temporis respondere poterunt. qui non solum in studiis suis frugalitatem sequi contemnunt. et scio quo maerore animus artum aliquando pauperis tugurii fundum deserat. sed quid expenderit. qua libertate postea marmoreos lares et tecta laqueata despiciat. Ille mundo amorem fixit. ut dicitur. Pinguis enim venter. iste sparsit. XIX De exsilio Postremo terra aliena posita est. Ego a puero exsulavi. cui mundus totus exsilium est. Omnis mundus philosophantibus exsilium est. ut postmodum possit etiam derelinquere. perfectus vero. . quid satis digne dicam. cui omne solum patria est.44 XVIII De parcitate Paupertatem quoque lectoribus suadere voluit. quia tamen. Sed fortassis quia magistros suos imitari nolunt. et immemores non sinit esse sui. superflua non sectari. quae et ipsa quoque hominem exercet. Delicatus ille est adhuc cui patria dulcis est. tenuem non gignit sensum. de quibus. fortis autem iam. non invenio. id est. Magnum virtutis principium est. sed etiam supra id quod sunt divites videri laborant? Nec iam quid didicerit quisque iactitat. ut discat paulatim exercitatus animus visibilia haec et transitoria primum commutare. ut ait quidam: Nescio qua natale solum dulcedine cunctos Ducit. quod maxime ad disciplinam spectat.

XII Quattuor esse principales synodos. XIII Qui bibliothecas fecerint. XIV Quae scripturae sint authenticae. Sunt praeterea alia quam plurima opuscula. quasi quodam colore superducto. quasi luteus paries dealbatus. XV Quae sint apocryphae. II De ordine et numero librorum. tamen quia a fide catholica non discrepant et nonnulla etiam utilia docent. VIII Ratio vocabulorum divinorum librorum. inter divina computantur eloquia. lutum erroris operiunt. IV Quid sit bibliotheca. a catholicae fidei cultoribus editas auctoritas universalis ecclesiae ad eiusdem fidei corroborationem in numero divinorum librorum computandas recepit et legendas retinuit. XVI Etymologiae quaedam ad lectionem pertinentium. IX De Novo Testamento. Tamen has scripturas divinas appellare fides catholica solet. nec omnes nec solae divinae appellandae sunt. I De studio divinarum scripturarum Scripturae quae vel de Deo sive de bonis invisibilibus loquuntur.45 liber quartus I De studio divinarum scripturarum. Philosophorum scripturae. si quando veritatis praetendunt speciem. VII Cetera esse apocrypha et quid sit apocryphum. quae et propter simplicitatem sermonis arida apparent. quos tali vocabulo indignos esse nemo dubitat. X De canonibus evangeliorum. divina eloquia aptissime favo comparantur. quae sola sic a falsitatis contagione aliena inveniuntur. XI De canonibus conciliorum. Rursus Veteris et Novi Testamenti seriem percurrentes. et intus dulcedine plena sunt. falsa admiscendo. quae. a religionis viris et sapientibus diversis temporibus conscripta. VI De auctoribus Novi Testamenti. quae fortasse enumerando melius quam definiendo ostendimus. nitore eloquii foris pollent. quae licet auctoritate universalis ecclesiae probata non sint. de virtutum praemiis sempiternis poenisque malorum satis probabili ratione scripta invenimus. Unde constat quia merito tale vocabulum sortita sunt. ut nihil veritati contrarium continere probentur. In libris gentilium multa de aeternitate Dei et animarum immortalitate. . III De auctoribus divinorum librorum. V De interpretibus. totam paene de praesentis vitae statu et rebus in tempore gestis contextam cernimus. Contra. raro aliqua de dulcedine aeternorum bonorum et caelestis vitae gaudiis manifeste deprimi. Scripturae divinae sunt quas.

regulares appellamus. apostolos. Ex quo profecto apparet quantum in fide Christiana fervorem habuerint. qui est Paralipomenon. Primus ordo Novi Testamenti quattuor habet volumina: Matthaei. quinque libros Moysi. qui est Genesis. sextum Ieremiam. liber Iesu filii Sirach. Cantica canticorum. qui est tertius et quartus Regum. secundus hellesmoth. qui est Numeri. videlicet Salomonis. quae tam infinita sunt. Gregorii. Hic continet octo volumina. id est.46 II De ordine et numero librorum Omnis divina scriptura in duobus testamentis continetur. secundum sophtim. Deinde tertius ordo novem habet libros. id est. secundus. Marci. Lucae. et post apostolos. id est. octavus Esdras. sed non scribuntur in canone. sextus Daniel. Ambrosii. qui est Exodus. Ioannis. et libri Machabaeorum. Vetus Testamentum continet legem. pro cuius assertione tot et tanta opera memoranda posteris reliquerunt. similiter quattuor: Epistulas Pauli numero quattuordecim sub uno volumine contextas. et liber Iudith. quartus coeleth. prophetae. lex quam Hebraei thorath nominant. filium Nun. qui et Iosue et Iesus et Iesu Nave nuncupatur. tertius est masloth. qui est duodecim prophetarum. qui est Deuteronomius. ut Sapientia Salomonis. qui est Ecclesiastes. secundus est David. Sunt praeterea alii quidam libri. In his autem ordinibus maxime utriusque testamenti apparet convenientia. quod sicut post legem. Pentateuchum habet. quartum Malachim. Augustini. prophetas. quintus. hagiographi. ut numerari non possint. Unde nostra quoque pigritia arguitur. Isidori. qui legere non sufficimus quae dictare illi potuerunt. quartus vaiedaber. apostoli. qui leguntur quidem. et canonicas Epistulas. doctores ordine successerunt. In tertio ordine primum locum habent Decretalia. Apocalypsim et Actus apostolorum. id est. septimus dabrehiamin. Primus ordo Veteris Testamenti. sira syrin. Origenis. Novum autem evangelium. quintum Isaiam. in veteri videlicet et novo. qui est liber Iudicum. et post prophetas. ita post Evangelium. Secundus ordo est prophetarum. octavum thareasra. Omnes ergo fiunt numero XXII. Primum Iosue ben Nun. quintus adabarim. Primus est Iob. qui est primus et secundus Regum. Et mira quadam divinae dispensationis . et aliorum multorum orthodoxorum. et Tobias. In hoc ordine primus est bresith. Bedae. tertium Samuel. quod Graece Parabolae. id est. Utrumque testamentum tribus ordinibus distinguitur. nonus Esther. patres. septimum Ezechielem. quos canones. tertius vaiecra. hagiographos. Latine Proverbia sonat. deinde sanctorum patrum et doctorum ecclesiae scripta: Hieronymi. qui est Leviticus.

unde et ipse titulus Graecam magis eloquentiam redolet. ut testatur Hieronymus. Ezechiel. eo quod ibi libri recondantur. Aggaeus. alii unum ex prophetis. sequentia vero usque ad calcem. quia sermones eorum breves sunt. hi quattuor maiores sunt singuli suis voluminibus distincti. Librum Iudicum a Samuele editum dicunt. composuit. Qui propterea minores dicuntur. quibus auctoribus scripti sint minime constat. Librum Ecclesiasticum certissime Iesus filius Sirac Ierosolymita. Haec breviter de ordine et numero divinorum librorum perstrinximus. nulla tamen superflua sit. Ieremias. nepos Iesu sacerdotis magni. Habacuc. Ionas. ut cum in singulis plena et perfecta veritas consistat. David. Librum Psalmorum David edidit. sed inter apocryphos habetur. singuli suos libros fecerunt qui inscripti sunt nominibus eorum. Primam partem libri Samuel ipse Samuel scripsit. Sophonias. Libri Iosue. Bibliothecam Veteris Testamenti Esdras scriba post incensam legem a Chaldaeis. quorum nomina sunt Osee. Ioel. cuius meminit Zacharias. Librum Iob. IV Quid sit bibliotheca Bibliotheca a Graeco nomen accepit. Esdras autem postea Psalmos ita ut nunc sunt ordinavit et titulos addidit. Liber Sapientiae apud Hebraeos nusquam est. Librum Esther Esdras creditur conscripsisse. Isaias. nam antea sparsus erat per singulorum regum historias. unde et uno volumine comprehenduntur. secundus magis Graecus esse probatur. Michaeas. Hic apud Hebraeos reperitur. Nam biblio librorum. Malachim Ieremias primum in unum volumen collegit. teca repositio interpretatur. ut quae sibi sit praescripta materia lector agnoscat. auctor fuisse creditur.47 ratione actum est. dum Iudaei regressi sunt . in cuius textu eiusdem Esdrae Nehemiaeque sermones pariter continentur. Abdias. Hunc quidam Iudaei Philonis esse affirmant. Liber etiam duodecim prophetarum auctorum suorum nominibus praenotatur. idem Iosue. alii Moysen. Parabolas autem et Ecclesiastem et Cantica canticorum Salomon composuit. Iudith vero et Tobi et libri Machabaeorum. Daniel sui libri auctor fuit. Zacharias et Malachias. Amos. Isaias autem et Ieremias et Ezechiel et Daniel. nonnulli ipsum Iob scripsisse credunt. Nahum. Liber Esdrae auctoris sui titulo praenotatur. quorum. cuius nomine inscribitur. III De auctoribus divinorum librorum Quinque libros legis Moyses scripsit.

nun. qui sapientiae operam dederant. sade. . Unde et quinque libri a plerisque duplices aestimantur: Samuel. cuius codices Eusebius et Pamphilus vulgaverunt. Octava est Hieronymi. quorum primus. in Graecam vocem ex Hebraea lingua interpretari fecit. totumque Vetus Testamentum in XXII libros constituit. ita omnia per Spiritum Sanctum interpretati sunt. in studio bibliothecarum aemularetur. ut nihil in alicuius eorum codice inventum esset. divino afflatus spiritu reparavit. Esdras. lamentationibus suis. ut tot libri essent in lege quot habebantur et litterae. nam et verborum tenacior est. ita ut septuaginta milia librorum in tempore eius Alexandriae invenirentur. rex Aegypti. et ceteros priores. Symmachus vero et Theodotion Ebionitae haeretici. cunctaque legis ac prophetarum volumina quae fuerant a gentibus corrupta correxit. id est. Malachim. Dabrehiamin. quae merito ceteris antefertur. ab Eleazaro pontifice petens scripturas Veteris Testamenti. et perspicuitate sententiae clarior. ut post LXX interpretes ecclesiae Graecorum eorum reciperent exemplaria et legerent. Aquila. Secundam et tertiam et quartam faciunt Aquila. V De interpretibus Interpretes Veteris Testamenti primum LXX interpretes quos Ptolemaeus. quod in ceteris vel in verborum ordine discreparet. cum Pisistratum Atheniensium tyrannum. Aliter enim per has scribunt principia medietatesque verborum. non solum gentium scripturas. omnis litteraturae sagacissimus. phe. Quinta est vulgaris. Symmachus. cuius auctor ignoratur. aliter fines.48 in Ierusalem. Obtinuit tamen usus. Sexta et septima est Origenis. Sed Hieronymus dicit huic rei non esse adhibendam fidem. et Seleucum Nicanorem et Alexandrum. Propter quod una est eorum interpretatio. Iudaeus fuit. id est. Ieremias cum cynoth. Porro quinque litterae duplices apud Hebraeos sunt: caph. Sed singuli in singulis cellis separati. mem. qui primus apud Graecos bibliothecam instituit. sed etiam divinas litteras in suam bibliothecam conferens. Unde specialiter sibi vindicavit ut quinta appelletur. Theodotion. cognomento Philadelphus.

Tertius Lucas inter omnes evangelistas Graeci sermonis eruditissimus. Primum Matthaeus evangelium suum scripsit Hebraice. quae omnia sub nomine apocryphorum. Paulus quattuordecim scribit epistulas. nulla est in eis canonica auctoritas. et quattuor vectium arcae. Canonicae epistulae septem sunt: una Iacobi. ad quem etiam Actus apostolorum idem scripsit. quippe ut medicus in Graecia. In his apocryphis etsi invenitur aliqua veritas. eandemque alii Barnabam scripsisse. sed quidam sine Spiritu Sancto magis conati sunt ordinare narrationem quam historiae texere veritatem. Matthaei. auctoritate canonica diligenti examinatione remota sunt. una Iudae. id est. nec patet patribus. id est.49 VI De auctoribus Novi Testamenti Plures evangelia scripserunt. Ioannis ad similitudinem quattuor fluminum paradisi. a quibus usque ad nos auctoritas veracium scripturarum certissima et notissima successione pervenit. Nam multa et sub nominibus prophetarum et recentiora sub nominibus apostolorum ab haereticis proferuntur. Est enim eorum occulta origo. quae recte iudicantur non esse eorum credenda quibus ascribuntur. duae Petri. decem ad ecclesias. evangelium scripsit Theophilo episcopo. Apocrypha autem dicta. VII Cetera esse apocrypha et quid sit apocryphum Hi sunt scriptores sacrorum librorum. per Spiritum Sanctum docti. tres Ioannis. ultimam autem ad Hebraeos plerique dicunt non esse Pauli. in exsilio relegatus. Quartus et ultimus Ioannes evangelium scripsit. quattuor tantum in auctoritatem receperunt. secreta. quia in dubium veniunt. ceteris reprobatis. Marci. Praeter haec alia volumina apocrypha nuncupantur. Lucae. quattuor ad personas. et quattuor animalium in Ezechiele. tamen propter multa falsa. Secundus Marcus Graece scripsit. Apocalypsim scripsit Ioannes apostolus in Patmos insula. qui per Spiritum Sanctum loquentes ad eruditionem nostram praecepta vivendi regulamque conscripserunt. alii Clementem suspicantur. Unde sancti patres. .

Origenes. quia unxit utrumque. Iosephus et Eusebius Caesariensis. Liber Iudicum dictus est a principibus qui iudicabant populum Israel. quia tres versiculos qui sibi nexi sunt et ab una tantum littera incipiunt. edidit librum suum. Ideo autem vocatur Psalterium quod uno propheta canente ad psalterium.50 VIII Ratio vocabulorum divinorum librorum Pentateuchus a quinque voluminibus dicitur. quasi secunda lex. et a ternis litteris idem terni versus incipiunt. eo quod in eo egressae de Aegypto tribus enumerantur et XLII per eremum mansiones. Quartum alphabetum simile primo et secundo habetur. In libro Iosue. Genesis eo dicitur quod generatio saeculi in eo contineatur. Penta enim Graece quinque. Psalmorum liber Graece Psalterium. cuius omne textum eloquentiae prosa incedit. Hebraice nabla. Ieremias similiter edidit librum suum cum Threnis eius quos nos lamenta vocamus. chorus consonando responderit. pro eo quod reges Iudae et Israeliticae gentis gestaque eorum per ordinem digerat. Omnes autem Psalmi et Lamentationes Ieremiae et omnia ferme scripturarum cantica apud Hebraeos metrice composita sunt. Psalmos David composuit. evangelista potius quam propheta. Hinc librum quinque incisionibus et uno psalmorum volumine comprehendunt. in quibus quadruplicem diverso metro composuit alphabetum. antequam reges essent in eodem populo. qui licet etiam historiam Saul et David contineat. Principia et fines libri Iob apud Hebraeos prosa oratione contexta sunt. Ezechiel principium et finem obscuriora habet. heroicum comma concludit. omnia heroico metro discurrunt. media autem ipsius ab eo loco quo ait: Pereat dies in qua natus sum. eo quod levitarum ministeria et diversitatem victimarum exsequitur. usque ad eum locum. quem Hebraei Iosue ben Nun dicunt. sed Esdras postea ordinavit. utrique tamen ad Samuel referuntur. Leviticus. Isaias. ut testatur Hieronymus. Latine organum dicitur. Numerorum liber vocatur. Canticum vero hexametro et pentametro versu discurrit. Nam in morem Romani . Latine regum interpretatur. et interpretatur secundus. idcirco ego me reprehendo et ago paenitentiam. teucus volumen vocatur. ab exitu filiorum Israel de Aegypto. quorum duo prima quasi sapphico metro scripta sunt. Huic quidam compingunt historiam Ruth sub uno volumine. terra promissionis populo dividitur. nomia interpretatur lex. Exodus. liber Samuel dictus est quia nativitatem eius et sacerdotium et gesta describit. Tertium alphabetum trimetro scriptum est. Inde dictus est Deutronomius. Unum est volumen duodecim prophetarum. Malach Hebraice. Inde dictus est malachim. quia in eo replicantur ea quae in praecedentibus tribus diffusius dicta sunt. Deutrus Graecum verbum est dissyllabum. eo quod in tristioribus rebus funeribusque adhibeantur.

Ad extremum iam consummatum virum et calcato saeculo praeparatum. id est. Ecclesiastes autem Graeco sermone appellatur. quae videlicet Parabolae in fine ab eo loco in quo ait: Mulierem fortem quis inveniet. Daniel apud Hebraeos non inter prophetas sed inter hagiographos habetur. Graece Ecclesiastes. Liber qui Sapientia Salomonis inscribitur ideo Sapientia vocatur. et philosophi suos sectatores erudiunt. carmen nuptiale Christi et ecclesiae. sed caduca et brevia universa quae cernimus. nec hymnum trium puerorum. sed Chaldaico sermone conscripti sunt. Hebraicis quidem litteris. quod significantius chronicon totius divinae historiae possumus appellare. quod interpretatur verba dierum. haud procul ab hoc ordine doctrinarum. et. quod est quasi epithalamium. eo quod in regno eius pax fuerit. in Cantico canticorum Sponsi iungit amplexibus. Tribus nominibus vocatum esse Salomonem scriptura manifestissime docet: Idida. ut primum ethicam doceant. sicut in Proverbiis. ecclesiam congregat. quem in his profecisse perspexerint. Latine Contionator dicitur. Daniel maxime et Esdras propheta et una pars Ieremiae. quod Hebraice masloth. eo quod in ipso sub comparativa similitudine figuras verborum et imagines veritatis ostenderit. nec Belis draconisque fabulas. quia eum dilexit Dominus. sicut Lamentationes Ieremiae et cetera quaedam scripturae cantica. Paralipomenon Graece dicitur. sed ad totam contionem populi. in isto summatim ac breviter explicantur. dilectum Domini. Hunc secundum LXX interpretes catholica ecclesia non legit. sira syrin. quod Hebraice coeleth. In Ecclesiaste vero maturae virum aetatis instituit. deinde physicam interpretentur. id est. quia in eo Christi adventus qui est Sapientia Patris et passio eius evidenter exprimitur. ad theologiam usque perducant. tertius et quartus apocryphi sunt. Latine Proverbia inscribitur. et Coeleth. quod nos praetermissorum vel reliquorum dicere possumus. id est.51 Flacci et Graeci Pindari. nunc sapphico nitent. Graece Parabolae. id est. Ecclesiasten. In Proverbiis parvulum docet et. Porro pacificus vocatus est. id est. eo quod multum a veritate discordet. Iob quoque cum Arabica lingua plurimam habet societatem. quem nos nuncupare possumus contionatorem. qui coetum. qui loquitur non ad unum specialiter. ne quicquam in mundi rebus putet esse perpetuum. nunc alii iambo currunt. Cantica canticorum. Liber Iesu . unde et ad filium ei crebro sermo repetitur. per sententias erudit. secundum. trimetro vel tetrametro incedentes. Daniel apud Hebraeos nec Susannae habet historiam. vel omissa vel non plene relata sunt. Secundus. in quo eiusdem Esdrae Nehemiaeque sermones sub uno volumine continentur. dabrehiamin. Liber Esdrae unus est. alphabeto texuntur. sed ad universos generaliter. quasi de officiis. eo quod sermo eius non specialiter ad unum. quia ea quae in lege vel regum libris. quasi ad totam contionem et ecclesiam dirigatur. tertium. Hic Hebraice dicitur. Is itaque iuxta numerum vocabulorum tria edidit volumina: primum.

et alius pseudographus qui Sapientia Salomonis inscribitur. Quidam historiam Ruth et Lamentationes Ieremiae seorsum per se inter hagiographa computantes. quorum priorem Hebraicum repperi. quod de totius ecclesiae disciplina religiosae conversationis magna cura et ratione sit editus. non solum librorum numero. XXIV veteris legis libros numerant sub figura et numero XXIV seniorum. X De canonibus evangeliorum Canones evangeliorum Ammonius Alexandriae primus excogitavit. sic et haec duo volumina legat ad aedificationem plebis. ut Vetus Testamentum secundum litteram intellectum. qui in Apocalypsi Agnum adorant. non auctoritatem ecclesiasticorum dogmatum confirmandam. De his duobus Hieronymus sic dicit: Fertur Panaeretus Iesu filii Sirach liber. sed tamen specialiter quattuor illa volumina. in quibus facta et dicta Salvatoris plane explicantur. ut similitudinem Salomonis. quia et ipse stylus Graecam eloquentiam redolet. Quomodo igitur viginti duo elementa sunt per quae Hebraice scribimus omne quod loquimur. non Ecclesiasticum ut apud Latinos. sed etiam materiarum genere coaequaret. Qui ideo facti sunt. Secundus apud Hebraeos nusquam est. et eorum initiis vox humana comprehenditur. non terrenam felicitatem. evangelium nuncupari meruerunt. tenera adhuc et lactens viri iusti eruditur infantia. Cui iuncti erant Ecclesiastes et Canticum canticorum. sed Parabolas praenotatum. ut per eos invenire et scire possimus qui reliquorum evangelistarum similia . sed inter canonicas scripturas non recipit. ita viginti duo volumina supputantur. Et nonnulli scriptorum veterum hunc esse Iudaei Philonis affirmant. ita generaliter totum Novum Testamentum evangelium dici potest. specialiter tamen libri Moysi quinque lex dicuntur. et hos duos praecedentibus XXII addentes. quibus quasi litteris et exordiis in Dei doctrina. quia aeterna bona promittit. Sicut ergo Iudith et Tobi et Machabaeorum libros legit quidem eos ecclesia.52 filii Sirach ideo Ecclesiasticus dicitur. IX De Novo Testamento Sicut omnis scriptura Veteris Testamenti large lex appellari potest. Evangelium interpretatur bonum nuntium. quem postea Eusebius Caesariensis secutus plenius composuit. Matthaei scilicet et Marci et Lucae atque Ioannis.

in tertio. nonus. Marcus. vel quod distortum pravumque quid corrigat. Matthaeus.53 aut propria dixerunt. decimus. Ioannes. quartus. persecutione fervente. In praecedentibus namque annis. Lucas. post apostolos. quintus. . septimus. Matthaeus. Inde christianitas in diversa haeresi scissa est. in primo canone. docendarum plebium minime dabatur facultas. nisi tempore supradicti imperatoris. vel quod regat. cui subiecta est area. in quibus tres. per singula evangelia de eisdem dixisse invenies. qui reliquorum evangelistarum similia dixerint. Lucas. Matthaeus. Sub hoc etiam sancti patres in concilio Nicaeno de omni orbe terrarum convenientes. Matthaeus. sextus. in quibus duo. in quibus duo. Marcus. Marcus. vel quod normam recte vivendi praebeat. Ioannes. secundus. Quorum expositio haec est. in quibus singuli eorum propria quaedam dixerunt. Ioannes. assumes adiacentem numerum capituli. Lucas. in quibus duo. quorum primus continet numeros in quibus quattuor eadem dixerunt. Alii dixerunt regulam dictam. Lucas. si secunda. et requires ipsum numerum in suo canone quem indicat. in quibus tres. Sunt autem numero decem. in quibus tres. Marcus. Matthaeus. Si igitur aperto quolibet evangelio placuerit scire. octavus. Matthaeus. Lucas. Lucas. quibus numeris subdita est area quaedam minio notata. Ioannes. XI De canonibus conciliorum Canon autem Graece. Canones autem generalium conciliorum a temporibus Constantini coeperunt. Ipse enim dedit facultatem Christianis libere congregari. Regula autem dicta. Marcus. Latine regula nuncupatur. quod recte ducit. Marcus. in quibus duo. nec aliquando aliorsum trahit. quae indicat in quoto canone positus sit numerus. secundum. in quibus duo. quae ex ipsis numeris indicantur. inquisita loca. Per singulos enim evangelistas numerus quidam capitulis affixus adiacet. quia non erat licentia episcopis in unum convenire. si tertia. tertius. symbolum tradiderunt. si est area prima. Verbi gratia. in secundo. ibique invenies qui et quid dixerint. Ioannes. Et ita demum in corpore. iuxta fidem evangelicam et apostolicam. et sic per ordinem usque ad decimum pervenies.

universales. Harum prior Nicaena synodus trecentorum decem et octo episcoporum Constantino Augusto imperante peracta est. et nascentis ecclesiae historiam digerunt. quam de inaequalitate sanctae Trinitatis idem Arius asserebat. Consubstantialem Deo Patri Deum Filium eadem sancta synodus per symbolum definivit. quasi evangelia. Ephesina prima. quae etiam dicuntur catholicae. id est. conveniebant omnes in unum. Concilii vero nomen tractum ex more Romano. conveniendo in unum. Tertia synodus. et apostolorum gesta narrunt unde etiam Actus . praedicans eadem synodus Christum Deum sic natum de Virgine. dans symboli formam. ostendens in duas naturas unam Domini Iesu Christi personam. sicut conventus. in qua Eutychem Constantinopolitanum abbatem. sed universis gentibus generaliter scriptae sunt. id est. quae Nestorium duas personas in Christo asserentum. et eius defensorem Dioscorum quendam Alexandrinum episcopum. Hae sunt quattuor synodi principales. ’d’ in ’l’ littera transeunte. regulares. et ipsum rursum Nestorium cum reliquis haereticis. iusto anathemate condemnavit. Verbi Dei et carnis unam naturam pronuntiantem. fidei doctrinam plenissime praedicantes. a societate multorum in unum. Synodum autem ex Graeco interpretari comitatum vel coetum. missa interpretatur Latine. Epistulae canonicae. id est. ut in eo substantiam et divinae et humanae confiteamur naturae. in qua Arianae perfidiae condemnata blasphemia. Unde et concilium a communi intentione dictum quasi consilium. Unde et considium consilium. quorum gesta in hoc opere continentur condita. nam cilia oculorum sunt. Tempore enim quo causae agebantur. vel totidem paradisi flumina. quam tota Graecorum et Latinorum confessio in ecclesiis praedicat. communique intentione tractabant. Epistula Graece. quarta synodus Chalcedonensis DCXXX sacerdotum sub Marciano principe habita est. quae Macedonium Spiritum Sanctum negantem Deum esse condemnans. Coetus vero conventus est vel congregatio a coeundo. consubstantialem Patri et Filio Spiritum Sanctum demonstravit. post istarum quattuor auctoritatem omni manent stabilita vigore. Sed et si qua sunt concilia quae sancti patres Spiritu Dei pleni sanxerunt. CL patrum sub Theodosio seniore Constantinopolim congregata est. quia non uni tantum populo vel civitati. coetus vel concilium. Unde et conventus est nuncupatus. Actus apostolorum primordia fidei Christianae in gentibus. Secunda synodus. una patrum sententia praedamnavit. CC episcoporum sub iuniore Theodosio Augusto edita est.54 XII Quattuor esse principales synodos Inter cetera autem concilia quattuor esse venerabiles synodos quae totam principaliter fidem complectantur.

et tractatus in modum Ambrosii. eorumque studia in uno voluminis indiculo comprehenderunt. Gelasius etiam fecit libros quinque adversus Nestorium et Eutychem. Cyprianus martyr et Carthaginiensis episcopus. Nam tanta scripsit. ordine persecuti sunt. et Gregorius Nazianzenus episcopus. Leo papa. ut diebus ac noctibus non solum scribere libros eius quisquam. ecclesiasticos scriptores toto orbe quaerentes. Origenes. Origenes in scripturarum labore tam Graecos quam Latinos operum suorum numero superavit. Isidorus Hispalensis. et post in laudibus atque excusatione Origenis schismatici unum . Cyrillus Alexandrinus. cuius scripta nec omnino refutat nec per omnia recipit ecclesia. Item libros duos adversus Arium fecit. Pisistratum in sacrae bibliothecae studio adaequare contendit. Gregorius Theologus.55 apostolorum vocantur. sed quoniam beatus Hieronymus in aliquibus eum de arbitrii libertate notavit. Denique Hieronymus sex milia librorum eius legisse fatetur. Proculus. multa ingenii sui volumina reliquit. Iuvencus. Basilius Cappadocenus episcopus. illa sentire debemus quae Hieronymus. Orosius. Theophilus Alexandrinus episcopus. Scripserunt et alii catholici viri multa et insignia opera: Athanasius Alexandrinus episcopus. Hic enim in bibliotheca sua prope triginta milia voluminum habuit. quam dedit illi Deus palam facere servo suo Ioanni. Et Rufinus multos libros edidit. Horum tamen omnium studia Augustinus ingenio vel scientia sui vicit. Hieronymus presbyter. Item Chronica Eusebii Caesariensis atque eiusdem historiae ecclesiasticae libros. episcopus ordinatus Corinthiorum. Prudentius. quamvis in primo narrationis suae libro tepuerit. et interpretatus est quasdam scripturas. iuxta quod ipse Ioannes dicit: Apocalypsis Iesu Christi. XIII Qui bibliothecas fecerint Apud nos Pamphilus martyr. Ambrosius Mediolanensis episcopus. Hilarius Pictaviensis episcopus. Sedulius. XIV Quae scripturae sint authenticae De nostris apud Graecos. Arator. Beda. etiam sacramentorum praestationes et orationes et epistulas fidei. Apocalypsis ex Graeco in Latinum revelatio interpretatur. Ioannes Constantinopulitanus episcopus. Hieronymus quoque atque Gennadius. sed nec legere quidem occurrat. Prosper. cuius vitam Eusebius Caesariensis conscripsit. Dionysius Areopagita.

Liber qui est De filiabus Adae vel Genesis apocryphus. Cassiodorus quoque. Revelatio quae appellatur Stephani apocrypha. Epistula Iesu ad Abgarum apocrypha. libri VIII apocryphum. propter rerum tamen singularem notitiam. quae ad instructionem pertinet. Opuscula Victorini Pictaviensis apocrypha. apocryphus. Passio Cyrici et Iulittae . Libri qui appellatur Fundamentum apocryphus. Liber Diogiae nomine gigantis. Centimetrum de Christo Vergilianis compaginatum versibus apocryphum. vel De obstetrice Salvatoris apocryphus. quod appellatur sancti Clementis. Liber qui appellatur Poenitentia Origenis apocryphus. Opuscula alterius Clementis Alexandrini apocrypha. Libri omnes quos fecit Leucius discipulus diaboli apocryphi. Opuscula Frumenti apocrypha. Evangelia nomine Thomae apostoli apocrypha. Evangelia quae falsavit Ytius apocrypha. Liber qui appellatur Thesaurus apocryphus. Liber Physiologus ab haereticis conscriptus. Opuscula Fausti Reginensis Galliarum apocrypha. non usquequaque ecclesia catholica refutat. Liber qui appellatur Pastoris apocryphus. Liber qui appellatur Poenitentia Adam apocryphus. et sancti Sixti nomine signatus. Liber qui appellatur Testamentum Iob apocryphus. Actus nomine Andreae apostoli apocryphi. Actus nomine Thomae apocryphi. qui in explanatione Psalmorum satis utile opus scripsit. Liber qui appellatur Nepotis apocryphus. Liber canonum apostolorum apocryphus. Historia Eusebii Pamphili apocrypha. Evangelia quae falsavit Lucianus apocrypha. Liber qui appellantur Iamne et Mambre. qui post diluvium cum dracone ab haereticis pugnasse perhibetur apocryphus. Opuscula Posthumiani et Galli apocrypha. Evangelia nomine Barnabae apostoli apocrypha. apocryphus. Liber qui appellatur Poenitentia Cypriani apocryphus. XV Quae sint apocryphae Itinerarium nomine Petri apostoli. Liber Proverbiorum ab haereticis conscriptus. Revelatio quae appellatur Thomae apostoli apocrypha.56 conscripserit librum. Opuscula Tertulliani sive Africani apocrypha. Liber De infantia Salvatoris apocryphus. apocryphus. Evangelia nomine Andreae apostoli apocrypha. Liber qui appellatur Sors apostolorum apocryphus. Liber qui appellatur Transitus sanctae Mariae apocryphus. Opuscula Montani et Priscillae et Maximillae apocrypha. Liber qui appellatur Actus Theclae et Pauli apocryphus. et beati Ambrosii nomine praesignatus. Liber De nativitate Salvatoris et de sancta Maria. Evangelia Thaddei nomine apocrypha. Liber Lusan apocryphus. Revelatio quae appellatur Pauli apocrypha. Omnia opuscula Fausti Manichaei apocrypha. Sunt adhuc alii quorum nomina hic taceo. Opuscula Cassiani presbyteri Galliarum apocrypha.

non solum repudiata. expositores autem divinorum. Tractatus est unius rei multiplex expositio. Eunomius. Passio Georgii apocrypha. Pergamenum dicitur a Pergamis. ut commentaria iuris vel evangelii. Dicitur etiam membrana.57 apocrypha. Achatius Constantinopolitanus cum consortibus suis. Chartarum usus primum apud Memphim. Coelestinus. cuius diminutivum est schedula. Dicunt quidam commenta appellanda gentilium librorum. quorum nomina minime retinemus. quia ex membris pecudum detrahuntur. Basilides. necnon et omnes haereses quas ipsi eorumque discipuli sive schismatici docuerunt vel scripserunt. Paulus etiam Samosatenus. quia quodammodo loquitur significationem . vel a comminiscor. Pelagius. Euticius. Sabellius. indissolubili vinculo in aeternum confitemur esse damnata. Priscillianus ab Hispania. Sunt enim interpretationes. Et dictus codex per translationem a codicibus arborum seu vitium. et sic charta conficitur. Lampedius. quod carptim papyri tegmen decerptum glutinatur. qui simili errore defecerunt. e quibus unus Alexandriam. atque cum suis auctoribus auctorumque sequacibus sub anathematis. Iulianus et Laciensis. sicut ubi verbum fit ad populum. Cherinthus. Maximianus. et necdum in libris redactum est. Arius. Philacteria omnia quae non ab angelo. Volumen dicitur a volvendo. quasi caudex. sed magis a daemone conscripta sunt apocrypha. Calixtus. Dialogus est collatio duorum vel plurimorum quem Latini sermonem dicunt. Ebion. Novatus. Et dicitur scheda proprie quod adhuc emendatur. inde dictus est liber volumen. inventus est. Montanus quoque cum suius obscenissimis sequacibus. civitatem Aegypti. Scheda. liber unius voluminis. Liber est interior cortex arboris. ut illi confingunt. Homilia dicitur quasi sermo popularis. Fiebant autem primum membrana lutei coloris. ubi inventum est. verum etiam ab omni catholica et romana ecclesia eliminata. Apollinaris. Dioscorus. Scripta quae appellantur Salomonis contradictio apocrypha. Commentaria dicta quasi cum mente. quod ex se multitudinem librorum quasi ramorum contineat. Glossa Graecum est et interpretatur lingua. Marcion. XVI Etymologiae quaedam ad lectionem pertinentium Codex multorum librorum est. Faustus. Donatus et Eustachius. Macedonius. postea Romae candida membrana reperta sunt. Sabatius. Nicolaus. quia seritur inter utrumque. Photinus et Bonosus. Valentinus sive Manichaeus. alius Antiocham maculavit. Unde et scriptores librarios vocabant. Haec et his similia quae Simon Magus. Sermo autem dictus. Nibianus. in quo antiqui ante usum chartae vel membranarum scribere solebant. cuius genera plura sunt. Dicta autem charta. Petrus et alius Petrus. Graecum nomen est.

Hanc philosophi adverbium dicunt.58 subiectae dictionis. verbi gratia. quia vocem illam de cuius re quaeritur uno et singulari verbo designat. . ut conticescere est tacere.

deinceps cetera. et quo tenderentur illa quae ad cantilenae suavitatem modulaturus est artifex. opus perfectorum. ne in singulis libris nova rudimenta quaerere oporteat. quae ad propositum opus valere videbuntur. quod divina scriptura triplicem habet modum intelligendi. sed tantum chordae. IV De septem regulis. ita in divinis eloquiis quaedam posita sunt. ignorata. tractabimus. quaedam vero morum gravitati deserviunt. II De triplici intelligentia Primo omnium sciendum est. libero gressu possit deinde propositum iter currere. quod tam varie multipliciterque numerum et ordinem et vocabula divinorum librorum tractamus. allegoriam et tropologiam simul continere credantur. his quasi quibusdam clausulis prima fronte reseratis. Quod etsi in multis congrue assignari possit. Sicut enim in citharis et huiusmodi organis musicis non quidem omnia quae tanguntur canorum aliquid resonant. cetera tamen in toto citharae corpore ideo facta sunt. X De tribus generibus lectorum. quae tantum spiritualiter intelligi volunt. et tropologice convenienter . Quapropter semel se expediat lector. IX De quattuor gradibus. VI Quis sit fructus divinae lectionis. II De triplici intelligentia. ut. quia saepe accidit. ut singula historiam. allegoriam. V Quid studium impediat. et allegorice. tropologiam. nonnulla autem quae et historice. magnarum rerum et utilium notitiam obscurent. III Quod res etiam significent in divina scriptura.59 liber quintus I De quibusdam sacrae scripturae proprietatibus et modo legendi. ut esset ubi connecterentur. I De quibusdam sacrae scripturae proprietatibus et modo legendi Non debet onerosum esse studioso lectori. historiam. id est. ubique tamen observare aut difficile est aut impossibile. ut haec minima. quaedam etiam secundum simplicem sensum historiae dicta sunt. VII Quomodo sit legenda scriptura ad correctionem morum. His ergo expeditis. VIII Lectionem esse incipientium. Sane non omnia quae in divino reperiuntur eloquio ad hanc intorquenda sunt interpretationem.

quam de corde suo Pater eructavit. Si enim duae hae voces. et ob hoc ad philosophorum scripturas se transferunt. ut quidquid in ea continetur aut vice chordarum spiritualis intelligentiae suavitatem personet. per rem ad rationem. Vox tenuis est nota sensuum. Quod ergo sonus oris. ut nec ubique historiam. et quid agendum sit pariter per tropologiam demonstret. maiori etiam desiderio invenitur. quod sono vocis. virtutem veritatis ignorantes. competenter assignare. Saepe tamen in una eademque littera omnia simul reperiri possunt. quam profunda in sacris litteris requirenda sit intelligentia. Quod dum quidam minus docti non considerant. Oportet ergo sic tractare divinam scripturam. ad modum ligni concavi super extensas chordas simul copulet. earumque sonum recipiens in se. sed et lignum modulo corporis sui formavit. Sic et mel in favo gratius. ubi per vocem ad intellectum. nisi solam litterae superficiem. Et divina sapientia. Philosophus solam vocum novit significationem. et quasi in unum connectens. per rationem pervenitur ad veritatem.60 exponi possunt. res divinae rationis est simulacrum. brevi quodam et aperto exemplo demonstrabimus. dulciorem auribus referat. id est. nec ubique quaeramus tropologiam. quia hanc usus instituit. illam natura dictavit. quia profecto nil aliud ibi concipiunt. hoc omne spatium temporis ad aeternitatem. sed rem intelligere debemus. Haec hominum vox est. quem non solum chorda edidit. sed etiam res significare habent. id . ubi exerceri possint ingenia. aut per historiae seriem et litterae soliditatem mysteriorum dicta sparsim posita continens. Quod autem rerum significatione sacra utantur eloquia. si dixerimus leonem significare diabolum. non vocem. per intellectum ad rem. sicut historiae veritas et mysticum aliquid per allegoriam insinuet. Dicit scriptura: Vigilate. nullam in eis esse subtilitatem aestimant. et quidquid maiori exercitio quaeritur. Ratio mentis intrinsecum verbum est. Haec prolata perit. prout ratio postulat. quia adversarius vester diabolus tamquam leo rugiens circuit. sed excellentior valde est rerum significatio quam vocum. verbo extrinseco manifestatur. III Quod res etiam significent in divina scriptura Sciendum est etiam. illa vox Dei ad homines. qui simul subsistere incipit et desinit. nec ubique allegoriam. illa creata subsistit. Unde modo mirabili omnis divina scriptura ita per Dei sapientiam convenienter suis partibus aptata est atque disposita. sed singula in suis locis. quod in divino eloquio non tantum verba. in se invisibilis. qui modus non adeo in aliis scripturis inveniri solet. ad rationem mentis est. Ex quo nimirum colligitur. Hic. per creaturas et in creaturis agnoscitur.

sponsum. Hoc ad unum non congruit. serpentem et alia huiusmodi Christum significare. quod septem esse inter ceteras regulas locutionum sanctarum scripturarum quidam sapientes dixerunt. Nam altera pars est cui peccata delevit et cui dicit: Meus es tu. et quasi sponsam ornatam monilibus suis. atque in una persona modo caput. aut ab altero ad alterum. Certe si non diceret adversus universum orbem. gratia per quam ut operemur iuvamur. et altera cui dicit. quando specialiter caput scribitur. et spiritualiter legem intelligere. IV De septem regulis Illud quoque diligenter attendendum est. et caput. Convertere ad me. Per hanc enim regulam sic ad omnes loquitur scriptura. per quam pars pro toto. de lege et gratia: lege per quam praecepta facienda admonentur. quando et caput et corpus. non adderet infra . quid corpori conveniat. sicut Isaias ait: Induit me Dominus vestimento salutari quasi sponsum decoratum corona. ut et boni redarguantur cum malis. quae de uno ad unum loquitur. Namque et historice oportet fidem tenere. incompetens est similitudo eiusdem rei ad seipsam. In una enim persona duplici vocabulo nominata. veluti si uni populo vel civitati loquatur Deus. modo corpus ostendit. Secunda regula est de Domini corpore vero et permixto. transit ad genus de specie. qui si convertantur. quod tamen non est unius. sicque quid capiti. peccata eorum delentur. diabolus et leo. Proinde notandum est in scripturis. Convertere ad me. Nam videntur quaedam convenire uni personae. vel quod lex non tantum historice. Prima regula est de Domino et eius corpore. id est. tamen dum contra eam loquitur. Tertia regula est de littera et spiritu. ut est illud: Puer meus es tu Israel. id est. lapidem. et ecclesiam. Nam licet adversus unam civitatem Babyloniam per Isaiam prophetam Dominus comminetur. qui prudenter legerit discet. sed etiam spiritualiter sentienda sit. et mali laudentur pro bonis. et redimam te. Et cetera omnia ad hunc modum accipienda sunt. aut quando ex utroque transeat ad utrumque. et tamen intelligatur omnem contingere mundum. et totum pro parte accipitur. unam et eandem rem significant. prudens lector intelligat. Quarta regula est de specie et genere. id est. ut cum dicimus vermem. sponsam manifestavit. Restat ergo. sed quid ad quem pertineat. et convertit contra totum mundum sermonem. vitulum. animal vero diabolum designet. ut haec vox leo animal ipsum significet. et rediman te. ecce delevi ut nubem iniquitates tuas. et sicut nebulam peccata tua.61 est.

apud quem iam omnia facta sunt quae futura sunt. quasi iam gesta narrantur. aut pars minima temporis per partem maiorem intelligitur. . a Medis obtenta est Babylonia. si una lingua erat omnibus. sed unum describitur habuisse regnum. qui tamen dominante Ioseph Aegypto dominati sunt. Item ex nomine capitis significatur corpus sicut in evangelio dicitur: Duodecim vos elegi. ut est illud in evangelio de zizaniis tritico admixtis. ut est illud: Foderunt manus meas et pedes meos. Ex nomine quippe corporis intelligitur caput. secundum nos dicitur. et unus ex vobis diabolus est. dinumeraverunt omnia ossa mea et diviserunt sibi vestimenta mea. sed quadringentis triginta peractis. rursus ad eandem quasi de genere ad speciem revertitur. apud Dei aeternitatem iam facta sunt. dicente Domino: Inimicus homo hoc fecit. Saepe vero videntur eius dicta membrorum. Est et alia de temporibus figura. secundum Dei aeternitatem accipienda sunt. ab Aegypto recesserunt. tamquam si iam facta sint. et his similia. nec statim post quadringentos annos egressi sunt. Recapitulatio enim est dum scriptura redit ad illud cuius narratio iam transierat. et vox una omnibus erat. ita dicuntur.62 generaliter: Et disperdam omnem terram et visitabo super orbis mala. Sic ex persona unius Aegypti totum vult intelligere mundum dicendo: Et concurrere faciam Aegyptios adversus Aegyptios. inquit. in quibus futura. Sed cur quae adhuc facienda erant. Item postquam sub persona Babyloniae arguit universum mundum. Nam regnante Balthasar. Vel sicut illud quod quadringentis annis praedixerat Deus filios Israel in Aegypto servituros et sic inde egressuros. et haec manus extenta super omnes gentes. regnum adversus regnum. Sexta regula est de recapitulatione. qua saepe dicuntur ipsius capitis. et ex nomine corporis caput designans. Quapropter quando aliquid faciendum esse pronuntiatur. dicens quae eidem civitati specialiter contigerunt: Ecce ego suscitabo super eos Medos. omnis terra labium unum. cum Aegyptus non multa regna. quae suo magis conveniunt corpori. Quinta regula est de temporibus. hominem ipsum diabolum vocans. dixit illos fuisse in linguis et gentibus suis. Unde et adiecit: Hoc est consilium quod cogitavi super omnem terram. Quando vero quae futura sunt iam facta dicuntur. Quomodo ergo secundum suas gentes et secundum suas linguas erant. per quam aut pars maxima temporis per partem minorem inducitur. sed tamen a parte totum triduum accipitur. dum nec tribus plenis diebus ac noctibus iacuerit in sepulcro. ut fuerat repromissum. et cetera quae sequuntur ad internecionem mundi pertinentia. et tamen postea quasi hoc etiam in hoc ordine temporum requiritur: Erat. per quam quaedam quae futura sunt. sicut cum filios filiorum Noe scriptura commemorasset. Sic est de triduo Dominicae sepulturae. et non nisi capiti congruunt. nisi quia ad illud quod iam transierat recapitulando est reversa narratio? Septima regula est de diabolo et eius corpore. iam facta narrantur? quia ea quae nobis futura sunt.

arte levamus. sed non aeque perveniunt. dicens: Quomodo cecidisti de caelo. hoc maxime movet et dignum quaestione videtur. instruendus est primum quid cavere debeat. Quia vero facilius quid agendum sit intelligimus. ut alterum sine altero aut inutile sit aut minus efficax. ut saepe quod corpori eius dicitur. cuius sententias quasi fructus quosdam dulcissimos legendo carpimus. Alter cito penetrat. sed non proficit. quatenus ex his quae dicta sunt agnoscat. et hunc quidem per devia laborantem.63 Iudam utique indicans. vires in ventum fundit. nec tamen simili effectu eius intelligentiam consequuntur. laborat quidem. ad diabolum oraculi sententiam derivat. Alter diu laborat et parum proficit. si prius quid non sit faciendum agnoverimus. et ratio operis. quia et pondera aliquando. prudentia est fortitudine. hoc est. Et. tramitem recti . ad membra ipsius iterum derivetur. tractando ruminamus? Qui ergo in tanta multitudine librorum legendi modum et ordinem non custodit. Quid autem scripturam dixerim nisi silvam. cui rei studium impendere debeat. Aspice duos pariter silvam transeuntes. Lucifer. sicque cum membris suis unus est. Sic nimirum est in omni studio. quod duo pari ingenio et aequali studio uni lectioni intendunt. sicut in Isaia. Qui sine discretione operatur. ut dicitur. cito quod quaerit apprehendit. Apostata quippe angelus omnium caput est iniquorum. ex his vero quae sunt dicenda eiusdem studii sui modum et rationem accipiat. tam pauci et numerabiles inveniantur. consequens videtur ut etiam de modo et ordine legendi aliquid dicamus. ad eum potius referatur. Sed sciendum est quod in quolibet negotio duo sunt necessaria: opus videlicet. quorum multi et ingenio pollent et vigent exercitio. quae viribus movere non possumus. contra diaboli corpus multa dixisset sermo propheticus. ut de illis taceam qui naturaliter sunt hebetes et tardi ad intelligendum. et huius capitis corpus sunt omnes iniqui. ac deinde informandus qualiter ea quae sunt agenda perficiat. V Quid studium impediat Postquam certam materiam praescripsimus lectori. rursum quod illi. unde hoc accidat. illum vero recti itineris compendia legentem. et cetera. ubi dum contra Babyloniam. id est. quasi in condensitate saltus oberrans. quae ita sibi connexa sunt. et eas scripturas quae ad divinam praecipue pertinent lectionem suis nominibus assignando determinavimus. et quasi aerem verberans. rursus ad caput. quibus ad scientiam pervenire contingat. qui mane oriebaris. pari motu cursum tendunt. Verumtamen melior. Dicendumque est quid sit quod ex tanta turba discentium. quia diaboli corpus fuit.

ad tropologiam magis respicit.64 itineris perdit. fortuna. Ego autem. ut dicitur. Fortuna est in eventu. id est. Ut autem universaliter complectamur! Tria sunt quae praecipue studiis legentium obesse solent: negligentia. Docet quod scire delectet et quod imitari expediat. adiuvandus. scientia. ut sine ipsa et omne otium turpe sit. Geminus est divinae lectionis fructus. Primum enim. id est. fortuna. id est. aut qui bene doceant. primum qualis sit fructus eius agnoscat. Nihil enim sine causa appeti debet. instructio morum. qui moralitatis gratiam amplectitur expediam. ostendunt. Negligentia est quando ea quae discenda sunt vel prorsus praetermittimus vel minus studiose discimus. scio tamen plures in studio sacri eloquii scientiam quaerere quam virtutem. sed utrumque necessarium et absolvam. numquam ad scientiam pervenientes. imprudentia. instruendus. alterum. qualiterque virtutes acquiri et vitia declinari possint. quoniam neutrum improbandum. rectumque vivendi tramitem docent. quaerite regnum Dei et iustitiam eius. imprudentia. Omnis divina Scriptura refertur ad hunc finem. inquit. casu. sive naturaliter contingente. quia mentem vel scientia erudit vel moribus ornat. a proposito nostro retrahimur. de tertio autem. sive etiam doctorum raritate. et labor inutilis. hos libros magis legere debet qui huius mundi contemptum suadent. de secundo vero. quamvis expediat magis iustum esse quam sapientem. semper discentes. quia aut non inveniuntur qui doceant. id est. VI Quis sit fructus divinae lectionis Quisquis ad divinam lectionem erudiendus accesserit. negligentia. ac si aperte diceret: Et caelestis . Tantum enim valet discretio. Imprudentia est quando congruum ordinem et modum in his quae discimus non servamus. Et primum quidem de eo. quando vel paupertate vel infirmitate vel non naturali tarditate. magis ad historiam et allegoriam. In his autem tribus de primo quidem. lector admonendus est. VII Quomodo sit legenda scriptura ad correctionem morum Qui virtutum notitiam et formam vivendi in sacro quaerit eloquio. Quorum alterum. id est. et animum ad amorem conditoris sui accendunt. Sane. et. nec desideria trahit quod utilitatem non promittit.

otiosus esse non potest. quia discretionis moderamine uti non novit. introibo in potentiam Domini. et quibus iustitiae meritis ad ea perveniatur sollerter inquirite. ut eis continuum impenderet studium. Christiano philosopho lectio exhortatio debet esse. obscuras et profundae intelligentiae scripturas exquirat. Verso siquidem eventu in contrarium. tantam internae quietis gratiam accipere meruit. ut non solum iam ab utilibus. Nam et Propheta: Non novi. sed sanctorum patrum vitam et martyrum triumphos. inquit. sed virtutum positi sunt. silentio nolui praeterire. et bona desideria pascere. qua ipse nostrum laborem et dolorem considerans. Cumque in dies crescente scientia cresceret et desiderium eius. Sed mens humana.65 patriae gaudia desiderate. Relatum mihi aliquando memini de quodam satis probabilis vitae viro. et ego reficiam vos et deinceps: Invenietis. utrumque necessarium amate et quaerite. frequentare consuesceret. ut vere in eo illam Domini vocem impletam diceres. memorabor iustitiae tuae . inani raptus desiderio scientiae. quando sanctorum facta legimus. Domine. coepit tandem sapientiam zelatus imprudenter. ut ostenderem eis. quia mihi prae caeteris dulcia. qui legere scripturas ad aedificationem vitae suae coeperat. non necare. Hoc exemplum ideo apposui. tantaque huius importunae occupationis cura confundi. Sciat etiam ad propositum suum non conducere. profunda quaeque et obscura rimari. et aeternae vitae amore plena visa sunt. Sed miseratione divina tandem per revelationem admonitus est. dicens: Venite ad me omnes qui laboratis et onerati estis. doctrina. sive negotiationem. atque aenigmatibus prophetarum enodandis et mysticis sacramentorum intellectibus vehementer insistere. Haec vero scientia duobus modis comparatur. inquit. exemplo. sed etiam a necessariis actibus cessaret. quae. videlicet exemplo et doctrina. litteraturam. requiem animabus vestris. sed virtutum aemulatione provocari. aliasque tales simplici stylo dictatas. pie nos consolari voluit. ut. Oportet autem ut qui hanc ingressus fuerit viam in libris quos legerit. Si amor est. Pervenire desideratis? Discite quomodo perveniatur quo tenditis. easdem nunc occasionem erroris habebat. ne amplius harum scripturarum studio incumberet. ut eum non tam verborum pompositas aut concinnatio quam veritatis pulchritudo delectet. Inter quae beatissimi Gregorii singulariter scripta amplexanda aestimo. ut a bono opere vacare compellat. qui tanto sanctarum scripturarum amore flagrabat. spretis simplicioribus scripturis. non oportere lectionem esse fastidio. sicque in brevi ad statum pristinum reductus. Utrumque bonum. discat non solum colore dictaminis. tantum non sustinens pondus. sed oblectamento. quando eorum dicta ad disciplinam nostram pertinentia discimus. ne sic eum sola lectio teneat. non occupatio. coepit mox et rei magnitudine et intentionis iugitate deficere. in quibus magis occupetur quam aedificetur animus. qui in disciplina non litteraturae.

quid facis in turba? Si amas silentium. et doctrina minus utilis quam non sequitur bona operatio. Contemplare. utrosque ergo exerceri et utrosque promoveri convenit. esse Sion oportet. aestimet lectorum diligentiam reprehendere. Sunt qui omnia legere volunt. Tu noli contendere. nullus est finis. sed pacem non amittere. non philosophatur. Oportet autem summopere et illos cavere. Nemo retro abeat. quae superius commemoravi. faciendi plures libros. et tu philosophari quaeris? .66 solius. Si vero necdum ascendere potes. Sufficiat tibi. nec illi prorsus lectionem omittant. In Sion. Quid autem de lectione simplicis Pauli dicam. ut ita dicam. quod lectio duobus modis animo fastidium ingerere solet et affligere spiritum. neque lectores legis. Deum time. Nihil tua interest. et eos qui libenter discunt laude dignos ostendere. Deus habitare non potest. si prolixior exstiterit. et disce prudentiam. et doctrinam quae principium est disciplinae incohantibus. Noli avarus esse. Ubi pax non est. audi Sapientem. cur declamantibus assidue interesse delectat? Tu semper ieiuniis et fletibus insistere debes. Audi Salomonem. ne forte ad ea quae retro sunt aspiciant. docuisti me a iuventute. Si monachus es. In pace. non auditores. Considerandum praeterea est. amplius his ne requiras. Deus. Fili mi. et occupari noli. tu noli sequi infinita. et qualitate videlicet. In quo utroque magno uti moderamine oportet. inquit Propheta. et quantitate. frequensque meditatio carnis afflictio est. et istos consolari. si obscurior fuerit. factus est locus eius. sic tamen ut nec hi virtute careant. Ubi ergo est finis? Finem loquendi omnes pariter audiamus. et in Sion habitatio eius. sta in loco tuo. pax nulla est. istis vero interim exercitium lectionis propositum est. ne quod ad refectionem quaesitum est sumatur ad suffocationem. si ubi illi sunt quandoque pervenire desiderant. Ascendere licet sed non descendere. requies esse non potest. Infinitus est librorum numerus. qui ante implere legem voluit quam discere? Quae nobis profecto satis exemplo esse potest. ad afflictionem spiritus legit. sed factores potius iustos esse ante Deum. VIII Lectionem esse incipientium. opus perfectorum Nemo me pro his. ne forte semper egeas. annon omnes legeris libros. Qui enim ad occupationem scripturas et. nunc autem erudiendis. et mandata eius observa: hoc est omnis homo. Liber a culpa non est qui alienum usurpat officium. cum ego potius diligentes lectores ad propositum hortari intendam. vixque tam vehemens et indiscreta intentio vitio superbiae carere valet. Sed ibi locutus sum eruditis. Nam saepe minus providum est opus quod non praecedit lectio. Ubi requies non est. Ubi finis non est. inquit. Illis studium virtutum. sed in pace. sed negotiatur.

et ideo tibi non sufficit. Exercitium tibi esse potest lectio. ut videlicet ipsius gratia. contemplatio. Et de mediis quidem quanto plures quis ascenderit. nil perficis. videlicet lectio sive doctrina. incipientium est. IX De quattuor gradibus Quattuor sunt in quibus nunc exercetur vita iustorum et. Si ergo legis et intelligentiam habes et nosti iam quid faciendum sit. innocentia vitae et sanctitas conversationis tuae docere debent homines. consilium praestat. contemplatio invenit. Tu vero te perfectum fore promiseras. et quid agere debeas facile agnosces. Non est tuum docere. ut aliquid merearis. sed adhuc tibi non sufficit. et operatio. Plus aliquid te facere oportet. in qua. lectio. si solus Deus operatur. operatio quaerit. Qui viam hanc currit. Confortare et viriliter age. si incipientibus coaequaris. Non cogeris. quae praeveniendo te illuminavit. id est. Via est operatio bona qua itur ad vitam. tanto perfectior erit. sed iuvaris. perfectorum. Unde Psalmista. si volo.67 Simplicitas monachi philosophia eius est. sed non propositum. quinta. meditatio. sed plangere. Si solus tu. supremus. vitam quaerit. quoniam consilium hominis sine divino auxilio infirmum est et inefficax. secunda. ((Lege. cum de iudiciis Dei loqueretur. audi quid facias. id est. opereris et tu. nondum perfectus es. Rursus. De his quinque gradibus primus gradus. in hac vita etiam quae sit boni operis merces futura praegustatur. et quod in sola adhuc voluntate est ad effectum perducat bonae operationis. meditatio. oratio. inquis. Doctrina bona est. Operetur ergo Deus ut possis. commendans ea statim subiunxit: In custodiendis illis retributio est multa. Deinde restat tibi. et quid inquiens: ((Nonne saltem. ((alios volo)). Considera ergo ubi sis. Tecum operari vult Deus. Si tamen doctor esse desideras. ut ad bonum opus accingaris. Sed adhuc forte prosequeris. sed pauci sunt qui noverunt qualiter scire oporteat. ((Sed docere)). discere mihi licet?)) supra dixi tibi. lectio. et eius adiutorium pete. Quinta deinde sequitur. sine quo nullum potes facere bonum. Vilitas habitus tui et simplicitas vultus. ut quod orando petis operando accipere merearis. initium boni est. Verbi gratia: prima. nil mereris. quasi quodam praecedentium fructu. quasi per quosdam gradus ad futuram perfectionem sublevatur. quarta. et meditare qualiter implere valeas quod faciendum esse didicisti. ad orationem erigere. Melius fugiendo mundum doces quam sequendo. Scande itaque in arcem consilii. contemplatio. subsequendo etiam pedes tuos dirigat in viam pacis. et occupari noli)). tertia. intelligentiam dat. sed incipientium est. oratio petit. Habet haec via praemium . Multi enim scientiam habent.

ut videlicet ostendam qualiter eis divina scriptura legenda sit. et. Verbi gratia: qui in opere strenuus est. tantum est miseranda. cum ascendere semper nobis sit voluntas. minus eruditos doceant. Sicque fit quod supradictum est. quorum nimirum devotio laudanda est et . orat ne deficiat. non quia salutifera. In vanum mirantur potentiam qui non amant misericordiam. meditatur quid orandum sit. et altius Dei secreta intelligentes artius ament. Nunc igitur ad promissa solvenda redeo. gustantes et videntes quoniam suavis est Dominus. Non hoc ergo. qui precibus insistit. quos audire verba Dei et opera eius discere delectat. ut. non idem esse propositum cum incipientibus. cogimur saepe ad transacta respicere. multa scire et nil facere. superni respectus gratia illustramur. lectionem consulit. Quoties eius laboribus fatigati. et aliquid amplius de se promittentibus. ne amittamus illud in quo sumus. huiusmodi tamen non tam confundi quam adiuvari oportere censeo. contemplatio invenit. quod oratio quaerit. sed. Alii vero idcirco sacram scripturam legunt ut. Scrutari arcana et inaudita cognoscere volunt. ut scilicet auditum pascamus. ita etiam ab istis aliquid requiri quo illi nondum obligati sunt. quam praeconia divina in fabulas commutare? sic theatralibus ludis. sed illud principale esse debet. quorum intentio quantum perversa. ne orando offendat. sed quia mirabilia sunt. non animum. Vides igitur quomodo per hos gradus ascendentibus perfectio occurrit.68 suum. sed improvida. secundum apostoli praeceptum. quorum voluntas non utique maligna est. repetimus quandoque quod transivimus. sic scenicis carminibus. Hos ergo quid aliud agere dicam. qui adhuc in ea solam quaerunt scientiam. ut in eodem stare non possimus. intendere solemus. quoniam tanta est mutabilitas vitae nostrae. parati sint omni poscenti reddere rationem de ea fide in qua positi sunt. ut videlicet inimicos veritatis fortiter destruant. descendere tamen aliquando nos cogat necessitas. quod descendimus propter propositum. ut puto. X De tribus generibus lectorum Satis. vel honores obtineant. et qui aliquando in proprio consilio minus confidit. Sed sicut illis aliquid licite conceditur quod isti sine culpa minime agere possunt. Sunt rursus alii. ut qui infra remanserit perfectus esse non possit. Propositum ergo nobis debet esse semper ascendere. ita tamen ut in voluntate non necessitate propositum nostrum consistat. vel famam acquirant. aperte demonstratum est provectis. Sunt nonnulli qui divinae scripturae scientiam appetunt ut vel divitias congregent. Quod ascendimus propositum est. ipsi perfectius viam veritatis agnoscant. Et sic evenit.

Nos vero. tertii laudandi.69 imitatione digna. quorum primi quidem miserandi sunt. Omnes intelligere volumus quod dicimus. quod bonum est in omnibus augeri cupimus. quia omnibus consulere intendimus. commutari. omnes facere quod hortamur. Tria igitur sunt genera hominum sacram scripturam legentium. secundi iuvandi. et quod perversum. .

70 .

id est moralitate. allegoriam. lector. Ordinem legendi supra quadrifarium esse commemoravi. sed sic quaedam breviter praelibando transcurram. ordinem scilicet et modum propono. divinum lectorem considerare oportet. VII De ordine narrationis. alium in libris. VIII De ordine expositionis. tropologiam.71 liber sextus I Quomodo legenda sit scriptura sacra quaerentibus scientiam in ea. ut et posita aliqua quibus erudiaris et aliqua praetermissa quibus exercearis invenias. X De sensu. In quo illud ad memoriam revocare non inutile est. XIII De meditatione hic esse praetermittendum. ubi primum quidem fundamentum ponitur. quod in aedificiis fieri conspicitur. alium in narratione atque alium in expositione. XV De magica et partibus eius. quae horum alia ordine legendi praecedant. XI De sententia. II De ordine qui est in disciplinis Primum ergo hunc ordinem qui quaeritur in disciplinis inter historiam. In horum vero consideratione nec omnia tuo ingenio relinquam. Quae qualiter in divina scriptura assignanda sint. . ad ultimum consummato opere domus colore superducto vestitur. neque per meam diligentiam satis tibi fieri promitto. V De tropologia. IX De littera. III De historia. VI De ordine librorum. facile tibi iter legendi patebit. quae si diligenter inspexeris. alium in disciplinis. nondum ostendi. XIV Divisio philosophiae continentium. I Quomodo legenda sit scriptura sacra quaerentibus scientiam in ea Duo tibi. II De ordine qui est in disciplinis. dehinc fabrica superaedificatur. XII De modo legendi. IV De allegoria.

nisi prius fundatus fueris in historia. perpendens libere rerum naturam illum non posse prosequi qui earundem nomina adhuc ignoraret. ut videlicet prius historiam discas et rerum gestarum veritatem. ubi gestum sit. Memini me. praecipitium incidunt. Quoties sophismatum meorum. utrobique procurrente podismo didici. nunc inter grammaticos tantum nomen non haberes. ego tibi affirmare audeo nihil me umquam quod ad eruditionem pertineret contempsisse. quae ampligonii. ut etiam sententiarum. Noli contemnere minima haec. sed tamen non inutilia. dum adhuc scholaris essem. Haec enim quattuor praecipue in historia requirenda sunt. negotium. ut meam scientiam. et animum pariter meli dulcedine oblectarem. neque ut quidam. Saepe nocturnus horoscopus ad hiberna pervigilia excubavi. Quorum scientia formae asini similis est. Paulatim defluit qui minima contemnit. Calculos in numerum posui. Noli huiusmodi imitari. a memetipso cotidianum exegi debitum. neque ea nunc scire stomachum meum onerat. persona. quod oratoris. Parvis imbutus tentabis grandia tutus. Si primo alphabetum discere contempsisses. quod rhetoris. ut et vocum differentiam aure perciperem. quae vel nulla vel parva est. quando gestum sit. diligenter memoriae commendes. . Saepe ad numerum protensum in ligno magadam ducere solebam. et a quibus gestum sit. et. quod sophistae officium esset. sed ut ostendam tibi illum incedere aptissime qui incedit ordinate. ipso exemplo oculis subiecto. tempus et locus.72 III De historia Sic nimirum in doctrina fieri oportet. iactitem. patenter demonstravi. Scio quosdam esse qui statim philosophari volunt. dum magnum saltum facere volunt. Haec autem non tibi replico. Haec puerilia quidem fuerant. Utrumne quadratum aequilaterum duobus in se lateribus multiplicatis embadum impleret. et nigris pavimentum carbonibus depinxi. quaestionum et oppositionum omnium fere quas didiceram et solutiones memoriter tenerem et numerum! Causas saepe informavi. quae oxygonii differentia esset. et. Fabulas pseudoapostolis relinquendas aiunt. sed multa saepe didicisse quae aliis ioco aut deliramento similia viderentur. a principio repetens usque ad finem quid gestum sit. quae orthogonii. elaborasse ut omnium rerum oculis subiectarum aut in usum venientium vocabula scirem. diligenter distinxi. dispositis ad invicem controversiis. Neque ego te perfecte subtilem posse fieri puto in allegoria. quae gratia brevitatis una vel duabus in pagina dictionibus signaveram.

Sed dicis: ((multa invenio in historiis. quae magna discretione discernere oportet. Alia propter se scienda sunt. nullatenus debent negligenter praeteriri. quia tamen sine ipsis illa enucleate sciri non possunt. alia autem. Nec hoc nunc dico ut prius Veteris Testamenti figuras labores evolvere. nullum est inconveniens. Hos magis frequentandos existimo: Genesim. quamvis propter se non videantur nostro labore digna. nisi puerile videretur. ne nimia propositum interpositione extendam. necessaria pariter et competentia esse videbis. Ordine cuncta gesta sunt: ordine incede. Sunt quaedam loca in divina pagina. quibus tamen idcirco supersedere volo. o lector. in hoc loco aliqua de modo construendi praecepta interponerem. quae tamen si aliis quibus cohaerent comparaveris. quae in se considerata nihil expetendum habere videntur. Coartata scientia iucunda non est. Multa siquidem sunt in scripturis. quattuor evangelia. primum. Hi XI magis ad historiam mihi pertinere videntur. quam ad evangelii fluenta potanda accedas. quae nullius videntur esse utilitatis. quae secundum litteram legi non possunt. ad id ad quod scripta non sunt violenter intorqueamus. quaeris. Sed sicut vides quod omnis aedificatio fundamento carens stabilis esse non potest. ita in scientiis quidam gradus sunt. quae secundum proprietatem verborum exprimitur. Omnia disce. exceptis his quos historiographos proprie appellamus.73 Sicut in virtutibus. et Paralipomenon. Hic campus tui laboris vomere bene sulcatus multiplicem tibi fructum referet. Exodum. quod tibi proponimus. non tantum rerum gestarum narrationem. dehinc Actus apostolorum. de qua quasi mel de favo. in allegoria quo eius sacramenta credas. Aedificaturus ergo primum fundamentum historiae pone. Novi Testamenti. Et fortasse. quare in huiusmodi occupabor?)) Bene dicis. Habes in historia quo Dei facta mireris. Lege ergo et disce . Per umbram venitur ad corpus: figuram disce et invenies veritatem. sed illam primam significationem cuiuslibet narrationis. ne vel per negligentiam aliqua praetereamus. librum Iudicum. per moralitatis gratiam quasi pulcherrimo superducto colore aedificium pinge. et mystica eius dicta scruteris. sic est etiam in doctrina. si quid mihi videatur. Si tamen huius vocabuli significatione largius utimur. et in toto suo trutinare coeperis. per importunam diligentiam. videbis postea nihil esse superfluum. quia novi divinam scripturam magis ceteris omnibus in textu suo esse concisam. et Regum. Iosue. aut. Ad extremum vero. veritas allegoriae exprimitur. in moralitate quo perfectionem ipsius imiteris. Fundamentum autem et principium doctrinae sacrae historia est. De libris autem qui ad hanc lectionem utiles sint. Hoc est ergo. deinde per significationem typicam in arcem fidei fabricam mentis erige. Secundum quam acceptionem omnes utriusque testamenti libros eo ordine quo supra enumerati sunt ad hanc lectionem secundum litteralem sensum pertinere puto. ut scilicet historiam esse dicamus.

Non ergo pigeat si hanc similitudinem paulo diligentius prosequamur. ut in discernendo prudentiam non amittant. fundamento posito. Collocato fundamento. qualiter saepe peccantes in manus inimicorum suorum tradidit. Post LXX annos per Cyrum reduxit. structura in altum levatur. qualiter deinde Abraham fidei signaculum suscepit. ut aestimo. iustis autem vitam aeternam et regnum cuius non erit finis. missis in mundum universum apostolis. et paravit illum. nutante iam saeculo. Lege quia in principio plantavit paradisum voluptatis. transglutiri non potest. Dehinc praevaricantem populum captivum in Babylonem per manum Nabuchadonosor misit. non deficiunt miserationes Domini. vitam aeternam paenitentibus. post vero Israel in Aegyptum descendit. in praesumendo temerarius non inveniaris. IV De allegoria Post lectionem historiae. ubi primum. o lector. et. promisit. Lege qualiter ab uno homine universa humani generis propago descenderit. Peccantem expulit et in aerumnas huius saeculi deiecit. dum in quaerendo subtilis fueris. hoc studium non tardos et hebetes sensus. legem dedit. Salomonem sapientia illustravit. Alios deinde atque alios quaerit. plane aedificio similem. peccatoribus videlicet ignem aeternum. Nosse tamen te volo. sed matura expetere ingenia. supra me divinam scripturam aedificio similem dixisse. in terra promissionis locavit. Ezechiel flenti XV annos addidit. Filium in carnem misit.74 quia in principio fecit Deus caelum et terram. ex quo mundus coepit usque in finem saeculorum. lineam extendit in directum. Meministi. cum ipsa res satis per se digna appareat. Tali ergo te moderamine uti oportet. ut. David servum suum de post fetantes accepit. in deserto pavit. deinde per reges populum rexit. Vide quia. perpendiculum demittit. et rursum paenitentes liberavit. et in eo paravit vasa mortis. Venturum se in fine saeculorum ad iudicium praedixit reddere unicuique secundum opera sua. quomodo primum per iudices. recolens quod ait Psalmista: Arcum suum tetendit. Solidus est cibus iste. quae sic in investigando subtilitatem teneant. superest allegoriarum mysteria investigare. nam et ipsa structuram habet. qualiter deinde peccantes unda obruit. ubi mea exhortatione opus esse non puto. quomodo deinde Deus filios Israel de Aegypto in manu Moysi et Aaron per mare Rubrum eduxit. in quo posuit hominem quem formaverat. et si forte aliquos primae dispositioni . qualiter Noe iustum cum filiis suis in mediis aquis divina clementia servavit. ac deinde lapides diligenter politos in ordinem ponit. nisi masticetur. Ad extremum vero. Respice opus caementarii.

praeeminentia praecidit. quibus scilicet totum opus reliquum innititur et coaptatur. et circumgy- . qui nec comminui valeant nec congrue coaptari. quae singula sua habent principia. Spiritualis autem intelligentia nullam admittit repugnantiam. Ecce ad lectionem venisti. sicque demum reliquis in ordinem dispositis adiungit. fabricam quae superaedificatur allegoriam insinuare. Si vero aliquos tales invenerit. Fundamentum in terra est. Nam hoc quasi aliud quoddam fundamentum est. dum silicem frangere laborat. et aequalem quaerit structuram. Linum tendis. et quid sit poena peccati: ecce tertius ordo. Vis scire qui sint ordines isti? Primus ordo est sacramentum Trinitatis. in qua diversa multa. Quae scripta sub lege: ecce quintus ordo. Hoc portat fabricam et non est solum sub fabrica sed in fabrica. quae. eos non assumit. deinde sponte labentes punivit. Quae sacramenta primum sub naturali lege ad reparationem hominis instituerit: ecce quartus ordo. spirituale fabricaturus aedificium. Et multa sacramenta in divina pagina continentur. quia et hoc scriptura continet. Sacramenta Novi Testamenti: ecce septimus ordo. haec est illa spiritualis fabrica. Hoc fundamentum et portat superposita et a priori fundamento portatur. visibilem scilicet et invisibilem: ecce secundus ordo. tot quasi ordinibus constructa in altum extollitur. adversa nulla esse possunt. Intende! rem tibi proposui intuentibus contemptibilem. Primum fabricam portat et est sub fabrica. et quisque suam basim habet. ipsius denique resurrectionis: ecce octavus ordo. sed non omni modo coaptantur. confirmavit. aspera planat. quid peccatum. Quod etiam primam seriem lapidum super fundamentum collocandorum ad protensam lineam disponi vides. Huic et insidunt et coaptantur reliqua. sed intelligentibus imitatione dignam. et persistentes. limam frangat. et gratiam praeparavit. ut amplius labi non possint. ponis examussim. quae et sibi repugnare videntur et nonnumquam absurditatis aut impossibilitatis aliquid afferre. Iam historiae fundamenta in te locata sunt: restat nunc tibi ipsius fabricae bases fundare. ne forte. ut mereri posset aeternam beatitudinem. quod ante omnem creaturam trinus et unus fuerit Deus. quadros in ordinem collocas. Quod sub terra est fundamentum figurare diximus historiam. Hic de nihilo omnem fecit creaturam. Vis etiam ipsas bases agnoscere.75 non respondentes invenerit. Sacramentum incarnationis Verbi: ecce sextus ordo. Unde et ipsa basis fabricae huius ad allegoriam pertinere debet. quot continet sacramenta. Bases ordinum principia sunt sacramentorum. Sic divina pagina multa secundum litteralem sensum continet. nec semper politos habet lapides. significatione non caret. Multis ordinibus consurgit fabrica. Primo fundamento insident omnia. et informia ad formam reducit. Fabrica desuper terram. Quae origo peccati. Hic est tota divinitas. et totius fabricae basis. accipit limam. Rationali creaturae liberum dedit arbitrium.

et perplexae ad solvendum. quibus initiaris. quid tenendum sit de fide Trinitatis.76 rans quaedam futurorum murorum vestigia figis. Debet siquidem prudens lector curare. ambulabant pariter et rotae iuxta ea. et multa aperte. quaecumque postmodum invenerit. in errores varios labi. In Ezechiele legis quod rotae animalia sequuntur. Longum tibi et onerosum est adhuc omnes prosequi. si forte conveniant. quae et numero et obscuritate animum legentis saepe confundunt. erectis sublimes appareant. Linea protensa rectae fidei trames est. Rursum alios vides. Nam sequitur: Quocumque ibat spiritus. quae aperta invenis. multae datae sententiae difficiles ad intelligendum. et omnibus quae tibi enumerata sunt supra. resera si potes. Et cum elevarentur animalia de terra elevabantur simul et rotae. genere aliquod certum principium firma fide subnixum. Vix enim in tanto librorum pelago et multiplicibus sententiarum anfractibus. Noli ea contemnere. ne. qua intus firmati sunt. facere debes. quia audisti quod scriptum est: Posuit tenebras latibulum suum. inde iubeat sentiri agnoveris. sed potius venerare. ipsae spiritualis operis bases quaedam fidei principia sunt. in quibus magis turberis quam aedificeris. animalia. sic de singulis quae magis ad propositum suum et professionem verae fidei pertinent instructus sit. transi. ut. antequam spatiosa librorum volumina prosequatur. et toties fere mutare sententias. quaslibet scripturas ad congruas interpretationes flectere noverunt et quid a fide sana discordet aut quid conveniat iudicare. aliquid unum colligere poterit. Est sacramentum Trinitatis. Sic de sacramento altaris. inquit. tantum sanctarum scripturarum arcana profunda esse conspiciunt. sic numquam ad finem venies. tuto superaedificare possit. confirmationis. non agnovit. periculum erroris incurras. qui secundum illam veritatis agnitionem. qui prius summatim in unoquoque. non tamen expedit tibi cotidie mutare sententiam. Vis ut doceam te qualiter fieri debeant bases istae? Respice ad ea quae paulo ante tibi enumeravi. non animalia rotas: Cum ambularent. Quae ambigua sunt. ut ita dicam. quia fundamentum veritatis non habent. Vides multos scripturas legentes. Quod si etiam aliquid inveneris contrarium illi quod tu iam firmissima fide tenendum esse didicisti. quae numquam falsa esse potest. ita interpretare ut non discordent. et rotae pariter levabantur . et multa obscure. Noli instare. et maxime quid fides universalis. quid sane profiteri et veraciter credere debeas. multa ambigue scripta inveneris. dum praesumere conaris quod non sufficis. nisi prius doctiores te consulueris. quot legerint lectiones. ut. Quae vero sunt obscura. sic de sacramento baptismatis. Cum autem postea legere coeperis libros. Disce prius breviter et dilucide. coniugii. Quod si ad intellectum eorum penetrare non vales. ut quae simplicibus et adhuc stantibus in terra iacere videbantur. adiunge basi suae. illuc eunte spiritu. Sanctorum quippe mentes quantum virtutibus vel scientia proficiunt. cum multa fortassis invenias. ad quod cuncta referantur. Multi iam de illo libri facti sunt.

cumque iam introductus fueris. Sed quomodo quidam proficiant. et facere et aperire possint. praecipue tamen Epistulas Pauli. ad quaelibet diverticula non inclinent. et sequuntur spiritum. qui et auctoritatibus sanctorum patrum et testimoniis scripturarum. nisi quia sic solam litteram occidentem secutus est. Isaiam. cui visum fuerit non ita oportere fieri. scilicet Matthaei et Ioannis. Epistulas Pauli. dum te introducere putas. id est. V De tropologia. quia nimirum oportet divinum lectorem spiritualis intelligentiae veritate esse solidatum. ne forte. ex qua disciplina morum nostrorum. Rursum alibi dicitur: Littera occidit. ut Spiritum vivificantem non haberet? Haec vero non ideo dico ut quibuslibet ad voluntatem suam interpretandi scripturas occasionem praebeam. fundare. A doctoribus et sapientibus haec introductio quaerenda est. In illa enim naturalis iustitia est. non contendam. eam tibi. et eum litterarum apices. magis seducas. Psalterium. et sic non sequamur ut in ea non totum veritatis iudicium pendere credamus. Spiritus autem vivificat. duo praecipue evangelia. rursus non ignoro. sed erudiri prius et informari oportet.77 sequentes eum. tres ultimos libros Moysi de legalibus sacramentis. non de tuo sensu praesumere. Oportet ergo ut et sic sequamur litteram. Quare antiquus ille populus. id est moralitate De tropologia nihil aliud in praesenti dicam quam quod supra dictum est. prout opus est. Ut ergo secure possis iudicare litteram. Cantica canticorum. et Apocalypsim. . testimoniis scripturarum legendo singula quae docuerint confirmare. Iob. et quasi quandam inconcussae veritatis basem cui tota fabrica innitatur. excepto quod ad eam magis rerum quam vocum significatio pertinere videtur. canonicas Epistulas. Sic mihi videtur. Vides quia rotae hae animalia sequuntur. faciat quod placuerit. Cui me in hoc imitari placuerit. libens accipio. ne nostrum sensum divinis auctoribus praeferamus. principium et finem Ezechielis. Si quaeris qui libri magis ad hanc lectionem valeant. quae et perversae nonnumquam intelligi possunt. reprobatus est. Scio enim plures hunc morem in discendo non servare. Spiritus enim vitae erat in rotis. Neque a te ipso erudiri praesumas. Non litteratus. sed ut ostendam eum qui solam sequitur litteram diu sine errore non posse incedere. quae etiam ipso numero designant utriusque testamenti perfectionem se continere. sed spiritualis omnia diiudicat. ego puto principium Genesis de operibus sex dierum. qui legem vitae acceperat.

quae non auferetur? Quis putas haec. Contemplando quid fecerit Deus. inquit. omnis natura hominem docet. sede a dextris meis? et post pauca de eodem: Tecum principium in die virtutis tuae. Venit ergo Filius Dei. et peperit filium suum primogenitum. aperuit quae latebant. quem angelus praedixerat regnaturum in throno David. Historia ordinem temporis sequitur. nisi leo de tribu Iuda. et vocabis nomen eius Emmanuel? et alius: Tu.78 positiva iustitia nascitur. sed apertis. parvulus es in milibus Iuda: ex te mihi egredietur qui sit dominator in Israel. antequam implerentur. natus est de Virgine. intelligere poterat? Signata erant. Lego in evangelio. Lego quia. cum esset Ioseph in Bethlehem cum Maria uxore sua praegnante. et usque ad antiquum dierum pervenit. et pariet filium. resurrexit. et ab his quae magis nota sunt. cum legeretur in Apocalypsi. quod angelus Gabriel ad Mariam Virginem mittitur. et homo natus est in ea. et nihil in universitate infecundum est. qui dixit: Ecce Virgo concipiet. Omnis natura Deum loquitur. sed ibi occulta. ubi eadem veritas figuris adumbrata occulte praenuntiatur. crucifixus. et omnes populi. sepultus. parvulus es in milibus Iuda: ex te mihi egredietur . quia. patris sui: recordor prophetiae: Bethlehem Ephrata. qui solveret signacula eius. tribus et linguae ipsi servient: potestas eius potestas aeterna. omnis natura rationem parit. in hac lectione Veteri praeponatur. VI De ordine librorum Non idem ordo librorum in historica et allegorica lectione servandus est. nisi leo de tribu Iuda. Bethlehem Ephrata. hic exhibita. Ecce virgo concipiet. in splendoribus sanctorum ex utero ante luciferum genui te? et Daniel: Aspiciebam in visione noctis. Signata erat lex. Domini. quia signatus erat liber et nemo inveniri poterat. in quo manifesta praedicatur veritas. hic manifesta. Audisti. et ecce cum nubibus caeli quasi Filius hominis veniebat. venit tempus eius pariendi. sicut supra dictum est. et nemo poterat solvere signacula. quia occulte tempora venturae redemptionis praenuntiabantur. egressus eius ab initio a diebus aeternitatis? et Psalmista: Numquid Sion dicet: Homo. et ipse fundavit eam Altissimus? et rursum: Domini. inquit. et implendo quae promissa erant. exordium sumere debet. signatae erant prophetiae. doctrina semper non ab obscuris. Eadem utrobique veritas. et regnum. ascendit ad caelos. Unde consequens est ut Novum Testamentum. Ad allegoriam magis pertinet ordo cognitionis. ibi promissa. exitus mortis? et iterum: Dixit Dominus Domino meo. Nonne tibi ille liber signatus fuisse videtur. quid nobis faciendum sit agnoscimus. parituram praenuntiat: recordor prophetiae quae dicit. et induit naturam nostram. et dedit ei potestatem et honorem.

et Deus erat Verbum: recordabor prophetiae quae dicit: Egressus eius ab initio a diebus aeternitatis. Lego rursum: In principio erat Verbum. connectit. quaedam omnia haec tria simul continet. ubi ex sola pronuntiatione nihil concipere potest auditor nisi addatur expositio. et aliquid aliud subintelligendum relinquitur quod expositione aperitur. ubi per ipsam prolationem sic aperte aliquid significatur. sermo recurrat. sensum.79 qui sit dominator in Israel. cum aliqua enumeraverit. praedicationem. quaedam litteram et sententiam tantum. Illa sensum et sententiam habet. Et ne forte singula prosequendo fastidium tibi faciam. In omni narratione littera est. ut nihil aliud relinquatur subintelligendum. et cetera quae in carne et per carnem gessit. Illa vero litteram et sententiam tantum habet. saepe etiam ea quae longo distant intervallo. Quaedam habet litteram et sensum tantum. VIII De ordine expositionis Expositio tria continet: litteram. subito ad superiora. quod divinae paginae textus nec naturalem semper nec continuum loquendi ordinem servat. sicut. . veterum figurarum mysteria penetrare non valebis. nam ipse voces etiam litterae sunt. agnoveris. ut videatur nullum disiunxisse spatium temporis illa quae non discernit ullum intervallum sermonis. VII De ordine narrationis De ordine narrationis illud maxime hoc loco considerandum est. Lego: Verbum caro factum est. resurrectionem atque ascensionem. passionem. nisi prius nativitatem Christi. ubi et aperte aliquid significatur. nobiscum Deus. Omnis autem narratio ad minus duo habere debet. sententiam. id est. Illa narratio litteram et sensum tantum habet. quia et saepe posteriora prioribus anteponit. sed sensus et sententia non in omni narratione simul inveniuntur. et Verbum erat apud Deum. quasi mox sibi succedentia. quasi subsequentia narrans. et habitavit in nobis: recordor prophetiae quae dicit: vocabis nomen eius Emmanuel.

dentes eorum arma et sagittae. alius falsus. tantummodo invocetur nomen tuum super nos. Intelligis satis: Apprehendent septem mulieres virum unum. Multa huiusmodi invenis in scripturis. Sunt loca quaedam in divina scriptura. quando subaudiendum aliquid relinquitur. vel propter inusitatum modum loquendi. Aliquando talis est littera. Quid dicere voluerit propheta. aliquando imminuta. Sed fortasse quid hoc totum simul significare velit. Et illud: Elegit suspendium anima mea. dies hominis. . et vestimentis nostris operiemur. ut illud: Comederunt Iacob. verbi gratia. et postea multis interpositis infert: Cui est honor et gloria. sive propter aliquam circumstantiam quae legentis intelligentiam impedit. Et illud: Sub quo curvantur hi qui portant orbem. sedes Domini in caelo. alius congruus. id est. quando vel propter inculcationem vel longam interpositionem idem repetitur vel aliud non necessarium adiungitur. Aliud hic superfluum esse videtur. X De sensu Sensus. et Homo sicut faenum dies eius. et multa alia. pro uno genitivo nominis positi. intelligere non potes. filiorum hominum dentes. aufer opprobrium nostrum)). ut. Incongruus. licet sit aperta verborum significatio. alius incredibilis. non necessarium ad enuntiationem faciendam. et filii hominum. omnis sapientia a Domino Deo est. nisi in aliam resolvatur. senior electae dominae. Superfluum dico. Intelligis: Tantummodo invocetur nomen tuum super nos. et multa alia similiter. Intelligis: Vestimentis nostris operiemur. nihil significare vel incongrua esse videatur. alius impossibilis. alius absurdus. Intelligis: Aufer opprobrium nostrum.80 IX De littera Littera aliquando perfecta est. id est. bonum promiserit an malum minatus fuerit. alius incongruus. Ad litteram constructio et continuatio pertinet. ut. ut Paulus in fine Epistulae ad Romanos dicit: Ei autem. Nominativus scilicet nominis et genitivus pronominis. Intelligis: Panem nostrum comedemus. quando ad significandum id quod dicitur nihil praeter ea quae posita sunt vel addere vel minuere oportet. Plana sunt et aperta verba. illud quod dicit Isaias: Apprehendent septem mulieres virum unum in die illa dicentes: ((Panem nostrum comedemus. ut est illud: Dominus in caelo sedes eius. nullus tamen sensus esse videtur. ubi. ut est. ut. id est. aliquando superflua. id est.

et vestimentis nostris operiemur. ut inveniant in quo requiescant. id certe quod circumstantia scripturae non impedit. cum. id potissimum diligamus. nullo alio vivente ut Spiritus Sancti dona poscebant. secundum idioma illius linguae dicta. XI De sententia Sententia divina numquam absurda. Si vero utrumque vitari non potest. cum modo una unum habere soleat. Et ne forte unus vir septem mulieres simul ducere formidaret. semper vera. non haberet. ut dictum est. Aliquando unius enuntiationis una est sententia. et sine semine moriamur. et sanitate catholicae fidei muniuntur. et cum sana fide concordat. Ecce spiritualiter interpretatus es.81 ignoras. quod certum apparuerit eum sensisse quem legimus. non vides. quae. Multa huiusmodi invenis in scripturis. Si utrumque vitetur. aliquando plurium enuntiationum una est sententia. Et cum mulieres nunc a viris rogari soleant. cum ibi aperta sint. dicunt ei: Panem nostrum comedemus. Aliud est enim quid potissimum scriptor senserit non dinoscere. perfectae se habet fructus legentis. in quo omnem plenitudinem gratiae placuit inhabitare. Non te oportet de nobis esse sollicitum. saltem id solum quod fides sana praescribit. unde eas pasceret et vestiret. quae unum virum apprehendent. sed cum in sensu. aliud a regula pietatis errare. et quid sit dicere ad litteram non intelligis. qui solus earum opprobrium aufert. quia ipse solus sine mensura Spiritum accepit. Quia enim supra de internecione populi praevaricatoris locutus fuerat. tantummodo invocetur nomen tuum super nos. ut dicaris vir noster. qualiter ad litteram dictum sit. ne repudiatae dicamur. multa inveniantur contraria. et maxime in Veteri Testamento. et sis. in tanta multitudine verorum intellectuum. qui de paucis eruuntur verbis. aliquando plurium enuntiationum plures sunt sententiae. Et hoc est quod dicunt: Aufer opprobrium nostrum. Dicis igitur septem mulieres septem esse dona Spiritus Sancti. semper congrua est. Christum. numquam falsa esse potest. ut vix septem mulieres unum virum inveniant. tunc converso more mulieres viros rogabunt. Potuit tamen propheta per haec verba etiam ad litteram aliquid significare. Cum igitur divinos libros legimus. et usque adeo virorum genus delendum. subiungit nunc tantam in eodem populo cladem futuram. nihil apud nos significare videntur. quod eo tempore magnum opprobrium fuit. sententia nullam admittit repugnantiam. et steriles. Si autem hoc latet. aliquando unius enuntiationis plures sunt sententiae. etsi voluntas . Unde evenit ut spiritualiter tantum intelligendum credas quod. Si autem et scripturae circumstantia pertractari ac discuti non potest. id est.

Partiendo dividimus quando ea quae confusa sunt distinguimus. ut introducat nos ad puram et sine animalibus cenam. De reliqua vero parte doctrinae. non pro sententia divinarum scripturarum. ut eam velimus scripturarum esse quae nostra est. ut. ut radiare dignetur in cordibus nostris et illuminare nobis in semitis suis. Investigando dividimus quando ea quae occulta sunt reseramus. Res enim valde subtilis est et simul iucunda. sed felicius viveremus. necessitas. meditatione. si qua inde scripta etiam divina legerimus. XII De modo legendi Modus legendi in dividendo constat. cum potius eam quae scripturarum nostram esse debeamus. quanto lucidius et compendiosius potuimus. Necessitas est sine qua vivere non possumus. virtus. quae possint salva fide aliis atque aliis parere sententiis. quia res tanta speciali tractatu indiget. quibus subiecta est vita humana: . sanae fidei congruam non inutile est eruisse sententiam. ideoque amplius prosequenda. Item in rebus obscuris atque a nostris oculis remotissimis. quae et incipientes erudit et exercet consummatos. XIV Divisio philosophiae continentium Tria sunt: sapientia. explicata sunt. Virtus est habitus animi in modum naturae rationi consentaneus. sed pro nostra ita dimicantes. Divisio fit et partitione et investigatione. Sapientia est comprehensio rerum prout sunt. Haec tria remedia sunt contra mala tria. inexperta adhuc stylo. et dignum magis est omnino silere in huiusmodi quam aliquid imperfecte dicere. Rogemus igitur nunc Sapientiam. in nullam earum nos praecipiti affirmatione ita proiciamus.82 scriptoris incerta sit. XIII De meditatione hic esse praetermittendum Et iam ea quae ad lectionem pertinent. id est. aliquid in praesenti dicere omitto. si forte diligentius discussa veritas eam labefactaverit. corruamus.

privatam. . necessitas contra infirmitatem. Ratio disserendi dividitur in probabilem. sophistica ad sophistas. de quantitate continua mobili. et qui per carnis affectum sunt affines. quinta venatio. Theorica dividitur in theologiam. id est. Secunda est musica. quae per se omni modo inefficax est. prima tamen esse debet in doctrina. Quarta est astronomia. practica. tertia theorica. Istae tres usu primae fuerunt. logica. inventa est omnis ars et omnis disciplina. Elementum astronomiae est instans. Propter sapientiam inventa est theorica. Necessaria pertinet ad philosophos. mathematica de visibilibus visibilium formis. Propter ista tria mala exstirpanda quaesita sunt ista tria remedia. Quattuor ergo sunt principales scientiae a quibus omnes aliae descendunt: theorica. quae tractat de proportione. Prima est lanificium. id est. mathematicam. publica ad rectores civitatum. Solitaria docet quomodo unusquisque propriam vitam moribus instituat et virtutibus exornet. quae tractat de spatio. Prima est arithmetica. quae tractat de numero. physica de invisibilibus visibilium causis. physicam. septima theatrica. virtus contra vitium. de quantitate continua immobili. de quantitate discreta ad aliquid. propter virtutem inventa est practica. secunda armatura. id est.83 sapientia contra ignorantiam. per studium virtutis oculus cordis mundandus est. ut ait Socrates in Ethica. Logica dividitur in grammaticam et in rationem disserendi. Elementum arithmeticae est unitas. Novissime mechanica sequitur. Mechanica tractat de operibus humanis. Quae cum sit inventione ultima. propter necessitatem inventa est mechanica. mechanica. et haec dividitur in septem. probabilis dividitur in dialecticam et rhetoricam. nisi ratione praecedentium fulciatur. sexta medicina. Publica docet qualiter populus totus et gens a suis rectoribus gubernari debeat. id est. quarta mechanica. Et haec mathematica dividitur in quattuor scientias. et sophisticam. de quantitate discreta per se. ut deinde in theorica ad investigationem veritatis perspicax esse possit. secunda ethica. Tertia est geometria. ut prima ponatur logica. tertia navigatio. Privata docet quomodi regendi sint familiares. quae tractat de motu. Primum enim comparanda est eloquentia. Elementum musicae est unisonum. publicam. privata ad patres familias. deinde. sed postea propter eloquentiam inventa est logica. et necessariam. Solitaria pertinet ad singulos. Practica dividitur in solitariam. Elementum geometriae est punctum. In his quattuor partibus philosophiae talis ordo in doctrina servari debet. et propter haec tria remedia invenienda. quarta agricultura. Theologia tractat de invisibilibus substantiis.

in augurium. id est. Sortilegi sunt qui sortibus divinationes quaerunt. qui olim specialiter magi nuncupabantur. Horoscopica. cooperatione daemonum atque instinctu nefanda perficiunt. vel aruspices quasi aras inspicientes. seducit a religione divina. sed est extrinsecus falsa professione. Tertia est hydromantia. necros enim Graece. et mathematicam vanam. id est. mortuus Latine. aliquando ad aures pertinet. Haec generaliter accepta quinque complectitur genera maleficiorum: manticen. tertia ad aquam. quia in motu et volatu avium attenditur. aquam. Hanc artem postea Democritus ampliavit tempore quo Hippocrates in arte medicinae insignis habebatur. vel alia quaecumque exsecrabilia remediorum genera. rex Bactrianorum. qui nativitates observant. id est. divinatio in terra. aerem. sicut genethliaci faciunt. primam. et in eo delectantur effuso. Secunda est geomantia. ignem. divinatio in aqua. quod interpretatur divinatio in mortuis. quod usque ad XXII centum milia versuum eius de arte magica ab ipso dictatos. praestigia. unde necromantia. culturam daemonum suadet. id est. ad infernum videtur pertinere. de vero mentiens. Quinta est divinatio in igne. in quibus divinatio constaret. quem daemones sitiunt. terram.84 XV De magica et partibus eius Magicae repertor primus creditur Zoroastres. Malefici sunt qui per incantationes daemonicas. divinatio. Aruspices sunt dicti quasi horuspices. secunda ad terram. quae etiam constellatio dicitur. bello victum interfecit. morum corruptionem ingerit. quae fit per sacrificium sanguinis humani. id est. et dicitur auspicium quasi avispicium. qui observant tempora in rebus agendis. sed nomine mutato. sortilegia. quinta ad ignem. quae dicitur pyromantia. et in horoscopicam. et veraciter laedens animos. rex Assyriorum. Varro enim quattuor dixit esse. Augurium vel auspicium aliquando ad oculum pertinet. maleficia. filium Noe. necromantia. et ad omne scelus ac nefas mentes sequacium impellit. Quarta est aerimantia. et tunc dicitur augurium quasi garritus avium. horarum inspectores. Hunc postea Ninus. quem nonnulli asserunt ipsum esse Cham. omnis iniquitatis et malitiae magistra. quod sonat divinatio. libri eiusdem usque ad posteritatis memoriam traduxerunt. Magica in philosophiam non recipitur. Praestigia sunt. . de quibus in evangelio legimus. necromantiam. qui in extis et fibris sacrificiorum futura considerant. Mantice autem quinque continet species sub se. quarta ad aerem. divinatio in aere. est quando in stellis fata hominum quaeruntur. eiusque codices artibus maleficiorum plenos igne cremari fecit. Prima ergo. Mathematica dividitur in tres species: in aruspicinam. Scribit autem Aristoteles de hoc ipso. sive ligaturas. quia aure percipitur.

In seipsis sine subsistentia transeunt. sicut homo. Ad creaturam rationalem facta est creatura visibilis. et deinde adiungitur: Et fecit Deus. sortilegium. factum est ita. necromantia. Sicut omnis motus et conversio creaturae visibilis est ad rationalem creaturam. primo loco facta est. Rationalis ergo creatura ad similitudinem divinae rationis. in intellectu. id est. Ita. Hydromantia primum a Persis venit. Appendix De tribus rerum subsistentiis Tribus modis res subsistere habent: in actu. sub mathematica. in mente divina. Et fecit Deus. horoscopica. id est. postea tres aliae. in seipsis. ut aliis etiam patere possit quod sibi soli notum est. Hinc est quod de angelis sub appellatione lucis in Genesi dicitur: Dixit Deus: Fiat lux. et quod est in mente hominis imago est eius quod est in mente divina. exemplum eius in mente creaturae rationalis depinxit. per phantasticas illusiones circa rerum immutationem. sed tamen immutabiles non sunt. quia angelica natura primum in ratione divina fuit per dispositionem. De ceteris vero operibus Dei dicitur: Dixit Deus: Fiat. Et facta est lux. facta est ad similitudinem divinae rationis. Postea etiam ad maiorem evidentiam. postea in se ipsa per creationem subsistere coepit. auspicium. aruspicina. maleficium. sensibus humanis arte daemonia illuditur. ac deinde corpoream creaturam faciens foris illi quid intus haberet ostendit. Aliae autem creaturae primum in ratione Dei fuerunt. pyromantia. foris exemplum eius depingit. verbis exponit. Quod enim dictum est. Et factum est ita. ad intellectum angelorum. geomantia. creatura vero corporea. praestigium. Deus volens ostendere invisibilem sapientiam suam. postea in cognitione angelorum factae sunt. ad actum rerum. aerimantia. quinque. hoc ad mentem divinam pertinet.85 quando. Ad mentem divinam facta est creatura rationalis. nullo mediante. mediante rationali creatura. in intellectu hominis subsistunt quidem. cum quid mente conceperit. Ideo omnis motus et conversio creaturae rationalis esse debet ad mentem divinam. tres. quomodo id quod ad exemplum propositum est cum ratione eius concordet. hydromantia. Praestigia Mercurius dicitur primus invenisse. postremo in seipsis subsistere coeperunt. in ratione hominis. Auguria Phryges invenerunt. Item quod est in actu imago est eius quod est in mente hominis. Aruspicinam Tages primus Etruscis tradidit. Dixit Deus: Fiat. Sunt ergo omnes simul undecim: sub mantice. . hoc est in ratione divina. in mente divina sine omni mutabilitate subsistunt. id est.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful