SEKSÜEL SİKLUS (köpek)

KÖPEKLERDE SEKSÜEL S KLUS

Pubertas 
    

Köpekler pubertasa ortalama 7-9. aylarda (4-12). 7(4Küçük cüsseli rklar büyük cüsseli lere göre daha erken ula r. Günümüz bak m besleme artlar na göre mevsimin köpeklerde seksüel siklus üzerine herhangi bir etkisi yoktur. Asezonal metöstrik hayvanlard r. ki östrüs aras nda uzun bir anöstrüs dönemi bulunmas ndan dolay monoöstrik olarak tan mlan r. ki östrüs aras nda geçen süre de i ken olmak ile birlikte ortalama 7 s 1 ayd r. Seksüel siklus süresi üzerine gebelik, do um laktasyon gibi faktörlerin etkisi yoktur.

Dönem Proöstrüs

Süre (gün) Bulgular 9 (5-15) (5Vaginal kanama ile ba lar ve kanaman n bitmesi ile son bulur. Erkek köpe in dikkatini çeker. Folliküler evre. Erke i ilk kabul ile ba lar son kabul ile biter. Ovulasyon, çiftle me, konsepsiyon ve Cl. te ekkül eder. **Erkek köpe in reddetmesi, gebelik,yalanc gebelik (fizyolojik)

Östrüs

9 (5-15) (5-

Metöstrüs Anöstrüs

145 (64*) De i ken (1-9 ay) (1-

Baz ara t rmac lara göre metöstrüs ve proöstrüs aras ndaki dönem.

Proöstrüs 
  



Folliküler geli im evresidir. Östrojen sal n r. Vulvada ödem ve kanl ak nt söz konusudur (Kanl ak nt köpekler taraf ndan yalanmas nedeni ile her zaman görülmeyebilir). Vagina mukozas ödemli ve balon tarz nda i mi tir. S k idrar yapma. Erkek köpe in dikkatini çeker.

Östrüs 
 

 



LH piki. Östrojen konsantrasyonunda dü me, progesteron konsantrasyonunda art . LH pikinden 48 saat sonra ovulasyon. Vulva ödeminde azalma ve vaginal ak nt n n et suyu rengine dönü mesi. Vagina mukozas solgun ve kurudur. Östrojen konsantrasyonunda dü ü e ba l olarak vagina epitelinde dejenerasyona ba l olarak çekirdeksiz hücrelerde art .

Metöstrüs    



Metöstrüs baz ara t rmac lar taraf ndan diöstrüs olarak da tan mlan r. Östrüsun sona ermesi ile ba lar, progesteronun bazal düzeye inmesi ile son bulur. Vaginal ak nt sona erer, vulva ödemi kaybolur. Çekirdeksiz hücrelerde art Gebe kalmayan köpeklerde bu dönem yalanc gebelik olarak da adland r l r.

Anöstrüs   

 

Do um veya yalanc gebeli in sona ermesi ile ba lar, proöstrüs ile biter. Süresi ortalam 4 ay olmakla birlikte de i ken. Endometrium rejenere olur. Ovaryumlar inaktif. Anöstrüstaki köpekler ile ovariohisterektomi uygulanm köpekler klinik olarak ay rt edilemezler.

Seksüel Siklusun Hormonal Mekanizmas     

Köpeklerd seksüel siklusun hormonal mekanizmas türe özgü de i iklikler göstermekle birlikte di er evcil hayvanlar ile k yaslanabilir. Hipotalamustan pulsatil (nab z) tarz nda sal nan GnRH. GnRH HÖL den gonadotropin hormonlar ndan FSH ve LH n n sal n m uyar lmaktad r. Gonadotropinler, ovaryumlardan östradiol ve progesteron sal n m n sa lar. Seksüel hormonlar n salg lar ile genital organlardaki siklik de i iklikler gözlenir.

Proöstrüs    

Folliküler büyüme FSH ve LH taraf ndan uyar l r. Folliküllerden salg lanan östrojen salg s düzenli olarak artarak, proöstrüsün bitiminden 24 saat önce en üst düzeye ç kar. Östrojen, pozitif feedback etkisi ile LH pikini uyar r. LH piki proöstrüsun bitti ini, östrüsun ba lad n gösterir.

Östrüs  

  

Östrüsun ba lamas ile östrojen konsantrasyonu dü er. LH pikinde 48 saat sonra ovulasyon gerçekle ir. LH piki ile birlikte (ovulasyondan önce) progesteron konsantrasyonu preovulatorik folliküllerin lüteinle mesi sonucu artmaya ba lar. Ovulasyondan sonra 2-3 hafta süre ile progesteron 2konsantrasyonu düzenli olarak artar. Di er evcil hayvanlardan farkl olarak köpeklerde çiftle me iste inin olu abilmesi için belirli düzeyde progesteron ile östrojene ihtiyaç vard r.

Metöstrüs 
   

Gebe kalan ve kalmayan köpeklerin aras nda lüteal dönem aç s ndan önemli farkl l k yoktur. Gebe kalmayan köpeklerde progesteron düzeyi gebe kalanlara göre daha dü ük düzeyde ve sal n m süresi yakla k 10 gün kadar daha uzundur. Gebe kalan köpeklerde do um öncesi progesteron düzeyi h zla dü mekte kalmayanlarda ise bu dü ü daha geç ekillenmektedir. C. luteumun fonksiyonunu sürdürmede öncfe LH, 303035 gün sonras nda ise prolaktin taraf ndan sa lanmaktad r. Di er evcil hayvanlardan farkl olarak endometrium dan salg lanan PGF2E, luteoliziste rol PGF2E oynamamaktad r (Histerektomi yap lan köpeklerde de luteolizis ekillenmektedir).

Anöstrüs 
   

LH ve östrojen bazal düzeydedir. Östrojen, proöstrsten 10-20 gün önce 10yükselmeye ba lar. Prolaktin, anöstrüs ba lang c nda yüksektir. Prolaktin, ovaryumlar n gonadotropinlere kar duyarl l n azaltmaktad r. Prolaktin antagonistleri seksüel siklus süresinin k salmas na yol açmaktad r.

Seksüel Siklus Döneminin Belirlenmesi

Endikasyonlar  

Tohumlama zaman n n belirlenmesi amac yla Östrüsun belirlenmesi amac yla.

Yöntemler
1. Anamnez (son kanamas , son do umu vb. sorulabilir). 2. Di i genital organlar n inspeksiyonu ve palpasyonu. 3. nspeksiyon ve palpasyon vulva.

Proöstrüs 
 

Vulva ödemlidir. Vulvan n ventralinde koyu k rm z kan görülür. Vulva serttir.

Östrüs 
  

Vulva geni lemi tir. Vulvadan sulu, etsuyu renginde ak nt . Vulva hamur k vam ndad r. Perineal bölgenin ve vulvan n çevresinin palpasyonu ile kuyruk kald r p yana do ru çekilmektedir.

Metöstrüs 
 

Vulvada ödem kaybolmu tur. Metöstrüs ba lang c nda beyaz ak nt . Vulvan n k vam yumu akt r.

Anöstrüs 

Dikkat çekici bulgu görülmez.

Vaginoskopi  

Seksüel siklusun döneminin belirlenmesinde vaginal muayene oldukça yararl d r. Vaginal muayenede;
1) 2) 3)

Vagina mukozas n n durumu (renk, ödem, k vr mlar). Vaginal salg n n miktar ve rengi. *Köpeklerde serviks dorsal k vr m taraf ndan kapat lmas nedeni ile vaginoskopide serviks de erlendirilmez.

Proöstrüs   

Vagina mukozas gül k rm z s , nemli ve parlakt r. Yüksek derecede ödemlidir. Enlemesine ve uzunlamas na derin k vr mlar olu mu tur. Vagina mukozas ndaki k vr mlarda ve vagina taban nda kanl ak nt birikmi tir.

Östrüs   

Vagina mukozas aç k porselen rengindedir. Ödemin kaybolmaya ba lamas ile birlikte vagina mukozas n n k vr mlar grafon ka d eklini alm t r. Kanl ak nt et suyu rengine dönü mü ütr.

Metöstrüs  

Vagina mukozas gül k rm z s renkte yer yer aç k lekeler ve hiperemik noktalar görülebilir. Ödem tamamen kaybolmu , vagina içerinde servikse do ru derin k vr mlar gözlenir.

Anöstrüs 
  

Vagina mukozas solgun ve parlak renkte. Ödem yok. Hafif uzunlamas na k vr mlar vard r. Serviksi kapatan dorsal k vr m yalanc serviks olu turur.

A)Anöstrüs: Vagina mukozas bas k ve basit k vr ml (D) dorsal k vr m küçük yuvarlak, gül k rm z s , nemli. B)Proöstrüs (Erken): Vagina mukozas ödemli balon tipi büyük k vr ml s v birikimi söz konusu (kanl ). C)Folliküler Evre: Vagina mukozas nda derinlemesine k vr mlar (Ö q - P o) kuru solgun gül k rm z s . D)Ovulasyon (Östrüs): Derinlemesine k vr mlar artm dorsal k vr m (D) kö eli lümen aç k (vagina mukozas solgun ve kuru). E)Geç Östrüs: Vagina mukozas ve (D) oldukça büzü mü , solgun ve gül k rm z s hafif nemli. F)Erken Metöstrüs: Vagina mukozas basit yuvarlak k vr ml , (D) yuvarlak ve küçük, nemli.

Vaginal Sitoloji 

Vaginal sitoloji ile örnek al nmas
1) S vap. 2) Spatül. 3) Aspire edilerek

al nabilir.

1. Bu amaçla vaginan n kaudalinden eksudat, bir s vap yard m ile al n r. 2. S vap önce serum fizyolojik ile slat l r. 3. Daha sonra vaginan n kaudalinden bir kez döndürülerek örnek al n r. 4. Örnek al m s ras nda vulva dudaklar ile vestibulum vaginaya temastan kaç n lmal d r. 5. S vap daha sonra lam üzerinde döndürülüp havada kurutulur.  S vap ile örnek al nmas özellikle metöstrüs ve anöstrüs döneminde örne in geç kurutulmas ndan dolay hücrelerin parçalanmas na ve s vap parçac klar n n da lam üzerine bula mas na neden olmaktad r.

S vap Yöntemi 

Spatül yöntemi ise al nan örnek miktar n n az olmas ve örne in lam üzerine tam da t lmamas nedeni ile önerilmez.     

Aspirasyon yöntemi vaginal sitoloji amac yla kullan labilecek en uygun yöntemdir. Bu amaçla vaginan n kaudalinden pipet veya kateter ile eksudat aspire edilebilir. Anöstrüs ve metöstrüs dönemlerinde vagina içerisine birkaç damla serum fizyolojik verilip, tekrar aspire edilebilir. Aspire edilen eksudat tan bir damla lam üzerine damlat l p, kan froti gibi haz rlan p kurutulur (Aspirasyon yönteminin önemli bir avantaj da östrüs esnas nda al nan örneklerde mukus kristalizasyon testinin de yap labilmesidir). Haz rlanan preparat Methylen blue, Diff-quik, DiffPapanicola ve Toludin blue gibi boyama yöntemleri ile boyanabilir. Köpeklerde de mukus kristalizasyon testleri uygulanabilmektedir.

Vaginal Sitoloji ile Tohumlama Zaman n n Belirlenmesi  

 

Tohumlama zaman n n belirlenmesi amac ile vaginal sitoloji, proöstrüs kanamas n n ba lamas ndan 5 gün sonra ba lanmal d r. Çünkü baz köpeklerde ovulasyon bu dönemde olu abilmektedir. Örnek al m 2-3 gün aral klar ile tekrarlanmal d r. 2Do al a mda sperman n di i genital kanalda 4-6 gün 4ya ayabilmesi ve ovum un 2-3 gün süre ile 2döllenebilmesi nedeniyle tam tohumlama zaman n n belirlenmesi fazla önem ta makla birlikte nötrofillerin kaybolmas , kornifiye süperfisial hücrelerin ve bakterilerin bulunmas a m n 2 gün içerisinde yap lmas gerekti ine i aret eder. Suni tohumlama ise nötrofillerin ilk görüldü ü gün yap labilir. 

     

A.Anöstrüs: Bazal (B) ve parabazal (P) hücreler. B.Erken fölliküler dönem: P ve ntermedier hücreler (yüksek hl, derin tl), Superfisial (S), Eritrosit (E), Köpük Hücreleri (Sch). C.Geç folliküler dönem(preovulatorik folliküllerin luteinle meye ba lamas ): A rl kl olarak S hücreler ve Sch ler, tek tük ntermedier hücreler hücreler ve E ler. D. Östrüs(Ovulasyona yak n dönem): Sadece S ve Sch görülür. Arka plan berrak. E1. Östrüs (çiftle me dönemi): S ve Sch kümelenmi halde bulunur. Hücre kenarlar k smi olarak belirgin de ildir ve sitoplazma vakuolle mi tir. E2. Östrüs Sonu, Metöstrüs Ba lang c : S ile Sch aras nda tek tük ntermedier hücreler. F. Erken Metöstrüs Dönemi: A rl kl olarak ntermedier hücreler tek tük olarak S ile Sch ve lökositler.

HORMON KONSANTRASYONLARI

Proöstrüs:  Progesteron < 1 ng / ml  Östrojen maksimum > 70 pg / ml Östrüs:  Progesteron > 1 ng / ml  Östrojen ortalama 18 pg / ml Metöstrüs:  Progesteron 23 ng / ml  Östrojen bazak düzeyde 9-15 pg / ml 9Anöstrüs:  Progesteron bazal düzeyde < 0.5 ng / ml  Östrojen bazal seviyede < 15 pg / ml

Tohumlama Zaman n n Belirlenmesi    

Pratikte tohumlama zaman proöstrüs kanamas ndan yola ç k larak belirlenmektedir. Buna göre proöstrüs kanamas n n ba lamas ndan 12 gün ve 14 gün olmak üzere 2 kez çiftle tirilir veya tohumlan r (tohumlama esnas nda kanam olmamal d r). Proöstrüs kanamas baz al narak yap lan tohumlamalar n sak ncas , proöstrüs ve östrüs süresinin ve ovulasyon zaman n n de i ken olmas d r. Konsepsiyon ans n n art r labilmesi için tohumlamalar ovulasyona yak n zamanda yap lmal d r. Ovulasyon ise proöstrüs kanamas ndan 5 gün sonra ile 30 gün sonra aras nda görülebilmektedir. Ancak genel olarak proöstrüs kanamas ndan 9-15 gün sonras nda 9ekillenmektedir.

Tohumlama Zaman n Belirlenmesinde Rol Oynayan Faktörler    

Ovulasyon LH pikinden 48 (30-48) saat sonra (30gerçekle mektedir. Ovum, ovulasyondan 48 saat sonra fertil hale gelebilmektedir (ovum köpeklerde primer oosit olarak at lmakta, fertilizasyon ise ovumun ilk mayoz bölünmesini tamamlanmas ile ekillenebilmektedir). Ovum fertil hale geldikten sonra 4-5 gün 4süre ile döllenme kabiliyeti korur. Natif spermalar, di i genital kanalda fertilite yeteneklerini 4-7 gün süre ile korumaktad r. 4-    

Dondurulmu -çözdürülmü spermalarda ise bu süre 2424-48 saat ile s n rl d r. Bu bilgiler nda köpeklerde fertilizasyon zaman köpeklerde ovulasyondan 2 gün sonra ba lamakta ovulasyondan 5-6 gün sonra sona ermektedir. Yani 5fertilizasyon süresi yakala k 3-5 gündür. 3Natif sperman n di i genital kanalda uzun süre fertilite yetene ini koruyarak ya ayabilmesi, ovulasyondan 5 gün önce ve ovulasyondan 5 gün sonra yap lan tohumlamalarda gebelik ans n n oldu unun göstergesidir. Donmu -çözünmü spermada ise fertilizasyon süresi ovulasyondan sonraki 3-5 gündür 3-

Ovulasyon Zaman n n Belirlenmesi  

1) 2) 3) 4) 

Ovulasyon köpeklerde LH pikinin belirlenmesi ile tespit edilebilir. Ancak pratikte uygulanabilirli i yok. Dolay s ile ovulasyon indirek yöntemlerle belirlenebilir. Bunlar da; Vaginoskopi. Vaginal sitoloji. Progesteron analizi. USG. Ovulasyon zaman n n belirlenmesinde hangi yöntem kullan l rsa kullan ls n 2 gün ara ile tekrarlanmal d r.

Vaginoskopik Bulgular:  Vagina mukozas kuru ve solgun olmal , sekunder k vr mlar (derinlemesine) gözlenmelidir. Vaginal Sitoloji:  Asidofil indeks > %90.  Tek tük eritrosit.  Süperfisiyal hücreler ile köpük hücreleri. Progesteron Testi:  Progesteron > 5 ng / ml (test tekrarlanmal d r).

Köpeklerde Hormon Uygulamalar

Östrüsün Uyar lmas
Endikasyonlar :  Uzayan anöstrüs olgular nda.  Erkek köpe in belirli zaman diliminde kullan labilir olmas n .  Do umun belirli zaman diliminde istenmesi halinde.

Uygulamas : 1) Gonadotrop hormonlar (hCG / eCG, hMG). 2) GnRH (pulsatil olarak verilmelidir). 3) Dopamin-antagonistleri (Cabergolin, DopaminMetergolin). Bu uygulamalardan  eCG (PMSG) FSH etkili, k smi LH etkisi gözlenir.  hCG, Lh etkili olmakla birlikte, ovulasyonun olu mas nda ve Cl un olu mas nda rol oynar.  DopaminDopamin-antagonistleri ise prolaktin düzeyini dü ürmektedir.

Örnek 1:  20 I.U / kg / gün i.m. PMSG, 5-10 gün 5süre ile uygulanmas n takiben son günü 500 I.U hCG i.m. olarak verilir.  Uygulaman n 4. gününden itibaren di i köpekler erkek köpeklerin ilgisini çeker.  Erke i kabul uygulama ba lang c ndan 6615. günleri aras nda gerçekle ir.

Örnek 2:  GnRH-analoglar 2-8 Qg / 90 dk süre ile GnRH2(serum içerisinde verilir) 10-20 gün süre 10ile uygulan r. Örnek 3:  75 I.U hMG / gün i.m. 9 gün. Örnek 4:  5 Qg / kg cabergolin verilebilir.

Köpeklerde Östrüsün Uyar lmas n n Sak ncalar
1) Luteal faz k sa sürebilmektedir. 2) A r uyar m söz konusu olabilir. Özellikle östradiol de erlerinin fizyolojik s n rlar n d na ç kmas toksikasyona sebep olur. 3) Pyometra / Endometritis riski. 4) Ba ar ans s n rl d r.

Uzayan Proöstrüs
Klinik olarak proöstrüs kanamas 21 günden uzun sürer.  Vaginal sitolojide yo un olarak keratinize süperfisiyal hücreler gözlenir.  Köpek çiftle mez. Nedenleri:  Gonadotropin sal n m nda yetersizlik. Tedavisi:  Östradiol benzoat 0.01-0.02 mg / kg s.c. 0.01uygulamadan 24 saat sonra 200-500 I.U. 200hCG s.c. 

Uzayan Östrüs
Klinik semptomlar :  Çiftle me iste inin 12 günden uzun sürmesi.  Kanl -sulu vaginal ak nt ile gri-müköz vaginal flora. gri Vaginal sitolojide ço unlukla keratinize superfisial hücreler.  Ovulasyon olu maz.  Östrojen sal n m n n uzamas na ba l olarak GKHE. Tedavi:  hCG (50-10 I.U.) s.c. veya (50 GnRH (günde 3 kez s.c. 1-4 Qg Buserelin) 1Riskleri:  Endometritis.

Östrusun Bask lanmas
1. Seksüel fonksiyonlar n tam olarak bask lanmas . 2. Östrüsün k sa süreli geciktirilmesi. 3. Ba layan östrüsün bask lanmas ile östrüslerin bask lanmas mümkündür.

Östrüsün Uzun Süreli Bask lanmas  

Östrüs düzenli progesteron enjeksiyonlar (preparata ba l olarak 2-6 ay aral klar ile) 2ile östrüsün bask lanabilir. Progesteronlar antigonadotrop etkileri follikülün büyümesini, östrojen sal n m n , ovulasyon ve Cl. te ekkülünü engeller. Bunun yan nda endometriumun sekresyonunu uyar r.

Gestagenlerin uygulama ekli ve etki mekanizmalar
Etken Madde Antigonadotrop Etki + Progesteron Etkisi ++ Anti Androjenik Etki ? Uygulama ekli Enjeksiyon , Oral Oral

Medroxyprogeste ronacetat Megestrolacetat

++

++

?

Clormadinoacetat

+

++

++

Enjeksiyon

Delmadinoacetat

+

+

++

Enjeksiyon

Proligeston

++

+

-

Enjeksiyon

Köpeklerde Suni Tohumlama
Köpeklerde suni tohumlaman n endikasyonu; a) Yeti tirme amaçl ;  -De erli dam zl klar n kullan m nda,  -S n r ötesi tohumlama amaçl , b) Tedavi amaçl 

Do al a m yapamayan, sekonder fiziksel ve psikolojik davran bozukluklar gösteren erkek ve di i köpeklerin de erlendirilmesinde  Sekonder fiziksel arazlar aras nda,
*Prepusyum, penis veya göbek bölgesinin yaralar ,  *Os penis te kallus olu umu,  *Penis in yaralanmas ,  *Balanitis/Balanapostitis  *Di i köpeklerdeki mekanik engeller(vagina veya vulvan n a r küçük olmas ).  

Psikolojik nedenler aras nda,
*Erkek köpe in çiftle me s ras nda korkmas ,  *Anaphrodisik di i köpeklerin s rmalar . 

Sperman n al nmas
Elektro Ejakülatör Avantaj 1. Sald rgan köpeklerde kullan labilir 1. 2. 3. Tüm köpeklerde kullan labilir Ekipman gerekli de il ElektroElektroEjakülatörden daha fizyolojik Estetik de il Spermaya yabanc maddeler bula abilir Ba ar köpe in libidosuna ba l d r 1. 2. Fizyolojiye yak nd r Her zaman ba ar l de il Masaj Suni Vajen

Dezavantajlar
1. 2. 3. 4. 5. 6. Narkoz gerekli Seksüel refleks zinciri olu turmaz Ölüm, topall k ve fiziksel arazlar Her zaman ba ar l de il Ejakülat miktar az Ejakülat kirlenebilir (idrar kar mas nedeniyle tavsiye edilmez)

1. 2. 3.

1. 2.

3. 4.

Alet gereklidir Köpekler çevresinden etkilenebilir Estetik de il Sperman n vajen lastikleri taraf ndan etkilenmesi söz  

Köpeklerden sperma alma yöntemleri kar la t r ld taktirde en uygun yöntemin masaj ile sperma al nmas oldu u bildirilmektedir. Masaj yöntemiyle sperma al nmas s ras nda erke in uyar lmas amac yla k zg n di i bulundurulmas yararl olmakla birlikte sperma almaya al t r lan köpekler k zg n di i olmadan da sperma verebilmektedirler.

Masaj yöntemiyle sperma almada kullan lacak gerekli malzemeler  Peçete,4-5 adet steril sperma toplama tüpü,permanent kalem, Peçete,4steril operasyon eldiveni, merhem (sülfanamid li), etüv veya su banyosu.    

Masaj uygulamas na geçilmeden önce prepusyumun peçete ile kuru temizli i yap lmal d r. Köpeklerden sperma al nacak ortam sakin olmal ve mümkün oldu unca az say da ki i (spermay alacak veteriner hekim, hayvan sahibi ve bir yard mc ) bulunmal d r. Hayvan sahibi köpe in ba n tutmal ve k zg n di iyi koklamas na izin vermelidir. Köpeklerden sperma al nmas s ras nda veteriner hekim köpe in sa nda yer almal ve yeterli uyar m sa lad ktan sonra prepusyal bo luk içerisinde bulunan glans penis sol el ile a a dan tutulup bulbus glandis ten pars longa glandis e do ru k smi ereksiyon olu uncaya kadar masaj yap l r. Bu esnada köpekte uyar m n artt glans penis in d ar ç kt gözlenir 

  

 

Pelvik itmeler tecrübesiz veya çekingen köpeklerde gözlenmeyebilir. Masaj ön sekret gelinceye kadar sürdürülür. Daha sonra prepusyum k smi ereksiyon olu an bulbus glandis in gerisine do ru çekilir. Çekme i lemi sa elin ba ve i aret parma ile halka olu turulup penis üzerine bas nç yapmadan gerçekle tirilir. Sperman n al nmas s ras nda yard mc sperma alma tüplerini haz rlamal d r. Sperma alma tüpünü hekim sol elle almal ve sa elinin ba ve i aret parmaklar n s karak bulbus glandis in hemen gerisinden masaj yapmal d r (Ereksiyonun tam olu mas ile ana sekretin gelece i anla l p sperma alma tüpü de i tirilmelidir). Köpe in hareketinin artmas yla birlikte masaj yapmaya gerek kalmadan spermatozoa dan zengin ejakülat (süt veya sulu beyaz k vam nda) gelir.     

Glans penisin tesbiti sperma alma i lemi boyunca sa elin ba ve i aret parmaklar ile bulbus glandis in hemen proksimalinde gerçekle tirilmelidir. Bu ekilde penis in 180r arkaya 180r döndürülerek iki baca n aras na al nma i lemi gerçekle tirilebilir. Penis in arkaya do ru yönlendirilmesi i lemi ana sekretin ejakülasyonu s ras nda, köpe in arka aya n n kald r lmas ile gerçekle tirilmelidir. Yani köpak arka aya n kald rarak 180ryönlendirilmesini ister. 180r Ereksiyonun tam olu mas glans penis in mavi-k rm z ms renk mavialmas ile karakterizedir. Ejakülat n renginin su ekline dönü mesine kadar sperma al nmal d r. Ejekülat n su ekline dönü mesi ile tüp de i tirilerek son sekret al n r. Penisin yumu amas ejakülasyonun sona erdi ine i aret eder. Penis serbest b rak larak, koruyucu olarak d yüzeyine sülfanamid li bir merhem sürülür. Daha sonra glans penis prepusyum un içerisine yerle tirilir.  

Al nan sperman n muayenesi daha önceki bölümlerde anlat ld gibi yap l r. ÖlüÖlü-canl boyama yönteminde köpeklerde eosineosin-nigrosin boyas kuyruk k vr mlar na neden olmas ndan dolay Eosin-Na sitrat Eosinsolüsyonu boyamada kullan lmal d r

Taze Sperma ile Tohumlama   

Teze sperma ile tohumlama i leminde spermadan zengin ana sekret kullan lmal d r. Vaginal sitoloji, mukus kristalizasyon ve progesteron analiz imkanlar ile tohumlama zaman n belirleme imkan yoksa proöstrüs kanamas ndan 10-14 gün 10sonra tohumlanabilir. Taze sperma ile tohumlama i lemi sperman n al nmas ndan sonra 20dk içinde gerçekle tirilmelidir. 

Taze sperma ile tohumlama için, ineklerde intrauterin ilaç vermek amac yla kullan lan kateter veya tohumlama pipeti 5ml lik enjektör, silindirik spekülüm, k kayna ve kateter ile enjektörün ba lant s sa lanacak 4-5cm steril silikon hortum 4gereklidir.    

Tohumlama için köpek bir yard mc taraf ndan arka ayalar ndan tutulup ön ayaklar üzerine 45r aç ile kald r l r (küçük 45r köpekler için ayn i lem operasyon masas üzerinde yap labilir). Hayvan sahibi köpe in ba ndan tutarak sakinle mesini sa lar. Tohumlama i lemi boyunca ventral kar n duvar üzerine bas nç yap lmamal d r. Kar n duvar na yap lan bas nçlar genital organlar n konumunun de i mesine ve sperman n uterusa do ru ak na engel olur. 

Tohumalamda kullan lacak kateter veya tohumlama pipeti steril olmal d r. Kateter veya pipete steril silikon hortum tak lmal d r. Bu esnada mümkün oldu unca kontaminasyon engellenmelidir.     

Spermadan zengin ana fraksiyon kal n bir kanül yard m ile enjektöre çekilmeli ve daha sonra kanül uzakla t r larak, enjektör steril hortuma tak lmal d r. Hayvan n zapt rapt n müteakip vulva dudaklar n n kuru temizli i yap lmal ve silindirik spekülüm (küçük köpekler için 0.8cm çap nda ve 15cm uzunlu unda, büyük köpekler için 1.5cm çap nda ve 20cm uzunlu unda) vulva dudaklar n n ayr lmas ndan sonra (önce kraniodorsal yönde 45r aç ile) 45r girilir. Himenal halka geçildikten sonra yere paralel hale getirilip vagina içerisinde k kayna n n kontrolü alt nda ilerletilir. Tohumlama kateteri spekülümün içinden geçirilerek serviksin kaudalinden vagina içerisine sarkan dorsal k vr m n alt ndan ilerletilerek, sperma kaudo servikal bölgeye b rak l r. Sperman n servikse yak n vagina içerisine b rak lmas halinde, köpek tohumlama i leminden sonra 5-10dk ön ayaklar n n 5üzerinde tutularak sperman n geriye do ru ak engellenmelidir.

Köpek spermas n n k sa süreli saklanmas  

 

Köpek spermas Tris-Yumurta sar s ile suland r l p Tris5rC de 72 saate kadar saklanabilir. TrisTris-Yumurta sar s suland r c s ; Temel tris çözeltisinden 80ml al n p içerisine 20 ml yumurta sar s konur (temel tris çözeltisi; TrisTrishidrpksimethilhidrpksimethil- aminometan 30.28 g, Fruktoz 12.50g, Sitrikasit 17.80g ve Bidistile 1000ml) Ejakülat n spermadan zengin ana sekret bölümünün oda s s nda motilite ve yo unlu u belirlenir. Suland rma oran yo unlu a göre tesbit edilir.

Yo unluk(106/ml)

Suland rma oran Sperma  Suland r c 1+3

300300-500

500500-800

1+4

>800

1+5 

Suland rma i lemi oda s s nda yap l r. Daha sonra s s 5rC ye dü ürülerek buzdolab nda 72 saat saklanabilir. Suland rma i leminden sonra da günlük olarak motilite kontrolleri yap lmal d r. K sa süreli saklanan spermalar taze spermada oldu u gibi kaudo-servikal tohumlama kaudoyap labilir

Köpek spermas n n derin dondurulmas 
   

Köpek spermas n n derin dondurulmas amac yla tris-Yumurta trissar s suland r c s kullan labilir. Bu amaçla haz rlanan suland r c ya son konsantrasyonunda %6 gliserol içerecek miktarda gliserol ilave edilir. Tohumlama dozundaki motil spermatozoon say s 150150200x106 olmal d r. Köpek spermas n n dondurulmas nda 0.5ml lik payetlerin kullan lmas tavsiye edilir. Dondurma i lemi için al nan ejakülat n spermadan zengin ana fraksiyonu kullan l r. Bu amaç ile ejakülat al nd ktan sonra, oda s s nda hacim, motilite, yo unluk ve anormal spermatozoon oran belirlenir. K sa süreli saklama bölümünde anlat ld gibi yo unlu u göz önüne al narak gliserol içermeyen Tris-Yumurta sar s Trissuland r c s ile suland r l r. Daha sonra gliserol miktar hesaplan r 

 

6 Gliserol Miktar (ml)=__________ xSuland r lm Sperma Hacmi(ml) 100100-6 

Gliserol ilavesinden sonra 10dk oda s s nda bekletilerek 0.5ml lik payetlere çekilir. Payetlerin uçlar kapat larak 5rC deki buzdolab na konur ve 3 saat bekletilir. Dondurma i lemi s v azot buhar nda -140rC de 10dk içerisinde 140r gerçekle tirildikten sonra, payetler 196r 196rC deki s v azot içerisine dald r l r.    

Dondurma i lemi 40cm uzunlu unda, 30cm geni li inde 18cm derinli indeki bir strafor içinde de gerçekle tirilebilir. Bu amaçla strafor içerisine 6cm yüksekli inde metal ayaklar yerle tirilir. Strafor içerisine 2cm s v azot konur. Payetler metal ayaklar üzerine yerle tirilerek 10dk s v azot buhar nda tutulur. Straforun kapa kapat l r. Derin dondurulmu payetlerin tohumlamada kullan labilmesi için çözdürülme sonras en az %50 motiliteye sahip olmas gerekir. Dondurulmu -çözdürülmü spermada fonksiyonel akrozom oran en az %60 olmal d r.

Derin dondurulmu spermalar ile tohumlama 

Derin dondurulmu sperma ile yap lan tohumlama i leminde payetler, ineklerde suni tohumlama bölümünde anlat ld gibi konteinerden al n p çözdürülür. Çözdürme i leminden sonra payetler ezik uçlar ndan kesilerek içeri i steril bir toplama tüpüne aktar l r. Tohumlama öncesi tekrar motilite kontrolü yap l r. Tüpte toplanan sperma geni lümenli bir kanül ile enjektöre çekilir. Tohumlama i lemi taze sperma ile tohumlama bölümünde anlat ld gibi yap l r. Ancak derin dondurulmu spermalar uterus içine b rak lmal ve tohumlama dozu 150-200x106 150olmal d r. Köpeklerde transservikal tohumlama, serviksin transabdominal olarak el ile tespit edilebilir. Büyük cüsseli köpeklerde serviksin transabdominal tespiti daha güçtür

Progesteron Uygulamas nda Dikkat Edilecek Hususlar   

lk 2 östrüste, köpeklerin seksüel siklusu konusunda fikir edinebilmek amac yla östrüs bask lanmamal d r. lk bask lama ovaryumda folliküller ve luteal aktivitenin olmad dönemde yap lmal d r. Bu nedenle ilk uygulama son proöstrüsa kanamas ndan en az 3 ay sonra veya beklenen proöstrüs kanams ndan 1 ay önce olmal d r. Gebe kalm köpeklerde ise do umdan 2 ay sonra uygulanmal d r.

Kontraendikasyonlar    

Son östrüsün veya son gestagen uygulamas n n ne zaman yap ld bilinmedi i takdirde; Östrojen ile nidasyonun önlenmesinin akabinde, Vaginal ak nt olgular nda yap lan gestagen uygulamalar , Uterusta patolojik de i ikliklere yol açar.

Komplikasyonlar   

 

Doz hatalar , süspansiyonun homojen olmamas , gestagenin k sa süre içerisinde y k mlanmas , erkek kö ekler ile temas gibi nedenler östrüsün bask lanmas n n k sa süre içerisinde sona ermesi. Uterusta patolojik de i iklikler (pyometra, mukometra, GKHE). Meme tümörleri. Enjeksiyon bölgesinde tüy dökülmesi. eker hastal na yol açmas .

STENMEYEN GEBEL KLER N SONLANDIRILMASI  

Köpeklerde istenmeyen gebeliklerin sonland r lmas çe itli komplikasyonlara yol açaca ndan dolay önce çiftle me tam olarak gerçekle ti mi (arakaya dönü pozisyonu) sorulmal . Tam çiftle me gerçekle ti mi?

Muayene 
  

VaginoskopikVaginoskopik-Vaginal sitoloji. Progesteron düzeyinin belirlenmesi. Öncelikle s vap serum fizyolojik ile slat lacak, sonra 0.5-1 ml serum 0.5fizyolojik ilave edilip 2000 devir/dk 10 dk santrifüj edilecek. Son 24 saatteki çiftle melerde %100, 2424-48 saatler ars nda %75.

De erlendirme
Sperma Negatif Negatif Negatif Negatif Pozitif (var) Pozitif (var) Pozitif (var) Progesteron Dü ük Dü ük Orta / Yüksek Yüksek Dü ük Dü ük Yüksek Siklus Konsepsiyon ans P.Ö. Öst. Öst. M.Ö. P.Ö. Öst. Öst. M.Ö. Dü ük Dü ük Var (orta) Dü ük Dü ük Var Yüksek Dü ük

Pozitif (var) Orta / Yüksek 

Gebe

kalma ans n n yüksek oldu u dönemde çiftle me gerçekle ti ise;
Köpek dam zl k de eri ta m yorsa ovariohisterektomi.  Nidasyon önlenebilir.  Çiftle meden 28 gün sonras na kadar beklenip, gebelik pozitif ise abort olu turulabilir.  Gebeli in gerçekle mesi sa lanabilir.  Hayvan sahibine sak ncalar anlat l r. 

Nidasyoun Önlenmesi

1) Östrojen 2) PGF2E PGF2E 3) Progesteron antagonistleri (ayn zamanda bu 3 ü abort olu tururlar).  Preparatlar n seçilmesinde tohumlama sonras dönem önemlidir.

Östrojen ile Nidasyonun Önlenmesi
Östrojenler zigotun transportunun h zland r r.  Uterus ve oviduktun biyokimyasal yap s n de i tirir.  Mekanizmas tam olarak bilinmemekle birlikte luteolizisi olu turur.  Uterus kontraksiyonlar n uyar r. Doz:  0.01 mg / kg östradiol benzoat p.p. 3-5-7. gün 3 (0.05 ml / kg Menformon-K i.m. veya s.c.) Menformon

Avantaj  Çabuk ve kolay. RiskiRiski-Dezavantajlar :  Uterusta patolojik de i iklikler (bu nedenle dam zl kta kullan lmamal . Bu risk metöstrüs döneminde yap lan enjeksiyonlarda daha da artar. Bundan dolay ilk enjeksiyon 3. günde yap lmal ..  Doz art r lmas halinde kemik ili inde hasarlar olu abilir.  Uzayan östrüsler ve tekrarlayan k zg nl k. Ba ar s zl n nedenleri:  A m n tahmin edilenden daha önce gerçekle mi olmas .  lk a m n proöstrüsta, sonraki a mlar n östrüsta gerçekle mi olams ve döllenmi olan ovum uterusa gelmi ise etkisi yok.

PGF2E ile Nidasyonun Önlenmesi
Etki mekanizmas :  Uterusta kontraksiyonlara yol açmas .  *Luteal hücrelere, LH n n ba lanmas n n önlenmesi, ayr ca pregnelon un progesterona dönü ümünün engellenmesi (progesteron 3636-48 saat süre ile 2ng / ml nin alt nda kalmal , Cl. tekrar rejenere olmamal ). Doz:  150-2580 Qg / kg Dinoprost günde 2 kez. 150 Dört gün süre ile (Dinolitik- liren do al (DinolitikPGF2E PGF2E)

Avantaj:  Metrit riski dü ük.  Fertilite üzerine olumsuz etkisi yok. Dezavantaj ve Riskleri:  Luteolizis, ancak LH pikinden 13 gün sonra gerçekle ir.bundan dolay siklus tam olarak bilinmelidir.  Kusma, tükrük salg s nda art , h rlama ve ishal gibi yan etkiler.  ki siklus aras k salma.

Progesteron Antagonistleri
Etki mekanizmas:  Uterus üzerine o lan progesteron etkisinin ortadan akld r lmas .  Progesteron reseptörlerini bloke eder.  Cl. un luteolizisine yol açarak progesteron konsantrasyonunun 2 ng / ml nin alt na indirir. Doz:  Aglepriston (Alizin ”) 10 mg / kg s.c. günde 1 kez 2 gün üst üste.

Avantaj:  %100 e yak n ba ar .  Çiftle meden 3 hafta sonra her zaman uygulanabilir.  Bilinen yan etkisi yoktur.  Üreme fonksiyonlar üzerine olumsuz etkisi yok.  Uterusta patolojik de i ikliklere yol açmaz. Dezavantajlar :  Enjeksiyon yerinde i me-i tahta azalma me Vaginal ak nt .  Türkiye de yok.

Abortun Uyar lmas

Köpeklerde abortusun uyar lmas amac yla; 1. PGF2E PGF2E 2. Prolktin antagonistleri 3. Her iki preparat n kombinasyonu. 4. Progesteron antagonistleri.  Hangi preparat seçilirse seçilsin yan etkileri gözlenmeli, fötuslar n tamam n n at l p at lmad kontrol edilmeli, fötüs kalm ise sezeryan yap lmal .

Etki mekanizmas  

Uterusta kontraksiyon ve kan dola m nda art , *Luteal hücrelere, LH n n ba lanmas n n önlenmesi, ayr ca pregnelon un progesterona dönü ümünün engellenmesi (progesteron 3636-48 saat süre ile 2ng / ml nin alt nda kalmal , Cl. tekrar rejenere olmamal ).

Doz:  Tabii PGF2E ile dü ük dozlar 20-30 Qg / kg 20(Dinolitik ”) gebeli in 30-35 gününden sonra 303-4 kez i.m. abort olu uncaya kadar (ortalama 8 gün, genellikle 4-11 gün). 4Avantaj:  %100 ba ar l .  Fertilite üzerine olumsuz etkisi yok. Dezavantaj :  Enjeksiyonlar n s k ve uzun süreli olmas .  Yan etkisi: kusma, salya, h r lt , ishal.

PGF2E

Tabii PGF2E ile yüksek doz.  100 Qg / kg (Dinolitik ”) gebeli in 30-35 30gününden sonra 2 gün süre ile sonras nda abort olu uncaya kadar 200 Qg / kg. Avantaj :  Tedavi süresi k sa. Dezavantaj :  Yan etkileri (kusma, salya, h r lt , ishal ) fazla.

Sentetik PGF2E
2.5 Qg / kg Cloprostenol 2 günde 1 enjeksiyon, toplam 3 kez.  Premedikasyon amac yla cloprostenol enjeksiyonundan 15 dk önce 0.025 mg / kg atropin sülfat.  Antiemetik. Dezavantaj ve Riski:  Yan etkisi fazla.  Sentetik PGF2E daha güçlü olmas PGF2E nedeniyle dozajlama sorunu var. 

Prolaktin Antagonistleri ile Abort Olu turulmas   

Prolaktin, gebeli in 2. yar s nda luteotrop etkisi ile gebeli in devam n sa lar. Bu nedenle gebeli in 2. yar s ndan sonra prolaktin sentezinin engellenmesi aborta yol açar. Bu amaçla Dopamin-antagonisti olan DopaminBROMOKR PT N (Parlodel ”), Cabergolin (Gallastop ”) kullan labilir. Cabergolinin yan etkisi Bromocriptin e göre daha dü ük.

Doz:  Cabergolin 5 Qg / kg peros yolla 5-10 gün süre 5ile (tedavi ba lang c LH pikinden 42 gün sonra). Avantaj :  Ba ar ans %100  PGF2E dan daha az yan etkiye sahip. PGF2E  Fertilite olumsuz etkilenmiyor. Dezavantaj :  Gebeli in 42. gününden sonra mümkün.  Tedavi zahmetli.  Sürekli USG muayene gerekli.  Kusma görülebilir.

Cabercolin + PGF2E kombinasyonu
5 Qg / kg cabergolin peros 5-10 gün süre ile 5(embriyonun ölümünden 2 gün sonras na kadar) ve 1 Qg / kg cloprostenol her 48 saatte 1 toplam 3 enjeksiyon (2 sinin enjeksiyonu ayn anda olmamal , en az 1 saat fark olmal ).  Tedaviye LH pikinden 25 gün sonra ba lanabilir. Avantaj :  Ba ar %100.  Yan etkileri az.  Üreme fonksiyonlar n olumsuz etkilemiyor. Dezavantaj :  Tedavi süresi uzun ve sürekli USG kontrolü yap lmal . 

Progesteron Antagonistleri ile Abort Olu turulmas 

Aplepristone (Alisine ”)

Etki mekanizmas:  Uterus üzerine o lan progesteron etkisinin ortadan akld r lmas .  Progesteron reseptörlerini bloke eder.  Cl. un luteolizisine yol açarak progesteron konsantrasyonunun 2 ng / ml nin alt na indirir.

Tedavi:  10 mg /kg s.c. günde 1 kez olmak üzere 2 gün üst üste.  Tedaviye gebeli in 25-55. günleri aras nda ba lanabilir. 25 7 gün sonra USG kontrolü yap lmal .  Yavru görülüyor ise tedavi devam edilmeli. Avantaj:  %100 e yak n ba ar .  Çiftle meden 3 hafta sonra her zaman uygulanabilir.  *Bilinen yan etkisi yoktur.  *Üreme fonksiyonlar üzerine olumsuz etkisi yok.  *Uterusta patolojik de i ikliklere yol açmaz. Dezavantajlar :  Enjeksiyon yerinde i me-i tahta azalma me Vaginal ak nt .  Türkiye de yok

Konservatif tedavilere alternatif gebeli in 35. gününden önce ovariohisterektomi. Avantaj :  Güvenli. Dezavantaj :  Di er operasyon riskleri.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful